Vikipedio eowiki https://eo.wikipedia.org/wiki/Vikipedio:%C4%88efpa%C4%9Do MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter Aŭdvidaĵo Specialaĵo Diskuto Uzanto Uzanto-Diskuto Vikipedio Vikipedia diskuto Dosiero Dosiero-Diskuto MediaWiki MediaWiki-Diskuto Ŝablono Ŝablono-Diskuto Helpo Helpo-Diskuto Kategorio Kategorio-Diskuto Portalo Portala diskuto Projekto Projekta diskuto TimedText TimedText talk Modulo Modulo-Diskuto Event Event talk Topic 0 141 9490073 9478718 2026-10-07T18:41:55Z Sj1mor 12103 9490073 wikitext text/x-wiki {{Alidirekto|Liberecano|la speco de klasika liberalismo|libertarianismo}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Anarchy-symbol.svg|eta|175ra|La encirkla A-litero, ofta simbolo por anarkiismo.]] [[Dosiero:Portrait of Pierre Joseph Proudhon 1865.jpg|eta|[[Pierre-Joseph Proudhon]].]] [[Dosiero:ErricoMalatesta.gif|eta|[[Errico Malatesta]].]] [[Dosiero:Durruti-portrait.png|eta|dekstra|200ra|[[Buenaventura Durruti]].]] '''Anarkiismo''' aŭ '''anarĥiismo''' (de la [[Greka lingvo|greka]] {{lang|grc|ἀν}} (sen) + {{lang|grc|ἄρχειν}} (regni) + {{lang|grc|ισμός}} (de la radiko {{lang|grc|ιζειν}}), "sen regnestroj"<ref name="Anarchy">[http://www.m-w.com/dictionary/anarchy Anarchy], [[Merriam-Webster]]'s Online dictionary</ref>) estas [[politika filozofio]] kiu inkluzivas teoriojn kaj sintenojn, kiuj malakceptas [[Devo|devigan]] [[registaro]]n (nome la [[ŝtato]]n) kaj subtenas ĝian malestigon, ofte pro pli ampleksa malakcepto de nevolonta aŭ porĉiama [[aŭtoritato]]. ''La Konciza Oksforda Vortaro pri Politiko'' (''{{lang|en|The Concise Oxford Dictionary of Politics}}'') difinas anarkiismon kiel "grupon da [[ismo]]j kaj sintenoj centrigitaj sur la kredo ke [[registaro]] kaj malutilas kaj nenecesas." Tiu manko (malakcepto de ŝtataj strukturoj), laŭ plej diversaj anarkiismaj skoloj, devas esti kompensataj per [[elbaza organizado]], tio estas ekkontrolo fare de bazaj organismoj, institucioj kaj strukturoj de ĉefe la laborrimedoj ([[produktadrimedoj]] kiel bazo de [[ekonomio]]), sed ankaŭ de [[sansistemo]], [[eduksistemo]], [[transporto]] ktp. Tiudirekte konata moto ŝatata de anarkiistoj estas "[[Anarkio]] estas plej alta esprimo de [[Socia ordo|ordo]]". La sociigo de ekzemple sansistemo aŭ eduksistemo levis polemikon inter la propraj anarkiismaj tendencoj ĉu akcepti aŭ ne [[ŝtatigo]]n de tiuj sistemoj male al permesi [[privatigo]]n: akcepti ŝtatigon supozus ian akcepton de malŝatata ŝtato, sed malakcepti ĝin supozus iel favori privatigon, kiel bazo de [[Novliberalismo|noveliberalisma]] [[kapitalismo]], ankaŭ malŝatata de ĉiuj anarkiismaj tendencoj. Estas multaj specoj kaj tradicioj de anarkiismo<ref>[[Peter Kropotkin|Kropotkin, Peter]]. ''Anarchism: A Collection of Revolutionary Writings'', Courier Dover Publications, 2002, p.5</ref><ref>{{citaĵo el gazeto|aŭtoro=R.B. Fowler|titolo =The Anarchist Tradition of Political Thought|jaro=1972|publikaĵo=Western Political Quarterly|volumo=25|numero=4|paĝoj=738–752|COI=10.2307/446800}}</ref>, kaj ne ĉiuj el tiuj estas reciproke ekskludaj.<ref>Sylvan, Richard. "Anarchism". ''A Companion to Contemporary Political Philosophy'', redaktintos Goodwin, Robert E. kaj Pettit, Philip. Blackwell Publishing, 1995, p.231</ref> Laŭ la ''Oksforda Akompanlibro al Filozofio'' (''{{lang|en|Oxford Companion to Philosophy}}''), "ne estas iu nura difina pozicio kiun tenas ĉiuj anarkiistoj, krom ilian malakcepton de deviga registaro, kaj tiuj, kiujn oni konsideras anarkiistoj, maksimume dividas ian familian similaspekton." Anarkiistoj tenas malsamajn vidojn pri la [[Ekonomio|ekonomia]] organizo de socio; iuj preferas [[anarki-komunismo]]n, [[anarki-kolektivismo]]n, aŭ [[Partoprena ekonomiko|partoprenan ekonomion]], dum aliaj subtenas [[Merkata ekonomio|merkatajn]] sistemojn kiel [[Reciprokisma anarkiismo|reciprokismon]], [[agorismo]]n, aŭ (polemike) [[anarki-kapitalismo]]n. Anarkiismaj pensoskoloj malsamas fundamente, kaj subtenas ion ajn de ekstrema [[Individuisma anarkiismo|individuismo]] al tuta [[kolektivismo]]. Iuj anarkiistoj kontraŭis (kaj kontraŭas) trudadon, dum aliaj ĝin subtenis (kaj subtenas), precipe forme de perforta [[revolucio]] sur la vojo al anarkio aŭ [[utopio]]. == Nomo == La vorto '''anarkiismo''' derivas de la [[Greka lingvo|greka]] ἀν (sen) + ἄρχειν (regni) + ισμός (de la radiko ιζειν), "sen regnestroj"<ref name="Anarchy"/> kaj la vorto '''[[anarkio]]''' devenas el la [[greka]] ἀναρχία, ''anarĥIa'' (de ἄναρχος, ''Anarĥos'', prefikso ἀν, an, kiu signifas 'ne' aŭ 'sen', kaj nomo ἀρχός, arĥOs, kiu signifas 'estro', 'ĉefo' aŭ 'registo'.<ref>Vidu: * [http://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchy Anarchy], Vortaro Merriam-Webster rete. * [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry%3D%237439 Anarchos], ''A Greek-English Lexicon''. * Diccionario Manual Griego VOX. Griego clásico-Español, eld. 18a de VOX, p. 44. ISBN 84-8332-149-1 * [http://en.wiktionary.org/wiki/anarchy Etimologio de la vorto anarchy] en [[Wiktionary]] (en angla). </ref> Ĉiuokaze la etimologia bazo estas la greka vorto arĥOs, kiu povas esti komprenata kiel 'estro', 'ĉefo' aŭ 'registo', sed ankaŭ kiel [[politika ordo]], [[ŝtato]] ktp. La demando estas al kio precize kontraŭas anarkiismo, ĉu simple al iu ajn tipo de regado aŭ al ŝtataj strukturoj ktp. Por kuntekstigi la aferon, oni ne forgesu ke en la [[klasika Grekio]] ne ekzistis la koncepto de [[ŝtato]] kiel oni komprenas ĝin el la 19a jarcento; male, tiam ekzistis nur sendependaj urboj (''[[Poliso (urboŝtato)|polis]]'') kun sistemoj de [[rekta demokratio]], do ne tre malproksime de la organizaj sistemoj proponita de multaj anarkiistoj. Ne konfuzendas [[anarkio]] kun anarkiismo; kvankam anarkio estas koncepto pri malordo aŭ manko de ordo, tamen anarkiismo celas socian ordon pere de anarkio. Por kompliki la aferon kaj konsiderinte la ampleksecon kaj malprecizecon de la enhavo de tiu ideologio, kelkaj unuopuloj, skoloj, tendencoj, organizoj ktp., ĉefe por apartiĝi el la perfortemaj aŭ plej revoluciemaj tendencoj, ekaplikis la terminojn ''liberecano'', ''liberecana'', ''liberecanismo'' ktp. Rekomencis terminologia konfuzo pro malprecizeco de la limoj inter ambaŭ. Multaj komprenas ke liberecano estas pli ampleksa ol anarkiisto, kaj ne tiom rilataj al plej [[Propagando per agado|revoluciaj agadrimedoj]], dum aliaj konsideras ambaŭ sufiĉe sinonimaj; ekzemple en la [[franca lingvo]].<ref>Vidu ekzemple en Esperanto ''Liberecana Frakcio'' de [[SAT]], kun bulteno [[Liberecana Ligilo]] ktp.</ref> En la [[itala lingvo]] oni uzas la terminon "anarchico" por "anarkiisto" dum en aliaj [[latinidaj lingvoj]] la korespondaĵo al "anarchico" estas uzata ĉefe por ''malordema''. En la [[angla lingvo]] de [[Usono]], oni uzas la terminon ''libertarian'' kun tre apartaj signifoj, kunhavante la malakcepton aŭ [[Malpliigo de ŝtato|malpliigon de ŝtato]], limigita al minimumo, sed sen la revoluciaj implicoj al [[memorganizado]] el bazaj tavoloj, tio estas sen malakcepto de kapitalismo, por multaj aŭtoroj nepra ingredienco de ŝtato. Vidu ekzemple artikolon [[Libertarianismo]]. == Originoj == [[Dosiero:WilliamGodwin.jpg|eta|maldekstra|[[William Godwin]] konsideriĝas kiel unu el la fondintoj de moderna anarkiismo.]] Kontraŭstaro al la ŝtato kaj al hierarĥio havas longan historion antaŭ la eŭropaj anarkiistoj de la [[19-a jarcento]]. Iuj pretendas, ke anarkiismaj temoj troviĝas en la verkoj de la [[Taoismo|Taoista]] saĝulo [[Laozio]].<ref>B. Cano Ruiz, ''Excursión sobre los Fundamentos Históricos del Anarquismo'', Tierra y Libertad, Meksiko, 1961, paĝoj 53-57. Tiu vidas ankaŭ antaŭaĵojn en la [[Antikva Egipto]] kaj la [[Biblio]].</ref> [[Diogeno la Cinika|Diogeno]] kaj la cinikuloj kaj ilia samtempulo, [[Zenono el Kitiono]], la fondinto de [[Stoikismo]], ankaŭ prezentis similajn temojn. Aliaj, kiaj Kropotkin en sia verko ''Interhelpo'', defendas el la informoj de antropologoj ke multaj popoloj en diversaj civilizacioj jam vivis laŭ la spirito de anarkiismo. Ponte al la [[Moderna Epoko]] oni povas indiki al la diversaj ''[[Utopio]]j'', ekzemple tiu de [[Thomas More]] de 1516, verkitaj dum la Renesanco kaj poste.<ref>George Woodcock, ''Albores del Anarquismo'', Tierra y Libertad, Meksiko, 1961, paĝoj 96-100.</ref><ref>Ankaŭ menciindas la utopiojn de [[Francis Bacon]]: ''Nova Atlantido'', de [[Campanella]]: ''Sunŝtato'' aŭ ''Suncivito'' kaj de [[Étienne Cabet]]: ''Vojaĝo al Ikario''.</ref> Aliaj {{J|socia movado}} aŭ iniciatoj pra-anarkiismaj estus kelkaj aspektoj de la [[Reformacio]], tiu de la ''diggers'' ([[fosistoj]]) en [[Anglio]], Winstanley ktp.<ref>George Woodcock (1961), paĝoj 101-109.</ref> Moderna anarkiismo, tamen, floris el la sekulara pensado de la [[Klerismo|klerisma epoko]], precipe el la argumentoj de [[Jean-Jacques Rousseau]] por morala centreco de libereco. "Anarkiismo" komenciĝis kiel termino de abuzo, sed ekde la [[Franca revolucio de 1789|Franca Revolucio]], iuj (ekzemple la ''Enragés'' aŭ ''Kolereguloj'') ekuzis la terminon pozitive, konsiderante la "revolucian registaron" de la [[Jakobeno]]j sinkontraŭdira.<ref>Pri precedencoj el la [[Usona Revolucio]] kaj el la [[Franca Revolucio]] vidu George Woodcock (1961), paĝoj 109-127.</ref> El tiu ĉi klimato [[William Godwin]] evoluigis tion, kion multaj homoj konsideras la unuan esprimon de moderna anarkiisma pensado. Godwin estis, laŭ [[Petro Kropotkin]], "la unua homo kiu formulis la politikajn kaj ekonomiajn komprenaĵojn de anarkiismo, kvankam li ne donis tiun nomon al la ideoj evoluigitaj en siaj verkoj." Godwin, [[Filozofia anarkiismo|filozofia anarkiisto]], kontraŭstaris revolucian agadon kaj vidis minimuman ŝtaton kiel modernan "necesan malbonon" kiu estiĝus pli kaj pli nebezonata kaj senpotenca laŭ la iompostioma evoluo de scio. Godwin porpledis ekstreman [[individuismo]]n, proponante ke ĉiu kunlaborado ĉesu. Godwin sintenis, ke diskriminacio pro iuj ajn kialoj krom kapablo netolereblis.<ref>B. Cano Ruiz (1961), paĝoj 76-87.</ref> La unua homo kiu sin priskribis kiel anarkiisto estis [[Pierre-Joseph Proudhon]], kaj pro tio iuj nomas lin la fondinto de moderna anarkiisma teorio. Proudhon proponis spontanean ordon, per kio organizo aperas sen centra aŭtoritato, "pozitivan anarkiismon" en kiu ordo aperas kiam ĉiu faras "tion kion li deziras kaj nur kion li deziras" kaj kie "nur komercaj transakcioj produktas la socian ordon." Kiel Godwin, Proudhon kontraŭstaris perfortan revolucian agadon. Li vidis anarkion kiel "formon de registaro aŭ konstitucio en kiu publika kaj nepublika konscio, formita de la evoluigo de scienco kaj leĝo, estas sole sufiĉa por konservi ordon kaj por garantii ĉiujn liberecojn. En ĝi, konsekvence, la [[institucio]] de la [[polico]], preventaj kaj restriktaj metodoj, oficialeco, impostado, ktp., estas reduktitaj al minimumo. En ĝi, pli precipe, la formoj de monarkio kaj intensa centrigo malaperas, anstataŭigitaj de federalaj institucioj kaj vivŝablono bazita sur la komunumo. La plej konata frazo atribuita a Proudhon estas "La posedaĵo estas ŝtelaĵo". Laŭ li, la bazo de la nuna maljusta mondo estas la diferenco inter posedantoj kaj neposedantoj, kaj pro tio oni devas nuligi la posedrajton.<ref>Pierre-Joseph Proudhon, ''Qu'est-ce que la proprieté?'', tradukita al multaj lingvoj ekzemple al ''¿Qué es la propiedad?'', Tusquets, Barcelona, 1975.</ref> == Pensoskoloj == {{Ĉefartikolo|Anarkiismaj pensoskoloj}} '''Anarkiismaj pensoskoloj''' povas diferenci fundamente, subtenante ion el ekstrema [[individuismo]] al kompleta [[kolektivismo]].<ref>Slevin, Carl. "Anarchism." The Concise Oxford Dictionary of Politics. Eld. Iain McLean kaj Alistair McMillan. Oxford University Press, 2003.</ref> La tendencoj de anarkiismo estis ofte ĝenerale dividitaj en kategorioj de [[sociala anarkiismo|sociala]] kaj [[individuisma anarkiismo]] aŭ similaj duecaj klasigoj.<ref name="black dict">Ostergaard, Geoffrey. "Anarchism". ''The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought''. Blackwell Publishing. p. 14.</ref><ref name=socind>{{Citaĵo el libro|titolo=Anarchism: A Collection of Revolutionary Writings|url=https://archive.org/details/anarchismcollect0000krop|familia nomo=Kropotkino|persona nomo=Petro|aŭtoroligilo=Petro Kropotkino|jaro=2002|eldoninto=Courier Dover Publications|ISBN=0-486-41955-X|paĝo=[https://archive.org/details/anarchismcollect0000krop/page/5 5]}}{{cite journal |author=R.B. Fowler|title=The Anarchist Tradition of Political Thought|year=1972|journal=Western Political Quarterly|volume=25|issue=4|pages=738–752|doi=10.2307/446800|publisher=University of Utah|jstor=446800 |ref=harv | issn = 0043-4078 }}</ref> Anarkiismo estas ofte konsiderata radikala maldekstrema ideologio,<ref name=brooks>{{Citaĵo el libro|titolo=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908)|familia nomo=Brooks|persona nomo=Frank H.|jaro=1994|eldoninto=Transaction Publishers|citaĵo=Usually considered to be an extreme left-wing ideology, anarchism has always included a significant strain of radical individualism, from the hyperrationalism of Godwin, to the egoism of Stirner, to the libertarians and anarcho-capitalists of today|ISBN=1-56000-132-1|paĝo=xi}}</ref><ref>{{cite journal |last=Kahn |first=Joseph|title= Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |year=2000|journal=[[The New York Times]]|issue=5a de Aŭgusto |ref=harv}}{{cite journal |author=Colin Moynihan |title=Book Fair Unites Anarchists. In Spirit, Anyway|year=2007|journal=New York Times|issue=16a de Aprilo |ref=harv}}</ref> kaj multo de [[anarkiisma ekonomiko]] kaj de anarkiista jura filozofio respegulas [[Liberecisma socialismo|kontraŭaŭtoritatajn interpretojn]] de [[anarkikomunismo|komunisma]], [[kolektivisma anarkiismo|kolektivisma]], [[anarkisindikatismo|sindikatisma]], [[Reciprokisma anarkiismo|reciprokisman]], aŭ [[partoprena ekonomiko]]j.<ref>"The anarchists were unanimous in subjecting authoritarian socialism to a barrage of severe criticism. At the time when they made violent and satirical attacks these were not entirely well founded, for those to whom they were addressed were either primitive or "vulgar" communists, whose thought had not yet been fertilized by Marxist humanism, or else, in the case of Marx and Engels themselves, were not as set on authority and state control as the anarchists made out." Daniel Guerin, ''[http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice#toc2 Anarchism: From Theory to Practice]'' (New York: Monthly Review Press, 1970)</ref> Je iu punkto "la [[kolektivisma anarkiismo|kolektivisma]], [[anarkikomunismo|komunisma]], kaj [[Individuisma anarkiismo|liberala kaj individuisma]] tendencoj de pensaro el kiuj anarkiistoj elprenas sian inspiron ekmontras pliiĝantan distingan kvaliton, subtenante la aperon de nombraj anarkiismaj skoloj."<ref>Mark Bevir (ed). Encyclopedia of Political Theory. SAGE. Los Angeles. 2010. Paĝo 34</ref> === Reciprokismo === {{Ĉefartikolo|Reciprokisma anarkiismo}} [[Dosiero:Proudhon-children.jpg|299ra|dekstra|eta|Proudhon kaj liaj filinoj, de [[Gustave Courbet]], 1865.]] Reciprokismo komenciĝis dum la [[19-a jarcento]] en la anglaj kaj francaj [[Laborista movado|laboristaj movadoj]], kaj poste adoptis anarkiisman formon konektitan al [[Pierre-Joseph Proudhon]] en [[Francujo]] kaj aliuloj en [[Usono]]. Tio ĉi influis individuismajn anarkiistojn en Usono kiel je Benjamin Tucker kaj je William B. Greene; dum la [[1840-aj jaroj|1840-aj]] kaj [[1850-aj jaroj|1850-aj]] jaroj, Charles A. Dana kaj Greene prezentis la verkojn de Proudhon al Usono. Greene adaptis la reciprokismon de Proudhon al usonaj kondiĉoj kaj prezentis ĝin al Tucker. Reciprokisma anarkiismo temas pri reciprokeco, libera asociado, volonta kontrakto, federacio, kaj reformo de kredito kaj [[valuto]]. Multaj reciprokistoj kredas ke merkato sen registara interveno egaligas la prezojn al laborkostoj, malestigante profiton, lupagon, kaj rentumon laŭ la laborteorio de valoro.<ref>Miller, David. 1987. "Mutualism." The Blackwell Encyclopedia of Political Thought. Blackwell Publishing. p. 11</ref> [[Firmao]]j estus devigitaj konkursi por laboristoj same kiel laboristoj konkursas por firmaoj, plialtigante [[salajro]]jn. Iuj vidas reciprokismon kiel inter individuisma kaj kolektivisma anarkiismoj. En ''Kio estas Posedaĵo?'', Proudhon evoluigas koncepton de "libereco", egala al "anarkio", kiu estas la dialektika "kunigo de komunismo kaj posedaĵo." Greene, influita de Pierre Leroux, strebis reciprokismon laŭ la kunigo de tri filozofioj – [[komunismo]], [[kapitalismo]], kaj [[socialismo]]. Pli malfruaj individuismaj anarkiistoj uzis la terminon "reciprokismo" sed gardis malmulte la emfazon pri kunigo, dum socialaj anarkiistoj kiel la verkintoj de ''An Anarchist FAQ'' (angle ''Oftaj Demandoj pri Anarkiismo'') pretendas reciprokismon kiel subaro de sia filozofia tradicio. === Individuisma anarkiismo === {{Ĉefartikolo|Individuisma anarkiismo}} Individuisma anarkiismo ampleksas "kelkajn tradiciojn" kiuj pretendas ke "individuistan konscion kaj la persekuton de memintereso ne restriktu iu ajn kolektiva korpo aŭ publika aŭtoritato", tio estas emfazo al tio individua kaj ties volo super ajnaj tipoj de eksteraj determinantoj kiaj grupoj, socio, tradicioj, kaj ideologiaj sistemoj.<ref>"What do I mean by individualism? I mean by individualism the moral doctrine which, relying on no dogma, no tradition, no external determination, appeals only to the individual conscience."Mini-Manual of Individualism de Han Ryner [https://www.marxists.org/archive/ryner/1905/mini-manual.htm] Alirita la 23an de Junio 2016.</ref><ref>"I do not admit anything except the existence of the individual, as a condition of his sovereignty. To say that the sovereignty of the individual is conditioned by Liberty is simply another way of saying that it is conditioned by itself.""Anarchism and the State" in Individual Liberty</ref> Individuisma anarkiismo subtenas privatan posedaĵon, malkiel la sociala/socialisma/kolektivisma/komunumisma flankoj kiuj porpledas komunan posedaĵon. Individuisman anarkiismon subtenis homoj kiel [[Henry David Thoreau]], [[Josiah Warren]], kaj [[Murray Rothbard]]. [[William Godwin]], konsiderita individuisma anarkiisto de iuj kaj unua anarkiisto de aliaj,<ref name="Everhart, Robert B 1982. p. 115"/><ref>Philip, Mark (2006-05-20). "William Godwin". Stanford Encyclopedia of Philosophy. [http://plato.stanford.edu/entries/godwin/] Alirita la 23an de Junio 2016.</ref> proparolis bonfarecon sed ankaŭ defendis la sanktecon de "privata juĝo" por ĉiu individuo pri sia laboro kaj posedaĵo, kaj antaŭvidis progreseman raciecon, kiu rezultus je malpligrandiĝo kaj eventuala malapero de registaro. [[Dosiero:Max stirner.jpg|eta|maldekstre|Filozofo Max Stirner, elstara frua individuisma anarkiisto de 19-a jarcento.]] Unu el la plej fruaj kaj plej bone konataj subtenantoj de individuisma anarkiismo estis [[Max Stirner]],<ref>Leopold, David (2006-08-04). "Max Stirner". Stanford Encyclopedia of Philosophy. [http://plato.stanford.edu/entries/max-stirner/] Alirita la 23an de Junio 2016.</ref> kiu verkis la libron ''La Egoo kaj Sia Propreco'' ([[1844]]), "fondan tekston" de la filozofio. La filozofio de Stirner estis "[[Egoismo|egoisma]]" formo de individuisma anarkiismo laŭ kiu la individuo faras tion, kio plaĉas al li/ŝi, ne rimarkinte Dion, ŝtaton, aŭ moralajn regulojn, kaj laŭ kiu socio havas neniun respondecon por siaj anoj. Al Stirner, [[rajto]]j estis nerealaĵoj en la menso, kaj socio ne ekzistas sed "la individuoj estas ĝia [[Realo|realeco]]" – li subtenis posedaĵon kaj posedecon per [[Potenco (filozofio)|potenco]] anstataŭ rajto.<ref>The Encyclopedia Americana: A Library of Universal Knowledge. Encyclopedia Corporation. p. 176.</ref> Stirner predikis memaserton kaj antaŭvidis "asociojn de egoistoj" kie [[respekto]] por senkonsidereco kunigus homojn. Malpli radikalan formon de individuisma anarkiismo porpledis la "[[Bostono|Bostonaj]] anarkiistoj," [[Usono|usonaj]] individuistoj, kiuj subtenis privatajn posedaĵojn kaj la liberan merkaton. Ili porpledis la protekton de libereco kaj posedaĵo per privataj entreprenistoj, kaj ĝiris interŝanĝon de laboro por salajro, kvankam ili kredis, ke ŝtata monopola kapitalismo (difinita kiel [[monopolo]] financita de la ŝtato) ne plene rekompencas laboron. Eĉ inter la usonaj individuistoj de la 19-a jarcento, estis neniu monolita ismo, kiel ili malkonsentis inter si pri pluraj temoj, inkluzive de intelekt-posedaĵaj rajtoj kaj posedo kontraŭ posedaĵo de tero. Grava disiĝo okazis dum la malfrua [[19-a jarcento]], kiam Tucker kaj kelkaj aliuloj forlasis naturajn rajtojn kaj konvertiĝis al "egoismo," bazita sur la filozofio de Stirner. Iuj "Bostonaj anarkiistoj," kiel Tucker, sinidentigis kiel "socialista" – termino, kiu tiuepoke reprezentis vastan koncepton – per kio ili signifis devoligon al solvi la "laboran problemon" per radikala ekonomia reformo. Nepost la ŝanĝo de la [[20-a jarcento]], la epokopinto de individuisma anarkiismo jam pasis, kvankam poste ĝin revivigis (kun kelkaj ŝanĝetoj) Murry Rothbard kaj la anarki-kapitalistoj de la meza 20-a jarcento, kiel parton de la pli vasta [[Libertarianismo|libertarianisma]] movado. === Sociala anarkiismo === {{Ĉefartikolo|Sociala anarkiismo}} [[Dosiero:Anarchistes914.jpg|eta|250ra|Manifestacioj de anarkiistoj kontraŭ [[senlaboreco]] en [[Novjorko]], [[1914]].]] Sociala anarkiismo estas unu el la du malsamaj vastaj kategorioj de anarkiismo, la alia kategorio estas individuisma anarkiismo; sociala estas konsiderata la plej granda pensoskolo en anarkiismo.<ref>"This does not mean that the majority thread within the anarchist movement is uncritical of individualist anarchism. Far from it! Social anarchists have argued that this influence of non-anarchist ideas means that while its "criticism of the State is very searching, and [its] defence of the rights of the individual very powerful," like Spencer it "opens ... the way for reconstituting under the heading of 'defence' all the functions of the State." Section G – Is individualist anarchism capitalistic? An Anarchist FAQ</ref> La termino "sociala anarkiismo" ofte uziĝas por identigi [[Komunumismo|komunumismajn]] formojn de anarkiismo, kiuj emfazas kunlaboradon kaj reciprokan helpon.<ref>Ostergaard, Geoffrey. "Anarchism". A Dictionary of Marxist Thought. Blackwell Publishing, 1991. p. 21.</ref> Ĝi malakceptas la pluekziston de la privata posedo (ĉefe de produktadrimedoj), sed konservas respekton al la [[persona posedo]].<ref name="ReferenceA">"The revolution abolishes private ownership of the means of production and distribution, and with it goes capitalistic business. Personal possession remains only in the things you use. Thus, your watch is your own, but the watch factory belongs to the people." [[Alexander Berkman]]. "What Is Communist Anarchism?"</ref> Sociala anarkiismo inkluzivas anarki-kolektivismon, anarki-komunismon, [[Liberecisma socialismo|liberecisman socialismon]], anarki-sindikatismon, [[Socia ekologio|socian ekologion]], kaj foje reciprokismon. ==== Anarki-kolektivismo ==== {{Ĉefartikolo|Anarki-kolektivismo}} Anarki-[[kolektivismo]] (specifa tendenco nekonfuzenda kun [[Komunumismo|komunumisma]] anarkiismo aŭ la pli ampleksa kategorio foje nomata simple "kolektivismo") estas plej ofte ligita al [[Miĥail Bakunin]] kaj kun [[Johann Most]].<ref name="Patsouras, Louis 2005. p. 54">Patsouras, Louis. 2005. Marx in Context. iUniverse. p. 54.</ref><ref>Avrich, Paul. 2006. ''Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America''. AK Press. p. 5.</ref> Malkiel ĉe la reciprokistoj, anarki-kolektivistoj kontraŭstaras ĉian nepublikan posedon de la [[produktadrimedoj]], kaj anstataŭe porpledas komunan posedon, ĉefe de produktadrimedoj. Tiu nova reĝimo alvenu pere de violenta [[revolucio]], dekomence fare de la agado de eĉ malgranda grupo, nome de [[propagando pro agado]], kiu inspiras la laboristarojn kiel tuto al la ribelo kaj al la deviga kolektivigo de la produktadrimedoj.<ref name="Patsouras, Louis 2005. p. 54"/> Tamen, ili ne intencis ke posedkomunigo inkluzivu distribuon de enspezo, ĉar oni pagus al la laboristoj polaborhore, anstataŭ ol disdoni varojn "laŭ bezono" kiel sub [[anarki-komunismo]]; do oni konservas la sistemon de [[salajro]]<ref>Kropotkin, Peter (2007). "13". The Conquest of Bread. Edinburgh: AK Press. ISBN 978-1-904859-10-9.</ref>. Kvankam la anarki-kolektivistoj porpledis rekompencon por laboro, iuj ne tute subtenis la eblon de postrevolucia ŝanĝiĝo al komunisma sistemo de laŭbezona disdonado. Anarki-kolektivismo ekestis samtempe kun [[marksismo]] sed kontraŭstaris la marksisman [[Diktatoreco de la proletaro|Diktatorecon de la proletaro]], malgraŭ la marksista klopodado por kolektivisma senŝtata socio.<ref>Bakunin, Mikhail (1990). Statism and Anarchy. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-36182-6. "They [the Marxists] maintain that only a dictatorship – their dictatorship, of course – can create the will of the people, while our answer to this is: No dictatorship can have any other aim but that of self-perpetuation, and it can beget only slavery in the people tolerating it; freedom can be created only by freedom, that is, by a universal rebellion on the part of the people and free organization of the toiling masses from the bottom up."</ref> Ĝi estas foje nomata ankaŭ "revolucia socialismo" aŭ konsiderata kiel formo de tio.<ref>Morris, Brian. Bakunin: The Philosophy of Freedom. Black Rose Books Ltd., 1993. p. 76.</ref><ref>Rae, John. Contemporary Socialism. [[C. Scribner's sons]], 1901, Originalo el Harvard University. p. 261.</ref> ==== Anarki-komunismo ==== {{Ĉefartikolo|Anarki-komunismo}} [[Dosiero:Kropotkin Nadar.jpg|eta|maldekstra|Anarki-komunisto Petro Kropotkin kredis ke en anarkio, laboristoj spontanee organizus sin por komune produkti varojn por la tuta socio.]] Anarki-[[Anarki-komunismo|komunistoj]] proponas, ke la plej libera formo de socia organizo estus socio farita de pluraj memstaraj, memregantaj komunumoj kun kolektiva uzo de la [[produktadrimedoj]], kaj kun rekta demokratio kiel la politika organiza formo, rilatita al aliaj komunumoj per federacio. Tamen, iuj anarki-komunistoj kontraŭas la plimultvolan naturon de rekta demokratio, sintenante ke ĝi povas obstrukci individuan liberecon, kaj preferas konsentan demokration. En anarki-komunismo, individuoj ne ricevus rektan rekompencon por laboro (per divido de profitoj aŭ [[salajro]]j), sed anstataŭe povus libere uzi la rimedojn kaj profiton de la komunumo. Laŭ anarki-komunistoj [[Petro Kropotkin]], kaj pli malfrue [[Murray Bookchin]], la anoj de tia socio spontanee farus ĉiom da necesa laboro, ĉar ili rekonus la bonaĵojn de komuna entrepreno kaj [[interhelpo]]. Kropotkin kredis, ke privata posedeco estis unu el la kaŭzoj de subpremado kaj ekspluatado, kaj porpledis ĝian abolicion, agnoskante anstataŭe nur komunan posedrajton. Resume Anarki-komunismo (konata ankaŭ kiel ''anarkiisma komunismo'', ''liberecana komunismo''<ref>"Anarchist communism is also known as anarcho-communism, communist anarchism, or, sometimes, libertarian communism.""Anarchist communism – an introduction" ĉe libcom.org [http://libcom.org/thought/anarchist-communism-an-introduction] Alirita la 23an de Junio 2016.</ref><ref>"The terms libertarian communism and anarchist communism thus became synonymous within the international anarchist movement as a result of the close connection they had in Spain (with libertarian communism becoming the prevalent term).""Anarchist Communism & Libertarian Communism" de Gruppo Comunista Anarchico di Firenze. el "L'informatore di parte", No. 4, October 1979, quarterly journal of the Gruppo Comunista Anarchico di Firenze, ĉe libcom.org [http://www.fdca.it/fdcaen/historical/vault/ancom-libcom.htm] Alirita la 23an de Junio 2016.</ref><ref>"The 'Manifesto of Libertarian Communism' was written in 1953 by Georges Fontenis for the Federation Communiste Libertaire of France. It is one of the key texts of the anarchist-communist current." "Manifesto of Libertarian Communism" de Georges Fontenis ĉe libcom.org [http://libcom.org/library/manifesto-of-libertarian-communism-georges-fontenis] Alirita la 23an de Junio 2016.</ref><ref>"In 1926 a group of exiled Russian anarchists in France, the Delo Truda (Workers' Cause) group, published this pamphlet. It arose not from some academic study but from their experiences in the 1917 Russian revolution." "The Organizational Platform of the Libertarian Communists" de Delo Truda [http://www.nestormakhno.info/english/platform/org_plat.htm] Alirita la 23an de Junio 2016.</ref> kaj foje kiel libera komunismo) estas teorio de anarkiismo kiu defendas la nuligon de [[ŝtato]], [[merkato]]j, [[mono]], privata posedo (kvankam retenante respekton por persona posedo),<ref name="ReferenceA"/> kaj de kapitalismo favore al la komuna posedo de produktadrimedoj,<ref>''From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms'' Alan James Mayne Published 1999 Greenwood Publishing Group 316 paĝoj ISBN 0-275-96151-6. Books.google.com. 1999. ISBN 978-0-275-96151-0. [https://books.google.es/books?id=6MkTz6Rq7wUC&pg=PA131&dq=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&redir_esc=y&hl=es#v=onepage&q=Communist%20anarchism%20believes%20in%20collective%20ownership&f=false] Alirita la 23an de Junio 2016.</ref><ref>Anarchism for Know-It-Alls By Know-It-Alls For Know-It-Alls, For Know-It-Alls Published de Filiquarian Publishing, LLC., 2008 ISBN 1-59986-218-2, 9781599862187 72 paĝoj. Books.google.com. Januaro 2008. ISBN 978-1-59986-218-7. [https://books.google.es/books?id=jeiudz5sBV4C&pg=PA14&dq=Communist+anarchism+believes+in+common+ownership&redir_esc=y&hl=es#v=onepage&q=Communist%20anarchism%20believes%20in%20common%20ownership&f=false] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160816142750/https://books.google.es/books?id=jeiudz5sBV4C&pg=PA14&dq=Communist+anarchism+believes+in+common+ownership&redir_esc=y&hl=es#v=onepage&q=Communist%20anarchism%20believes%20in%20common%20ownership&f=false|date=2016-08-16}} Alirita la 23an de Junio 2016.</ref> rekta demokratio kaj horizontala reto de volontaj konsilantaroj de asocioj kaj laboristoj kun produktado kaj konsumado bazita sur la jena gvida principo: "el ĉiuj laŭ sia kapablo, al ĉiuj laŭ sia neceso".<ref>"Luggi Fabbri". Dwardmac.pitzer.edu. 2002-10-13. Retrieved 2015-03-16.</ref><ref>"Platform: Constructive Section". Nestormakhno.info. [http://www.nestormakhno.info/english/platform/constructive.htm] Alirita la 23an de Junio 2016.</ref> La stato de anarki-komunismo ene de anarkiismo mem estas disputata, ĉar ĝin vidas individuismaj anarkiistoj kaj anarki-kapitalistoj kiel nekongrua kun libereco. Iuj [[anarki-sindikatisto]]j, kiel la [[Hispanio|hispana]] [[sindikato]] [[CNT]], vidis anarki-komunisman socion kiel sian celon. [[Platformismo]] estas anarki-komunisma tendenco laŭ la tradicio de [[Nestor Maĥno]], kiu argumentis por la "vitala bezono de organizado, kiu, alloginta la plejparton de partoprenantoj en la anarkiisma movado, establus komunan taktikan kaj politikan vicon por anarkiismo, kaj tiel servus kiel gvidanto por la tuta movado." Kelkaj formoj de anarki-komunismo estas de naturo forte egoisma, kaj forte influitaj de radikala individuisma filozofio, kredante ke anarki-komunismo tute ne bezonas komunecan naturon; anarki-komunisto [[Emma Goldman]] estis influita ambaŭ de [[Max Stirner]] kaj de Petro Kropotkin, kaj ŝt miksis iliajn filozofiojn por krei sian propran. ==== Anarki-sindikatismo ==== {{Ĉefartikolo|Anarki-sindikatismo}} [[Dosiero:Anarchist flag.svg|dekstra|eta|Ofte uzata flago de anarki-sindikatismo.]] [[Dosiero:Manifestación_CNT_Bilbao.jpg|eta|[[1an de majo|1an de Majo]]: eŭsklingva banderolo ĉe manifestacio de la CNT en [[Bilbao]].]] Dum la frua [[20-a jarcento]], anarki-[[sindikatismo]] leviĝis kiel klara pensoskolo ene de la anarkiisma movado. Kun pli granda fokuso pri la [[laborista movado]]<ref>Sorel, Georges. 'Political Theorists in Context' Routledge (2004) p. 248.</ref> ol en antaŭaj anarkiismo-formoj, sindikatismo premisas radikalajn [[sindikato]]jn kiel eblan forton por revolucia socia ŝanĝo, anstataŭigantajn [[kapitalismo]]n kaj la ŝtaton per nova socio, demokratie memdirektita de la laboristoj, kiuj tiel liberiĝus.<ref>Rocker, Rudolf. 'Anarcho-Syndicalism: Theory and Practice' AK Press (2004) p. 73.</ref> Anarki-sindikatistoj strebas abolicii la salajran sistemon kaj privatan posedecon kiel la [[produktadrimedoj]]n, kiuj laŭ ili gvidas al [[Socia klaso|klasmalsamoj]]. Gravaj principoj de sindikatismo inkluzivas laboristan solidarecon, rektan agadon (kiel ĝeneralajn [[striko]]jn kaj laborejajn reprenojn), kaj memdirektadon de la laboristaro. Anarki-sindikatismo kaj aliaj branĉoj de anarkiismo ofte ne estas reciproke ekskludaj: anarki-sindikatistoj ofte subtenas anarki-komunismajn aŭ anarki-kolektivismajn ekonomiajn sistemojn. Ĝiaj porpledantoj proponas laboristan organizadon kiel manieron krei la fondaĵojn de nehierarĥia anarkiisma socio ene de la nuna sistemo, kaj tiel okazigi socialan revolucion. [[Rudolf Rocker]] estis estra frua anarki-sindikatisma pensanto, kiu ekpripensis la originojn de la movado, tion al kio ĝi strebis, kaj kial ĉio ĉi gravas al la estonteco de laboro, en [[1938]] per sia broŝureto ''Anarchosyndicalism''. Kvankam pli ofte asociigita kun laboristaj klopodoj de la frua [[20-a jarcento]] (precipe en [[Francujo]] kaj [[Hispanujo]]), multaj sindikatistaj organizaĵoj aktivas hodiaŭ, unuiĝintaj trans nacilimoj per aneco en la [[Internacia Laborista Asocio]], inkluzive de la SAC en [[Svedio]], la USI en [[Italujo]], kaj la [[CNT]] en Hispanujo, kaj kelkaj aliaj pli malgrandaj sindikataj asocioj aŭ sekcioj kiuj laŭ la jardekoj eniris kaj eliris de la asocio. La [[Confederación Nacional del Trabajo|CNT]] ludis gravan rolon en la epoko de la [[Hispana Enlanda Milito]] kiel parto de la [[Hispana Revolucio|Hispana Socia Revolucio]]. === Modernaj evoluigitaj pensoskoloj (ekde la 1960-aj jaroj) === [[Dosiero:Jarach and Zerzan.JPG|eta|maldekstra|[[Lawrence Jarach]] (maldekstre) kaj [[John Zerzan]] (dekstre), du elstaraj nuntempaj anarkiismaj aŭtoroj. Zerzan estas konata kiel elstara voĉo ene de [[anarki-primitivismo]], dum Jarach estas notita defendanto de [[postmaldekstra anarkiismo]].]] Anarkiismo daŭre generas multajn plurfontajn kaj sinkretajn filozofiojn kaj movadojn; ekde la revivigo de anarkiismo en Usono dum la [[1960-aj jaroj]], aperis pluraj novaj movadoj kaj skoloj, tre ofte eklektikaj.<ref>Perlin, Terry M. ''Contemporary Anarchism''. Transaction Books, New Brunswick, NJ 1979</ref> [[Anarki-pacifismo]] estas tendenco kiu malakceptas [[Perforto|perforton]] en la luktado por la [[socia ŝanĝo]] (socia disvolviĝo ĝenerale sed ŝanĝo de [[politika potenco]] precipe, vidu artikolon [[senperforto]]).<ref name="Anarchism 1962">George Woodcock. Anarchism: A History of Libertarian Ideas and Movements (1962)</ref><ref name="ppu.org.uk">{{cite web |url=http://www.ppu.org.uk/e_publications/dd-trad8.html |title="Resisting the Nation State, the pacifist and anarchist tradition" de Geoffrey Ostergaard |publisher=Ppu.org.uk |date=6a de Aŭgusto 1945 |accessdate=20a de Septembro 2010 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110514052437/http://www.ppu.org.uk/e_publications/dd-trad8.html#anarch%20and%20violence |arkivdato=2011-05-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514052437/http://www.ppu.org.uk/e_publications/dd-trad8.html |archivedate=2011-05-14 }}</ref> Ĝi disvolvigis "ĉefe en [[Nederlando]], Britio, kaj Usono, antaŭ kaj dum la Dua Mondmilito".<ref name="Anarchism 1962"/> [[Kristana anarkiismo]] estas [[Kristanismo|movado]] en [[politika teologio]] kiu kombinas anarkiismon kaj kristanismon.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Christian Anarchism: A Political Commentary on the Gospel|familia nomo=Christoyannopoulos|persona nomo=Alexandre|jaro=2010|loko=Exeter|eldoninto=Imprint Academic|citaĵo=Locating Christian anarchism&nbsp;... In political theology|paĝoj=2–4}}</ref> Ties ĉefaj proponintoj estis [[Lev Tolstoj]], [[Dorothy Day]], [[Ammon Hennacy]], kaj [[Jacques Ellul]]. [[Platformismo]] estas tendenco ene de plej ampleksa anarkiisma movado bazita sur la organizaj teorioj en la tradicio de la manifesto de [[Dielo Truda]] nome ''Organiza Platformo de la Ĝenerala Unio de Anarkiistoj (Skizo)''.<ref name=Platformtext>{{cite book |last=Dielo Trouda |authorlink=Dielo Truda |title=Organizational Platform of the General Union of Anarchists (Draft) |origyear=1926 |url=http://www.anarkismo.net/newswire.php?story_id=1000 |accessdate=24a de Oktobro 2006 |year=2006 |publisher=FdCA |location=Italy| archiveurl= https://web.archive.org/web/20070311013533/http://www.anarkismo.net/newswire.php?story_id=1000| archivedate= 11a de Marto 2007<!--Added by DASHBot-->}}</ref> Tiu dokumento estis bazita sur la spertoj de rusaj anarkiistoj dum la [[Oktobra Revolucio]] de 1917, kiu kondukis finfine al la venko de la [[bolŝevikoj]] super la anarkiistoj kaj aliaj grupoj. La ''Platformo'' klopodis klarigi la mankojn de la anarkiista movado dum la [[Rusia revolucio de 1917|Rusia Revolucio]]. [[Sinteza anarkiismo]] estas formo de anarkiismo kiu klopodas kunigi anarkiistojn de diferencaj tendencoj sub la principoj de [[anarkiismo sen adjektivoj]].<ref name=infoshop.org>{{Cite web|title=An Anarchist FAQ|url=http://www.infoshop.org/page/AnarchistFAQSectionJ3|website=infoshop.org|accessdate=7a de Julio 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100219221557/http://www.infoshop.org/page/AnarchistFAQSectionJ3|archivedate=19a de Februaro 2012|date=14a de Februaro 2010|deadurl=yes|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2016-06-24|arkivurl=https://web.archive.org/web/20101007160139/http://www.infoshop.org/page/AnarchistFAQSectionJ3|arkivdato=2010-10-07}}</ref> En la 1920-aj jaroj, tiu formo trovis siajn ĉefajn proponantojn ĉe [[Anarki-komunismo|anarki-komunistoj]] [[Volin]] kaj [[Sébastien Faure]].<ref>{{cite web |author=Starhawk |url=http://www.infoshop.org/page/AnarchistFAQSectionJ3 |title="J.3.2 What are "synthesis" federations?" |work=An Anarchist FAQ |publisher=Infoshop.org |date= |accessdate=20a de Septembro 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101007160139/http://www.infoshop.org/page/AnarchistFAQSectionJ3 |archivedate=7a de Oktobro 2010<!--Added by DASHBot--> |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20101007160139/http://www.infoshop.org/page/AnarchistFAQSectionJ3 |arkivdato=2010-10-07 }}</ref><ref>Faure, Sébastien. [http://www.theanarchistlibrary.org/HTML/Sebastien_Faure__Libertarian_Communism.html Libertarian Communism]". "The remedy has been found: libertarian communism."</ref> Ĝi estas la ĉefa principo laŭ kiu la anarkiistaj federacioj grupiĝis ĉirkaŭ la nuntempa tutmonda [[Internacio de Anarkiistaj Federacioj]].<ref name=infoshop.org /> [[Postmaldekstra anarkiismo|Post-maldekstrisma anarkiismo]] estas tendenco, kiu celas sin malproksimigi de la tradicia [[Politika maldekstro|maldekstro]] kaj eskapi la limojn de [[ideologio]] ĝenerale. Post-maldekstristoj argumentas, ke anarkiismo estas malfortigita de sia longa fikso al nekongruaj maldekstrismaj movadoj kaj unuop-problemaj kaŭzoj, kaj vokas sintezon de anarkiisma pensado kaj specife kontraŭaŭtoritatisman revolucian movadon ekstere de la maldekstrisma medio. Post-anarkiismo estas teoria tendenco al sintezo de klasika anarkiisma teorio kaj post-strukturisma pensado evoluigita de Saul Newman kaj ligita al pensantoj kiel [[Todd May]], [[Gilles Deleuze]], kaj [[Félix Guattari]]. Ĝi elĉerpas de vasto da ideoj, inkluzive de aŭtonomismo, post-maldekstrisma anarkiismo, situaciismo, post-koloniismo, kaj inkludante simpation por la [[Zapatismo|Zapatista Armeo por Nacia Liberigo]]. Alia freŝdata formo de kritika anarkiismo kaj formala anarkiismo estas [[insurekcia anarkiismo]], kiu porpledas neformalan organizadon kaj aktivan rezistadon al la ŝtato; ĝiaj proponantoj inkluzivas Wolfi Landstreicher kaj Alfredo M. Bonanno. Insurekcia anarkiismo estas revolucia teorio, praktiko, kaj tendenco ene de la anarkiisma movado kiu emfazas [[Ribelo|insurekcion]] ene de la anarkiisma praktiko. Ĝi estas kritiko de formalaj organizoj kiaj sindikatoj kaj federacioj kiuj estas bazataj sur politika programo kaj periodaj kongresoj. Anstataŭe, insurekciaj anarkiistoj defendas neformalan organizadon bazitan sur malgrandaj afinecaj grupoj. Insurekciaj anarkiistoj metas valoron al atakema, konstanta [[klasbatalo]], kaj al malakcepto de negocado kun klasaj malamikoj.<ref>"insurgentdesire.org.uk". insurgentdesire.org.uk.</ref><ref>""Anarchism, insurrections and insurrectionalism" de Joe Black". Ainfos.ca. 19a de Julio 2006. Arkivita el la originalo la 6an de Decembro 2010. [https://web.archive.org/web/20101206162459/http://www.ainfos.ca/06/jul/ainfos00232.html] la 25an de Junio 2010.</ref> [[Postanarkiismo]] estas teoria tendenco al sintezo de klasika anarkiisma teorio kun poststrukturisma pensaro, elirante el diversaj ideoj kiaj [[postmodernismo]], aŭtonomisma marksismo, [[postmaldekstra anarkiismo]], [[Situaciista Internacio]], kaj [[postkoloniismo]]. [[Libermerkata anarkiismo]], aŭ ''maldekstra libermerkata anarkiismo'' subtenas la klasikajn liberalajn ideojn de [[privata posedo]] kaj [[libera merkato]], kvankam asertante ke tiuj ideoj ege subtenas kontraŭ-korporaciajn, kontraŭ-hierarkiajn, pro-laboristajn sintenojn kaj estas kontraŭ-kapitalisma en ekonomiko kaj kontraŭ-imperiisma en eksterlanda politiko.<ref>Verkante antaŭ la apero de la Skolo Carson–Long de maldekstra liberecanismo, historiisto de usona anarkiismo David DeLeon malemis trakti ajnan merkat-orientitan varianton de liberecanismo kiel maldekstra; vidu DeLeon, David (1978). ''The American as Anarchist: Reflections on Indigenous Radicalism''. Baltimore, MD:Johns Hopkins University Press. p. 123.</ref><ref>Gary Chartier kaj Charles W. Johnson (eld). ''Markets Not Capitalism: Individualist Anarchism Against Bosses, Inequality, Corporate Power, and Structural Poverty''. Minor Compositions; 1a eldono ([[5a de novembro]] 2011)</ref><ref>Gary Chartier aliĝis al Kevin Carson, Charles W. Johnson kaj aliaj (kun eĥoj de la parolmaniero de [[Benjamin Tucker]] kaj [[Thomas Hodgskin]]) en elteno ke, pro heredo kaj liberigaj celoj kaj potencialo, radikala merkatanarkiismo estu vidata — de ties proponantoj kaj de aliaj — kiel parto de la [[socialismo|socialista]] tradicio, kaj ke merkatanarkiistoj povus kaj devus esti nomataj "socialistoj." Vidu Gary Chartier, "Advocates of Freed Markets Should Oppose Capitalism," "Free-Market Anti-Capitalism?" sesio, ĉiujara konferenco, Association of Private Enterprise Education (Cæsar's Palace, Las Vegas, NV, 13a de Aprilo, 2010); Gary Chartier, [http://c4ss.org/content/1738 "Advocates of Freed Markets Should Embrace 'Anti-Capitalism'"]; Gary Chartier, [http://invisiblemolotov.wordpress.com/2009/09/12/socialist-ends-market-means/ ''Socialist Ends, Market Means: Five Essays'']. Ĉp. Tucker, "Socialism."</ref><ref>"But there has always been a market-oriented strand of libertarian socialism that emphasizes voluntary cooperation between producers. And markets, properly understood, have always been about cooperation. As a commenter at Reason magazine's Hit&Run blog, remarking on Jesse Walker's link to the Kelly article, put it: "every trade is a cooperative act." In fact, it's a fairly common observation among market anarchists that genuinely free markets have the most legitimate claim to the label 'socialism.'".[http://c4ss.org/content/670 "Socialism: A Perfectly Good Word Rehabilitated"] de Kevin Carson ĉe la retejo de ''Center for a Stateless Society''.</ref> ==== Anarki-kapitalismo ==== {{Ĉefartikolo|Anarki-kapitalismo}} [[Dosiero:Murray Rothbard.jpg|eta|maldekstra|[[Murray Rothbard]] (1926–1995), proponanto de anarki-kapitalismo en 20-a jarcento, kiu fame proklamis ke "kapitalismo estas la plej plena esprimo de anarkiismo, kaj anarkiismo la plej plena esprimo de kapitalismo."]] [[Dosiero:Ancapflag.svg|eta|Flava kaj nigra flago de anarki-kapitalismo.]] Anarki-[[kapitalismo]] (ankaŭ ''libermerkata anarkiismo'') estas politika filozofio "bazita sur kredo je la libereco havi privatajn posedaĵojn, malakcepto de iu ajn formo de registara aŭtoritato aŭ interveno, kaj subteni la konkuran liberan merkaton kiel la ĉefa metodo por socia interagado" kaj resume defendas la nuligon de ŝtato favore al individua suvereneco en libera merkato.<ref>Hamowy, Ronald (editor). The Encyclopedia of Libertarianism, SAGE, 2008, pp. 10–12, p 195, ISBN 978-1-4129-6580-4, ISBN 978-1-4129-6580-4</ref><ref>Edward Stringham, ''Anarchy and the law: the political economy of choice'', p 51</ref> Pro la historie kontraŭkapitalisma naturo de la plimulto da anarkiisma pensado, la stato de anarki-kapitalismo ene de anarkiismo disputiĝas, kaj "komunismaj anarkiistoj estinte partikulare viglaj forigi individuismajn anarkiistojn kiel [[Murray Rothbard]]" de literaturaj priskriboj pri anarkiismo. Anarki-kapitalistoj distingas inter libermerkata kapitalismo – paca volonta interŝanĝo – de "ŝtata kapitalismo," kion li difinis kiel trompŝtela partnereco inter grandaj komercoj kaj registaro, kiu uzas trudon por [[subfoso|subfosi]] la liberan merkaton. Ĉu laŭ [[naturaj rajtoj]] ĉu laŭ [[utilismo]], anarki-kapitalismo havas teorion de [[legitimeco]], kiu subtenas privatan posedaĵon, nur se oni ĝin akiras per laboro, negoco, aŭ donaco. En anarki-kapitalisma socio, laŭ ĝiaj defendantoj, volontaj merkataj procedoj rezultus je provizumo de {{J|socia institucio}} kiel polico, defendo, kaj substrukturo per konkurantaj por-profitaj firmaoj, karitataj organizoj, aŭ volontaj asocioj, anstataŭ la ŝtato. Anarki-kapitalismo ĉerpis influon el por-libermerkataj teoriantoj kiel Gustave de Molinari, [[Frédéric Bastiat]], kaj [[Robert Nozick]], kaj ankaŭ [[Usono|usonaj]] individuismaj pensantoj kiel [[Benjamin Tucker]] kaj [[Lysander Spooner]]. Konsiderite formo de individuisma anarkiismo, ĝi malsamas de la individuismo de la "bostonaj anarkiistoj" de la 19-a jarcento kaj per sia malakcepto de la labora teorio de valoro (kaj ĝiaj normigaj implicoj), preferante anstataŭ la novklasikan marĝenisman vidpunkton. Anarki-kapitalismaj ideoj kontribuis al la evoluo de [[agorismo]], aŭtarkiismo, merkata maldekstrisma liberecismo, kaj kripto-anarkiismo. Anarki-kapitalismo disvolviĝis el radikala kontraŭ-ŝtata liberecanismo kaj individuisma anarkiismo,<ref>Tormey, Simon. Anti-Capitalism, One World, 2004.</ref><ref>Perlin, Terry M. Contemporary Anarchism, Transaction Books, NJ 1979.</ref><ref>Raico, Ralph. Authentic German Liberalism of the 19th Century, Ecole Polytechnique, Centre de Recherce en Epistemologie Appliquee, Unité associée au CNRS, 2004.</ref><ref>Heider, Ulrike. Anarchism:Left, Right, and Green, City Lights, 1994. p. 3.</ref><ref>Outhwaite, William. The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought, Anarchism entry, p. 21, 2002.</ref><ref>Bottomore, Tom. Dictionary of Marxist Thought, Anarchism entry, 1991.</ref><ref>Ostergaard, Geofrey. Resisting the Nation State – the anarchist and pacifist tradition, Anarchism As A Tradition of Political Thought. Peace Pledge Union Publications</ref> elirante el la teorioj de la [[Aŭstria skolo de ekonomiko]], studaro de [[juro]] kaj [[ekonomiko]], kaj de publikelekta teorio.<ref>Edward Stringham, ''Anarchy, State, and Public Choice'', Cheltenham, UK: Edward Elgar, 2005. [http://www.independent.org/publications/tir/article.asp?issueID=53&articleID=686] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200416083651/http://www.independent.org/publications/tir/article.asp?issueID=53&articleID=686 |date=2020-04-16 }} Alirita la 26an de Junio 2016.</ref> ==== Anarki-feminismo ==== {{Ĉefartikolo|Anarki-feminismo}} [[Dosiero:Anarchist Feminism flag 3.2 ratio.svg|eta|Oni ofte uzas purpuran kaj nigran flagon por reprezenti anarki-feminismon.]] Anarki-[[feminismo]] kunigas radikalan feminismon kaj anarkiismon, kiu vidas [[patriarkeco]]n (viran dominadon de virinoj) kiel fundamenta manifestaĵo de nevolonta [[hierarĥio]], kion kontraŭas anarkiistoj. Anarki-feminismon inspiris dum la malfrua [[19-a jarcento]] verkojn de fruaj movadanoj kiel Lucy Parsons, [[Emma Goldman]], kaj [[Voltairine de Cleyre]]. Anarki-feministoj, kiel aliaj radikalaj feministoj, kritikas tradiciajn konceptojn de [[familio]], edukado, kaj genroroloj, kaj volas ilin abolicii. Anarki-feministoj, kontraste, vidas patriarkion kiel fundamenta problemo en socio, kaj kredas ke la feminisma luktado kontraŭ [[seksismo]] kaj patriarkio estas esenca ingredienco de la anarkiisma luktado kontraŭ la [[ŝtato]] kaj [[kapitalismo]], nome [[klasbatalo]]. L. Susan Brown esprimas la sintenon, ke "anarkiismo estas politika filozofio, kiu kontraŭas ĉiujn rilatojn de potenco, kaj estas defundamente feminisma."<ref>Brown, L. Susan (2002). "Anarchism as a Political Philosophy of Existential Individualism: Implications for Feminism". The Politics of Individualism: Liberalism, Liberal Feminism and Anarchism. Black Rose Books Ltd. Publishing. p. 208.</ref> ==== Ekologia anarkiismo ==== {{Ĉefartikolo|Ekologia anarkiismo}} [[Dosiero:Darker green and Black flag.svg|dekstra|eta|Verda kaj nigra flago de ekologia anarkiismo.]] [[Politika ekologio|Ekologia]] anarkiismo (''verda anarkiismo'' aŭ ''eko-anarkiismo'')<ref>David Pepper (1996). ''Modern Environmentalism'', p. 44. Routledge. [https://books.google.com.ec/books?id=PQOvkB7UoWgC&pg=PA44&dq=&hl=es] Alirita la 2an de Junio 2016.</ref> estas anarkiisma pensoskolo, kiu emfazas la naturmedion.<ref>Ian Adams (2001). ''Political Ideology Today'', p. 130. Manchester University Press. [https://books.google.com.ec/books?id=apstK1qIvvMC&pg=PA130&dq=#v=onepage&q&f=false] Alirita la 2an de Junio 2016.</ref> Foje oni markas antaŭaĵon en anarki-naturismo,<ref>"Proliferarán así diversos grupos que practicarán el excursionismo, el naturismo, el nudismo, la emancipación sexual o el esperantismo, alrededor de asociaciones informales vinculadas de una manera o de otra al anarquismo. Precisamente las limitaciones a las asociaciones obreras impuestas desde la legislación especial de la Dictadura potenciarán indirectamente esta especie de asociacionismo informal en que confluirá el movimiento anarquista con esta heterogeneidad de prácticas y tendencias. Uno de los grupos más destacados, que será el impulsor de la revista individualista Ética será el Ateneo Naturista Ecléctico, con sede en Barcelona, con sus diferentes secciones la más destacada de las cuales será el grupo excursionista Sol y Vida." "La insumisión voluntaria: El anarquismo individualista español durante la Dictadura y la Segunda República (1923–1938)" de Xavier Díez.</ref><ref>"Anarchism and the different Naturist views have always been related." "Anarchism – Nudism, Naturism" de Carlos Ortega ĉe Asociacion para el Desarrollo Naturista de la Comunidad de Madrid. Publikigita en Revista ADN. Vintro de 2003</ref><ref>EL NATURISMO LIBERTARIO EN LA PENÍNSULA IBÉRICA (1890–1939) de Jose Maria Rosello.</ref> kaj ĉefaj nuntempaj tendencoj kiel [[anarki-primitivismo]] kaj [[socia ekologio]]. Iuj ekologiaj anarkiistoj estas nomataj [[Anarki-primitivismo|anarki-primitivistoj]] aŭ "kontraŭ-civilizaj" anarkiistoj, sed ne ĉiuj ĝin tute malakceptas. Foje, oni priskribas ekologian anarkiismon kiel aŭ porteknologian aŭ kontraŭteknologian, por noti la malsamojn inter tiuj, kiuj porpledas la uzadon de altnivela ekologia teknologio por krei kaj daŭrigi anarkiisman socion, kaj tiuj, kiuj ĉefe vidas civilizon kaj modernan teknologion kiel ion malbonan. Ne-primitivistaj ekologiaj anarkiistoj, kiel la antropologo Brian Morris, ofte elĉerpas influon de la [[socia ekologio]] de Murray Bookchin. === Anarkiismo sen adjektivoj === {{Ĉefartikolo|Anarkiismo sen adjektivoj}} [[Dosiero:Voltairine de Cleyre (1891).jpg|eta|maldekstre|230ra|[[Voltairine de Cleyre]].]] ''Anarkiismo sen adjektivoj'', laŭ la vortoj de historiisto George Richard Esenwein, "referencis al senstreka formo de anarkiismo, tio estas, ismo sen iuj priskribaj etikedoj kiel komunisma, kolektivisma, reciprokisma, aŭ individuisma. Por aliuloj,...[ĝi] simple kompreniĝis kiel sinteno, kiu toleris la kunekziston de malsamaj anarkiismaj skoloj." Anarkiismo sen adjektivoj emfazas harmonion inter la variaj anarkiismoj tendencoj aŭ organizoj, kaj celas unuigi ilin per iliaj dividitaj kontraŭaŭtoritatismaj kredoj. La pozicion unue alprenis en [[1889]] [[Fernando Tarrida del Mármol]] kiel vokon por tolero, post kiam lin ĝenis la "amaraj debatoj" inter la malsamaj anarkiismaj movadoj. [[Voltairine de Cleyre]], [[Errico Malatesta]], kaj Fred Woodworth estas rimarkindaj proponantoj de tiu ĉi vidpunkto. Kelkaj historiuloj atribuis al kelkaj gazetoj la celon disvastigi tiun tipon de anarkiismon sen adjektivoj, aŭ pli simple la anarkiismon ĝenerale sen aliĝo al iu ajn skolo; unu el tiuj gazetoj estis en [[Hispanujo]] [[La Revista Blanca]]. == Anarkiismo kaj Esperanto == [[Dosiero:1979 Anarkiismo.jpg|eta|dekstre|200ra|Broŝuro pri anarkiismo en Esperanto.]] {{Ĉefartikolo|Anarkiismo kaj Esperanto}} Anarkiismaj pensoj pri [[socia justeco]] kaj [[egaleco]] forte ligis la movadon al [[Esperanto]]. Dum la frua [[Esperanto-movado]] anarkiistoj entuziasme propagandis por la lingvo. Ekde [[1905]] fondiĝis anarkiismaj [[Esperanto-grupo]]j en [[Stokholmo]], [[Bulgario]], [[Ĉinio]] kaj aliloke. La plimulto da [[proleto|proletaj]] [[esperantisto]]j dum la frua movado estis anarkiistoj. La kontraŭŝtata kaj kontraŭkapitalisma sintenoj de anarkiistaj esperantistoj kontribuis al la kreo de [[SAT]] en [[1921]] fare de [[Eŭgeno Lanti]]<ref name=slevin>[http://www.nodo50.org/esperanto/anarkiismo.htm#historio2 Esperanto kaj Anarkiismo]</ref>. Post la dua mondmilito aperis en Parizo la revuo ''[[Senŝtatano]]''.<ref>[[Javier Alcalde]], "[[Eduardo Vivancos]] kaj la liberecana Esperanto", postparolo al dulingva eldono de Eduardo Vivancos, ''Unu lingvo por ĉiuj: Esperanto,'' [[Calúmnia]], 2019, p.77-91.</ref> Hodiaŭ ekzistas la [[Liberecana Frakcio de SAT|Liberecana Frakcio]] en SAT. La franca anarkiisma radielsendejo ''[[Radio Libertaire]]'' elsendas programon en Esperanto. [[Dosiero:Lanti.jpg|eta|maldekstre|Eŭgeno Lanti]] Anarkiistoj estis inter la pioniroj de la disvastigo de Esperanto. En [[1905]] fondiĝis en [[Stokholmo]] la unua anarkiisma Esperanto-grupo. Sekvis multaj aliaj: en [[Bulgario]], [[Ĉinio]] kaj aliaj landoj. Anarkiistoj kaj [[anarki-sindikatismo|anarki-sindikatisto]]j, kiuj antaŭ la [[Unua Mondmilito]] apartenis al la nombre plej granda grupo inter la proletaj esperantistoj, fondis en [[1906]] la internacian ligon ''Paco-Libereco''<ref>{{en}} ''The Esperanto Movement (Contributions to the Sociology of Language)'', Peter G. Forster, ISBN 9027933995, paĝo 190</ref>, kiu eldonis la gazeton ''Internacia Socia Revuo''. ''Paco-libereco'' unuiĝis en [[1910]] kun alia progresema asocio, ''Esperantista Laboristaro''. La komuna organizaĵo nomiĝis ''Liberiga Stelo''<ref name=historio>''Historio de S. A. T., 1921 1952'',Paris, 1953, Eldoninto :SAT, 152 paĝoj</ref>. Ĝis [[1914]] tiu organizaĵo eldonis multe da revolucia literaturo en Esperanto, interalie ankaŭ anarkiisma. Tial povis evolui en la jaroj antaŭ la Unua Mondmilito ekzemple vigla korespondado inter eŭropaj kaj japanaj anarkiistoj. En [[1907]] la internacia anarkiisma kongreso en [[Amsterdamo]] faris rezolucion pri la afero de internacia lingvo, kaj venis dum la postaj jaroj similaj kongresaj rezolucioj. Esperantistoj, kiuj partoprenis tiujn kongresojn, okupiĝis precipe pri la internaciaj rilatoj de la anarkiistoj. En marto de [[1925]], "Berlina Grupo de Anarki-Sindikatismaj Esperantistoj" salutis la en Amsterdamo okazantan 2-an Kongreson de la ''[[Internacia Laborista Asocio]]'' (ILA). Ĝi parolis pri tio, ke Esperanto en la vicoj de la germana ILA-sekcio FAUD "jam tiugrade enradikiĝis, ke ĝi nun fondis mondan organizaĵon de esperantistoj sur liberecana-kontraŭaŭtoritatisma fundamento". Tio estas verŝajne aludo pri T.L.E.S. (''[[Tutmonda Ligo de Esperantistaj Senŝtatanoj]]''), kiu fondiĝis en la [[1920-aj jaroj]], ĉar [[SAT]] en la komenco estis forte sub komunisma influo. Ŝajnas, ke T.L.E.S. pli poste enfandiĝis en SAT. == Historio de anarkiismo == Anarkiismo kiel socia movado dum longa tempo daŭris malgraŭ ŝanĝiĝoj de populareco. Ĝia klasika epoko, kiu laŭ kleruloj okazis inter [[1860]] kaj [[1939]], estas ligita kun la laboristaj movadoj de la [[19-a jarcento]], kaj kun la luktado kontraŭ [[faŝismo]] dum la [[Hispana Enlanda Milito]]. === Originoj === [[Dosiero:Levellers declaration and standard.gif|eta|altdekstre|Gravuraĵo el dokumento de [[Fosistoj]] de William Everard.]] La plej fruaj<ref name="LVM">{{Citaĵo el la reto|url=https://mises.org/daily/2054#1.10|titolo=Mises Daily|verko=Mises Institute}}</ref> anarkiismaj temoj povas troviĝi en la 6a jarcento a.K., inter verkoj de [[Taoismo|taoista]] filozofo [[Laozio]],<ref name="EB1910">Peter Kropotkin, [http://dwardmac.pitzer.edu/Anarchist_Archives/kropotkin/britanniaanarchy.html "Anarchism"], ''Encyclopædia Britannica'' 1910.</ref> kaj en postaj jarcentoj ĉe [[Ĝuangzio]] kaj Bao Ĝingjan.<ref name="wordpress">{{Citaĵo el la reto|url=http://robertgraham.wordpress.com/anarchism-a-documentary-history-of-libertarian-ideas-volume-one-from-anarchy-to-anarchism-300ce-1939/|titolo=Anarchism: A Documentary History of Libertarian Ideas, Volume One: From Anarchy to Anarchism (300CE–1939)|verko=Robert Graham's Anarchism Weblog}}</ref> La filozofio de Ĝuangzio estis priskribita de variaj fontoj kiel anarkiisma.<ref>"The priority of dao over tiannature:sky underwrites the themes of dependency and relativism that pervade the Zhuangzi and ultimately the skepticism, the open-minded toleration and the political anarchism (or disinterest in political activity or involvement)." [http://plato.stanford.edu/entries/taoism/ "Taoism" ĉe Stanford Encyclopedia of Philosophy] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130624092211/http://plato.stanford.edu/entries/taoism/ |date=2013-06-24 }}</ref><ref>"Doing nothing [wu wei] is the famous Daoist concept for natural action, action in accord with Dao, action in which we freely follow our own way and allow other beings to do likewise. Zhuangzi, the great anarchic Daoist sage, compared it to "riding on the wind." [http://www.theanarchistlibrary.org/HTML/Max_Cafard__Zen_Anarchy.html Max Cafard. "Zen Anarchy"]</ref><ref>"Zhuangzi helps us discover an anarchistic epistemology and sensibility. He describes a state in which "you are open to everything you see and hear, and allow this to act through you."[45] Part of wuwei, doing without doing, is "knowing without knowing," knowing as being open to the things known, rather than conquering and possessing the objects of knowledge. This means not imposing our prejudices (whether our own personal ones, our culture's, or those built into the human mind) on the Ten Thousand Things." [http://www.theanarchistlibrary.org/HTML/Max_Cafard__The_Surre_gion_alist_Manifesto_and_Other_Writings.html#toc24 Max Cafard. ''The Surre(gion)alist Manifesto and Other Writings'']</ref><ref>"The next group of interpreters have also become incorporated into the extant version of the text. They are the school of anarchistically inclined philosophers, that Graham identifies as a "Primitivist" and a school of "Yangists," chapters 8 to 11, and 28 to 31. These thinkers appear to have been profoundly influenced by the Laozi, and also by the thought of the first and last of the Inner Chapters: "Wandering Beyond," and "Responding to Emperors and Kings." There are also possible signs of influence from Yang Zhu, whose concern was to protect and cultivate one's inner life-source. These chapters combine the anarchistic ideals of a simple life close to nature that can be found in the Laozi with the practices that lead to the cultivation and nurturing of life." [http://www.iep.utm.edu/zhuangzi/ "Zhuangzi (Chuang-Tzu, 369–298 BCE)" at the Internet Encyclopedia of Philosophy]</ref> Ĝuangzio verkis, "Ŝtelisteto estas enprizonita. Ŝtelistego iĝas reganto de Nacio."<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.mises.org/journals/jls/9_2/9_2_3.pdf|titolo=Concepts of the role of intellectuals in social change toward laissez faire|alirdato=28a de Decembro 2008|aŭtoro=Murray Rothbard|formato=PDF|arkivurl=https://web.archive.org/web/20081216214953/https://www.mises.org/journals/jls/9_2/9_2_3.pdf|arkivdato=16a de Decembro 2008<!--Added by DASHBot-->}}</ref> [[Diogeno la Cinika]] kaj la [[Cinikismo|Cinikistoj]], ties samtempa [[Zenono el Kitiono]], nome fondinto de [[Stoikismo]], enkondukis aliajn similajn temojn.<ref name="EB1910" /> [[Jesuo]] estas foje konsiderata la unua anarkiisto laŭ la [[Kristana anarkiismo|kristana anarkiista]] tradicio. Georges Lechartier verkis ke "La vera fondinto de anarkio estis Jesuo [[Kristo]] kaj... la unua anarkiisma societo estas tiu de [[apostolo]]j."<ref>Citita en George Woodcock, ''Anarchism: A History of Libertarian Ideas and Movements'' (Cleveland: Meridian Books, 1962), p. 38.</ref> En komenca [[Historio de Islamo|islama historio]], kelkaj manifestaĵoj de anarkiisma pensaro troviĝas dum la Dua Fitnao aŭ islama enlanda milito ĉe la [[Kalifujo]], kiam la [[Ĥariĝismo|Ĥariĝistoj]] insistis ke la [[Imamo|imameco]] estas rajto por ĉiu individuo ene de la islama socio.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://theanarchistlibrary.org/library/mohamed-jean-veneuse-anarca-islam#fn_back31|titolo=Anarca-Islam|verko=theanarchistlibrary.org}}</ref> Poste, kelkaj fakuloj de [[Islamo]], kiaj Amer al-Basri<ref>هادي العلوي, ''شخصيات غير قلقة في الإسلام'', دار الكنوز الأدبية، بيروت، 1995، ص36</ref> kaj [[Abu Hanifa]],<ref>هادي العلوي, ''شخصيات غير قلقة في الإسلام'', دار الكنوز الأدبية، بيروت، 1995، ص136</ref> estris movadojn por bojkoti la regantojn, preparante la vojon al la tradicio de [[Ŭakfo]] (donaco), kiu utilis kiel alternativo kaj rifuĝo el la centralizitaj aŭtoritatoj de emiroj. Sed tiaj interpretoj respegulas subvertajn religiajn konceptojn kiel ĉe la menciitaj similaj instruoj de anarkiisma Taoismo kaj tiuj de aliaj kontraŭ-aŭtoritataj religiaj tradicioj kreante kompleksan rilataron rilate al la demando ĉu anarkiismo kaj religio kongruas aŭ ne. Tio estas ekzempligita kiam la glorigo de la ŝtato estas vidata kiel formo de peka [[idolismo]].<ref name=CritiqueofViolence>{{cite web |first=Alexandre |last=Christoyannopoulos |url=http://www.psa.ac.uk/journals/pdf/5/2010/1338_1226.pdf |title=A Christian Anarchist Critique of Violence: From Turning the Other Cheek to a Rejection of the State |pages= |date=Marto 2010 |publisher=Political Studies Association |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-06-26 |arkivurl=https://www.webcitation.org/5yRpM4GdE?url=http://www.psa.ac.uk/journals/pdf/5/2010/1338_1226.pdf |arkivdato=2011-05-05 |accessdate=2016-06-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110812071723/http://www.psa.ac.uk/journals/pdf/5/2010/1338_1226.pdf |archivedate=2011-08-12 }}</ref><ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Christian Anarchism: A Political Commentary on the Gospel|familia nomo=Christoyannopoulos|persona nomo=Alexandre|jaro=2010|loko=Exeter|eldoninto=Imprint Academic|citaĵo=The state as idolatry|paĝo=254}}</ref> La franca [[Renesanco|renesanca]] politika filozofo [[Étienne de La Boétie]] verkis en sia plej fama verko la ''Diskurson pri volonta servo'' kiun historiistoj konsideras grava anarkiisma antaŭaĵo.<ref>Kelkaj historiistoj de anarkiismo iris tiom for ke ili klasigis la traktaĵon de La Boétie kiel mem anarkiista, kio estas malĝusta konsiderinte ke La Boétie neniam etendis sian analizon el la tirana registaro al la registaro mem. Sed kvankam La Boétie ne povas esti konsiderata anarkiisto, liaj asertoj pri tiraneco kaj la universaleco de lia politika filozofio kondukis ilin mem facile al tia etendo.[http://books.google.com.ec/books?id=6o-8P3iqf7IC&pg=PA18&lpg=PA18&dq=anarchism+la+boetie&source=bl&ots=z79GU1rW1t&sig=4ini7oZUie2U8-P0BpMLoĝYWPs&hl=en&sa=X&ei=eAOFUJCYJ4Le9AT_iYG4DA&ved=0CD0Q6AEwBQ#v=onepage&q=anarchism%20la%20boetie&f=false ''Introduction to The Politics of Obedience: The Discourse of Voluntary Servitude'' de Murray Rothbard. Ludwig Von Mises Institute. p. 18]</ref><ref>"Quite rightly, La Boëtie recognizes the potential for domination in any democracy: the democratic leader, elected by the people, becomes intoxicated with his own power and teeters increasingly towards tyranny. Indeed, we can see modern democracy itself as an instance of voluntary servitude on a mass scale. It is not so much that we participate in an illusion whereby we are deceived by elites into thinking we have a genuine say in decision-making. It is rather that democracy itself has encouraged a mass contentment with powerlessness and a general love of submission." [http://theanarchistlibrary.org/library/saul-newman-voluntary-servitude-reconsidered-radical-politics-and-the-problem-of-self-dominatio "Voluntary Servitude Reconsidered: Radical Politics and the Problem of Self-Domination"] de Saul Newman</ref> La radikala [[Protestantismo|protestanta]] [[Gerrard Winstanley]] kaj lia grupo nome la [[Fosistoj]] estas citataj de variaj aŭtoroj kiel propovantaj anarkiismajn socialajn decidojn en la 17a jarcento en Anglio.<ref>"Anarchists have regarded the secular revolt of the Diggers, or True Levellers, in seventeenth-century England led by Gerrard Winstanley as a source of pride. Winstanley, deeming that property is corrupting, opposed clericalism, political power and privilege. It is economic inequality, he believed, that produces crime and misery. He championed a primitive communalism based on the pure teachings of God as comprehended through reason." [http://www.theanarchistlibrary.org/HTML/Kenneth_C._Wenzer__Godwin_s_Place_in_the_Anarchist_Tradition___a_Bicentennial_Tribute.html Kenneth C. Wenzer. "Godwin's Place in the Anarchist Tradition — a Bicentennial Tribute"]</ref><ref>"It was in these conditions of class struggle that, among a whole cluster of radical groups such as the Fifth Monarchy Men, the Levellers and the Ranters, there emerged perhaps the first real proto-anarchists, the Diggers, who like the classical 19th-century anarchists identified political and economic power and who believed that a social, rather than political revolution was necessary for the establishment of justice. Gerrard Winstanley, the Diggers' leader, made an identification with the word of God and the principle of reason, an equivalent philosophy to that found in Tolstoy's ''The Kingdom of God is Within You''." Marlow. "Anarchism and Christianity"</ref><ref>"Although Proudhon was the first writer to call himself an anarchist, at least two predecessors outlined systems that contain all the basic elements of anarchism. The first was Gerrard Winstanley (1609 – c. 1660), a linen draper who led the small movement of the Diggers during the Commonwealth. Winstanley and his followers protested in the name of a radical Christianity against the economic distress that followed the Civil War and against the inequality that the grandees of the New Model Army seemed intent on preserving. In 1649–1650 the Diggers squatted on stretches of common land in southern England and attempted to set up communities based on work on the land and the sharing of goods." George Woodcock, ''Anarchism, The Encyclopedia of Philosophy''</ref> La termino "anarkiisto" estis uzata la unuan fojon en angla lingvo en 1642, dum la [[Angla enlanda milito]], kiel pejorativa termino de perforto, uzata de Reĝistoj kontraŭ siaj opoziciantoj, nome la Rondkapuloj.<ref name=bbc>[http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20061207.shtml "Anarchism"], BBC Radio 4 programo In Our Time, 7a de Decembro 2006. Gastigita de Melvyn Bragg de BBC, kun John Keane, Profesoro de Politiko ĉe la Universitato de Westminster, Ruth Kinna, Profesoro pri Politiko ĉe la Universitato Loughborough, kaj Peter Marshall, filozofo kaj historiisto.</ref> Ĉirkaŭ la epoko de la [[Franca Revolucio]] kelkaj, kiaj la ''[[Enragés]]'', ekuzis la terminon pozitive,<ref>Sheehan, Sean. ''Anarchism'', London: Reaktion Books Ltd., 2004. p. 85.</ref> opozicie al la [[Jakobenismo|jakobena]] centralizado de povo, vidante "revolucian registaron" kiel [[oksimoro]].<ref name=bbc/> Ĉirkaŭ la fino de la 19a jarcento, la vorto "anarkiismo" estis perdinta sian dekomencan negativan konotacion.<ref name=bbc/> [[Dosiero:Jean-Jacques Rousseau (painted portrait).jpg|eta|maldekstre|220ra|[[Jean-Jacques Rousseau]] emfazis la gravon de la persona kaj natura libero.]] Moderna anarkiismo kreskiĝis el la ĉu nereligia ĉu religia pensaro de la epoko de la [[Klerismo]], partikulare el la argumentoj de [[Jean-Jacques Rousseau]] por la morala centreco de libero.<ref name=Encarta>"Anarchism", ''[[Encarta]] Online Encyclopedia'' 2006 (brita versio).</ref> Kiel parto de la politika movado de la 1790-aj jaroj en la komenco de la [[Franca Revolucio]], [[William Godwin]] disvolvigis la unuan esprimon de [[anarkiismaj pensoskoloj|moderna anarkiisma pensaro]].<ref name="Everhart, Robert B 1982. p. 115">Everhart, Robert B. The Public School Monopoly: A Critical Analysis of Education and the State in American Society. Pacific Institute for Public Policy Research, 1982. p. 115.</ref><ref name="godwinsep" /> Godwin estis, laŭ [[Petro Kropotkino]], "la unua kiu formulis la politikajn kaj ekonomiajn konceptojn de anarkiismo, kvankam li ne donis tiun nomon al la ideoj disvolvigitaj en sia verko",<ref name="EB1910" /> dum Godwin ligis siajn anarkiismajn ideojn al frua [[Edmund Burke]].<ref>Godwin mem atribuis la unuajn anarkiismajn skribaĵojn al la verko de [[Edmund Burke]] nome ''A Vindication of Natural Society''. "Most of the above arguments may be found much more at large in Burke's ''Vindication of Natural Society''; a treatise in which the evils of the existing political institutions are displayed with incomparable force of reasoning and lustre of eloquence&nbsp;..." – piednoto, Ĉ. 2 ''Political Justice'' de William Godwin.</ref> Godwin estas ĝenerale rigardata kiel la fondinto de la pensoskolo konata kiel 'filozofia anarkiismo'. Li argumentis en ''Political Justice'' (1793)<ref name="godwinsep" /><ref name="Adams, Ian 2001. p. 116">Adams, Ian. Political Ideology Today. Manchester University Press, 2001. p. 116.</ref> ke registaro havas nepran malican influon sur la socio, kaj ke ĝi pluigas dependon kaj nescion. Li pensis ke la etendo de la uzo de racio fare de amasoj finfine devigos registarojn retiriĝi kiel nenecesa forto. Kvankam li ne atribuis al la ŝtato moralan [[Legitimeco|legitimecon]], li estis kontraŭ la uzado de revoluciaj taktikoj por forigi la registaron el la povo. Male, li defendis por ties anstataŭo pere de procezo de pacema evoluo.<ref name="godwinsep">Philip, Mark (2006-05-20). "William Godwin". Stanford Encyclopedia of Philosophy.</ref><ref>{{Cite book|title= Enquiry Concerning Political Justice and its Influence on Modern Morals and Manners |last=Godwin |first=William |authorlink=William Godwin |year=1796 |publisher=G.G. and J. Robinson |oclc=2340417 |origyear=1793}}</ref> Lia malemo al la trudado de regul-bazita socio kondukis lin al la denunco, kiel manifestado de la popola ‘mensa sklaveco’, la fundamentojn de juro, [[posedrajto]]j kaj eĉ la institucion de geedziĝo. Li konsideris la bazajn fundamentojn de socio kiel kontraŭantaj la naturan disvolvigon de individuoj por la uzado de ties povo por racii por alveno je reciproka profita metodo de socia organizado. En ĉiu okazo, registaro kaj ties institucioj estas montrataj kiel kontraŭaj al la disvolvigo de nia kapablo por vivi tute kongrue kun la plena kaj libera plenumo de privata juĝo. La franca [[Pierre-Joseph Proudhon]] estas vidata kiel unua ''mem-proklamita'' anarkiisto, etikedo kiun li adoptis en sia pionira verko, ''Qu'est-ce que la propriété?'', publikigita en [[1840]]. Pro tio kelkaj konsideras Proudhon kiel la fondinto de moderna anarkiisma teorio.<ref>Daniel Guerin, ''Anarchism: From Theory to Practice'' (New York: Monthly Review Press, 1970).</ref> Li disvolvigis la teorion de spontana ordo en socio, kie organizado aperas sen centra kunordiganto trudanta sian propran ideon de ordo kontraŭ la volo de individuaj agadoj en siaj propraj interesoj; lia fama citaĵo pri la afero estas, "Libereco estas patrino, ne filino, de ordo." En ''Qu'est-ce que la propriété ?'' Proudhon respondas per la fama akuzo "Propreco estas ŝtelo." En tiu verko, li kontraŭis la institucion de malpliigita "propreco" (''propriété''), kie posedantoj havas kompletajn rajtojn por "uzo kaj misuzo" de ties propreco kiel ili volas.<ref name="proudhon-prop">[[Pierre-Joseph Proudhon|Proudhon]], Pierre-Joseph. ''"[http://www.marxists.org/reference/subject/economics/proudhon/property/ch03.htm Chapter 3. Labour as the efficient cause of the domain of property]"'' el ''Qu'est-ce que la propriété?'', 1840</ref> Li kontrastigis tion kun tio kion li nomigis "posedon," aŭ limigita posedeco de rimedoj kaj varoj nur en pli malpli kontinua uzado. Poste, tamen, Proudhon aldonis ke "Propreco estas Libereco," kaj asertis ke ĝi estas rifuĝejo kontraŭ la ŝtata povo.<ref>Edwards, Stewart. Introduction to ''Selected Writings of Pierre-Joseph Proudhon'', Anchor Books, Doubleday & Company, Inc. 1969, p. 33</ref> Lia opozicio al la ŝtato, al la [[organizita religio]], kaj al kelkaj kapitalismaj praktikoj inspiris postajn anarkiistojn, kaj faris lin unu el la ĉefaj sociaj pensuloj tiutempaj. La anarki-komunisto [[Joseph Déjacque]] estis la unua persono kiu priskribis sin mem kiel "[[Liberecisma socialismo|liberecana]]".<ref name="Dejacque">Joseph Déjacque, [http://joseph.dejacque.free.fr/ecrits/lettreapjp.htm De l'être-humain mâle et femelle - Lettre à P.J. Proudhon par Joseph Déjacque] (franclingve)</ref> Malkiel ĉe [[Pierre-Joseph Proudhon]], li argumentis ke, "ne estas la produkto de lia aŭ ŝia laboro je kio la laboristo havas rajton, sed je la kontentigo de siaj bezonoj, ia ajn estus ties naturo."<ref>"l'Echange", artikolo en ''Le Libertaire'' no 6, 21a de Septembro 1858, New York. [http://joseph.dejacque.free.fr/libertaire/n06/lib01.htm]</ref> En 1844 en Germanio la post-hegelana filozofo [[Max Stirner]] publikigis la libron, ''Der Einzige und sein Eigentum'', kiu estos poste konsiderata influa sed frua teksto de [[individuisma anarkiismo]].<ref>Leopold, David (2006-08-04). "Max Stirner". Stanford Encyclopedia of Philosophy.</ref> Francaj anarkiistoj aktivaj en la [[Revolucio de 1848]] estis ekzemple [[Anselme Bellegarrigue]], Ernest Coeurderoy, [[Joseph Déjacque]]<ref name="Dejacque"/> kaj [[Pierre Joseph Proudhon]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://theanarchistlibrary.org/library/pierre-joseph-proudhon-toast-to-the-revolution|titolo=Toast to the Revolution|verko=theanarchistlibrary.org}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://books.google.com/books/about/L_acitivit%C3%A9_d_un_socialiste_de_1848.html?id=wbrfSAAACAAJ&redir_esc=y|titolo=L'acitivité d'un socialiste de 1848|verko=google.com.ec}}</ref> === La 1-a Internacio kaj la Pariza Komunumo === {{Ĉefartikolo|Unua Internacio|Pariza Komunumo}} [[Dosiero:Bakunin.png|eta|Anarki-kolektivisto [[Miĥail Bakunin|Miĥilo Bakunino]] kontraŭis la [[Marksismo|marksistan]] celon de [[diktatoreco de la proletaro]], anstataŭ preferante universalan ribelon, kaj li aliancigis sin kun la kontraŭ-aŭtoritatistoj de la 1-a Internacio antaŭ sia elpelo de la Marksistoj.]] En [[Eŭropo]], brutalaj reagoj sekvis la [[Revolucio de 1848|revoluciojn]] de [[1848]]. Dum tiuj ĝis dek landoj spertis mallongajn aŭ longdaŭrajn sociajn ribelojn kiam grupoj okazigis naciismajn insurekciojn. Post plej el tiuj klopodoj por sistemaj ŝanĝoj finis en malsukceso, konservativaj elementoj ekhavis avantaĝon el la divido de grupoj de socialistoj, anarkiistoj, liberaloj, kaj naciistoj, por eviti pluajn ribelojn.<ref>Breunig, Charles (1977). The Age of Revolution and Reaction, 1789–1850. New York, N.Y: W. W. Norton & Company. ISBN 0-393-09143-0.</ref> En Hispanio Ramón de la Sagra establis la anarkiistan gazeton ''El Porvenir'' en [[La Coruña]] en 1845 kiu estis inspirita de la ideoj de Proudhon.<ref name="ReferenceB">"anarchism :: Anarchism in Spain". Encyclopedia Britannica.</ref> La kataluna politikisto [[Francesc Pi i Margall]] iĝis la ĉefa tradukisto de la verkoj de Proudhon en hispanan<ref>George Woodcock. Anarchism: a history of libertarian movements. Paĝo 357.</ref> kaj poste dum mallonge iĝis prezidento de la [[Unua Hispana Respubliko]] en 1873 dum li estis la estro de la Demokratia Respublikisma Federala Partio. Laŭ George Woodcock "Tiuj tradukoj havos profundan kaj daŭran efikon sur la disvolvigo de hispana anarkiismo post 1870, sed antaŭ tiu tempo la ideoj de Proudhon, kiel estis interpretata de Pi, jam havigis multon de la inspiro por la federisma movado kiu eliris en la komencaj [[1860aj jaroj]]."<ref>George Woodcock. Paĝo 357.</ref> Laŭ la Encyclopedia Britannica "Dum la hispana revolucio de 1873, Pi y Margall klopodis establi [[Kantona Revolucio|necentralizitan, aŭ "kantonisman," politikan sistemon]] laŭ la premisoj de Proudhon."<ref name="ReferenceB"/> En [[1864]] la [[1-a Internacio]] unuigis diversajn revoluciulojn, inkluzive de francaj sekvantoj de [[Proudhon]],<ref>Blin, Arnaud (2007). The History of Terrorism. Berkeley: University of California Press. p. 116. ISBN 0-520-24709-4.</ref> [[Blankiismo|blankiistoj]], [[Framasonismo|framasonistoj]], anglaj sindikatanoj, [[Socialismo|socialistoj]], kaj [[Socialdemokratio|socialdemokratoj]]. Pro siaj ligoj al aktivaj [[laboristaj movadoj]], la [[1-a Internacio]] fariĝis grava organizaĵo. [[Karl Marx|Karlo Markso]] fariĝis inter ĝiaj estroj, kaj aniĝis en ĝian Ĝeneralan Konsilantaron. La [[Reciprokisma anarkiismo|reciprokistoj]] (sekvantoj de Proudhon), kontraŭis la ŝtatan socialismon de [[Karl Marx|Markso]], advokatante politikan abstinismon kaj malgrandajn kvantojn da posedaĵoj.<ref>Dodson, Edward (2002). The Discovery of First Principles: Volume 2. Authorhouse. p. 312. ISBN 0-595-24912-4.</ref><ref>Thomas, Paul (1985). Karl Marx and the Anarchists. London: Routledge & Kegan Paul. p. 187. ISBN 0-7102-0685-2.</ref> Woodcock informis ke ankaŭ la usonaj individuismaj anarkiistoj Lysander Spooner kaj [[William B. Greene]] estis membroj de la Unua Internacio.<ref>Woodcock, G. (1962). Anarchism: A History of Libertarian Ideas and Movements. Melbourne: Penguin. p. 460.</ref> En [[1868]], post sia nesukcesa partopreno en la Ligo de Paco kaj Libereco, [[Miĥail Bakunin|Bakunino]] kaj liaj [[Anarki-kolektivismo|anarki-kolektivismaj]] kunuloj aniĝis en la [[1-a Internacio|1-an Internacion]] – kun kiu ne engaĝis la Ligo.<ref>Thomas, Paul (1980). Karl Marx and the Anarchists. London: Routledge and Kegan Paul. p. 304. ISBN 0-7102-0685-2.</ref> Ili sinaliancigis kun la kontraŭ-aŭtoritatismaj socialismaj partoj de la [[1-a Internacio|Internacio]], kiu porpledis la revolucian detruon de la [[ŝtato]], kaj la kolektivigon de posedaĵoj. Unue, la kolektivistoj laboris kun la [[Marksismo|marksistoj]] por puŝi la [[1-a Internacio|Internacion]] laŭ pli revolucia socialisma direkto. Poste, la [[1-a Internacio|Internacio]] polusiĝis laŭ du kampoj, kun [[Karl Marx|Markso]] kaj [[Miĥail Bakunin|Bakunino]] kiel siaj kontraŭstarantaj estroj.<ref>Engel, Barbara (2000). Mothers and Daughters. Evanston: Northwestern University Press. p. 140. ISBN 0-8101-1740-1.</ref> [[Miĥail Bakunin|Bakunino]] karakterizis la ideojn de [[Karl Marx|Markso]] kiel aŭtoritatismaj, kaj antaŭvidis ke, se [[Marksismo|marksisma]] partio potenciĝis, ĝiaj estroj simple anstataŭigus la [[Reganta klaso|regoklason]] kontraŭ kiu ili tiom longe batalis.<ref>"On the International Workingmen's Association and Karl Marx" en ''Bakunin on Anarchy'', tradukita kaj eldonita de Sam Dolgoff, 1971. [https://www.marxists.org/reference/archive/bakunin/works/1872/karl-marx.htm] Alirita la 27an de Juio 2016.</ref><ref>Bakunin, Mikhail (1991) [1873]. ''Statism and Anarchy''. Cambridge University Press. ISBN 0-521-36973-8.</ref> Anarkiista historiisto George Woodcock informis ke "La jara Kongreso de la Internacio ne estis okazinta en 1870 pro la eksplodo de la Pariza Komunumo, kaj en 1871 la Ĝenerala Konsilantaro alvokis nur specialan konferencon en Londono. Unu delegito kapablis veni el Hispanio kaj neniu el Italio, kvankam oni uzis teknikan ekskuzon – ke ili disiĝis el la Fédération Romande – por eviti inviti la svisajn subtenantojn de Bakunin. Tiele nur minoritato de anarkiistoj ĉeestis, kaj la rezolucioj de la Ĝenerala Konsilantaro estis aprobitaj preskaŭ unuanime. Plej el ili estis klare direktitaj kontraŭ Bakunin kaj liaj sekvantoj."<ref name="Anarchism 1962"/> [[Dosiero:Bulletin de la FJ title.png|eta|maldekstre|[[Bulteno]] de la Ĵurasa Federacio.]] En [[1872]], la konflikto finis per disiĝo inter la du grupoj, kiam, ĉe la [[Hago|Haga]] Kongreso, [[Karl Marx|Markso]] kontraŭstaris la [[Ĵurasa Federacio|Ĵurasan Federacion]] kaj forpelis je [[Miĥail Bakunin|Bakunino]] kaj [[James Guillaume]] el la [[1-a Internacio|Internacio]], kaj translokigis ĝian stabejon al [[Novjorko]]. Responde, la kontraŭ-aŭtoritatismaj partoj kreis sian propran Internacion ĉe la Kongreso de [[Saint-Imier|Sankta-Imjero]], alprenante revolucian anarkiisman programon.<ref>Graham, Robert 'Anarchism (Montreal: Black Rose Books 2005) ISBN 1-55164-251-4.</ref> La [[Pariza Komunumo (1871)|Pariza Komunumo]] estis registaro kiu dum mallonge regis en Parizo el la [[18a de marto|18a de Marto]] (pli formale, el [[28a de marto|28a de Marto]]) al la [[28a de majo|28a de Majo]] [[1871]]. Tiu Komunumo estis rezulto de ribelo en Parizo post Francio estis venkita en la [[Francia-Prusia Milito]]. Anarkiistoj partoprenis aktive en la starigo de la Pariza Komunumo. === Anarkiismo kaj organizita laboro === {{Ĉefartikolo|Anarkosindikatismo|Internacia Laborista Asocio|Anarkiismo en Hispanio|Hispana Revolucio (1936)}} La kontraŭaŭtoritatismaj partoj de la [[1-a Internacio]] estis la antaŭvenintoj de la anarki-sindikatistoj, klopodante "anstataŭigi la privilegion kaj aŭtoritaton de la ŝtato" pere de la "libera kaj spontanea organizo de laboro."<ref>Rezolucioj el la Kongreso de Saint Imier, en ''Anarchism: A Documentary History of Libertarian Ideas'', Vol. 1, p. 100 [http://blackrosebooks.net/go/profile-35377/products/view/Anarchism%2C+Volume+1/28068] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100923023949/http://blackrosebooks.net/anarism1.htm|date=2010-09-23}} Alirita la 28an de Junio 2016.</ref> En 1886, la sindikataro ''Federation of Organized Trades and Labor Unions'' (FOTLU) de Usono kaj Kanado unuanime dediĉis la 1an de Majo 1886, kiel dato kiu estos normiga por la lukto por la [[okhora labortago]].<ref name=foner/> [[Dosiero:ChicagoAnarchists.jpg|maldekstra|eta|altdekstre|Bildo de [[Walter Crane]] pri la ekzekutitaj "Anarkiistoj de Ĉikago" post la [[Tumulto de Haymarket Square]]. La afero de Haymarket estis ĝenerale konsiderata la plej grava okazaĵo por la origino de internacia celebraro de la 1a de Majo.]] Reage, sindikatoj tra tuta Usono preparis [[ĝenerala striko|ĝeneralan strikon]] subtene de la okazaĵo.<ref name=foner/> La 3an de Majo, en Ĉikago, eksplodis tumulto kiam [[strikrompanto]]j klopodis trapasi la strik-pikedon, kaj du laboristoj mortiĝis kiam polico pafis kontraŭ la homamaso.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=The Haymarket Tragedy|url=https://archive.org/details/haymarkettragedy00avri|familia nomo=Avrich|persona nomo=Paul|jaro=1984|loko=Princeton|eldoninto=Princeton University Press|ISBN=0-691-00600-8|paĝo=[https://archive.org/details/haymarkettragedy00avri/page/190 190]}}</ref> La venontan tagon, nome 4a de Majo, anarkiistoj manifestaciis ĉe la Placo Haymarket de Ĉikago.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=The Haymarket Tragedy|familia nomo=Avrich|ISBN=0-691-04711-1|paĝo=193}}</ref> Oni lanĉis bombon el nekonata flanko ĉe la fino de la manifestacio, kiu mortigis policoficiron.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.odmp.org/officer/3972-patrolman-mathias-j.-degan|titolo=Patrolman Mathias J. Degan|alirdato=19a de Januaro 2008|eldoninto=The Officer Down Memorial Page, Inc|arkivurl=https://web.archive.org/web/20080118084649/http://www.odmp.org/officer/3972-patrolman-mathias-j.-degan|arkivdato=18a de Januaro 2008<!--Added by DASHBot-->}}</ref> Dum la sekva paniko, policanoj pafis kaj al la homamaso kaj unuj kontraŭ aliaj.<ref>''[[Chicago Tribune]]'', [[27a de junio]] 1886, citita en {{Citaĵo el libro|titolo=The Haymarket Tragedy|familia nomo=Avrich|ISBN=0-691-04711-1|paĝo=209}}</ref> Sep policanoj kaj almenaŭ kvar laboristoj estis mortigitaj.<ref name='the bomb'>{{cite web |url=http://www.chicagohistory.org/dramas/act2/act2.htm |title=Act II: Let Your Tragedy Be Enacted Here |accessdate=19a de Januaro 2008 |year=2000 |work=The Dramas of Haymarket |publisher=Chicago Historical Society |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080115030929/http://www.chicagohistory.org/dramas/act2/act2.htm |archivedate=15a de Januaro 2008<!--Added by DASHBot--> |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-07-10 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20190107083756/https://www.chicagohistory.org/dramas/act2/act2.htm |arkivdato=2019-01-07 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190107083756/https://www.chicagohistory.org/dramas/act2/act2.htm |date=2019-01-07 }}</ref> Ok anarkiistoj ĉu rekte ĉu nerekte rilataj al la organizintoj de la manifestacioj estis arestitaj kaj kulpigitaj pro la murdo de la mortita policoficiro. Tiuj homoj iĝis internacie politikaj famuloj inter la laborista movado. Kvar el la homoj estis ekzekutita kaj kvina memmortiĝis antaŭ sia ekzekuto. Tiu afero iĝis konata kiel [[Tumulto de Haymarket Square|Afero Haymarket]], kaj estis sprono por la laborista movado kaj por la lukto por la [[okhora labortago]]. En 1890 okazis dua klopodo, tiam internacie, por organizi tagon por la okhora labortago. Tiu okazaĵo havis ankaŭ la duarangan celon por memorigi la laboristojn mortigitaj kiel rezulto de la afero Haymarket.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=May Day|familia nomo=Foner|ISBN=0-7178-0624-3|paĝo=42}}</ref> Kvankam ĝi estis dekomence intencita kiel unuafoja okazaĵo, la celebro la venontan jaron de la [[Tago de la Laboro]] la 1an de Majo firme starigis internacian feritagon de laboristoj.<ref name=foner>{{Citaĵo el libro|titolo=May day: a short history of the international workers' holiday, 1886–1986|url=https://archive.org/details/maydayshorthisto0000fone|familia nomo=Foner|persona nomo=Philip Sheldon|jaro=1986|loko=Nov-Jorko|eldoninto=International Publishers|ISBN=0-7178-0624-3|paĝo=[https://archive.org/details/maydayshorthisto0000fone/page/56 56]}}</ref> En [[1907]], la Internacian Anarkiistan Kongreson de Amsterdamo ĉeestis deputitoj de dek-kvar landoj, inter kiuj estis gravaj roluloj de la anarkiisma movado, inkluzive de [[Errico Malatesta]], [[Pierre Monatte]], [[Luigi Fabbri]], Benoît Broutchoux, [[Emma Goldman]], [[Rudolf Rocker]], [[Christiaan Cornelissen]], ktp. Oni traktis plurajn temojn dum la Kongreso, partikulare pri la organizo de la anarkiisma movado, ideoj pri popola edukado, la ĝenerala [[striko]], kaj [[kontraŭmilitarismo]]. Centra debato koncernis la rilaton inter anarkiismo kaj sindikatismo. Malatesta kaj Monatte partikulare kontraŭ unu la alia pri tiu ĉi temo; Monatte pensis ke sindikatismo estis revolucia, kaj kreus la kondiĉojn de socia revolucio, dum Malatesta pensis nure sindikatismo ne sufiĉa. Malatesta pensis ke sindikatoj estis [[reformismo|reformismaj]], kaj eĉ foje povus esti [[konservativismo|konservativaj]]. Kune kun Cornelissen, li citis usonajn sindikatojn de profesiaj sindikatistoj kiel ekzemplo, kie sindikatoj konsistantaj el bonkvalitaj laboristoj foje kontraŭis malbonkvalitajn laboristojn por defendi sian relative privilegian pozicion. Malatesta avertis ke sindikatismaj celoj estis konstante sindikatismo mem, dum anarkiistoj devas ĉiam havi anarkion kiel celon kaj sekve eviti ajnan partikularan metodon kiu malhelpu atingi ĝin.<ref>Skirda, Alexandre (2002). Facing the enemy: a history of anarchist organization from Proudhon to May 1968. A. K. Press. p. 89. ISBN 1-902593-19-7.</ref> [[Dosiero:BuenaventuraDurruti.jpg|eta|dekstre|220ra|[[Buenaventura Durruti]] estis konata heroo de la hispana Nacia Konfederacio de Laboro.]] La [[Federacio de Hispanaj Laboristoj]] en [[1881]] estis la unua grava anarki-sindikatisma movado; anarkiistaj sindikataj federacioj speciale gravis en [[Hispanujo]]. La plej sukcesa estis la [[Confederación Nacional del Trabajo]] (Nacia Konfederacio de Laboro, mallongigita kiel CNT), fondita en [[1910]]. Antaŭ la [[1940-aj jaroj]], la CNT estis grava potenco en la politiko de la laborista klaso, kaj grave rolis en la [[Hispana Enlanda Milito]]<ref>Beevor, Antony (2006). The Battle for Spain: The Spanish Civil War 1936–1939. London: Weidenfeld & Nicolson. p. 24. ISBN 978-0-297-84832-5.</ref> kaj pli precize en la [[Hispana Revolucio (1936)|dummilita revolucio]] de 1936. La CNT filiiĝis kun la [[Internacia Laborista Asocio]], federacio de anarki-sindikatismaj sindikatoj fondita en [[1922]], kun deputitoj reprezentante du milionojn da laboristoj de dek-kvin landoj en Eŭropo kaj Latin-Ameriko. La plej granda organizita anarkiisma movado nuntempe estas en Hispanujo, kie ekzistas multaj organizoj, kiuj agnoskas sin kiel anarkosindikatismaj, kaj ĉefe la [[CNT]], kiu plutenas la rektan heredon de la iama sindikato kaj la CGT (Confederación General del Trabajo), kies membroj oni kalkulis ĉirkaŭ 100,000 en [[2003]], kiam ricevis sektorojn neanarkiismajn. Aliaj aktivaj sindikatismaj movadoj inkluzivas la usonan [[Alianco por Laborista Solidareco|Aliancon por Laborista Solidareco]] kaj la britan [[Solidareca Federacio|Solidarecan Federacion]]. La revolucia industria sindikato [[IWW|Industriaj Laboristoj de la Mondo]], anarki-sindikatisma sekvanto de la [[1-a Internacio]], ankaŭ restas aktiva. En Latinameriko partikulare "La anarkiistoj tuj iĝis aktivaj por organizado de metiistoj kaj de industriaj laboristoj tra [[Sudameriko|Suda]] kaj [[Centra Ameriko]], kaj ĝis la komencaj [[1920-aj jaroj|1920-aj ajroj]] plej el la sindikatoj de [[Meksiko]], [[Brazilo]], [[Peruo]], [[Ĉilio]], kaj [[Argentino]] estis anarki-sindikatismaj ĝenerale; la prestiĝo de la hispana [[C.N.T.]] kiel revolucia organizaĵo estis sendube je granda etendo responsa pri tiu situacio. La plej granda kaj plej luktema el tiuj organizoj estis la ''[[Federación Obrera Regional Argentina]]'' ... kiu kreskis rapide al membreco de preskaŭ miliono, kio nanigis la rivalajn socialdemokratajn sindikatojn."<ref name="Anarchism 1962"/> === Propagando pro agado kaj kontraŭleĝismo === {{Ĉefartikolo|Propagando pro agado|Kontraŭleĝismo|Eksproprietiga anarkiismo}} [[Dosiero:Lugi Gallean2.jpg|eta|maldekstre|200ra|Italusona anarkiisto [[Luigi Galleani]]. Liaj sekvantoj, konataj kiel Galeanistoj, okazigis serion de bombaj kaj murdaj klopodoj el 1914 al 1932 kion ili rigardis kiel atakoj kontraŭ '[[Tiranio|tiranoj]]' kaj '[[Malamiko de la popolo|malamikoj de la popolo]]'.]] Kelkaj anarkiistoj, kiaj [[Johann Most]], defendis publike perfortajn agojn de reprezalio kontraŭ kontraŭ-revoluciuloj ĉar "ni predikas ne nur agadon en kaj por si mem, sed ankaŭ agadon kiel propagando."<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://dwardmac.pitzer.edu/Anarchist_Archives/bright/most/actionprop.html|titolo="Action as Propaganda" de Johann Most, 25a de Julio 1885|alirdato=20a de Septembro 2010|dato=21a de Aprilo 2003|eldoninto=Dwardmac.pitzer.edu}}</ref> Ĉirkaŭ la 1880-aj jaroj, personoj ene kaj ekstere de la anarkiisma movado ekuzas la moton, "propagando pro agado" por aludi al individua bombado, [[reĝo|reĝ-]] kaj [[tirano|tiran-murdoj]]. El 1905 antaŭen, la rusaj partneroj de tiuj kontraŭ-sindikatismaj anarki-komunistoj iĝis partianoj de ekonomia terorismo kaj kontraŭleĝaj '[[eksproprietigo]]j'."<ref>{{Wayback |date=20090312022528 |url=http://www.zabalaza.net/theory/txt_anok_comm_ap.htm |title="Anarchist-Communism" de Alain Pengam }}</ref> [[Kontraŭleĝismo]] kiel praktiko aperis kaj ene de ĝi "La agoj de anarkiistaj bombistoj kaj murdistoj ("[[propagando pro agado]]") kaj la anarkiismaj ŝtelistoj ("[[individua realproprigo]]") esprimis siajn malesperon kaj siajn personajn, violentajn malakceptojn de netolerebla socio. Krome, ili estis klare intencitaj kiel ''ekzemplaj'' invitoj al ribelo.".<ref name="illegalism">{{Cite web|url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm|title=The Illegalists - By Doug Imrie|work=recollectionbooks.com|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2016-07-10|arkivurl=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm|arkivdato=2015-09-08|accessdate=2016-07-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm|archivedate=2015-09-08}}</ref> En Francio la [[Bando de Bonnot]] estis la plej fama grupo kiu aliĝis al kontraŭleĝismo. Tamen, tiom frue kiom je 1887, gravaj figuroj de la anarkiista movado distanciĝis el tiaj individuaj agadoj. [[Petro Kropotkino]] tiele verkis tiun jaron en ''Le Révolté'' ke "strukturo bazita sur jarcentoj de historio ne povas esti detruata per kelkaj kilogramoj de dinamito".<ref>Citita en Billington, James H. 1998. ''Fire in the minds of men: origins of the revolutionary faith'' New Jersey: Transaction Books, p 417.</ref> Vario de anarkiistoj defendis la abandonon de tiuj specoj de taktikoj favore al kolektiva revolucia agado, por ekzemplo tra la movado de [[sindikato]]j. La [[anarkisindikatismo|anarkisindikatisto]], [[Fernand Pelloutier]], argumentis en 1895 por renovigita anarkiisma implico en la laborista movado sur bazo ke anarkiismo povus bone funkcii sen "la individua dinamitisto."<ref>{{cite web |url=http://blackrosebooks.net/anarism1.htm |title=Table Of Contents |publisher=Blackrosebooks.net |date= |accessdate=20a de Septembro 2010 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-07-10 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080929121644/http://www.blackrosebooks.net/anarism1.htm |arkivdato=2008-09-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080929121644/http://www.blackrosebooks.net/anarism1.htm |archivedate=2008-09-29 }}</ref> [[Politika subpremado|Ŝtata subpremado]] (inklude la fifamajn francajn leĝojn ''lois scélérates'' de 1894 kontraŭ gazetarlibero) de anarkiistoj kaj de la [[laborista movado]] ĝenerale sekve al la malmultaj sukcesaj bombadoj kaj murdoj povus esti kontribuinta al la abandono de tiuj tipoj de taktikoj, kvankam reciproke la ŝtata subpremado, unuarange, povus esti ludinta gravan rolon por la kuraĝigo al tiuj izolataj agoj. La disiĝo de la franca [[socialisma movado]], en multajn grupojn kaj, sekve la subpremado de la [[Pariza Komunumo]] de 1871, la ekzekuto kaj ekzilo de multaj ''communards'' (ties partianoj) al [[prizonkolonio]]j, favoris individuismajn politikajn esprimon kaj agojn.<ref>Historiisto [[Benedict Anderson]] tiele verkis: "In March 1871 the Commune took power in the abandoned city and held it for two months. Then [[Adolphe Thiers|Versailles]] seized the moment to attack and, in one horrifying week, executed roughly 20,000 Communards or suspected sympathizers, a number higher than those killed in the recent war or during [[Robespierre]]'s 'Terror' of 1793–1794. More than 7,500 were jailed or deported to places like New Caledonia. Thousands of others fled to Belgium, England, Italy, Spain and the United States. In 1872, stringent laws were passed that ruled out all possibilities of organising on the left. Not till 1880 was there a general amnesty for exiled and imprisoned Communards. Meanwhile, the Third Republic found itself strong enough to renew and reinforce Louis Napoleon's imperialist expansion – in Indochina, Africa, and Oceania. Many of France's leading intellectuals and artists had participated in the Commune ([[Gustave Courbet|Courbet]] was its quasi-minister of culture, [[Arthur Rimbaud|Rimbaud]] and Pissarro were active propagandists) or were sympathetic to it. The ferocious repression of 1871 and thereafter, was probably the key factor in alienating these milieŭ from the Third Republic and stirring their sympathy for its victims at home and abroad." {{Cite journal|last=Anderson|first=Benedict|author-link=Benedict Anderson|title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel|journal=New Left Review|volume=II|issue=28|pages=85–129|publisher=New Left Review|date=Julio–Aŭgusto 2004|url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel|ref=harv|postscript=.}} Laŭ kelkaj analizistoj, en [[Historio de Germanio|postmilita Germanio]], la malpermeso de la [[Komunista Partio de Germanio|Komunista Partio]] (KDP) kaj tiele de institucia maldekstra politika organizo povus ankaŭ, sammaniere, estis ludinta rolon en la kreado de la [[Rote Armee Fraktion]].</ref> Nombraj ŝtatestroj estis murditaj inter 1881 kaj 1914 fare de membroj de anarkiisma movado kiuj deziris venĝon pro reciproka murdo de anarkiistoj kaj aliaj revoluciuloj aŭ simple laboristoj, kiaj la caro [[Aleksandro la 2-a (Rusio)|Aleksandro la 2-a]], la Prezidento [[Marie François Sadi Carnot|Sadi Carnot]] de Francio, la imperiestrino [[Elizabeto de Aŭstrio-Hungario]], la reĝo [[Umberto la 1-a (Italio)|Umberto la 1-a de Italio]], la Prezidento [[William McKinley]] de Usono, la reĝo [[Karlo la 1-a (Portugalio)|Karlo la 1-a de Portugalio]] kaj la reĝo [[Georgo la 1-a (Grekio)|Georgo la 1-a de Grekio]]. La murdisto de McKinley nome [[Leon Czolgosz]] postulis ke li estis influita de anarkiisto kaj [[feministo]] [[Emma Goldman]].<ref>{{Cite web|title = American Experience {{!}} Emma Goldman {{!}} Transcript {{!}} PBS|url = http://www.pbs.org/wgbh/amex/goldman/filmmore/pt.html|website = www.pbs.org|access-date = 2016-01-12|archiveurl = https://web.archive.org/web/20170228195359/http://www.pbs.org/wgbh/amex/goldman/filmmore/pt.html|archivedate = 2017-02-28}}</ref> La propagando pro agado estis abandonita de plej majoritato de la anarkiisma movado post la Unua Mondmilito (1914–1918) kaj la [[Oktobra Revolucio]]. === Post la disfalo de la Rusa Imperio === {{Ĉefartikolo|Rusia revolucio de 1917|Maĥnovŝĉino}} [[Dosiero:Makhno group.jpg|eta|Simon Karetnik, [[Nestor Maĥno]] kaj Fedir Ščus.]] Anarkiistoj partoprenis ĉeflanke de la [[bolŝevikoj]] en ambaŭ la [[Rusia revolucio de februaro 1917|februara]] kaj [[Oktobra Revolucio|oktobra]] revolucioj, kaj multaj anarkiistoj unue subtenis la bolŝevikan ŝtatrenverson.<ref>Dirlik, Arif (1991). ''Anarchism in the Chinese Revolution''. Berkeley: University of California Press. ISBN 0-520-07297-9.</ref> Tamen, la bolŝevikoj baldaŭ turnis sin kontraŭ la anarkiistoj kaj alia maldekstrisma kontraŭstaro, konflikto kiu finis en [[1921]] per la [[Matrosribelo de Kronstadt|Kronŝtadta matrosribelo]]. Anarkiistoj en centra [[Rusujo]] estis ĉu enmalliberejigitaj ĉu pelitaj kaŝen se ili ne aliĝis al la gajnintaj bolŝevikoj. Anarkiistoj el Petrogrado kaj Moskvo eliris al Ukrainio.<ref>Avrich, Paul (2006). ''The Russian Anarchists''. Stirling: AK Press. p. 204. ISBN 1-904859-48-8.</ref> En [[Ukrainio]], anarkiistoj batalis en la [[Rusia enlanda milito|enlanda milito]] kontraŭ la [[Blanka movado]], kaj poste kontraŭ la [[Bolŝevikoj]], gviditaj en la [[Maĥnovŝĉino]] de [[Nestor Maĥno]], kiu provis starigi anarkiisman socion en la regiono dum kelkaj monatoj. [[Dosiero:Emma_Goldman_and_Alexander_Berkman.jpg|eta|maldekstre|Geanarkiistoj [[Emma Goldman]] kaj [[Alexander Berkman]] rezistis [[Bolŝeviko|bolŝevikan]] centrigon de potenco post la [[Oktobra Revolucio]].]] Elpelitaj usonaj anarkiistoj [[Emma Goldman]] kaj [[Alexander Berkman]] estis inter tiuj, kiuj agitadis responde al bolŝevika politiko kaj la subpremado de la [[Kronŝtadta matrosribelo]], antaŭ ke ili forlasis Rusujon. Ambaŭ verkis historiojn de siaj spertoj en Rusujo, kritikante la kvanton da kontrolo uzitan de la Bolŝevikoj. Por ili, la predikoj de [[Bakunin]] pri la konsekvencoj de [[Marksismo|marksisma]] regno pruviĝis tro veraj.<ref>"On the International Workingmen's Association and Karl Marx" en ''Bakunin on Anarchy'', tradukita kaj eldonita de Sam Dolgoff, 1971. [https://www.marxists.org/reference/archive/bakunin/works/1872/karl-marx.htm] Alirita la 12an de Julio 2016.</ref><ref>Goldman, Emma (2003). "Preface". My Disillusionment in Russia. New York: Dover Publications. p. xx. ISBN 0-486-43270-X. "My critic further charged me with believing that "had the Russians made the Revolution à la Bakunin instead of à la Marx" the result would have been different and more satisfactory. I plead guilty to the charge. In truth, I not only believe so; I am certain of it."</ref> La venko de la Bolŝevikoj en la Oktobra Revolucio kaj la rezulta enlanda milito serioze damaĝis anarkiistajn movadojn internacie. Multaj laboristoj kaj aktivuloj vidis bolŝevikan sukceson kiel ekzemplon; [[Komunista partio|komunistaj partioj]] kreskis je malprofito por anarkiismo kaj aliaj [[Socialismo|socialistaj]] movadoj. En [[Francujo]] kaj [[Usono]], ekzemple, iuj anoj de la gravaj sindikatismaj movadoj de la [[CGT]] kaj la [[IWW]] forlasis tiujn organizaĵojn kaj aniĝis en la [[3-a Internacio]].<ref>Nomad, Max (1966). "The Anarchist Tradition". In Drachkovitch, Milorad M. Revolutionary Internationals 1864 1943. Stanford University Press. p. 88. ISBN 0-8047-0293-4.</ref> [[Dosiero:Erich Mühsam.jpg|170ra|eta|[[Erich Mühsam]], 1924.]] La revolucia tajdo de 1917–23 vidis la aktivan partoprenadon de anarkiistoj laŭ variaj gradoj de protagonismo. En la germana ribelo konata kiel [[Novembra Revolucio (Germanio)|Germana Revolucio de 1918–1919]] kiu establis la fondon de la [[Bavara Soveta Respubliko]] la anarkiistoj [[Gustav Landauer]], [[Silvio Gesell]] kaj [[Erich Mühsam]] havis gravajn estrajn postenojn ene de la revoluciaj [[Konsiliismo|konsiliismaj]] strukturoj.<ref>"The Munich Soviet (or "Council Republic") of 1919 exhibited certain features of the TAZ, even though — like most revolutions — its stated goals were not exactly "temporary." Gustav Landauer's participation as Minister of Culture along with Silvio Gesell as Minister of Economics and other anti-authoritarian and extreme libertarian socialists such as the poet/playwrights Erich Mühsam and Ernst Toller, and Ret Marut (the novelist B. Traven), gave the Soviet a distinct anarchist flavor." [[Hakim Bey]]. [http://www.theanarchistlibrary.org/HTML/Hakim_Bey__T.A.Z.__The_Temporary_Autonomous_Zone__Ontological_Anarchy__Poetic_Terrorism.html "T.A.Z.: The Temporary Autonomous Zone, Ontological Anarchy, Poetic Terrorism"]</ref><ref name="br.de">{{cite web |url= http://www.br.de/themen/bayern/inhalt/geschichte/bayern-revolution-1919-erste-raeterepublik100.html |title=Die bayerische Revolution 1918/19: Die erste Räterepublik: Literaten an der Macht |trans_title=The Bavarian Revolution 1918/19: The first Soviet Republic: Literati in Power |language=Germana |work=br.de |location=Munich, Bavaria, Germany |publisher= Bayerischer Rundfunk |accessdate=1a de Septembro 2012}}</ref> En la italaj okazaĵoj konataj kiel ''[[biennio rosso]]''<ref name="Dallacasa">Brunella Dalla Casa, ''Composizione di classe, rivendicazioni e professionalità nelle lotte del "biennio rosso" a Bologna'', in: AA. VV, ''Bologna 1920; le origini del fascismo'', a cura di Luciano Casali, Cappelli, Bologna 1982, pag. 179.</ref> la anarki-sindikatisma sindikato [[Unione Sindacale Italiana]] "kreskis al 800,000 membroj kaj la influo de la Itala Anarkiista Unio (20,000 membroj plus ''[[Umanita Nova]]'', ties ĉiutaga ĵurnalo) kreskis kongrue..." Anarkiistoj estis la unuaj, kiuj sugestis okupi laborlokojn.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://libcom.org/history/articles/italy-factory-occupations-1920|titolo=1918–1921: The Italian factory occupations and Biennio Rosso|verko=libcom.org}}</ref> En la [[Meksika revolucio]] la [[Meksika Liberala Partio]] estis establita kaj dum la komencaj 1910-aj jaroj ĝi kondukis al serio de militaj atakoj konduke al la konkero kaj okupado de kelkaj urboj kaj distriktoj en [[Baja California]] kun la helpo de la estreco de anarki-komunisto [[Ricardo Flores Magón]].<ref>{{Cite web|url=http://www.sandiegohistory.org/journal/99winter/magonista.htm|title=The Magonista Revolt in Baja California|work=sandiegohistory.org|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2016-07-12|arkivurl=https://web.archive.org/web/20151016003946/http://www.sandiegohistory.org/journal/99winter/magonista.htm|arkivdato=2015-10-16|accessdate=2016-07-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151016003946/http://www.sandiegohistory.org/journal/99winter/magonista.htm|archivedate=2015-10-16}}</ref> En [[Parizo]], la grupo ''[[Dielo Truda]]'' de rusiaj anarkiistaj ekzilitoj, kiu inkluzivis [[Nestor Maĥno]], findecidis, ke anarkiistoj devis evoluigi novajn formojn de organizo, responde al la strukturoj de [[bolŝevismo]]. Ilia manifesto de [[1926]], nomita ''Organiza Platformo de la Ĝenerala Sindikato de Anarkiistoj (Malneto)'', estis subtenita de iuj anarki-komunistoj, sed kontraŭita de multaj aliaj. [[Platformismo|Platformismaj grupoj]] hodiaŭ inkluzivas je la Laborista Solidareca Movado en [[Irlando]] kaj je la Nord-Orienta Federacio de Anarki-Komunistoj (NEFAC) en [[Nord-Ameriko]]. [[Sinteza anarkiismo]] aperis kiel organiza alternativo al platformismo kiu klopodas kunigi anarkiistojn de diversaj tendencoj sub la principoj de [[anarkiismo sen adjektivoj]].<ref>{{cite web |author=Starhawk |url=http://www.infoshop.org/page/AnarchistFAQSectionJ3 |title="J.3.2 What are "synthesis" federations?" |work=An Anarchist FAQ |publisher=Infoshop.org |date= |accessdate=20a de Septembro 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101007160139/http://www.infoshop.org/page/AnarchistFAQSectionJ3 |archivedate=7a de Oktobro 2010<!--Added by DASHBot--> |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20101007160139/http://www.infoshop.org/page/AnarchistFAQSectionJ3 |arkivdato=2010-10-07 }}</ref> En la 1920-aj jaroj tiu formo trovis siajn ĉefajn proponantojn ĉe [[Volin]] kaj [[Sebastien Faure]].<ref>{{cite web |author=Starhawk |url=http://www.infoshop.org/page/AnarchistFAQSectionJ3 |title="J.3.2 What are "synthesis" federations?" |work=An Anarchist FAQ |publisher=Infoshop.org |date= |accessdate=20a de Septembro 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101007160139/http://www.infoshop.org/page/AnarchistFAQSectionJ3 |archivedate=7a de Oktobro 2010<!--Added by DASHBot--> |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20101007160139/http://www.infoshop.org/page/AnarchistFAQSectionJ3 |arkivdato=2010-10-07 }}</ref> Ĝi estas la ĉefa principo malantaŭ la anarkiismaj federacioj grupigitaj ĉirkaŭ la nuntempa tutmonda [[Internacio de Anarkiistaj Federacioj]].<ref>{{cite web |author=Starhawk |url=http://www.infoshop.org/page/AnarchistFAQSectionJ3 |title="J.3.2 What are "synthesis" federations?" |work=An Anarchist FAQ |publisher=Infoshop.org |date= |accessdate=20a de Septembro 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101007160139/http://www.infoshop.org/page/AnarchistFAQSectionJ3 |archivedate=7a de Oktobro 2010<!--Added by DASHBot--> |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20101007160139/http://www.infoshop.org/page/AnarchistFAQSectionJ3 |arkivdato=2010-10-07 }}</ref> === La Lukto kontraŭ Faŝismo === {{Ĉefartikolo|Anarkiismo en Italio|Anarkiismo en Hispanio|Anarkiismo en Germanio}} [[Dosiero:Members of the Maquis in La Tresorerie.jpg|eta|maldekstra|Kontraŭfaŝisma ''Maquis'', kiu rezistis [[Naziismo]]n kaj la [[Francisco Franco|regadon de Franco]] en Eŭropo.]] Dum la [[1920-aj jaroj|1920-aj]] kaj [[1930-aj jaroj|1930-aj]] jaroj, la stariĝo de [[faŝismo]] en [[Eŭropo]] aliformigis la anarkiisman konflikton kontraŭ la ŝtato. En [[Italujo]] okazis la unuaj luktoj inter anarkiistoj kaj faŝistoj. Italaj anarkiistoj grave rolis en la kontraŭfaŝisma organizaĵo ''Arditi del Popolo'', kiu estis plej forta en regionoj kun anarkiismaj tradicioj, kaj kiu venkis sukcese plurfoje; ili sukcese forpelis la Nigraĉemizukojn for de la anarkiista fortejo de [[Parmo]] en [[aŭgusto]], [[1922]].<ref>Holbrow, Marnie, "Daring but Divided" (''Socialist Review'' Novembro 2002) [http://socialistreview.org.uk/268/daring-divided] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130729114710/http://www.socialistreview.org.uk/article.php?articlenumber=8205|date=2013-07-29}}. Alirita la 12an de Julio 2016</ref> En [[Francujo]], kie la Ekstremdekstrismaj Ligoj preskaŭ ribelis en la tumultoj de Februaro, 1934, anarkiistoj disiĝis pri politiko de unuiĝinta fronto.<ref>Berry, David. "Fascism or Revolution." Le Libertaire. August 1936.</ref> Anarkiistoj en [[Anarkiismo en Francio|Francio]]<ref>{{Cite web|url=http://flag.blackened.net/revolt/anarchism/texts/war/anarFranceWW2.html|title=Anarchist Activity in France during World War Two|work=blackened.net|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2016-07-12|arkivurl=https://web.archive.org/web/20120306024016/http://flag.blackened.net/revolt/anarchism/texts/war/anarFranceWW2.html|arkivdato=2012-03-06}}</ref> kaj [[Anarkiismo en Italio|Italio]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://libcom.org/history/articles/italian-resistance-anarchist-partisans-1943|titolo=1943–1945: Anarchist partisans in the Italian Resistance|verko=libcom.org}}</ref> estis aktivaj en la [[Rezistado dum la Dua Mondmilito]]. En Germanio la anarkiisto [[Erich Mühsam]] estis arestita pro nekonataj akuzoj frumatene de la 28a de Februaro 1933, malmultajn horojn post la [[Incendio de Reichstag]] en Berlino. [[Joseph Goebbels]], la Nazia Propaganda Ministro, etikedis lin kiel unu el "tiuj judaj renversemuloj." Dum la venontaj deksep monatoj, li estis enprizonigita en la koncentrejojn de Sonnenburg, Brandenburgo kaj finfine, [[Oranienburg]]. La 2an de Februaro 1934, Mühsam estis translokigita al nazia koncentrejo ĉe Oranienburg kie la nokton de la 9a de Julio 1934, Mühsam estis torturita kaj murdita fare de la gvardioj; lia batita kadavro estis trovita pendita ĉe necesejo la venonta mateno.<ref name=" Shepherd">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/?id=jspŬzlyZIQC&pg=PA18&dq=%22Erich+M%C3%BChsam%22+Oranienburg#v=onepage&q&f=false|titolo=Thunderation!/Alle Wetter!: Folk Play With Song and Dance/Volksstuck Mit Gesang Und Tanz|familia nomo=Mühsam|persona nomo=Erich|jaro=2001|eldoninto=Bucknell University Press|ISBN=978-0-8387-5416-0|paĝo=18|redaktinto=David A. Shepherd}}{{404|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Hispana Revolucio === {{Ĉefartikolo|Hispana Revolucio (1936)}} [[Dosiero:Coat of arms of the Regional Council of Defense of Aragon.svg|eta|dekstra|Blazono de la [[Regiona Konsilantaro de Defendo de Aragono]], alternativa socipolitika sistemo de Aragonio.]] En [[Hispanujo]], la [[CNT]] unue rifuzis aliĝi al [[balota alianco]] de la [[populara fronto]], kaj ĝia abstino kaŭzis balotogajnon de la dekstrismo. Sed en [[1936]], la CNT ŝanĝis sian politikon, kaj anarkiistaj voĉdonoj helpis redoni al la populara fronto potencon. Monatojn poste, la [[reganta klaso]] respondis per provo de [[Puĉo de la 17-a kaj la 18-a de julio 1936|puĉa]] ŝtatrenverso, kaj la [[Hispana Enlanda Milito]] ([[1936]]-[[1939]]) komenciĝis.<ref>Beevor, Antony (2006). The Battle for Spain: The Spanish Civil War 1936–1939. London: Weidenfeld & Nicolson. p. 46. ISBN 978-0-297-84832-5.</ref> Responde al la milita ribelo, [[Anarkiismo en Hispanio|anarkiisme inspirita]] movado de kamparanoj kaj laboristoj, subtenita de armhavantaj milicoj, ekregis [[Barcelono]]n kaj grandajn regionojn de kampara Hispanujo, kie ili [[Kolektivigo|kolektivigis]] la teron.<ref>Bolloten, Burnett (15 November 1984). The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution. University of North Carolina Press. p. 1107. ISBN 978-0-8078-1906-7.</ref> Sed eĉ antaŭ la faŝisma venko en [[1939]], la anarkiistoj estis venkitaj en amara lukto kontraŭ la [[Stalinismo|stalinistoj]], kiuj kontrolis la disdonon de milita helpo al la respublikana kaŭzo de [[Sovetunio]].<ref>Jean Becarud kaj Gilles Lapouge, ''Los anarquistas españoles'', Laia, Barcelona, 1977, paĝoj 135-140.</ref> Laŭ [[Noam Chomsky]], "la komunistoj estis ĉefe responsaj pro la detruo de hispanaj anarkiistoj. Ne nur en Katalunio — la komunismaj armeoj ĉefe detruis la kolektivojn aliloke. La komunistoj ĉefe agadis kiel polica forto de la sekureca sistemo de la Respubliko kaj estis tre multe kontraŭaj al la anarkiistoj, parte ĉar Stalin ankoraŭ esperis tiame havi ioman tipon de interkonsento kun okcidentaj landoj kontraŭ Hitler. Tio kompreneble malsukcesis kaj Stalin retiris la subtenon al la Respubliko. Ili eĉ retiris la hispanajn orrezervojn."<ref>Rescuing Memory: the Humanist Interview with Noam Chomsky The Humanist TheHumanist.com [http://thehumanist.com/magazine/july-august-2016/features/rescuing-memory] Alirita la 13an de Julio 2016. N. p., 2016. Web. 30a de Junio 2016.</ref> La okazaĵo konata kiel Hispana Revolucio estis laborista socia revolucio kiu komencis dum la eksplodo de la Hispana Enlanda Milito en 1936 kaj rezultis en la disvastigita realigo de anarkiismaj kaj plej amplekse liberecanaj socialismaj organizaj principoj tra variaj partoj de la lando dum du al tri jaroj, ĉefe en Katalunio, Aragono, duono de Andaluzio, kaj partoj de Valencilando. Multo de la hispana ekonomio estis metita sub laborista kontrolo; en anarkiismaj fortejoj kiaj Katalunio, la proporcio estis tiom alta kiom ĝis 75%, sed pli malalta en areoj kun forta influo de la Komunista Partio de Hispanio, ĉar la sovet-aliancita partio aktive rezistis klopodojn de kolektivigo kiujn ili ne povis kontroli. Fabrikoj estis administrataj pere de laboristaj komitatoj, ruraj areoj iĝis kolektivigitaj kaj regataj kiel liberecanaj komunumoj. Anarkiista historiisto Sam Dolgoff ĉirkaŭkalkulis ke ĉirkaŭ ok milionoj da personoj partoprenis rekte aŭ almenaŭ nerekte en la Hispana Revolucio,<ref>Dolgoff, S. (1974). The Anarchist Collectives: Workers' Self-Management in the Spanish Revolution. En The Spanish Revolution, the Luger P08 was used as a weapon of choice by the Spanish. ISBN 978-0-914156-03-1</ref> kiun li postulis kiel "pli proksima al la realigo de la idealo de libera senŝtata socio je ampleksa skalo ol ajna alia revolucio en la historio."<ref>Dolgoff (1974), p. 5</ref> Kiel rakontis [[George Orwell]] kaj aliaj eksterlandaj observantoj kaj naciaj historiistoj, trupoj gviditaj de [[Komunista Partio de Hispanio|stalinistoj]] subpremis la kolektivojn kaj persekutis [[POUM|malkonsentajn]] [[Marksismo|marksistojn]] kaj anarkiistojn.<ref>Birchall, Ian (2004). Sartre Against Stalinism. Berghahn Books. p. 29. ISBN 1-57181-542-2.</ref> La elstara itala anarkiisto [[Camillo Berneri]], kiu estis volontulo por lukti kontraŭ Franco estis murdita anstataŭe en Hispanio fare de pafistoj asociataj kun la Hispana Komunista Partio.<ref>"When clashes with the Communist Party broke out, his house, where he lived with other anarchists, was attacked on 4 May 1937. They were all labelled "counter-revolutionaries", disarmed, deprived of their papers and forbidden to go out into the street. There was still shooting in the streets when, on 5 May 1937, news arrived from Italy of Antonio Gramsci's death in a fascist prison...Leaving Radio Barcelona, Berneri set off for the Plaça de la Generalitat, where some Stalinists shouted after him. Before he could turn and look, they opened fire with machine guns, and left his dead body there on the street." "Berneri, Luigi Camillo, 1897–1937" ĉe libcom.com</ref><ref>[[Paul Avrich]]. Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America. AK Press. 2005. p. 516</ref><ref>"Spain: Return to "normalization" in Barcelona. The Republican government had sent troops to take over the telephone exchange on 3 May, pitting the anarchists & Poumists on one side against the Republican government & the Stalinist Communist Party on the other, in pitched street battles, resulting in 500 anarchists killed. Squads of Communist Party members took to the streets on 6 May to assassinate leading anarchists. Today, among those found murdered, was the Italian anarchist Camillo Berneri" "Camillo Berneri" ĉe The Anarchist Encyclopedia: A Gallery of Saints & Sinners ...</ref> La urbo Madrid kapitulacis al la frankistaj fortoj fare de la lasta ne-frankista urbestro de la urbo, la anarkiisto Melchor Rodríguez García.<ref>"Sí se ha aprobado por unanimidad, también a propuesta de Ciudadanos, dedicar una calle al anarquista Melchor Rodríguez García, el último alcalde de Madrid republicano, ante “el gran consenso social y político” al respecto y por “su gran relevancia para la reconciliación y la concordia tras la Guerra Civil”. [[El País]]. ''Madrid sustituirá las calles franquistas por víctimas del terrorismo'', [http://ccaa.elpais.com/ccaa/2016/01/27/madrid/1453905439_934798.html?rel=ĉ_articulo#ĉrecs_s] Alirita la 13an de Julio 2016.</ref> === Postmilitaj jaroj === [[Dosiero:Logo International of Anarchist Federations.png|eta|maldekstre|Markemblemo de la Internacio de Anarkiistaj Federacioj.]] Anarkiismo klopodis reorganiziĝi post la Dua Mondmilito kaj tiukuntekste la organiza diskuto inter [[sinteza anarkiismo]] kaj [[platformismo]] pligraviĝis denove speciale en la [[Anarkiismo en Italio#Postmilitaj jaroj kaj nuntempe|anarkiismaj movadoj de Italio]] kaj [[Anarkiismo en Francio#La Kvara Respubliko (1945–1958)|Francio]]. La [[Meksika Anarkiisma Federacio]] estis establita en 1945 post la Anarkiisma Federacio de Centro unuiĝis kun la Anarkiisma Federacio de la Federala Distrikto.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.portaloaca.com/historia/historia-libertaria/1735-regeneracion-y-la-federacion-anarquista-mexicana-1952-1960-tesis.html|titolo=Regeneración y la Federación Anarquista Mexicana (1952–1960) [Tesis] - Portal Libertario OACA|aŭtoro=Coordinación del Portal Libertario OACA|verko=portaloaca.com}}</ref> Komence de la 1940-aj jaroj, la Antifaŝisma Internacia Solidareco kaj la Federacio de Anarkiismaj Grupoj de Kubo merĝis en la granda nacia organizo ''Asociación Libertaria de Cuba'' (Kuba Liberecana Asocio).<ref>"The surviving sectors of the revolutionary anarchist movement of the 1920–1940 period, now working in the SIA and the FGAC, reinforced by those Cuban militants and Spanish anarchists fleeing now-fascist Spain, agreed at the beginning of the decade to hold an assembly with the purpose of regrouping the libertarian forces inside a single organization. The guarantees of the 1940 Constitution permitted them to legally create an organization of this type, and it was thus that they agreed to dissolve the two principal Cuban anarchist organizations, the SIA and FGAC, and create a new, unified group, the Asociación Libertaria de Cuba (ALC), a sizable organization with a membership in the thousands."[http://www.theanarchistlibrary.org/HTML/Frank_Fernandez__Cuban_Anarchism__The_History_of_A_Movement.html#toc8 ''Cuban Anarchism: The History of A Movement'' de Frank Fernandez]</ref> El 1944 al 1947, la Bulgara Anarkiisma Komunista Federacio reaperis kiel parto de la movado de fabrikaj kaj laborejaj komitatoj, sed ĝi estis subpremata de la nova komunisma reĝimo.<ref name="robertgraham.wordpress.com">{{Citaĵo el la reto|url=http://robertgraham.wordpress.com/anarchism-a-documentary-history-of-libertarian-ideas-volume-two-the-emergence-of-the-new-anarchism-1939-1977/|titolo=Anarchism: A Documentary History of Libertarian Ideas, Volume Two: The Emergence of the New Anarchism (1939–1977)|verko=Robert Graham's Anarchism Weblog}}</ref> En 1945 en [[Anarkiismo en Francio|Francio]] la [[Anarkiisma Federacio]] kaj la anarkisindikatisma sindikato [[Confédération Nationale du Travail]] estis establita en la venonta jaro dum la ankaŭ [[Sinteza anarkiismo|sinteza]] [[Federazione Anarchica Italiana]] estis fondita en [[Anarkiismo en Italio|Italio]]. Koreaj anarkiistoj formis la Ligon de Liberaj Socikonstruistoj en Septembro 1945<ref name="robertgraham.wordpress.com"/> kaj en 1946 estis fondita la [[Japana Anarkiisma Federacio]].<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://flag.blackened.net/af/ace/japchap3.html |titolo=THE ANARCHIST MOVEMENT IN JAPAN Anarchist Communist Editions § ACE Pamphlet No. 8 |alirdato=2016-07-13 |arkivurl=https://archive.is/20120726135313/http://flag.blackened.net/af/ace/japchap3.html |arkivdato=2012-07-26 }}</ref> En Majo 1948 okazis en Parizo Internacia Anarkiisma Kongreso kun delegitoj el tuta Eŭropo.<ref name="robertgraham.wordpress.com"/> Post la Dua Mondmilito, aperis en la ''[[Fraye Arbeter Shtime]]'' alvokon detalante la lukton de [[Anarkiismo en Germanio|germanaj anarkiistoj]] kiu petis al usonanoj helpon por elteni ilin. Februare 1946, la sendado de helpaj pakaĵoj al anarkiistoj en Germanio estis grand-skala operacio. La Federacio de Liberecanaj Socialistoj estis fondita en Germanio en 1947 kaj [[Rudolf Rocker]] verkis por ties organo, ''Die Freie Gesellschaft'', kiu survivis ĝis 1953.<ref>* {{Cite journal | doi = 10.1177/002200947300800304 | last = Vallance | first = Margaret |date=Julio 1973 | title = Rudolf Rocker&nbsp;– a biographical sketch | journal = Journal of Contemporary History | volume = 8 | issue = 3 | pages = 94–95 | publisher = Sage Publications | location = London/Beverly Hills | issn = 0022-0094 | oclc = 49976309 | ref = harv }}</ref> En 1956 estis fonbdita la [[Urugvaja Anarkiisma Federacio]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.anarkismo.net/newswire.php?story_id=3701|titolo=50 años de la Federación Anarquista Uruguaya|verko=anarkismo.net}}</ref> En 1955 la Anarki-komunisma Federacio de Argentino renomiĝis kiel [[Argentina Liberecana Federacio]]. La [[Federacio de Sindikatismaj Laboristoj]] estis sindikatisma grupo funkcianta en postmilita Britio,<ref name="Political Encyclopedia">{{Citaĵo el libro|url=http://www.amazon.com/Encyclopedia-British-Irish-Political-Organizations/dp/1855672642|titolo=Encyclopedia of British and Irish Political Organizations'|jaro=2000|loko=United Kingdom|eldoninto=Pinter Publishers|ISBN=978-1855672642}}</ref> kaj unu el la plej fruaj antaŭaĵoj de [[Solidarity Federation]]. Ĝi estis formita en 1950 fare de membroj de la dissolvita Anarkiisma Federacio de Britio.<ref name="Political Encyclopedia" /> Malkiel ĉe la AFB, kiu estis influita de anarki-sindikatismaj ideoj sed laste ne sindikatismaj mem, la FSL decidis sekvi pli definitivan [[sindikatismo|sindikatisman]], laborist-centritan strategion.<ref name="Political Encyclopedia" /> [[Dosiero:Facciamo breccia 2008 by Stefano Bolognini18.JPG|200ra|dekstre|eta|Nuntempaj membroj de la [[Itala Anarkiisma Federacio]] manifestacie en [[Romo]].]] Anarkiismo pluinfluis gravajn literaturajn kaj intelektulajn personojn tiuepokajn, kiaj [[Albert Camus]], [[Herbert Read]], [[Paul Goodman]], [[Dwight Macdonald]], [[Allen Ginsberg]], [[George Woodcock]], [[Leopold Kohr]],<ref name="NYT-Obit">[http://www.nytimes.com/1994/02/28/obituaries/dr-leopold-kohr-84-backed-smaller-states.html Dr. Leopold Kohr, 84; Backed Smaller States], [[New York Times]] Nekrologo, 28an de Februaro 1994.</ref><ref name="Sale-foreword">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.ditext.com/kohr/foreword.html|titolo=The Breakdown of Nations|verko=ditext.com}}</ref> [[Julian Beck]], [[John Cage]]<ref name="cage">Cage memidentiĝis kiel anarkiisto en intervjuo de 1985: "I'm an anarchist. I don't know whether the adjective is pure and simple, or philosophical, or what, but I don't like government! And I don't like institutions! And I don't have any confidence in even good institutions." [http://www.ubu.com/papers/cage_montague_interview.html John Cage at Seventy: An Interview] de Stephen Montague. ''American Music'', Somero 1985. Ubu.com. Alirita la 24an de Majo 2007.</ref> kaj la grupon de la franca [[Superrealismo|superrealisma]] grupo estrita de [[André Breton]], kiu malferme aliĝis al anarkiismo kaj kunlaboris en la [[Fédération Anarchiste]].<ref>"It was in the black mirror of anarchism that surrealism first recognised itself," wrote André Breton in "The Black Mirror of Anarchism," Selection 23 in Robert Graham, ed., ''Anarchism: A Documentary History of Libertarian Ideas, Volume Two: The Emergence of the New Anarchism (1939–1977)''[http://robertgraham.wordpress.com/anarchism-a-documentary-history-of-libertarian-ideas-volume-two-the-emergence-of-the-new-anarchism-1939-1977/]. Breton had returned to France in 1947 and in April of that year Andre Julien welcomed his return in the pages of Le Libertaire the weekly paper of the [[Fédération Anarchiste|Federation Anarchiste]] "[http://libcom.org/history/1919-1950-the-politics-of-surrealism "1919–1950: The politics of Surrealism" by Nick Heath] ĉe libcom.org</ref> [[Anarki-pacismo]] iĝis influa en la tiamaj [[kontraŭatomenergia movado|kontraŭatomenergia]], [[Paca movado|paca]] kaj [[kontraŭmilita movado|kontraŭmilita]] movadoj<ref>"In the forties and fifties, anarchism, in fact if not in name, began to reappear, often in alliance with pacifism, as the basis for a critique of militarism on both sides of the Cold War.[http://robertgraham.wordpress.com/anarchism-a-documentary-history-of-libertarian-ideas-volume-two-the-emergence-of-the-new-anarchism-1939-1977/] The anarchist/pacifist wing of the peace movement was small in comparison with the wing of the movement that emphasized electoral work, but made an important contribution to the movement as a whole. Where the more conventional wing of the peace movement rejected militarism and war under all but the most dire circumstances, the anarchist/pacifist wing rejected these on principle."[http://www.monthlyreview.org/0901epstein.htm "Anarchism and the Anti-Globalization Movement" de Barbara Epstein] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110317032203/http://www.monthlyreview.org/0901epstein.htm |date=2011-03-17 }}</ref><ref>"In the 1950s and 1960s anarcho-pacifism began to gel, tough-minded anarchists adding to the mixture their critique of the state, and tender-minded pacifists their critique of violence. Its first practical manifestation was at the level of method: nonviolent direct action, principled and pragmatic, was used widely in both the Civil Rights movement in the US and the campaign against nuclear weapons in Britain and elsewhere."[http://www.theanarchistlibrary.org/HTML/Geoffrey_Ostergaard__Resisting_the_Nation_State._The_pacifist_and_anarchist_tradition.html#toc13 Geoffrey Ostergaard. ''Resisting the Nation State. The pacifist and anarchist tradition'']</ref> kiel videblas en la aktivado kaj verkado de angla anarkiisma membro de la [[Kampanjo por Nuklea Senarmigado]] nome [[Alex Comfort]] aŭ la simila aktivado de la usonaj katolikaj anarki-pacistoj nome [[Ammon Hennacy]] kaj [[Dorothy Day]]. Anarki-pacismo iĝis "bazo por kritiko de militsmo ambaŭflanke de la [[Malvarma Milito]]."<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.monthlyreview.org/0901epstein.htm|titolo=Anarchism and the Anti-Globalization Movement|verko=Monthly Review|alirdato=2016-07-13|arkivurl=https://web.archive.org/web/20110317032203/http://www.monthlyreview.org/0901epstein.htm|arkivdato=2011-03-17}}</ref> La reapero de anarkiismaj ideoj dum tiu periodo estas bone dokumentata en la verko de Robert Graham ''Anarchism: A Documentary History of Libertarian Ideas'', ''Volume Two: The Emergence of the New Anarchism (1939–1977)''.<ref name="robertgraham.wordpress.com"/> === Nuntempa anarkiismo === {{Ĉefartikolo|Nuntempa anarkiismo}} [[Dosiero:ParcGuellOkupas.jpg|eta|maldekstra|La famaj ''okupas'' [[Domokupado|domokupantoj]] ĉe [[Parko Güell]], super [[Barcelono]]. [[Domokupado]] estas elstara parto de la apero de renovigita anarkiisma movado el la [[kontraŭkulturo]] de la 1960-aj kaj 1970-aj jaroj. Surtegmente: "Okupu kaj Rezistu"]] Afero de populara intereso en anarkiismo okazis en okcidentaj landoj dum la 1960-aj kaj 1970-aj jaroj.<ref>{{Harvnb|Thomas|1985|page=4}}</ref> Anarkiismo estis influa en la [[kontraŭkulturo]] de la 1960-aj jaroj<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.katesharpleylibrary.net/dnckhs|titolo=Islands of Anarchy: Simian, Cienfuegos, Refract and their support network|verko=katesharpleylibrary.net}}</ref><ref>Farrell havigas detalan historion de katolikaj laboristoj kaj ties fondintoj Dorothy Day kaj Peter Maurin. Li klarigas ke lia pacismo, anarkiismo, kaj engaĝiĝo al la subuloj estis unu el la gravaj modeloj kaj inspiroj por la 1960-aj jaroj. Kiel Farrell diras, "Catholic Workers identified the issues of the sixties before the Sixties began, and they offered models of protest long before the protest decade."[http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/268 "The Spirit of the Sixties: The Making of Postwar Radicalism" de James J. Farrell]</ref><ref>"Kvankam ne ĉiam formale agnoskitaj, multo el la protestoj de la sesdekaj estis anarkiisma. Ene de la naskiĝanta virina movado, anarkiismaj principoj iĝis tiom disvastigataj ke profesoro de politika scienco denuncis tion kion li vidis kiel "The Tyranny of Structurelessness." Kelkaj grupoj deklaris sin "Amazon Anarchists." Post la [[Ribelo de Stonewall]], la novjorka [[Gay Liberation Front]] bazis sian organizadon parte sur la legado de la anarkiistaj verkoj de [[Murray Bookchin]]." [http://www.williamapercy.com/wiki/images/Anarchism.pdf "Anarchism" de Charley Shively en ''Encyclopedia of Homosexuality'']. p. 52</ref> kaj anarkiistoj aktive partoprenis en la studentaj kaj laboristaj protestoj de la fino de la 1960-aj jaroj.<ref>"Within the movements of the sixties there was much more receptivity to anarchism-in-fact than had existed in the movements of the thirties&nbsp;... But the movements of the sixties were driven by concerns that were more compatible with an expressive style of politics, with hostility to authority in general and state power in particular&nbsp;... By the late sixties, political protest was intertwined with cultural radicalism based on a critique of all authority and all hierarchies of power. Anarchism circulated within the movement along with other radical ideologies. The influence of anarchism was strongest among radical feminists, in the commune movement, and probably in the Weather Underground and elsewhere in the violent fringe of the anti-war movement." [http://www.monthlyreview.org/0901epstein.htm "Anarchism and the Anti-Globalization Movement" by Barbara Epstein] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110317032203/http://www.monthlyreview.org/0901epstein.htm |date=2011-03-17 }}</ref> En 1968 en [[Carrara]], Italio, estis fondita la [[Internacio de Anarkiismaj Federacioj]] dum internacia anarkiisma kongreso okazinta tie en 1968 fare de la tri ekzistantaj eŭropaj federacioj de Francio (nome [[Fédération anarchiste|Fédération Anarchiste]]), la [[Federazione Anarchica Italiana]] de Italio kaj la [[Iberia Anarkiisma Federacio]] de Hispanio same kiel la [[Bulgario|bulgara]] federacio en la ekzilo en Francio.<ref>[http://www.iisg.nl/archives/en/files/l/10760196.php London Federation of Anarchists involvement in Carrara conference, 1968] International Institute of Social History. Alirita la 19an de Januaro 2010</ref><ref>[http://flag.blackened.net/liberty/ifa-hist-short.html Short history of the IAF-IFA] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/19980206152015/http://flag.blackened.net/liberty/ifa-hist-short.html |date=1998-02-06 }} A-infos news project. Alirita la 19an de Januaro 2010</ref> En la Unuiĝinta Reĝlando en la 1970-aj jaroj tio estis asocia kun la movado de [[punk rock]], kiel ekzempligita de bandoj kiaj [[Crass]] kaj [[Sex Pistols]].<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Anarchism and Authority|familia nomo=McLaughlin|persona nomo=Paul|jaro=2007|loko=Aldershot|eldoninto=Ashgate|ISBN=0-7546-6196-2|paĝo=10}}</ref> La krizoj de loĝado kaj dungado en plej el Okcidenta Eŭropo kondukis al la formado de [[komunumo (intenca loĝado)|komunumoj]] kaj al movado de [[Domokupado|domokupantoj]] kiaj tiuj de [[Barcelono]], Hispanio. En Danio, [[Domokupado|domokupantoj]] okupis eĉ tutan misuzitan militistan bazon kaj deklaris la starigon de la [[Christiania (civito)|Libera Urbo de Christiania]], nome aŭtonoma kvartalo en centra [[Kopenhago]]. Ekde la revivigo de anarkiismo en la mezo de la 20a jarcento,<ref name="revival">{{Cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=September 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |ref=harv }} </ref> aperis nombraj novaj movadoj kaj pensoskoloj. Kvankam feminismaj tendencoj ĉiam estis parto de la anarkiisma movado en la formo de [[anarki-feminismo]], ili revenis forte dum la dua tajdo de feminismo en la 1960-aj jaroj. Anarkiisma antropologo [[David Graeber]] kaj la anarkiisma historiisto [[Andrej Grubacic]] markis rompon inter generacioj de anarkiismo, el kiuj tiuj "kiuj ofte ankoraŭ ne forskuis la sektemajn kutimojn" de la 19a jarcento kontrastis kun la plej junaj aktivuloj kiuj estas "multe pli informitaj, inter aliaj elementoj, fare de indiĝenaj, [[feminismo|feminismaj]], ekologiaj kaj [[kontraŭkulturo|kultur-kritikaj]] ideoj", kaj kiuj komence de la 21a jarcento formis "multegan majoritaton" de anarkiistoj.<ref name="graeber">[[David Graeber]] and [[Andrej Grubacic]], "[http://www.zmag.org/content/showarticle.cfm?SectionID=41&ItemID=4796 Anarchism, Or The Revolutionary Movement Of The Twenty-first Century] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080317082822/http://www.zmag.org/content/showarticle.cfm?SectionID=41&ItemID=4796 |date=2008-03-17 }}", ZNet. Alirita la 2007-12-13. aŭ [http://www.punksinscience.org/kleanthes/courses/UK04S/WV/Graeber-Grubacic.pdf Graeber, David and Grubacic, Andrej (2004) Anarchism, Or The Revolutionary Movement Of The Twenty-first Century Alirita la 26an de Julio 2010] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110723130708/http://www.punksinscience.org/kleanthes/courses/UK04S/WV/Graeber-Grubacic.pdf |date=2011-07-23 }}</ref> [[Dosiero:WTO protests in Seattle November 30 1999.jpg|eta|dekstre|250ra|Polico uzas pipraĵon kontraŭ la homamaso dum la [[Protestoj kontraŭ MOK en 1999 en Seattle]].]] Komence de la 21a jarcento, anarkiismo kreskis en populareco kaj influo kiel parto de la kontraŭ-milita, la kontraŭ-kapitalisma, kaj de la [[kontraŭ-tutmondiga movado]]j.<ref name=rupert>{{Citaĵo el libro|titolo=Globalization and International Political Economy|url=https://archive.org/details/globalizationint00rupe|familia nomo=Rupert|persona nomo=Mark|jaro=2006|loko=Lanham|eldoninto=Rowman & Littlefield Publishers|ISBN=0-7425-2943-6|paĝo=[https://archive.org/details/globalizationint00rupe/page/66 66]}}</ref> Anarkiistoj iĝis konataj pro sia engaĝiĝo en protestoj kontraŭ la kunsidoj de la [[Monda Organizaĵo pri Komerco]] (WTO), kaj la [[G8|Grupo de la Ok]], kaj de la [[Monda Ekonomia Forumo]]. Kelkaj anarkiismaj frakcioj ĉe tiuj protestoj entreprenis tumultojn, detruon de havaĵoj, kaj perfortaj kontraŭstaroj ĉe polico. Tiuj agoj estis foje akcelitaj de intencaj, senestrecaj, sennomaj grupoj konataj kiel ''[[nigra bloko|nigraj blokoj]]''; aliaj organizaj taktikoj pionirigataj tiuepoke estas sekureca kulturo, [[afinecgrupo]]j kaj la uzado de sencentrigitaj teknologioj kiaj [[interreto]].<ref name=rupert/> Grava evento de tiu periodo estis la kontraŭstaroj ĉe la [[Protestoj kontraŭ la Konferenco de la Monda Organizaĵo pri Komerco en 1999 en Seatlo]].<ref name=rupert/> Laŭ la fakulo pri anarkiismo [[Simon Critchley]], "nuntempa anarkiismo povas esti vidata kiel povega kritiko de la pseŭdo-liberecanismo de nuntempa [[nov-liberalismo]]&nbsp;... Oni povus diri ke nuntempa anarkiismo temas pri respondecemo, ĉu seksa, ekologia aŭ soci-ekonomia; ĝi fluas el sperto de konscio pri la diversaj vojoj per kiuj Okcidento rabas la ceteron; ĝi estas etika maljusteco de evidenta malegaleco, malriĉigo kaj malliberigo kiu estas tiom tuŝebla surloke kiom tutmonde."<ref>''Infinitely Demanding'' de [[Simon Critchley]]. Verso. 2007. p. 125</ref> Internaciaj anarkiismaj federacioj nune ekzistantaj, spite la tuj ŝanĝantaj evoluoj dum la lastaj jardekoj, estas la [[Internacio de Anarkiistaj Federacioj]], kaj je pli malgranda kongruo (tio estas ne tiom pure anarkiismaj) la [[Internacia Laborista Asocio]], kaj eĉ malpli anarkiisma la [[Internacia Liberecana Solidareco]]. La plej granda organizata anarkiismema movado nuntempe estas en Hispanio, en la formo de la [[Confederación General del Trabajo]] (CGT) kaj la [[Confederación Nacional del Trabajo]] (CNT). La membroj de CGT estis ĉirkaŭkalkulita inter 60 000 kaj 80 000. La CNT havas malpli da membroj sed ĝi sekvas pli kongrue la anarkiismajn tendencojn nerilati al la ŝtato. Aliaj aktivaj sindikatismaj movadoj aŭ organizoj estas en Svedio la [[Sveriges Arbetares Centralorganisation]] (SAC) kaj la [[Syndikalistiska ungdomsförbundet]] (anarkosindikatisma junularfederacio); la CNT-AIT en Francio; la [[Unione Sindacale Italiana]] en Italio; en Usono la [[Workers Solidarity Alliance]] kaj en Unuiĝinta Reĝlando [[Solidarity Federation]] kaj [[Anarkista Federacio (Britio kaj Irlando)|Anarkiista Federacio]]. Ankaŭ la revoluciaj industriaj sindikatanoj [[Industrial Workers of the World]], kiuj proklamas 3,000 kotizantajn membrojn, kaj la [[Internacia Laborista Asocio]], anarki-sindikatisma sukcedanto de la Unua Internacio, restas aktive. == En diversaj mondoregionoj == === Juda anarkiismo === Juda anarkiismo estas ĝenerala termino, kiu ampleksas diversajn esprimojn de anarkiismo ene de la [[judoj|juda komunumo]]. Multaj homoj juddevenaj, kiel [[Emma Goldman]], [[Alexander Berkman]], [[Martin Buber]], [[Murray Bookchin]] kaj [[Noam Chomsky]], rolis en la historio de anarkiismo. Tamen, aldone al tiuj juddevenaj anarkiistoj, ankaŭ ekzistis specife judaj anarkiismaj movadoj, ene de la jida-parolantaj komunumoj de [[Orienta Eŭropo|orienta]] kaj [[Mezeŭropo|meza Eŭropo]] kaj la okcidentaj urboj, al kiuj ili migris, ekde la malfrua deknaŭa jarcento ĝis la Dua Mondmilito. Ĉiuj membroj de la unua anarkiisma grupo en la [[Rusia Imperio|Rusa Imperio]], kiu estis formita en 1903 en [[Bjalistoko|Białystok]], estis judoj.<ref name="Goncharok1">{{Citaĵo el libro|url=http://makhno.ru:7520/lit/vek_voli/3.php|titolo=Век воли. Русский анархизм и евреи (XIX-XX вв.)}}</ref> Jida-parolantaj judoj partoprenis en la [[Internacia Anarkiista Kongreso de Amsterdamo]] en 1907. [[Dosiero:Freiearbeiterstimme.jpg|300ra|eta|maldekstra|[[Freie Arbeiter Stimme]], vol 1 no 4, 25a de Julio, 1890.]] Judaj anarkiismaj movadoj tendencis emfazi la [[Internaciismo|internaciisman]] karakteron de la movado, sed multaj el ili ankaŭ subtenis sian nacian kulturon kaj koncentris sin sur specife judaj aferoj. Ili vigle eldonis jidan anarkiisman literaturon ekde la 1880aj jaroj ĝis la 1950aj jaroj kaj, sur multe pli malgranda skalo, ĝis la 1980aj jaroj; la lasta jida perioda eldono, ''Problemen'', estis eldonita en 1991. Krom multaj originalaj libroj, broŝuroj, poemoj kaj eseoj, ĉiuj el la gravaj verkoj de [[Pierre-Joseph Proudhon]], [[Miĥail Bakunin|Mikhail Bakunin]], [[Petro Kropotkin|Peter Kropotkin]], [[Errico Malatesta]], [[Henry David Thoreau|Henry Thoreau]], [[Lev Tolstoj|Leo Tolstoy]], [[Max Stirner]] kaj aliaj anarkiistoj estis tradukita al la jida. [[Rudolf Rocker]], nejuda germana anarkiisto, studis la jidan kaj aŭtoris multajn [[Jida lingvo|jidajn]] librojn, broŝurojn kaj artikolojn. Plej multaj judaj anarkiistoj estis [[Anarki-sindikatismo|anarki-sindikatistoj]], dum kelkaj aliaj estis [[Individuisma anarkiismo|individuismaj anarkiistoj]]. Dum multaj judaj anarkiistoj estis nereligiaj aŭ foje fervore kontraŭreligiaj, ankaŭ kelkaj religiaj anarkiistoj kaj profesiaj anarkiismaj pensuloj kombinis nuntempajn radikalajn ideojn kun tradicia judismo. Ankaŭ kelkaj sekularaj kontraŭaŭtoritatistoj, kiel Abba Gordin kaj [[Erich Fromm]], rimarkis menciindan similecon inter anarkiismo kaj multaj [[Kabalo|kabalaj]] ideoj, precipe en ties [[Ĥasidismo|ĥasidisma]] interpreto. Kelkaj judaj mistikaj grupoj baziĝis sur kontraŭaŭtoritatismaj principoj, iom simile al la kristanaj [[Kvakerismo|Kvakeroj]] kaj Duĥoboroj. [[Martin Buber]], profunde religia filozofo, ofte menciis la ĥasidan tradicion. Estas diversaj anarkiismaj grupoj en [[Israelo]]. En la komenco de la 21a jarcento, la israela grupo konata kiel [[Anarkiistoj Kontraŭ la Muro]] fariĝis ĝenerale konata en la daŭra lukto kontraŭ la kreo de la diversmaniere nomata Apartiga Muro/Barilo/Baro sur la okcidenta riverbordo de Jordano. Kvankam la plejparto de ili estas judoj, membroj de la grupo ne difinas sin kiel "judaj anarkiistoj." === Anarkiismo en Ĉinio === [[Anarkiismo en Ĉinio]] estis grava intelekta forto en la reformismaj kaj revoluciaj movadoj en la komenco de la 20-a jarcento. En la jaroj antaŭ kaj post la renverso de la [[dinastio Qing]], anarkiistoj insistis, ke vera [[revolucio]] ne estu politika, anstataŭante unu registaron per alia, sed devas renversi tradician kulturon kaj krei novajn sociajn praktikojn, speciale en la familio. La termino "anarkiismo" estis tradukita en [[ĉina lingvo]] kiel 無政府主義 (wúzhèngfǔ zhǔyì) laŭvorte, "la doktrino de neregistaro." Ĉinaj studentoj en Japanio kaj Francio entuziasme serĉis anarkiistajn doktrinojn por unue kompreni sian hejmlandon kaj poste ŝanĝi ĝin. Tiuj grupoj fidis je edukado por krei kulturon en kiu forta registaro ne estu necesa ĉar viroj kaj virinoj estas homaj en siaj rilatoj unuj kun aliaj kaj en la familio kaj en la socio. Grupoj en Parizo kaj Tokio publikigis [[gazeto]]jn kaj tradukojn kiuj estis entuziasme legataj en Ĉinio kaj la Pariza grupo organizis la Labor-Studajn Programojn kiuj portis studentojn al Francio. === Anarkiismo en Afriko === [[Anarkiismo en Afriko]] rilatas al la anarkiisma movado sur la afrika kontinento. Ĉirkaŭ ducent milionoj da homoj vivis sen ŝtato en antaŭkolonia Afriko. Verkintoj levas la supozon de la ekzisto de "anarkiismaj elementoj" en pluraj da tiuj komunumoj, malsamaj stadioj de evoluo kaj historio de tiuj socioj. == Enmovadaj demandoj kaj debatoj == [[Dosiero:Uroligheder3.jpg|eta|La efikeco kaj [[legitimeco]] de [[perforto]] por politikaj celoj eĉ hodiaŭ estas polemikaj demandoj inter anarkiistoj.]] Anarkiismo estas filozofio, kiu enkorpigas multajn diversajn kaj malsamajn sintenojn, tendencojn, kaj pensoskolojn; tiel, oftas malkonsento pri demandoj de valoroj, [[ideologio]], kaj taktikoj. La kongrueco de [[kapitalismo]] (kiun anarkiistoj kutime malakceptas, laŭ la ''Oksforda Akompanlibro al Filozofio''), [[naciismo]], kaj [[religio]] ene de anarkiismo estas amplekse disputata. Simile, anarkiismo ĝuas malsimplan interrilaton kun ideologioj kiel [[Marksismo]], [[komunismo]], kaj anarki-kapitalismo. Anarkiistoj povas esti inspiritaj de [[humanismo]], [[Kristana anarkiismo|dia aŭtoritato]], etika egoismo, aŭ de multaj aliaj alternativaj etikaj ismoj. Fenomenoj kiel [[civilizacio]], [[teknologio]] (t.e., ene de anarki-primitivismo kaj [[insurekta anarkiismo]]), kaj la demokrata procedo estas akre kritikitaj de iuj anarkiismaj tendencoj, kaj samtempe laŭditaj de aliaj. Anarkiismaj sintenoj pri [[raso]], [[Genro (sociologio)|genro]], kaj la naturmedio ŝanĝiĝis ege ekde la moderna origino de la filozofio en la [[18-a jarcento]]. Je taktika nivelo, dum [[propagando pro agado]] estis taktiko uzita de anarkiistoj en la [[19-a jarcento]] (ekz. en la nihilisma movado), modernaj anarkiistoj (ekzemple [[Anarki-pacismo|anarki-pacistoj]]) proponas alternativajn metodojn por starigi anarkiisman socion kiel [[senperforto]], alternativa ekonomio, kaj kontraŭŝtata kripto-anarkiismo. La diverseco en anarkiismo kaŭzis amplekse malsamajn uzojn de la samaj terminojn inter malsamaj anarkiismaj tradicioj, fakto kiu gvidis al multaj difinaj demandoj en anarkiisma teorio. == Interesaj temoj == Koincide kaj disige inter diversaj pensoskoloj, kelkaj interesaj temoj kaj internaj polemikoj vekis debatojn konstante en la anarkiisma teorio. === Libera amo === {{Ĉefartikolo|Libera amo|Anarkiismo kaj aferoj rilataj al amo kaj sekso|Anarki-feminismo|Anarkiismo kaj samseksemo}} [[Dosiero:Emilearmand01.jpg|eta|altdekstre|Franca [[Individuisma anarkiismo|individuisma anarkiisto]] [[Emile Armand]] (1872–1962), kiu proponis la valorojn de libera amo en la parizaj anarkiismaj etosoj de la komenco de la 20a jarcento.]] Grava afero ene de anarkiismo estas la koncepto de la [[libera amo]].<ref name="ncc-1776">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.ncc-1776.org/tle1996/le961210.html|titolo=The Free Love Movement and Radical Individualism By Wendy McElroy|alirdato=20a de Septembro 2010|dato=1a de Decembro 1996|eldoninto=Ncc-1776.org|arkivurl=https://web.archive.org/web/20101231195631/http://ncc-1776.org/tle1996/le961210.html|arkivdato=31a de Decembro 2010<!--Added by DASHBot-->}}</ref> La defendantoj de la libera amo konsideras radikojn tiom ren kiom ĝis [[Josiah Warren]] kaj al eksperimentaj komunumoj, kiuj vidis seksan liberon kiel klara, rekta esprimo de la individua suvereneco. La koncepto de libera amo partikulare interplektiĝis kun la [[virinaj rajtoj]] ĉar plej el la seksa juro diskriminaciis kontraŭ virinoj: por ekzemplo, pere de la geedza juro kaj de decidoj kontraŭ la kontraŭnaska kontrolo.<ref name="freelove">"The Free Love Movement and Radical Individualism, By Wendy McElroy". ncc-1776.org. [http://www.ncc-1776.org/tle1996/le961210.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110614215038/http://www.ncc-1776.org/tle1996/le961210.html|date=2011-06-14}} Alirita la 11an de Aŭgusto 2016.</ref> Plej grava usona gazeto por libera amo estis ''[[Lucifer the Lightbearer]]'' (1883–1907) eldonita de [[Moses Harman]] kaj [[Lois Waisbrooker]],<ref>Joanne E. Passet, "Power through Print: Lois Waisbrooker and Grassroots Feminism," en: ''Women in Print: Essays on the Print Culture of American Women from the Nineteenth and Twentieth Centuries'', James Philip Danky and Wayne A. Wiegand, eld., Madison, WI, University of Wisconsin Press, 2006; pp. 229–50.</ref> sed ankaŭ tie ekzistis la gazeto ''The Word'' (La Mundo) de [[Ezra Heywood]] kaj Angela Heywood (1872–1890, 1892–1893).<ref name="freelove"/> ''[[Free Society]]'' (1895–1897 kiel ''The Firebrand''; 1897–1904 kiel ''Free Society'') estis ĉefa anarkiisma gazeto en Usono je la fino de la 19a kaj la komenco de la 20a jarcentoj.<ref name="Goldman-MSF-551">"''Free Society'' estis la ĉefa angla-lingva forumo por anarkiismaj ideoj en Usono ĉe la komenco de la dudeka jarcento." ''Emma Goldman: Making Speech Free, 1902–1909'', p. 551.</ref> Tiu publikaĵo defendis la rajton al [[libera amo]] kaj la [[virinaj rajtoj|virinan rajtojn]], kaj kritikis la "comstockery" – cenzuremo de seksa informado. Ankaŭ [[M. E. Lazarus]] estis grava usona individuisma anarkiisto kiu disvastigis la koncepton de libera amo.<ref name="freelove"/> En la novjorka kvartalo [[Greenwich Village]], [[Bohemiismo|bohemiecaj]] feministoj kaj socialistoj defendis mem-realigadon kaj plezuron por virinoj (kaj ankaŭ por viroj) en la ĉiutageco. Ili kuraĝid ludi per seksaj roloj kaj sekseco,<ref>Sochen, Junio. 1972. ''The New Woman: Feminism in Greenwich Village 1910–1920.'' New York: Quadrangle.</ref> kaj la malferme duseksa radikalulo [[Edna St. Vincent Millay]] kaj la lesba anarkiistino [[Margaret Anderson]] elstaris inter ili. Diskutgrupoj organizitaj de la ''Villagers'' (vilaĝanoj) estis ĉeestitaj de [[Emma Goldman]], inter aliaj. [[Magnus Hirschfeld]] notis en 1923 ke Goldman "kampanjis kuraĝe kaj sendube por individuaj rajtoj, kaj ĉefe por tiuj kiuj esis senigitaj je ties rajtoj. Tiele ŝajne ŝi estis la unua kaj nura virino, kaj la unua kaj nura usonano, kiu entreprenis la defendon de la samseksa amo antaŭ la ĝenerala publiko."<ref>Katz, Jonathan Ned. ''Gay American History: Lesbians and Gay Men in the U.S.A.'' (New York: Thomas Y. Crowell, 1976)</ref> Fakte, antaŭ Goldman, [[Aliseksemo|aliseksema]] anarkiisto [[Robert Reitzel]] (1849–1898) parolis pozitive pri [[samseksemo]] el la komenco de la 1890-aj jaroj en sia gazeto de Detroito [[Germana lingvo|germanlingva]] nome ''Der arme Teufel'' (povra diablo). En Argentino anarki-feministo [[Virginia Bolten]] publikigis la gazeton nomita ''La Voz de la Mujer'' (la virina voĉo), kiu estis publikigita naŭfoje en Rosario inter la 8a de Januaro 1896 kaj la 1a de Januaro 1897, kaj estis revivigita, dum mallonge, en 1901.<ref name="molyneux">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=yg9HFrOG89kC&pg=PA24|titolo=Women's movements in international perspective: Latin America and beyond|familia nomo=Molyneux|persona nomo=Maxine|jaro=2001|eldoninto=Palgrave MacMillan|ISBN=978-0-333-78677-2|paĝo=24}}</ref> En Eŭropo la ĉefa propagandisto de la libera amo ene de individuisma anarkiismo estis [[Emile Armand]].<ref name="armandfreelove">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.iisg.nl/womhist/manfreuk.pdf|titolo=E. Armand and "la camaraderie amoureuse" – Revolutionary sexualism and the struggle against jealousy|alirdato=20a de Septembro 2010|formato=PDF}}</ref> Li proponis la koncepton de ''la camaraderie amoureuse'' (amkamaradeco) por paroli pri libera amo kiel eblo de volonta seksa trafo inter konsentintaj plenkreskuloj. Li estis ankaŭ konstanta proponanto de [[pluramemo]].<ref name="armandfreelove"/> En Germanio la [[stirner]]anoj nome [[Adolf Brand]] kaj [[John Henry Mackay]] estis pioniraj kampanjantoj por la akceptado de masklaj [[ambaŭseksemo]] kaj [[samseksemo]]. ''[[Mujeres Libres]]'' estis anarkiisma virinorganizaĵo en Hispanio kiu celis havigi povon al la laboristaj virinoj. Ĝi estis fondita en 1936 fare de [[Lucía Sánchez Saornil]], Mercedes Comaposada kaj [[Amparo Poch y Gascón]] kaj havis proksimume ĝis 30,000 membrojn. Tiu organizo estis bazita sur la ideo de "duobla lukto" kaj por la [[Feminisma movado|virina liberigo]] kaj por la [[socia revolucio]] kaj argumentis ke la du celoj estas same gravaj kaj estu klopoditaj paralele. Por akiri interhelpan subtenon, ili kreis retojn de anarkiismaj virinoj.<ref>{{Cite web |url=http://flag.blackened.net/revolt/ws98/ws54_mujeres_libres.html |title=Mujeres Libres - Women anarchists in the Spanish Revolution |publisher=Flag.blackened.net |date= |accessdate=2015-03-16 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-08-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150926095452/http://flag.blackened.net/revolt/ws98/ws54_mujeres_libres.html |arkivdato=2015-09-26 }}</ref> [[Lucía Sánchez Saornil]] estis ĉefa fondinto de la hispana [[anarki-feminisma]] federacion ''[[Mujeres Libres]]'' kiu estis malferma al [[lesbanismo]].<ref>{{Cite web|url=http://wzar.unizar.es/siem/articulos/Premios/MujeresLibres.pdf|format=PDF|title=Basta pensar en el lesbianismo de Lucía Sánchez Saornil|publisher=Wzar.unizar.es|accessdate=2015-03-16|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2016-08-07|arkivurl=https://web.archive.org/web/20120402065947/http://wzar.unizar.es/siem/articulos/Premios/MujeresLibres.pdf|arkivdato=2012-04-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120402065947/http://wzar.unizar.es/siem/articulos/Premios/MujeresLibres.pdf|archivedate=2012-04-02}}</ref> Ŝi publikigis en vario de literaturaj gazetoj sub masklaj pseŭdonimoj, kaj tiele ŝi povis esplori [[Samseksemulino|lesbanecajn]] temojn<ref>"R. Fue una época transgresora, emergió el feminismo y la libertad sexual estuvo en el candelero. Hay rastreos de muchas lesbianas escritoras: Carmen Conde [primera académica de número], Victorina Durán, Margarita Xirgu, Ana María Sagi, la periodista Irene Polo, Lucía Sánchez Saornil, fundadora de Mujeres Libres [sección feminista de CNT]... Incluso existía un círculo sáfico en Madrid como lugar de encuentro y tertulia. P. ¿Se declaraban lesbianas? R. Había quien no se escondía mucho, como Polo o Durán, pero lesbiana era un insulto, algo innombrable. Excepto los poemas homosexuales de Sánchez Saornil, sus textos no eran explícitos para poder publicarlos, así que hay que reinterpretarlos."[http://elpais.com/diario/2007/12/06/paisvasco/1196973608_850215.html "Tener referentes serios de lesbianas elimina estereotipos" de Juan Fernandez ĉe ''[[El Pais]]'']</ref> en epoko kiam [[samseksemo]] estis krimigita kaj suferanta [[cenzuro]]n kaj juran punon. Pli ĵuse, la brita [[Anarki-pacismo|anarki-pacista]] [[Alex Comfort]] akiris elstarecon dum la [[seksa revolucio]] ĉar verkis la furoran seksan gvidlibron ''[[The Joy of Sex]]''. La temo de [[libera amo]] ricevis ankaŭ traktadon en la verko de franca anarki-[[hedonisto]] filozofo [[Michel Onfray]] en verkoj kiaj ''Théorie du corps amoureux : pour une érotique solaire'' (2000) kaj ''L'invention du plaisir : fragments cyréaniques'' (2002). === Liberecana eduko kaj libera penso === {{Ĉefartikolo|Anarkiismo kaj edukado|Libera penso}} [[Dosiero:Francisco Ferrer Guardia.jpg|maldekstra|eta|altdekstre|[[Francesc Ferrer i Guàrdia]], [[katalunoj|kataluna]] anarkiisma pedagogo kaj [[Libera penso|liberpensulo]] mortpafita pro siaj ideoj.]] Por la angla anarkiisto [[William Godwin]] edukado estis "la ĉefa rimedo per kiu oni povas atingi ŝanĝon."<ref name="GroupedRef1">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.infed.org/thinkers/et-good.htm|titolo=infed.org - William Godwin on education|verko=infed.org}}</ref> Godwin vidis ke la ĉefa celo de edukado estu la atingo de feliĉo.<ref name="GroupedRef1" /> Por Godwin edukado devus havi "respekton por la infana aŭtonomeco kio formetas ajnan formon de bridado," "pedagogion kiu respektu tion kaj serĉu konstrui la propran motivadon kaj iniciatojn de la infano," kaj "koncernon pri la infana kapablo rezisti ideologion transmititan tra la lernejo."<ref name="GroupedRef1" /> En sia verko ''Enquiry Concerning Political Justice'' li kritikas la ŝtatpatronitan lernejosistemon "pro la konto de ties evidenta alianco kun la nacia registaro".<ref name="Enquiry Concerning Political Justice">{{Cite book |chapterurl=http://socserv.mcmaster.ca/econ/ugcm/3ll3/godwin/pj6.htm |at=Book 4: Of Opinion Considered as a Subject of Political Institution |chapter=1: General Effects of the Political Superintendence of Opinion |title=Enquiry Concerning Political Justice |first=William |last=Godwin |edition=1st |id={{OCLC|680251053|642217608|504755839}} |publisher=G.G.J. kaj J. Robinson |location=London, England |year=1793 |ref=harv |postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}}}</ref> Pionira usona anarkiisto [[Josiah Warren]] antaŭenigis alternativajn edukespertojn en la liberecanajn komunumojn kiujn li establis.<ref>"Kie utopiaj projektistoj starte kun [[Platono]] entreprenis la ideon krei idealan specioj pere de eŭgeniko kaj edukado kaj serio de universale validaj institucioj enplantintaj kunhavatajn identecojn, Warren volis dissolvi tiajn identecojn en solvo de individua mem-suvereneco. Liaj edukaj eksperimentoj, por ekzemplo, eble sub la influo de la... svisa edukteoriulo [[Johann Heinrich Pestalozzi]] (tra [[Robert Owen]]), emfazis - kiel oni esperu - la aliron al la sendependeco kaj la konscio de individuaj infanoj, ne la alairon al antaŭviditaj valoroj." [http://www.crispinsartwell.com/warrenintrocurrent.htm "Introduction of The Practical Anarchist: Writings of Josiah Warren" de Crispin Sartwell] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110430010738/http://www.crispinsartwell.com/warrenintrocurrent.htm |date=2011-04-30 }}</ref> [[Max Stirner]] verkis en 1842 longan eseon pri edukado nome ''The False Principle of our Education''. En ĝi Stirner nomigas sian edukan principon "personalisma" klarigante ke memkompreno konsistas en ĉiuhore mem-kreado. Edukado por li estas krei "liberajn homojn, suverenajn karakterojn" laŭ kio li celas "eternajn karakterojn ... kiuj estas tiele eternalaj ĉar ili formiĝas ĉiumomente".<ref>{{cite web |url=http://tmh.floonet.net/articles/falseprinciple.html |title=The False Principle of our Education |last=Stirner |first=Max |publisher=Tmh.floonet.net |date= |accessdate=20a de Septembro 2010 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-08-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130821151932/http://tmh.floonet.net/articles/falseprinciple.html |arkivdato=2013-08-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130821151932/http://tmh.floonet.net/articles/falseprinciple.html |archivedate=2013-08-21 }}</ref> En Usono "liberpenso estis baze [[Kristanofobio|kontraŭkristana]], [[antiklerikalismo|kontraŭklerikala]] movado, kies celo estis fari la individuon politike kaj spirite libera por decidi pri si mem je religiaj aferoj. Nombraj kontribuantoj al la gazeto ''Liberty'' (1881–1908, anarkiisma publikaĵo) estis elstaraj figuroj kaj en liberpenso kaj en anarkiismo. La individuisma anarkiisto George MacDonald estis kuneldonisto de ''Freethought'' kaj dum tempo, ''The Truth Seeker''. E.C. Walker estis kuneldonisto de elstara liberpensa/liberama gazeto ''[[Lucifer, the Light-Bearer]]''".<ref name="mises.org"/> "Multaj el la anarkiistoj estis ardaj liberpensuloj; represaĵoj el liberpensaj gazetoj kiaj ''[[Lucifer, the Light-Bearer]]'', ''Freethought'' kaj ''The Truth Seeker'' aperis en ''Liberty''... La eklezioj estis rigardataj kiel ofta aliancano de ŝtato kaj subprema forto en kaj de si mem".<ref name="mises.org">"The Journal of Libertarian Studies" (PDF). Mises Institute. [https://mises.org/library/culture-individualist-anarchism-late-19th-century-america] Alirita la 11an de Aŭgusto 2016.</ref> En 1901, la kataluna anarkiisto kaj [[Libera penso|liberpensulo]] [[Francesc Ferrer i Guàrdia]] establis "modernan" aŭ [[Progresema eduko|progresemajn lernejojn]] en [[Barcelono]] defie de eduka sistemo kontrolita de la [[Katolika Eklezio]].<ref name="Fidler">{{cite journal |author=Geoffrey C. Fidler |date=Spring–Summer 1985 |title=The Escuela Moderna Movement of Francisco Ferrer: "Por la Verdad y la Justicia" |journal=History of Education Quarterly |volume=25 |issue=1/2 |pages=103–132 |doi=10.2307/368893 |jstor=368893 |publisher=History of Education Society |ref=harv}}</ref> La asertita celo de tiuj lernejoj estas "eduki la [[laborista klaso|laboristan klason]] laŭ racia, sekulara kaj ne-deviga maniero". Fiere kontraŭ-klerikala, Ferrer kredis en "libero en edukado", nome edukado libera el la aŭtoritato de eklezio kaj ŝtato.<ref>{{cite web |url=http://flag.blackened.net/revolt/spain/ferrer.html |title=Francisco Ferrer's Modern School |publisher=Flag.blackened.net |date= |accessdate=20a de Septembro 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100807032003/http://flag.blackened.net/revolt/spain/ferrer.html |archivedate=7a de Aŭgusto 2010<!--Added by DASHBot--> |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-08-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100807032003/http://flag.blackened.net/revolt/spain/ferrer.html |arkivdato=2010-08-07 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100807032003/http://flag.blackened.net/revolt/spain/ferrer.html |date=2010-08-07 }}</ref> [[Murray Bookchin]] verkis: "Tiu periodo ([[1890aj jaroj]]) estis la hegemonia de liberecanaj lernejoj kaj pedagogiaj projektoj en ĉiuj areoj de lando kie anarkiistoj ĝuis iome da influo. Eble la plej bone konata klopodo en tiu kampo estis la Moderna Lernejo (''Escuela Moderna'') de Francisco Ferrer, nome projekto kiu faris konsiderindan influon sur la kataluna edukado kaj sur la eksperimentaj teknikoj de instruado ĝenerale."<ref>Chapter 7, ''Anarchosyndicalism, The New Ferment''. En Murray Bookchin, ''The Spanish anarchists: the heroic years, 1868–1936''. AK Press, 1998, p. 115. ISBN 1-873176-04-X</ref> La Escuela Moderna, kaj la idearo de Ferrer ĝenerale, formis la inspiron por serio de ''Modernaj Lernejoj'' en Usono,<ref name="Fidler"/> [[Kubo]], Sudameriko kaj Londono. La unua de tiuj estis startita en Novjorko en 1911. Ĝi inspiris ankaŭ la italan gazeton ''Università popolare'', fondita en 1901. Rusa [[kristana anarkiismo|kristana anarkiisto]] [[Leo Tolstoj]] establis lernejon por kamparanaj infanoj en sia bieno.<ref name="GroupedRef2">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.theanarchistlibrary.org/HTML/Matt_Hern__The_Emergence_of_Compulsory_Schooling_and_Anarchist_Resistance.html|titolo=The Emergence of Compulsory Schooling and Anarchist Resistance|alirdato=2015-03-16|dato=2010-09-21|eldoninto=Theanarchistlibrary.org}}</ref> La edukaj eksperimentoj de Tolstoj estis mallongdaŭraj pro la ĉikanado fare de la cara sekreta polico.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=imYmH8myBUsC&pg=PR19|titolo=Tolstoy|familia nomo=Wilson|persona nomo=A.N.|jaro=2001|eldoninto=Norton, W. W. & Company, Inc.|ISBN=0-393-32122-3|paĝo=xxi}}</ref> Tolstoj establis konceptan diferencon inter edukado kaj kulturo.<ref name="GroupedRef2" /> Li pensis ke "Edukado estas la tendenco de unu homo fari alian ĝuste same kiel li mem... Edukado estas kulturo sub limigoj, kulturo estas libera. [Edukado estas] kiam instruado estas deviga al la lernanto, kaj kiam instruado estas ekskluda, tio estas kiam oni instruas nur tiujn temojn kiujn la edukisto konsideras kiel necesaj".<ref name="GroupedRef2" /> Por li "sen pelado, edukado estas transformita en kulturo".<ref name="GroupedRef2" /> Pli ĵusa liberecana tradicio pri edukado estas tiu de [[senlernejado]] kaj de la [[anarkiisma libera lernejo|libera lernejo]] en kiuj infanregata agado anstataŭas pedagogiajn alproksimiĝon. Eksperimentoj en Germanio kondukis al la fondo fare de [[A. S. Neill]] de tio kio iĝos la [[Lernejo Summerhill]] en 1921.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Changing Anarchism|url=https://archive.org/details/changinganarchis0000unse|familia nomo=Purkis|persona nomo=Jon|jaro=2004|loko=Manchester|eldoninto=Manchester University Press|ISBN=0-7190-6694-8}}</ref> Summerhill estas ofte citata kiel ekzemplo de anarkiismo en praktikado.<ref>Britaj anarkiistoj kiaj [[Stuart Christie]] kaj [[Albert Meltzer]] manifestis ke "A.S. Neill estas la moderna pioniro de liberecana edukado kaj de "koroj ne kapoj en la lernejo". Kvankam li ne rekonis sin kiel anarkiisto, estus malfacile scii kiel alimaniere priskribi sian filozofion, kvankam li ĝuste rekonis diferencon inter revolucio en filozofio kaj pedagogio, kaj la revolucia ŝanĝo de socio. Ili estas asociaj sed ne estas la sama afero." [[Stuart Christie]] kaj [[Albert Meltzer]]. [http://theanarchistlibrary.org/library/stuart-christie-albert-meltzer-the-floodgates-of-anarchy ''The Floodgates of Anarchy'']</ref><ref>Andrew Vincent (2010) ''Modern Political Ideologies'', 3a eldono, Oxford, Wiley-Blackwell p. 129</ref> Tamen, kvankam Summerhill kaj aliaj liberaj lernejoj estas radikale liberecanaj, ili diferencas laŭ principoj el tiuj de Ferrer ĉar ne defendas malferman politikan alproksimiĝon al [[klasbatalo]].<ref>{{cite journal |first=Judith |last=Suissa |url=http://newhumanist.org.uk/1288/anarchy-in-the-classroom|title= Anarchy in the classroom |journal=[[The New Humanist]] |volume=120 |issue=5 |date=Septembro–Oktobro 2005 |ref=harv}}</ref> Aldone al organizado de lernejoj laŭ liberecanaj principoj, anarkiistoj ankaŭ pridemandis la koncepton de lernejo mem. La termino ''senlernejado'' estis popularigita ankaŭ de [[Ivan Illich]], kiu argumentis ke la [[lernejo]]j kiel institucio estas disfunkciaj por mem-determinita lernado kaj servas al la kreado de konsum-socio anstataŭe.<ref>{{cite book |last=Illich| first=Ivan |title=Deschooling Society |place= New York|publisher= Harper and Row| year= 1971| isbn= 0-06-012139-4}}</ref> == Elstaraj anarkiistoj == [[Dosiero:Murray Bookchin.jpg|eta|dekstra|Murray Bookchin]] {{Div col|cols = 3}} * [[Diego Abad de Santillán]] * [[Francisco Ascaso]] * [[Joaquín Ascaso]] * [[Miĥail Bakunin]] * [[Anselme Bellegarrigue]] * [[Alexander Berkman]] * [[Murray Bookchin]] * [[Noam Chomsky]] * [[Stuart Christie]] * [[Voltairine de Cleyre]] * [[Anacharsis Cloots]] * [[Christiaan Cornelissen]] * ‎[[Leon Czolgosz]] * [[Buenaventura Durruti]] * [[Luigi Fabbri]] * [[‎Ricardo Flores Magón]] * [[Luigi Galleani]] * [[William Godwin]] * [[Emma Goldman]] * [[James Guillaume]] * [[Petro Kropotkin]] * [[Gustav Landauer]] * [[Nestor Maĥno]] * [[Errico Malatesta]] * [[Albert Meltzer]] * [[Federica Montseny]] * [[Johann Most]] * [[Erich Mühsam]] * [[Juan Peiró]] * [[Fernand Pelloutier]] * [[Salvador Puig Antich]] * [[Pierre-Joseph Proudhon]] * [[Ravachol]] * [[Herbert Read]] * [[Élisée Reclus]] * [[Rudolf Rocker]] * [[Murray Rothbard]] * [[Nicola Sacco]] * [[Lysander Spooner]] * [[Fernando Tarrida del Mármol]] * [[Lev Tolstoj]] * [[Benjamin Tucker]] * [[Lucio Urtubia]] * [[Bartolomeo Vanzetti]] * [[John Zerzan]] * [[Daniel Guérin]] {{Div col end}} == Elstaraj anarkiismaj aŭ anarkosindikatismaj organizoj == [[Dosiero:Barcelonacntait (110).JPG| thumb|220ra| [[Sidejo]] de '''CNT''' en [[Barcelono]].]] {{Div col|cols = 2}} * [[Brita Anarkiista Federacio]] * [[Confederación Nacional del Trabajo|CNT]] * [[FIJL]] * [[Iberia Anarkiisma Federacio|FAI]] * [[Internacia Laborista Asocio]] * [[Internacio de Anarkiistaj Federacioj]] * ‎[[Itala Anarkiisma Federacio]] * [[Ĵurasa Federacio]] * ''[[Mujeres Libres]]'' {{Div col end}} * [[Listo de anarkiismaj organizoj]] === Elstaraj anarkiismaj aŭ anarkosindikatismaj gazetoj aŭ komunikiloj === {{Div col|cols = 2}} * [[Alasbarricadas.org]] * [[Cnt (gazeto)|"cnt"]] * ''[[Delo Truda]]'' * ''[[Free Society]]'' * ''[[L'Anarchie]]'' * [[Radio Libertaire]] * ''[[Tierra y Libertad (gazeto)|Tierra y Libertad]]'' * ''[[Umanità Nova]]'' {{Div col end}} == Referencoj == {{Referencoj|3}} == Literaturo == === En angla === * Barclay, Harold, ''People Without Government: An Anthropology of Anarchy'' (2a eld.), Left Bank Books, 1990 ISBN 1-871082-16-1 * Blumenfeld, Jacob; Bottici, Chiara; Critchley, Simon, eld., ''The Anarchist Turn'', Pluto Press. 19 March 2013. ISBN 978-0745333427 * Carter, April, ''The Political Theory of Anarchism'', Harper & Row. 1971. ISBN 978-0-06-136050-3 * Gordon, Uri, ''Anarchy Alive!'', London: Pluto Press, 2007. * Graeber, David. ''Fragments of an Anarchist Anthropology'', Chicago: Prickly Paradigm Press, 2004 * Graham, Robert, eld., ''Anarchism: A Documentary History of Libertarian Ideas''. ** ''Volume One: From Anarchy to Anarchism (300CE to 1939)'', Black Rose Books, Montréal kaj London 2005. ISBN 1-55164-250-6. ** ''Volume Two: The Anarchist Current (1939–2006)'', Black Rose Books, Montréal 2007. ISBN 978-1-55164-311-3. * [[Daniel Guérin|Guerin, Daniel]], [http://www.theanarchistlibrary.org/HTML/Daniel_Guerin__Anarchism__From_Theory_to_Practice.html ''Anarchism: From Theory to Practice''], Monthly Review Press. 1970. ISBN 0-85345-175-3 * Harper, Clifford, ''Anarchy: A Graphic Guide'', (Camden Press, 1987). * McKay, Iain, ed., ''An Anarchist FAQ''. ** ''Volume I'', AK Press, Oakland/Edinburgh 2008; 558 pages, ISBN 978-1-902593-90-6. ** ''Volume II'', AK Press, Oakland/Edinburgh 2012; 550 Pages, ISBN 978-1-84935-122-5 * McLaughlin, Paul, ''Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism'', AshGate. 2007. ISBN 0-7546-6196-2 * Marshall, Peter, ''Demanding the Impossible: A History of Anarchism'', PM Press. 2010. ISBN 1-60486-064-2 * {{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=bk-aaMVGKO0C|titolo=Against the state: an introduction to anarchist political theory|aŭtoro=Sartwell, Crispin|jaro=2008|eldoninto=SUNY Press|ISBN=978-0-7914-7447-1}} * Razsa, Maple. ''Bastards of Utopia: Living Radical Politics After Socialism''. Bloomington: Indiana University Press, 2015 * Scott, James C., ''Two Cheers for Anarchism: Six Easy Pieces on Autonomy, Dignity, and Meaningful Work and Play'', Princeton, NJ: Princeton University Press, 2012. ISBN 978-0691155296. * [[George Woodcock|Woodcock, George]], ''Anarchism: A History of Libertarian Ideas and Movements'' (Penguin Books, 1962). ISBN 0-14-022697-4. oclc 221147531. * Woodcock, George, eld., ''The Anarchist Reader'' (Fontana/Collins 1977; ISBN 0-00-634011-3): Antologio de verkoj el anarkistaj pensuloj kaj aktivuloj kiaj [[Pierre-Joseph Proudhon|Proudhon]], [[Petro Kropotkin|Kropotkin]], [[Miĥail Bakunin|Bakunin]], [[Errico Malatesta|Malatesta]], [[Murray Bookchin|Bookchin]], [[Emma Goldman|Goldman]], kaj multaj aliaj. * David Van Deusen, 2015, [http://news.infoshop.org/anarchist-news/rise-and-fall-green-mountain-anarchist-collective ''The Rise and Fall of The Green Mountain Anarchist Collective' ] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150930091721/http://news.infoshop.org/anarchist-news/rise-and-fall-green-mountain-anarchist-collective |date=2015-09-30 }}. === En germana === ==== Ĝeneralaĵoj ==== * Autorenkollektiv: ''Was ist eigentlich Anarchie. Einführung in die Theorie und Geschichte des Anarchismus.'' 2. überarbeitete Auflage. Kramer, Berlin 1997, ISBN 3-87956-700-X * Achim von Borries, Ingeborg Brandies (Eld.): ''Anarchismus. Theorie, Kritik, Utopie. Texte und Kommentare.'' Verlag Graswurzelrevolution, Nettersheim 2007, ISBN 978-3-939045-00-7 * Jan Cattepoel: ''Der Anarchismus. Gestalten, Geschichte, Probleme.'' 3. überarbeitete und erweiterte Auflage. Beck, München 1979, ISBN 3-406-06786-7 * Hans J. Degen, Jochen Knoblauch: ''Anarchismus. Eine Einführung.'' Schmetterling Verlag, Stuttgart 2008, ISBN 978-3-89657-590-6 * Monika Grosche: ''Anarchismus und Revolution. Zum Verständnis gesellschaftlicher Umgestaltung bei den anarchistischen Klassikern Proudhon, Bakunin, Kropotkin.'' Syndikat A, Moers 2004, ISBN 3-00-011749-0 * Cindy Milstein: ''Der Anarchismus und seine Ideale''. Unrast Verlag, Münster 2013, ISBN 978-3-89771-533-2 * Erwin Oberländer (Eld.): ''Der Anarchismus.'' Walter, Olten/Freiburg 1972, ISBN 3-530-16784-3 * Roland Raasch, Hans Jürgen Degen (Eld.): ''Die richtige Idee für eine falsche Welt? Perspektiven der Anarchie.'' Oppo-Verlag, Berlin 2002, ISBN 3-926880-12-0 * K. H. Z. Solneman: ''Das Manifest der Freiheit und des Friedens. Der Gegenpol zum kommunistischen Manifest.'' Mackay-Gesellschaft, Freiburg 1977, ISBN 3-921388-12-0 * [[Horst Stowasser]]: ''Anarchie! Idee, Geschichte, Perspektiven.'' Edition Nautilus, Hamburg 2007, ISBN 978-3-89401-537-4. * [[Horst Stowasser]]: ''Freiheit pur. Die Idee der Anarchie, Geschichte und Zukunft.'' Eichborn, Frankfurt 1995, ISBN 3-8218-0448-3 ([http://www.mama-anarchija.net/media/downloads/FreiheitPurPlus4-2007.pdf PDF; 3,01&nbsp;MB] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080828133425/http://www.mama-anarchija.net/media/downloads/FreiheitPurPlus4-2007.pdf |date=2008-08-28 }}) * Uwe Timm: ''Anarchie, eine konsequente Entscheidung für Freiheit und Wohlstand.'' Mackay-Gesellschaft, Freiburg 1976, ISBN 3-921388-10-4 ==== Klasikaĵoj ==== * [[Pierre-Joseph Proudhon]]: ''Système des contradictions économiques ou Philosophie de la misère.'' 1846 ** ''System der ökonomischen Widersprüche oder: Philosophie des Elends.'' Kramer, Berlin 2003, ISBN 3-87956-281-4 * [[Miĥail Aleksandroviĉ Bakunin|Miĥail Bakunin]]: ''Dieu et l’état.'' 1882 (1871 verfasst) ** ''Gott und der Staat.'' Kramer, Berlin 1995, ISBN 3-87956-222-9 * [[Pjotr Aleksejeviĉ Kropotkin|Petro Kropotkino]]: ''La Conquête du Pain.'' 1892 ** ''Die Eroberung des Brotes.'' Edition Anares, Bern 1989, ISBN 3-922209-08-4 * [[Gustav Landauer]]: ''Aufruf zum Sozialismus.'' 1911; Oppo-Verlag, Berlin 1997, ISBN 3-926880-11-2 * [[Alexander Berkman]]: ''What is communist anarchism?'' 1929 ** ''[https://www.anarchismus.at/anarchistische-klassiker/alexander-berkman/83-alexander-berkman-abc-des-anarchismus ABC des Anarchismus].'' Trotzdem-Verlag, Grafenau 1999, ISBN 3-931786-00-5 * Erich Mühsam: ''Die Befreiung der Gesellschaft vom Staat. Was ist kommunistischer Anarchismus?'' 1932; Kramer, Berlin 2005, ISBN 3-87956-276-8, ĉe [[Wikisource]] * [[Max Nettlau]]: ''Geschichte der Anarchie.'' 3 Bände ** ''Der Vorfrühling der Anarchie. Ihre historische Entwicklung von den Anfängen bis zum Jahre 1864.'' Verlag Der Syndikalist, Berlin 1925; Bibliothek Thélème, Münster 1993, ISBN 3-930819-02-3 ** ''Der Anarchismus von Proudhon zu Kropotkin. Seine historische Entwicklung in den Jahren 1859–1880.'' Verlag Der Syndikalist, Berlin 1927; Bibliothek Thélème, Münster 1993, ISBN 3-930819-04-X ** ''Anarchisten und Sozialrevolutionäre. Die historische Entwicklung des Anarchismus in den Jahren 1880–1886.'' Asy-Verlag, Berlin 1931; Bibliothek Thélème, Münster 1996, ISBN 3-930819-06-6 * John Henry Mackay: ''Die Anarchisten. Kulturgemälde aus dem Ende des XIX. Jahrhunderts.'' 1891; Mackay-Gesellschaft, Freiburg 1976, ISBN 3-921388-08-2 ==== Moderna kontribuo ==== * [[Murray Bookchin]]: ''Remaking Society.'' 1989 ** ''Die Neugestaltung der Gesellschaft. Pfade in eine ökologische Zukunft.'' Trotzdem-Verlag, Grafenau 1992, ISBN 3-922209-35-1 ([http://www.matriarchat-patriarchat.de/Texte/Zitate/Murray%20Bookchin%20Die%20Neugestaltung%20der%20Gesellschaft.pdf PDF; 0,5&nbsp;MB] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120130224324/http://www.matriarchat-patriarchat.de/Texte/Zitate/Murray%20Bookchin%20Die%20Neugestaltung%20der%20Gesellschaft.pdf |date=2012-01-30 }}) * Ralf Burnicki: ''Anarchie als Direktdemokratie. Selbstverwaltung, Antistaatlichkeit. Eine Einführung in den Gegenstand der Anarchie.'' Syndikat A Medienvertrieb, Moers 1998, ISBN 3-00-002097-7 * Rolf Cantzen: ''Weniger Staat – mehr Gesellschaft. Freiheit – Ökologie – Anarchismus.'' Fischer-Taschenbuch-Verlag, Frankfurt 1987, ISBN 3-596-24175-8; Trotzdem-Verlag, Grafenau 1995, ISBN 3-922209-81-5 * Curious George Brigade, Crimethinc, Co-Conspirators: ''DIY. Von Anarchie und Dinosauriern.'' Unrast, Münster 2006, ISBN 3-89771-444-2 * Bernd Drücke (Eld.): ''Ja! Anarchismus! Gelebte Utopie im 21. Jahrhundert. Interviews und Gespräche.'' Karin Kramer Verlag, Berlin 2006, ISBN 3-87956-307-1 * Bernd Drücke (Eld.): ''Anarchismus Hoch 2. Soziale Bewegung, Utopie, Realität, Zukunft.'' Karin Kramer Verlag, Berlin 2014, ISBN 978-3-87956-375-3 * Bernd Drücke: Zwischen Schreibtisch und Straßenschlacht? Anarchismus und libertäre Presse in Ost- und Westdeutschland. Verlag Klemm & Oelschläger, Ulm 1998, ISBN 3-932577-05-1 * Gruppe Gegenbilder (Eld.): ''Autonomie & Kooperation.'' Projektwerkstatt, Reiskirchen-Saasen 2005, ISBN 978-3-86747-001-8 * Gruppe Gegenbilder (Eld., überarbeitet von Jörg Bergstedt): ''Freie Menschen in freien Vereinbarungen'', Reiskirchen-Saasen 2012, ISBN 978-3-86747-005-6 * Graswurzelrevolution (Eld.): ''Gewaltfreier Anarchismus. Herausforderungen und Perspektiven zur Jahrhundertwende.'' Verlag Graswurzelrevolution, Heidelberg 1999, ISBN 3-9806353-1-7 * Wolfgang Haug kaj Michael Wilk: ''Der Malstrom. Aspekte anarchistischer Staatskritik.'' Trotzdem Verlag, Grafenau 1995, ISBN 3-922209-82-3 * Jürgen Mümken: ''Freiheit, Individualität und Subjektivität. Staat und Subjekt in der Postmoderne aus anarchistischer Perspektive.'' Verlag Edition AV, Frankfurt 2003, ISBN 3-936049-12-2 ==== Kritikaro ==== * Wolfgang Harich: ''Zur Kritik der revolutionären Ungeduld. Eine Abrechnung mit dem alten und dem neuen Anarchismus.'' Verlag 8. Mai, Berlin 1998. ISBN 3-93174-506-6 * Ute Nicolaus: ''Souverän und Märtyrer''. Verlag Königshausen & Neumann. Reihe Literaturwissenschaft. Band 506. S. 39, 40. Florens Christian Rang: ''Kritik am Anarchismus: Das Problem der Gewalt.'' ISBN 3-82602-789-2 * C. Roland Hoffmann-Negulescu: ''Anarchie, Minimalstaat, Weltstaat. Kritik der libertären Rechts- und Staatstheorie''. Kapitel IV., ''Anarchie, Staat und Utopie''. S. 83. Tectum Verlag, Marburg 2011. ISBN 3-82888-303-6 == Vidu ankaŭ == {{Div col|cols = 3}} * [[Afinecgrupo]] * [[Anarkia punko]] * [[Anarkiisma ekonomiko]] * [[Anarkiismaj simboloj]] * [[Anarkiismo kaj edukado]] * [[Anarkiismo kaj Esperanto]] * [[Anarkiismo kaj kulturo]] * [[Anarkiismo sen adjektivoj]] * [[Anarkio]] * [[Antaŭfigura politiko]] * [[Centro Internacia de Esplorado pri Anarkiismo]] * [[Insurekcia anarkiismo]] * [[Kantona Revolucio]] * [[Kontraŭsistemo]] * [[Liberecana lernado]] * [[Libermerkata anarkiismo]] * [[Listo de anarkiismaj organizoj]] * [[Memzorgismo]] * [[Neniuj dioj, neniuj mastroj]] * [[Nigra bloko]] * [[Novmaltusanismo kaj anarkiismo]] * [[Platformismo]] * [[Postanarkiismo]] * [[Reciprokisma anarkiismo]] * [[Regiona Konsilantaro de Defendo de Aragono]] * [[Sinteza anarkiismo]] * [[Axel Holmström]] * [[Nekonformismo]] {{Div col end}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|wikt=anarkiismo|wikiquote}} * [http://www.satesperanto.org/-Liberecana-Frakcio-.html Liberecana Frakcio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160623064615/http://www.satesperanto.org/-Liberecana-Frakcio-.html |date=2016-06-23 }} de [[SAT]] * [http://www.nodo50.org/esperanto/anarkiismo.htm Anarkiismo kaj Esperanto] * [http://epo.anarchopedia.org Anarĥopedio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081013122118/http://epo.anarchopedia.org/ |date=2008-10-13 }} * [https://libcom.org/library/la-pariza-komunumo-peter-kropotkin KROPOTKIN, Piotr: La Pariza Komunumo] * [http://informabulteno.wordpress.com ILA Informa Bulteno] {{Ideologio}} {{Anarkiismo}} * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Anarchism|revizio=733659719}} {{ADLS|2008|25}} {{ADLS|2018|37}} <!-- kaj laŭplane dum la sekvaj du semajnoj --> {{Elstara|2018|09|10}} <!-- jam estis elstara ekde 2008, perdis la statuson komence de 2013 kaj rericevis ĝin post forigoj de la mankoj en sept. 2018 --> {{Havenda artikolo|Anarkiismo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Anarkiismo| ]] a8w9s31ve4ytoiw6ngg64dglzygqg83 0 928 9489960 9457947 2026-10-07T14:35:22Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9489960 wikitext text/x-wiki {{Informkesto sciencisto | nomo =Dmitrij Mendelejev | dosiero =[[Dosiero:Medeleeff by repin.jpg|240px]] | priskribo de dosiero = Portreto de Mendelejev fare de [[Ilja Repin]], 1885 | dato de naskiĝo = [[8-an de februaro]] [[1834]] | loko de naskiĝo = [[Dosiero:Russian Empire 1914 17.svg|20px]] [[Tobolsk]], [[Rusia Imperio]] | nacieco = [[ruso]] | kampo = [[kemiisto]] | dato de morto = [[2-an de februaro]] [[1907]] | loko de morto = [[Dosiero:Russian Empire 1914 17.svg|20px]] [[Sankt-Peterburgo]], [[Rusia Imperio]] | fama_pro = [[perioda tabelo|perioda sistemo de ĥemiaj elementoj]] }} '''Dmitrij Ivanoviĉ MENDELEJEV''' ({{lang-ru|Дмитрий Иванович Менделеев}},<ref>En la epoko de Mendelejev, lia nomo estis literumita Дмитрій Ивановичъ Менделѣевъ.</ref> transliterumita al Dmitrij Ivanoviĉ Mendelejev, [[8-a de februaro]] [[1834]], [[Tobolsk]] — [[2-a de februaro]] [[1907]], [[Sankt-Peterburgo]]), estis eminenta [[Ruso|rusia]] [[ĥemiisto]] kaj inventisto, kies plej konata eltrovaĵo estas la '''Perioda leĝo de ĥemiaj elementoj''', laŭ kiu li kompilis [[perioda tabelo|periodan sistemon de ĥemiaj elementoj]] kaj uzis ĝin por korekti la karakterizadon de ecoj de kelkaj jam malkovritaj elementoj kaj ankaŭ por antaŭdiri la ecojn de ok elementoj ankoraŭ malkovrotaj. Poste, sciencistoj povis konfirmi la ekziston de aliaj elementoj en la perioda tabelo. == Biografio == === Komenca vivo === [[Dosiero:MendeleevaMD.jpg|eta|maldekstre|170px|Maria Dmitrievna Mendelejeva, patrino de Mendelejev.]] [[Dosiero:MendeleevIP.jpg|eta|maldekstre|170px|Ivan Pavloviĉ Mendelejev, patro de Mendelejev.]] Dmitrij Ivanoviĉ Mendelejev naskiĝis la {{daton|8|februaro|1834}} (la 27-an de januaro, laŭ la tiam uzata kalendaro) en vilaĝo ĉe [[Tobolsk]], [[Siberio]]. Li estis la dekkvara filo en la familio de direktoro de Tobolska gimnazio — Ivan Pavloviĉ Mendelejev - kaj de Maria Dmitrievna Mendeleeva (denaske Kornilieva). Lia avo estis Pavel Maksimoviĉ Sokolov, pastro de [[Rusa Ortodoksa Eklezio]] el la regiono de [[Tvero]].<ref>Dmitriy Mendeleev: A Short CV, and A Story of Life, mendcomm.org [http://www.mendcomm.org/Mendeleev.aspx] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170825073835/http://www.mendcomm.org/Mendeleev.aspx |date=2017-08-25 }} Alirita la [[31an de oktobro]] [[2015]].</ref> Ivan, kun siaj gefratoj, akiris novajn familinomojn dum li estis ĉe la [[teologia seminario]].<ref>Удомельские корни Дмитрия Ивановича Менделеева (1834–1907), starina.library.tver.ru</ref> Mendelejev estis edukita kiel [[Ortodoksa Kristana Eklezio|ortodoksa kristano]], kaj lia patrino kuraĝiĝis lin "pacience serĉi dian kaj sciencan veron."<ref>{{citaĵo el libro||first1=Ray Eldon |last1=Hiebert |first2= Roselyn |last2= Hiebert |jaro=1975 |titolo=Atomic Pioneers: From ancient Greece to the 19th century |eldoninto=U.S. Atomic Energy Commission. Division of Technical Information |paĝo=25}}</ref> Lia filo poste informos, ke li eliris el la Eklezio kaj venis al ia formo de [[deismo]].<ref>{{citaĵo el libro||titolo=A Well-ordered Thing: Dmitrii Mendeleev And The Shadow Of The Periodic Table|url=https://archive.org/details/wellorderedthing0000gord|jaro=2004|eldoninto=Basic Books|ISBN=9780465027750|unua=Michael D. |lasta=Gordin|paĝoj=[https://archive.org/details/wellorderedthing0000gord/page/n252 229]–230|citaĵo=Mendeleev seemed to have very few theological commitments. This was not for lack of exposure. His upbringing was actually heavily religious, and his mother — by far the dominating force in his youth - was exceptionally devout. One of his sisters even joined a fanatical religious sect for a time. Despite, or perhaps because of, this background, Mendeleev withheld comment on religious affairs for most of his life, reserving his few words for anti-clerical witticisms... Mendeleev's son Ivan later vehemently denied claims that his father was devoutly Orthodox: "I have also heard the view of my father's 'church religiosity' — and I must reject this categorically. From his earliest years Father practically split from the church — and if he tolerated certain simple everyday rites, then only as an innocent national tradition, similar to Easter cakes, which he didn't consider worth fighting against." ...Mendeleev's opposition to traditional Orthodoxy was not due to either atheism or a scientific materialism. Rather, he held to a form of romanticized deism.}}</ref> Mendelejev estas konsiderata la plej juna el ĉu 11, 13, 14 aŭ 17 gefratoj;<ref>{{citaĵo el novaĵo||lasta=Johnson|unua=George|titolo=The Nitpicking of the Masses vs. the Authority of the Experts| url= http://www.nytimes.com/2006/01/03/science/03comm.html|alirdato=14a de Marto 2011|newspaper=Nov-Jorko Times|datoj=3a de Januaro 2006}}</ref> kies preciza nombro diferencas inter fontoj.<ref>La nombro de gefratoj de Mendelejev estas afero de ioma historia disputo. Kiam la historiisto pri scienco de Princeton nome Michael Gordin reviziis la anglalingvan version de tiu artikolo kiel parto de analizo de la akurateco de Wikipedia por numero de la 14a de Decembro 2005 de la gazeto ''[[Nature (gazeto)|Nature]]'', li citis kiel unu el la eraroj de Wikipedia ke "Ili diras ke Mendelejev estas la 14a filo. Li estis la 14a survivanta filo de 17 totale. 14a estas prava." Tamen en artikolo de ''[[New York Times]]'' el Januaro 2006, oni notis, ke en la propra biografio fare de Gordin en 2004 pri Mendelejev, li mem ankaŭ havis la rusan ĥemiiston listita kiel la 17a filo, kaj citis la reagon de Gordin al tio tiele: "That's curious. I believe that is a typographical error in my book. Mendeleyev was the final child, that is certain, and the number the reliable sources have is 13." La libro de Gordin specife diras, ke la patrino de Mendelejev havigis al sia edzino "deksep filojn, el kiuj ok survivis al juna plenkreskeco," el kiuj Mendelejev estis la plej juna. Vidu: George Johnson, The Nitpicking of the Masses vs. the Authority of the Experts, The New York Times, 3a de Januaro 2006, http://www.nytimes.com/2006/01/03/science/03comm.html kaj {{citaĵo el la reto||titolo=Supplementary information to accompany ''Nature'' news article 'Internet encyclopaedias go head to head' (''Nature'' 438, 900–901; 2005) |website= Blogs.Nature.com |dato=22a de Decembro 2005 |url= http://blogs.nature.com/wp/nascent/supplementary_information.pdf |unua=Michael |lasta=Gordin | via= 2004, p. 178}}</ref> Lia patro estis instruisto de fajnaj artoj, politiko kaj filozofio. Malfeliĉe por la financa bonfarto de la familio, lia patro blindiĝis kaj perdis sian instruistan postenon. Lia patrino estis devigita labori kaj ŝi restartis sian familian abandonitan vitrofaktorion. Kiam li estis 13-jaraĝa, post la morto de sia patro kaj la detruo de la faktorio de sia patrino pro incendio, Dmitrij ekstudis en Tobolska [[gimnazio]]. En 1849, lia patrino veturigis Mendelejev tra tuta Rusio el Siberio al Moskvo kun la celo havigi al Mendelejev tre altan edukon. La universitato en Moskvo ne akceptis lin. La patrino kaj lia filo pluis al Sankta Peterburgo nome patra ''alma mater'' kreskoloko. La tiam malriĉa Mendelejeva familio relokiĝis en [[Sankta Peterburgo]], kie li eniris en la [[Sankt-Peterburga Ŝtata Universitato]] en 1850. Post gradiĝo, li eksuferis [[tuberkulozo]]n, kio devigis lin translokiĝi al la [[Krimeo|Krimea Duoninsulo]] en la norda marbordo de la [[Nigra Maro]] en 1855. Tie li iĝis scienca instruisto de la gimnazio nº 1 de [[Simferopolo]]. En 1857, li revenis en Sanktan Petersburgon kun tute restaŭrita sano. En la jaro [[1855]] li finis la fizikan-matematikan fakultaton de la ĉefa pedagogia instituto en Sankta Peterburgo. La sciencista konsilio aljuĝis al li la titolon «Ĉefa instruisto» kaj gratifis lin per ora medalo. En la jaro [[1856]] Mendelejev brile defendis disertacion, sukcese tralegis enkondukan lekcion «Strukturo de silikataj komponaĵoj». Dum la jaroj [[1855]]—[[1856]] li estis instruisto de gimnazio ĉe Riŝeljea liceo en [[Odesa]]. Inter 1859 kaj 1861, li laboris pri la [[Kapilareco|kapilareco de likvoj]] kaj la funkciado de la [[Spektroskopio|spektroskopo]] en [[Heidelberg]]. Poste en 1861, li publikigis lernolibron nome ''Organika Ĥemio''.{{sfn|Heilbron|2003|page=509}} Tio havigis al li la Premion Demidov de la Petersburga Akademio de Sciencoj.{{sfn|Heilbron|2003|page=509}} La 4an de Aprilo 1862, li engaĝiĝis kun Feozva Nikitiĉna Leŝĉeva, kaj ili geedziĝis la 27an de Aprilo 1862 en la preĝejo de la Nikolaeva Inĝenierada Instituto en Sankta Peterburgo (kie li estis instruinta).<ref>{{cite web |url=http://www.rustest.spb.ru/site/9/4/index.html |title=Семья Д.И.Менделеева |publisher=Rustest.spb.ru |access-date=13a de Marto 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100922084854/http://www.rustest.spb.ru/site/9/4/index.html |archive-date=22a de Septembro 2010 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-09-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100922084854/http://www.rustest.spb.ru/site/9/4/index.html |arkivdato=2010-09-22 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100922084854/http://www.rustest.spb.ru/site/9/4/index.html |date=2010-09-22 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.rustest.spb.ru/site/9/4/index.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-09-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100922084854/http://www.rustest.spb.ru/site/9/4/index.html |arkivdato=2010-09-22 }}</ref> Mendelejev iĝis profesoro de la Sankt-Peterburga Teknologia Instituto kaj en la [[Sankt-Peterburga Ŝtata Universitato]] en 1864,{{sfn|Heilbron|2003|page=509}} kaj 1865, respektive. En 1865, li iĝis Doktoro pri Scienco per sia [[disertacio]] "Pri la kombinaĵoj de akvo kun alkoholo". Li atingis postenecon en 1867 en la Sankt-Peterburga Universitato kaj ekinstruis neorganikan ĥemion, sukcedante post Voskresenskij en tiu posteno;{{sfn|Heilbron|2003|page=509}} ĉirkaŭ 1871, li estis transforminta Sankt-Peterburgon en internacie rekonata centro por ĥemia esplorado. == Perioda tabelo == {{Ĉefartikolo|Perioda tabelo}} [[Dosiero:Mendelejevs periodiska system 1871.png|eta|maldekstre|Perioda tabelo de Mendelejev de 1871.]] En 1863, estis 56 konataj [[Ĥemia elemento|elementoj]] kaj novaj elementoj estis malkovritaj je proporcio de proksimume po unu jare. Aliaj sciencistoj estis identigintaj periodecon de elementoj. [[John Alexander Reina Newlands|John Newlands]] priskribis la Leĝon de Oktavoj, notante ties periodecon laŭ la relativa atompezo en 1864, kaj publikigis ĝin en 1865. Lia propono identigis la potencialon por novaj elementoj kiaj [[germaniumo]]. La koncepto estis kritikita kaj lia plinovigo ne estis agnoskita de la Societo de Ĥemiistoj ĝis 1887. Alia persono kiu proponis periodan tabelon estis [[Lothar Meyer]], kiu publikigis artikolon en 1864 priskribante 28 elementojn klasigitajn per sia [[valento]], sed sen antaŭdiroj pri novaj elementoj. Iĝinte instruisto en 1867, Mendelejev verkis ''Principojn de Ĥemio'' ({{lang-ru|Основы химии|translit=Osnovij ĥimij}}), kiu iĝis la definitiva lernolibro siatempe. Ĝi estis publikiita en du volumoj inter 1868 kaj 1870, kaj Mendelejev verkis ĝin dum li estis preparanta lernolibron por sia kurso.{{sfn|Heilbron|2003|page=509}} Tiu estas la momento kiam li faris sian plej gravan malkovron.{{sfn|Heilbron|2003|page=509}} Dum li klopodis klasigi la elementojn laŭ ties [[ĥemio|ĥemiaj]] ecoj, li notis modelojn kiuj kondukis lin al postulado de sia perioda tabelo; li plendis, ke li viziis la kompletan aranĝon de la elementoj dum unu [[sonĝo]]:<ref>John B. Arden (1998). "Science, Theology and Consciousness", Praeger Frederick A. p. 59: "The initial expression of the commonly used chemical periodic table was reportedly envisioned in a dream. In 1869, Dmitri Mendeleev claimed to have had a dream in which he envisioned a table in which all the chemical elements were arranged according to their atomic weight."</ref><ref>John Kotz, Paul Treichel, Gabriela Weaver (2005). "Chemistry and Chemical Reactivity," Cengage Learning. p. 333</ref><ref>Gerard I. Nierenberg (1986). "The art of creative thinking", Simon & Schuster, p. 201: ''Dmitri Mendeleev's solution for the arrangement of the elements that came to him in a dream.''</ref><ref>Helen Palmer (1998). "Inner Knowing: Consciousness, Creativity, Insight, and Intuition". J.P. Tarcher/Putnam. p. 113: "The sewing machine, for instance, invented by Elias Howe, was developed from material appearing in a dream, as was Dmitri Mendeleev's periodic table of elements"</ref><ref>Simon S. Godfrey (2003). ''Dreams & Reality''. Trafford Publishing. Chapter 2.: "The Russian chemist, Dmitri Mendeleev (1834–1907), described a dream in which he saw the periodic table of elements in its complete form." {{ISBN|1-4120-1143-4}}</ref> {{Citaĵo|Mi vidis en sonĝo tabelon en kiu ĉiuj elementoj falis en loko kiel postulite. Vekiĝinte, mi tuj verkis ĝin sur paperpeco, kaj nur en unu loko mi faris korekton kiu poste ŝajnis necesa.|Mendelejev, kiel citita de Inostrantzev<ref>"[http://digitalcollections.library.cmu.edu/awweb/awarchive?type=file&item=33706 The Soviet Review Translations] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140418233759/http://digitalcollections.library.cmu.edu/awweb/awarchive?type=file&item=33706 |date=2014-04-18 }}" Somero 1967. Vol. VIII, No. 2, M.E. Sharpe, Incorporated, p. 38</ref><ref>Myron E. Sharpe, (1967). "Soviet Psychology". Volume 5, p. 30.</ref>}} [[Dosiero:Periodic table monument.jpg|eta|Skulptaĵo honora al Mendelejev kaj la perioda tabelo, en [[Bratislavo]], Slovakio.]] Senkonscia pri la pli frua laboro pri periodaj tabeloj en la 1860a- jaroj, li faris la jenan tabelon: {| class="wikitable" |- | Cl 35.5 || K 39 || Ca 40 |- | Br 80 || Rb 85 || Sr 88 |- | I 127 || Cs 133 || Ba 137 |} Aldonante aldonajn elementojn laŭ tiu modelo, Mendelejev disvolvigis etendan version de la perioda tabelo.<ref>"[http://www.wou.edu/las/physci/ch412/perhist.htm A brief history of the development of the period table] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150503003958/http://www.wou.edu/las/physci/ch412/perhist.htm |date=2015-05-03 }}", wou.edu</ref><ref>"[http://www.chemsheets.co.uk/GCSEPeriod07.doc Mendeleev and the Periodic Table]" {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120425062448/http://www.chemsheets.co.uk/GCSEPeriod07.doc |date=2012-04-25 }}, chemsheets.co.uk</ref> La 6an de Marto 1869, li faris formalan prezentadon al la Rusa Ĥemia Societo, titolita ''La dependo inter la proprecoj de la Atomaj Pezoj de la Elementoj'', kiu priskribis elementojn kongrue kun la [[atoma pezo]] (nune nomata ''relative atoma maso'') kaj kun la [[Valento (ĥemio)|valento]].<ref name="Seaborg1994">{{Citaĵo el libro|titolo=Modern Alchemy: Selected Papers of Glenn T Seaborg|alirdato=5a de Marto 2016|familia nomo=Seaborg|persona nomo=Glenn T|aŭtoroligilo=Glenn T. Seaborg|dato=20a de Majo 1994|ĉapitro=The Periodic Table: Tortuous path to man-made elements|ĉapitro-url=https://books.google.com/books?id=573sCgAAQBAJ&pg=PA179|eldoninto=[[World Scientific]]|ISBN=978-981-4502-99-3|paĝo=179}}</ref><ref name="Pfennig2015">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=pxX1BgAAQBAJ&pg=PA109|titolo=Principles of Inorganic Chemistry|alirdato=4a de Marto 2016|familia nomo=Pfennig|persona nomo=Brian W.|dato=3a de Marto 2015|eldoninto=Wiley|ISBN=978-1-118-85902-5|paĝo=109}}</ref> Tiu prezentado asertis, ke # La elementoj, se aranĝitaj laŭ sia atoma pezo, montras ŝajnan periodecon de proprecoj. # Elementoj kiuj estas similaj rilate al siaj ĥemiaj proprecoj aŭ havas similajn atompezojn (ekz., Pt, Ir, Os) aŭ havas siajn atompezojn pliiĝintaj regule (ekz., K, Rb, Cs). # La aranĝo de elementoj en grupoj de elementoj en la ordo de siaj atompezoj korespondas al ties tiel nomitaj valentoj, same kiel, je ioma etendo, al ties distingaj ĥemiaj ecoj; kiel ŝajnas okazanta inter aliaj serioj en tiu de Li, Be, B, C, N, O, kaj F. # La elementoj kiuj estas la plej amplekse disvastigitaj havas malgrandajn atompezojn. # La magnitudo de la atompezo determinas la trajtojn de la elemento, ĝuste kiel la magnitudo de la molekulo determinas la trajtojn de kombinaĵo. # Oni devas atenti pri malkovro de multaj ankoraŭ nekonataj elementoj – por ekzemplo, du elementoj, similaj al aluminio kaj al [[silicio]], kies atompezoj estus inter 65 kaj 75. # La atoma pezo de elemento povas foje esti modifita depende de la kono de ties apudaj elementoj. Tiel la atoma pezo de [[teluro]] devas esti inter 123 kaj 126, kaj ne povas esti 128. (La atoma pezo de la teluro estas 127.6, kaj Mendelejev eraris en sia kompreno ke la atoma pezo devas pliigi sian lokon en periodo.) # Kelkaj karakteraj proprecoj de elementoj povas esti antaŭdiritaj el ties atomaj pezoj. Mendelejev publikigis sian periodan tabelon por ĉiuj konataj elementoj kaj antaŭvidis kelkajn novajn elementojn por kompletigi la tabelon en rus-lingva ĵurnalo. Nun kelkajn monatojn poste, Meyer publikigis virtuale identan tabelon en german-lingva ĵurnalo.<ref name="Nye">{{Cite journal|last1=Nye|first1=Mary Jo|title=Speaking in Tongues: Science's centuries-long hunt for a common language|journal=Distillations|date=2016|volume=2|issue=1|pages=40–43|url=https://www.sciencehistory.org/distillations/magazine/speaking-in-tongues|access-date=22a de Marto 2018}}</ref><ref name="Babel">{{Cite book|last1=Gordin|first1=Michael D.|title=Scientific Babel: How Science Was Done Before and After Global English|date=2015|publisher=University of Chicago Press|location=Chicago, Illinois|isbn=978-0-226-00029-9}}</ref> Mendelejev havas la distingon akurate esti antaŭdiranta la proprecojn de tio kion li nomis [[La profetitaj elementoj de Mendelejev|«ekasilicio», «ekaaluminio» kaj «ekaboro»]] (nome [[germaniumo]], [[galiumo]] kaj [[skandio]], respektive).<ref name="Marshall">{{cite journal |last1=Marshall |first1=James L. Marshall |last2=Marshall |first2=Virginia R. Marshall |title=Rediscovery of the elements: The Periodic Table |journal=The Hexagon |date=2007 |pages=23–29 |url=http://www.chem.unt.edu/~jimm/REDISCOVERY%207-09-2018/Hexagon%20Articles/periodic%20table.pdf |access-date=30a de Decembro 2019 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240520093244/http://www.chem.unt.edu/~jimm/REDISCOVERY%207-09-2018/Hexagon%20Articles/Periodic%20Table.pdf |date=2024-05-20 }}</ref><ref name="Weeks">{{cite book |last1=Weeks |first1=Mary Elvira |title=The discovery of the elements |date=1956 |publisher=Journal of Chemical Education |location=Easton, PA |url=https://archive.org/details/discoveryoftheel002045mbp |edition=6th }}</ref> [[Dosiero:Pichblende.jpg|eta|maldekstre|Uraninito, konata ankaŭ kiel peĉblendo, estas la plej ofta [[erco]] minita por elfosi uranion.|alt=A shiny gray 5-centimeter piece of matter with a rough surface.]] Mendelejev ankaŭ proponis ŝanĝojn en la proprecoj de iom konataj elementoj. Antaŭ lia laboro, oni supozis, ke [[uranio]] havas valenton 3 kaj atompezon ĉirkaŭ 120. Mendelejev konstatis, ke tiuj valoroj ne kongruas en lia perioda tabelo, kaj duobligis kaj la valenton 6 kaj la atompezon 240 (proksime al la nuntempa valoro de 238).<ref>{{cite book |last1=Scerri |first1=Eric |author-link= |title=The Periodic Table: Its Story and Its Significance |date=2019 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780190914363 |pages=142–143 |edition=2nd |url=https://books.google.com/books?id=tSa3DwAAQBAJ&q=mendeleev+uranium+120&pg=PA142 |access-date=13a de Decembro 2019}}</ref> Pri siaj antaŭviditaj tri elementoj, li uzis la prefiksojn eka, dvi, kaj tri (en [[Sanskrito]] unu, du, tri) en sia nomado. Mendelejev pridubis kelkajn el la tiutempe akceptitaj atompezoj (ili povis estis mezurataj nur per relative malalta akurateco tiutempe), indikante, ke ili ne korespondas al tiuj sugestitaj de lia Perioda Tabelo. Li notis, ke la [[teluro]] havas pli altan atompezon ol [[jodo]], sed li metis ilin en la ĝusta ordo, erare antaŭdirante, ke li akceptis, ke la atompezoj de tiutempo estis eraraj. Li estis kapturniĝante pri kien meti la konatajn [[lantanido]]jn, kaj antaŭdiris la ekzistadon de alia strio de la tabelo kiu enhavu la [[aktiniidoj]]n, kiuj estis kelkaj el la plej pezaj en atompezo. Kelkaj personoj kontraŭis Mendelejev-on pro antaŭdiri, ke estus pliaj elementoj, sed oni pruvis, ke li pravas, kiam Ga ([[galiumo]]) kaj Ge ([[germaniumo]]) estis trovitaj en 1875 kaj 1886 respektive, kongruante perfekte en la du malplenajn spacojn.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl/page/521|titolo=Nature's Building Blocks|familia nomo=Emsley|persona nomo=John|jaro=2001|eldono=(Hardcover, First Edition)|eldoninto=Oxford University Press|ISBN=978-0-19-850340-8|paĝoj=[https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl/page/521 521–522]}}</ref> Uzante sanskritlingvajn prefiksojn pri la nomo de la "neaperintaj" elementoj, Mendelejev povis registri sian ŝuldon al la sanskritaj gramatikistoj de antikva Hindio, kiuj estis kreintaj prilaboritajn teoriojn pri lingvoscienco bazite sur sia malkovro de du-dimensiaj modeloj de parolsonoj (eble plej rimarkinde ekzempligita de la Ŝivasutroj en la sanskrita gramatiko de [[Pāṇini]]). Mendelejev estis amiko kaj kolego de la Sanskritisto [[Otto von Böhtlingk]], kiu estis preparante la duan eldonon de sia libro pri [[Pāṇini]]<ref>Otto Böhtlingk, Panini's Grammatik: Herausgegeben, Ubersetzt, Erlautert und MIT Verschiedenen Indices Versehe. St. Petersburg, 1839–40.</ref> ĉirkaŭ tiu tempo, kaj Mendelejev deziris honori al [[Pāṇini]] per sia nomenklaturo.<ref>Kiparsky, Paul. "Economy and the construction of the Sivasutras". En M.M. Deshpande kaj S. Bhate (eld.), ''Paninian Studies''. Ann Arbor, Michigan, 1991.</ref><ref>{{Cite journal| title=Mendeleev and the Periodic Table of Elements | first=Subhash | last=Kak | journal=Sandhan | volume = 4 | issue = 2 | pages=115–123 | year=2004 |arxiv=physics/0411080 | bibcode=2004physics..11080K}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.americanscientist.org/article/the-grammar-of-the-elements|title=The Grammar of the Elements|date=2019-10-04|website=American Scientist|language=en|access-date=2019-10-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210829070228/https://www.americanscientist.org/article/the-grammar-of-the-elements|archivedate=2021-08-29}}</ref> La origina skizo farita de Mendelejev estos trovita jarojn poste kaj publikigita laŭ la nomo ''Provizora Sistemo de Elementoj.''<ref>"[http://digitalcollections.library.cmu.edu/awweb/awarchive?type=file&item=33706 The Soviet Review Translations] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140418233759/http://digitalcollections.library.cmu.edu/awweb/awarchive?type=file&item=33706 |date=2014-04-18 }}". Somero 1967. Vol. VIII, No. 2, M.E. Sharpe, Incorporated, p. 39</ref> Dmitri Mendelejev estas ofte referencata kiel la Patro de la Perioda Tabelo. Li nomis sian tabelon, aŭ matricon, "la Perioda Sistemo".<ref>{{Cite web|title=Dmitri Mendeleev|url=http://www.rsc.org/education/teachers/resources/periodictable/pre16/develop/mendeleev.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180705003658/http://www.rsc.org/education/teachers/resources/periodictable/pre16/develop/mendeleev.htm|archive-date=5a de Julio 2018|access-date=23a de Februaro 2021|website=RSC Education|language=en}}</ref> == Posta vivo == [[Dosiero:Dmitri Ivanowitsh Mendeleev.jpg|eta|Dmitrij Mendelejev.]] Ekde la jaro [[1876]] li estis membro-korespondanto (antaŭakademiano) de la Sankt-Peterburga Scienca Akademio, kaj nur dum la jaro [[1860]] li estis kandidatigita por iĝi plena akademiano, sed ne estis akceptita, kio elvokis akran publikan proteston. Fakte, jam en 1876, li estis obsediĝinta je Anna Ivanova Popova kaj komencis klopodi altiri ŝin; en 1881 li proponiĝis al ŝi kaj minacis per memmortigo se ŝi malakceptos lin. Lia divorco el Leŝŝĉeva estis finigita unu monaton post li edziĝis al Popova (la 2an de Aprilo<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://gazeta.ua/index.php?id=157545&lang=ru|titolo=Менделеев обвенчался за взятку|alirdato=13a de Marto 2010|dato=10a de Aprilo 2007|eldoninto=Gazeta.ua}}</ref>) komence de 1882. Eĉ post la divorco, Mendelejev estis teknike [[bigamio|bigamiisto]]; la [[Rusa Ortodoksa Eklezio]] postulis almenaŭ sep jarojn antaŭ nova laŭleĝa regeedzeco. Lia divorco kaj la pria polemiko kontribuis al malsukceso esti akceptita en la Rusa Akademio de Sciencoj (spite sian internacian famon jam tiem). Lia filino el lia dua geedzeco, Ljubov, iĝis edzino de la fama rusa poeto [[Aleksandro Blok]]. Liaj aliaj infanoj estis filo Vladimir (maristo, kiu partoprenis en fama Orienta Vojaĝo de carido [[Nikolao la 2-a (Rusio)|Nikolao]]) kaj filino Olga, el lia dua geedzeco kun Feozva, kaj filo Ivan kaj ĝemeloj el Anna. Kvankam Mendelejev estis amplekse honorigita fare de sciencaj organizaĵoj tra tuta Eŭropo, kiel (en 1882) per la [[Medalo Davy]] el la [[Reĝa Societo]] de Londono (kiu poste honorigis lin per la [[Medalo Copley]] en 1905),{{sfn|Chisholm|1911}} la 17-an de Aŭgusto [[1890]] li lasis la Sankt-Peterburgan Universitaton pro konflikto kun ministro de klerigo, kiu dum studenta protesto rifuzis ricevi de Mendelejev studentan peticion. Li estis elektita eksterlanda membro de la [[Reĝa Societo]] en [[1892]],<ref name=formemrs>{{Cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20150316060617/https://royalsociety.org/about-us/fellowship/fellows/|archive-date=2015-03-16|url=https://royalsociety.org/about-us/fellowship/fellows/|publisher=[[Reĝa Societo]]|location=Londono|title=Fellows of the Royal Society}}</ref> kaj en 1892 Mendelejev estis sciencisto-gardisto de la Deponejo de specimenaj mezuroj kaj pezoj, kiu dum [[1893]] pro lia iniciato estis reformita en la Servon de Pezoj kaj Mezuroj (nun ĝi estas la Tutrusia Scienc-esplora Metrologia Instituto D. M. Mendelejev), posteno kiun li okupis ĝis sia morto.<ref name="EB1911">Chisholm, Hugh, eld. (1911). [https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Mendel%C3%A9eff,_Dmitri_Ivanovich "Mendeléeff, Dmitri Ivanovich".] [[Encyclopædia Britannica]]. 18 (11a eld.). Cambridge University Press. p. 115.</ref> Mendeleev ankaŭ esploris la komponon de nafto, kaj helpis fondi la unuan [[naftorafinejo]]n en Rusio. Li agnoskis la gravon de la nafto kiel fonto por [[petroĥemiaĵo]]j. Oni atribuas al li rimarkon ke bruli nafton kiel brulaĵon "estus kvazaŭ ekfajrigi kuirmaŝinon el monbiletoj".<ref>{{Cite book| url=https://books.google.com/books?id=BO9ocnho9P4C&pg=PA546 |title=Chemistry: The Molecular Science, Volume 1 |author1=John W. Moore |author2=Conrad L. Stanitski |author3=Peter C. Jurs |access-date=6a de Septembro 2011|isbn=978-0-495-11598-4 |year=2007 }}</ref> [[Dosiero:200 y Anniversary of Berlin Academy 1900.jpg|maldekstre|eta|Mendelejev, [[Alfred Werner]], [[Adolf von Baeyer]], kaj aliaj elstaraj ĥemiistoj.]] En 1905, Mendelejev estis elektita membro de la [[Reĝa Sveda Akademio de Sciencoj]]. La venontann jaro la Nobel-premia Kommitato pri Ĥemio rekomendis la Svedan Akademion atribui la [[Nobel-premio pri ĥemio|Nobel-premion pri ĥemio]] de 1906 al Mendelejev pro ties malkovro de la perioda sistemo. La Ĥemia Sekcio de la Sveda Akademio apogis tiun rekomendon. Oni supozis, ke tiam la Akademio aprobos la elekton de la Komitato, kiel ĝi estis farinta en preskaŭ ĉiu simila okazo. Neatendite, en la plenuma kunsido de la Akademio, malkonsenta membro de la Nobel Komitato, nome Peter Klason, proponis la kandidatecon de [[Henri Moissan]], kiun li favoris. [[Svante Arrhenius]], kvankam li mem ne estis membro de la Nobel-premia Komitato pri ĥemio, havis grandan influon en la Akademio kaj ankaŭ premis por atingi la malakcepton de Mendelejev, argumentante, ke la perioda sistemo estis tro malnova por agnoski ties malkovron en 1906. Laŭ samtempuloj, Arrhenius estis motivita de la kverelo kiun li tenis kontraŭ Mendelejev pro lia kritiko al la dissocia teorio de Arrhenius. Post ardaj diskutoj, la majoritato de la Akademio elektis Moissan per diferenco de nur unu voĉdono.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=The Scientists: A History of Science Told Through the Lives of Its Greatest Inventors|aŭtoro=Gribbin, J|jaro=2002|biblioteka kodo=2003shst.book.....G|loko=Nov-Jorko|eldoninto=Random House|ISBN=978-0-8129-6788-3|paĝo=378}}</ref> [[Dosiero:Dmitri Mendeleev 1890s.jpg|eta|dekstre|Dmitri Mendelejev, 1890-aj jaroj.]] La klopodoj nomumi Mendelejev en 1907 estis denove frustritaj per la absoluta kontraŭo de Arrhenius.<ref name="isbn0-7167-3103-7">{{Citaĵo el libro|url=https://archive.org/details/politicsofexcell00robe/page/32|titolo=The politics of excellence: behind the Nobel Prize in science|aŭtoro=Friedman, Robert M.|jaro=2001|loko=Nov-Jorko|eldoninto=Times Books|ISBN=978-0-7167-3103-0|paĝoj=[https://archive.org/details/politicsofexcell00robe/page/32 32–34]}}</ref> Ĉiuokaze Mendelejev membris en multaj sciencaj akademioj kaj sciencaj societoj. Li estis unu el fondintoj de la Rusa Fizika-ĥemia Societo ([[1868]]). Mendelejev mortis la {{daton|2|februaro|1907}} estante 72-jaraĝa en [[Sankta-Peterburgo]] pro [[gripo]]. Liaj lastaj vortoj estis direktitaj al sia kuracisto: "Doktoro, vi havas sciencon, mi havas fidon," kio estis eble citaĵo el [[Jules Verne]].<ref>[https://books.google.com/books?id=s8xwDQAAQBAJ&lpg=PT458&ots=Ik3eW5RoXr&dq=%22Nothing%20but%20heaven.%20Let%20me%20rest%20and%20pray.%20My%20end%20is%20near.%22&pg=PT460#v=snippet&q=You%20have%20science&f=false ''Last and Near-Last Words of the Famous, Infamous and Those In-Between''] de Joseph W. Lewis Jr. M.D.</ref> Li estis enterigita en la Vojetoj de la Literaturistoj de la Volkovskoje tombejo. == Inventaĵoj kaj eltrovaĵoj == Mendelejev estis la aŭtoro de fundamentaj esploraĵoj pri [[ĥemio]], ĥemia [[teknologio]], [[fiziko]], [[metrologio]], [[aeronaŭtiko]], [[meteorologio]], [[agrikulturo]], [[ekonomio]], publika klerigo kaj aliaj verkoj, firme ligitaj kun evoluaj bezonaĵoj de produktadaj povoj de [[Rusio]]. Li fundamentis la teorion de [[solvaĵo]], proponis industrian metodon de frakcia disigo de nafto, inventis specon de senfuma pulvo, propagandis uzadon de mineralaj sterkoj, plibonigon de sekecaj teroj ktp. Mendelejev esploris (dum 1854—1856) fenomenojn de la [[izomorfismo]], malfermantajn rilatojn inter la kristala formo kaj ĥemia kunmetaĵo de komponaĵoj, ankaŭ dependon de ecoj de ĥemiaj elementoj de grandeco de iliaj atomaj volumenoj. Li eltrovis en 1860 la «temperaturon de absoluta bolado de likvaĵoj», aŭ la kritan temperaturon. Mendelejev estis la aŭtoro de la unua rusa lernolibro «[[Organika ĥemio]]» (1861) pri la samnoma fako. Laborante pri la verko «Elementoj de ĥemio» li eltrovis dum februaro de 1869 unu el la fundamentaj leĝoj de la naturo — perioda leĝo de ĥemiaj elementoj (tamen en Okcidento, precipe en Germanio, oni kalkulis lin kiel kuneltrovinto kune kun [[Lothar Julius von Meyer|Lothar Meyer]]. [[Dosiero:Kramskoy Mendeleev 01.jpg|eta|maldekstre|Portreto de Dmitrij Mendelejev fare de [[Ivan Kramskoj]] (1878).]] Li progresigis la ideojn de la periodeco, enkondukis nocion pri loko de la elementoj en la Perioda Sistemo kiel aro de ĝia ecoj en alfronto al ecoj de aliaj elementoj. Sur tiu fundo li korektis valorojn de atomaj masoj de multaj ĥemiaj elementoj, (berilio, indiumo, urano kaj aliaj). Li profetis dum 1870 ekziston, kalkulis atomajn masojn kaj priskribis ecojn de tri elementoj tiutempe ankoraŭ neeltrovitaj — «ekaaluminio» (eltrovita dum 1875, ekde tiam nomita [[galiumo]]), «ekaboro» (eltrovita dum 1879 kaj poste nomita [[skandio]]) kaj «ekasiciliumo» (eltrovita dum 1885 kaj poste nomita [[germaniumo]]). Poste li profetis ekziston de ok ĥemiaj elementoj pluaj, inter kiuj estas «dviteluro» — [[polonio]] (eltrovita dum 1878), «ekajodo» — [[astato]] (eltrovita dum 1942—1943), «dvimangano» — teknecio (eltrovita dum 1937), «ekacezio» — franciumo (eltrovita dum 1939). En [[1900]] Mendelejev kaj [[William Ramsay]] konkludis, ke necesas inkludi ĥemiajn elementojn de aparta, nula grupo de la [[nobla gaso|noblaj gasoj]] en la Periodan sistemon. Li konstruis en 1859 [[piknometro]]n — ilon por mezuri densecon de likvaĵoj. Li kreis (1865—1887) la hidratan teorion de diluaĵoj. Li disvolvis ideojn pri ekzisto de kunmetaĵoj de varia konsisto. Esplorante [[gaso]]jn, Mendelejev eltrovis en la jaro [[1874]] ĝeneralan ekvacion de stato de la ideala gaso, inkludanta kiel specialeco dependon de la gasa stato de temperaturo, eltrovitan ([[1834]]) de fiziko [[Émile Clapeyron|Benoît Paul Émile Clapeyron]] ([[Ekvacio de ideala gaso|la ekvacio de Clapeyron — Mendelejev]]). En [[1877]] Mendelejev proponis hipotezon pri deveno de [[nafto]] el [[karbonido]]j de gravaj metaloj, kiun tamen plimulto de sciencistoj refutis. En [[1900]] li iĝis honora [[membro]] de [[Hungara Scienca Akademio]]. == Sekvo kaj honoroj == Post li restis pli ol 500 publikigitaj verkoj, inter kiuj estas klasikaj «Elemento de ĥemio» (pp.&nbsp;1–2, 1869—1871, 13 eld., [[1947]]) — la unua sistema ekspono de la [[neorganika ĥemio]]. [[Mendelevio]] aŭ Unilunio estas ĥemia elemento en la perioda tabelo kiu havas la simbolon Md (antaŭe Mv) aŭ Unu kaj la atomnumeron 101. Ĝi estas rara tero kaj elemento en la aktinoida serio. Mendelevio estas posturania radioaktivega metala elemento kiu oni povas fari per bombardado de ejnŝtejnio per alfaradioj. Ĝi estis tiel nomita pro Dmitrij Mendelejev. Lian nomon havas ankaŭ la [[Rusia Ĥemia-Teĥnologia Universitato]] kaj la strato en Sankt-Peterburgo, en kiu staras la ĉefa konstruaĵo de la Ŝtata Universitato. == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Vidu ankaŭ == * [[La profetitaj elementoj de Mendelejev]] * [[2769 Mendeleev]] {{Projektoj}} {{ĤemiaElemento}} {{Ĥemiistoj}} {{Bibliotekoj}} {{Havenda artikolo}} {{Vivtempo|Mendelejev, Dmitrij}} [[Kategorio:Dmitrij Mendelejev| ]] [[Kategorio:Rusiaj kemiistoj]] [[Kategorio:Hungaraj akademianoj]] 1ef21yuawdxb0oefff8qd9jrwq5un9n 0 966 9490187 9481979 2026-10-08T03:45:04Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490187 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}}[[Dosiero:Collapsed tree labels simplified.png|eta|dekstra|300px|[[Filogenta arbo]] de la vivo, kiu montras la elbranĉiĝo de la nunaj specioj de unu praa formo.<ref>F.D. Ciccarellli, T. Doerks, C. von Mering, C.J. Creevey, B. Snel, P. Bork: ''Toward automatic reconstruction of a highly resolved tree of life.'' en: ''[[Science]].'' vol. 311, numero. 5765, 2006, p. 1283-1287. PMID 16513982</ref> La tri [[domanio]]j estas kolore reprezentitaj: blue [[bakterio]]j, verde [[arĥeoj]], ruĝe [[eŭkariotoj]].]] '''Evolucio''' estas la [[biologio|biologia]] [[teorio]] de [[Alfred Russel Wallace]] kaj [[Charles Darwin]], kiu klarigas la evoluon de specioj per [[natura selektado]]: "la pluvivado de la plej taŭgaj". Iom simpligite, evolucio diras, ke specioj evoluas, ĉar la plej taŭgaj specianoj emas venki en la lukto por nutraĵo kaj vivo por generi la sekvontan generacion. Evolucio antaŭsupozas la [[origino de vivo|originon de vivo]] kaj la transdonon de trajtoj inter generacioj. Ankaŭ [[Alfred Russel Wallace]] eltrovis kaj proponis evolucion. Wallace, same kiel Darwin, eltrovis evolucion post vojaĝo ĉirkaŭ la mondo kiel biologo. Tio montris al ili la variecon de vivo, sed ne la kielon. La ideon por la kielo ili trovis en la libro <cite>Population</cite> de [[Malthus]]. Darwin eltrovis evolucion dum ĉirkaŭmonda vojaĝo de la ŝipo ''[[Biglo|HMS Beagle]]'' en la 1830-aj jaroj, sed klarigis la teorion nur en [[1859]] en la libro ''[[Origin of Species]]'' ("Origino de Specioj"), post kiam li ricevis leteron de Wallace, kiu proponis la saman teorion. Laŭ Wallace evolucio ne povas klarigi la [[menso]]n de [[homo]]. Darwin disputis tion kaj verkis ''Descent of Man'' ("Deveno de Homo") en [[1871]]. Polemiko estas pri tiu ĉi temo. La konceptoj defenditaj de Wallace pri specioj estas pli modernaj ol tiuj de Darwin. Ankaŭ Wallace malakceptis la teorion de Lamark pri heredaĵo de trajtoj. Darwin mem diris ke neniu alia resumis tiel trafe la teorion de origino de specioj, tiel ke la nomoj de la ĉapitroj de lia libro ''[[Origin of Species|Origino de la Specioj]]'' venis el letero de Wallace al Darwin. Wallace, je siaj lastaj jaroj, iĝis [[Spiritualismo|spiritualisto]] kaj pro tio li malfamiĝis en la scienc-medio de la 19-a jarcento. Evolucio klarigas pri la historio de [[vivo]], sed ne pri la [[origino de vivo]], kiu estas ankoraŭ nekonata, kvankam pluraj teorioj jam ekzistas pri tio; pri tio vidu artikolon [[Origino de vivo]]. Laŭ evolucio, ĉia vivo sur la [[tero]] estas unu familio: ĉiu vivaĵo estas parenco de ĉiuj aliaj, ĉar ili ĉiuj devenas de la sama pravivaĵo. Evolucio ne parolas pri [[progreso]] de vivo, sed simple pri ĝia varieco. Fakte, laŭ evolucio, [[skarabo]] aŭ eĉ [[bakterio]] estas iel multe pli sukcesa ol homo. == La evolucio kiel pruvita fakto == La evolucio es kaj «fakto» (observo, mezuro aŭ alia pruvoformo) same kiel «[[Scienca teorio|teorio]]» (nome kompleta klarigo de iu aspekto de la naturo kiu estas apogita per granda kvanto de pruvoj). La ''National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine'' asertas, ke la teorio de la evolucio estas «scienca klarigo kiu estis pruvita kaj konfirmita tiom da fojoj ke jam ne estas grava tialo por plue pruvi ĝin aŭ serĉi aldonajn ekzemplojn».<ref name=":22"> [https://www.nationalacademies.org/evolution/science-and-religion ''Evolution Resources at the National Academies: Science and Religion''] Alirita en 2021-03-28 en la retejo de la ''National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine''</ref> === Pruvaro de la evolucia procezo === La pruvaro de la evolucia procezo aperas el la aro de pruvoj kiujn la sciencistoj arigis por pruvi, ke la evolucio estas procezo karaktera de la [[viva estaĵo|vivaj estaĵoj]] kaj ke ĉiuj organismoj kiuj vivas en la [[Tero]] devenas de [[Komuna deveno|lasta universala komuna praulo]].<ref name="Penny1999"> Penny, D.; Poole, A., ''The nature of the last universal common ancestor'', ''Curr. Opin. Genet. Dev.'', volumo 9, 1999, numero 6, pp. 672-77, pmid=10607605 kaj doi=10.1016/S0959-437X(99)00020-9</ref> La nuntempaj specioj konstituas etapon en la evolucia procezo kaj ilia relativa riĉo kaj niveloj de biologia komplekseco estas produkto de longa serio de fenomenoj de [[speciigo]] kaj de [[formorto]].<ref> Bapteste, E.; Walsh, D. A., [https://archive.org/details/sim_trends-in-microbiology_2005-06_13_6/page/256 ''Does the 'Ring of Life' ring true?''] en ''Trends Microbiol.'', 2005, volumo 13, numero 6, pp. 256-61 pmid=15936656 kaj doi=10.1016/j.tim.2005.03.012</ref> [[Dosiero:Falle.jpg|eta|Muskaptilo de Venuso.]] La ekziston de [[komuna praulo]] oni povas dedukti el simplaj karakteroj de la organismoj. Unue, ekzistas pruvaro devena de la [[biogeografio]]: kaj Charles Darwin kaj Alfred Russell Wallace konstatis, ke la geografia distribuado de diferencaj specioj dependas de la distanco kaj de la izolado de la okupataj areoj, kaj ne de similaj ekologiaj kaj klimataj kondiĉoj, kiel espereble se la specioj estus aperinta samtempe jam adaptitaj al sia medio. Poste, la malkovro de la [[platotektoniko]] ludis tre gravan rolon por la teorio de la evolucio, ĉar havigis klarigon por la similaĵoj inter multaj grupoj de specioj en kontinentoj kiuj estis kunigitaj en la pasinteco.<ref name="biogeopraphy"> [https://evolution.berkeley.edu/evolibrary/article/history_16 ''Understanding evolution''] en ''Biogeography: Wallace and Wegener'', Universitato de Berkeley, alirita la 12an de julio 2018</ref> Due, la diverseco de la vivo sur la Tero ne klarigas en aro de organismoj komplete unikaj, sed tiuj kunhavas grandan kvanton de morfologiaj similaĵoj. Tiukadre, kiam oni komparas la [[organo]]jn de la diversaj vivaj estaĵoj, oni trovas similaĵojn en iliaj konstituoj kiuj indikas la parencecon kiu ekzistas inter diferencaj [[specio]]j. Tiuj similaĵoj kaj ilia deveno permesas klasigi la organojn en [[Homologio (biologio)|homologaj]], se ili havas saman [[embrio|embrian]] kaj evolucian devenon, kaj analogaj, se ili havas diferencan embrian kaj evolucian devenon, sed la saman funkcion. La [[Anatomio|anatomiaj studoj]] trovis homologion en multaj strukturoj supraĵe tiom diferencaj kiom la dornoj de [[kakto]]j kaj la kaptiloj de variaj [[Karnovoraj plantoj|insektovoraj plantoj]] kiuj indikas, ke ili estas simple [[folio]]j kiuj suferis adaptajn modifojn.<ref name="homologies"> [https://evolution.berkeley.edu/evolibrary/article/0_0_0/lines_04 Homologies] en ''Understanding evolution'', Universitato de Berkeley, Alirita la 14a de julio 2018.</ref> La evoluciaj procezoj klarigas ankaŭ la eston de [[Vestiĝeco|vestiĝaj organoj]], kiuj estas reduktitaj kaj ne havas videblan funkcion, sed kiuj montras klare, ke ili derivas de funkciaj organoj ekzistantaj en aliaj specioj, kiel ĉe la rudimentaj ostoj de la malantaŭaj kruroj ekzistantaj en kelkaj [[Serpentes|serpentoj]].<ref name=Kutschera> Kutschera, U., Karl J. Niklas (2004). [http://courses.washington.edu/biol354/niklas.pdf «The modern theory of biological evolution: an expanded synthesis».] ''Naturwissenschaften'' (en angla) 91 (6): 255-276. doi:10.1007/s00114-004-0515-y. </ref> La [[embriologio]], pere de la studoj komparaj de la embriaj etapoj de diferencaj klasoj de [[animaloj]], havigas alian serion de indikoj de la evolucia procezo. Oni trovis, ke en tiuj unuaj etapoj de la [[Individugenezo|disvolviĝo]], multaj organismoj montras komunajn karakterojn kiuj sugestas la ekzistadon de modelo de disvolviĝo kunhavita inter ili, kio siavice, sugestas, ke la ekzistado de komuna praulo. La fakto ke la fruaj embrioj de vertebruloj kiel la [[mamuloj]] kaj [[birdoj]] posedas [[Branko|brankajn fendojn]], kiuj poste malaperas laŭ evoluas la disvolviĝo, klarigeblas de ili troviĝas parencaj kun la [[fiŝoj]].<ref name="embrio"> [https://evolution.berkeley.edu/evolibrary/article/evodevo_02 ''Learning about evolutionary history'',] alirita la 17an de julio 2018 en ''Understanding evolution'', Universitato de Berkeley, angle.</ref> Alia grupo de indikoj devenas de la kampo de la [[sistematiko]]. La organismojn oni povas klasigi uzante la similaĵojn menciitajn en grupoj arigitaj hierarkie, tre similaj al [[genealogia arbo]].<ref>Mayr, E. (1942). ''Systematics and the origin of species'', Columbia University Press, New York.</ref><ref name=darwin1859> Darwin, Charles (1859), [https://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=text&pageseq=1 ''On the origin of species by means of natural selection, or the preservation of favoured races in the struggle for life''] (1a eldono), Londono: John Murray. </ref> Kvankam la modernaj esploroj sugestas, ke pro la horizontala transigo de [[geno]]j, tiu arbo de la vivo povas esti pli komplika ol pensite, ĉar multaj genoj distribuiĝis sendepende inter specioj nur distance rilataj.<ref name="Doolittle07"> Doolittle, W. F.; Bapteste, E. [http://www.pnas.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=17261804 ''Pattern pluralism and the Tree of Life hypothesis''] en ''Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.'', februaro 2007, volumo 104, numero 7, pp. 2043-9 pmid=17261804, pmc=1892968 kaj doi=10.1073/pnas.0610699104</ref><ref name="Kunin05">Kunin, V.; Goldovsky, L.; Darzentas, N.; Ouzounis, C. A. [http://www.genome.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=15965028 ''The net of life: reconstructing the microbial phylogenetic network''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20191016200219/https://genome.cshlp.org/content/15/7/954.long |date=2019-10-16 }} {{Citaĵo el la reto |url=https://genome.cshlp.org/content/15/7/954.long |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2026-05-12 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20191016200219/https://genome.cshlp.org/content/15/7/954.long |arkivdato=2019-10-16}} en Genome Res. 2005, volumo 15, numero 7, pp. 954-9 pmid=15965028, doi=10.1101/gr.3666505 kaj pmc=1172039</ref> [[Dosiero:Fossil Diversity.png|eta|maldekstre|La studo de fosilioj havigas klarajn pruvojn de la evolucia teorio. Laŭhorloĝe el supro kaj maldekstro: ''Onychocrinus'' kaj ''Palaeosinopa''; malsupre: ''Gryphaea'' kaj ''Harpactocarcinus''.]] La specioj kiuj vivis en tre fruaj epokoj lasis registrojn de sia evolucia historio. La [[fosilio]]j, kune kun la anatomio komparata de la nuntempaj organismoj, konstituas la [[Paleontologio|paleontologian pruvaron]] de la evolucia procezo. Pere de la komparado de la anatomioj de la nuntempaj specioj kun tiuj jam formortintaj, la paleontologoj povas dedukti la stirpojn al kiuj unuj kaj aliaj apartenas. Tamen, la paleontologia esplorado por serĉi evoluciajn konektojn havas kelkajn limigojn. Fakte, ĝi estas utila nur en tiuj organismoj kiuj montras malmolajn korpopartojn, kiaj estas [[kaparaco (testudo)|kaparacoj]], [[dento]]j aŭ [[osto]]j. Krome, kelkaj aliaj organismoj, kiel la [[prokarioto]]j ― la [[bakterio]]j kaj [[arkeo]]j ― montras limigitan kvanton de komunaj karakteroj, pro kio iliaj fosilioj ne havigas informon pri iliaj prauloj.<ref name="Jablonski"> Jablonski, D., ''The future of the fossil record'', en ''Science'', 1999, volumo 284, numero 5423, pp. 2114-16, pmid=10381868 kaj doi=10.1126/science.284.5423.2114</ref> Pli ĵusa metodo por pruvi la evolucian procezon estas la studo de la biokemiaj similaĵoj inter la organismoj. Por ekzemplo, ĉiuj [[ĉelo]]j uzas la saman bazan serion de [[nukleotido]]j kaj [[aminoacido]]j.<ref name="Mason"> Mason, S. F., ''Origins of biomolecular handedness'', en gazeto ''Nature'', 1984, volumo 311, numero 5981, pp. 19-23, pmid=6472461 kaj doi=10.1038/311019a0</ref> La disvolvigo de la [[molekula genetiko]] malkovris, ke la evolucia registro kuŝas en la [[genomo]] de ĉiu organismo kaj ke eblas datigi la momenton de la diverĝo de la specioj pere de la [[molekula horloĝo]] bazita sur la [[mutacio|mutacioj]] akumulitaj en la procezo de [[molekula evolucio]].<ref> Wolf, Y. I.; Rogozin, I. B.; Grishin, N. V.; Koonin, E. V. [https://archive.org/details/sim_trends-in-genetics_2002-09_18_9/page/472 ''Genome trees and the tree of life'' en ''Trends Genet.'', 2002, volumo 18, numero 9, pp. 472-79, pmid=12175808 kaj doi=10.1016/S0168-9525(02)02744-0</ref> Por ekzemplo, la komparo inter la sekvencoj de la [[DNA]] de homoj kaj [[ĉimpanzo]]j konfirmis la fortan similecon inter la du specioj kaj helpis dedukti kiam ekzistis la komunan praulon de ambaŭ.<ref> Varki, A.; Altheide, T. K. ''Comparing the human and chimpanzee genomes: searching for needles in a haystack'' en ''Genome Res.'', 2005, volumo 15, numero 12, pp. 1746-58, pmid=16339373 kaj doi=10.1101/gr.3737405</ref> === La origino de la vivo === {{Ĉefartikolo|Abiogenezo}} La [[Abiogenezo|origino de la vivo]], kvankam temas pri la studo de la vivaj estaĵoj, estas temo kiu ne estas traktita de la teorio de la evolucio; ĉar tiu lasta temas nur pri la ŝanĝo en la vivaj estaĵoj, kaj ne de la origino, ŝanĝoj kaj interagadoj de la organikaj molekuloj de kiuj tiuj devenas.<ref>Kover, Paula [https://theconversation.com/the-five-most-common-misunderstandings-about-evolution-54845 ''The five most common misunderstandings about evolution''] Alirita la 17an de julio 2018 en ''The Conversation''.</ref> [[Dosiero:ProteinStructure.jpg|eta|250px|dekstre|Tridimensia bildo de makromolekulo ([[proteino]]).]] Oni scias malmulte pri la etapoj plej fruaj kaj antaŭaj al la disvolviĝo de la vivo, kaj la klopodoj realigitaj cele al la malkaŝo de la historio plej frua de la origino de la vivo ĝenerale celas la konduton de la [[makromolekulo]]j, ĉar la nuntempa [[scienca interkonsento]] asertas, ke la komplika biokemio kiu konstituas la vivo devenis de simplaj kemiaj reakcioj, sed tamen restas polemikoj pri kiel precize okazis tiuj.<ref> Peretó, J., [http://scielo.isciii.es/scielo.php?pid=S1139-67092005000100004&script=sci_arttext&tlng=e ''Controversies on the origin of life''] en ''Int. Microbiol.'', 2005, volumo 8, numero 1, pp. 23-31, pmid=15906258</ref> Tamen, la sciencistoj interkonsentas ke ĉiuj ekzistantaj organismoj kunhavas kelkajn karakterojn ― kiel estado de [[ĉelo|ĉela strukturo]] kaj de [[genetika kodo]] ― kiuj estus rilataj kun la origino de la vivo.<ref>Alberts, J. y col. (2002). ''Molecular Biology of the Cell'', 4a eldono, Routledge, ISBN 0-8153-3218-1.</ref> Ankaŭ ne klaras kiuj estis la unuaj disvolviĝoj de la vivo (protobiontoj aŭ praĉeloj), la strukturo de la unuaj vivaj estaĵoj kaj la identeco kaj la naturo de la [[Komuna deveno|lasta universala komuna praulo]].<ref> Luisi, P. L., Ferri, F., Stano, P., ''Approaches to semi-synthetic minimal cells: a review'' en ''Naturwissenschaften'', 2006, volumo 93, numero 1, pp. 1-13, pmid=16292523 kaj doi=10.1007/s00114-005-0056-z</ref><ref> Trevors, J. T., Abel, D. L., ''Chance and necessity do not explain the origin of life'', en ''Cell Biol. Int.'', 2004, volumo 28, numero 11, pp. 729-39, pmid=15563395 kaj doi=10.1016/j.cellbi.2004.06.006. Forterre, P., Benachenhou-Lahfa, N., Confalonieri, F., Duguet, M., Elie, C., Labedan, B., ''The nature of the last universal ancestor and the root of the tree of life, still open questions'', en ''BioSystems'', 1992, volumo 28, numero 1-3, pp. 15-32, pmid=1337989 kaj doi=10.1016/0303-2647(92)90004-I</ref> La [[bakterio]]j kaj [[arkeoj]], nome la unuaj organismoj kiuj lasis ŝpuron en la fosilia registro, estas tro kompleksaj por esti rekte aperintaj el nevivaj materialoj.<ref name="CowenHistLifeEd3P6"> Cowen, R. [[iarchive:historyoflife0000cowe_u5z0|''History of Life'']] 3a eldono, 2000, Blackwell Science, ISBN 0632044446 paĝo [[iarchive:historyoflife0000cowe_u5z0/page/6|6]] </ref> La manko de geokemiaj aŭ fosiliaj indikoj de antaŭaj organismoj lasis ampleksan liberan kampon por la hipotezoj. Kvankam ne estas scienca interkonsento pri kiel startis vivo, oni akceptas la ekzistadon de la lasta universala komuna praulo ĉar estus praktike malebla ke du aŭ pliaj stirpoj apartigitaj povus esti disvolvigante sendepende multajn biokemiajn kompleksajn mekanismojn komunajn al ĉiuj vivaj organismoj.<ref name=Mason/><ref name="Orgel,_L.E.">Leslie Orgel [http://courses.washington.edu/biol354/The%20Origin%20of%20Life%20on%20Earth.pdf The origin of life on the earth] en ''[[Scientific American]]'', oktobro 1994, volumo 271, numero 4, pp. 76-83. Alirita la 30an de aŭgusto 2008, PDF doi=10.1038/scientificamerican1094-76 kaj pmid=7524147 </ref> Oni proponis, ke la starto de la vivo eble estis molekuloj sinkopiantaj kiel [[RNA]],<ref> Joyce, G. F., ''The antiquity of RNA-based evolution'' en gazeto ''Nature'', 2002, volumo 418, numero 6894, pp. 214-21, pmid=12110897 kaj doi=10.1038/418214a</ref> aŭ kongruaĵoj de simplaj ĉeloj nomitaj nanoĉeloj.<ref> Trevors, J. T., Psenner, R. ''From self-assembly of life to present-day bacteria: a possible role for nanocells'' en ''FEMS Microbiol. Rev.'', 2001, volumo 25, numero 5, pp. 573-82, pmid=11742692 kaj doi=10.1111/j.1574-6976.2001.tb00592.x </ref> Sciencistoj sugestis, ke la vivo aperis en [[Hidroterma fonto|hidrotermaj spiriloj]] en la profundaĵoj de [[maro]]j, [[gejsero]]j aŭ [[fumarolo]]j dum la Hadia [[eono]]. Alternativa hipotezo indikas la komencon de la vivo en aliaj partoj de la Universo, el kiuj ĝi estus alveninta al la Tero per kometoj aŭ [[meteorito]]n, en la procezo nomita [[panspermio]].<ref>Beech, Martin, ''The Pillars of Creation: Giant Molecular Clouds, Star Formation, and Cosmic Recycling'', Springer, 2016. ISBN 9783319487755 pp. 239-241.</ref> === La evolucio de la vivo en la Tero === Detalhavaj kemiaj studoj bazitaj sur [[izotopo]]j de [[karbono]] de rokoj de la [[Arkeano]] sugestas, ke la unuaj vivoformoj aperis en la Tero probable antaŭ pli ol 4 350 milionoj da jaroj, fine de la eono Hadia, kaj estas klaraj indikoj [[geokemio|geokemiaj]] ― kiaj la esto en antikvaj rokoj de izotopoj de [[sulfuro]] produktitaj per la mikrobia reduktado de sulfatoj ― kio indikas ties eston en la Paleoarkaika Erao, antaŭ tri mil kvar cent sepdek milionoj da jaroj.<ref> Shen, Y. kaj Buick, R., [http://gizmo.geotop.uqam.ca/shenY/Shen_and_Buick_ESR_2004.pdf ''The antiquity of microbial sulfate reduction''] en revuo ''Earth-Science Reviews'', 2004, volumo 64, pp. 243-272. Alirita la 16an de majo 2010 kaj arkivita en [https://web.archive.org/web/20110811202002/http://gizmo.geotop.uqam.ca/shenY/Shen_and_Buick_ESR_2004.pdf] la 11an de aŭgusto 2011.</ref> La [[stromatolito]]jn ― nome roktavoloj produktitaj de komunumoj de mikroorganismoj ― plej antikvajn oni rekonas en tavoloj de 3700&nbsp;milionoj da jaroj,<ref>Allen P. Nutman, Vickie C. Bennett, Clark R. L. Friend, Martin J. Van Kranendonk & Allan R. Chivas, "Rapid emergence of life shown by discovery of 3,700-million-year-old microbial structures", ''Nature'' (2016).</ref> dum la fadenformaj mikrofosilioj plej antikvaj troviĝas en sedimentaj rokoj de hidrotermaj spirfendoj de inter 3770-4280 milionoj da jaroj trovitaj en [[Kanado]].<ref>Dodd, Matthew S.; Papineau, Dominic; Grenne, Tor; Slack, John F.; Rittner, Martin; Pirajno, Franco; O’Neil, Jonathan; kaj Little, Crispin T. S. [http://www.nature.com/nature/journal/v543/n7643/abs/nature21377.html#supplementary-information%20AB ''Evidence for early life in Earth’s oldest hydrothermal vent precipitates''] 2a de marto 2017, en gazeto ''Nature'', volumo 543, numero 7643, pp. 60–64. Alirita la 13an de junio 2017, ISSN = 0028-0836 kaj doi=10.1038/nature21377 </ref> Krome, la molekulaj fosilioj derivitaj de la [[lipido]]j de la [[Ĉelmembrano|plasma membrano]] kaj de la cetero de la [[ĉelo]] ― nomitaj «biomarkiloj»― konfirmas, ke kelkaj organismoj similaj al cianobakterioj loĝis en la praoceanoj antaŭ pli ol 2700&nbsp;milionoj da jaroj. Tiuj fotoaŭtotrofaj mikrobioj liberigis [[oksigeno]]n, kiu ekakumuliĝis en la [[atmosfero]] antaŭ proksimume 2200&nbsp;milionoj da jaroj kaj transformis definitive ĝian komponon.<ref name="Shen">Shen, Y., Buick, R., Canfield, D. E. (2001) ''Isotopic evidence for microbial sulphate reduction in the early Archean era''. en gazeto ''Nature'' 410:77-81.</ref><ref name="Knoll03"> Knoll, A. H. (2003) ''Life on a young planet: the first three billion years of evolution on earth''. Princeton University Press, Princeton, N.J. ISBN 0-691-12029-3 </ref> La aperon de atmosfero riĉa en [[oksigeno]] post la apero de [[Fotosintezo|fotosintezaj]] organismoj oni povas dedukti ankaŭ pro la lamenaj kuŝejoj de [[fero]] kaj la ruĝaj bendoj de la postaj [[Fera oksido|feraj oksidoj]]. La abundo de oksigeno ebligis la disvolviĝon de la ĉela aeroba spirado, kiu aperis antaŭ proksimume 2000&nbsp;milionoj da jaroj.<ref>Lang, B., Gray, M., Burger, G., ''Mitochondrial genome evolution and the origin of eukaryotes'', en ''Annu Rev Genet'', 1999, volumo 33, pp. 351-97, pmid=10690412 kaj doi=10.1146/annurev.genet.33.1.351<br /> McFadden, G, ''Endosymbiosis and evolution of the plant cell'', en ''Curr Opin Plant Biol'', volumo 2, numero 6, pp. 513-19, pmid=10607659 kaj doi=10.1016/S1369-5266(99)00025-4</ref> [[Dosiero:Celltypes.svg|eta|maldekstre|Komparo inter [[Eŭkariotoj|eŭkariotaj]] kaj prokariotaj (dekstre) [[Ĉelo (biologio)|ĉeloj]].]] Ekde la formado de tiuj unuaj formoj de kompleksa vivo, la [[prokariotoj]], antaŭ 4250&nbsp;milionoj da jaroj,<ref name="Cavalier-Smith"> Cavalier-Smith, T., ''Cell evolution and Earth history: stasis and revolution'' en ''Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci'', 2006, volumo 361, numero 1470, pp. 969-1006, pmid=16754610, doi=10.1098/rstb.2006.1842 kaj pmc=1578732</ref><ref> Schopf, J., ''Fossil evidence of Archaean life'' en ''Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci'', 2006, volumo 361, numero 1470, pp. 869-85, pmid=16754604, doi=10.1098/rstb.2006.1834 kaj pmc=1578735.<br /> Altermann, W., Kazmierczak, J., ''Archean microfossils: a reappraisal of early life on Earth'', en ''Res Microbiol'', 2003, volumo 154, numero 9, pp. 611-17, pmid=14596897 kaj doi=10.1016/j.resmic.2003.08.006</ref> pasis miloj da milionoj da jaroj sen okazo de grava ŝanĝo en la ĉelaj morfologio aŭ organizo en tiuj organismoj,<ref> Schopf, J. W., ''Disparate rates, differing fates: tempo and mode of evolution changed from the Precambrian to the Phanerozoic'', en ''Proc Natl Acad Sci U S A'', 1994, volumo 91, numero 15, pp. 6735-42, doi= 10.1073/pnas.91.15.6735, pmid=8041691 kaj pmc=44277</ref> ĝis aperis la [[Eukarya|eŭkariotoj]] el la integriĝo de arkeo de la klado ''Asgard'' kun alfaproteobakterio formante kunlaboran asocion nomita [[endosimbiozo]].<ref name="imachi2019">Imachi, Hiroyuki, et al. [https://www.nature.com/articles/s41586-019-1916-6 Isolation of an archaeon at the prokaryote-eukaryote interface]. bioRxiv (2019): 726976.</ref><ref name="Zaremba">Katarzyna Zaremba-Niedzwiedzka et al. 2016-2017, [http://www.nature.com/nature/journal/v541/n7637/full/nature21031.html ''Asgard archaea illuminate the origin of eukaryotic cellular complexity''.] Nature 541, 353–358 (19a de Januaro 2017) doi:10.1038/nature21031</ref> La eŭkariotojn klade oni konsideras klado pli interne ene de arkeoj.<ref name="Sin-nombre-p1xF-1">Williams, Tom & Cox, Cymon & Foster, Peter & Szollosi, Gergely & Embley, T.. (2020). [https://www.researchgate.net/publication/337848472_Phylogenomics_provides_robust_support_for_a_two-domains_tree_of_life ''Phylogenomics provides robust support for a two-domains tree of life'']. ''Nature Ecology & Evolution''. 4. 1-10. 10.1038/s41559-019-1040-x.</ref> La bakterioj aligitaj al la gastigantaj arkeaj ĉeloj, startigis procezon de kunevolucio, laŭ kiu la bakterioj kreis la [[mitokondrio]]jn aŭ hidrogenosomojn en la eŭkariotoj.<ref> Martin, W., [https://archive.org/details/sim_trends-in-microbiology_2005-10_13_10/page/457 ''The missing link between hydrogenosomes and mitochondria''] en ''Trends Microbiol.'', 2005, volumo 13, numero 10, pp. 457-59, pmid=16109488 kaj doi=10.1016/j.tim.2005.08.005</ref> Oni postulas ankaŭ, ke giganta viruso ''Nucleocytoviricota'' de [[DNA]] simila al tiuj de poksviruso kreis la [[Ĉelkerno|kernon]] de la eŭkariotoj ĉeloj aliginta la viruson ene de la ĉelo anstataŭ duobliĝi kaj detrui la gastigantan ĉelon, kaj restus ene de la ĉelo kreante poste la kernon kaj okazigante aliajn genomajn plinovigojn. Tiu teorio estas konata kiel la "virusa eŭkariogenezo".<ref>{{cite journal | authors = Bell PJ | title = Viral eukaryogenesis: was the ancestor of the nucleus a complex DNA virus? | journal = Journal of Molecular Evolution | volume = 53 | issue = 3 | pages = 251–6 | date = Septembro 2001 | pmid = 11523012 | doi = 10.1007/s002390010215 | bibcode = 2001JMolE..53..251L }}</ref><ref>{{cite journal | authors = Takemura M | title = Poxviruses and the origin of the eukaryotic nucleus | journal = Journal of Molecular Evolution | volume = 52 | issue = 5 | pages = 419–25 | date = May 2001 | pmid = 11443345 | doi = 10.1007/s002390010171 | bibcode = 2001JMolE..52..419T }}</ref> La pruvaro kaj molekula kaj paleontologia indikas, ke la unuaj eŭkariotaj ĉeloj aperis antaŭ ĉirkaŭ 2 500 milionoj da jaroj.<ref name="fossil"> Jürgen F. H. Strassert, Iker Irisarri, Tom A. Williams & Fabien Burki (2021). [https://www.nature.com/articles/s41467-021-22044-z ''A molecular timescale for eukaryote evolution with implications for the origin of red algal-derived plastids''.] </ref> == Historio de evolucio == [[Dosiero:Charles Darwin aged 51.jpg|eta|dekstra|[[Charles Darwin]] 51-jaraĝa, iom post la publikigo de sia libro ''The Origin of Species (La deveno de specioj'']] Ideoj pri evolucio, kiel la sama deveno kaj la transformo de specioj, ekzistis jam en la 6-a jarcento a.K., kiel defendis ilin ekzemple la greka filozofo [[Anaksimandro]].<ref>Henry Fairfield Osborn: ''From the Greeks to Darwin: An Outline of the Development of the Evolution Idea (De la grekoj al darwin: resumo de la evoluo de evoluismaj ideoj)''. Macmillan and Co.; 1905</ref> Pli granda diverseco de tiaj ideoj estiĝis en la 18-a jarcento, kaj en 1809 [[Jean-Baptiste Lamarck|Lamarck]] defendis la ideon, ke la transformo de specioj okazas per heredo de adaptiĝoj, kiujn la gepatroj atingas dum sia vivo ([[Lamarckismo]]). Tiajn ideojn oni konsideras en Anglujo minaco al la politika kaj religia ordoj kaj estis arde kontraŭitaj de la scienca establiĝantaro. En 1858 [[Charles Darwin]] kaj [[Alfred Russel Wallace]] kune prezentis du diversajn studojn pri la teorio de evoluo per [[natura selektado]] en la ''Linnean Society of London''.<ref>A. R. Wallace & C. Darwin: ''On the Tendency of Species to form Varieties, and on the Perpetuation of Varieties and Species by Natural Means of Selection.'' Jour. of the Proc. of the Linnean Society (Zoology)'', 3-an de julio 1858: p. 53-62 [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F350&viewtype=text&pageseq=1]''</ref> Tiu publikaĵo estis malmulte observata, tute kontraŭe al la libro ''The Origin of Species (La deveno de specioj)'' de Darwin publikigita en 1859, kiu tre detale priskribas la teorion kaj gvidas al pli kaj pli granda akcepto de la konscio, ke evoluo vere okazis. Apartaj tezoj pri evoluo de Darwin, kiel ekzemple gradualismo kaj la natura selektado ricevis komence grandan kontraŭstaron. Subtenantoj de Lamarck argumentis, ke ekzemple anasoj sukcesis havigi al si naĝhaŭtojn per konstantaj provoj padeli kaj ne per selektada procezo, kiu donis avantaĝon al anasoj, kiuj havis iom da haŭtoj inter la piedfingroj, en la natura konkurso. Sed ĉar eksperimentoj por subteni lamarckismon restis sen pozitiva rezulto, tiu teorio estis forlasita. Darwin tamen ne sukcesis klarigi kiel ecoj estis transdonitaj de generacio al generacio, kaj kial variantoj de tiuj ecoj ne miksiĝis per heredo. Tiun mekanismon klarigis [[Gregor Mendel]] en la jaro [[1865]]. Liaj esploroj montriĝis, ke apartaj ecoj estis heredataj laŭ tute detale difinita kaj antaŭdirebla maniero.<ref>F. Weiling: ''Historical study: Johann Gregor Mendel 1822-1884.'' Am. J. Med. Genet. 40, 1; 1991: p. 1-25; diskuto p. 26</ref> Kiam oni ree malkovris la laborojn de Mendel en la jaro 1900, diversaj opinioj pri antaŭdiroj de la unuaj [[genetiko|genetikistoj]] kaj biostatistikistoj pri la rapideco de evoluo estigis profundan fosaĵon inter la mendel-a kaj la darvina modeloj de evoluo. Tiun fosaĵon plenigis fine la laboroj de biologoj kiel [[Ronald Fisher]] en la [[1930-aj jaroj]]. La fina rezulto estis kombinaĵo de la darvina natura selektado kun la mendel-aj reguloj, la sinteza teorio pri evoluo, nomata ankaŭ ''novdarvinismo''.<ref>Peter J. Bowler 1989: ''The Mendelian Revolution: The Emergence of Hereditarian Concepts in Modern Science and Society.'' Johns Hopkins University Press; Baltimore; 1989 ISBN 978-0-8018-3888-0</ref> Fine, kiam identigis [[Oswald Avery]] en la jaro [[1944]] [[DNA|DNA-on]] kiel genetikan materialon, kaj kiam deĉifris [[James D. Watson|James Watson]] kaj [[Francis Crick]] la strukturon de DNA en la jaro 1953, la fizika bazo de heredo estis klarigita. De tiam genetiko kaj molekularbiologio estas centraj eroj de la evolucia biologio.<ref>zum Beispiel U. Kutschera & K. Niklas: ''The modern theory of biological evolution: an expanded synthesis.'' Naturwissenschaften 91, kajero 6; 2004: p. 255-276.</ref> == Sciencaj pruvoj == [[Dosiero:Peacock.displaying.better.800pix.jpg|eta|maldekstra|Vosto de [[pavo]] estas klasika ekzemplo por [[seksa selektado]]]] Kutime scienculo sciencajn pruvojn trovas, aŭ ellaboras, el [[biologio]], el informa matematiko, el [[paleontologio]] kaj el observebla evolucio. Paleontologio studas la fosiliojn kaj esperas trafi ĉenan ligon inter similaĵoj ĉene kreskantaj en komplekseco. Rilate tion meritas citi kion skribas [[Henry Gee]], scienca vulgariganto de "Nature", konvinka darvinisto: "neniu fosilio restis enterigita kun [[naskiĝatesto]]. Tiu fakto, kune kun la maldenseco de fosilioj, signifas ke konkrete ne eblas serioze kunligi fosiliojn laŭ ĉeno de kaŭzoj kaj efikoj... Kunligi fosiliojn kaj konsideri kelkajn kvazaŭ ili estus la famaj mankantaj ĉeneroj", observas Gee, "havas la saman validon de la fabeloj de la bona nokto"(''Jonathan Welles, le balle di Darwin,'' 2010) Ĵusaj studoj publikigitaj en la gazeto [[Science]] montras ke la evoluo studita de Darvino en la arkipelago [[Galapagos]] inter [[fringoj]] daŭras, kiel pruvis analizoj pri la grando de ties bekoj.<ref>Javier Sampedro, ''Los pinzones de Darwin siguen evolucionando en las Galápagos'', [[El País]], Madrido, 21a de Aprilo 2016. [http://elpais.com/elpais/2016/04/21/ciencia/1461255328_125699.html] Alirita la 21an de Aprilo 2016.</ref> == Tipoj == [[Paralela evoluismo]] estas la disvolvigo de simila trajto en rilataj, sed diferencaj, specioj descendintaj el sama praulo, sed el diferencaj kladoj. [[Konverĝa evoluismo]] priskribas la akiron de samaj biologiaj trajtoj en nerilataj stirpoj aŭ specioj. == En Esperanto aperis == * [[Frank van Hertrooij]], ''[https://scivolemo.wordpress.com/2021/04/30/la-arto-de-bestaj-desinoj/ La Arto de Bestaj Desinoj]'' ĉe la blogo [[Scivolemo (projekto)|Scivolemo]], 30-a de aprilo 2021 * [[Frank van Hertrooij]], ''[https://scivolemo.wordpress.com/2021/01/31/verdaj-akrobatoj/ Verdaj Akrobatoj]'' ĉe la blogo [[Scivolemo (projekto)|Scivolemo]], 31-a de januaro 2021 * [[Frank van Hertrooij]], ''[https://scivolemo.wordpress.com/2020/12/14/paradizoj-en-la-oceano/ Paradizoj en la Oceano]'' ĉe la blogo [[Scivolemo (projekto)|Scivolemo]], 14-a de decembro 2020 * Lamarko ([[Lamarck]]), ''Filozofio zoologia'', SAT-Broŝurservo, 1987. Tradukis Valo. == Vidu ankaŭ == * [[Evoluisma biologio]] * [[Evolua psikologio]] * [[Kreismo]] * [[Mankanta ĉenero]] * [[Evoluo]] * [[Evoluismo]] * [[Socibiologio]] == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Bibliografio == * [[Charles Darwin]]: ''On the Origin of Species (Pri la deveno de specioj)'', 1859, Londono, eld. John Murray [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=text&pageseq=1], ISBN 0801413192'' * Charles Darwin: ''The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex (La deveno de la homo, kaj selektado rilate al sekso)'', 1871, Londono, eld. John Murray [http://darwin-online.org.uk/EditorialIntroductions/Freeman_TheDescentofMan.html], ISBN 0801420857 * [[Richard Dawkins]]: ''The Greatest Show on Earth (La plej granda spektaklo surtera)''. Free Press, Novjorko 2009, ISBN 978-1-4391-6473-0 * [[Richard Dawkins]]: ''The Selfish Gene.'' Oxford University Press, Oxford 1999, ISBN 0-19-286092-5 * [[Richard Dawkins]]: ''The Blind Watchmaker.'' Penguin, Londono interalie en 2000, ISBN 0-14-029122-9 * Douglas J. Futuyma: ''Evolutionsbiologie (Evolubiologio)''. Tradukita el la angla kaj prilaborita de Barbara König. Birkhäuser Verlag, Basel 1990. * [[Ulrich Kutschera]]: ''Evolutionsbiologie (Evolubiologio)''. 3-a eldono. Verlag Eugen Ulmer, Stuttgart 2008, ISBN 3-8252-8318-6 * [[Ernst Walter Mayr|Ernst Mayr]]: ''Artbegriff und Evolution''. Parey-Verlag, Hamburg 1967. * [[Ernst Walter Mayr|Ernst Mayr]]: ''Das ist Evolution.'' Goldmann, München 2005, ISBN 3-442-15349-2 * Heinrich Meier (eld.): ''Die Herausforderung der Evolutionsbiologie''. 3-a eldono. Piper-Verlag, München 1992 (Serie Piper, vol. 997), ISBN 3-492-10997-7 * [[Jean Rostand]], ''La nuna stato de l'evoluismo'', 1950, [[Sennacieca Asocio Tutmonda]], [[Parizo]] * Volker Storch, Ulrich Welsch, Michael Wink: ''Evolutionsbiologie''. 2-a eldono. Springer Verlag, Berlin / Heidelberg 2007, ISBN 978-3-540-36072-8 * Sven P. Thoms: ''Ursprung des Lebens''. Fischer, Frankfurt am Main 2005, ISBN 3-596-16128-2 * [[Alfred Russel Wallace]]: ''On the tendency of varieties to depart indefinitely from the original type''. 1858 * [[Carl Zimmer (Publizist)|Carl Zimmer]]: ''Evolution: The Triumph of an Idea''. 2001, ISBN 0-06-019906-7 * [[Fiorenzo Facchini]], ''Evoluzione. Cinque questioni nel dibattito attuale,'' Jaka Book, Milano, 2012, ISBN 9788816411555 (Centra temo: ''Kreismo ne ekskludas evolucion kaj evolucio ne ekskludas kreismon).'' * Umberto Fasol, ''Evoluzione o Complessità?'', Fede & Cultura, 2010. * Enzo Pennetta, ''Il cranio di Dmanisi: Nonostante le smentite è un importante punto a sfavore della teoria neodarwiniana'', www.enzopennetta.it. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=evoluc|ReVo titolo=Evolucio}} * [http://www.evolutionsbiologen.de Evolubiologio en Germanujo] * [https://web.archive.org/web/20030714082906/http://eich-vlotho.de/seiten/abi03inh.html Evoluciaj faktoroj kaj indicoj] * [http://ag-evolutionsbiologie.de/publikationen/fachartikel/ ag-evolutionsbiologie]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Interreta biblioteko kun elektita fakliteraturo pri evolucio * [http://www.ardmediathek.de/ard/servlet/content/410?detail=40&s=Evolucio ĉe ARD-Mediathek]{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Aŭdmaterialo * [http://books.nap.edu/html/evolution98/ Teaching about Evolution and the Nature of Science] * [http://www.nature.com/nature/newspdf/evolutiongems.pdf Henry Gee, Rory Howlett and Philip Campbell - 15 evolutionary gems] Artikoloj pri 15 kazoj de la aktuala esploro, kiu pruvas la evoluan teorion de Darwin. nature, 2009. {{DOI|10.1038/nature07740}} * [http://www.swr.de/swr2/programm/sendungen/radioakademie/evolution/-/id=4520228/4pavup/index.html SWR2 Radio Akademie "Fluss des Lebens" - 12 elsendoj pri evolucio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170125173128/http://www.swr.de/swr2/programm/sendungen/radioakademie/evolution/-/id=4520228/4pavup/index.html |date=2017-01-25 }} * [http://www.talkorigins.org/indexcc/list.html www.talkorigins.org] Angla kolekto pri la plej oftaj miskomprenoj rilate al evolucio kaj kiel respondas sciencistoj. {{Havenda artikolo|Evolucio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Biologio]] [[Kategorio:Ismoj]] c3sp6trcg1weeq64t7l1c7unxrkh2zh 0 1020 9490094 9481837 2026-10-07T19:34:17Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490094 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lando | | nomoenlokalingvo = República del Ecuador<br />Ecuador Mamallakta | eonomo = Ekvadora Respubliko | flago = [[Dosiero:Flago-de-Ekvadoro.svg|150ra|Flago de Ekvadoro]] | blazono = [[Dosiero:Coat of arms of Ecuador.svg|120ra|Blazono de Ekvadoro]] | nacia himno = [[Salve, Oh Patria]] <br /> Ni salutas vin, nia hejmlando | nacia devizo = Dios, patria y libertad <br /> Dio, hejmlando kaj libereco | lokigo-bildo = [[Dosiero:Ecuador (orthographic projection).svg|250ra|Situo]] | oficiala lingvo = [[Hispana lingvo|hispana]] kaj [[Kichwa lingvo|kichwa]] | lingvoj = | ĉefurbo = [[Kito]] | religio = [[Romkatolika Eklezio|katolikismo]] (95%) <br /> [[protestantismo]] (4%) | km2 = 256.370 | akvo = 8,8 | loĝantoj = | loĝantaro = 13.755.680 ([[2007]]) | loĝdenso = 53 | vivlongeco = | valuto = [[Usona dolaro|dolaro]] | valuta kodo = USD | horzono = [[UTC-05:00#Centra kaj suda Ameriko|-5]] (kontinenta parto) ĝis [[UTC-06:00|-6]] ([[Galapagoj]]) | ttt = ec | landkodo = EC | tel = 593 | politika sistemo = [[Prezidenta respubliko]] | ŝtatestro = [[Daniel Noboa]] | ĉefministro = | nacia tago = [[10-a de aŭgusto]] | sendependeco = [[24-a de majo]] [[1822]] | de kiu = [[Hispanio]] | esperanto-asocio = | MEP = [[Usona dolaro|$]]98,7 miliardo | MEP jaro = 2006 | MEP pokapa = $ 7.200 }} '''Ekvadoro'''<ref name="PIV">[https://vortaro.net/#Ekvadoro_kd Ekvadoro] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net</ref>, ankaŭ '''Ekŭadoro'''; hispane ''Ecuador'' [ekŭaDOR], je plena nomo ''República del Ecuador'', [[keĉue]] ''Ecuador Mamallakta'') estas lando en [[Sudameriko]]. Temas pri [[lando]] situanta en la nordokcidenta regiono de [[Sudameriko]]. Ekvadoro limas norde kun [[Kolombio]], sude kaj oriente kun [[Peruo]], kaj okcidente kun la [[Pacifiko]]. Ĝi havas areon de {{Unuo|283561|km|2}}. Ties ĉefurbo estas [[Quito]]. Ekvadoro estas trapasata de nordo al sudo de [[Andoj|vulkana sekcio]] de la [[Montaro Andoj]], kun pli ol 80&nbsp;[[vulkano]]j, kies plej alta estas [[Ĉimborazo]] kun 6310&nbsp;[[msm]].<ref name=ecuadorrios>[http://www.tierradelvolcan.com/Espa%F1ol/ecuador_esp.htm Tierra del Volcán - Ecuador]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Okcidente de Andoj estas la [[Guajakila Golfo]] kaj arbara ebenaĵo; kaj oriente, la [[Amazonio]]. Estas la lando kun plej alta koncentro de [[rivero]]j laŭ kvadrata kilometro en la mondo. La ekvadora teritorio inkludas la oceanajn [[Insuloj Galapagoj|Insulojn Galapagojn]] 1000&nbsp;km okcidente de la marbordo. Ekvadoro estas la oka plej grava ekonomio de [[Latinameriko]], la sepa sudamerika kaj la deka amerika, estas la lando plej dense loĝata de [[Sudameriko]] kaj la kvina de la kontinento, la tri ekonomio kun plej rapida kresko en [[Latinameriko]]. La unuaj homaj setlejoj en la teritorio nuntempe ekvadora estas de 12&nbsp;000&nbsp;jaroj a.K. (El Inga, Chobshi, Cubilán, Las Vegas), poste disvolviĝis kelkaj antaŭkolumbaj popoloj. La [[Inkaa imperio]] konkeris parte la regionon meze de la [[15-a jarcento]], kaj la [[Hispana Imperio|hispana konkero]] de tiu teritorio komencis post unu jarcento, nome en [[1534]]. Ĝi estis [[kolonio]] hispana dum preskaŭ tricent jaroj. La epoko [[Sendependeco|sendependentista]] ekis en [[1809]], kaj iniciatis la emancipan proceson el [[1820]] ĝis [[1822]]. Post la definitiva sendependiĝo de la hispana hegemonio, parto de la teritorio integriĝis rapide en la [[Granda Kolombio]], dum la marborda teritorio sekvis sendependa ĝis la aneksado ''manu militari'' (permilire) fare de [[Simón Bolívar]]. En [[1830]] la sudkolombiaj teritorioj separiĝis kaj oni kreis la ekvadoran ŝtaton. Ekde la komenco de la respubliko ekzistis malstabileco rilate al la [[politiko]] kio kondukis al eko de variaj [[revolucio]]j laŭlonge de la [[19-a jarcento]]. La [[20-a jarcento]] estis markata de la malmulta aŭ nula partopreno de la lando en la [[mondmilito]]j, diversaj [[Konflikto Peruo-Ekvadoro|limkonfliktoj kontraŭ Peruo]], kaj la kunformado de [[militista registaro|militistaj registaroj]]. En [[1979]], Ekvatoro revenis al demokratia sistemo, kvankam la nestabileco politika inter 1996 kaj 2006 kondukis la landon al krizo kaj ekonomia, kaj politika kaj socia, el kio rezultis la dolarigo de la lando kaj tri prezidentoj elpostenigitaj antaŭ fini ties regotempo. Estas aktuale unu de la landoj plej tradiciaj kaj kulture plej bone konservataj de la mondo, ĝi havas 5 nomumojn por la [[Monda heredaĵo de Unesko]], du por la natura Monda heredaĵo kaj pli ol 20 kandidatoj por aliaj konsideroj de [[UNESCO]]. Danke al la porturisma kampanio ''"Ecuador Ama la Vida"'' (Ekvadoro amas la vivon), la lando iĝis la kvara plej vizitata de [[Sudameriko]] superonta [[Peruo]]n, kaj estis selektita de diversaj internaciaj institucioj kiaj la hispana ĵurnalo [[El Pais]], Travel Advisor, Usona Asocio de Turismagentejoj, kaj Lonely Planet, dum World Travel klasigis ĝin kiel la plej bone verda (natura) vizitindaĵo tutmonde. International Living klasigis ĝin kiel “Paradizo por emerituloj” kaj unuaranga ĉe sia listo. Ties 15.6 milonoj da loĝantoj <ref name="ecuadorencifras.com">http://www.ecuadorencifras.com/cifras-inec/main.html</ref> aktuale ĝuas unu de la vivstandardoj plej bonkvalitaj ([[vivdaŭro]], [[homa disvolvigo]] kaj [[tutmondiĝo]]) de [[Latinameriko]], de la malplej malsekuraj de Ameriko, plej toleremaj por etna aceptado kaj vivokosto plej malkosta el la amerika kontinento. Ekvadoro estas grava eksportisto de nafto en la regiono,<ref>http://foro.univision.com/t5/Comunidad-de-Futbol/CONOZCA-A-LOS-PAISES-PETROLEROS-DE-AMERICA-LATINA/td-p/256322431#axzz1zYr4gUDu</ref>, la ĉefa eksportisto de [[banano]] tutmonde<ref name=ecologica>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.accionecologica.org/index.php?option=com_content&task=view&id=824&Itemid=7653 |titolo=Acción Ecológica Ecuador |alirdato=2013-01-02 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110719072605/http://www.accionecologica.org/index.php?option=com_content&task=view&id=824&Itemid=7653 |arkivdato=2011-07-19 }}</ref> kaj unu de la ĉefaj [[eksportado|eksportistoj]] de [[floro]]j, [[salikoko]]j kaj [[Theobroma cacao|kakao]]. Politike, Ekvadoro estas konstitucia ŝtato respublika kaj discentrigita, dividita politike-administre en 9 [[Aŭtonomaj Regionoj de Ekvadoro|regionoj kaj distriktoj]], 24 [[Provincoj de Ekvadoro|provincoj]], 226 [[Kantonoj de Ekvadoro|kantonoj]] kaj 1.500 [[Paroĥejoj de Ekvadoro|paroĥejoj]]. == Ĝeneralaj informoj == * '''Etimologio:''' landan teritorion trapasas [[Ekvatoro]], de kie devenas landnomo. * '''Adm. divido:''' 24 provincoj. * '''Loĝantaro:''' 13,2 milionoj (2002), inter ili 25% [[indiano]]j, 55% [[mestizo]]j (miksrasaj), 10% [[kreolo]]j t.e. blankuloj, 8% nigruloj. * '''Kredantoj:''' [[katolikoj]] (68%). * '''Eksporto:''' [[banano]], [[nafto]], [[kafo]], [[kakao]], [[sukero]]. * '''Kapa [[Malneta Enlanda Produkto|MEP]]:''' 1.390 $. == Toponimio == [[Dosiero:Juan José Flores.jpg|eta|dekstre|200ra|Juan José Flores, unua prezidento de Ekvadoro.]] [[Dosiero:velascoi.jpg|eta|dekstre|200ra|José María Velasco Ibarra, plej longdaŭra prezidento de Ekvadoro.]] [[Dosiero:CONTINUACIÓN DE LA SESIÓN NO. 769 DEL PLENO DE LA ASAMBLEA NACIONAL. ECUADOR, 24 DE MARZO DEL 2022 (51958783626) (cropped).jpg|eta|dekstre|200ra|Daniel Noboa, nuna prezidento de Ekvadoro.]] La nomo de ''Ecuador'' (Ekvadoro) estas simpligo de la oficiala nomo: ''República del Ecuador'' (Respubliko Ekvadoro). Tiu nomo estis elektita monatojn post la lando separiĝis el la [[Granda Kolombio]], la [[14-a de aŭgusto]] de [[1830]] en [[Riobamba]], kie kunvenis la Unua [[Konstitucifara Asembleo]] konvokita de la venezuela generalo [[Juan José Flores]], tiam respondeculo de la disigita teritorio. Tiu nomo aludas al la [[Ekvatoro|ekvatora linio]] de la [[Tero]] kiu pasas tre proksime de la urbo [[Quito]] kaj kiu trapasas la tutan landan teritorion de oriento al okcidento. La unua referenco pri la lando kun rilato al la ekvatora linio estas registrita en ''Noticias Secretas de América'', kie oni mencias ''las tierras del Ecuador'' (le terojn de Ekvadoro) kiel jurisdikcio de la [[Real Audiencia de Quito]]. En Ekvadoro fruaj regionalistaj premoj de la delegitoj de [[Guayaquil]] kaj [[Cuenca (Ekvadoro)|Cuenca]] en la Unua Konstitucifara Asembleo estis tialo ke la nomo de «''República de Quito''» (Respubliko Kito) estu malakceptita, spite ke dum la epoko kolonia hispana la teritorio estis konata kiel «Quito» (Kito). == Historio == Antaŭ la [[15-a jarcento]] diversaj indianaj kulturoj floris en la zono kie nun situas la lando. Poste ili estis regataj de la [[Inkaoj|inkaaj]] dinastioj. === Kolonia epoko === En [[1534]], alvenis la hispanaj konkerantoj kaj fariĝis la nova elito. En 1534, la hispana kapitano Sebastián de Benalcázar konkeris terojn de la nuna Ekvadoro, konkeris Kiton kaj refondis ĝin kiel hispana urbo. En 1563 Kito fariĝis la sidejo de "audiencia" (administra distrikto) de la hispana monarĥio ([[Reĝa Aŭdienco de Kito]]). La hispanoj uzis ne nur la urbajn indiĝenajn setlejojn kiel bazo de la novaj miksrasaj urboj, sed ankaŭ uzis diversajn elementojn de la strukturo socia de la idianoj por koloniigi la teritoriojn kiujn ili okupis. La indiĝenoj estis superaj laŭnombre sed la hispanoj havis plej bonkvalitan militan preparon, danke al kio ili submetis la indiĝenajn loĝantarojn, devigante ilin abandoni la moderklimatajn valojn kaj foriri al la altaj ''paramoj''. La inkaoj suferis pro internaj militoj kaj konis nek pafilojn (nek kanonojn) nek ĉevalojn, kio malhelpis sian defendon almenaŭ dekomence. Ankaŭ malsanoj malaltigis la forton de la indiĝena populacio; por la deviga laboro la hispanoj alportis [[sklavo]]jn de Afriko, kio kontribuis al la rasmiksigo de la lando; elafrika populacio ĉefe gravas nuntempe en la provinco [[Esmeraldas (Ekvadoro)|Esmeraldas]]. En 1739, Ekvadoro integriĝis en la Vicreĝlando de Nova Granado kun Karakaso (Venezuelo), Panamo kaj Santa Fe de Bogotá (Kolombio). === Sendependo === Post la napoleonaj militoj en Eŭropo, la norda parto de Sudameriko fariĝis sendependa, kaj per la gvidado de [[Simón Bolívar]] kaj [[Antonio José de Sucre]] kreiĝis en [[1822]] la Respubliko de [[Granda Kolombio]], el kiu Ekvadoro komence estis parto. Ĝi fariĝis sendependa respubliko en [[1830]]. Pli precize la unuaj sendependigaj movadoj ekis en 1809 per la ribelo de "criollos" kontraŭ la hispana hegemonio konata kiel Unua Krio por la Amerika Sendependeco per kiu la insurekciuloj starigis provizoran registaron ''Junta'' en Kito la [[10-a de aŭgusto]] de [[1809]], sed la partoprenintoj estis finfine enkarcerigitaj kaj mortigitaj la [[2-a de aŭgusto]] de [[1810]]. Tiam la insurekciuloj eĉ ne postulis ankoraŭ sendependon sed parolis pri Monarkia Respubliko aŭ Respublika Monarkio, kaj anstataŭi la aŭtoritatojn «afrancesadas» (pornapoleonaj) el Kito, pluestante fidelaj al la supozata arestita reĝo [[Fernando la 7-a (Hispanio)|Fernando la 7-a]].<ref name="acta">http://www.fmmeducacion.com.ar/Historia/Documentoshist/1809independenciaquitoecuador.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090813191755/http://www.fmmeducacion.com.ar/Historia/Documentoshist/1809independenciaquitoecuador.htm |date=2009-08-13 }} Acta del 10 de agosto de 1809 Konsultita en 2007 Diputados de Quito 1809</ref> Post la franca hegemonio kaj la malakcepto fare de la reĝo hispana, [[Fernando la 7-a (Hispanio)|Fernando la 7-a]], pri la demokratiaj reformoj de la [[Konstitucio de Kadizo]], aperegis tajdo de sendependigaj movadoj tra la tuta [[Hispana Imperio|Hispana Ameriko]]. Tiele la antikva Provinco Kito sukcesis disiĝi el la metropolo post la [[Batalo de Piĉinĉa]] la [[24-a de majo]] de [[1822]], danke al la venko fare de la Marŝalo [[Antonio José de Sucre]], leŭtenanto de [[Simón Bolívar]]. La teritorio de Guayaquil (kiu estis separinta de Hispanio ekde la [[9-a de oktobro]] de [[1820]] kaj organizinta propran registaron) ekformis parton de la Granda Kolombio laŭ la nomo de Suda Distrikto kun la teritorioj de Kito kaj Kuenka. La falo de la nova respubliko okazigis la formadon de la novaj ŝtatoj de [[Respubliko de Nova Granado|Nova Granado]] (aktualaj Kolombio kaj Panamo), Venezuelo kaj Ekvadoro en 1830. Kiam en 1822 la sendependentista armeo, estre de [[Antonio José de Sucre]], venkis super la reĝista armeo en la [[Batalo de Piĉinĉa]], la teritorioj ekformis parton de la [[Granda Kolombio]], sed la granda rivaleco inter ties prezidento, Simón Bolívar, kaj ties vicprezidento, Francisco de Paula Santander, okazigis la disiĝon de la Granda Kolombio. Ekde 1830, nome la fino de la Granda Kolombio, la novaj ŝtatoj de Ekvadoro, [[Kolombio]], [[Venezuelo]] kaj [[Panamo]] pluhavis politikan kaj ekonomian ligojn ĉar restis federitaj ŝtatoj dum pluaj kvin jaroj. === 19-a jarcento === Dum la [[19-a jarcento]] la lando estis regata de konservemaj oligarkoj, kun politika malstabileco. En [[1845]], la hispana reĝino (fakte regentino) [[Maria Kristina Burbono]] partoprenis en klopodo restarigi monarkion en Ekvadoro post peto fare de la tiea prezidento [[Juan José Flores]]. Tiu plano dufaza konsistus ke ŝia filo Agustín Muñoz y Borbón iĝu Princo de Ekvadoro kaj, poste, restariganto de la monarkio hispana en [[Peruo]] kaj [[Bolivio]], unuiginte la tri landojn sub unusola ŝtato kiu estus Unuiĝinta Regno de Ekvadoro, Peruo kaj Bolivio. Kiam jam ĉio estis organizita, Flores estis elpostenigita kiel prezidento de Ekvadoro fare la marta revolucio kaj tiu plano tute malsukcesis. Okazis liberala revolucio en Guajakilo, la 5-an de junio de 1895, kiu enpovigis [[Eloy Alfaro]] al la prezidenteco de la Respubliko. === 20-a jarcento === Dum la [[20-a jarcento]] estis diversaj prezidentoj, el kiuj plej longe [[José María Velasco Ibarra]]. En [[1972]] okazis militista naciista puĉo. De post [[1979]] ekzistas denove parlamentaj elektoj. Tamen, daŭras la politika malstabileco, kun diversaj prezidentoj akuzitaj je korupteco. === 21-a jarcento === En [[2003]] estis elektita prezidento kolonelo [[Lucio Gutiérrez]]. Ĝi devis rezigni en aprilo [[2005]] post popola ribelo, kaj anstataŭita de tiama vicprezidento [[Alfredo Palacio]]. Je la [[15-a de januaro]] [[2007]] estis elektita prezidento [[Rafael Correa]], post sia venko en duaraŭnda balotado fronte al la dekstra kandidato, milionula negocisto [[Álvaro Noboa]]. Rafael Correa, politike maldekstra, partiano de [[Hugo Chávez]], oponanto de la antaŭe planita komerco-traktato kun [[Usono]], intencas, kiel unuan paŝon de sia regado lanĉi balotadon de [[Konstitucidona Asembleo]]. Antaŭ lia laŭleĝa enpostenigo, li ricevis aŭtoritaton laŭ [[indianoj|indiĝenaj]] ritoj, simile al Evo Morales unu jaron antaŭ li. Ekde la [[23-an de novembro]] [[2023]] la nuna prezidanto estas [[Daniel Noboa]]. La 9-an de januaro 2024, [[Interna konflikto en Ekvadoro en 2024|armita konflikto]] ekis en Ekvadoro implikante la registaron de la lando kaj plurajn organizitkrimajn grupojn, plejparte Los Choneros. == Geografio == [[Dosiero:Vicuña - Chimborazo, Ecuador.jpg|eta|300ra|dekstre|La vulkano [[Ĉimborazo]], '''La punkto plej proksima al la Suno'''<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=2PS4XaqJ7hk Video Chimborazo VS Everest 3D]</ref><ref>[http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9428163 The 'Highest' Spot on Earth?] NPR.org Konsultita la 25-07-2010</ref>]] Ekvadoro situas en la okcidenta parto de Sudameriko, ĉe la [[Pacifiko]]. La plej granda tera landlimo tuŝas [[Peruo]]n, dum 1.420 kilometroj. La landlimo ne estas internacie fiksita, kaj kondukis plurfoje al militaj eventoj inter ambaŭ landoj dum la lastaj jaroj. La norda landlimo longas 490&nbsp;km, kun [[Kolombio]]. En la oceano, apartenas al la lando la insuloj [[Galapagoj]], kies granda riĉeco je bestaj specioj estis studiita de [[Charles Darwin]] kiam li ellaboris la teorion de natura selektado. Grandan parton de la lando okupas la montaro de la [[Andoj]]. La du plej grandaj montoj estas la [[Cotopaxi]], la plej alta aktiva [[vulkano]] en la mondo, kaj la [[Chimborazo]], alta 6.267 metrojn, kaj kies pinto estas la loko plej malproksima de la centro de la tero, pro la elipsa formo de la planedo. === Biodiverseco === [[Dosiero:Galapagos dominance display.jpg|eta|dekstre|250ra|[[Galapaga testudo|Galapagaj testudoj]].]] [[Dosiero:SulaNebouxi.jpg|eta|dekstre|eta|250ra|[[Blukrura naivulo]].]] [[Dosiero:Sphyrna lewini galapagos.jpg|eta|maldekstre|Galapagaj ŝarkoj.]] [[Dosiero:Gigantic Turtle on the Island of Santa Cruz in the Galapagos.JPG|dekstre|eta|[[Galapaga testudo]] en [[Insulo Santa Cruz (Galapagoj)]].]] Ekvadoro estas unu el 17 [[megadiversaj landoj]] en la mondo laŭ [[Naturprotekto Internacie]],<ref name="Conservation International Site">[https://web.archive.org/web/20071011103200/http://web.conservation.org/xp/news/press_releases/2003/091603_andean_eng.xml South America Banks on Regional Strategy to Safeguard Quarter of Earth's Biodiversity]. conservation.org (2003-09-16).</ref> kaj ĝi havas la plej altan biodiversecon por kvadrata kilometro de ĉiu ajn lando.<ref name="Plan Nacional del Buen Vivir">[http://plan.senplades.gov.ec/web/guest/inicio;jsessionid=04892F152CC30EFD974E39FF861EB3FC, Plan Nacional del Buen Vivir] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110629100829/http://plan.senplades.gov.ec/web/guest/inicio;jsessionid=04892F152CC30EFD974E39FF861EB3FC, |date=2011-06-29 }}, Celo 4, Diagnozo, Sekcio "La Biodiversidad y Patrimonio Natural", 2008 (hispane)</ref> Krom pri la kontinenta teritorio, Ekvadoro posedas la insularon [[Galapagoj]], pri kiu la lando estas krome konata.<ref>{{cite web |url=http://www.usaid.gov/policy/budget/cbj2005/lac/pdf/518-001.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060323233748/http://www.usaid.gov/policy/budget/cbj2005/lac/pdf/518-001.pdf |archivedate=2006-03-23 |title=Ecuador – Biodiversity Conservation |format=PDF |accessdate=2010-06-26 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-01-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20060323233748/http://www.usaid.gov/policy/budget/cbj2005/lac/pdf/518-001.pdf |arkivdato=2006-03-23 }}{{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060323233748/http://www.usaid.gov/policy/budget/cbj2005/lac/pdf/518-001.pdf |date=2006-03-23 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.usaid.gov/policy/budget/cbj2005/lac/pdf/518-001.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-01-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20060323233748/http://www.usaid.gov/policy/budget/cbj2005/lac/pdf/518-001.pdf |arkivdato=2006-03-23 }}</ref> Fakte, la [[biomo]] de la [[tropikaj kaj subtropikaj humidaj foliarbaroj]] (tropika [[pluvarbaro]]) etendas tra plej parto de ties teritorio, dum en okcidento, apude al la marbordo, troviĝas ankaŭ la biomoj de la [[tropikaj kaj subtropikaj sekaj foliarbaroj]] kaj de la [[manglaro]]j. La faŭno de Ekvadoro estas tre ampleksa kun granda vario de specioj kaj multegaj tipoj de tropikaj specioj kiaj papagoj, tukanoj, ktp. Norde de la provinco Esmeraldas en loko konata kiel Majagual, troviĝas kelkaj el la manglaroj plej altaj de la mondo. En la andaj altoj troviĝas ankaŭ disaj andaj arbaroj kaj [[paramo]]j. Ĝenerale la Okcidento formas parton de la [[Tumbesiaj, ĉokoaj kaj magdalen-valaj tropikaj arbaroj|biogeografia Ĉokoo]] kaj la Oriento, de la [[Amazonio]]. Ekvadoro havas 1,600 birdospeciojn (15% el la tutmondaj konataj birdospecioj) en la kontinenta areo, kaj 38 pliajn [[endemio]]jn ĉe Galapagoj. Krom ĉirkaŭ 16,000 specioj de plantoj, la lando havas 106 endemiajn reptiliojn, 138 endemiajn amfibiojn, kaj 6,000 speciojn de papilioj. La Galapagoj estas bone konataj kiel regiono de distinga faŭno (ĉefe la famaj testudoj tie nomitaj per la hispana vorto «Galápagos» (nun rivertestudoj), fama kiel la naskoloko de la Darvina [[Teorio de Evoluo]] kaj de [[natura selekto]], kaj kiel [[Monda heredaĵo de Unesko|Monda heredaĵo]] de [[Unesko]] ekde 1978, kio en decembro de 2001 ampleksiĝis al la mara areo ĉirkaŭa.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=1|titolo=Unesco World Heritage|alirdato=2010-06-26|eldoninto=Whc.unesco.org}}</ref> Estas krome la [[Nacia Parko Jasunio]] (Yasuní, [jasunI]); la termino ''Yasuni'', signifas por la indiĝenaj komunumoj «sankta tero»; la parko etendas sur areo de 9,820&nbsp;km² en la provincoj Pastaza, Napo kaj Orejana, inter la riveroj [[Napo (rivero)|Napo]] kaj Kuraraj en la Amazonia Baseno je ĉirkaŭ 250&nbsp;km sudoriente de Kito. La parko, ĉefe ĝangalo, estis proklamita de la [[UNESKO]] en [[1989]] kiel rezervejo de la biosfero kaj estas parto de la teritorio kie troviĝas la popolo Huaorani krom la tagaeri kaj taromenane, nome grupoj ne kontaktitaj ankoraŭ fare de blankuloj. Laŭ ĵusa studo, la Nacia Parko Jasunio kaj la ĉirkaŭa zono estas konsiderata unu el la zonoj plej biodiversaj de la planedo pro sia riĉo en amfibioj, birdoj, mamuloj kaj plantoj. Tiu parko enhavas pli da bestospecioj laŭ hektaro ol la tuta Eŭropo kune. Ekvadoro havas la unuan konstitucion kiu agnoskas la rajtojn de naturo.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://pdba.georgetown.edu/Constitutions/Ecuador/ecuador.html|titolo=Ecuador's Constitution|alirdato=2012-02-24|eldoninto=Pdba.georgetown.edu}}</ref> La protekto de la nacia biodiverseco estas preciza nacia prioritato kiel estas asertita en la Nacia Plano de "Buen Vivir" (bonfarto aŭ bonvivo), celo 4, Garantio de la rajtoj de naturo, artikolo 1: "Elteneble konservi kaj administradi la naturan heredon inklude ties teran kaj maran biodiversecon kio estas konsiderata strategia sektoro".<ref>[http://plan.senplades.gov.ec/web/guest/inicio;jsessionid=04892F152CC30EFD974E39FF861EB3FC, Plan Nacional del Buen Vivir] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110629100829/http://plan.senplades.gov.ec/web/guest/inicio;jsessionid=04892F152CC30EFD974E39FF861EB3FC, |date=2011-06-29 }}, celo 4, 2008 (hispane)</ref> Krom la verkado de tiu Plano en 2008, 19% el la tera areo de Ekvadoro estis jam en protektita areo, tamen, la Plano asertas ankaŭ, ke 32% el la tero devas esti protektita por vere konservi la nacian biodiversecon.<ref name="Plan Nacional del Buen Vivir"/> Nunaj [[Listo de naciaj parkoj de Ekvadoro|protektitaj areoj]] inkludas 11 naciajn parkojn, 10 naturrezervejojn, 9 ekologiajn rezervejojn kaj aliajn areojn.<ref>Ministerio de Medio de Ekvadoro, [http://www.ambiente.gov.ec/?q=node/59, Protektitaj Areoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120325164618/http://www.ambiente.gov.ec/?q=node%2F59 |date=2012-03-25 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.ambiente.gov.ec/?q=node%2F59 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-12-30 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110903214420/http://www.ambiente.gov.ec/?q=node%2F59 |arkivdato=2011-09-03}}</ref> En 2008 ekis programo ''Sociobosque'' por konservi alian 2.3% de la totala terareo (629,475.5 hektaroj aŭ 6,295&nbsp;km²) per pagado al privataj [[terposedanto]]j aŭ komunumaj terposedantoj (kiaj ĉe indiĝenaj triboj) kuraĝmonon por elteni sian teron kiel indiĝenaj ekosistemoj kiaj indiĝenaj arbaroj aŭ herbejoj. Elekteblo kaj subvencioj por tiu programo estas determine bazita sur la malriĉeco de la regiono, la nombro de hektaroj protektotaj, la tipo de ekosistemo de la protektota tero inter aliaj faktoroj.<ref>Ministry of the environment, [http://www.ambiente.gov.ec/?q=node/1064, Sociobosque Program] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110903214344/http://www.ambiente.gov.ec/?q=node%2F1064%2C |date=2011-09-03 }}</ref> Spite esti en la listo de UNESKO, la Galapagoj estas endanĝerita pro gamo de negativaj mediaj efikoj, kiuj minacas la ekziston de tiu ekzota [[ekosistemo]].<ref>{{cite news |last=Lemonick |first=Michael D. |url=http://www.time.com/time/magazine/printout/0,8816,983635,00.html |title=Time Magazine Report |work=Time |date=1995-10-30 |accessdate=2010-06-26 |archiveurl=https://archive.is/1Syfk |archivedate=2013-02-04 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-01-07 |arkivurl=https://archive.today/20130204091815/http://www.time.com/time/magazine/printout/0,8816,983635,00.html |arkivdato=2013-02-04 }} {{Webarchiv|url=https://archive.today/20130204091815/http://www.time.com/time/magazine/printout/0,8816,983635,00.html |date=2013-02-04 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.time.com/time/magazine/printout/0,8816,983635,00.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-01-07 |arkivurl=https://archive.today/20130204091815/http://www.time.com/time/magazine/printout/0,8816,983635,00.html |arkivdato=2013-02-04 }}</ref> Aldone, [[nafto]]-ekspluatado en la Amazonia pluvarbaro kondukis al liberigo de bilionoj de galjonoj de netraktita ruboj, gasoj, kaj kruda nafto al la medio, poluante ekosistemojn kaj kaŭzante malbonigan sanefikaron al la indiĝenaj popoloj.<ref>{{cite journal |last=San Sebastian |first=M. |last2=Hurtig |first2=A. K. |title=Oil Exploitation in the Amazon Basin of Ecuador: A Public Health Emergency |journal=Pan American Journal of Public Health |volume=15 |issue=3 |year=2004 |doi=10.1590/S1020-49892004000300014 | issn = 1020-4989 }}</ref> == Administra organizado == [[Dosiero:Ecuador provinces-numbers.svg|eta|250ra|dekstre]] Ekvadoro estas administracie dividita en 24 provincojn (du el ili, [[Santo Domingo de los Tsáchilas]] kaj [[Santa Elena (provinco)|Santa Elena]], kreiĝis nur en [[2007]]): {| class="wikitable sortable" |- ! Provinco !! Provinca ĉefurbo |- | [[Provinco Azuay|Azuay]] || [[Kuenko (Ekvadoro)|Cuenca]] |- | [[Bolívar (Ekvadoro)|Bolívar]] || [[Guaranda]] |- | [[Canar]] || [[Azogeso]] |- | [[Carchi]] || [[Tulkano]] |- | [[Chimborazo (provinco)|Chimborazo]] || [[Riobambo]] |- | [[Cotopaxi (provinco)|Cotopaxi]] || [[Latakungo]] |- | [[El Oro (Ekvadoro)|El Oro]] || [[Maĉalo]] |- | [[Provinco Esmeraldas|Esmeraldas]] || [[Smeraldoj (Ekvadoro)|Esmeraldas]] |- | [[Galapagoj (provinco)|Galápagos]] || [[Puerto Baquerizo Moreno]] |- | [[Provinco Guayas|Guayas]] || [[Guayaquil]] |- | [[Imbabura]] || [[Ibarra (Ekvadoro)|Ibarra]] |- | [[Provinco Loĥo|Loja]] || [[Loĥo (Ekvadoro)|Loĥo]] |- | [[Los Ríos (Ekvadoro)|Los Ríos]] || [[Babahoyo]] |- | [[Manabí]] || [[Portovjeĥo]] |- | [[Morona-Santiago]] || [[Makaso]] |- | [[Napo (Ekvadoro)|Napo]] || [[Teno]] |- | [[Orellana (Ekvadoro)|Orellana]] || [[Puerto Francisco de Orellana]] |- | [[Pastaza]] || [[Pujo]] |- | [[Provinco Pichincha|Pichincha]] || [[Kito]] |- | [[Santo Domingo de los Tsáchilas]] || [[Santo Domingo (Ekvadoro)|Santo Domingo]] |- | [[Santa Elena (provinco)|Santa Elena]] || [[Santa Elena (Ekvadoro)|Santa Elena]] |- | [[Sucumbíos]] || [[Nova Loĥo]] |- | [[Tungurahua (provinco)|Tungurahua]] || [[Ambato (Ekvadoro)|Ambato]] |- | [[Zamora-Chinchipe]] || [[Zamoro (Ekvadoro)|Zamoro]] |} == Politiko == La [[Prezidanto de Ekvadoro]] estas la ŝtatestro kaj registaro de la lando. La postenon nuntempe okupas [[Daniel Noboa]]<ref>[https://www.bbc.com/mundo/articles/c7291r4xxneo]</ref>. Li estas la estro de la Plenuma Povo, helpata de vicprezidanto kaj teamo de kunlaborantoj grupigitaj en la Kabineto de Ministroj. La prezidanto estas la plej alta aŭtoritato de la [[armeo]]. La [[Ekvadora Nacia Asembleo]] (hispane: ''Asamblea Nacional del Ecuador'') estas la organo kiu praktikas la [[Leĝdona povo|leĝdonan povon]] de Ekvadoro. Estas unuĉambra [[parlamento]] formata de 137 asembleanoj distribuitaj en dek du konstantaj komisionoj. La sidejo situas en la urbo [[Kito]] en la Leĝdona Palaco. == Demografio == [[Dosiero:EquateurOtavalo 0606.jpg|eta|dekstra|250ra|Mestiza knabino de [[Otavalo]].]] Laŭ informo generita de la ''Instituto Nacional de Estadísticas y Censos'' en novembro de 2010, 14&nbsp;306&nbsp;876&nbsp;personoj loĝis en Ekvadoro.<ref name="ecuadorencifras.com"/><ref>http://www.inec.gov.ec|título=INEC{{404|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Inicio 2009</ref> el kiuj 58% estas ([[mestizo]]j aŭ ''kastizoj'') nome ''descendientes de españoles-indígenas, españoles-mestizos'' (descendantoj aŭ posteuloj de hispanoj-indiĝenoj, hispanoj-mestizoj), 31% estas ([[blankulo]]j) ''posteuloj de hispanoj, italoj, grekoj kaj portugaloj'', 2% estas ([[mulato]]j, ''montubioj'' aŭ ''moriskoj'' senrilate al la samnoma hispana grupo) devenaj el kruciĝos de diversaj koloniaj kastoj, 4% estas indiĝenoj, (el antikvaj antaŭ-inkaaj civilizacioj), 2,8% estas afrikekvadoranoj (posteuloj de la sklavoj alportitaj el [[Afriko]] en la kolonion) kaj 2,2% estas aziaj (ĉefe japanoj). Tamen ne nur la totala nombro de loĝantaro povas de pendi kaj diferenci laŭ la fonto, sed ĉefe la distribuo laŭ etnoj aŭ eĉ descendoj povas esti ege diversaj. Tiele laŭ aliaj informofontoj 2011 estimates put Ecuador's population at 15,007,343.<ref>"Ecuador". CIA World Factbook. Konsultita la 2011-08-18.</ref> Kaj la distribuo laŭ etnaj grupoj (ĉiam ĉe 2010) estus tute alia: nome ''[[mestizo]]j'' konstituas 71.9% el la populacio (anstataŭ 58 %), [[Indianoj|amerindianoj]] estus 7% de la nuna populacio (anstataŭ 4 %), dum afrikdevenaj estus [[mulato]]j kaj ''[[zambo]]j'', kiuj estus ankaŭ minoritato, ĉefe baze en la provincoj Esmeraldas kaj Imbabura, kio farus ĉirkaŭ 7% el la populacio.<ref name=ethn>[http://www.eluniverso.com/2011/09/02/1/1356/poblacion-pais-joven-mestiza-dice-censo-inec.html Población del país es joven y mestiza, dice censo del INEC]. eluniverso.com. Informoj el nacia censo 2010 (2011-09-02)</ref> Evidentiĝas malfacilo atribui grupojn ĉu al puraj indiĝenaj aŭ al miksitaj popoloj. Ekvadoro havas pli kaj pli grandan elmigran fluon, kaj la nombro de blankuloj altiĝas enorme, ĉefe en provincoj kiaj: [[Galapagoj]], [[Piĉinĉa]], [[Imbabura]] kaj [[Azuay]]. Ekvadoro estas la kvara lando kun plia alta maljuniĝa indico de [[Latinameriko]] nur post [[Ĉilio]], [[Urugvajo]] kaj [[Argentino]], post la rezultoj de censoj de [[2010]] laŭ kiuj pli ol 17% de la populacio superas la 65 aĝojarojn, kaj pli ol 40% de la populacio estas plenkreska, dum la averaĝa aĝo estas inter 27,3 kaj 35,8 aĝojaroj. La vivodaŭro en Ekvadoro estas ĉirkaŭ 79,9 aĝojaroj por viroj kaj 82,9 aĝojaroj por virinoj; en [[2011]] Ekvadoro estis la tria lando kun plej longvivuloj de Ameriko post [[Ĉilio]] kaj [[Kanado]], kaj antaŭ [[Usono]] kaj [[Argentino]]; la vivespero postnaska estas de nur 4 mortintaj beboj el 25 naskiĝintoj; en Ekvadoro naskiĝas pli kaj pli knabinoj pli ol knaboj, ekzemple en [[2010]] naskiĝis 100 knabinoj dum nur 93 knaboj. Tiele por la plenkreska populacio oni povas certigi, ke ĉirkaŭ 49,4% estas viroj, kaj 50,6% virinoj. Tiu klino varias favore al virinoj plie en la provincoj de la centra montaro.<ref>http://190.95.171.13:8080/website/MAPAS_TEMATICOS/CPV_POBLACION%5Cs_sexo.pdf{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Sexos por provincia Konsultita 1-a de januaro de 2009 pdf.</ref> Proksimume 78% de la totala populacio loĝas en urboj, dum la resto loĝas en medioj ruraj, sed tio konstante malpliiĝas, ĉar multaj zonoj deklariĝas urbaj (laŭ surloka leĝaro estas urbaj la areo kun pli ol 10 000 loĝantoj), kaj krome pli kaj pli da personoj elmigras al urbaj zonoj. Ekvadoro estas la sepa plej loĝata lando de Sudameriko, kaj la naŭ plej loĝata de 33 landoj el Latinameriko. Estas la plej dense loĝata de Sudameriko. === Urboj === [[Kito]], '''ĉefurbo''' kiu enhavas 2 889 703 loĝantojn en ties urba nemetropolita areo, kaj estas la sidejo de la registaro kie oni koncentras la ŝtatajn povojn, estis deklaraita kultura heredo de la homaro fare de la [[UNESKO]], kaj la plej grandan nombron de administraj centroj de entreprenoj de la lando, kaj de la publika sektoro kaj de la privata. [[Guajakilo]], la plej loĝata de Ecuador, kun 3 618 450 loĝantoj en ties metropolita areo en 2022. Estas la koncentra poluso de la urboj de la centro de la lando, la ĉefa [[havenurbo]] de Ekvadoro tra kie eniras kaj eliras proksimume 70% el la importaĵoj kaj eksportaĵoj de la lando. Laŭ la informo de la censo 2022, unu el 3 ekvadoranoj loĝas en Guajakilo aŭ en Kito; ambaŭ urboj sume enhavas populacion de 4,7&nbsp;milionoj de loĝantoj kaj eĉ preskaŭ 5&nbsp;milionoj se oni enkalkulas ankaŭ ties metropolitajn areojn. {|class="infobox" style="text-align:center; width:97%; margin-right:10px; font-size:90%" ! align=center colspan=9 style="font-weight:bold" | Plej loĝataj urboj de Ekvadoro |- ! rowspan=13 width:100|<br /> [[Dosiero:Guayaquilaéreo.jpg|kadra|100ra|Guayaquil]]<br />[[Guayaquil]]<br /> [[Dosiero:FACHADA ASAMBLEA NACIONAL. QUITO, 20 DE FEBRERO 2020. 01.jpg |kadra|100ra|Quito]]<br />[[Quito]]<br /> [[Dosiero:Ama la Vida - Flickr - AR PN ANDES15 CUENCA TV 022 (14584742390).jpg|kadra|100ra|Cuenca]]<br />[[Cuenca (Ekvadoro)|Cuenca]]<br /> ! align=center style="background:#f5f5f5;"| ! align=center style="background:#f5f5f5;"| ! align=center style="background:#f5f5f5;"|Urbo ! align=center style="background:#f5f5f5;"| ! align=center style="background:#f5f5f5;"|Provinco ! align=center style="background:#f5f5f5;"|Populacio ! rowspan=13|<br /> <br />[[Dosiero:Santo Domingo, Ecuador.jpg|kadra|100ra|Santo Domingo]]<br />[[Santo Domingo (Ekvadoro)|Santo Domingo]]<br /> [[Dosiero:Duran-Ecuador.jpg|kadra|100ra|Durán (ciudad)]]<br />[[Durán]]<br /> [[Dosiero: Machala (2202377678).jpg|kadra|100ra|Machala]]<br />[[Machala]]<br /> |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 1 ||[[Dosiero:Bandera de Guayaquil.svg|20ra|kadra]]||align=left| [[Guayaquil]] ||align=left| [[Dosiero:Bandera de Guayaquil.svg|20ra|kadra]] ||align=left| [[Guayas]] || 2 650 288 || |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 2 ||[[Dosiero:Flag of Quito.svg|20ra]]||align=left| [[Quito]] ||align=left| [[Dosiero:Bandera Provincia Pichincha.svg|20ra]] ||align=left| [[Provinco Piĉinĉa|Piĉinĉa]] || 1 763 275|| |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 3 ||[[Dosiero:Flag of Cuenca, Ecuador.svg|20ra]]||align=left| [[Cuenca (Ekvadoro)|Cuenca]] ||align=left| [[Dosiero:Bandera Provincia Azuay.svg|20ra]] ||align=left| [[Azuay]] || 361 524 || |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 4 || ||align=left| [[Santo Domingo (Ekvadoro)|Santo Domingo]] ||align=left| [[Dosiero:Bandera Província Santo Domingo de los Tsáchilas.svg|20ra]]||align=left| [[Santo Domingo de los Tsáchilas]] || 334 826 || |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 5 ||[[Dosiero:Flag of Durán.svg|20ra|kadra]]||align=left| [[Durán (urbo)|Durán]] ||align=left|[[Dosiero:Bandera de Guayaquil.svg|20ra|kadra]]||align=left| [[Provinco Guayas|Guayas]]|| 295 211 || |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 6 ||[[Dosiero:Machala Flag.svg|20ra|kadra]]||align=left| [[Machala]] ||align=left| [[Dosiero:Bandera Provincia El Oro.svg|20ra]] ||align=left| [[Provinco El Oro|El Oro]] || 288 072 || |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 7 || ||align=left| [[Manta (Ekvadoro)|Manta]] ||align=left| [[Dosiero:Bandera Província Manabí.svg|20ra|kadra]] ||align=left| [[Manabí]] || 258 697 || |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 8 ||[[Dosiero:Flag of Portoviejo.svg|20ra|kadra]]||align=left| [[Portoviejo]] ||align=left| [[Dosiero:Bandera Província Manabí.svg|20ra|kadra]] ||align=left| [[Manabí]] || 244 129 || |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 9 || ||align=left| [[Loja (Ekvadoro)|Loja]] ||align=left| [[Dosiero:Bandera Província Loja.svg|20ra]] ||align=left| [[Loja (provinco)|Loja]] || 203 496 || |- |align=center style="background:#f0f0f0;"| 10 || [[Dosiero:Bandera de Quevedo.svg|20ra]]||align=left| [[Kevedo (Ekvadoro)|Kevedo]] ||align=left| [[Dosiero:Bandera de Los Ríos.svg|20ra]] ||align=left| [[Provinco Los Ríos|Los Ríos]] || 177 792 || |- | colspan="9" align=center style="background:#f5f5f5;" | Statistikoj laŭ la censo de 2022<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://app.powerbi.com/view?r=eyJrIjoiNWUzMjQwOWMtZjFhOS00NjczLTk0YTItNjcwZmRmY2YxMjkyIiwidCI6ImYxNThhMmU4LWNhZWMtNDQwNi1iMGFiLWY1ZTI1OWJkYTExMiJ9 |titolo=Arkivita kopio }}</ref> |} {{-}} == Migrado == Dum la epoko de 1998 al 2002 Ekvadoro trapasis fortan ekonomian, politikan kaj financan [[krizo]]n, akcelita de la fenomeno de la [[dolarigo]], kiu provokis, ke la [[Sukro (valuto)|sukro]] senvaloriĝis ĝis niveloj neniam antaŭe viditaj, provokante ties malaperon kaj ke la lando adoptis kiel valuto la [[Usona dolaro|usonan dolaron]]. Tiu decido rekte tuŝis la sektorojn plej vundeblajn de la socio, provokante la kreskon de la niveloj de [[malriĉeco]] en la lando, malpliigante al minimumaj niveloj ties akiran povon kun aliaj ekonomiaj malboniĝoj tiele ke la familia enspezo ne povis averaĝe facile sufiĉi por la bazaj necesoj. En tiu malkuraĝiga panoramo, granda parto de ekvadoranoj decidis elmigri eksterlanden al lokoj kie [[salajro]]j estas klare pli altaj ol tiuj atingeblaj en Ekvadoro, kaj tiele kelkaj landoj de Eŭropo kaj Usono, ekkaptis laboristaron ĉefe por la realigo de pezaj taskoj; sed tio fakte reprezentis esperon por kiuj trapasis ekonomiajn problemojn. Pro tio spite la penon kaj foje la danĝeron eniri kontraŭleĝe aliajn landojn, multaj ekvadoranoj enŝuldiĝis por elveturi kaj riskis sian malmultan havaĵon cele atingi pli altajn (kaj eĉ dignajn) enspezojn, plibonigi sian vivnivelon, foje kontraŭ la risko malkomponigi familiojn. Ekde 2007 ĝis la aktualo, la ekplibonigo de la enlanda ekonomio al niveloj de ĝis 8% jara, la faktoroj de la moda ekonomia krizo en la [[unua mondo]], la milita konflikto kolombia, reformoj pri migrado kaj internaciaj politikoj de integrado modifis komplete la migran panoramon, kaj nune fakte grandaj kvantoj de enmigrintoj estas allogataj veni al Ekvadoro. Ekvadoro iĝis la unua lando en la mondo kiu enigis migradon kiel fundamentan rajton en sian [[Konstitucio|konstitucion]] en [[2008]]. La Ministerio pri Eksterlandaj Aferoj nomiĝas ''Ministerio de Relaciones Exteriores y Movilidad Humana MREMH'', hispana por Ministerio pri Eksterlandaj Rilatoj kaj Homa Moviĝeblo.  La rajto je migrado de personoj estas agnoskita laŭ Artikolo 40 kaj estas garantiite, ke neniu persono estos konsiderata kontraŭleĝa pro sia migra statuso<ref>(en) ''[http://pdba.georgetown.edu/Constitutions/Ecuador/english08.html Constitution of the Republic of Ecuador]'', la 20-an de oktobro 2008. Angla traduko de la teksto de la konstitucio de 2008. </ref>. === Elmigrado === Komence de la 20-a jarcento, malmultaj ekvadoranoj forlasis la landon por setliĝi eksterlanden. Inter la 1910-aj kaj [[1920-aj jaroj]], pro ''eksplodo'' de la agrikulturaj produktoj (ĉefe [[kaŭĉuko]]) en Oriento, kaj de la kakao en la marborda regiono, la antikvaj [[terposedanto]]j kaj resto de la alta klaso eksendis junulojn studi eksterlanden, ĉefe en [[Francio]]n. Tiu migrado estis selekta, eventuala kaj rezultis en la fakto ke kiuj estis irintaj al [[Eŭropo]] aŭ al [[Usono]] ne reprezentis multe en la statistikoj de tiuj landoj. Ekde la [[1950-aj jaroj]] komencis la eliro de personoj pli malriĉaj kiuj veturis ĉefe al Usono por plibonigi sian ekonomian situacion pro neceso, kaj ankaŭ de kelkaj ne tiom malriĉaj kiuj serĉis pli bonan sorton pli pro aventuremo ol pro neceso. En la [[1970-aj jaroj]], elmigrantoj komencis veturi al aliaj landoj kiaj [[Aŭstralio]] kaj [[Kanado]]. Personoj el la centraj montaroj, kaj de Azuay kaj Cañar, vidis malpliiĝe siajn familiajn grupojn. Tiu migrado ankoraŭ ne tuŝis la lokajn statistikojn. Dum la 1980-aj jaroj, la homa translokiĝo eksterlanden ekakiris dimensiojn jam gravajn por la ekonomio kaj por la socio. La influo de modoj, moroj kaj kutimoj ekinfluis ankaŭ sur familioj de klasoj kaj mezmalaltaj kaj malaltaj. Post akra ekonomia kaj financa krizo de [[1999]], oni ĉirkaŭkalkulas ke pli ol tri milionoj da ekvadoranoj (20% de la totalo de la populacio je 2005) abandonis la landon direkte al diversaj destinoj, ĉefe al [[Usono]], [[Hispanio]] kaj [[Italio]] (al tiuj tri lokoj kiel unuaranga laboristaro ĉefe). Estis elmigrado ankaŭ al aliaj landoj kiaj [[Venezuelo]] (en la 1980-aj kaj 1990-aj jaroj), [[Ĉilio]] (ĉefe kuracistoj kaj aliaj sanlaboristoj), [[Kanado]] (profesiaj teknikistoj) kaj, malplie kaj pro diversaj tialoj, al [[Israelo]], [[Belgio]], [[Meksiko]] kaj [[Unuiĝinta Reĝlando]]. La [[elmigrado]] pluis laŭlonge de la unuaj jaroj de la 20-a jarcento.<ref>[http://www.ildis.org.ec/public/titleList.do?categoryCode=13 Cartillas de migración] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150425005000/http://www.ildis.org.ec/public/titleList.do?categoryCode=13 |date=2015-04-25 }}, de ILDIS</ref> Oni ne konas precize kiom da ekvadoranoj estis elmigrintaj nek ekzistas precizaj ĝeneralaj statistikoj pri ties nombro kiel loĝantoj en ties novaj landoj. Ja ekzistas partikularaj ciferoj, ekzemple en Hispanio je 1-a de januaro de 2012 laŭ la INE (hispana Nacia Instituto pri Statistiko) ekvadorianoj estis la kvara plej granda grupo de enmigrintoj, nur post rumanoj, marokanoj kaj britoj, kun 308.174 ekvadoraj enmigrintoj, tio estas 52,536 malpli ol la antaŭa jaro.<ref>Charo Nogueira, "La población extranjera baja por primera vez en 15 años", [[El País]], Madrido, 17-a de januaro 2013, paĝo 35.</ref> En januaro de [[2007]], la ekvadora registaro kreis la Nacian Sekretarion por Migrantoj (Senami), cele difini la publikan politikon pri homa moveblo (migrado, elmigrado, enmigrado, rifuĝo, ktp.), kies linioj registriĝis en la Konstitucio de 2008. Post 2002 la elmigrado malpliiĝis jaron post jaroj danke al la ekonomia stabileco kaj post 2005 plie malpliiĝis pro alveno de la krizo al la unua mondo kaj la significa disvolviĝo de la nacia ekonomio kaj ekde 2010 limiĝis praktike al migrado pro studoj, turismo aŭ komerco. === Enmigrado === Spite granda elmigrado el Ekvadoro, tiu lando ricevas milojn de personoj de diversaj landoj kiuj devis abandoni siajn landojn pro diversaj tialoj. Dekomence, dum la kolonia epoko, la enmigrado centriĝis en eŭropanoj allogitaj pro agrikulturo; dum la komenco de la respublika epoko, la enmigrado ŝanĝis al [[araboj]], [[judo]]j kaj aliaj eŭropanoj (ne nur hispanoj, sed ankaŭ belgoj, nederlandanoj, italoj kaj francoj) fuĝintaj el ekonomiaj krizoj aŭ el militoj, inter aliaj. [[Dosiero:Catedral de la Inmaculada Consepción en el Parque Calderon en Cuenca, Ecuador.jpg|eta|dekstre|200ra|Cuenca, elektita unu el ĉefaj lokoj por emeritoj en la mondo.<ref name=Extranjeros>http://elcomercio.com/pais/Cuenca-seduce-calidad-vida_0_535146546.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130515141134/http://elcomercio.com/pais/Cuenca-seduce-calidad-vida_0_535146546.html |date=2013-05-15 }} Cuenca seduce por su calidad de vida Konsultita la 30-an de aŭgusto de 2011, publikigo de 14-a de aŭgusto de 2011, ''[[El Comercio (Ekvadoro)|El Comercio]]''.</ref>]] [[Dosiero:Quito-Catedral-Panecillo-01.jpg|eta|desktre|200ra|Kito estas moderna urbo kun eŭropa etoso, pro kio ĝi ricevas grandan kvanton de enmigrintoj.]] [[Dosiero:Otavalo Imbabura nina urkuwan.jpg|eta|dekstre|200ra|Otavalo pro ties klimato kaj bunta etoso allogas la atenton de germanoj kaj norvegoj.]] Post, dum la 20-a jarcento la enmigrado venis ĉefe de aliaj latinamerikaj landoj pro enlandaj militoj, ekonomiaj krizoj, diktatorecoj, ĉefe argentinoj, ĉilianoj kaj urugvajanoj. En la aktualo kaj ĉefe el 2002, la fluo de enmigrantoj al Ekvadoro pliiĝis ĉefe de [[kolombianoj]] kiuj fuĝis pro interna longdaŭra konflikto; tio koncernas al duonomiliono da kolombianoj kiuj loĝas en Ekvadoro laŭleĝe. Alta vivnivelo kaj valoro de la respektivaj valutoj koncernas al enmigrantoj devenaj el [[Peruo]], [[Kubo]], [[Haitio]], [[Bolivio]], [[Ĉinio]] kaj duarange el aliaj amerikaj kaj aziaj landoj; tiuj enmigrintoj tre ofte okupas la laborpostenojn abandonitajn de la ekvadoraj elmigrintoj. El 2007 komencis politiko kiu klopodas la revenon de ekvadoraj elmigrintoj kiuj povas reveni al la lando kun meblaro, materialoj, laboriloj kaj eĉ familia aŭto danke al permeso ne pagi tiom da impostoj. Same oni klopodas faciligi akiron de loĝejo aŭ aliron al financado. Tio ĉefe ekfunkciis pro respektivaj ekonomiaj krizoj en Eŭropo kaj Nordameriko. Lasta grupo de enmigrintoj estas formata de [[Eŭropo|eŭropanoj]], [[Nordameriko|nordamerikanoj]] kaj [[Latinameriko|aliaj latinamerikanoj]] kiuj alvenis pro tialoj rilataj al investado aŭ serĉo de komforto, alloge de naturo kaj vario de klimatoj kaj specioj; tiuj setlis en turismaj lokoj kiaj en [[Amazonio]]; la urbo Baños en la provinco Tungurahua; Cuenca, Guajakilo, Kito, Loja, Nueva Loja, Golfo Caráquez, Salinas, ktp; Imbabura ([[Otavalo]], [[Kotakaĉi (urbo)|Kotakaĉi]] kaj [[Ibarra (Ekvadoro)|Ibarra]]); banlokoj de la ekvadora marbordo, la insuloj Galapagoj, naciaj parkoj, inter aliaj. El ili multaj temas pri emerituloj aŭ personoj kiuj serĉas kuracadon en pli malkosta loko ol en sia kutima loĝloko; ekzemple en Cotacachi, por 2007 pli ol 13.000 emerituloj el kaj germanaj kaj svisaj venis por loĝadi tie definitive. La urboj kun pli altaj nombroj de enmigrintoj estas laŭrange la jenaj: * [[Kito]] (eŭropanoj, ĉinoj, baratanoj kaj ĉilianoj), * [[Tulcán]] (kolombianoj), * [[Cuenca (Ekvadoro)|Cuenca]] (hispanoj, usonanoj kaj grekoj), * [[Puerto Baquerizo Moreno]] (germanoj, norvegoj kaj poloj), * [[Ibarra (Ekvadoro)|Ibarra]] (hispanoj, portugaloj kaj svisoj), * [[Manta (Ekvadoro)|Manta]] (kubanoj kaj urugvajoj), * [[Baños de Agua Santa]] (usonanoj kaj kanadanoj) * [[Kotakaĉi (urbo)|Kotakaĉi]] (norvegoj, germanoj kaj svedoj); * [[San Miguel de Bolivar]] (usonanoj, portugaloj, araboj) * [[Riobamba]] (ĉinoj, kubanoj, ĉilianoj, kolombianoj) La provinco kun pli da enmigrintoj estas respektive la jenaj: * [[Imbabura]] (eŭropanoj kaj argentinoj), * [[Provinco Piĉinĉa|Piĉinĉa]] (eŭropanoj kaj kubanoj), * [[Carchi]] (kolombianoj), * [[Guayas]] (italoj, ĉilianoj, kubanoj, hispanoj, ĉinoj) * [[Galapagoj]] (eŭropanoj). == Ekonomio == [[Dosiero:Ecuador treemap es.png|eta|Reprezento de la eksportataj produktoj el Ekvadoro en 28 kategorioj laŭkolore: brune nafto, flave banano.]] [[Dosiero:USCurrency Federal Reserve.jpg|eta|La [[usona dolaro]], valuto cirkulanta kutime en Ekvadoro.]] La lando estas ĉefe agrara kaj fiŝista. Tamen, dum la lastaj jardekoj la nafto iĝis la ĉefa fonto de enspezoj de la ŝtato. Dum la lastaj jaroj ekonomia krizo tre frapis la landon, kio kondukis al forta elmigrado, ĉefe al [[Usono]] kaj [[Hispanio]] kaj aliaj [[Eŭropo|eŭropaj]] landoj. En [[2000]] la [[usona dolaro]] fariĝis la oficiala monunuo de la lando, anstataŭante la ekvadoran sukron. La ekonomio de Ekvadoro estas la oka plej granda de [[Latinameriko]] kaj espertis averaĝan kreskon de 4,6% inter 2000 kaj 2006.<ref>url=http://es.noticias.yahoo.com/11/20090214/twl-amn-gen-eeuu-ecuador-2da-cabeza-c6d32d2.html Depto de Estado: Política económica de Ecuador es incierta, konsultita la 15-an de februaro de 2009, AP</ref> Januare de 2009, la [[Centra Banko de Ekvadoro]] (BCE) situis la antaŭvidon de kresko de 2010 en 6,88%.<ref>url=http://www.soitu.es/soitu/2009/01/16/info/1232133437_646823.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141215013020/http://www.soitu.es/soitu/2009/01/16/info/1232133437_646823.html |date=2014-12-15 }} El Banco Central de Ecuador sitúa el crecimiento del 2010 en más del 6%, konsultita la 15-an de februaro de 2009, SOITU.</ref> La [[MEP]] duobliĝis inter 1999 kaj 2007, atingante 65.490 milionojn da dolaroj laŭ la BCE.<ref>url=http://www.bce.fin.ec/indicador.php?tbl=pib {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121029010858/http://www.bce.fin.ec/indicador.php?tbl=pib |date=2012-10-29 }} PIB, konsultita la 2-an de januaro de 2009.</ref> La [[inflacio]] al konsumanto ĝis januaro de 2008 estis situanta ĉirkaŭ 1.14%, nome la plej alta registrita la antaŭan jaron, laŭ la Nacia Instituto de Statistiko kaj Censoj de Ekvadoro (INEC). La monata indico de sendungeco restis ĉirkaŭ 6 al 8 % ekde decembro de 2007 ĝis septembro de 2008, tamen, tiu plialtiĝis al ĉirkaŭ 9 & oktobre kaj remalaltiĝis novembre de 2008 al 8 &.<ref>url=http://www.ecuadorencifras.com/cifras-inec/desempleo2.html Tasa de desempleo mensual, konsultita la 1-an de januaro de 2009</ref> Oni ĉirkaŭkalkulas je 9 milionoj de ekvadoranoj tiujn kiuj havas okupon ekonomie kaj ĉirkaŭ 1,01 milionoj da loĝantoj kiuj estas sendungaj.<ref>url=http://www.ecuadorencifras.com/cifras-inec/ecvGeneral.html#tpi=11 Actividades económicas, konsultita la 1-an de januaro de 2010</ref> En 1998, 10 % de la plej riĉa populacio posedis la 42,5 % de la riĉo, dum 10 % de la plej malriĉa populacio posedis nur la 0,6 % de la riĉo. Dum sama jaro, la 7,6 % de la elspezo en publika sanservo estis profito por 20 % de la malriĉa populacio, dum 20 % de la riĉa populacio ricevis la 38,1 % de tia elspezo. La indico de ekstrema malriĉo malpliiĝis signife inter 1999 kaj 2010. En 2001 oni ĉirkaŭkalkulis je 40 % de la populacio, dum por 2010 tiu cifero malaltiĝis al 16,5 % de la totala populacio. Tio rilatas ĉefe al la elmigrado, krom kun la ekonomia stabileco akirita post la [[dolarigo]].<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/BANCOMUNDIAL/EXTSPPAISES/LACINSPANISHEXT/ECUADORINSPANISHEXT/0,,contentMDK:20830521~menuPK:500565~pagePK:1497618~piPK:217854~theSitePK:500558,00.html |titolo=Banco Mundial |alirdato=2013-01-22 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130605151407/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/BANCOMUNDIAL/EXTSPPAISES/LACINSPANISHEXT/ECUADORINSPANISHEXT/0,,contentMDK:20830521~menuPK:500565~pagePK:1497618~piPK:217854~theSitePK:500558,00.html |arkivdato=2013-06-05 }}</ref> La indicoj de malriĉo estis pli altaj ĉe la indiĝenaj, afrikdevenaj kaj ruraj populacioj, atingante 44 % de la indiĝena populacio<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/BANCOMUNDIAL/EXTSPPAISES/LACINSPANISHEXT/0,,contentMDK:20505827~menuPK:508626~pagePK:146736~piPK:226340~theSitePK:489669,00.html |titolo=Monda Banko kaj Malriĉo |alirdato=2013-01-22 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150429191653/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/BANCOMUNDIAL/EXTSPPAISES/LACINSPANISHEXT/0,,contentMDK:20505827~menuPK:508626~pagePK:146736~piPK:226340~theSitePK:489669,00.html |arkivdato=2015-04-29 }}</ref> [[Dosiero:Industria petrolera ecuatoriana.jpg|eta|Naftorafinejoj en Esmeraldas.]] [[Nafto]] reprezentas la 40% de la eksportado kaj kontribuas pluhavi komercan bilancon pozitive. Ekde finoj de la [[1960-aj jaroj]], la ekspluatado de nafto altigis la produktadon kaj la ekvadoraj rezervoj estas ĉirkaŭkalkulataj je 4.036 milionoj da bareloj.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.expreso.ec/ediciones/2010/02/04/econom%C3%ADa/econom%C3%ADa/ecuador-con-reservas-petroleras-hasta-2043/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-01-22 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120122075417/http://www.expreso.ec/ediciones/2010/02/04/econom%C3%ADa/econom%C3%ADa/ecuador-con-reservas-petroleras-hasta-2043/ |arkivdato=2012-01-22 }}</ref> La komerca totala bilanco januare de 2010 atingis enspezon de preskaŭ 5000&nbsp;milionoj de dolaroj, giganta cifero kompare kun la enspezo de 2007, kiu atingis enspezon de 5,7 milionoj de dolaroj; la enspezo malaltiĝis je ĉirkaŭ 425 milonoj kompare kun tiu de 2006. Tiu cirkonstanco okazis ĉar importado kreskis pli rapide ol eksportado. La komerca nafta bilanco generis ciferon pozitivan je 3,295 milionoj de dolaroj en 2008; dum la nenafta bilanco estis negativa je ĉirkaŭ 2,842 milionoj da dolaroj. Tio permesis malspezon komercan, sen konsideri nafton, je 19% rilate al antaŭa jaro. La komerca bilanco kun [[Usono]], [[Ĉilio]], [[Eŭropa Unio]] kaj aliaj eŭropaj landoj, [[Bolivio]], [[Peruo]], [[Brazilo]], estas pozitiva, sed kun [[Meksiko]], [[Argentino]], [[Kolombio]], [[Azio]], estas negativa.<ref>https://web.archive.org/web/20081010135723/http://www.bce.fin.ec/documentos/Estadisticas/SectorExterno/BalanzaPagos/balanzaComercial/ebc200802.pdf Balanza comercial, konsultita la 2-an de januaro de 2009 pdf.</ref> Ekvadoro negocis duflankajn traktatojn kun aliaj landoj, krom aparteni al la Anda Komunumo de Nacioj, kaj estas membro asocia de Mercosur. Ĝi estas membro ankaŭ de la [[Monda Organizaĵo pri Komerco]] (MOK), krom de la [[Interamerika Banko por Disvolviĝo]] (IBD), de la [[Monda Banko]], [[Internacia Monunua Fonduso]] (IMF), de la ''[[Corporación Andina de Fomento]]'' (CAF), kaj de aliaj organismoj multflankaj. En [[aprilo de 2007]] Ekvadoro pagis komplete sian ŝuldon al IMF kaj tiel finis epokon de intervenado de tiu organizaĵo en la lando. En 2007, oni kreis la institucion [[Komunumo Sudamerika de Nacioj]] (UNASUR), kun konstanta sidejo en Kito. La lando estis parto ankaŭ de la kreado de la [[Suda Banko]], kun aliaj ses sudamerikaj landoj. Ekvadoro realigis negocadon por la subskribo de Traktato de Libera Komerco kun Usono, sed post la elekto de la Prezidento Correa tiu negocado estis nuligita. Jam en [[2019]] la prezidanto [[Lenín Moreno]] subskribis [[:n:Manifestaciantoj devigis la ekvadoran registaron fuĝi el la ĉefurbo|novan kontrakton]] kun IMF, kiu pruntedonis al la lando 4,2 miliardojn da dolaroj, sed devigis la registaron akcepti ŝparprogramon, kiu nuligis fuelajn subvenciojn, kaŭzinte abruptan altiĝon de fuelprezoj. === Agrikulturo === En la sektoro de agrikulturo, Ekvadoro estas grava eksportisto de [[banano]] (unuarange tutmonde laŭ produktado kaj laŭ eksportado), de floroj, la oka monda produktanto de [[kakao]]. Estas signifa ankaŭ ties produktado de [[salikoko]]j, [[sukerkano]], [[rizo]], [[kotono]], [[maizo]], [[palmo]]koroj kaj [[kafo]]. Ties riĉo je [[lignoproduktado]] koncernas grandajn etendojn de [[eŭkalipto]] en la tuta lando, same kiel de manglaroj. Kaj [[pino]]j kaj [[cedro]]j estas plantataj en la montaraj regionoj; [[Juglando (genro)|nuksarbo]]j kaj ''romerillo'' el genro ''[[Podocarpus]]'' aŭ podokarpoj; kaj ligno de [[balzo]], en la baseno de la rivero Guayas. === Industrio === La industrio koncentriĝas ĉefe en [[Guajakilo]], plej granda centro industria de la lando, kaj [[Kito]] kie en la lastaj jaroj la industrio kreskiĝis konsiderinde, estas la plej granda entreprena centro de la lando.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://rankings.americaeconomia.com/2010/mejoresciudades/ranking.php |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-01-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20141117023526/http://rankings.americaeconomia.com/2010/mejoresciudades/ranking.php |arkivdato=2014-11-17 }}</ref> La industria produktado direktas sin ĉefe al la interna merkato. Sed ankaŭ estas limigita eksportado de produktoj fabrikitaj industrie. Inter tiuj elstaras enladigitaj manĝaĵoj, alkoholaĵoj, juveloj, mebloj kaj aliaj. La lando disponas el klaraj ebloj por [[industrio]] en granda vario de sektoroj. La interna produktado de krudaj materioj kaj tekstilaj kaj industriaj; la minado; la kemia industrio, naftokemia; same kiel la nafta kaj gasprodukta, pro disponi el la ĉefa eniro de tia industrio; elektra generado pro ties altega hidraŭlika, suna kaj elventa ebloj por diversaj sektoroj de la landa ekonomio; la prilaborado de produktoj baze sur fandigo de materialoj aŭ [[kristalo]]j; produktado agrikultura kaj rurindustria kaj de fabrikado de manĝaĵoj; produktado farmacia; inter aliaj. La plej gravaj projektoj aktuale disvolviĝantaj estas naftorafinejo ĉe la Pacifiko, situanta en Manta kiu estos unu el la ĉefaj en la mondoregiono, kio permesos al Ekvadoro el importisto de naftoderivaĵoj iĝi eksportisto de tiaj produktoj; la diversaj '''hidroelektraj projektoj''' inter kiuj elstaras ĝis nun la konstruata Coca Codo Sinclair kiu generos ĉirkaŭ 40% de la nuna mendaro de la lando permesos al Ekvadoro iĝi unu el ĉefaj eksportistoj de [[elektra energio]] en la kontinento; la minado grandskale iĝos unu el la industrioj plej enspezigaj kun la nafta, ĉar oni trovis riĉajn kuŝejojn de diversaj metaloj en Azuay, Morona Santiago, El Oro kaj Zamora Chinchipe. Ekde komenco de 2013 ekos nova esplorado por [[nafto]] en la provincoj amazoniaj, ĉefe de la sudo, kaj por [[gaso]] en la golfo de Guajakilo kaj de mineraloj en la sudo de la lando. La regionoj kun plej granda kresko aŭ industria produktado troviĝas ĉe la urboj Guajakilo, Kito, Cuenca, Esmeraldas, Manta, Orellana, Nueva Loja, Machala, Santo Domingo kaj Ambato. == Kulturo == Ekvadoro estas multetna kaj tiele multkultura ŝtato. Ties populacio superas la 14 milionojn de loĝantoj. El tiu, pli ol 5 milionoj kaj duono loĝas en la [[Andoj]]. Ĉe la [[marbordo]] de la Pacifiko la cifero alproksimiĝas al 6 milionoj kaj duono. En [[Amazonio|Amazonia Ekvadoro]] loĝas pli ol 600.000 loĝantoj, kaj en [[Galapagoj]] nur ĉirkaŭ 17.000. Evidente la kulturo de la loĝantoj de tiaj diversaj regionoj diferencas. Krome konsiderindas la diverseco kaj etna kaj regiona de Ekvadoro por analizi ties kulturon. Etne tio estas markata de la esto de [[mestizo]]j, [[indiĝeno]]j, [[afrik-ekvadorano]]j, kaj [[blankulo]]j (aŭ pli bone dirite eŭropdevenuloj; oni povas klare imagi, ke ĉiuj devenoj kunportas proprajn karakterojn al la komuna kulturo. Inter indiĝenoj estas almenaŭ 15 diversaj nacioj kun propraj lingvoj, kulturoj, dediĉoj ktp. Ili komponas ĉefe ruran populacion. Ili hegemonias ĉefe en Andoj kaj Amazonio. La afrik-ekvadorano troviĝas ĉefe en du koncentroj nome ĉe la norda marbordo en la provinco Esmeraldas kaj ĉe la Valo Ĉota, inter la provincoj Imbabura kaj Karĉi. === Lingvo === La [[hispana lingvo]] estas la plej parolata. Estas diversaj [[dialekto]]j grupigeblaj ĉefe en tri areoj, kiuj koincidas kun la geografiaj areoj, nome la marbordo, kie oni parolas pli puran ekvadoran dialekton, dum en Andoj oni parolas dialektojn en lingva areo kiu sekvas sude al Peruo. Same la amazonia areo ekde lingva vidpunkto sekvas sude al Peruo. En la marborda areo (ekvadora dialekto) la centro estus Guajakilo kaj la afrikdevena heredo (ĉefe en Esmeraldas) nuancas la lingvaĵon per klara influo afrikdevena. En la anda areo rimarkindegas la uzadon de vortoj el [[Keĉua lingvaro|keĉua]] kaj ties ĝenerala influo kaj elstaras en la provincoj [[Imbabura]] kaj [[provinco Karĉi|Karĉi]] la akĉento ''pastuso'' kaj en [[provinco Azuay|Azuay]] kaj [[provinco Cañar|Cañar]] la akĉento ''morlako''. Ekde [[provinco Piĉinĉa|Piĉinĉa]] ĝis [[provinco Ĉimborazo|Ĉimborazo]] oni parolas per pli konstanta akĉento de centra montaro. Rimarkindas ankaŭ ke la socia klaso determinas kiel oni parolas la montaran dialekton, nome en la plej riĉaj klasoj montaraj estas tendenco klopodi eviti la keĉuan influon. == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Vidu ankaŭ == * [[Listo de naciaj parkoj de Ekvadoro]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|wikinewscat=Ekvadoro|ReVo=ekvador}} * {{ueavikio|Ekvadoro|Ekvadoro}} {{eo}} * [http://www.presidencia.gov.ec Oficiala retejo de la respublika prezidentejo] * [http://www.vivecuador.com Retejo de la Ministerio pri Turismo de Ekvadoro] * [http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/amsudant/equateur.htm Lingva situacio kaj leĝaro en Ekvadoro] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20040605005039/http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/amsudant/equateur.htm |date=2004-06-05 }} {{Ŝtatoj en Sudameriko}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Ekvadoro| ]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1840]] 7psd63mg3grc86f0tt8ttrbs3d1b4pr 0 1051 9490093 9483527 2026-10-07T19:32:29Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490093 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Equation illustration colour.svg|eta|Ilustraĵo pri simpla ekvacio; ''x'', ''y'', ''z'' estas [[reelo|reelaj]] nombroj analogaj al pezoj.]] '''Ekvacio''' estas [[Egaleco (matematiko)|egalaĵo]] enhavanta almenaŭ unu [[variablo]]n, kiu simbole reprezentas nekonatan valoron/[[grando]]n el la subkomprenata [[Aro (matematiko)|aro]]. Depende de la nombro de malsamaj enestantaj [[variablo]]j, ekvacio povas esti unuvariabla, duvariabla ktp. La '''solvo''' (por iuj tipoj de ekvacioj nomata "radiko") de unuvariabla ekvacio estas tia valoro de la variablo, kiu igas ekvacion valida egalaĵo, se ĝi anstataŭas ĉiujn aperojn de la variablo en la egalaĵo. Ekzemple, la solvo de la unuvariabla ekvacio 3x - 1 = 2x + 5 estas la nombro 6, ĉar 3 · 6 - 1 = 2 · 6 + 5. La aro de la solvoj de iu ekvacio povas esti finia, malplena aŭ nefinia. Ekzemple, la aro de la solvoj de la ekvacio 5x + 3 = 5x estas '''malplena''' (t.e. ĝi ne havas solvon); por la ekvacio (x+2)(x-3)=0, ĝi estas '''{-2; 3}''', kaj por la ekvacio |x| = x, ĝi estas '''[0; +∞)'''. <u>Rimarko:</u> [[funkcio]] |x| nomiĝas '''modulo''' de x kaj difineblas jene: |a|=a, se a>=0 kaj |a|=-a, se a<0. Solvi ekvacion signifas trovi la aron de ĝiaj solvoj. Ekvacioj estas ''ekvivalentaj'', se ili havas la samajn solvojn. Ĝenerale, ĉiu unuvariabla ekvacio povas esti prezentita kiel f(x)=0 kaj la aro de ĝiaj solvoj estas aro de abscisoj de la punktoj, rezultitaj pro la intersekco de la grafiko y=f(x) kun OX akso. Oni konas sekvajn ekvaciojn en [[matematiko]]: * '''[[Algebra ekvacio]]''' - ekvacio egaliganta [[polinomo]]n al nulo. ** '''[[Lineara unuvariabla ekvacio]]''' - <math>ax + b = 0</math> ** '''[[Kvadrata ekvacio]]''' - entenanta la kvadraton (duagradon) de la serĉata nombro aŭ kvanto - <math>ax^2 + bx + c = 0</math>. ** '''[[Kuba ekvacio]]''' - entenanta la kubon (triagradon) de la serĉata nombro aŭ kvanto. ** '''[[Bikvadrata ekvacio]]''': <math>ax^4 + bx^2 + c = 0</math> * '''[[Diferenciala ekvacio]]''' - ekvacio enhavanta derivaĵojn. * '''[[Diofanta ekvacio]]''' La finia aro de ekvacioj, kiuj enhavas la samajn variablojn, estas nomata [[ekvaciaro]] aŭ sistemo de ekvacioj. La solvo de la ekvaciaro estas la komuna solvo de ĉiu ekvacioj de la sistemo. Depende de la kvanto de solvoj, sistemo povas esti solvohava (unusolva aŭ plursolva) kaj sensolva. == Priskribo == [[Dosiero:First Equation Ever.png|thumb|maldekstre|400px|La unua uzo de la egalsigno, egalvalora al 14''x'' + 15 = 71 en moderna notacio. El la verko ''The Whetstone of Witte'' de Robert Recorde el Kimrio (1557).<ref name="Whetstone">Recorde, Robert, ''The Whetstone of Witte'' ... (London, England: Jhon Kyngstone, 1557), [https://archive.org/stream/TheWhetstoneOfWitte#page/n237/mode/2up tria paĝo de la ĉapitro "The rule of equation, commonly called Algebers Rule."]</ref>]] Ekvacio estas skribita kiel du [[Esprimo (matematiko)|esprimoj]], ligitaj per [[egalsigno]] ("=").<ref name=":1" >[https://www.mathopenref.com/equation.html "Equation - Math Open Reference".] www.mathopenref.com. Alirita en 2020-09-01. </ref> La esprimoj sur la du flankoj de la egala signo estas nomitaj la "maldekstra flanko" kaj "dekstra flanko" de la ekvacio. Tre ofte la dekstra flanko de ekvacio estas supozita kiel [[nulo]]. Tio ne reduktas la ĝeneralecon, ĉar tio povas esti realigita subtrahante la dekstran flankon de ambaŭ flankoj. La plej ofta speco de ekvacio estas [[polinoma ekvacio]] (ofte nomata ankaŭ ''[[algebra ekvacio]]'') en kiu la du flankoj estas [[polinomo]]j. La flankoj de polinoma ekvacio enhavas unu aŭ plurajn [[Adicio|terminojn]]. Ekzemple, la ekvacio :<math> Ax^2 +Bx + C - y = 0 </math> havas maldekstran flankon <math> Ax^2 +Bx + C - y </math>, kiu havas kvar terminojn, kaj dekstran flankon <math> 0 </math>, konsistantan el nur unu termino. La nomoj de la [[variablo]]j indikas ke {{math|''x''}} kaj {{math|''y''}} estas nekonataj, kaj ke {{math|''A''}}, {{math|''B''}}, kaj {{math|''C''}} estas [[parametro]]j, sed tio estas normale fiksita per la kunteksto (en kelkaj kuntekstoj, {{math|y}} povas esti parametro, aŭ {{math|''A''}}, {{math|''B''}}, kaj {{math|''C''}} povas esti ordinaraj variabloj). Ekvacio estas analoga al [[pesilo]] en kiun pezoj estas metitaj. Kiam egalaj pezoj de io (ekz., greno) estas metitaj en la du patojn, la du pezoj igas la pesilon esti en ekvilibro kaj laŭdire estas egalaj. Se kvanto da greno estas forigita de unu pato de la pesilo, egala kvanto devas esti forigita de la alia pato por konservi la pesilon en ekvilibro. Pli ĝenerale, ekvacio restas ekvilibra se la sama operacio estas farita ĉiuflanke.<ref>{{Cite web |title=Math equations guide with rules and interesting examples. |url=https://blendedlearningmath.com/pages/mathematical-equations-guide/ |access-date=2024-12-02 |website=blendedlearningmath |language=en-US}} {{404|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Ecoj== Du ekvacioj aŭ du sistemoj de ekvacioj estas ''ekvivalentaj'', se ili havas la saman aron de solvoj. La sekvaj operacioj transformas ekvacion aŭ sistemon de ekvacioj en ekvivalentan - kondiĉe ke la operacioj estu signifaj por la esprimoj al kiuj ili estas aplikataj: * [[Adicio|Aldoni]] aŭ [[Subtraho|subtrahi]] la saman kvanton al ambaŭ flankoj de ekvacio. Tio montras ke ĉiu ekvacio estas ekvivalenta al ekvacio en kiu la dekstra flanko estas nulo. * [[Multipliko|Multobligi]] aŭ [[Divido|dividi]] ambaŭ flankojn de ekvacio per ne-nula kvanto. * Apliki [[Idento (matematiko)|identecon]] por transformi unu flankon de la ekvacio. Ekzemple, vastigi produkton aŭ faktorigi sumon. * Por sistemo: aldoni al ambaŭ flankoj de ekvacio la korespondan flankon de alia ekvacio, multobligita per la sama kvanto. Se iu [[Funkcio (matematiko)|funkcio]] estas aplikita al ambaŭ flankoj de ekvacio, la rezulta ekvacio havas la solvojn de la komenca ekvacio inter siaj solvaĵoj, sed povas havi pliajn solvojn nomitajn ''eksteraj solvaĵoj''. Ekzemple, la ekvacio <math>x=1</math> havas la solvon <math>x=1</math>. Levi ambaŭ flankojn al la eksponento de 2 (kio signifas apliki la funkcion <math>f(s)=s^2</math> al ambaŭ flankoj de la ekvacio) ŝanĝas la ekvacion al <math>x^2=1</math>, kio ne nur havas la antaŭan solvon sed ankaŭ enkondukas la eksteran solvon, <math>x=-1</math>. Krome, se la funkcio ne estas difinita ĉe kelkaj valoroj (kiel ekzemple 1/''x'', kiu ne estas difinita por ''x'' = 0), solvoj ekzistantaj ĉe tiuj valoroj povas perdiĝi. Tiel, singardemo devas esti ekzercita dum aplikado de tia transformo al ekvacio. Ĉi-supraj transformoj estas la bazo de la plej multaj elementaj metodoj por ekvacia solvado, same kiel kelkaj malpli elementaj metodoj, kiel [[Gaŭsa eliminado]]. ==Ekzemploj== ===Analogaj ilustraĵoj=== [[Dosiero:Balance à tabac 1850.JPG|eta|dekstre|[[Pesilo (mezurilo)|Pesilo]] estas taŭga [[metaforo]] de la [[koncepto]] ekvacio.]] Ekvacio estas analoga al funkciado de [[Pesilo (mezurilo)|pesilo]], balancilo aŭ [[baskulo]]. Ĉiu flanko de la ekvacio respondas al unu flanko de la pesilo. Malsamaj kvantoj povas esti metitaj sur ĉiu flanko: se la pezoj sur la du flankoj estas egalaj, la pesilo ekvilibriĝas, kaj analoge, ankaŭ la egaleco kiu reprezentas la pesilon estas ekvilibra (se ne, tiam la manko de ekvilibro egalrilatas al [[Neegalaĵo (pli granda, malpli granda)|malegaleco]] reprezentita per [[Neegalaĵo (ne egala)|neekvacio]]). En supra bildo, ''x'', ''y'' kaj ''z'' estas ĉiuj diferencaj kvantoj (en tiu kazo [[Reelo|reelaj nombroj]]) reprezentitaj kiel cirklaj pezoj, kaj ĉiu el ''x'', ''y'', kaj ''z'' havas diferencan pezon. Aldono korespondas al aldono de pezo, dum subtraho korespondas al forigo de pezo de kio jam estas tie. Kiam egaleco validas, la totala pezo sur ĉiu flanko estas la sama. ===Parametroj kaj nekonitaĵoj=== {{Ĉefartikolo|Esprimo (matematiko)}} Ekvacioj ofte enhavas terminojn disde la nekonatoj. Tiuj aliaj terminoj, kiuj supozeble estas ''konataj'', estas kutime nomitaj ''konstantoj'', ''koeficientoj'' aŭ ''parametroj''. Ekzemplo de ekvacio en kiu ''x'' kaj ''y'' estas nekonitaĵoj kaj la parametro estas ''R'' estas :<math> x^2 +y^2 = R^2 .</math> Kiam ''R ''estas elektita por havi la valoron de 2 (''R ''= 2), ĉi tiu ekvacio estus rekonita en [[Kartezia koordinato|karteziaj koordinatoj]] kiel la ekvacio por la cirklo de radiuso de 2 ĉirkaŭ la origino. Tial, la ekvacio kun ''R'' nespecifita estas la ĝenerala ekvacio por la cirklo. Kutime, la nekonitaĵoj estas markitaj per literoj de la fino de alfabeto, ''x'', ''y'', ''z'', ''w'', ..., dum koeficientoj (parametroj) estas markitaj per literoj de la komenco, ''a'', ''b'', ''c'', ''d'', ... . Ekzemple, la ĝenerala [[kvadrata ekvacio]] estas kutime verkita kiel ''ax''²&nbsp;+&nbsp;''bx''&nbsp;+&nbsp;''c''&nbsp;=&nbsp;0. La procezo de trovado de la solvoj, aŭ, en kazo de parametroj, esprimado de la nekonataĵoj laŭ la parametroj, estas nomita solvado de la ekvacio. Tiaj esprimoj de la solvoj laŭ la parametroj estas nomitaj ''solvoj''. [[Sistemo de ekvacioj]] estas aro de ''samtempaj ekvacioj'', kutime en pluraj nekonataĵoj por kiuj oni serĉas la komunajn solvojn. Tiel, ''solvo al la sistemo'' estas aro de valoroj por ĉiu el la nekonataĵoj, kiuj kune formas solvon al ĉiu ekvacio en la sistemo. Ekzemple, la sistemo :<math>\begin{align} 3x+5y&=2\\ 5x+8y&=3 \end{align} </math> havas la unikan solvon ''x''&nbsp;=&nbsp;−1, ''y''&nbsp;=&nbsp;1. ===Identecoj=== {{Ĉefartikolo|Idento (matematiko)}} Identeco estas ekvacio kiu validas por ĉiuj eblaj valoroj de la variablo(j) kiu(j)n ĝi enhavas. Multaj identecoj estas konataj en algebro kaj kalkulado. En la procezo de solvado de ekvacio, identeco ofte estas uzata por simpligi ekvacion, igante ĝin pli facile solvebla. En algebro, ekzemplo de identeco estas la diferenco de du kvadratoj: :<math>x^2 - y^2 = (x+y)(x-y) </math> kio ĝustas por ĉiuj ''x'' kaj ''y''. [[Trigonometrio]] estas fako en kiu ekzistas multaj identecoj; tiuj estas utilaj por manipulado aŭ solvado de trigonometriaj ekvacioj. Du el multaj en kiuj ludas rolon la [[Trigonometria funkcio|funkcioj]] [[Sinuso (matematiko)|sinuso]] kaj kosinuso estas jenaj: :<math>\sin^2(\theta)+\cos^2(\theta) = 1 </math> kaj :<math>\sin(2\theta)=2\sin(\theta) \cos(\theta) </math> el kiuj ambaŭ ĝustas por ĉiuj valoroj de ''θ''. Ekzemple, por solvi la valoron de ''θ'' kontentigante la ekvacion: :<math>3\sin(\theta) \cos(\theta)= 1\,, </math> kie ''θ'' estas limigita al inter 0 kaj 45 gradoj, oni povas uzi la supran identecon por ke la produto estu: :<math>\frac{3}{2}\sin(2 \theta) = 1\,,</math> donante la sekvan solvon por ''θ:'' :<math>\theta = \frac{1}{2} \arcsin\left(\frac{2}{3}\right) \approx 20.9^\circ.</math> Ĉar la sinusfunkcio estas [[perioda funkcio]], ekzistas senlime multaj solvoj se ekzistas neniuj restriktoj por ''θ''. En ĉi tiu ekzemplo, limigi ''θ'' por esti inter 0 kaj 45 gradoj limigus la solvon al nur unu nombro. == Algebra ekvacio == {{Ĉefartikolo|Algebra ekvacio}} [[Algebro]] studas du ĉefajn familiojn de ekvacioj: [[Algebra ekvacio|polinomaj ekvacioj]] kaj, inter ili, la speciala kazo de la [[Lineara ekvacio|linearaj ekvacioj]]. Kiam ekzistas nur unu variablo, polinomaj ekvacioj havas la formon ''P''(''x'')&nbsp;=&nbsp;0, kie ''P'' estas [[polinomo|polinoma]], kaj linearaj ekvacioj havas la formon ''ax''&nbsp;+&nbsp;''b''&nbsp;=&nbsp;0, kie ''a'' kaj ''b'' estas [[parametro]]j. Por solvi ekvaciojn de ambaŭ familioj, oni uzas algoritmajn aŭ geometriajn teknikojn kiuj originas de [[lineara algebro]] aŭ de [[matematika analizo]]. Algebro ankaŭ studas [[Diofanta ekvacio|Diofantajn ekvaciojn]], en kiuj la koeficientoj kaj solvoj estas [[Entjero|entjeroj]]. La teknikoj uzataj estas malsamaj kaj venas de [[nombroteorio]]. Ĉi tiuj ekvacioj estas malfacilaj ĝenerale; oni ofte serĉas nur trovi la ekziston aŭ foreston de solvo, kaj, se ili ekzistas, kalkuli la nombron da solvoj. '''Algebra ekvacio''' estas ekvacio en formo ''W''(''x'') = 0, kie ''W''(''x'') estas [[polinomo]] de [[polinomo|ŝtupo]] ''n'' unu kaj plu variantoj (''n'' ≥ 0). '''Algebra ekvacio''' havas formon: :<math>\sum_{i=0}^n{a_i x^i}=a_nx^n+a_{n-1}x^{n-1}+\ldots+a_1x + a_0=0</math> kie: :''n'' - ne negativa [[entjero]]. :''a''₀, ''a''₁, ..., ''a''_''n'' - elementoj de ia [[Kampo (algebro)|kampo]]. Ili nomas [[polinomo|koeficienton]] de ekvacio. :''x'' - varianto, kiu estas serĉata. Oni lemis, ke koeficiento de ekvacio ne estas ĉiu [[nulo]]. Se ''a''_''n'' ≠ 0, tiam ''n'' nomas ŝtupo de ekvacio. Valoroj de varianto ''x'', kiuj estas radikoj de ekvacio aŭ [[polinomo|radiko de polinomo]]. [[File:Polynomialdeg2.svg|thumb|right|220px|La solvoj –1 kaj 2 de la polinoma ekvacio {{nowrap|1=''x''² – ''x'' + 2 = 0}} estas la punktoj en kiuj la [[grafikaĵo]] de la [[kvadrata funkcio]] {{nowrap|1=''y'' = ''x''² – ''x'' + 2}} tranĉas la x-akson.]] Ĝenerale, ''algebra ekvacio'' aŭ [[Algebra ekvacio|polinoma ekvacio]] estas ekvacio de tiu formo :<math>P = 0</math>, or :<math>P = Q</math> en kiu ''P'' kaj ''Q'' estas [[polinomo|polinomaj]] kun koeficientoj en kelkaj [[Kampo (algebro)|lampoj]] (ekz., [[Racionala nombro|racionalaj nombroj]], [[Reelo|reelaj nombroj]], [[Kompleksa nombro|kompleksaj nombroj]]). Algebra ekvacio estas ''nevariebla'' se ĝi enhavas nur unu [[variablo|variablon]]. Aliflanke, polinoma ekvacio povas enhavi kelkajn variablojn, en kiu kazo ĝi nomiĝas ''multvariebla'' (multaj variabloj, x, y, z, ktp.). Ekzemple, :<math>x^5-3x+1=0</math> estas unuvariebla algebra (polinoma) ekvacio kun entjeraj koeficientoj kaj :<math>y^4+\frac{xy}{2}=\frac{x^3}{3}-xy^2+y^2-\frac{1}{7}</math> estas multvariebla polinoma ekvacio pri la racionalaj nombroj. Kelkaj polinomaj ekvacioj kun [[Racionala nombro|racionalaj koeficientoj]] havas solvon kiu estas [[Algebra ekvacio|algebra esprimo]], kun finia nombro de operacioj en kiuj estas ĝuste tiuj koeficientoj (t.e., ili povas esti solvitaj algebre). Tion oni povas fari por ĉiuj tiaj ekvacioj de grado unu, du, tri aŭ kvar; sed ekvacioj de grado kvin aŭ pli ne ĉiam povas esti solvitaj tiamaniere, kiel la [[Niels Henrik Abel|Abel]]-[[Paolo Ruffini|Ruffini]]-teoremo montras. Granda kvanto de esplorado estis dediĉita por komputi efike precizajn aproksimadojn de la [[Reelo|reelaj]] aŭ [[Kompleksa nombro|kompleksaj]] solvoj de unuvaria algebra ekvacio kaj de la komunaj solvoj de pluraj plurvariaj polinomaj ekvacioj. ===Sistemoj de linearaj ekvacioj=== [[File:九章算術.gif|thumb|"La naŭ ĉapitroj pri Matematika Arto" estas anonima ĉina libro de la 2-a jarcento kiu proponas metodon de solvado por linearaj ekvacioj.]] [[Sistemo de linearaj ekvacioj]] (aŭ ''lineara sistemo'') estas kolekto de [[Lineara ekvacio|linearaj ekvacioj]] en kiuj estas unu aŭ pliaj [[variablo]]j.<ref>Lay 2005, Meyer 2001, kaj Strang 2005</ref> Ekzemple, :<math>\begin{alignat}{7} 3x &&\; + \;&& 2y &&\; - \;&& z &&\; = \;&& 1 & \\ 2x &&\; - \;&& 2y &&\; + \;&& 4z &&\; = \;&& -2 & \\ -x &&\; + \;&& \tfrac{1}{2} y &&\; - \;&& z &&\; = \;&& 0 & \end{alignat}</math> estas sistemo de tri ekvacioj en la tri variabloj {{math|''x'', ''y'', ''z''}}. ''Solvo'' al lineara sistemo estas asigno de nombroj al la variabloj tia ke ĉiuj ekvacioj estas samtempe kontentigitaj. Solvo al la supra sistemo estas donita per :<math>\begin{alignat}{2} x &\,=\,& 1 \\ y &\,=\,& -2 \\ z &\,=\,& -2 \end{alignat}</math> ĉar ĝi validigas ĉiujn tri ekvaciojn. La vorto "''sistemo''" indikas, ke la ekvacioj estas konsiderotaj kolektive, prefere ol individue. En [[matematiko]], la teorio de linearaj sistemoj estas fundamenta parto de [[lineara algebro]], temo kiu estas uzata en multaj partoj de moderna matematiko. Komputilaj [[algoritmo]]j por trovi la solvojn estas grava parto de nombra lineara algebro, kaj ludas elstaran rolon en [[fiziko]], [[inĝenieriko]], [[kemio]], [[komputiko]], kaj [[ekonomiko]]. Sistemo de ne-liniaj ekvacioj ofte povas esti alproksimigita per linia sistemo, helpema tekniko dum farado de [[matematika modelo]] aŭ [[Komputilsimulado|komputila simulado]] de relative kompleksa sistemo. == Kvadrata ekvacio == Por trovi radikojn de [[kvadrata ekvacio]] <math>a x^2+b x+c=0</math> oni kalkulas <math>\Delta = b^2-4ac</math>. * Se <math>\Delta > 0</math>, la ekvacio havas 2 radikojn: <math>\frac{-b-\sqrt{\Delta}}{2a}</math> kaj <math>\frac{-b+\sqrt{\Delta}}{2a}</math>. * Se <math>\Delta = 0</math>, la ekvacio havas 1 radikon: <math>\frac{-b}{2a}</math>. * Se <math>\Delta < 0</math>, la ekvacio havas neniujn reelajn radikojn. Sed tiam estas du [[kompleksa nombro|kompleksaj]] radikojn. == Fama ekvacio == Vaste konata estas la ekvacio ''E=mc²'', kiu aperas en la teorio de [[ĝenerala relativeco]] de [[Albert Einstein]]. == Diferenciala ekvacio == {{Ĉefartikolo|Diferenciala ekvacio}} '''Diferenciala ekvacio''' estas ekvacio, en kiu [[Derivaĵo (matematiko)|derivaĵoj]] de nekonataj [[funkcio]]j aperas kiel variabloj. Multaj el la fundamentaj leĝoj de [[fiziko]], [[ĥemio]], [[biologio]] kaj [[ekonomiko]] povas esti formulitaj kiel diferencialaj ekvacioj. Diversaj sciencaj kampoj ofte havas identajn diferencialajn ekvaciojn. En ĉi tiaj okazoj, la matematika teorio ligas sufiĉe diversajn sciencajn kampojn. La '''ordo''' de diferenciala ekvacio estas ordo de la plej alta derivaĵo kiun ĝi enhavas. Ekzemple, diferenciala ekvacio de la 1-a ordo enhavas nur unuajn derivaĵojn. En matematikaj aplikoj ofte aperas problemoj, en kiuj la dependeco de unu parametro de alia estas nekonata, sed eblas skribi esprimon por la rapideco de ŝanĝo de unu parametro rilate al alia (derivaĵo). Ĉi-kaze la problemo reduktiĝas al trovado de funkcio per ĝia derivaĵo rilata al iuj aliaj esprimoj. === Specoj de diferencialaj ekvacioj === * [[Ordinara diferenciala ekvacio]] ODE nur enhavas funkciojn de unu [[nedependa variablo]], kaj derivaĵoj de ĉi tiu variablo. * [[Diferenciala ekvacio en partaj derivaĵoj]] PDE enhavas funkciojn de multaj nedependaj variabloj kaj iliaj partaj derivaĵoj. * [[Malfrua diferenciala ekvacio]] DDE enhavas funkciojn de unu nedependa variablo, kaj derivaĵoj de la funkcioj estas en la ekvacio kune kun valoroj de la funkcioj rezultantaj de la aliaj (antaŭaj) valoroj de la nedependa variablo. (la termino "malfrua" estas pro tio ke la nedependa variablo ofte estas [[tempo]]). * [[Stokasta diferenciala ekvacio]] SDE estas diferenciala ekvacio en kiu unu aŭ kelkaj variabloj estas [[stokastiko|stokastikaj]], tial la rezultanta solvaĵo estas mem stokastiko. Diferencialaj ekvacioj de ĉiu el ĉi tiuj kategorioj estas disdividita en [[lineareco|linearajn]] kaj nelinearajn. Diferenciala ekvacio estas ''lineara'' se ĝi enhavas la nekonatan funkcion kaj ĝiajn derivaĵojn nur en la unua [[potenco (matematiko)|potenco]]; alie la diferencialah ekvacio estas ''nelineara''. Ekzemplo (ĉi tie ''u' (t)'' estas derivaĵo de ''u(t)'' je la nedependa variablo ''t'' ): ekvacio :''u' (t) = u(t)'' estas ''lineara''; tie la solvo estas <math>u(t) = k \cdot e^t </math>, kun ''k'' [[reela nombro]]. La ekvacioj :''u' (t)= (u (t))²'' :''(u' (t))² = u (t)'' estas nelinearaj. Linearaj ekvacioj ofte aperas kiel proksimumaĵoj al nelinearaj ekvacioj, kaj ĉi tiuj proksimumaĵoj estas nur validaj je limigitaj kondiĉoj. === Sistemoj de diferencialaj ekvacioj === '''Sistemo de diferencialaj ekvacioj''' estas aro de diferencialaj ekvacioj konsiderataj kune, kaj kvanto de la nekonataj funkcioj normale egalas al kvanto de la ekvacioj. La '''ordo''' de sistemo de diferencialaj ekvacioj estas sumo de ordoj de la apartaj ekvacioj. Ĉiu diferenciala ekvacio aŭ sistemo de diferencialaj ekvacioj de ordo ''n'' povas esti reformigita en sistemon de ''n'' diferencialaj ekvacioj, ĉiu el ili de ordo 1. Por ĉi tio necesas enkonduki aldonajn funkciojn, egalajn al derivaĵoj de la jam ekzistantaj nekonataj funkcioj. Ekzemplo (ĉi tie ''u' (t)'' estas derivaĵo de ''u(t)'' je la nedependa variablo ''t'' ): :Estu diferenciala ekvacio kun nekonata funkcio ''u(t)'' de la 3-a ordo :''u' ' ' (t) + u' ' (t) + u(t) = 1 + t'' :Estu novaj nekonataj funkcioj: ::''v(t) = u' (t)'' ::''w(t) = v' (t)'' :kaj la difinoj supre fakte estas diferencialaj ekvacioj, ĉiu de la 1-a ordo. Tiam la ekvacio povas esti reskribita en formo :''w' (t) + v' (t) + u(t) = 1 + t'' :kiu estas ekvacio de la 1-a ordo. Kaj kune kun la supraj difinoj por ''v(t)'' kaj ''w(t)'' ĝi formas sistemon el 3 ekvacioj de la 1-a ordo. === Linearaj homogenaj diferencialaj ekvacioj === '''Lineara homogena diferenciala ekvacio''' estas ekvacio, en kiu aŭ la nekonata funkcio aŭ ĝuste unu el ĝiaj derivaĵoj estas en ĉiu adiciaĵo en la ambaŭ flankoj. Ekzemple la ekvacio :''u' (t) = u(t)'' estas lineara kaj homogena, ĉar ĝia [[konstanto|konstanta]] [[termo]] [[nulo|nulas]]. La ekvacio :''u' (t) = u(t) + 1'' estas lineara sed ne homogena, pro la adiciaĵo ''1''. Se estas kelkaj solvaĵoj de la lineara homogena ekvacio, do ĉiu [[lineara kombinaĵo]] de la solvaĵoj ankaŭ estas la solvaĵo. Ĝenerala solvaĵo de lineara homogena ekvacio estas lineara kombinaĵo kun ĉiuj [[koeficiento]]j de kelkaj bazaj solvaĵoj. La solvaĵoj formas [[vektorspaco]]n de iu [[dimensio]], la dimensio povas esti kaj finia kaj malfinia. Normale lineara homogena ordinara diferenciala ekvacio havas dimension de la spaco de solvaĵoj egalan al ordo de la ekvacio. Sistemo de ĉi tiaj ekvacioj havas dimension de la spaco de solvaĵoj egalan al sumo de ordoj de la ekvacioj. Normale lineara homogena diferenciala ekvacio en partaj derivaĵoj kaj lineara homogena malfrua diferenciala ekvacio havas malfinian dimension de la spaco de solvaĵoj. == Geometrio == === Analiza geometrio === {{Ĉefartikolo|Analitika geometrio}} [[Dosiero:Coniques cone.png|eta|[[Koniko|Konika sekcio]] estas la intersekco de ebeno kaj konuso revolucia.]] En [[Eŭklida geometrio]], eblas asociigi serion de koordinatoj al ĉiu punkto en spaco, por ekzemplo pere de ortogona krado. Tiu metodo ebligas karakterizi geometriajn figurojn pere de ekvacioj. Ebeno en tri-dimensia spao povas esti esprimita kiel la solva aro de ekvacio laŭ la formulo <math> ax+by+cz+d=0</math>, kie <math>a,b,c</math> kaj <math>d</math> estas realaj nombroj kaj <math>x,y,z</math> estas la nekonataĵoj kiuj korespondas al la koordinatoj de punkto en la sistemo difinita pere de la ortogona krado. La valoroj <math>a,b,c</math> estas la koordinatoj de vektoro perpendikulara al la ebeno difinita pere de la ekvacio. Linio estas esprimita kiel la intersekco de du ebenoj, kio estas la solva aro de sollinia ekvacio kun valoroj en <math>\mathbb{R}^2</math> aŭ kiel la solva aro de du liniaj ekvacioj kun valoroj en <math>\mathbb{R}^3.</math> [[Koniko|Konika sekcio]] estas la intersekco de [[konuso]] kun ekvacio <math>x^2+y^2=z^2</math> kaj ebeno. Alivorte, en la spaco, ĉiuj konikoj estas difinitaj kiel la solva aro de ekvacio de ebeno kaj de ekvacio de konuso ĝuste difinita. Tiu formalismo ebligas determini la poziciojn kaj la proprecojn de la fokusoj de koniko. La uzado de ekvacioj ebligas la aliron al granda areo de matematiko por solvi geometriajn demandojn. la sistemo de [[Kartezia koordinato|karteziaj koordinatoj]] transformas geometrian problemon en analiza problemo, ĉar la figuroj estas transformataj en ekvacioj; kaj de tio devenas la nomo de [[analiza geometrio]]. Tiu vidpunkto, jam skizita fare de [[Descartes]], pliriĉigis kaj modifas la tipon de geometrio konceptita de la antikvgrekaj matematikistoj. Nuntempe, analiza geometrio designas aktivan branĉon de matematiko. Kvankam ĝi ankoraŭ uzas ekvaciojn por karakterizi figurojn, ĝi uzas ankaŭ aliajn kompleksajn teknikojn tiajn kiaj la "funkcia analizo" kaj la [[lineara algebro]]. ===Karteziaj ekvacioj=== [[Dosiero:Cartesian-coordinate-system-with-circle.svg|thumb|maldekstre|Kartezikoordinata sistemo kun cirklo de radiuso 2 centrita ĉe origino markita ruĝe. La ekvacio de cirklo estas {{nowrap|1=(''x'' − ''a'')² + (''y'' − ''b'')² = ''r''²}} kie ''a'' kaj ''b'' estas la koordinatoj de la centro {{nowrap|(''a'', ''b'')}} kaj ''r'' estas la radiuso.]] En kartezia geometrio, ekvacioj estas uzataj por priskribi geometriajn figurojn. Ĉar la ekvacioj kiuj estas konsiderataj, kiel implicitaj ekvacioj aŭ parametraj ekvacioj, havas senlime multajn solvojn, la celo nun estas alia: anstataŭ doni la solvojn eksplicite aŭ kalkuli ilin, kio estas neebla, oni uzas ekvaciojn por studi ecojn de figuroj. Tio estas la komenca ideo de [[algebra geometrio]], grava areo de matematiko. Oni povas uzi la saman principon por specifi la pozicion de iu punkto en [[tri dimensioj|tridimensia]] spaco per la uzo de tri karteziaj koordinatoj, kiuj estas la signitaj distancoj al tri reciproke perpendikularaj ebenoj (aŭ, ekvivalente, per ilia perpendikulara projekcio sur tri reciproke perpendikularaj linioj). La invento de karteziaj koordinatoj en la 17-a jarcento fare de [[René Descartes]] revoluciigis matematikon disponigante la unuan sisteman ligon inter [[eŭklida geometrio]] kaj [[algebro]]. Uzante la kartezian koordinatsistemon, geometriaj formoj (kiel ekzemple [[Linio (geometrio)|kurboj]]) povas esti priskribitaj per karteziaj ekvacioj: algebraj ekvacioj implikantaj la koordinatojn de la punktoj kuŝantaj sur la formo. Ekzemple, cirklo de radiuso 2 en ebeno, centrita sur speciala punkto nomita la origino, povas esti priskribita kiel la aro de ĉiuj punktoj kies koordinatoj ''x'' kaj ''y'' kontentigas la ekvacion {{nowrap|1=''x''² + ''y''² = 4}}. ===Parametraj ekvacioj=== Parametra ekvacio por [[kurbo]] esprimas la [[Kartezia koordinato|koordinatojn]] de la punktoj de la kurbo kiel funkcioj de [[variablo]], nomata [[parametro]].<ref>Thomas, George B., and Finney, Ross L., ''Calculus and Analytic Geometry'', Addison Wesley Publishing Co., fifth edition, 1979, p. 91.</ref><ref>Weisstein, Eric W. "Parametric Equations." From MathWorld--A Wolfram Web Resource. http://mathworld.wolfram.com/ParametricEquations.html</ref> Ekzemple, :<math>\begin{align} x&=\cos t\\ y&=\sin t \end{align}</math> estas parametraj ekvacioj por la [[unuocirklo]], kie ''t'' estas la parametro. Kune, ĉi tiuj ekvacioj estas nomitaj parametra reprezentado de la kurbo. La nocio de ''parametra ekvacio'' estis ĝeneraligita al [[surfaco]]j, [[sternaĵo]]j kaj [[Algebra variaĵo|algebraj variaĵoj]] de pli alta [[dimensio]], en kiuj la nombro da parametroj estas egala al la dimensio de la sternaĵo aŭ variaĵo, kaj la nombro da ekvacioj estas egala al la dimensio de la spaco en kiu la sternaĵo aŭ variaĵo estas konsideritaj (por kurboj la dimensio estas ''unu'' kaj ''unu'' parametro estas uzita, por surfacaj dimensioj ''du'', kaj ''du'' parametroj, ktp). ==[[Nombroteorio]]== ===Diofantaj ekvacioj=== {{Ĉefartikolo|Diofanta ekvacio}} [[Dosiero:Rtriangle.svg|thumb|dekstre|220ra|Trovi ĉiujn [[Pitagora triopo|rektajn triangulojn kun pli entjeraj flanko-longoj]] estas egalvalora por solvi la Diofantan ekvacion <math>a^2 + b^2 = c^2.</math>]] Diofanta ekvacio estas [[Algebra ekvacio|polinoma ekvacio]] en du aŭ pli da nekonataĵoj, por kiuj oni serĉas nur la [[Entjero|entjerajn]] [[Radiko (matematiko)|solvojn]] (entjera solvo estas solvo tia, ke ĉiuj nekonataĵoj prenas entjerajn valorojn). Lineara Diofanta ekvacio estas ekvacio inter du sumoj de monomoj de grado nulo aŭ unu. Ekzemplo de lineara Diofanta ekvacio estas {{math|''ax'' + ''by'' {{=}} ''c''}} kie ''a'', ''b'', kaj ''c'' estas konstantoj. Eksponenta Diofanta ekvacio estas unu por kiu eksponentoj de la terminoj de la ekvacio povas esti nekonataj. Diofantaj problemoj havas malpli da ekvacioj ol nekonataj variabloj kaj implikas trovi entjerojn kiuj funkcias ĝuste por ĉiuj ekvacioj. En pli teknika lingvo, ili difinas [[Algebra kurbo|algebran kurbon]], algebran surfacon aŭ pli ĝeneralan objekton, kaj demandas pri la kradaj punktoj sur ĝi. La vorto ''Diofanta'' rilatas al la helenisma matematikisto de la 3-a jarcento, [[Diofanto el Aleksandrio]], kiu faris studon de tiaj ekvacioj kaj estis unu el la unuaj matematikistoj, kiuj enkondukis simbolecon en algebron. La matematika studo de Diofantaj problemoj kiujn Diofanto iniciatis nun estas nomita "Diofanta analizo". ===Algebra kaj transcenda nombroj=== {{Ĉefartikolo|Algebra nombro|Transcenda nombro}} [[Algebra nombro]] estas nombro kiu estas solvo de ne-nula [[Algebra ekvacio|polinoma ekvacio]] en unu variablo kun [[racionala nombro|racionalaj]] koeficientoj (aŭ samvalore — pere de [[Divido|klarigaj denominatoroj]] — kun [[entjero|entjeraj]] koeficientoj). Oni diras, ke nombroj kiaj ''{{math|pi}}'' estas [[Transcenda nombro|transcendaj]]. [[Preskaŭ ĉiuj]] [[reelo|reelaj]] kaj [[kompleksa nombro|kompleksaj]] nombroj estas transcendaj. ===Algebra geometrio=== [[Dosiero:Stereographic projection in 3D.svg|eta|maldekstre|230ra|[[Projekcia geometrio|Projekcio]] de [[sfero]] sur [[ebeno]].]] {{Ĉefartikolo|Algebra geometrio}} [[Algebra geometrio]] estas branĉo de [[matematiko]], kiu klasike studas solvojn de [[Algebra ekvacio|polinomaj ekvacioj]]. Moderna algebra geometrio estas bazita sur pli abstraktaj teknikoj de [[abstrakta algebro]], speciale de komuta algebro, pere de la lingvaĵo kaj la problemoj karakteraj por [[geometrio]]. La fundamentaj studobjektoj en algebra geometrio estas [[Algebra variaĵo|algebraj variaĵoj]], kiuj estas geometriaj manifestaĵoj de solvaroj de sistemoj de polinomaj ekvacioj. Ekzemploj de plej multe studitaj klasoj de algebraj variaĵoj estas jenaj: [[Algebra kurbo|ebenaj algebraj kurboj]], kio inkludas [[Rekto|rektajn liniojn]], [[cirklo]]jn, [[Parabolo (matematiko)|parabolojn]], [[Elipso (matematiko)|elipsojn]], [[hiperbolo]]jn, kubajn kurbojn kiel [[Elipsa kurbo|elipsaj kurboj]] kaj kvartikaj kurboj kiel [[lemniskato|lemniskatoj]], kaj [[ovalo|ovaloj]] de [[Giovanni Domenico Cassini|Cassini]]. Punkto de la ebeno apartenas al algebra kurbo se ĝiaj koordinatoj kontentigas donitan polinoman ekvacion. Bazaj demandoj implikas la studon de la punktoj de speciala intereso kiel la [[Singulara punkto de kurbo|unuopaj punktoj]], la [[Trafleksa punkto|trafleksaj punktoj]] kaj la punktoj ĉe malfinio. Pli progresintaj demandoj implikas la [[topologio]]n de la kurbo kaj rilatojn inter la kurboj donitaj per malsamaj ekvacioj. ==Referencoj== {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://web.archive.org/web/20090816161008/http://math.exeter.edu/rparris/winplot.html Winplot]: Ĝeneralcela grafikaĵo, kiu povas desegni kaj animacii 2D kaj 3D matematikajn ekvaciojn. * [http://www.cs.cornell.edu/w8/~andru/relplot Equation plotter]: Retejo por produkti kaj elŝuti pdf aŭ postskribajn resumojn de la solvaroj al ekvacioj kaj neekvacioj en du variabloj (''x'' kaj ''y''). {{Havenda artikolo|Ekvacio}} {{Projektoj|ReVo=ekvaci}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Matematiko]] [[Kategorio:Ekvacioj|Ekvacioj]] t201p9ixlqzy13l2zs4sh9dp7ommwtt 0 1166 9490271 9388358 2026-10-08T10:14:49Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490271 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:La scuola di Atene.jpg|eta|dekstre|400ra|[[Rafaelo]]: ''La platona Akademio''. I.a. filozofoj estas prezentitaj: [[Anaksimandro]], [[Heraklito]], [[Parmenido]], [[Sokrato]], [[Platono]], [[Aristotelo]], [[Alkibiado]], [[Hipatio]], [[Antisteno]], [[Diogeno la Cinika|Diogeno]], [[Ksenofono]], [[Epikuro]], [[Pitagoro]], [[Ptolemeo]], [[Zaratustro]] kaj [[Averroes]].]] [[Dosiero:Rodin le penseur.JPG|alternative=Rodin : skulptaĵo "Le Penseur" (la pensanto)|eta|Rodin : skulptaĵo "Le Penseur" (la pensanto)]] [[Dosiero:(S. Clerestory 6) Philosophy Window.jpg|eta|Vitralo en la Kapelo de [[Universitato Princeton]]]] '''Filozofio''', el la [[antikva greka|antikvgreka vorto]] φιλοσοφία (kunmetita de φιλεῖν, filein: "ami" kaj el σοφία, sofia: "saĝo" aŭ "scio" )<ref>(fr) Pri la origino de la termino: Anne-Marie Malingrey, ''Philosophia. Étude d'un groupe de mots dans la littérature grecque, des Présocratiques au IVe siècle apres J.-C.'', Paris, Klincksieck, 1961.</ref>, laŭvorte signifas "ami la saĝon", do en [[esperanto]] povus esti '''Saĝamado''', estas [[Intelekto|intelekta]] [[fako]] aŭ [[scienco]], kiu strebas kritike interpreti kaj kompreni la mondon, la scion kaj la homan [[ekzisto]]n<ref>(fr) [http://www.cnrtl.fr/lexicographie/Philosophie/0 Leksikografiaj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20191009092539/https://www.cnrtl.fr/lexicographie/Philosophie/0 |date=2019-10-09 }} difinoj [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.cnrtl.fr%2Flexicographie%2FPhilosophie%2F0 arĥivo] kaj [http://www.cnrtl.fr/etymologie/Philosophie/0 etimologiaj] [http://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.cnrtl.fr%2Fetymologie%2FPhilosophie%2F0 arĥivo] de «Filozofio» en ''[[:fr:Trésor de la langue française informatisé|Trésor de la langue française informatisé]]'', en la retejo de [[:fr:Centre national de ressources textuelles et lexicales|Centre national de ressources textuelles et lexicales]]</ref>. Kontraste al aliaj sciencoj, la kampo de la filozofio ne estas limigebla al difinita aro de temoj kaj [[metodo]]j. Homoj el diversaj epokoj kaj socioj tre malsame respondis kaj respondas la demandojn pri la plej gravaj taskoj kaj temoj de la filozofio. Filozofio traktas [[Esplorado|esploradon]] per [[abstraktado]] de la esplorita [[realo]] kaj en analiza maniero pri diversaj temoj, kiel ekzemple: [[esto]], [[konscio]], [[ekzisto]], [[Realo|realeco]], [[moralo]], [[logiko]], [[scio]], [[vivo]], [[morto]], [[amo]], [[feliĉo]], [[vero]], [[scio]], [[lingvo]], [[kaŭzeco]] kaj [[dio]] (kaj certe la malo de ĉiu el tiuj). Pensante pri la plej fundamentaj temoj, la filozofoj traktas (ofte laŭ momenta bezono) ankaŭ demandojn pli specifajn; ekzemploj estas [[aborto]] kaj [[eŭtanazio]]. En la filozofio tre gravas [[racio|racieco]]{{md}}ĝi estas ĉefa bezono por la [[kritiko de la scio]]. [[Filozofiaj sistemoj]] devas krei [[Racio|raciajn]] [[Argumento (filozofio)|argumentojn]] ([[Paradokso|paradokse]] eĉ en neracia filozofio). Laŭ multaj filozofoj la filozofio estas la ununura scienco, kiu konstituas ĉiujn sciencojn. Tial la filozofio estas ofte difinita kiel [[Pensa eksperimento|pensa esplorado]]. Tiu esplorado neniam [[Kontraŭdiro (filozofio)|kontraŭdiru]] la [[logiko]]n, kiu estas grava parto de la filozofio. == Difino de filozofio == [[Dosiero:Plato's Academy mosaic from Pompeii.jpg|eta|240ra|dekstra|La Akademio de [[Platono]], planka [[mozaiko]] en [[Pompejo (urbo)|Pompejo]], [[1-a jarcento]].]] La difino de "filozofio" ŝanĝiĝis laŭlonge de la [[historio]]. Tiun fenomenon influas progreso de scienco kaj redifinado de ĉefaj ideoj konforme al la [[Spirito de la epoko|spirito]] aŭ socia sentaro de epoko. Filozofio estas do indico de la karaktero de la epoko kaj eĉ ĝi strekas [[Historio de la mondo|historion]] de la [[civilizo]]. Ĉiu epoko prezentas malsaman difinon de la filozofio. Difino estas do konforma al la rilato de la filozofio al la mondo. Ekzemple al [[Platono]], kiu sian sistemon filozofikan konstruis per la [[metafiziko]], filozofio estis scienco metafizika, kaj al [[Pozitivismo|pozitivisma filozofio]] ĝi eĉ ne ekzistas. Filozofio tamen okazas en ĉia pensado. Eĉ instalado, ke io estas malfilozofia estas instalado filozofia (parolis [[Mieczysław Albert Krąpiec|M. Krąpiec]]). Filozofio kreadas do la ĉefan problemaron de ĉia scienco kaj [[arto]]. Multaj filozofoj opinias, ke filozofio estas scienco eĉ moderne. Ekzemple [[Husserl]], kiu sian [[fenomenologio]]n konstruis per [[matematiko]] kaj [[sciteorio]], opiniis, ke filozofio estas eĉ [[Ekzakta scienco|scienco ekzakta]] ([[sciencoj ekzaktaj]] estas ekzemple [[matematiko]], [[fiziko]], [[kemio]] ktp). [[Fenomenologio]], kiu estis uzita en multaj sciencoj moderne vere emigas multajn filozofojn al [[tezo]], ke filozofio estas scienco, aŭ strikte parolante - sciencado. === Ĉefa problemaro de la filozofio === Filozofio okupiĝas pri: [[Dosiero:Truth-Warner-Highsmith.jpeg|eta|Vero, tenanta [[spegulo]]n kaj [[Serpento (simbolo)|serpenton]] (1896). [[Olin Levi Warner]], Kongresa Biblioteko, [[Konstruaĵo Thomas Jefferson]], [[Vaŝingtono]]]] * Problemoj rilataj al la [[scio]] pri la [[vero]] ([[realo]], [[naturo]], [[meĥaniko]]. Gravaj problemoj de la moderna filozofio rilatas al la [[kognoscienco]] kaj la [[psikologio]]. * Problemoj pri la [[esto]], la [[ekzisto]] kaj ekzistaĵoj: Kategoriigo de ekzistaĵoj (ekzemple fizikaj objektoj kontraste al abstraktaj konceptoj); ligo inter ekzistaĵoj kaj fenomenoj; strukturo kaj naturo de la esto, [[substanco]], [[aĵo]], [[nenio]] ktp. * Problemoj de la [[aksiologio]]: [[Etiko]], [[moralo]], [[virto]], [[menso]], [[konscienco]], estaĵo de [[valoro]]j. Hierarkioj de valoroj. Difinado de ĉefaj valoroj de homo (ekz. [[bono]], [[malbono]], [[vero]] kiel valoro). Kaj ankaŭ [[estetiko]]{{md}}la esplorado de la naturo de [[beleco]], teorioj de verko (ekz. teorio de verkoj literatura, muzika, ktp). * Problemoj pri supernaturaĵoj: Ĉu ekzistas unu Dio, pluraj dioj aŭ neniu dio? Al tio ankaŭ rilatas la problemo de la kaŭzo de ekzistado de la mondo. Tiel [[teologio]] estus fako de la filozofio. Oni povas dividi la filozofion en diversajn branĉojn: la [[ontologio]]n (kiun multaj konsideras parto de la [[metafiziko]]; antikve oni kalkulis eĉ ĝis la [[fiziko]]n), la [[sciteorio]]n, la [[logiko]]n, la [[filozofio de scienco|filozofion de scienco]], kaj la [[aksiologio]]n (i.a. [[estetiko]], [[etiko]]; antikve konata kiel moralo). Ĉe kelkaj [[universitato]]j kaj ontologio kaj [[teologio]] estas partoj de la metafiziko. === Filozofio kaj ideologio === {{Ĉefartikolo|Ideologio}} Filozofio komprenata kiel [[mondkoncepto]], intenca komprenado mondon estas ofte miskomprenata kiel [[ideologio]]. Tiu fenomenas plej ofte en [[propagando]] kaj [[politiko]] kie scienca filozofio estas misuzata al potenco de la [[ŝtato]] (aŭ [[anarkio]]). Ideologio fenomenis jam en ĉiu historio de ŝtatoj sed plej ofte estas kunigita kun [[naziismo]] - ekzemplo de la sola plej mortiginta modelo de ideologio en historio. Inter ideologioj oni povas rigardi: [[naciismo]]n, [[socialismo]]n, [[slavofilismo]]n, [[klerikalismo]]n, [[tuthelenismo]]n, [[tutislamismo]]n ktp. Laŭ multaj filozofoj ideologio estas malsekura al vero kaŭze de ĉia interna intencismo. Ideologio de filozofoj devas laŭ multoj esti batalado kontraŭ ideologio kaj intencismo. Ankaŭ la esperantaj [[homaranismo]] kaj tutmondiĝa ideo ([[tutmondiĝo]]) estas ideologioj. == Etimologio kaj origino de filozofio == La nocio ''filozofio'' estis verŝajne unue uzita en la vortkunigo ''ὁ φιλόσοφος'' (aŭ ''ἡ φιλοσοφία'') fare de [[Heraklito]] en lia fama verko ''Frazoj''. Unue ĝi estis komprenata kiel amado kaj adorado al saĝo kaj scio. La filozofio aperis origine kaŭze de subita bezono de scienco kaj morala edukado. Tiu apero estas opiniata hodiaŭ kiel la unua kleriĝo de la mondo (la dua kleriĝo estus poste la [[Klerismo]] [[Klasikismo|klasikisma]]). Alian komprenadon de tiu vorto prezentas [[Pitagoro]]. La vorto ''φιλοσοφος'' signifas homon, kiu okupiĝas pri ĝenerala scienco. Laŭ postaj komentistoj, Pitagoro komprenadis filozofion kiel ''amon de saĝo'', ĉar ĉio estas saĝo, sed nur per amo de ĝi kono estas ebla. Poste la filozofio estis komprenata fare de [[Platono]] kaj [[Aristotelo]] kiel “la unua scienco”. La saĝo de Aristotelo estis poste dividita fare de [[Andronikos el Rodos]] en specojn de sciencoj kiel la hodiaŭaj, i.a. [[fiziko]], [[logiko]], [[kosmologio]], [[psikologio]] kaj aliaj. La filozofio estis do la patra scienco de ĉiuj aliaj sciencoj; ĉiujn sciencistojn ĝis la formiĝo de la moderna scienco oni eĉ nomis filozofojn (ekz. [[Leonardo da Vinci|Leonardon da Vinci]], [[Koperniko]]n kaj [[Paracelso]]n). La [[historio de filozofio]] estas la studo de filozofiaj ideoj kaj konceptoj tra tempo. Temoj specife ligitaj al historio de filozofio eble inkludos (sed ne estas limigitaj al): Kiel ŝanĝoj en filozofio povas esti enkalkulitaj kaj rakontitaj historie? Kio motivigas la evoluon de pensaro en sia historia kunteksto? Al kiu grado filozofiaj tekstoj de antaŭaj historioj laŭ epokoj povas esti komprenitaj eĉ hodiaŭ? == Filozofiaj tradicioj == {{Ĉefartikolo|Filozofia sistemo}} En diversaj [[kulturo]]j la homoj komencis filozofii pri diversaj temoj, kaj el tio naskiĝis diversaj filozofiaj tradicioj. Oni ĉefe povas distingi la [[Okcidenta filozofio|Okcidentan filozofion]] disde la [[Orienta filozofio]]. Tiuj du tradicioj ankoraŭ restas apartaj, kvankam en la nuntempo ili iomete influas unu la alian. Iom aparte de ambaŭ ankoraŭ ekzistas la [[Afrika filozofio]]. === Hinda filozofio === {{Ĉefartikolo|Hinda filozofio}} [[Dosiero:Buddha chiangsaenstyle.jpg|eta|dekstra|[[Budho]]]] Estis fondita per saĝoj de la religiaj majstroj de [[ĝajnismo]], [[budhismo]] kaj [[hinduismo]]. Ĝi fenomenis unue en [[Vedoj]] kaj precipe en [[Upaniŝado]] en kiuj estas prezentitaj kredoj pri la naturo de la mondo. De teologio de [[Kriŝno]] devenas ankaŭ multaj idearoj pri la spiritualismo de la mondo. Hinda filozofio formigis ankaŭ [[materialismo]]n kaj [[ateismo]]n. Multaj opinias, ke budhismo ne estas religio sed filozofio, tamen kulto de [[Budho]] rigardebla ekzemple en [[Tibeto|tibeta]] [[lamaismo]] prezentas alie. Unue tamen Budho opiniis, ke mondo estas ''maja'' - la sonĝo, Dio ne ekzistas kaj estas nur simpla iluzio. Homo laŭ li devas do strebi al libero de la sufero (laŭ Budho: sufero = vivo) per la ''okobla vojo'' al ''[[nirvano]]'' - liberiĝo de la ĉiama renaskado. === Ĉina filozofio === {{Ĉefartikolo|Ĉina filozofio}} Ĉina filozofio estis fondita nerilate al hinda filozofio. Ĝi devenis de politika tradicio. Unue estis dominanta [[konfuceismo]], poste [[taoismo]] kaj [[leĝismo]]. Poste al Ĉinio alvenis [[budhismo]]. Ĉefa iniciatinto de tiu filozofio estis [[Konfuceo]]. Li kreis filozofion de la saĝo en la potenco. Lia saĝo estas filozofio de la vivo de socio, ĝustaj manieroj, edukado kaj potenco de la [[ŝtato]]. Tiu filozofio estis la fundamento de la politiko de la ĉina imperio. Alia filozofio estas novtaoismo kiu devenis de la mistika sistemo [[taoismo]]. Ĝia esenco estis [[metafiziko]] kaj [[kosmologio]]. Moderne ĉina filozofiado okupiĝas pri historio de la kulturo kaj idearo. [[Dosiero:Konfuzius.jpg|eta|180ra|[[Konfuceo]].]] === Persa filozofio === {{Ĉefartikolo|Persa filozofio}} Elementoj de filozofio estas rigardeblaj en saĝo de [[Zaratustro]]. Li prezentis ĉefe novplatonisman sistemon (neniu scias kiam fakte vivis Zaratustro; Aristotelo opinias ke li naskiĝis 2000 jarojn antaŭ Sokrato; spite tion, lia sistemo similigas gnostikismon novplatonisman de la komprenado de la mondo. Ĝi tre similigas gnozan [[maniĥeismo]]n kaj prezentas duoblan naturon de la mondo - kaj bona kaj malbona. Zaratustro estas persono de la verko de [[Friedrich Nietzsche]] nome "Tiele parolis Zaratustro". === Filozofio de la Okcidento === {{Ĉefartikolo|Okcidenta filozofio}} Filozofio de la okcidento estas plej riĉa en revolucioj filozofiaj ĉeestantaj kun la desorĉado de la mondo fare de [[Max Weber]]. Laŭ li, filozofio devis fondiĝi de la miro (kiel ĉe [[Aristotelo]]) kaj la dubo. Multaj tamen diskutas ĉu filozofio okcidenta estis fondita de religio greka ĉu de esploroj de vojaĝantaj en mondo Helenoj. Okcidenta filozofio rilatas al la unua filozofio - filozofio de la [[antikva Grekio]], filozofio de [[Romio]] kaj mezepoka araba filozofio. Ĝi estis influita de la novplatonismo kaj tradicio jud-kristana. ==== Klasika filozofio ==== {{Ĉefartikolo|Klasika filozofio}} '''Klasika filozofio''' estas ero de filozofio de la antikva epoko al la [[Renesanco]]. Multaj opinias, ke filozofio nuntempa komenciĝis en momento de kopernika revolucio. ===== Filozofio de la antikvaj grekoj kaj romanoj ===== ====== La epoko antaŭ Sokrato ====== [[Dosiero:Thales.jpg|eta|220ra|dekstra|[[Taleso]]]] Filozofio de la antikva Grekio estas la unua filozofio en la historio de Grekio. Elementojn de filozofio konstateblas jam ĉe poemoj de [[Homero]] kaj [[Heziodo]]. La unua konata filozofo estis tamen [[Taleso]] de [[Mileto]] kiu laŭ multaj informoj fondis en Mileto skolon filozofian. Li opiniis, ke ĉio estas konstruita per la [[akvo]] kaj ĉio kio ĝin konsistas. Li tiel komencis filozofion de la [[naturo]]. Liaj lernuloj - ĉefe [[Anaksimandro]] kaj [[Anaksimeno]]- disvolvis ĝin al nivelo similantan ontologion (precipe al kreado de la nocio ''arĥe'' kaj ''senfineco''). Poste [[Heraklito]] priskribis ĉiaman ŝanĝadon formigante nocion de ''movo''. Lia kontraŭulo - [[Parmenido]] el [[Elajo]], kreinto de la [[ontologio]], opiniis, ke la movo ne ekzistas, ke ekzistas nur unua esto - nome la mondo- kaj malesto ne ekzistas. Li kreis do la unuan kriterion de estado de esto - kriterio de la sameco, kiu agnoskas, ke esto ne estas sama kun malesto kaj ĉio kio estas malesto simple ne ekzistas. Lia lernulo - [[Zenono el Elajo]] kreis ankaŭ unuajn [[paradokso]]jn per kiuj oni pruvas, ke movo ne ekzistas. Grava filozofo estis ankaŭ alia filozofo de la naturo, nome adepto de Heraklito - nome [[Empedoklo]]- kiu opiniis, ke mondo estis formigita de la kvar elementoj ([[fajro]], akvo, [[aero]], [[tero]]) kaj evoluiĝas per evolucio. Adepto de Parmenido kaj Zenono, nome [[monismo|monisto]] [[Leŭkipo (filozofo)|Leŭkipo]], opiniis, ke ekzistas nedividebla, konstruanta mondon parteto nomata '''[[atomo]]'''. [[Demokrito]] disvolvis tiun agnoskon kaj opiniis, ke mondon oni povas koni nur per mema racio ([[raciismo]]), en ontologio formiĝis la nocio de [[vakuo]] kaj oni disvolvis nocion de [[harmonio]] kaj kredeble oni kreis [[estetiko]]n. Grava filozofo estis ankaŭ Anaksagoro kiu estas opiniita kiel la unua [[ateismo|ateisto]]. Neniu scias kion precize opiniis [[Pitagoro|pitagorismanoj]] sed laŭ legendo ili opiniis, ke mondon oni povas priskribi kaj koni per [[matematiko]] kaj ekzistas [[reenkarniĝo]]. ====== La epoko klasika ====== [[Dosiero:SeptemArtes-Philosophia-Detail.jpg|eta|300ra|Alegorio de la filozofio kun [[Sokrato]] kaj [[Platono]]]] La epoko klasika estas la epoko de unuaj [[sofisto]]j kiu disvolvadis filozofion de la naturo en etiko, politiko, ontologio kaj sciteorio. La unuaj sofistoj estis [[Protagoro]] kaj [[Gorgio]]. Protagoro estis kreinto de [[relativismo]]. Li mem estis ankaŭ la unua [[agnostikismo|agnostikisto]] kaj disvolvadis scipovon de [[eristiko]] - la scipovo de sukcesa diskutado. [[Gorgio]] opiniis, ke nenio ekzistas kaj ĉion oni povas envive atingi per simpla [[retoriko]]. Li estas ofte kunigata kun [[Friedrich Nietzsche]] laŭ sia filozofio similanta la [[nihilismo]]n. Laŭ sofistoj ne ekzistas la [[vero]], kion ili pruvis en [[paradokso de Epimenido]]. Paradokso estis dissolvita per moderna filozofio analiza ([[Alfred Tarski]]). La idealo de la filozofo estiĝis tamen '''[[Sokrato]]'''. Tiu filozofo estas en ĉiuj skribaĵoj pri li priskribata kiel homo kiu demandis filozofie hazardajn Atenanojn. Oni ne povas scii kion li enfine opiniis ĉar lia lernanto, '''[[Platono]]''' priskribante lin aldonis siajn opiniojn pri mondo al Sokrato. Ofte ĉia saĝo de Sokrato estas memorigata en pensoj ''mi scias, ke mi nenion scias'' kaj ''la vera saĝulo estas tiu, kiu scias kion ne scias''. Tamen al Platono estas atribuata filozofio pri la [[metafiziko]]. Inter multaj opinioj pri la mondo (multaj opinias, ke Platono kreis unuan sistemon konsistantan ĉian penson en ĉia scienco kaj kulturo; tial laŭ fama frazo: ''ĉia filozofio estas piednoto al Platono'') Platono kreis teorion de la metafiziko per kiu li interpretas agadon de ĉia sento kaj senco. Laŭ li, Dio estas nur unua movulo (demiurgo) kiu kreas mondon per ideoj. Li kreis ankaŭ skolon filozofian nomatan "Akademio". Lia lernanto, [[Aristotelo]], kreis [[logiko]]n (bedaŭrinde kun influo de la [[psikologismo]]) kaj sur ĝi li konstruis sian filozofion. Unue li okupiĝis pri sciteorio kaj eraro de la homa menso, por trairi al teorio de la esto. Laŭ li, la eston oni povas koni per kategorioj. Tiu konkretigo estas konado eston per abstrakto. Konstruata filozofio estis nekontraŭebla ĝis Koperniko. Li fondis ankaŭ sian skolon, konkurencan al "Akademio", nomatan Likejono. Akademio estas hodiaŭ nomo de [[universitato]], Likejono estas nomo de [[liceo]]. ====== La epoko helena ====== [[Dosiero:Gerome - Diogenes.jpg|dekstra|eta|250ra|[[Diogeno la Cinika]].]] La epoko helena komencas ankoraŭ dum vivo de Aristotelo. Ĝi estas epoko de stoikoj, [[cinikismo|cinikuloj]], [[cirenismo|cirenistoj]], [[epikurismo|epikuristoj]] kaj [[skeptikismo|skeptikuloj]]. Stoikismo estis kompleta filozofia sistemo kiun adeptis kaj disvolvadis [[Marko Aŭrelio]], [[Zenono]] el Kitono, [[Cicerono]], [[Seneko]] kaj [[Krizipo]]. Pejorative stoika homo estas tiu, kiu trankvile vivas en konscio, ke ĉio finiĝos bone. Cinikismo estas la unua filozofio nearistokrata. La plej fama fondinto, [[Antisteno]] en ontologio kreis [[reismo]]n (nocio poste formigita de [[Tadeusz Kotarbiński]]). Lia plej fama lernanto - '''[[Diogeno]]''' - opiniis, ke homo vivus per pleneco de la vivo nur kiam li vivus per tio, kio estas bezonata al vivo minimume. Cinikistoj disvolvadis senkonscie ian [[socialismo]]n kaj ofte kunigantaj estas kun filozofio de [[Karlo Markso]]. Homo cinikisma pejorative estas tiu, kiu ne estimas plej fundamentajn valorojn. Cineristoj kaj epikuristoj opiniis, ke homo vivus per pleneco de la vivo nur strebante kaj atingante agrablon ([[hedonismo]]). Dum [[baroko]] kaj [[klasikismo]], novhedonistoj francaj nomiĝis [[libertinismo|libertinistoj]] (famaj libertinistoj estis [[Don Juan]] kaj [[Tartufo]]). Skeptikistoj opiniis, ke nenio estas certa kaj homo povas atingi ĉioscion, klerecon nur demandante ([[Seksto]]). Enfine '''Plotino''' revenigis metafizikon de Platono en [[novplatonismo]]. En ontologio li kreis nocion de [[unuaĵo]] al kiu ĉia esto venas. Konforme kun Pitagoro, li renovigis nocion de dualismo ontologia - ekzistis laŭ li mondo spirita kaj materia. Laŭ li, homo povas koni ĉion per metafiziko. ===== Filozofio mezepoka ===== [[Dosiero:Saint Augustine of Hippo.jpg|eta|dekstra|200ra|Sankta [[Aŭgusteno]]]] La unua kaj unu el plej grandaj filozofoj de la mezepoka filozofio estas '''[[Sankta Aŭgusteno]]''' el [[Hippo Regius]]. Li unue estis gnostika maniĥeisto sed li estis prozelitita de sia patrino, [[sankta Monika]]. Li kreis sistemon konforman al [[platonismo]] kaj religio katolika. Lia sistemo estas "platonismo en kristanismo". Li kreis multajn pensojn revoluciajn al ontologio kaj gravaj en moderna filozofio. Ekzemple penso ''mi dubas, do mi estas'', kiu estas opiniata kiel preciza formo de postea ''cogito ergo sum'' de [[Kartezio]]. Post manikeismo, Aŭgusteno legis grekan filozofion, precipe la librojn pri novplatonismo de Porfiro, sekvinto de Plotino. Novplatonismo helpis al Aŭgusteno kompreni Dion, kaj estis lia ponto al kristanismo (kion li poste konstatis). Aŭgusteno povis sintezi kristanismon kaj platonismon, ĉar li venis al kristanismo tra platonismo kaj vidis ĝin laŭ la okuloj de Platono. Lia sintezo ne estis abstrakta projekto aŭ intelekta ludilo, sed estis lia membiografio, lia vojo al la fido. Aŭgusteno parolas ankaŭ pri tri tempoj: la estanteco de la estantaĵoj kaj la estanteco de la estontaĵoj. Estinteco, estanteco kaj estonteco kiel tiaj, ne ekzistus laŭ Aŭgusteno: {{Citaĵo|''Kiel eblas diri ke [estintaj kaj estontaj tempoj] estas, ĉar la estintaj jam ja ne plu estas, kaj la estontaj ankoraŭ ne estas? La estanta tamen, se ĝi ĉiam estus estanta kaj ne iĝus estinta, ĝi ja ne estus tempo, sed eterno.''}} ====== Islama filozofio ====== {{Ĉefartikolo|Islama filozofio}} [[Dosiero:Sughrat.jpg|eta|250ra|dekstre|Reprezento de [[Sokrato]] en araba manuskripto ilustrita de la [[13-a jarcento]].]] Tre grava por pensado ''okcidenta'' estas la Islama filozofio. Ĝi estis kreita per influo de platonismo kaj [[Aristotelo|aristotelismo]]. Plej gravaj filozofoj de ĝi estis [[Aviceno]] kaj [[Averoeso]]. La islama tradicio kombinas kelkajn pensojn de la [[novplatonismo]] kaj de la [[aristotelismo]] kun aliaj konceptoj kiuj estis aligitaj pere de la disvolvigo de [[Islamo]]. Kelkaj gravaj filozofoj kiel la araba [[Al-Kindi]] kaj la persaj [[Al-Farabi]] kaj [[Aviceno]], same kiel [[Ibn Tufail]] kaj [[Ibn-Ruŝd]], devenaj el Iberio, precizigis kelkajn interpretojn de [[Aristotelo]] kiuj poste estis absorbitaj de la judaj kaj kristanaj saĝuloj. La historio de la islama filozofio enhavas gravajn ekzemplojn de aliaj filozofoj kiuj frontos grandan nombron de demandoj kiuj finfine influis la mezepokan [[skolastikismo]]n de [[Eŭropo]], inter kiuj troviĝis [[Algazelo]] kaj Mulla Sadra. Same kiel okazas en aliaj filozofiaj sistemoj, ankaŭ en la Islama filozofio estas diversaj [[skolo]]j, inter kiuj menciindas la peripatetika aŭ promenema skolo (''maŝŝa'') inspirita en Aristotelo kaj reprezentata de Aviceno, la skolo Iŝrak, bazita sur la pensaro de Ŝahab al-Din Suhraŭardi (1154-1191), konata ankaŭ per la nomo de Ŝeiĥ al-Iŝrak, kaj la skolo de la Transcenda Filozofio, disvolvigita de la persa filozofo Mulla Sadra. ====== Skolastika filozofio ====== [[Dosiero:Saint Thomas Aquinas.jpg|eta|dekstra|200ra|[[Sankta Tomaso]]]] Skolastikismo estas plej populara tendenco de la mezepoka filozofio. Laŭ ĝi, mondo estas teologie konstruita, do ĉia pensado estu konforma al diaj reguloj. Plej gravaj skolastikistoj estis [[Anselmo de Canterbury]] (aŭtoro de la [[ontologia pruvo]]), [[Abelardo]], [[Duns Skoto]] kaj [[Roger Bacon]]. Plej grava skolastikisto estis [[Tomaso de Akvino]] kiu sian filozofion konstruis sur aristotelismo. Li estis kreinto de la fama pruvo de dia ekzistado. Laŭ li homo ekzistas nur danke al memoroj kiun li nomigas [[transcendentalo]]j. Li opiniis ankaŭ ke en homo kaj en mondo estas la batalo de bono kaj malbono. Skolastiko komencis detruiĝi kiam [[William Ockham]] formigis ''tezon de la razilo''. Laŭ ĝi, oni ne povas multigi estojn super esto. Tial li dividis teologion de filozofio same detruante skolastikon. La ĉefa verko de Tomaso estas ''Summa Theologica'', kiu klarigas [[kristanismo]]n laŭ la filozofio de Aristotelo. Firme kredante, ke racio kaj fido ne povas kontraŭdiri unu la alian, li povis konstrui, je la surprizo de multaj, sintezon de kristanismo kaj Aristotelo. La sintezo estas konata kiel tomasismo, kiu hegemoniis kiel la ĉefa filozofio de Okcidento ĝis la [[17-a jarcento]] kaj de katolikismo partikulare ĝis eĉ hodiaŭ. En skizo, en la ''Summa'', li traktas pri la naturo de Dio, [[anĝelo]]j kaj homoj, pri la kreo kaj [[Fino de la mondo]], pri la virtoj (la tri kristanaj [[virto]]j de [[fido]], [[espero]] kaj [[amo]], kaj la kvar moralaj virtoj de [[prudento]], [[memregado]], [[justeco]] kaj [[kuraĝo]]) kaj pri la sep katolikaj [[sakramento]]j, klarigante kaj iafoje pruvante kristanan doktrinon per la filozofio de Aristotelo. Inter aliaj, ĝi enhavas unu el la plej bonaj klarigoj de la tre malklara kristana ideo, la [[Triunuo]]. Laŭ strukturo, la ''Summa'' estas aro da demandoj, ĉiu pruvanta kaj klariganta iun kristanan veron, kutime per la ideoj de Aristotelo. En ĉiu demando Tomaso argumentis kontraŭ kaj por la demando. La rezonado de Akvino en la ''Summa'' ĝenerale estas kohera kaj klara, sed iafoje ĝi estas malforta, eĉ suspektinda (ekzemple, kiam li argumentas pri la animoj de bestoj). Lia rezonado estas precipe malforta, kiam li rezonas laŭ [[etimologio]], latina signifo aŭ [[metaforo]]. ==== Filozofio nuntempa ==== Simbole filozofio nuntempa komencas de la publikigo de ''Meditoj'' de Kartezio. Tamen ĝi fakte komencis de la revolucio de Koperniko kaj komenco de la [[Renesanco]]. ===== Humanismo ===== Humanismo estas nocio formigita en 19-a jarcento. Ĝi rilatas al konceptoj de filozofio kaj kulturo de renesanca epoko. Ofte estas primemorigata kiel la moto de la humanismo frazo de [[Terencio]] - ''Mi estas homo kaj ĉio kio estas homa ne estas al mi fremda''. Plej gravaj humanistoj estis [[Makiavelo]], aŭtoro de libro ''Princo'', kie li prezentas tutan teorion de la potenco (li estis ankaŭ kreinto de sistemo filozofia en kiu li agnoskas, ke historio ne povas ripetiĝi), kaj [[Michel de Montaigne]], kiu en siaj verkoj formigas nocion de [[oportunismo]]. [[Dosiero:Nikolaus Kopernikus.jpg|eta|dekstra|200ra|[[Koperniko]].]] Skolastiko komencis finiĝi kvankam la teorio de la razilo de la Okhamo ne povis ĝin tute fermi. [[Katolika eklezio]] plu ĝin disvolvadis. Oni devis krei novan sistemon filozofian por la mondo kiu estus pruvita kaj nedetruebla. Enfine skolastiko estis finita per heliocentrika (suncentra) hipotezo filozofia de [[Koperniko]] kiu kreis fundamentojn de nuntempa [[astronomio]]. Adepto de Koperniko estis fama herezulo (laŭ la katolika hierarkio) [[Giordano Bruno]] laŭ kiu ne nur la [[Tero]] ne estas centro de la mondo sed eĉ same la [[Suno]] ne estas tio. Laŭ li, ekzistas multaj mondoj - planedaj sistemoj- kaj multaj civilizoj. ===== Raciismo kaj empiriismo ===== [[Dosiero:Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg|dekstra|altdekstre=1.2|eta|Frans Hals: [[René Descartes]] (1648).]] La plej gravaj sistemoj filozofiaj de la nuntempa filozofio estis raciismo kaj empiriismo. Raciismo estis revenigita (el antikva epoko) de [[Kartezio]]. Kartezio elpensis la metodon de ĝenerala dubo: Kiam oni kreas filozofian sistemon, oni unue pridubu ĉion, kaj poste pripensu kion oni tamen povas scii. La unua afero, kiun oni povas scii, post kiam oni ekdubis pri ĉio, estas ke oni mem ekzistas, ĉar aliokaze oni eĉ ne povus pensi pri sia propra ekzisto. Tion Kartezio esprimis per la fama frazo: "Mi pensas, do mi estas (cogito ergo sum)". Kartezio estis baroka filozofo sed liaj idealoj estis enfine prezentita kaj disvolvita nur en [[klasikismo]]. Tio, kio estas ankaŭ grava por [[Esperantisto]]j estas fakto, ke li estis unua homo en nuntempa epoko kiu esprimis bezonon de [[lingvo internacia]]. Laŭ li, povas esti lingvo kies gramatiko estus lernebla dum nur kelkaj horoj (laŭ [[Ludoviko Zamenhof|Zamenhof]] esperantan gramatikon oni povas lerni en unu horo). Li opiniis, ke plej grandan sukceson atingus lingvo kreita el ekzistantaj, popularaj lingvoj tiel, ke vortoj estus rekoneblaj tuj fare de sufiĉe multaj homoj. Li tial estis influanto de estontaj projektoj de tutmondaj lingvoj aposterioraj. Granda filozofo raciisma estis ankaŭ [[Spinozo]], kiu kreis sistemon ontologian de la spiriteca mondo. Laŭ li ekzistas en ĉio potenco de Dio, kiu ekzistas ĉie. Li estis inter la unuaj famaj senreligiaj homoj en Eŭropo (kvankam li kredis je Dio, li forpuŝis sian familian [[judismo]]n kaj malakordis kun kristanismo). [[Dosiero:Gottfried Wilhelm von Leibniz.jpg|eta|dekstra|150ra|[[Leibniz]].]] Alia granda filozofo estis [[Gottfried Leibnitz]] kiu kreis ontologian regulon de la pravo sufiĉa kaj regulo de la sameco. Li opiniis, ke Dio kreis la plej bonan mondon (tiun tezon mokis poste [[Voltero]] en ''Kandido''). Enfine [[Blaise Pascal]], kiu kreis sian [[paskala agnosko|paskalan agnoskon]] kaj disvolvadis skeptikismon de Montaigne. Opozicie al raciismo ĉe [[Britujo]] disvolvadiĝis filozofio [[empiriismo|empiriisma]]. Laŭ ĝi, homo povas koni mondon ne per la racio sed per la sperto. Grava empiriisto estis [[Bakono]], kiu elpensis la bazojn de la [[scienca metodo]]. Poste [[John Locke]] kreis nocion de ''tabula rasa'' kaj rigardis, ke valoroj de la aĵoj estas ĉiam subjektivaj. [[David Hume]], kreinto de la nuntempa skeptikismo, kreis la fundamentojn de pozitivisma kritiko de la metafiziko kaj [[teleologismo]]n en filozofio. [[George Berkeley]] opiniis, ke mondo estas iluzio kaj konscio estas vera sed ne povas sin koni (vidu artikolojn: [[idealismo]], [[solipsismo]]). Grava estas ankaŭ afero de filozofio de la politiko. Tre grava tie estas nomo de [[Thomas Hobbes]] kiu en la verko ''Leviatano'' opiniis kiel Aristotelo, ke homaro, nacio bezonas unue monarkon, por ke estu ordo. Simile opiniis [[Jean Bodin]]. [[Meĥanikismo]] estas filozofia [[doktrino]], kiu klarigas la [[realo]]n de nur [[Meĥaniko|meĥanikaj]] leĝoj de la [[Movado (fiziko)|movado]]. Ĝi asertas, ke la sola formo de [[kaŭzeco]] estas la fizika influo inter la materiaj elementoj, kiuj konsistigas la realan mondon kaj, tial, defendas ankaŭ [[Materialismo|materiismon]]. ===== Klerisma epoko ===== Klerisma epoko (vidu artikolon [[Klerismo]]) komencis en Francio dum [[klasikismo]]. Ĝi estis ege influita de Kartezio kaj finis koincide kun la granda [[Franca Revolucio]]. Raciismo estas tial franca filozofio nacia. Sendube plej granda filozofo de la klerismo estis [[Voltero]]. Li agis en granda organizaĵo kies celo estis krei unuan [[Enciklopedio]]n. Gravaj filozofoj de la movado de la "Enciklopedio" estis [[Denis Diderot]], [[Jean Jacques Rousseau]] kaj [[Jean Le Rond d'Alembert]]. Laŭ Rousseau, homo estas bona sed malsana estas ideo de la [[ŝtato]]. Voltero estis kontraŭulo de tiu tezo. Li strebis kunigi raciismon kun empiriismo. ===== Revolucio Kantia ===== [[Dosiero:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|eta|dekstra|[[Kantio]]]] [[Immanuel Kant]] (esperante nomata Kantio), la plej granda filozofo depost la antikveco ŝanĝis tute la mondan koncepton de la antaŭaj epokoj. Li kreis nocion de la [[transcendeco]] kaj pruvis, ke '''homa konscio estas limigita'''. Laŭ Kantio povas esti, ke aĵoj konformiĝas al homa kono, inverse kiel oni opiniis antaŭe. Sian sistemon Kantio nomigis ''revolucio kopernika''. ===== [[Idealismo]] germana kaj pola ===== [[Dosiero:G.W.F. Hegel (by Sichling, after Sebbers).jpg|eta|dekstra|150ra|[[Hegelo]]]] Opoziciuloj de Kantio estis idealistoj. Plej gravaj el tiuj estas [[Hegelo]] kaj [[Friedrich Schelling]]. Hegelo kreis modernan [[dialektiko]]n ontologian kaj laŭ ĝi konstruis plenan sistemon okupiĝantan pri ĉiaj sferoj de homa vivo. Hegelo opiniis, ke ĉefa elemento kaj regulo de la mondo estas [[racio]]. Tiun dialektikon uzis [[Karlo Markso]] al sia filozofio kaj kreis modernan [[komunismo]]n. Hegelo kreis filozofion nacian de sia naciisma idealismo, sed per la kreado de tezo de cela historio (regulo de [[historiozofio]]) li influis [[mesianismo]]n, nome polan filozofion naciisman. Mesianismo agnoskas, ke homaro celas al unuigo en unu ideo tial, ke ĉiu homo estas same konstruita de Dio. De tiu filozofio estis kreita sistemo filozofia de [[Józef Hoene-Wroński]], [[Karol Libelt]] (kiu opiniis, ke ne racio sed ''um'' estas regulo de la mondo) kaj [[August Cieszkowski]] (kreinto de fama nocio: [[cibernetiko]]). Libelt opiniis, ke mesianismo estas la filozofio de [[slavoj]]. Laŭ li, post epoko raciisma germaneca, estos epoko neraciisma slaveca en kiu oni pruvos ke ekzistas Dio kaj [[vero]] (filozofio ĝis analiza filozofio ne povis pruvi veron). Neraciismo estos poste filozofio nacia propra de [[rusoj]] kaj plej gravaj filozofoj de tiu sistemo estis [[Lev Ŝestov]] kaj [[Nikolaj Berdjajev]]. ===== [[Pozitivismo]] ===== Epoko pozitivisma estas epoko de filozofoj kiuj opiniis, ke ĉio agas konforme al ia ĉefa sistemo. Tial ne povas ekzisti metafiziko kaj eĉ filozofio (kiel agnoskis la [[Viena Rondo]]). Pozitivismo komenciĝis post koncepto de [[Darvino]] pri [[evolucio]]. Plej grandaj pozitivistoj estis [[John Stuart Mill]] kaj [[Jeremy Bentham]], kreintoj de [[utilismo]]. Laŭ Bentham, homo strebas al agrablo kiun oni povas atingi per uzado ĝustajn manierojn. Mill uzadis utilitarismon en ontologio sed ankaŭ en ekonomio. Li estis grava influanto ankaŭ por Markso. Mill senkonscie antaŭrigardis ankaŭ fino de psikologiismo logika. Li estis ankaŭ kreinto de moderna [[liberalismo]] kaj batalis pri rajtoj de la virinoj. De utilitarismo estis formigita ankaŭ alia filozofio - nome pragmatismo. Fondinto de tiu filozofio nome [[William James]] esploradis eston ne per ĝia esenco sed per ĝia bezono. Li opiniis, ke celo de homo estas efikeco. Poste disvolvos liajn pensojn [[John Dewey]] kaj ĉia usona pragmatismo. ==== Moderna filozofio ==== Filozofio moderna rilatas al la plej grandaj revolucioj en la historio: la revolucioj komunismaj kaj socialismaj, la [[industria revolucio]], la scienca kaj teĥnologia revolucioj (inkluzive de atom-energio), du [[mondmilito]]j, la revolucio de internacia organizado, kaj la revolucioj kontraŭkomunismaj. Subitaj ŝanĝoj devigis, ke la homaro sekurigu la aferon de la [[paco]] en la mondo. En filozofia kampo ekzistas ankaŭ la ideo analizi filozofion per la historio de la ideoj. ===== Kontinenta filozofio ===== [[Dosiero:Edmund Husserl 1900.jpg|eta|dekstre|250ra|[[Edmund Husserl]] en 1900.]] Filozofio moderna en Eŭropo komenciĝis per la fondo de la '''[[fenomenologio]]''' fare de [[Husserl]]. Lia filozofio, nov-kantia, estas opiniata kiel la tria (post Koperniko kaj Kantio) revolucio filozofia. Unue Husserl forpuŝis eraron kiu estis faradita dum antaŭaj epokoj. Tiu eraro estas [[psikologismo]]. Poste, li kreis sistemon de la ''filozofio sen agnoskoj''. Laŭ fenomenologio, tio, kion rigardas homo ne estas certe esto (neniu povas pruvi, ke ĝi estas) sed certe estas fenomeno. Tial same fenomenologio estas neracia kaj logika sistemo. Fenomenologio havas ankaŭ sian konkretigon de la mondo, kiu estas nomata ''redukto fenomenologia''. Studentino de Husserl, nome [[Edith Stein]], priskribis [[tomismo]]n (la filozofion de Sankta Tomaso) fenomenologie, kreante fundamentojn de [[novtomismo]]. Alia studento de Husserl, nome [[Martin Heidegger]], uzis fenomenologion al sia propra filozofio. Li estis [[ekzistadisto]]. La ideo de [[ekzistadismo]], aŭ [[ekzistencialismo]], estis formigita de [[Kierkegaard]] kaj estiĝis unu el la plej popularaj filozofioj ĝishodiaŭe. Krom sia disvolvado de la ekzistadismo, Heidegger estiĝis unu el la plej gravaj filozofoj rilate al la [[historio de ideoj]], diskutante pri ĉia tradicio filozofia. Li enfine fermis metafizikon kaj komencis krei ontologion ne sur esto sed sur estado (''Sein''). Tial li penis pruvi, ke antaŭa ontologio estis tute erara ĉar esto ne estas certa kaj nur estado estas certa. Liaj metodoj estis uzataj en nova sistemo filozofia, nome [[hermeneŭtiko]]. Sendube unu el la plej gravaj hermeneŭtikistoj estis [[Hans-Georg Gadamer]] kaj aliaj [[Paul Ricoeur]] kaj [[Władysław Stróżewski]]. '''Ekzistadismo''' estas tre populara en hodiaŭaj Eŭropaj sistemoj filozofiaj. Plej gravaj fundamentoj de tiu nova sistemo devenas de filozofio de [[Jean-Paul Sartre]], [[Albert Camus]], [[Henri Bergson]] kaj nihilisto ekzistadismeca [[Friedrich Nietzsche]]. Nietzsche kreis filozofion nihilisman kiu agnoskas, ke ĉio strebas al superrigardo, preter la bono kaj la malbono ĉar Dio estas morta. Tial li parolis, ke homoj devas ankaŭ strebi al [[superhomo|superhomeco]]. Li antaŭparoladis la finon de sia filozofio kaj plenumiĝon ĝin kiam homo ĝin forpuŝos. Li estas opiniata kiel ekzistadisto pro lia opinio, ke la homo estas sola kaj devas esti detruita per pli genia, do vidinda, potenco. Jean Paul Sartre opiniis, post Nietzsche, ke ĉio estas simple absurda kaj ke la homo devas strebi por ia valoro heroe ĉar nur batalo kontraŭ absurdeco estas valoro. Camus kaj Bergson kreis, post Heidegger, tre gravan ontologion de la homa kaj socia estado. ===== Analiza filozofio ===== [[Dosiero:Ludwig Wittgenstein.jpg|eta|dekstre|250ra|[[Ludwig Wittgenstein]].]] {{Ĉefartikolo|Analiza filozofio}} Vidu ankaŭ artikolon: [[Skolo Lvova-Varsovia]]. En Britujo, [[Usono]], [[Germanio]], kaj [[Pollando]] disvolviĝis tre grava sistemo filozofia kiu ne celas krei novajn sistemojn sed esplori kaj analizi la mondon al siaj plej ĉefaj kaj fundamentaj elementoj. Analiza filozofio estis inicita de [[Gottlob Frege]], kiu, same kiel Husserl, konstruis sian filozofion sur la [[matematiko]]. Elementoj de analizismo estas rigardeblaj ĉe [[Franz Brentano]] kaj [[George Edward Moore]]. La plej grandaj analizismaj filozofoj estis sendube [[Bertrand Russell]], kiu opiniis, ke ĉia matematiko povas esti priskribata per logiko, [[Ludwig Wittgenstein]], kiu opiniis, ke ĉia kono de homo rilatas al homaj lingvoj, kaj filozofoj de la pola skolo analiza. Tre grava filozofo analiza estis ankaŭ [[Rudolf Carnap]]. Sistemoj, kiu formiĝis per esploroj de la filozofio analiza estas [[strukturismo]], [[modernismo]], [[postmodernismo]], kaj [[nov-pozitivismo]]. Unu el la plej grandaj sukcesoj de la filozofio analiza estas la dissolvo de la [[paradokso de Epimenido]] per [[Alfred Tarski]], kiu kreis novan, devigantan en moderna filozofio, difinon de la vero. Paradoksoj rigarditaj fare de Wittgenstein ne estas dissolvitaj ĝis hodiaŭ. Li penis pruvi, ke ''ĉia homa kono estas en lingvo, do oni devas analizi lingvon, por ke eble oni povu atingi filozofan sukceson''. Bertrand Russell penis pruvi, ke ''la matematiko estas reduktebla al la logiko'', kaj ke oni devas analizi la homan scion en ĝiajn logikajn atomojn, kiuj mem ne estas plue redukteblaj. Danke al filozofio analiza formiĝis nova fako de scienco, nome [[sociologio]]. Plej gravaj kontinuigistoj de analiza penso estis [[Michel Foucault]] kaj [[Jacques Derrida]]. Hodiaŭ la plej gravaj filozofoj sociologiaj kaj postmodernismaj estas, inter aliaj, [[Sigmundo Bauman]], [[Thomas Kuhn]], kaj [[Francis Fukuyama]]. ===== Socifilozofio ===== {{Ĉefartikolo|Socifilozofio}} Socifilozofio aŭ socia filozofio estas la branĉo de la filozofio kiu temas pri la studado de la socia [[homa konduto]]. Ĝi kunhavas kun la [[sociologio]] sian materialan celon, nome la [[socio]], sed, dum la sociologio studas kiaj estas la rilatoj inter la diversaj komunumoj, la socifilozofio direktas sin al sciaro kiaj devas esti tiuj rilatoj por ke reale estu formaligitaj kiel perfekteco por la homo. Krome ĝi kunhavas kun la scienco pri [[politiko]] la juran raciecon en la socio por ke ĉio tio estu efika en la praktiko.<ref>[https://www.merriam-webster.com/dictionary/social%20philosophy «Definition of SOCIAL PHILOSOPHY».] www.merriam-webster.com (en angla). Konsultita la 7an de novembro 2019.</ref> ===== Filozofio de kulturo ===== {{Ĉefartikolo|Filozofio de kulturo}} [[Filozofio de kulturo]] estas sekcio de filozofio, kiu konsideras [[Kulturo|kulturon]] kiel tutaĵon. Tiele ĝi okupiĝas pri la studo de la kondiĉoj sub kiuj kulturo evoluis ĝenerale kaj pri la respektivaj kulturaj evoluoj viditaj en la respondaj specifaj historiaj kaj geografiaj kuntekstoj. Ĝi esploras homan kulturan esprimon en [[lingvo]], [[skribo]], [[mito]], [[religio]], [[etiko]], [[arto]], [[ekonomiko]], [[Politika scienco|politika ŝtatorganizo]], [[Amaskomunikilo|amaskomunikiloj]], [[scienco]] kaj [[teknologio]]. == Filozofio de la Esperanto-movado == [[Dosiero:Ludwig Zamenhof 1887.jpeg|eta|300ra|[[L. L. Zamenhof|L.L Zamenhof]]]] Ankaŭ ekzistas filozofiaj ideoj ligitaj al la [[Esperanto-movado]]. Tamen estas dubinde ĉu oni vere povas paroli pri "Esperanta filozofio", aŭ ĉu nur temas pri filozofiumado de unuopaj esperantistoj lige al la idearo de la Esperanto-movado. Jam ĉe L. Zamenhof oni povas trovi filozofiajn ideojn: laŭ li, la homaro povas unuiĝi (simile kiel en mesianismo) nur kiam ĝi povas interkompreniĝi (same kiel en [[kibernetiko]] de [[August Cieszkowski]]). Tial laŭ li enkonduko de la [[universala lingvo]] efikos kiel unuiĝo de ĉiuj homoj en kulturo, eduko kaj politiko. Zamenhof ne konsciis, ke tiumaniere li kreis ideon de [[tutmondiĝo]] (jam en unuaj vortoj de la "[[Unua libro]]" li revas pri unuiĝo de homaro en unu grandan familion de samaj celoj kaj idealoj), kiu fakte estis prezentita post la [[Unua mondmilito]]. Li esperis, ke ideo de unuiĝo per la lingvo estos grava en la mondo. Kiam Esperanto komencis sukcesi, li tamen komencis krei novajn ideojn. La unua estis la religia ideo [[Hilelismo - propono pri solvo de la hebrea demando|hilelismo]], kiu estis distancigo el kristanismo kaj judismo. La dua estis [[homaranismo]] - kiu laŭ Zamenhof povus esti interreligia kredo simile kiel Esperanto estas intergenta lingvo. Tamen homaranismo neniam trovis tiom da subteno kiel Esperanto; eĉ inter esperantistoj ĝi ne havis multajn subtenantojn. Homaranismo agnoskas, ke ĉiuj homoj estas fratoj, tiel ke la plej natura maniero rilati al ili estas kun favora koro. Grava sukceso por Zamenhof en la filozofia kampo estis, ke la projekto Esperanto estis agnoskita kiel ĝusta kaj bezoninda fare de la [[Usona Filozofia Societo]] en [[Filadelfio]] en la jaro [[1888]]. Poste Zamenhof skribis en aldono al la "[[Dua libro]]", ke lia agado estas finita kaj Esperanto nun disvolviĝos sen li. En [[1907]] Zamenhof parolis en [[Ĝenevo]], ke ne la utileco de tiu lingvo estas grava por li, sed la ideo por kiu vivon oferis [[Leopold Einstein]], [[W. H. Trompeter]] kaj aliaj grandaj Esperantistoj. La [[Francio|francaj]] filozofoj [[Louis Couturat]] kaj [[Léopold Leau]] kreis tamen ''Delegacion por Enkonduko de Lingvo Universala'', kiu proponis "reformitan Esperanton", kiu fakte estis aparta lingvo, nome [[Ido (lingvo)|Ido]]. La malakordo inter Esperantistoj kaj la kreinto de Ido, [[Louis de Beaufront]] tre malhelpis la Esperantan ideon. Oni povas konsideri la batalon pri lingvo universala ankaŭ kiel batalon filozofian. [[Dosiero:Eugène Adam (Eŭgeno Lanti), ±1910.jpg|230ra|eta|dekstra|[[Lanti]] havigis duan fortan filozofion helpe al Esperanto. nome ''sennaciismo''.]] La dua ideologio de Esperanto estis '''[[sennaciismo]]'''. Laŭ ĝi la homoj devas forigi sian nacian identecon por iĝi nur "homoj de la mondo". La ideo estis iniciatita de la esperantisto [[Lanti]] en 1912. Tiu ideo estis tre riproĉita de kelkaj esperantistoj pro sia ideologiemo kaj malemo por la natura diverseco de homoj. Multaj filozofoj kaj sociologoj kiel [[Jacques Lacan]] aŭ la postmodernisma [[Zygmunt Bauman]] opinias, ke nur per ŝirmado de diverseco la homaro havos plu [[etoso]]n kaj [[hejmo (regiono)|hejmecon]] - la nocio de [[Sigmund Freud]] pri gardo de sia normaleco (sameco, simbolemeco). Laŭ kelkaj, la ideo de sennaciismo estas kontraŭekzistadisma kaj socialema{{md}}laŭ sociologoj, se ĝi plenumiĝos, la historio finos kaj malaperos humanismo, sameco kaj morala valoro (koncepto de [[Jean Baudrillard]]). Aksiologio de la lingvo Esperanto estis uzita de kristanaj Esperantistoj. Inter ili aŭtoroj de la manlibroj, ekz. pastro Jan Sidełko. Eĉ [[Louis de Beaufront]] tradukis preĝaron kiu estis atestita de la Katolika Eklezio. Tre grava kristana esperantisto estis ankaŭ grava filozofo: papo [[Johano Paŭlo la 2-a]]. La plej grava kristana filozofo, kiu ne nur estis adepto de Esperanto sed ankaŭ parolis ĝin, estis la rusa verkisto [[Lev Tolstoj]], kiu skribis, ke "lernado de Esperanto estas la devo de kristano". Pro tre grava ideo de homaro kaj socio en ili, [[esperantismo]] kaj [[homaranismo]] estis uzitaj en komunisma propagandilo. Ekzemple, [[Lenino]] diris, ke Esperanto estas la voĉo de la revolucio. Esperanton lernis ankaŭ [[Stalino]] (ekzistas [[klaĉo]], ke Stalin kapablis lerni nur lingvon tiel facilan kiel Esperanto, ĉar li ne bone posedis eĉ la [[Rusa lingvo|rusan lingvon]]). La Esperanta ideo iĝis tamen malsekura por [[komunismo]] kiam ĝi iĝis tre populara inter komunismaj nacioj. Tial Stalin ekzilis rusajn esperantistojn al [[Siberio]] kaj al aliaj malproksimaj partoj de [[Rusujo]] aŭ mortigis ilin. Grava filozofo de ideo de internacia lingvo estis ankaŭ [[Mieczysław Mackiewicz]], kaj pri ĝi parolis grava pola filozofo analiza [[Tadeusz Kotarbiński]]. Laŭ li, Esperanto estas ''perfekta kunigo de genio kaj simpleco''. Pri la esperanta afero okupiĝis ankaŭ [[Stanisław Lem]], verkisto kaj ekzistadisma filozofo. Adepto de Esperanto estis ankaŭ la filozofo [[Rudolf Carnap]]. Esperanton mokadis filozofo kaj verkisto [[James Joyce]] en sia Uliso. Ekzistas verko de [[Julius Glück]] pri "''La Grandaj Filozofoj kaj la Universala Lingvo"'' (1937). Ĉe filozofio de agado de Esperanto oni ne povas forgesi ankaŭ pri granda filozofo kaj organizisto de Esperanto, nome [[Henri Lurie]]. Grava filozofo kiu agis por la esperanta afero estis ankaŭ la sciencfikcia verkisto [[Olaf Stapledon]]. Kaj Lem kaj Stapledon okupiĝis pri sameco de la homo. Lem okupiĝis pri ĝi pli [[Ontologio|ontologie]], Stapledon pli [[Sociologio|sociologie]]. [[Dosiero:Robert-boirac.jpg|eta|dekstra|200ra|[[Émile Boirac]].]] Se temas pri filozofio ontologia kaj sciteoria de Esperanto, sendube tre grava persono estas profesoro [[Émile Boirac]], grava pioniro de Esperanto. Tiu rektoro de la [[Akademio de Esperanto]] okupiĝis ankaŭ pri [[fenomenologio]] kaj [[fiziko]]. Li prezentis hipotezon ke homo konas mondon ne nur racie, neracie kaj empirie sed ankaŭ supersense. Li nomis tiun scipovon [[metagnomio]]. Se ĝi estus la vero kaj ne penso kiel ĉe Kartezio, sed metagnomio, estas pruvo pri esto de la homo. Li tial kreis la nocion de [[supersensa percepto]] ([[ESP]]). En sia plej revolucia verko ''L’Avenir des Sciences Psychiques'' li kreis ankaŭ la faman nocion ''[[déjà vu]]'' ([[paramnezio]]). Elementoj de filozofio ekzistas ankaŭ en verkoj de [[Kálmán Kalocsay]], kiu okupiĝis pri idealismo kaj klasikismo, kaj [[Julio Baghy]] kiu okupiĝis pri filozofio de la socio. Tre grava en literaturo estis [[Sándor Szathmári]], kiu estis ia kristana socialisto. Hodiaŭe la plej grava filozofianta subtenanto de Esperanto estis [[Umberto Eco]], kiu esploradis en sia verko "''Serĉante lingvon universalan''" la fenomenon de lingvo universala kaj serĉadis ĝiajn perspektivojn en la moderna epoko. == Unesko kaj la filozofia instruado == [[Unesko|UNESKO]] defendas la instruadon de filozofio kiel studobjekton tre utila por atingi [[libereco]]n.<ref>Herman Lodewijckx, [https://eo.wikipedia.org/wiki/Filozofio?veaction=edit&section=28#Filozofio_de_la_Esperanto-movado Unesko kaj la filozofia instruado], 2015, [http://www.aipph.eu Internacia asocio de instruistoj pri filozofio,] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20191008204254/http://www.aipph.eu/ |date=2019-10-08 }}</ref> == Gravaj filozofiaj terminoj == <div style="column-count:5;"> * [[Amo]] * [[Akromatiko]] * [[Apriore]] * [[Beleco]] * [[Devo]] * [[Dialektiko]] * [[Dio]] * [[Eklektikismo]] * [[Ekzisto]] * [[Ento]] * [[Esto]] * [[Etiko]] * [[Fenomeno]] * [[Formalismo]] * [[Idealo]] * [[Ideo]] * [[Hipotezo]] * [[Hipostazo]] * [[Juĝo]] * [[Koncepto]] * [[Libero]] * [[Logiko]] * [[Logoso]] * [[Materio]] * [[Monado]] * [[Moralo]] * [[Noumeno]] * [[Penso]] * [[Principo]] * [[Pruvo]] * [[Persono]] * [[Racio]] * [[Realo]] * [[Scio]] * [[Scienco]] * [[Sistemo]] * [[Senso]] * [[Substanco]] * [[Teorio]] * [[Tezo]] * [[Valoro]] * [[Volo]] * [[Vero]] * [[Vivo]] </div> == Gravaj ĝeneralaj verkoj == * [[Eŭropa Vortotrezoro de Filozofioj]] * ''[[Internet Encyclopedia of Philosophy]]'' * ''[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]]'' * ''[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]'' == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|q=Filozofio|s=Kategorio:Filozofio|ReVo=filozo1}} * [[Filozofiado]] * [[Filozofio de biologio]] * [[Filozofio de la historio]] * [[Filozofio de sporto]] * [[Filozofo]] * [[Ideo]] * [[Ideologio]] * [[Jurfilozofio]] * [[Listo de filozofoj]] * [[Militfilozofio]] * [[Monda Kongreso de Filozofio]] organizita de la [[Internacia Federacio de Filozofiaj Societoj]] (FISP) * [[Monda Tago de Filozofio]] * [[Penso]] * [[Politiko]] * ''[[Konsolo de filozofio]]'' == Eksteraj ligiloj == * [https://filozofio.telegramo.org/ Telegram-grupo] por esperantistaj filozofoj * [https://www.eventoj.hu/steb/vortaroj/filozofia-vortaro/index.htm Enciklopedio Simpozio] {{Havenda artikolo|Filozofio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Filozofio| ]] j68gxwpwtp3h6u5f23v4m3kj9ctc68x 0 1306 9490264 9483397 2026-10-08T09:57:08Z Crosstor 3176 /* Homoj rilataj al Frankfurto */ 9490264 wikitext text/x-wiki {{Granda dosiero|Cityscape Frankfurt 2010-2.jpg|1000ra|{{center|Panorama vido de la urbocentro de Frankfurto ĉe Majno}}}} {{Informkesto germania komunumo |sen banderolo= jes |urborajtoj = Urbo (''Stadt'') |blazono = DEU Frankfurt am Main COA.svg |latitudo = 50/7 |longitudo = 8/41 |zomo=9 |situo-bildo = |federacia_lando = [[Hesio]] |distriktaro = [[Distriktaro Darmstadt]] |distrikto = [[Eksterdistrikta urbo]] |alto = 112 |areo = 248.31 |poŝtkodo = 60001–60599<br />65901–65936 |poŝtkodo_malnova = 6000<br />6230 |tel_antaŭkodo = 069 |aŭtokodo = F |oficiala_kodo = 06412000 |subdivido = 46 urbopartoj (''Stadtteile'') |adreso-komunumestraro = |retpaĝaro = [https://www.frankfurt.de/ www.frankfurt.de] |urbestro = [[Mike Josef]] ([[SPD]]) |mapo=OSM Frankfurt map.svg }} [[Dosiero:Frankfurt_collage.jpg|alternative=Frankfurt collage.jpg|eta|431x431ra|Frankfurt collage]] [[Dosiero:Frankfurt_am_Main_montage.jpg|eta|277x277ra|Frankfurt am Main montaĵo]] '''Frankfurt am Main''' {{prononco|FRANKfurt am Majn}}, esperantlingve '''Frankfurto ĉe Majno''', estas la plej granda [[urbo]] en [[Hesio]] kaj la kvina plej granda urbo en [[Germanio]]. Fine de la jaro {{#time: Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Hesio||STATO}}}} la komunumo havis {{unuo|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Hesio|06412000}}}} loĝantojn. 29 procentaĵoj de la loĝantaro estas eksterlandanoj. Frankfurt estas [[eksterdistrikta urbo]], sed ĝi administre apartenas al la [[distriktaro Darmstadt]] - la sudo de Hesio. La urbo havas [[universitato]]n, diversajn [[altlernejo]]jn, [[muzeo]]jn kaj [[biblioteko]]jn kaj estas fama financmetropolo kun multaj [[banko]]j, interalie la [[Eŭropa Centra Banko]]. Ĉi tie troviĝas unu el la plej grandaj [[Flughaveno Frankfurta|flughavenoj]] de Eŭropo. La urbo estas la koro de la ekonomia [[regiono Rejno-Majno]]. En la urbo naskiĝis la fama germana [[poeto]] [[Johann Wolfgang von Goethe]]. Frankfurto havas longan historion kiel bazarejo por [[libro]]j. Ankoraŭ hodiaŭ okazadas ĉi tie unu el la plej gravaj librofoiroj. Multaj konataj [[eldonejo]]j havas ĉi tie sian sidejon. == Historio == Frankfurto havis longan historion de memreganta urbo. Dum la periodo de la [[Sankta Romia Imperio]], ĝi estis [[libera regna urbo]], post la [[Viena Kongreso]] de 1816 ĝis 1866 eĉ sendependa [[urboŝtato]], la [[libera urbo Frankfurto]]. En la jaro 1848 renkontiĝis en la Paulskirche en Frankfurt la unua libere elektita [[Nacia Asembleo (Germanio 1848)|Nacia Asembleo]] de Germanujo. La [[Traktato de Frankfurt (1871)|Traktato de Frankfurt]] (en la franca, ''Le traité de Francfort''; en la germana: ''Friede von Frankfurt'') estis [[pactraktato]] subskribita la 10-an de majo [[1871]] en Frankfurto inter la [[Germana Imperio]] kaj [[Francio]], fine de la [[Francia-Prusia Milito|Franci-Prusia Milito]].<ref> Muñoz, Víctor (16a de Aŭgusto 2013). [https://redhistoria.com/la-guerra-franco-prusiana-el-final-de-la-unificacion-alemana/ «La guerra franco-prusiana, el final de la unificación alemana».] Red Historia. Konsultita la 7an de Februaro 2020. </ref> == Vidindaĵoj == Ĉirkaŭ la centra placo [[Römerberg]]: * domgrupo "Römer" kun urbodomo kaj Imperiestra Salono (eksa kronadejo de germanaj imperiestroj) * vico da [[trabfakaĵo|trabfakaj]] domoj, novkonstruitaj en stilo tre multe trovebla ĝis la [[Dua Mondmilito]] * domo "Wertheim", unu el tre malmultaj trabfakaj domoj en la urbocentro kiu restis post la milito * Paŭlo-preĝejo (foto dekstre), germana parlamentejo dum la jaroj 1848/49, nun muzeo kaj solenaĵejo [[Dosiero:Paulskirchefrankfurt.jpg|eta|<center>la Paŭlo-Preĝejo]] * [[Bartolomeo-preĝejo]], populare nomata "Dom" ([[katedralo]]) * Nikolao-preĝejo * elfositaj romiaj kaj mezepokaj muroj * muzeoj: pri urba historio, pri ludiloj, Schirn (arta ekspozicio) k. a. En la cetera urbocentro: * malnova operejo (nun uzata ĉefe kiel koncertejo) * malnova juda tombejo (nur rigardebla de ekstere aŭ kun gvidanto) * preĝejoj: Leonhardt, Katharinen, Liebfrauen * muzeoj: pri judoj, pri prahistorio, pri Goethe, pri moderna arto, [[Muzeo Städel]] * superrigardoj: senkoste de Zeilgalerie; pli alta, sed pagenda de Maintower Je la alia flanko de [[Majno (rivero)|Majno]] troviĝas la kvartalo Sachsenhausen, kies malnova parto estas fama pro siaj trinkejoj. Tie troviĝas multe pli da malnovaj [[trabfakaĵo|trabfakaj]] domoj (sed ankoraŭ pli multaj kaj pli pitoreske en kvartalo Höchst, plej ofte nur konata pro siaj kemiaj fabrikoj). Ĉe la Sachsenhausen-a bordo estas multaj muzeoj, ekz. pri arkitekturo, pri filmoj kaj la fama arta ekspozicio "Städel". Plie: * [[Muzeo de Mondo-Kulturoj]] * ĉina ĝardeno (tuj ekster la centro) * [[palmĝardeno Frankfurto|Palmĝardeno]] (kun vitraj domoj, pagenda) * naturhistoria muzeo Senckenberg (fama pro [[dinosaŭro]]-skeletoj) * mono-muzeo de la germana ŝtata banko (senkosta) * pliaj vidindaĵoj en Höchst, ekz. la palaco de industriisto Bolongaro * rondveturo per historia [[tramo]] "Ebbelwei-Express" == Servoj == * [[Germana Kemia Societo]] * [[Medico International]] * [[Universitato de Frankfurto]] == Ekonomio == [[Henninger-bierfarejo]] estis grava bierfarejo en Frankfurto. La bierfarejo havas siajn radikojn en la bierfara domo de Eberhard Stein el 1655. Nun ĝia posedanto estas la Radeberger grupo kaj ĝi ankoraŭ ekzistas kiel varomarko. == [[Publika transporto]] == [[Dosiero:Frankfurt am Main - Netzplan Schienennahverkehr.png|eta]] La publikan transporton de suda Hesio kunordigas [[Rhein-Main-Verkehrsverbund]] (RMV). Vidu tie por biletaj informoj. Longdistancaj kaj regionaj [[trajno]]j: Frankfurto havas grandan [[kapostacio]]n okcidente de la centro. Sub resp. apud la ĉefa flughavena halo ekzistas du fervojstacioj: La unua, pli malnova, estas nun uzata de regionaj kaj lokaj trajnoj, ĉe la dua haltas longdistancaj. Ankaŭ la suda stacio (en Sachsenhausen) havas konsiderindan rolon por fervojoj. Lokaj (ĉirkaŭurbaj) trajnoj: Por la tiel nomata S-Bahn (simbolo [[Dosiero:S-Bahn-Logo.svg|16ra]]) ekzistas tunelo de la ĉefstacio al la urbocentro kaj plu sub [[Majno]] al la sudoriento. Tiu ĉefa akso transprenas ankaŭ funkcion de [[metroo]]. De ĝi la linioj disradias al la ĉirkaŭantaj urboj. Ankaŭ la okcidentaj kvartaloj kaj la [[flughaveno]] estas tiel konektitaj kun la centro. Enurba trafiko: kerno estas reto da [[Metroo de Frankfurto|metrooj]] (simbolo (simbolo [[Dosiero:U-Bahn.svg|16ra]]) kun tri ĉefaj aksoj (iom tramecaj, vidu [[tram-metroo]]). De la nord-suda ĝi pluveturas ankaŭ al la apudaj urboj Oberursel kaj Bad Homburg. Krome ekzistas [[Tramtransporto en Frankfurto ĉe Majno|tramo]]j kaj [[buso]]j. == Amaskomunikiloj == ''[[Frankfurter Rundschau]]'' (prononco [FRANKfurta RUNTŝaŭ], mallonge FR) estas germana nacia gazeto. Ĝi fondiĝis en Frankfurto ĉe Majno kaj havas sian centran redakcion tie. Gazetaj eldonoj ekde la 1-a de aŭgusto 1945 aperas ĉiun lundon ĝis sabaton. La mempriskribo de la Frankfurter Rundschau kiel "maldekstre liberala" fontas de la ĉefa redaktoro el la unuaj jaroj de la gazeto, Karl Gerold (1906-1973). ''[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]'' (mallonge FAZ) estas germana nacia gazeto. Ĝi fondiĝis en Frankfurto ĉe Majno kaj havas sian centran redakcion tie. Gazetaj eldonoj ekde la 1-a de novembro 1949 aperas ĉiun lundon ĝis sabaton. ''[[Frankfurter Neue Presse]]'' (prononco [FRANKfurta noje PREse], mallonge FNP) estas germana regiona gazeto. Ĝi fondiĝis en Frankfurto ĉe Majno kaj havas sian centran redakcion tie. Gazetaj eldonoj ekde 15-a de aprilo 1946 aperas ĉiutage (la dimanĉa eldono nomiĝas Neue Presse am Sonntag). == Homoj rilataj al Frankfurto == * [[Alfred von Wolzogen]], juristo kaj verkisto * [[Annette Seemann]], filologino * [[Carl Remigius Fresenius]] * [[Catharina Elisabeth Goethe]], patrino de la verkisto J.W. Goethe * [[Ernst von Leutsch]], klasika filologo * [[Eva Corino]], kritikistino * [[Franz Varrentrapp]] * [[Georg Melchior Kraus]], pentristo kaj kuprogravuristo * [[Gerd Binnig]], Nobel-premio pri fiziko * [[Heinrich Buff]] * [[Johann Christian Senckenberg]], kuracisto * [[Josef Vollberg]], teologo * [[Jürgen Roth]], ĵurnalisto * [[Karl Friedrich Hermann]], arkeologo kaj filologo * [[Karl Ludwig Grotefend]], historiisto * [[Ludwig Braunfels]], tradukisto kaj juristo * [[Wilhelm von Scherff]], oficiro kaj armea fakverkisto * [[William Forsythe (koregrafo)]] * [[Willibald Beyschlag]], teologo * [[Márkus Horovitz]], [[rabeno]] * En la urbo mortis la [[hungara]] [[bankisto]] [[Lipót Baranyai]] (1894-1970), [[Imre Szántó (fotisto)]] kaj hungaraj [[arkeologo]]j [[Aladár Radnóti]] kaj [[Mária Radnóti-Alföldi]]. * [[Eckart von Hirschhausen]] (n. 1967), germana [[kuracisto]] kaj [[televida prezentisto]] == Sporto == En 1992 ĝis 1994 la [[Federacia Pokalo]] (nova nomo ekde septembro 2020 ''Pokalo [[Billie Jean King]]''), la plej grava konkurso pri naciaj virinaj naciaj teamoj de [[teniso]], okazis en Frankfurto. === Monda Ĉampionado de Futbalo 2006 === [[Dosiero:Teamgeist Ball World Cup 2006.jpg|eta|200ra|dekstra|<center>'''Frankfurto''' estis unu el la gastigantaj urboj de la [[Futbala Mondpokalo 2006|Monda Ĉampionado de Futbalo 2006]]]] Inter la [[9-a de junio]] kaj la [[9-a de julio]] [[2006]] en Germanio okazis la [[Futbala Mondpokalo]], interalie en Frankfurto. En la tute alikonstruita stadiono kun fermebla tegmento en arbarego sude de la urbocentro, kiu dum la turniro havis 43.324 sidlokojn, okazis pluraj matĉoj. Dum la tiama tempo estis videblaj tiom multe da [[germana flago|germanaj flagoj]] tra la tuta germanujo, kiom ne estis videblaj ekde la [[Dua Mondmilito]]. Kelkaj el tiuj flagoj ankoraŭ restas hisitaj hodiaŭ en individuaj ĝardenoj aŭ balkonoj tra Frankfurto. Ekzistis pluraj ofertoj por futbalemuloj, kiuj alvojaĝis sen enirbiletoj stadionaj kaj ne plu ricevis tiajn biletojn nigramerkate, tamen vidi la matĉojn – unu el ili estis la '''Majna Areno''', ekranego meze de la rivero [[Majno (rivero)|Majno]] en Frankfurto kaj spektejo kun miloj da sidlokoj je la riverbordo. [[Dosiero:Majna Areno Frankfurto 2006.JPG|eta|200ra|<center>La '''Majna Areno''' (vidu priskribon en la teksto)]] == Partneraj urboj == Frankfurto havas partnerajn rilatojn kun la sekvaj urboj: * [[Dosiero:Flago-de-Francio.svg|20ra]] [[Lyon]] ([[Francio]]), ekde 1960 * [[Dosiero:Flago-de-Britio.svg|20ra]] [[Birmingham (Anglio)|Birmingham]] ([[Britio]]), ekde 1966 * [[Dosiero:Flago-de-Italio.svg|20ra]] [[Milano]] ([[Italio]]), ekde 1971 * [[Dosiero:Flago-de-Ĉinio.svg|20ra]] [[Kantono (Ĉinio)|Kantono (Guǎngzhōu)]] ([[Ĉinio]]), ekde 1988 * [[Dosiero:Flago-de-Hungario.svg|20ra]] [[Budapeŝto]] ([[Hungario]]), ekde 1990 * [[Dosiero:Flago-de-Ĉeĥio.svg|20ra]] [[Prago]] ([[Ĉeĥio]]), ekde 1990 * [[Dosiero:Flago-de-Nikaragvo.svg|20ra]] [[Granado (Nikaragvo)|Granado]] ([[Nikaragvo]]) ekde 1991 * [[Dosiero:Flago-de-Pollando.svg|20ra]] [[Krakovo]] ([[Pollando]]) ekde 1991 * [[Dosiero:Flago-de-Japanio.svg|20ra]] [[Yokohama]] ([[Japanio]]) ekde 2011 Urboamikecaj rilatoj krome ekzistas kun la sekvaj urboj: * [[Dosiero:Flago-de-Egiptio.svg|20ra]] [[Kairo]] ([[Egiptio]]) ekde 1979 * [[Dosiero:Flago-de-Israelo.svg|20ra]] [[Tel-Avivo]] ([[Israelo]]) ekde 1980 * [[Dosiero:Flago-de-Kanado.svg|20ra]] [[Toronto (Ontario)|Toronto]] ([[Kanado]]) ekde 1989 * [[Dosiero:Flago-de-Germanio.svg|20ra]] [[Leipzig]] ([[Germanio]]) ekde 1990 * [[Dosiero:Flago-de-UAE.svg|20ra]] [[Dubajo]] ([[Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj|UAE]]) ekde 2005 [[Dosiero:Frankfurt am Main, Esperantostraße 1.jpeg|eta|Esperanto-strato en Frankfurto]] == Esperanto == La [http://www.esperanto-frankfurt.de Esperanto-Societo Frankfurto] estas unu el la plej tradiciaj Esperanto-kluboj de Germanio. Unuaj aktivaĵoj de la societo okazis dum la jaro 1904. Dum la frua 20-a jarcento en la urbo propagandis [[Karl Wallon]]. En la kvartalo '''Sachsenhausen''', en ''Fritz-Kissel-Siedlung'', troviĝas tri stratoj, kies nomoj rilatas al Esperanto: ''Esperantostraße'', ''Ludwig-Zamenhof-Weg'' kaj ''[[Karl Barthel|Carl-Barthel]]-Weg''. En Frankfurto okazis la [[2-a SAT-Kongreso 1922]], la 18-a [[Germana Esperanto-Kongreso]] (1929), la 4-a kaj la 7-a [[Novjara Renkontiĝo]] (2005 kaj 2008). === Publikaĵo === '''Vojaĝo, kiu ĉiam alportas gajnon, estas la veturo al la foiro de Frankfurt a. M, (26.-29 sept. 1926)''' estis titolo de invita broŝureto ilustrita eldonita en Frankfurto en 1926<ref>Aŭstria Esperantisto n 24 (aug-sep 1926)</ref>. == Vidu ankaŭ == * [[Aviokurejo okcidenta]] * [[Metroo de Frankfurto]] * [[Tramtransporto en Frankfurto ĉe Majno]] * [[Eŭrovido-Kantokonkurso 1957]] == Eksteraj ligiloj == * [https://www.frankfurt.de/ paĝoj de la urbo, germanlingvaj] * [http://www.stadtpanoramen.de/frankfurt/frankfurt.html urba panoramo de Frankfurto ĉe Majno] == Referencoj == {{Referencoj}} {{-}} {{EDE| evento=Citaĵo el la [[Enciklopedio de Esperanto]] 1934| teksto='''Frankfurt a. M'''. Urbo en Germanujo; 541.000 loĝantoj. 2-a kongreso de SAT, 12a ĝis 16a de aŭgusto 1921; ĉirkaŭ 230 partoprenantoj el 12 landoj. Honorprezidanto Romain Rolland. Pliseverigo de la kondiĉoj pri membreco. - Internacia Konferenco por Turismo kaj Reklamo 30a de marto ĝis 2a de aprilo 1929. Paroladoj Esperant-lingvaj, la nacilingvaj tradukitaj nur al Esperanto.| ordigo=Frankfurto }} {{-}} {{Projektoj|n=Kategorio:Frankfurto ĉe Majno}} {{Urboj en Germanio}} {{Administra divido de Hesio}} {{-}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Urboj de Hesio]] [[Kategorio:Eksterdistriktaj urboj de Hesio]] [[Kategorio:Urboj ĉe rivero Majno]] [[Kategorio:Frankfurto ĉe Majno| ]] qrm7y745of947ilf82gyr4b6vb53zwo 0 2096 9490268 9482044 2026-10-08T10:08:12Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490268 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=speco de arto|ne plu ofte uzata bendo sur kiu estas konservitaj fotitaj bildoj|Filmo (fotografio)|apa=Filmo (apartigilo)}} {{Informkesto organizaĵo}} {{Portalo Kino}} [[Dosiero:Cinemaaustralia.jpg|eta|210ra|Kinejo por rigardi filmojn.]] [[Dosiero:Cinematographo Aparelho.jpg|eta|210ra|Kinkamerao de la fratoj Lumière.]] [[Dosiero:Proyectordepelículas FH99-35 700.jpg|eta|210ra|Projektilo FH99-35/70 kie videblas la du filmujoj.]] [[Dosiero:35mmProjectorUnknown.jpg|300ra|eta|Projekciilo de [[35 mm]].]] <!--[[Dosiero:Film reel and film.jpg|eta|250ra|La vorto "filmo" devenas de la ĉi-supra filmorulo]]--> '''Filmo''' estas la produkto kaj suma termino por [[kinematografio]] (kinematografiaĵo aū kinaĵo<ref>Kinaĵo laŭ [[ReVo]] [https://www.reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2m.html#kin.0ajxo]</ref>) kaj ĉiuj ties aspektoj — artaj, teknikaj, komercaj, kaj sociaj. Komune kun la [[Presarto|presaro]], [[Radiofonio|radiodisaŭdigo]] kaj [[televido]], ĝi apartenas inter la komunikaj rimedoj kun la plej granda agdistanco kaj influo. Laŭ [[Akademia Vortaro]] (citanta la 8-an [[oficialan aldonon]]), «filmo» estas «1. Bendo kovrita de fotoemulsio. 2. Tuto de la bildoj fiksitaj sur tia(j) bendo(j) kaj projekcieblaj sur ekranon». Laŭ [[Francisko Azorín]] ''filmo'' estas ''Impresebla membrano, el celuloido aŭ simila substanco, uzata por fotografado. Banderolo de rivelitaj sinsekvaj fotografaĵoj, kiujn oni projekcias sur ekranon en kinematografejo.''<ref>[[Francisko Azorín]], arkitekto, [[Universala Terminologio de la Arkitekturo]] (arkeologio, arto, konstruo k. metio), Presejo Chulilla y Ángel, Madrido, 1932, paĝo 74.</ref> Li indikas [[etimologio]]n el latina ''filamentum'' (fadenaĵo),<ref name="Azorín, samloke">Azorín, samloke.</ref> kaj li aldonas teknikajn terminojn kiaj ''filmi'', por fotografi sur filmo; ''filmokaseto'', por speciala ujo por la uzado de filmoj en fotografmaŝino; ''kartoĉofilmo'' aŭ ''rulfilmo'', por cilindroforma volvaĵo de filmo k. nigra papero; ''filmoteko'', por kolekto de filmoj k. ejo por konservi ĝin.<ref name="Azorín, samloke"/> Kiel en ĉiuj artaj spektakloj, kinematografa verko — aŭ filmo — destiniĝas ĝenerale al publiko, kunigita tiuokaze en dediĉita loko, tiel nomata [[kinejo]]. Pro la multaj formoj de filmoj kiuj aperis kaj aperas nuntempe kaj pro la krea diverseco, la [[kino]] estas malfacile difinebla. La kreado de rakontoj kun movantaj bildoj kompreneble ne difinas la fakon, ĉar ekzistas filmoj "sen-intrigaj", ekzemple, la [[dokumentaj filmoj]], la poeziaj filmoj kaj la [[Abstraktado|abstraktaj]] filmoj. Oni vidis filmojn sen ŝajna movo, kiel en ''La jetée'' de [[Chris Marker]], komponita de filmataj [[fotografio]]j, filmoj sen filmado (arkivaj filmoj, eksperimentaj filmoj, kiel tiuj de [[Martin Arnold]], aŭstria reĝisoro kiu majstris reĝisori filmojn kun "trovata filmobobeno"), filmoj sen muntado kiel kutimis fari la [[Fratoj Lumière]], filmoj sen sono (mutaj filmoj, kompreneble, sed ankoraŭ eksperimentaj [[silenta filmo|silentaj filmoj]] kaj eĉ ekzistas filmoj sen bildoj kiel atestas la nursona filmo de [[Walter Ruttmann]], nome ''Weekend''. Nek oni povas referenci al la fama filmobobeno por reprezenti kinon ĉar la tutnovaj bit-teknikoj revolucias tiun procedon. Ne, kino estas fako kiu neniel similas al aliaj artoj sen tamen estas multforma, multvizaĝa kaj, kiel la aliaj artoj, ĉiam evoluanta. == Priskribo == [[Dosiero:undeveloped film.png|eta|350ra|dekstra|Nigrablanka filmo Arista [[ISO]] 125/22°.]] [[Dosiero:Film strip.jpg|eta|Filmostrio.]] Filmo estas serio de daŭrigantaj bildoj kiuj, kiam montrite sur ekrano, kreas la iluzion de movado de bildoj pro Fiofenomeno. Tiu optika iluzio igas onin percepti kontinuan moviĝon inter apartaj objektoj rigarditaj rapide en sinsekvo. Filmo estas kreita fotante faktajn scenojn per [[filmilo]]; de fotodesegnaĵoj aŭ miniaturmodeloj uzante tradiciajn [[Animacio|animaciajn teknikojn]]; per [[Komputil-generita bildaro]] kaj komputilanimacio; aŭ per kombinaĵo de kelkaj aŭ ĉiuj tiuj teknikoj kaj aliaj vidaj efikoj. Nuntempa difino de kino estas la arto ŝajnigi travivaĵojn, kiuj komunikas ideojn, rakontojn, perceptojn, sentojn, belecon aŭ atmosferon de la rimedoj de registritaj aŭ laŭprogramaj kortuŝaj bildoj kune kun aliaj sensaj stimuloj.<ref>{{Cite web|first=Andrei|last=Severny|url=http://tribecafilm.com/future-of-film/future-of-the-movie-theater-is-in-your-mind|title=The Movie Theater of the Future Will Be In Your Mind|work=Tribeca film|date=2013-09-05|accessdate=5a de Septembro, 2013|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2014-06-18|arkivurl=https://web.archive.org/web/20130907214603/http://tribecafilm.com/future-of-film/future-of-the-movie-theater-is-in-your-mind|arkivdato=2013-09-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130907214603/http://tribecafilm.com/future-of-film/future-of-the-movie-theater-is-in-your-mind|archivedate=2013-09-07}} {{Citaĵo el la reto |url=http://tribecafilm.com/future-of-film/future-of-the-movie-theater-is-in-your-mind |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-06-18 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130907214603/http://tribecafilm.com/future-of-film/future-of-the-movie-theater-is-in-your-mind |arkivdato=2013-09-07 }}</ref> La procezo de filmproduktado estas kaj [[arto]] kaj [[industrio]]. Filmoj estis origine filmitaj sur plasta folio kiu estis montrita tra [[filmprojekciilo]] sur granda [[ekrano]]; pli modernaj teknikoj povas uzi tute ciferecajn filmigon kaj stokadon, kiel ekzemple la fotilo Red One kiu registras sur disko aŭ montrokartoj. Filmoj kutime inkludas optikan muzikon, kio estas grafika registrado de la parolitaj vortoj, muziko kaj aliaj sonoj kiuj devas akompani la bildojn. Ĝi etendiĝas laŭ parto de la filmo ekskluzive rezervite por ĝi kaj ne estas projekciita. Filmoj estas kulturaj artefaktoj kreitaj fare de specifaj kulturoj. Ili reflektas tiujn kulturojn, kaj, en victurno, influas ilin. Filmo estas konsiderita kiel grava arta [[ĝenro]], fonto de popolplezuro, kaj potenca medio por edukado - de aŭ endoktrinigaj - civitanoj. La vida bazo de filmo donas al ĝi universalan potencon de komunikado. Kelkaj filmoj fariĝis popularaj tutmondaj altiroj uzante [[dublado]]n aŭ [[subtekstoj]]n por traduki la [[dialogo]]n en la lingvon de la spektanto. Kelkaj kritikis la gloradon de la filmindustrio de violento<ref>Media, Sex, Violence, and Drugs in the Global Village - Paĝo 51, Kuldip R. Rampal - 2001</ref> kaj ĝia seksisma traktado de virinoj.<ref name="rachelsimmons.com">{{Citaĵo el la reto |url=http://www.rachelsimmons.com/2011/04/the-astonishing-sexism-of-hollywood-and-what-it-means-for-girls/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-06-18 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20170101073522/http://www.rachelsimmons.com/2011/04/the-astonishing-sexism-of-hollywood-and-what-it-means-for-girls/ |arkivdato=2017-01-01 }}</ref><ref name="thewrap.com">[http://www.thewrap.com/music/article/sexist-hollywood-women-still-struggle-find-film-jobs-study-finds-74076] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20161020065746/http://www.thewrap.com/music/article/sexist-hollywood-women-still-struggle-find-film-jobs-study-finds-74076/ |date=2016-10-20 }}</ref> La unuopaj bildoj kiuj konsistigas filmon estas nomitaj ''kadroj''. Dum projekcio, rotacia obturatoro kaŭzas intervalojn de mallumo tiel ke ĉiu kadro en victurno estas proponita en pozicion por esti projekciita, sed la spektanto ne rimarkas la interrompojn pro efiko konata kiel persisto de vizio, per kio la okulo (kaj la tuta vida sistemo, cerbo inkludita) retenas vidan bildon por frakcio de [[sekundo]] post kiam la fonto estis forigita. La percepto de moviĝo ŝuldiĝas al psikologia efiko nomita beta-movado. La nomo "filmo" originas de la fakto ke fotografia filmo (ankaŭ nomita krudfilmo) historie estis la komunikilo por registrado kaj elmontrado de filmoj. Multaj aliaj esprimoj ekzistas por unuopa filmo, inkluzive de bildo, bildekspozicio, kortuŝa bildo, fotoludo kaj simple filmo. == Tipoj de filmoj == === Longa filmo === {{Ĉefartikolo|Longa filmo}} Longa filmo estas filmo kun sufiĉa daŭro por esti konsiderata la ĉefa aŭ nura filmo por plenigi programon. Laŭ la [[Akademio de Filmaj Artoj kaj Sciencoj]], la [[Usona Kininstituto]], kaj la [[Brita Kininstituto]], longa filmo daŭras 40 minutojn aŭ plie, dum la ''Screen Actors Guild'' defendas ke ĝi estu 80 minutojn aŭ pli longe. La majoritato de longaj filmoj estas inter 70 kaj 210 minutojn longaj. ''The Story of the Kelly Gang'' (1906, Aŭstralio) estis la unua drama longa filmo publikigita (daŭra proksimume 60 minutojn). Aliaj longaj filmoj estis ''The Inferno (L'Inferno)'' (1911), ''Quo Vadis?'' (1912), ''Oliver Twist'' (1912), ''Richard III'' (1912), ''From the Manger to the Cross'' (1912), kaj ''Cleopatra'' (1912). Ĝenerale kiam oni parolas pri filmoj, oni subkomprenas pri longa filmo, kaj same rilate al famaj reĝisoroj, aktoroj, kinĝenroj ktp. [[Dosiero:Birth-of-a-nation-klan-and-black-man.jpg|eta|maldekstre|Sceno el ''Birth of a Nation'' (Nasko de nacio, 1915, 190 minutoj).]] El la socia vidpunkto, konsiderante la filmon kiel tialo por veni al [[kinejo]], pagi enirbileton, restadi enombre dum la spektado de la filmo kaj reveni surstraten al aliaj celoj ([[vespermanĝo]], reveno hejmen ktp.) la daŭro de 90 minutoj ĝis 120' estas konvena, dum malplie ne meritus la penon multe pagi kaj plie estus tro postula por agrabla libertempo. Kompreneble tio varias depende de la kulturoj, landoj ktp. Alia konsidero tiukadre estas la kompono de la kineja restado pere de longa filmo, plus mallonga filmo, [[propagando|propagandaj reklamaĵoj]] aŭ eĉ prifilmaj propagandaj reklamaĵoj, nome film-anoncoj. En kelkaj okazoj la muntado de film-anoncoj iel iĝis nova arto (por nova subĝenro) kiu plenumu du celojn: nome altiri la atenton de la spektanto (ekzemple pere de konvena ritmo aŭ elekto de sceneroj) kaj sukcesi veki la deziron spekti la anoncitan filmon. El historia vidpunkto, tiu daŭro de ĉirkaŭ aŭ malpli ol du horoj de filmoj iel anstataŭis la tipan daŭron de teatraĵo en la komencaj jardekoj de la 20-a jarcento. Tamen la unuaj filmoj ([[mutaj filmoj]]) ne tiom daŭris kaj la manko estis kompensita pro la magio de la nova arto, nome la fascino de la bildoj kiuj moviĝas mekanike. En la komenco ankaŭ manko de parolo estis kompensita per de tempo al tempo klarigaj skribaĵoj kaj ofte [[muziko]] rekte ludata. [[Dosiero:Charlton Heston in Ben Hur trailer.jpg|eta|300ra|Charlton Heston en "Ben-Hur" (1959 kun 212 minutoj).]] Kiam filmoj jam estis sufiĉe enradikiĝinta [[modo]], en kelkaj landoj oni proponis al la publiko duoblajn programojn, tio estas normale du longdaŭrajn filmojn, kio igis la vesperon tuta spektaklo de ĉirkaŭ kvar horoj aŭ plie, taŭga por [[dimanĉo]]j kaj feritagoj. En diktaturaj epokoj kaj landoj (ankaŭ en milittempo), oni atingis similan daŭron per projekciado de po unu longdaŭra filmo, plus reklamaĵoj kaj novaĵoj direktitaj el politika vidpunkto. Aliajn fojojn la grandaj holivudaj produktaĵoj povis per si mem kovri la tutan daŭron de la vespero, ekzemple "The Ten Commandments" (1956 kun 220 minutoj) kaj "Ben-Hur" (1959 kun 212 minutoj). En tiu epoko kun la popularigo de la [[televido]] kaj la eblo spekti kinajn filmojn televide, la tempaj postuloj estis mildigitaj. Hejme oni povis facile interrompi la spektadon, la [[televidkanalo|kanaloj]] mem intermetis interrompojn ktp. Siaflanke la televidaj filmoj pro sama tialo malpliigis sian daŭron al ĉirkaŭ malpli ol unu horo, kio ebligis la aperon de la [[televidserio]]j. === Mallonga filmo === {{Ĉefartikolo|Mallonga filmo}} [[Dosiero:Le Voyage dans la lune.jpg|eta|maldekstre|alt=Georges Méliès Le Voyage dans la Lune, showing a projectile in the man in the moon's eye from 1902|Fama bildo el la filmo de [[Georges Méliès]] nome ''Le Voyage dans la Lune (Lunveturo)'' (9 al 18 minutoj, 1902), frua [[Aktorfilmo|rakontofilmo]] kaj ankaŭ frua [[scienc-fikcio|scienc-fikcia filmo]].]] Mallonga filmo aŭ neologisme '''kurta filmo''' (angle ''short film'', france ''court métrage'', germane ''Kurzfilm'' ktp.) difiniĝas en kontrasto al longa kineja filmo nur per sia mallongeco, kaj povas aparteni al ĉiu ajn filma genro. Ĝia daŭro kutime difiniĝas esti malpli ol 30 minutoj, sed ekzistas iom malsamaj kategoriigoj: la [[Akademio de la Kinaj Artoj kaj Sciencoj]] en Usono, kiu atribuas la [[Oskar-premio]]jn, difinas daŭron de malpli ol 40 minutoj. La internacia filmfestivalo [[Berlinale]] fiksas la maksimuman longon de mallonga filmo laŭ premia kategorio je inter 15 kaj 30 minutoj. La germana mallongfilma premio (germane ''Deutscher Kurzfilmpreis'') havas kategorion de ĝis 7 minutoj kaj plian ĝis 30 minutoj, kaj la "leĝo pri subteno de filmoj" en Germanio difinas ke mallongaj filmoj ŝtate subvencieblaj daŭru minimume 1 kaj maksimume 15 minutojn. La prezentado de tiaj filmoj en kinejoj evidente ne povas esti komerce sukcesa se oni limigas al projekciado de vere mallonga kurta filmo, ekzemple de nur 15 minutoj. Oni ne pagas enirbileton por tio. Tiel plej ofte oni projekcias po unu el tiaj filmoj normale antaŭ po unu longdaŭra aŭ eĉ oni organizas specifajn spektaklojn kun projekciado de kelkaj kurtoj, ekzemple kvar, kvin aŭ ses de ĉirkaŭ po 15 minutoj, tiel ke oni atingas mezaveraĝan daŭron de vespera spektaklo. Rilate al Esperanto la kreado kaj popularigo de interretaj platformoj kiel [[Jutubo]] malfermis eblojn por la kreado de kurtoj tute en Esperanto, kaj ankaŭ de malfermo de specifaj kanaloj por kurtaj filmoj pri kongresoj, landaj asocioj, temoj ktp. Foje eĉ oni organizis festivalojn kaj konkursojn kun specifa temo ekzemple "Teo kaj amo". Foje la filmoj estas nur informaj, dokumentaj, muzikaj, registraj kaj ne tute artaj, sed foje junaj filmemuloj esperantistaj kapablis produkti filmetojn pere de malmultekosta teknologio, limigita geaktoraro kaj entuziasmo. Tiu platformo ebligas ne nur liberan senpagan spektadon de filmoj, sed ankaŭ kontroli la popularecon (rigardofojoj), alŝuti komentariojn ktp. Vidu ekzemple ĵusan afrikan filmeton "La Venĝemo" de novembro 2019.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=DhnXZriYVKE] Alirita la 1an de januaro 2020.</ref> === Eksperimenta filmo === {{Ĉefartikolo|Eksperimenta kinarto}} '''Eksperimenta filmo''', estas tiu kiu ampleksigas aŭ movas la limojn de la konvencia esprimmaniero de la [[kinarto]] kaj ĉefe de la rakonta kino tradicie strukturita ĉirkaŭ historia intriga [[rakonto]], respektante eble nur la skeleton de [[scenaro]], uzante novajn rimedojn por esprimi kaj sentigi emociojn, espertojn, sentojn, mondorigardojn, kritikojn al la propra kinarto ktp. En multaj filmoj, la rakonto permesas vojon al [[eksperimento]]j de tipo forma, kaj oftas la uzado de plastikaj aŭ ritmaj rimedoj, ligite al la traktado aŭ manipulado de la figuro aŭ la [[sono]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=z9LNv2u1h3A "Esperanto"] en Jutubo, tute neesperantlingva eksperimenta filmeto. Kun esperantlingvaj subtekstoj (iom fuŝaj) Alirita la 1an de januaro 2020.</ref> La eksperimenta filmo difiniĝas laŭ sia etoso de aplikado kaj ricevo, ĉar ĝi ne kutimas esti ligita al la [[Kulturo|kultura industrio]], nek direktas sin al ampleksa publiko, sed male ĝi estas tre specifa kaj minoritata, kaj kunhavas intereson por produktoj pritakseblaj kiel marĝenaj, ankaŭ nomataj "de kulto". === Muta filmo === {{Ĉefartikolo| Muta filmo}} [[Dosiero:Le Spectre rouge (1907) de Chomón.jpg|280ra|dekstra|eta|''Satán se divierte'' ([[1907]]), de [[Segundo de Chomón]] el [[Hispanio]].]] '''Muta filmo''' (aŭ "silenta filmo") estas filmo, ne havanta [[sono]]n kaj konsistanta nur el [[rolo|rolado]]. La ideo kombini bildojn kun registrita sono estas preskaŭ tiom malnova kiom [[kino]] mem, sed ĝis fine de la [[1920-aj jaroj]], la plejparto de la filmoj estis ankoraŭ mutaj. Tiu periodo antaŭa al la enmeto de sono estas konata kiel la "muta erao" aŭ la "silenta periodo". La arto de kino atingis plenan maturaĝon antaŭ la apero de filmoj kun sono. Ĉar la muta kino ne povis uzi sinkronan sonon kun la bildo por prezenti la dialogojn, oni aldonis titolojn por klarigi la situacion al la spektantaro aŭ por montri gravajn konversaciojn. La projekcioj de mutaj filmoj kutime ne okazis en kompleta silento: kutime ili estis akompanataj de viva muziko, ofte ludata de [[piano|pianisto]] aŭ [[orgeno|orgenisto]]. Jam en la komencoj de la kina industrio oni rekonis la muzikon kiel esencan parton de ĉiu ajn filmo, por etosigi la agadon kiu okazis sur la ekrano. La kinejoj de malgrandaj urboj kutime havis [[piano|pianiston]] por akompani la projekciadon; tiuj de grandaj urboj povis havi [[orgeno|orgenistojn]] aŭ eĉ kompletajn [[orkestro]]jn, kiuj povis aldoni sonajn efektojn. En kelkaj okazoj estis rakontisto kiu, per fora voĉo, rakontis la intertitolojn aŭ priskribis kio estis okazanta, ĉefe kiam la spektantaro ne scipovis legi la skribajn klarigojn aŭ eĉ parolis alian lingvon. La silenteco de la ludado de la geaktoroj postulis pli evidentan gestemon. Tiele la aktoradostilo markis tutan generacion de kinaktoroj tiel ke kiam alvenis la [[sonkino]], plej parto de la iamaj geaktoroj apenaŭ povis adaptiĝi al la novaj sonfilmoj. === Sonfilmo === {{Ĉefartikolo|Sonkino}} '''Sonfilmoj''' prezentas filmon kun [[Sinkronigo|sinkronigita]] sono, aŭ sono teknologie kongruigita kun la bildo, male al [[muta filmo]]. La unua konata publika prezento de projektitaj sonfilmoj okazis en [[Parizo]] en 1900, sed pasis jardekoj antaŭ sonfilmoj estis faritaj komerce praktikaj (eblaj). Fidinda sinkronigo estis malfacile atingebla pere de la komencaj sistemoj per sono sur disko, kaj ankaŭ la kvalito de pliamplifikado kaj registrado estis ankoraŭ maltaŭgaj. Plinovigoj en la sistemoj de sono sur filmo kondukis al la unua komerca surekranigo de [[Mallonga filmo|mallongaj filmoj]] uzante tiun teknologiojn, kio okazis en 1923. La unua aktorfilmo origine prezentita kiel [[sonfilmo]] estis ''[[The Jazz Singer]]'', publikigita en Oktobro 1927. En tiu ŝanĝo el silentaj al sonhavaj filmoj, multaj geaktoroj ne povis adaptiĝi, ĉu ĉar iliaj gestoj estis jam troigitaj ĉu ĉar iliaj voĉoj estis malagrablaj por la publiko. === Tutkolora filmo === {{Ĉefartikolo|Kolora filmo}} '''Kolora filmo''' aŭ '''kolorfilmo''' estas filmo prezentanta [[koloro|kolorajn]] bildojn. La unuaj filmoj estis faritaj per fotografa emulsio bazanta je [[arĝento]]. La bildoj estis projekciitaj en koloroj de nigra ĝis blanka, laŭ la [[lumintenso|luma intenso]] de la objekto. Koloraj filmoj registras ne nur la lumecon de objekto, sed ankaŭ la [[koloro]]n. La plej fruaj kolorfilmoj registris bluverdan lumon, sed ne ruĝan lumon. ==Klasoj de filmoj== ===Laŭ stilo=== [[Dosiero:TopHatORGI.jpg|eta|maldekstre|Filma afiŝo por la muzika filmo ''Top Hat'' de 1935.]] * [[Agadfilmo|Agadfilmoj]] — kies intrigo temas pri morala interagado inter «bono» kaj «malbono» pere de elano kaj fizika forto. * [[Sciencfikcio]] — pri estonteco, en kiu aperas la progreso de la teknologio. * [[Komedia filmo|Komediaj filmoj]] — faritaj por okazigi humuron, distron, kaj eĉ ridon. * [[Drama filmo|Dramaj filmoj]] — centriĝas ĉefe en la disvolvigo de konflikto inter la protagonistoj, aŭ de la protagonisto kun sia etoso aŭ kun si mem.<ref>Pri la termino «dramo» oni atentu pri jeno: * [[Drama filmo|Drama]]: vorto kiu devenas de la grekaj kun simpla signifo «agado». * [[Dramaturgio]]: teatra koncepto pri la ludado de scenaro. * [[Melodramo]]: ĝenro kiu markas la emociigon de la roluloj. * [[Tragedio]]: greka ĝenro karakterizita per scenoj konfuzaj kaj malfeliĉa, fatalisma fino.</ref> * [[Fantasto|Fantazio]] — anstataŭ la teknologio kaj estonteco de sciencfikcio, per nerealaj rimedoj oni aliras al pasinteco. Magio, mitologiaj bestoj aŭ nelogikaj okazoj formas parton de tiu mondo. * [[Melodramo]] — kun emociaj aŭ moralaj elementoj tre fortaj. * [[Muzika filmo|Muzikaj filmoj]] — enhavas interrompojn en sia disvolviĝo, por montri muzikan fragmenton ĉu kantitan ĉu dancitan. * [[Amafera filmo|Amaferaj filmoj]] —kun pli malpli romantisma amafero inter du personoj. * [[Trilero|Trileraj filmoj]] — celas okazigi streĉitecon. * [[Horora filmo|Terurfilmoj]] — faritaj cele al okazigo de teruro, streĉiteco, timo aŭ subita malagrabla surprizo en la publiko. * [[Dokumenta filmo|Dokumentaj filmoj]] - referencas al temoj de scienca, socia aŭ kultura interesoj, inter aliaj. ===Laŭ enhavo=== [[Dosiero:Paths of Glory (1957 poster).jpg|thumb|200px|Afiŝo de ''[[Paths of Glory]]'' (1957), militfilmo de [[Stanley Kubrick]]. Ekzemplo de militfilmo.]] * [[Militaj filmoj]] — rakontas ĉu fikciajn ĉu reale okazintajn batalojn, ofte el vidpunkto de partoprenanta tendaro. * [[Filmbiografio|Biografiaj filmoj]] - pri la vivo de gravulo * [[Sciencfikcia filmo|Sciencfikciaj filmoj]] — presenta la progresión de lo desconocido a lo conocido por el descubrimiento de una serie de enigmas, donde el espacio es dominado por el hombre o civilizaciones de un posible futuro. * Kino pri [[katastrofo]]j - grandaj incendioj, inundoj, tertremoj, vrakoj, grandaj vulkanaj erupcioj, invadoj de eksterteranoj, pandemioj aŭ epidemioj kaj eĉ hipoteza kolizio de asteroido kontraŭ la Tero, plej ofte fikciaj, sed ankaŭ realaj (cunamo, anda aviadilkraŝo ktp). * Kino de ekspluatado de krudaj temoj, sensaciismaj aŭ morale neakceptebla, ĉefe pri sekso, violento ktp. * Kino de fantazio — enhavas mitajn faktojn, mondojn, kreitaĵojn aŭ aĵojn, kiuj devenas nur de la imagopovo. * [[Historia kino|Historiaj filmoj]]. La agado okazas en la pasinteco, ofte kun la intenco de historia rekreado. * [[Krimfilmo|Krimaj filmoj]]. La malvenko de la «Malbono», en la kunteksto de la krimagado. * Erota kino- enhavas scenojn de [[Nudo|nudaĵoj]], sed centrigas atenton en amo ĉu arte ĉu laŭsente, ne en la seksorganoj. * [[Pornografio|Pornografiaj filmoj]] — enhavas scenojn de nudaĵoj, sed centrigas atenton en sekso, kaj ne en amo. * [[Vakera filmo|Vakeraj filmoj]] — de la kolonia al la moderna epoko de Usono, ofte mite. === Laŭ formatoj aŭ produktado === * [[B filmo|B filmoj]] — kun minimuma buĝeto kaj reklamado kaj kies ambicio estas trafi moderan sukceson, ĉefe inter la 1930-aj kaj 1960-aj jaroj, kiam la publiko povis vidi du aŭ tri filmojn per la sama enirbileto. * [[Nigra filmo|Nigraj filmoj]] — ĉefe post la Dua Mondmilito, kie la protagonisto estas kontraŭheroa, ofte ligita al ''femme fatale''. * [[Muta kinarto|Mutaj filmoj]] — karakteraj de la unuaj filmoj (1895-1937), kiuj ne registris sonon. * [[Sonkino|Sonfilmoj]] — kiuj registris ankaŭ sonon, nomitaj "talkies" se temas pri la unuaj filmoj kiuj kunigis sonon kaj bildon en la sama bendo, inter 1927 kaj 1937. == Esperanto en filmoj == La utiligo de Esperanto en filmoj ne estis ofta en la historio de la kinarto. En scenoj de [[La Granda Diktatoro|''La Granda Diktatoro'']] de [[Charlie Chaplin|Chaplin]] aperis afiŝoj en Esperanto, en [[Delekto de Idioto|''Delekto de Idioto'']] kun [[Clark Gable]] kaj en la [[Japanujo|japana]] filmo [[Jan Arima no shūgeki|''Jan Arima no shūgeki'']] iuj dialogoj estis en Esperanto; en la hispana filmo [[El coche de pedales]] (la pedalaŭto) la protagonistoj parolas foje parolas en Esperanto, samkiel en la usona filmo '[[Captain Fantastic|''Captain Fantastic'']]' (2016). Longdaŭraj filmoj uzantaj nure Esperanton estas esceptegaj, apartenas al ili ekzemple kulta ''[[Incubus|Inkubo]]'' kun ĉefrola [[William Shatner]]; tamen ekzistas proksimume dek kvin, kiuj iel la temon de la internacia lingvo tuŝas. Turka reĝisorino realigis kurtmetraĵon (''Senmova'' <ref>Tuğçe Sen: ”E [http://www.liberafolio.org/arkivo/www.liberafolio.org/2010/senmova/ n mia koro kaj menso mi naskiĝis esperantisto]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}”, Libera Folio, la 26-a de septembro 2010, alirite la 26-an de februaro 2018.</ref><ref>Senmova, [http://filmoj.net/senmova/ Verda Filmejo].</ref>) kun voĉoj nur en Esperanto. Reĝisorino Natalie MacMahon kreis mallongan filmon ''A Universal Love Story (Universala Amrakonto)'' kiu havis esperantecajn elementojn kaj en [[2018]] ŝi kreis la retan filmoserion "''Malsano Nomita Amo''" kiu estas multe parolata en Esperanto kaj en kiu Esperanto 'rolas kiel elemento, kiu rekunigas homojn, kiel revolucio necesa por povi vere kompreni unu la alian denove kaj esprimi sentojn' <ref>Rogier Huurman, ''[https://www.liberafolio.org/2018/09/11/esperanto-en-reta-serio-pri-socio-sen-amo/ Esperanto en reta serio pri socio sen amo]'', Libera Folio, la 11-an de septembro 2018, alirite la 13-an de septembro 2018.</ref>. Lastatempe aperis ankaŭ kelkaj amatoraj Esperantistaj filmprojektoj kaj asocioj, produktantaj mallongajn filmetojn plene Esperantajn. Ilia longo estas kutime ĉirkaŭ kelkdek minutoj<ref name="Ĝisdate pri Esperanto" >[https://uea.org/pdf/ghisdate/ghisdate_esperanta.pdf Ĝisdate pri Esperanto.] Universala Esperanto‑Asocio (2009-12-14). Arkivita el la originalo je 2016-07-05. “La lingvo estis malpermesita, kaj ĝiaj uzantoj persekutataj . . . de Hitler, por kiu ĝi estis lingvo de judoj . . . Zamenhof, kreinto de la lingvo, estis judo”.</ref><ref>''Esperanto movie titles.'' Internet Movie Database. Atingita je 2007-09-01. http://www.imdb.com/List?language=Esperanto&&tv=off&&nav=/Sections/Languages/Esperanto/include-movies&&heading=10;Esperanto%20movie{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. La brazila kinofirmo Imagu Filmoj<ref>[https://imagufilmoj.wordpress.com/ Retejo de Imagu Filmoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160918233417/https://imagufilmoj.wordpress.com/ |date=2016-09-18 }}.</ref> produktis kelkajn esperantlingvajn filmojn, longajn, kaj etajn. En 2006 kadre de UK en Italio Imagu lanĉis ''{{Senapartligilo|Gerda malaperis (filmo)}}''. En la laŭvica jaro aperis ''La Patro''<ref>[https://imagufilmoj.wordpress.com/aliaj-projektoj/la-patro/ El la retejo de ''Imagu Filmoj'']{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. Krom ĉi tiuj la firmo produktis aliajn filmojn. En 2017 turniĝis kurtmetraĵo de Christian Laubacher: "''Das Porträt von Parzival, einem Mann, der sich für eine Sache einsetzt: Esperanto''" (la portreto de [[Parsifalo]]<ref name=":5">Noto : Serge Reverdin (aŭ Parzival) estas nevo de grava politikisto, Olivier Reverdin: la sola svisa parlamentano kiu iam prezidis la Konsilion de Eŭropo. (fonto: Heroldo de Esperanto, 2281 (2:2018), 94a jarkolekto, p. 2.</ref>, viro kiu strebas por afero: Esperanto) prezentita dum la filmofestivalo de Soloturno<ref name=":5" />. Se filmistoj uzis la lingvon Esperanto en filmoj faritaj de neesperantistoj, ĝi estis uzata por doni al diversaj filmoj nuancon de universaleco, [[fremdeco]], utopieco, [[multlingveco]], estonteco, neŭtraleco, ekzoteco, [[Anarkiismo|anarkiismeco]] aŭ mistereco<ref>[http://www.liberafolio.org/arkivo/www.liberafolio.org/2010/ne-nur-senmova-esperanto-en-retaj-filmoj.html Ne nur Senmova: Esperanto logas filmistojn]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Libera Folio, la 19-an de septembro 2010, alirite la 26-an de februaro 201.</ref>. == Historio de filmoj == * [[Fratoj Lumière]] * [[Fakterminaro de Kino]] * [[Listo de Filmoj kun originala nomo]] * [[Listo de Filmoj kun esperanta nomo]] === Filmaj serioj === Kiam filmo gajnas imponan sukceson, la produktoroj ofte cedas fari duan epizodon kaj eĉ krei trilogion, alinome veran filmoserion. Tiu logiko estas multe kritikata ĉar la sekvaĵoj estas kelkfoje bonkvalitaj kaj do honoras la unuan filmon sed eblas ke ĝi montriĝas fuŝfarita, denuncante volon de produktoroj (precipe usonaj, respektive holivudaj) fari "facilan monon". Ĉiaokaze, kelkaj filmaj serioj starigis la famon de [[Holivudo]] tra neforgeseblaj verkaĵoj. Sed tiu emo ekzistas ankaŭ tutmonde. [[Dosiero:007GEsoundtrack.jpg|eta|210ra|Afiŝo de la filmo [[GoldenEye]] el la serio de [[James Bond (fikcia universo)|James Bond]].]] * [[Alien (fikcia universo)|Alien]] * [[Asteriks|Asteriks kaj Obeliks]] * [[Back to the Future (filma serio)|Back to the Future]] * [[Harry Potter]] * [[Indiana Jones]] * [[James Bond (fikcia universo)|James Bond]] * [[La Mastro de l' Ringoj (filma serio)|La Mastro de l' Ringoj]] * [[Les Bronzés (filmo)|Les Bronzés]] * [[Triopo Nikulin Morgunov Vicin|Nikulin Morgunov Vicin]] * [[Spider-Man (filma serio)|Spider-Man]] * [[Star Wars|Star Wars]] * [[The Matrix]] * [[X-Men (filmo)|X-Men]] == Filmistoj kaj rilataj profesioj == [[Dosiero:Gary Cooper and Marlene Dietrich in Morocco trailer 2.jpg|eta|230ra|[[Gary Cooper]] kaj [[Marlene Dietrich]] en la filmo ''Maroko'' (1930).]] * [[Aktoroj]] ** [[Listo de aktoroj]] * [[Reĝisoroj]] ** [[Listo de reĝisoroj]] * [[Kameraistoj|Kameraisto]] * [[filma muntado|Filmomuntisto]] * [[Dublado]] * [[Figuranto]] * [[Stuntado]] == Landoj == Ĉiu lando havas sian kinarton. Kvankam la elspezo implikita en farado de filmoj preskaŭ tuj igis filmoproduktadon koncentriĝi sub la eltenado de produktor-[[entrepreno]]j, progresoj en alirebla filmofarada ekipaĵo, kaj vastiĝo de ŝancoj akiri investitan [[kapitalo]]n de ekster la kinindustrio mem, permesis la evoluon de sendependa kinproduktado. [[Holivudo]] estas la plej malnova filmindustrio de la mondo<ref>La plej frua dokumentita rakonto de montro de projekciita filmo en Usono estis en Junio 1894 en [[Richmond (Indianao)]] fare de Charles Francis Jenkins</ref> kaj la plej granda laŭ biletvendado kaj nombro da ekranoj. Laŭ spektantaro [[Bolivudo]] estas plej rigardata nome de 3.2 mil milionoj da spektantoj plejparte en [[Azio]], komparite kun Holivudo kiu havas nur 2.6 mil milionojn da spektantoj<ref>Matusitz, J., & Payano, P. (2011). The Bollywood in Indian and American Perceptions: A Comparative Analysis. India Quarterly: A Journal of International Affairs, 67(1), 65–77. doi:10.1177/097492841006700105</ref> kaj produktas 1,986 longajn filmojn ĉiujare.<ref>"INDIAN FEATURE FILMS CERTIFIED DURING THE YEAR 2017". Film Federation of India. 31a de Marto 2017. [http://www.filmfed.org/IFF2017.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181124213649/http://filmfed.org/IFF2017.HTML |date=2018-11-24 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://filmfed.org/IFF2017.HTML |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2022-01-28 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20181124213649/http://filmfed.org/IFF2017.HTML |arkivdato=2018-11-24}} Alirita la 3an de Septembro 2018.</ref> Ankaŭ vidu la liston de festivaloj pri kino: [[Festivaloj de Kino]]. == Filmoj en la socio == La produktorado kaj spektado de filmoj estas grava parto en la historio de la socioj de la plej diversaj landoj en la mondo ĉefe dum la [[20a jarcento]]. La disvastigado de filmoj povas esti helpata ĉu de la ekonomia pelado de la kinindustrio, ĉefe el [[Holivudo]], ĉu el la kultura prestiĝo de la diversaj festivaloj. [[Filmfestivalo]] estas festo kiun oni okazigas por alporti filmojn al la atento de la publiko. Dum tia festivalo, oni montras en unu aŭ pli da kinejoj antaŭ-elektitajn filmojn. Regule premieras novaj filmoj kaj oni disdonas premiojn ĉe filmo-festivalo. Ofte multaj famaj aktoroj kaj reĝisoroj ankaŭ ĉeestas dum gravaj filmfestivaloj. Laŭ [[Francisko Azorín]] '''kinematografo''' estas ''Aparato por projekcii moviĝantajn bildojn sur ekranon.''<ref>[[Francisko Azorín]], arkitekto, [[Universala Terminologio de la Arkitekturo]] (arkeologio, arto, konstruo k. metio), Presejo Chulilla y Ángel, Madrido, 1932, paĝo 110.</ref> Li indikas [[etimologio]]n el la [[greka]] ''kinema + graphos'' (mova bildo). Kaj li aldonas la terminojn ''kinematografejo'' aŭ ''kinejo'' por ''Salono, teatreto, loko por projekciaj spektakloj''; ''kinetofono'', por ''parolanta filmo''.<ref name="Azorín, samloke"/> La '''filmindustrio''' aŭ [[kinindustrio]] konsistas el la teknologiaj kaj komercaj rimedoj de [[filmofarado]], t.e., [[produktoro|filmoproduktorado]], filmo-[[studio]]j, [[kinarto|kinematografio]], [[animacio]], [[kinfarado|filmoproduktado]], [[scenaristo|scenarverkado]], antaŭ-produktado, postproduktado, [[kinfestivalo]]j, distribuado; kaj [[aktoro]]j, kino-[[reĝisoro]]j kaj alia filmteama laboristaro. == Filmoteĥniko == [[Dosiero:Paramount logo.jpg|eta|220ra| La Paramount Pictures emblemo uzita ekde [[2003]].]] [[Dosiero:Foxstudios.jpg|eta|230ra|dekstra|Fox-Studioj en Los-Anĝeleso.]] * [[Filmformato]]j * [[Kamerao]] * [[Kinematografio]] == Firmaoj == * [[Barrandov studio]] * [[Columbia Pictures]] * [[DEFA]] * [[Gaumont]] * ''Lucasfilm'', la filmprodukta firmao de [[George Lucas]] * [[MGM]] * [[Paramount]] * [[Pathé]] * [[UFA]] * [[United Artists]] * [[20th Century Fox]] == Filmoskoloj == * [[Ĉeĥoslovaka Nova Ondo]] * [[Dogmo 95]] * [[Franca Nova Ondo]] * [[Itala novrealismo]] * [[Nova Germana Kino]] == Ĝenroj == {{Div col|cols = 4}} * [[Animeo]] * [[Animacio]] * [[Agfilmo]] * [[Aventura filmo]] * [[Desegnofilmo]] * [[Dokumenta filmo]] * [[Drama filmo]] * [[Esperanto-filmo]] * [[Kinoĵurnalo]] * [[Komedia filmo]] * [[Krimfilmo]] * [[Kulta filmo]] * [[Longa filmo]] * [[Mallonga filmo]] * [[Peplofilmo]] * [[Sciencfikcia filmo]] * [[suspenso|Suspensa filmo]] * [[Vakera filmo]] * [[Vesterno]] {{Div col end}} ==En Esperanto== * Artikolo pri la filmoj faritaj de [[CNT]] kaj la liberecana movado dum la [[Hispana Enlanda Milito]]: Pau Martínez Muñoz, "Frontokino. Konkludo", [[Sennacieca Revuo]], 2023-2024, nº 151-152, pp. 35-40, tradukis Kani. == Rilataj temoj == * [[Sonfilmo]] * [[Muta filmo]] * [[Malferma sekvenco]] * [[Ferma sekvenco]] == Vidu ankaŭ == * ''[[Cahiers du Cinéma]]'' * [[Desegnita filmo]] * [[Fakterminaro de Kino]] * [[Filmanonco]] * [[Filmofarado]] * [[Interreta filma datenbazo]] * [[Kinfoto]] * [[Kino]] * [[Listo de filmoj pri rilatoj kun granda aĝo-diferenco]] * [[Oskar-premio]] * [[Seksosimbolo]] * [[Tempopasa filmado]] == Bibliografio == * {{Citaĵo el libro|titolo=Reel Women: Pioneers of the Cinema, 1896 to the Present|url=https://archive.org/details/reelwomenpioneer00acke|aŭtoro=Acker, Ally|jaro=1991|loko=Nov-Jorko|eldoninto=Continuum|ISBN=0-8264-0499-5}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Glorious Technicolor: The Movies' Magic Rainbow|url=https://archive.org/details/glorioustechnico0000bast|aŭtoro=Basten, Fred E.|jaro=1980|loko=Cranbury, NJ|eldoninto=AS Barnes & Company|ISBN=0-498-02317-6}} * {{Cite video |people=Basten, Fred E. (verkisto); Peter Jones (reĝisoro kaj verkisto); Angela Lansbury (rakontisto)|date=1998 |title=Glorious Technicolor |url=http://imdb.com/title/tt0274530/ |medium=Documentary |publisher=Turner Classic Movies }} * {{Citaĵo el libro|titolo=Theories of Cinema, 1945-1995|url=https://archive.org/details/theoriesofcinema0000case|aŭtoro=Casetti, Francesco|jaro=1999|loko=Austin, TX|eldoninto=University of Texas Press|ISBN=0-292-71207-3}} * {{Citaĵo el libro|titolo=The Cinema Book, Third Edition|url=https://archive.org/details/cinemabookedbypa0000unse|aŭtoro=Cook, Pam|jaro=2007|loko=Londono|eldoninto=British Film Institute|ISBN=978-1-84457-193-2}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Animation Unlimited: Innovative Short Films Since 1940|url=https://archive.org/details/animationunlimit0000fabe|aŭtoro=Faber, Liz, & Walters, Helen|jaro=2003|loko=Londono|eldoninto=Laurence King, in association with Harper Design International|ISBN=1-85669-346-5}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Film: An International Bibliography|aŭtoro=Hagener, Malte, & Töteberg, Michael|jaro=2002|loko=Stuttgart|eldoninto=Metzler|ISBN=3-476-01523-8}} * {{Citaĵo el libro|titolo=The Oxford Guide to Film Studies|aŭtoro=Hill, John, & Gibson, Pamela Church|jaro=1998|loko=Oxford; New York|eldoninto=Oxford University Press|ISBN=0-19-871124-7}} * {{Citaĵo el libro|titolo=New Hollywood Cinema: An Introduction|url=https://archive.org/details/newhollywoodcine00king_0|aŭtoro=King, Geoff|jaro=2002|loko=Nov-Jorko|eldoninto=Columbia University Press|ISBN=0-231-12759-6}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Complete Anime Guide: Japanese Animation Film Directory and Resource Guide|url=https://archive.org/details/completeanimegui0000ledo_f8d6|aŭtoro=Ledoux, Trish, & Ranney, Doug, & Patten, Fred|jaro=1997|loko=Issaquah, WA|eldoninto=Tiger Mountain Press|ISBN=0-9649542-5-7}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Celluloid Mavericks: A History of American Independent Film|url=https://archive.org/details/celluloidmaveric00merr|aŭtoro=Merritt, Greg|jaro=2000|loko=Nov-Jorko|eldoninto=Thunder's Mouth Press|ISBN=1-56025-232-4}} * {{Citaĵo el libro|titolo=The Oxford History of World Cinema|url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofw0000geof|aŭtoro=Nowell-Smith, Geoffrey|jaro=1999|loko=Oxford; New York|eldoninto=Oxford University Press|ISBN=0-19-874242-8}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Reel Racism: Confronting Hollywood's Construction of Afro-American Culture|url=https://archive.org/details/reelracismconfro0000rocc_y4i2|aŭtoro=Rocchio, Vincent F.|jaro=2000|loko=Boulder, CO|eldoninto=Westview Press|ISBN=0-8133-6710-7}} * {{Cite journal|author=Schrader, Paul|date=Printempo 1972| title = Notes on Film Noir| journal = Film Comment| volume = 8| issue = 1| pages= 8–13| issn=0015-119X }} * {{Cite video |people=Schultz, John (writer and director); James Earl Jones (narrator)|date=1995 |title=The Making of 'Jurassic Park' |url=http://imdb.com/title/tt0256908/ |medium=Documentary |publisher=Amblin Entertainment }} * {{Citaĵo el libro|titolo=Africa Shoots Back: Alternative Perspectives in Sub-Saharan Francophone African Film|url=https://archive.org/details/africashootsback0000thac|aŭtoro=Thackway, Melissa|jaro=2003|loko=Bloomington, IL|eldoninto=Indiana University Press|ISBN=0-85255-576-8}} * {{Citaĵo el libro|titolo=Film as a Subversive Art|url=https://archive.org/details/filmassubversive0000voge|aŭtoro=Vogel, Amos|jaro=1974|loko=Nov-Jorko|eldoninto=Random House|ISBN=0-394-49078-9}} == Notoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == === En Esperanto === * [http://dokumentarioj.blogsome.com/category/kino Dokumentfilmoj pri rusia kino, subtekstigitaj en E-o] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070312201444/http://dokumentarioj.blogsome.com/category/kino |date=2007-03-12 }} * [http://filmoj.atspace.com Interret-magazeno de rusiaj filmoj kun subtitoloj en Esperanto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080915120243/http://filmoj.atspace.com/ |date=2008-09-15 }} <!--* [http://groups.yahoo.com/group/per-esperanto-kino Per-esperanto-KINO]{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Diskutejo pri klasikaj kaj nuntempaj filmoj per esperanto.--> * [http://eo.wikibooks.org/wiki/Terminareto_de_kino Terminareto de kino] * [http://www.actingaustralia.com.au/filmindustria-vortaro-la-oficiala-filmindustria-vortaro-de-esperanto-tv/ Filmindustria Vortaro] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140320042416/http://www.actingaustralia.com.au/filmindustria-vortaro-la-oficiala-filmindustria-vortaro-de-esperanto-tv/ |date=2014-03-20 }} {{eo}}, {{it}}, {{ru}} * [https://www.eventoj.hu/steb/vortaroj/filmindustria-vortaro-de-auxstrala-etv.htm Filmo-industrio,] - laborlisto de aŭstrala ETV, en E-o, angla, rusa kaj itala * [http://filmoj.net/ Verda Filmejo] Ĉi tie vi trovos la filmojn, kiuj aŭ origine estis faritaj en Esperanto, aŭ subtekstigitaj per esperantaj subtitoloj aŭ voĉigitaj en Esperanto. * [https://stanobelov.blogspot.com/p/filmoj.html Recenzoj pri filmoj] {{eo}} {{Projektoj |commonscat=Cinema |commons=Cinema |ReVo=film |wikinewscat_title=Filmarto |wikinewscat=Filmarto |q=Filmo }} === Pri Esperanto === * [http://www.delbarrio.eu/cine.htm El esperanto y el cine] Esperanto kaj kino (en hispana) <!--===Alilingve===--> {{-}} {{Havenda artikolo|Filmo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Filmo| ]] [[Kategorio:Kino| ]] [[Kategorio:Kinarto]] cywegkqhjos64uc5bdhr13zqeg77kyo 0 3422 9490293 9385245 2026-10-08T11:02:23Z ~2026-54314-65 264598 /* 2021 - nun */ 9490293 wikitext text/x-wiki {{Informkesto premio |priskribo de bildo= }} [[Dosiero:Svenska-Akademien.jpg|eta|Sidejo de la [[Sveda Akademio]] en [[Stokholmo]]]]La '''Nobel-Premio pri Literaturo''' ({{lang-sv|Nobelpriset i litteratur}}) estas premio aljuĝita ĉiujare de [[1901]], laŭ la heredaĵo de la inventisto [[Alfred Nobel]], por [[Literaturo|literaturaj]] verkado "en ideala direkto". [[Dosiero:The percentage of Nobel Prize in Literature laureates by language family till 2012a.png|eta|492x492ra|Procento de ricevantoj de la Nobel-premio pri literaturo laŭ la lingvoj de iliaj ĉefaj eldonaĵoj kaj lingvaj grupoj, ĝis 2012. # Interna rondo: 92% de ĉiuj premiitoj verkis ĉefe en hindeŭropaj lingvoj, 5% en uralaltajaj lingvoj kaj 3% en aliaj familioj. # Meza rondo: El la hindeŭropaj lingvoj, tri subfamilioj estas la plej oftaj, ĝermanaj (49% de ĉiuj laŭreatoj), rumanaj (30% de ĉiuj laŭreatoj) kaj slavaj (9% de ĉiuj laŭreatoj). # Ekstera Rondo: La plej oftaj lingvoj estas inter la germana kaj la angla (23% de ĉiuj laŭreatoj), la germana (13%) kaj la sveda (6%). Inter la rumanoj estas la franca (13%) kaj la hispana (10%) kaj inter la slavaj lingvoj la rusa (4%) kaj la pola (4%). ]] La testamento de Alfred Nobel enhavas postulon pri la literatura premio, kiu kaŭzis multan konfuzon: ĝi estu donata al verkisto kiu agis "en ideala direkto" (svede ''i idealisk rigtning''). Dum multaj jaroj, la akademio interpretis la vorton "ideala" kiel misskribo de "idealisma", kaj tial rifuzis doni la premion al ne-idealismaj verkistoj kiel [[Henrik Ibsen]], [[August Strindberg]] kaj [[Lev Tolstoj]]. Poste, ĝi reviziis tiun interpreton, rigardis ĝin kiel tutsimple nekompreneblan kaj donis la premion ankaŭ al verkistoj kiel [[Dario Fo]] kaj [[José Saramago]]. Intertempe aperis - aŭ pli ĝuste reaperis - finfine la sola beletraĵo de Nobel mem - la teatraĵo [[Nemezo|Nemesis]] (Nemeza). En ĝi oni povas vidi kiel li mem opiniis rilate al religio, eklezio kaj simile. Kelkaj do nun kredas, ke ĝuste Fo kaj Saramago eble estis la unuaj premiitoj tute laŭ la gusto de Alfred Nobel, ĉar laŭ ili "ideala" por li signifis lukti por siaj idealoj ''kontraŭ'' dio, eklezio, ŝtato kaj aliaj aŭtoritatoj. La '''Nobel-premio pri literaturo''' estas donata laŭ decido de la [[Sveda Akademio]]. La Nobel-premio pri literaturo estas donita ĉefe al verkistoj, kiuj verkas en iuj lingvoj kaj familioj de iuj lingvoj. Aktuale en 2021, 93% de premiitoj verkis en sia denaska kaj studata hindeŭropaj lingvoj, kaj la kvin plej oftaj lingvoj, en kiuj verkis la premiitoj, estas laŭ ordo de ofteco la [[Angla lingvo|angla]] (25%), la [[Franca lingvo|franca]] (14%), la [[Germana lingvo|germana]] (12%), la [[Hispana lingvo|hispana]] (9%) kaj la [[Sveda lingvo|sveda]] (6%). Ĝenerale 93% de la gajnintoj verkis en [[hindeŭropaj lingvoj]], el kiuj nur unu verkis en lingvo el neeŭropa branĉo de ĉi tiuj lingvoj. Vidu la diagramon por pliaj detaloj. Amerikaj kritikistoj rimarkis la fakton, ke famaj usonaj verkistoj kiel [[Philip Roth]], [[Cormac McCarthy]] aŭ [[Thomas Pynchon|Thomas Pinchon]], aŭ latinamerikaj verkistoj kiel [[Jorge Luis Borges]], [[Julio Cortázar]] aŭ [[Carlos Fuentes|Carlos Puentes]] ne gajnis la premion, dum malpli konataj verkistoj kiel la germana verkistino [[Herta Müller]], kiu apenaŭ estas rekonata ekster la landlimoj, venkis. La premio estas kutime donita al la tuta verkaro de la gajnanta aŭtoro. Tamen, en ok kazoj la premio estis aljuĝita por speciala libro. Tiuj libroj estas la jenaj: [[Kronikoj de Romo|''Kronikoj de Romo'']] ([[Theodor Mommsen|Mommsen]], 1902), ''[[Olympischer Frühling]]'' ([[Carl Spitteler|Spitteler]], 1919), ''[[Kresko de la Grundo]]'' ([[Knut Hamsun|Hamsun]], 1920), "[[Kamparanoj (romano)|Kamparanoj]]" ([[Władysław Stanisław Reymont|Reymont]], 1924), ''The Forsyte Saga'' ([[John Galsworthy|Gulsworthy]], 1932) kaj "[[La oldulo kaj la maro]]" ([[Hemingway]], 1954). La germana verkisto [[Thomas Mann]] gajnis la premion en 1929 pro sia libro ''[[Buddenbrooks]]'' verkita en 1901, en kio estis la plej longa periodo inter la kialo de venkado kaj gajnado de ĝi dum la historio de la premio. Aliflanke, la franca verkisto [[Roger Martin du Gard]] gajnis la premion en 1937 pro sia plurvoluma libro ''[[Les Thibault]]'' antaŭ fini la verkadon de la oka kaj lasta volumo publikigita en 1940. Jenaj aŭtoroj ricevis la premion: == 1901-1920 == * '''1901''': [[Sully Prudhomme]] * '''1902''': [[Theodor Mommsen]] * '''1903''': [[Bjørnstjerne Bjørnson]] * '''1904''': [[Frederic Mistral]] kaj [[José Echegaray]] * '''1905''': [[Henryk Sienkiewicz]] * '''1906''': [[Giosuè Carducci]] * '''1907''': [[Rudyard Kipling]] * '''1908''': [[Rudolf Christoph Eucken|Rudolf Eucken]] * '''1909''': [[Selma Lagerlöf]] * '''1910''': [[Paul Heyse]] * '''1911''': [[Maurice Maeterlinck]] * '''1912''': [[Gerhart Hauptmann]] * '''1913''': [[Rabindranath Tagore]] * '''1914''': (ne aljuĝita) * '''1915''': [[Romain Rolland]] * '''1916''': [[Verner von Heidenstam]] * '''1917''': [[Karl Gjellerup]] kaj [[Henrik Pontoppidan]] * '''1918''': (ne aljuĝita) * '''1919''': [[Carl Spitteler]] * '''1920''': [[Knut Hamsun]] == 1921-1940 == * '''1921''': [[Anatole France]] * '''1922''': [[Jacinto Benavente]] * '''1923''': [[William Butler Yeats]] * '''1924''': [[Władysław Stanisław Reymont]] * '''1925''': [[George Bernard Shaw]] * '''1926''': [[Grazia Deledda]] * '''1927''': [[Henri Bergson]] * '''1928''': [[Sigrid Undset]] * '''1929''': [[Thomas Mann]] * '''1930''': [[Sinclair Lewis]] * '''1931''': [[Erik Axel Karlfeldt]] * '''1932''': [[John Galsworthy]] * '''1933''': [[Ivan Bunin]] * '''1934''': [[Luigi Pirandello]] * '''1935''': (ne aljuĝita) * '''1936''': [[Eugene O'Neill]] * '''1937''': [[Roger Martin Du Gard]] * '''1938''': [[Pearl S. Buck]] * '''1939''': [[Frans Eemil Sillanpää]] * '''1940''': (ne aljuĝita) == 1941-1960 == * '''1941''': (ne aljuĝita) * '''1942''': (ne aljuĝita) * '''1943''': (ne aljuĝita) * '''1944''': [[Johannes V. Jensen]] * '''1945''': [[Gabriela Mistral]] * '''1946''': [[Hermann Hesse]] * '''1947''': [[André Gide]] * '''1948''': [[T. S. Eliot]] * '''1949''': [[William Faulkner]] * '''1950''': [[Bertrand Russell]] * '''1951''': [[Pär Lagerkvist]] * '''1952''': [[François Mauriac]] * '''1953''': [[Winston Churchill|Winston Leonard Spencer Churchill]] * '''1954''': [[Ernest Hemingway]] * '''1955''': [[Halldór Kiljan Laxness]] * '''1956''': [[Juan Ramón Jiménez]] * '''1957''': [[Albert Camus]] * '''1958''': [[Boris Pasternak]] * '''1959''': [[Salvatore Quasimodo]] * '''1960''': [[Saint-John Perse]] == 1961-1980 == * '''1961''': [[Ivo Andrić]] * '''1962''': [[John Steinbeck]] * '''1963''': [[Giorgos Seferis]] * '''1964''': [[Jean-Paul Sartre]] (Li rifuzis la akcepton de la premio.) * '''1965''': [[Miĥail Ŝoloĥov]] * '''1966''': [[Samuel Josef Agnon]] kaj [[Nelly Sachs]] * '''1967''': [[Miguel Ángel Asturias]] * '''1968''': [[Kawabata Yasunari]] * '''1969''': [[Samuel Beckett]] * '''1970''': [[Aleksandr Solĵenicin]] * '''1971''': [[Pablo Neruda]] * '''1972''': [[Heinrich Böll]] * '''1973''': [[Patrick White]] * '''1974''': [[Eyvind Johnson]] kaj [[Harry Martinson]] * '''1975''': [[Eugenio Montale]] * '''1976''': [[Saul Bellow]] * '''1977''': [[Vicente Aleixandre]] * '''1978''': [[Isaac Bashevis Singer]], esperantisto * '''1979''': [[Odysseas Elytis]] * '''1980''': [[Czesław Miłosz]] == 1981-2000 == * '''1981''': [[Elias Canetti]] * '''1982''': [[Gabriel García Márquez]] * '''1983''': [[William Golding]] * '''1984''': [[Jaroslav Seifert]] * '''1985''': [[Claude Simon]] * '''1986''': [[Wole Soyinka]] * '''1987''': [[Iosif Brodskij]] * '''1988''': [[Naguib Mahfouz|Nagib Mahfuz]] * '''1989''': [[Camilo José Cela]] * '''1990''': [[Octavio Paz]] * '''1991''': [[Nadine Gordimer]] * '''1992''': [[Derek Walcott]] * '''1993''': [[Toni Morrison]] * '''1994''': [[Oe Kenzaburo]] * '''1995''': [[Seamus Heaney]] * '''1996''': [[Wisława Szymborska]] * '''1997''': [[Dario Fo]] * '''1998''': [[José Saramago]] * '''1999''': [[Günter Grass]] * '''2000''': [[Gao Xingjian]] == 2001 - 2020 == * '''2001''': [[Vidiadhar Surajprasad Naipaul]] * '''2002''': [[Imre Kertész]] * '''2003''': [[John Maxwell Coetzee]] * '''2004''': [[Elfriede Jelinek]] * '''2005''': [[Harold Pinter]] * '''2006''': [[Orhan Pamuk]] * '''2007''': [[Doris Lessing]] * '''2008''': [[Jean-Marie Gustave Le Clézio]] * '''2009''': [[Herta Müller]] * '''2010''': [[Mario Vargas Llosa]] * '''2011''': [[Tomas Tranströmer]] * '''2012''': [[Mo Yan]] * '''2013''': [[Alice Munro]] * '''2014''': [[Patrick Modiano]] * '''2015''': [[Svjatlana Aljeksijeviĉ]] * '''2016''': [[Bob Dylan]] * '''2017''': [[Kazuo Ishiguro]] * '''2018''': [[Olga Tokarczuk]] (aljuĝita en [[2019]]) * '''2019''': [[Peter Handke]]<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2019/summary/ The Nobel Prize in Literature 2019]</ref> * '''2020''': [[Louise Glück]]<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2020/summary/ The Nobel Prize in Literature 2020]</ref> == 2021 - nun == * '''2021''': [[Abdulrazak Gurnah]]<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/summary/ The Nobel Prize in Literature 2021]</ref> * '''2022''': [[Annie Ernaux]]<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2022/summary/ The Nobel Prize in Literature 2022]</ref> *'''2023''': [[Jon Fosse]]<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2023/summary/ The Nobel Prize in Literature 2023]</ref> *'''2024''': [[Han Kang]]<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2024/summary/ The Nobel Prize in Literature 2024]</ref> *'''2025''': [[László Krasznahorkai]]<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2025/summary/ Nobel Prize in Literature 2025]</ref> *'''2026''': [[Ann Carson]] == Tradukoj en Esperanto == Ĉi-poste sekvas tradukoj aperintaj libroforme. Krom tiuj ĉi, aperis ankaŭ multaj tradukoj en revuoj. * [[Ivo Andrić]]: [https://retbutiko.be/eo/ero/psdri La ponto super Drino] * [[Ivo Andrić]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=2432 Sonĝo kaj maldormo sub la karpeneto] * [[Ivo Andrić]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=2501 Vizaĝoj] * [[Samuel Beckett]]: [https://katalogo.uea.org/index.php?inf=9932 Finalo de partio] * [[Samuel Beckett]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=4168 Lulkanto] * [[Heinrich Böll]]: [[La perdita honoro de iu Katarino Blum']] * [[Iosif Brodskij]]: [https://retbutiko.be/eo/ero/dnka De nenie kun amo] * [[Albert Camus]]: [[La fremdulo]] * [[Camilo José Cela]]: [[La familio de Pascual Duarte]] * [[William Faulkner]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=944 Du noveloj] (enhavas "[[Seka septembro]]", "[[Rozo por Emilinjo]]") * [[Günter Grass]]: [[La lada tambureto]] * [[Knut Hamsun]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=2496 Victoria] * [[Ernest Hemingway]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=6704 La Neĝoj de Kilimanĝaro] * [[Ernest Hemingway]]: [[La oldulo kaj la maro]] * [[Hermann Hesse]]: [[Demian]] * [[Hermann Hesse]]: [[Sidarto (romano)|Sidarto]] * [[Kaŭabata Jasunari|Jasunari Kawabata]]:[https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=7235 La dormantaj belulinoj] * [[Kaŭabata Jasunari|Jasunari Kawabata]]: [https://retbutiko.be/eo/ero/nlan Neĝa lando] * [[Imre Kertész]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=7042 Sensorteco] * [[Rudyard Kipling]]: [https://retbutiko.be/eo/ero/klma La krabo kiu ludis kun la maro] * [[Rudyard Kipling]]: [https://retbutiko.be/eo/ero/zara La zodiakidoj kaj aliaj rakonto] * [[Pär Lagerkvist]]: [https://retbutiko.be/eo/ero/mnme Mariamne] * [[Pär Lagerkvist]], [[Eyvind Johnson]], [[Harry Martinson]]: [https://retbutiko.be/eo/ero/nnov Nobela novelaro] * [[Selma Lagerlöf]]: [[La mirinda vojaĝo de Nils Holgersson]] * [[Halldór Kiljan Laxness|Halldór Laxness]]: [https://retbutiko.be/eo/ero/shom Sendependaj homoj] * [[Halldór Kiljan Laxness|Halldór Laxness]]: [http://retbutiko.be/eo/ero/sdis Sonorilo de Islando] * [[Thomas Mann]]: [[La morto en Venecio]] * [[Thomas Mann]]: [https://retbutiko.be/eo/ero/lwei Lotte en Weimar] * [[Thomas Mann]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=2468 Tonio Kröger] * [[Gabriel García Márquez]]: [[Cent jaroj da soleco]] * [[Harry Martinson]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=1621 Aniaro] * [[François Mauriac]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=5631 Tereza Desqueyroux] * [[Frédéric Mistral]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=3976 La poemo de Rodano] * [[Pablo Neruda]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=5464 Dudek poemoj amaj kaj unu despera kanto] * [[Pablo Neruda]]: Naŭ poemoj el la [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=3427 Kanto ĝenerala] * [[Boris Pasternak]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=5475 "Doktoro Ĵivago" - Poemoj] * [[José Saramago]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=7665 Rakonto pri Nekonata Insulo] * [[Jaroslav Seifert]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=1770 Panjo] * [[Henryk Sienkiewicz]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=2350 Noveloj]; aperis pluraj eldonoj * [[Henryk Sienkiewicz]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=9373 Quo vadis] * [[Henryk Sienkiewicz]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=2469 Tra dezerto kaj praarbaro] * [[Wisława Szymborska]]: [https://retbutiko.be/eo/ero/milm Mi inventas la mondon] * [[Rabindranath Tagore]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=2284 Malsata ŝtono] * [[Rabindranath Tagore]]: [http://retbutiko.be/eo/ero/prim Primico] * [[Alfred Nobel]]: [https://retbutiko.be/eo/ero/neme Nemeza] == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Nobel-premio pri fiziko]] * [[Nobel-premio pri kemio]] * [[Nobel-premio pri fiziologio aŭ medicino]] * [[Nobel-premio pri paco]] == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://www.nobel.se/literature/laureates/index.html Listo de laŭreatoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20021113010039/http://www.nobel.se/literature/laureates/index.html |date=2002-11-13 }} {{en}} * [https://www.liberafolio.org/2018/11/29/nobelo-au-stultajo/ Nobelo aŭ stultaĵo], artikolo en [[Libera Folio]] pri la demando ĉu kandidatigi por literatura Nobelpremio E-lingvan verkiston aŭ ne kandidatigi. Aperis la 29-an de novembro 2018 {{eo}} {{Portantoj de Nobel-premio por literaturo 1901-1925}} {{Portantoj de Nobel-premio por literaturo 1926-1950}} {{Portantoj de Nobel-premio por literaturo 1951-1975}} {{Portantoj de Nobel-premio por literaturo 1976-2000}} {{Portantoj de Nobel-premio por literaturo 2001-2025}} [[Kategorio:Literaturpremioj]] [[Kategorio:Nobel-premiitoj pri literaturo| ]] [[Kategorio:Nobel-premio|Literaturo]] [[Kategorio:Listoj|Nobelpremio pri literaturo]] hcdpjioh0bsdsl23tfnbwzb85712upk 9490294 9490293 2026-10-08T11:02:55Z ~2026-54314-65 264598 /* 2021 - nun */ 9490294 wikitext text/x-wiki {{Informkesto premio |priskribo de bildo= }} [[Dosiero:Svenska-Akademien.jpg|eta|Sidejo de la [[Sveda Akademio]] en [[Stokholmo]]]]La '''Nobel-Premio pri Literaturo''' ({{lang-sv|Nobelpriset i litteratur}}) estas premio aljuĝita ĉiujare de [[1901]], laŭ la heredaĵo de la inventisto [[Alfred Nobel]], por [[Literaturo|literaturaj]] verkado "en ideala direkto". [[Dosiero:The percentage of Nobel Prize in Literature laureates by language family till 2012a.png|eta|492x492ra|Procento de ricevantoj de la Nobel-premio pri literaturo laŭ la lingvoj de iliaj ĉefaj eldonaĵoj kaj lingvaj grupoj, ĝis 2012. # Interna rondo: 92% de ĉiuj premiitoj verkis ĉefe en hindeŭropaj lingvoj, 5% en uralaltajaj lingvoj kaj 3% en aliaj familioj. # Meza rondo: El la hindeŭropaj lingvoj, tri subfamilioj estas la plej oftaj, ĝermanaj (49% de ĉiuj laŭreatoj), rumanaj (30% de ĉiuj laŭreatoj) kaj slavaj (9% de ĉiuj laŭreatoj). # Ekstera Rondo: La plej oftaj lingvoj estas inter la germana kaj la angla (23% de ĉiuj laŭreatoj), la germana (13%) kaj la sveda (6%). Inter la rumanoj estas la franca (13%) kaj la hispana (10%) kaj inter la slavaj lingvoj la rusa (4%) kaj la pola (4%). ]] La testamento de Alfred Nobel enhavas postulon pri la literatura premio, kiu kaŭzis multan konfuzon: ĝi estu donata al verkisto kiu agis "en ideala direkto" (svede ''i idealisk rigtning''). Dum multaj jaroj, la akademio interpretis la vorton "ideala" kiel misskribo de "idealisma", kaj tial rifuzis doni la premion al ne-idealismaj verkistoj kiel [[Henrik Ibsen]], [[August Strindberg]] kaj [[Lev Tolstoj]]. Poste, ĝi reviziis tiun interpreton, rigardis ĝin kiel tutsimple nekompreneblan kaj donis la premion ankaŭ al verkistoj kiel [[Dario Fo]] kaj [[José Saramago]]. Intertempe aperis - aŭ pli ĝuste reaperis - finfine la sola beletraĵo de Nobel mem - la teatraĵo [[Nemezo|Nemesis]] (Nemeza). En ĝi oni povas vidi kiel li mem opiniis rilate al religio, eklezio kaj simile. Kelkaj do nun kredas, ke ĝuste Fo kaj Saramago eble estis la unuaj premiitoj tute laŭ la gusto de Alfred Nobel, ĉar laŭ ili "ideala" por li signifis lukti por siaj idealoj ''kontraŭ'' dio, eklezio, ŝtato kaj aliaj aŭtoritatoj. La '''Nobel-premio pri literaturo''' estas donata laŭ decido de la [[Sveda Akademio]]. La Nobel-premio pri literaturo estas donita ĉefe al verkistoj, kiuj verkas en iuj lingvoj kaj familioj de iuj lingvoj. Aktuale en 2021, 93% de premiitoj verkis en sia denaska kaj studata hindeŭropaj lingvoj, kaj la kvin plej oftaj lingvoj, en kiuj verkis la premiitoj, estas laŭ ordo de ofteco la [[Angla lingvo|angla]] (25%), la [[Franca lingvo|franca]] (14%), la [[Germana lingvo|germana]] (12%), la [[Hispana lingvo|hispana]] (9%) kaj la [[Sveda lingvo|sveda]] (6%). Ĝenerale 93% de la gajnintoj verkis en [[hindeŭropaj lingvoj]], el kiuj nur unu verkis en lingvo el neeŭropa branĉo de ĉi tiuj lingvoj. Vidu la diagramon por pliaj detaloj. Amerikaj kritikistoj rimarkis la fakton, ke famaj usonaj verkistoj kiel [[Philip Roth]], [[Cormac McCarthy]] aŭ [[Thomas Pynchon|Thomas Pinchon]], aŭ latinamerikaj verkistoj kiel [[Jorge Luis Borges]], [[Julio Cortázar]] aŭ [[Carlos Fuentes|Carlos Puentes]] ne gajnis la premion, dum malpli konataj verkistoj kiel la germana verkistino [[Herta Müller]], kiu apenaŭ estas rekonata ekster la landlimoj, venkis. La premio estas kutime donita al la tuta verkaro de la gajnanta aŭtoro. Tamen, en ok kazoj la premio estis aljuĝita por speciala libro. Tiuj libroj estas la jenaj: [[Kronikoj de Romo|''Kronikoj de Romo'']] ([[Theodor Mommsen|Mommsen]], 1902), ''[[Olympischer Frühling]]'' ([[Carl Spitteler|Spitteler]], 1919), ''[[Kresko de la Grundo]]'' ([[Knut Hamsun|Hamsun]], 1920), "[[Kamparanoj (romano)|Kamparanoj]]" ([[Władysław Stanisław Reymont|Reymont]], 1924), ''The Forsyte Saga'' ([[John Galsworthy|Gulsworthy]], 1932) kaj "[[La oldulo kaj la maro]]" ([[Hemingway]], 1954). La germana verkisto [[Thomas Mann]] gajnis la premion en 1929 pro sia libro ''[[Buddenbrooks]]'' verkita en 1901, en kio estis la plej longa periodo inter la kialo de venkado kaj gajnado de ĝi dum la historio de la premio. Aliflanke, la franca verkisto [[Roger Martin du Gard]] gajnis la premion en 1937 pro sia plurvoluma libro ''[[Les Thibault]]'' antaŭ fini la verkadon de la oka kaj lasta volumo publikigita en 1940. Jenaj aŭtoroj ricevis la premion: == 1901-1920 == * '''1901''': [[Sully Prudhomme]] * '''1902''': [[Theodor Mommsen]] * '''1903''': [[Bjørnstjerne Bjørnson]] * '''1904''': [[Frederic Mistral]] kaj [[José Echegaray]] * '''1905''': [[Henryk Sienkiewicz]] * '''1906''': [[Giosuè Carducci]] * '''1907''': [[Rudyard Kipling]] * '''1908''': [[Rudolf Christoph Eucken|Rudolf Eucken]] * '''1909''': [[Selma Lagerlöf]] * '''1910''': [[Paul Heyse]] * '''1911''': [[Maurice Maeterlinck]] * '''1912''': [[Gerhart Hauptmann]] * '''1913''': [[Rabindranath Tagore]] * '''1914''': (ne aljuĝita) * '''1915''': [[Romain Rolland]] * '''1916''': [[Verner von Heidenstam]] * '''1917''': [[Karl Gjellerup]] kaj [[Henrik Pontoppidan]] * '''1918''': (ne aljuĝita) * '''1919''': [[Carl Spitteler]] * '''1920''': [[Knut Hamsun]] == 1921-1940 == * '''1921''': [[Anatole France]] * '''1922''': [[Jacinto Benavente]] * '''1923''': [[William Butler Yeats]] * '''1924''': [[Władysław Stanisław Reymont]] * '''1925''': [[George Bernard Shaw]] * '''1926''': [[Grazia Deledda]] * '''1927''': [[Henri Bergson]] * '''1928''': [[Sigrid Undset]] * '''1929''': [[Thomas Mann]] * '''1930''': [[Sinclair Lewis]] * '''1931''': [[Erik Axel Karlfeldt]] * '''1932''': [[John Galsworthy]] * '''1933''': [[Ivan Bunin]] * '''1934''': [[Luigi Pirandello]] * '''1935''': (ne aljuĝita) * '''1936''': [[Eugene O'Neill]] * '''1937''': [[Roger Martin Du Gard]] * '''1938''': [[Pearl S. Buck]] * '''1939''': [[Frans Eemil Sillanpää]] * '''1940''': (ne aljuĝita) == 1941-1960 == * '''1941''': (ne aljuĝita) * '''1942''': (ne aljuĝita) * '''1943''': (ne aljuĝita) * '''1944''': [[Johannes V. Jensen]] * '''1945''': [[Gabriela Mistral]] * '''1946''': [[Hermann Hesse]] * '''1947''': [[André Gide]] * '''1948''': [[T. S. Eliot]] * '''1949''': [[William Faulkner]] * '''1950''': [[Bertrand Russell]] * '''1951''': [[Pär Lagerkvist]] * '''1952''': [[François Mauriac]] * '''1953''': [[Winston Churchill|Winston Leonard Spencer Churchill]] * '''1954''': [[Ernest Hemingway]] * '''1955''': [[Halldór Kiljan Laxness]] * '''1956''': [[Juan Ramón Jiménez]] * '''1957''': [[Albert Camus]] * '''1958''': [[Boris Pasternak]] * '''1959''': [[Salvatore Quasimodo]] * '''1960''': [[Saint-John Perse]] == 1961-1980 == * '''1961''': [[Ivo Andrić]] * '''1962''': [[John Steinbeck]] * '''1963''': [[Giorgos Seferis]] * '''1964''': [[Jean-Paul Sartre]] (Li rifuzis la akcepton de la premio.) * '''1965''': [[Miĥail Ŝoloĥov]] * '''1966''': [[Samuel Josef Agnon]] kaj [[Nelly Sachs]] * '''1967''': [[Miguel Ángel Asturias]] * '''1968''': [[Kawabata Yasunari]] * '''1969''': [[Samuel Beckett]] * '''1970''': [[Aleksandr Solĵenicin]] * '''1971''': [[Pablo Neruda]] * '''1972''': [[Heinrich Böll]] * '''1973''': [[Patrick White]] * '''1974''': [[Eyvind Johnson]] kaj [[Harry Martinson]] * '''1975''': [[Eugenio Montale]] * '''1976''': [[Saul Bellow]] * '''1977''': [[Vicente Aleixandre]] * '''1978''': [[Isaac Bashevis Singer]], esperantisto * '''1979''': [[Odysseas Elytis]] * '''1980''': [[Czesław Miłosz]] == 1981-2000 == * '''1981''': [[Elias Canetti]] * '''1982''': [[Gabriel García Márquez]] * '''1983''': [[William Golding]] * '''1984''': [[Jaroslav Seifert]] * '''1985''': [[Claude Simon]] * '''1986''': [[Wole Soyinka]] * '''1987''': [[Iosif Brodskij]] * '''1988''': [[Naguib Mahfouz|Nagib Mahfuz]] * '''1989''': [[Camilo José Cela]] * '''1990''': [[Octavio Paz]] * '''1991''': [[Nadine Gordimer]] * '''1992''': [[Derek Walcott]] * '''1993''': [[Toni Morrison]] * '''1994''': [[Oe Kenzaburo]] * '''1995''': [[Seamus Heaney]] * '''1996''': [[Wisława Szymborska]] * '''1997''': [[Dario Fo]] * '''1998''': [[José Saramago]] * '''1999''': [[Günter Grass]] * '''2000''': [[Gao Xingjian]] == 2001 - 2020 == * '''2001''': [[Vidiadhar Surajprasad Naipaul]] * '''2002''': [[Imre Kertész]] * '''2003''': [[John Maxwell Coetzee]] * '''2004''': [[Elfriede Jelinek]] * '''2005''': [[Harold Pinter]] * '''2006''': [[Orhan Pamuk]] * '''2007''': [[Doris Lessing]] * '''2008''': [[Jean-Marie Gustave Le Clézio]] * '''2009''': [[Herta Müller]] * '''2010''': [[Mario Vargas Llosa]] * '''2011''': [[Tomas Tranströmer]] * '''2012''': [[Mo Yan]] * '''2013''': [[Alice Munro]] * '''2014''': [[Patrick Modiano]] * '''2015''': [[Svjatlana Aljeksijeviĉ]] * '''2016''': [[Bob Dylan]] * '''2017''': [[Kazuo Ishiguro]] * '''2018''': [[Olga Tokarczuk]] (aljuĝita en [[2019]]) * '''2019''': [[Peter Handke]]<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2019/summary/ The Nobel Prize in Literature 2019]</ref> * '''2020''': [[Louise Glück]]<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2020/summary/ The Nobel Prize in Literature 2020]</ref> == 2021 - nun == * '''2021''': [[Abdulrazak Gurnah]]<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/summary/ The Nobel Prize in Literature 2021]</ref> * '''2022''': [[Annie Ernaux]]<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2022/summary/ The Nobel Prize in Literature 2022]</ref> *'''2023''': [[Jon Fosse]]<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2023/summary/ The Nobel Prize in Literature 2023]</ref> *'''2024''': [[Han Kang]]<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2024/summary/ The Nobel Prize in Literature 2024]</ref> *'''2025''': [[László Krasznahorkai]]<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2025/summary/ Nobel Prize in Literature 2025]</ref> *'''2026''': [[Anne Carson]] == Tradukoj en Esperanto == Ĉi-poste sekvas tradukoj aperintaj libroforme. Krom tiuj ĉi, aperis ankaŭ multaj tradukoj en revuoj. * [[Ivo Andrić]]: [https://retbutiko.be/eo/ero/psdri La ponto super Drino] * [[Ivo Andrić]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=2432 Sonĝo kaj maldormo sub la karpeneto] * [[Ivo Andrić]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=2501 Vizaĝoj] * [[Samuel Beckett]]: [https://katalogo.uea.org/index.php?inf=9932 Finalo de partio] * [[Samuel Beckett]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=4168 Lulkanto] * [[Heinrich Böll]]: [[La perdita honoro de iu Katarino Blum']] * [[Iosif Brodskij]]: [https://retbutiko.be/eo/ero/dnka De nenie kun amo] * [[Albert Camus]]: [[La fremdulo]] * [[Camilo José Cela]]: [[La familio de Pascual Duarte]] * [[William Faulkner]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=944 Du noveloj] (enhavas "[[Seka septembro]]", "[[Rozo por Emilinjo]]") * [[Günter Grass]]: [[La lada tambureto]] * [[Knut Hamsun]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=2496 Victoria] * [[Ernest Hemingway]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=6704 La Neĝoj de Kilimanĝaro] * [[Ernest Hemingway]]: [[La oldulo kaj la maro]] * [[Hermann Hesse]]: [[Demian]] * [[Hermann Hesse]]: [[Sidarto (romano)|Sidarto]] * [[Kaŭabata Jasunari|Jasunari Kawabata]]:[https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=7235 La dormantaj belulinoj] * [[Kaŭabata Jasunari|Jasunari Kawabata]]: [https://retbutiko.be/eo/ero/nlan Neĝa lando] * [[Imre Kertész]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=7042 Sensorteco] * [[Rudyard Kipling]]: [https://retbutiko.be/eo/ero/klma La krabo kiu ludis kun la maro] * [[Rudyard Kipling]]: [https://retbutiko.be/eo/ero/zara La zodiakidoj kaj aliaj rakonto] * [[Pär Lagerkvist]]: [https://retbutiko.be/eo/ero/mnme Mariamne] * [[Pär Lagerkvist]], [[Eyvind Johnson]], [[Harry Martinson]]: [https://retbutiko.be/eo/ero/nnov Nobela novelaro] * [[Selma Lagerlöf]]: [[La mirinda vojaĝo de Nils Holgersson]] * [[Halldór Kiljan Laxness|Halldór Laxness]]: [https://retbutiko.be/eo/ero/shom Sendependaj homoj] * [[Halldór Kiljan Laxness|Halldór Laxness]]: [http://retbutiko.be/eo/ero/sdis Sonorilo de Islando] * [[Thomas Mann]]: [[La morto en Venecio]] * [[Thomas Mann]]: [https://retbutiko.be/eo/ero/lwei Lotte en Weimar] * [[Thomas Mann]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=2468 Tonio Kröger] * [[Gabriel García Márquez]]: [[Cent jaroj da soleco]] * [[Harry Martinson]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=1621 Aniaro] * [[François Mauriac]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=5631 Tereza Desqueyroux] * [[Frédéric Mistral]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=3976 La poemo de Rodano] * [[Pablo Neruda]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=5464 Dudek poemoj amaj kaj unu despera kanto] * [[Pablo Neruda]]: Naŭ poemoj el la [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=3427 Kanto ĝenerala] * [[Boris Pasternak]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=5475 "Doktoro Ĵivago" - Poemoj] * [[José Saramago]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=7665 Rakonto pri Nekonata Insulo] * [[Jaroslav Seifert]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=1770 Panjo] * [[Henryk Sienkiewicz]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=2350 Noveloj]; aperis pluraj eldonoj * [[Henryk Sienkiewicz]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=9373 Quo vadis] * [[Henryk Sienkiewicz]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=2469 Tra dezerto kaj praarbaro] * [[Wisława Szymborska]]: [https://retbutiko.be/eo/ero/milm Mi inventas la mondon] * [[Rabindranath Tagore]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=2284 Malsata ŝtono] * [[Rabindranath Tagore]]: [http://retbutiko.be/eo/ero/prim Primico] * [[Alfred Nobel]]: [https://retbutiko.be/eo/ero/neme Nemeza] == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Nobel-premio pri fiziko]] * [[Nobel-premio pri kemio]] * [[Nobel-premio pri fiziologio aŭ medicino]] * [[Nobel-premio pri paco]] == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://www.nobel.se/literature/laureates/index.html Listo de laŭreatoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20021113010039/http://www.nobel.se/literature/laureates/index.html |date=2002-11-13 }} {{en}} * [https://www.liberafolio.org/2018/11/29/nobelo-au-stultajo/ Nobelo aŭ stultaĵo], artikolo en [[Libera Folio]] pri la demando ĉu kandidatigi por literatura Nobelpremio E-lingvan verkiston aŭ ne kandidatigi. Aperis la 29-an de novembro 2018 {{eo}} {{Portantoj de Nobel-premio por literaturo 1901-1925}} {{Portantoj de Nobel-premio por literaturo 1926-1950}} {{Portantoj de Nobel-premio por literaturo 1951-1975}} {{Portantoj de Nobel-premio por literaturo 1976-2000}} {{Portantoj de Nobel-premio por literaturo 2001-2025}} [[Kategorio:Literaturpremioj]] [[Kategorio:Nobel-premiitoj pri literaturo| ]] [[Kategorio:Nobel-premio|Literaturo]] [[Kategorio:Listoj|Nobelpremio pri literaturo]] gvcts7ncx15iabct795vgg7kzcrurv9 9490325 9490294 2026-10-08T11:45:58Z Sj1mor 12103 /* 2021 - nun */ 9490325 wikitext text/x-wiki {{Informkesto premio |priskribo de bildo= }} [[Dosiero:Svenska-Akademien.jpg|eta|Sidejo de la [[Sveda Akademio]] en [[Stokholmo]]]]La '''Nobel-Premio pri Literaturo''' ({{lang-sv|Nobelpriset i litteratur}}) estas premio aljuĝita ĉiujare de [[1901]], laŭ la heredaĵo de la inventisto [[Alfred Nobel]], por [[Literaturo|literaturaj]] verkado "en ideala direkto". [[Dosiero:The percentage of Nobel Prize in Literature laureates by language family till 2012a.png|eta|492x492ra|Procento de ricevantoj de la Nobel-premio pri literaturo laŭ la lingvoj de iliaj ĉefaj eldonaĵoj kaj lingvaj grupoj, ĝis 2012. # Interna rondo: 92% de ĉiuj premiitoj verkis ĉefe en hindeŭropaj lingvoj, 5% en uralaltajaj lingvoj kaj 3% en aliaj familioj. # Meza rondo: El la hindeŭropaj lingvoj, tri subfamilioj estas la plej oftaj, ĝermanaj (49% de ĉiuj laŭreatoj), rumanaj (30% de ĉiuj laŭreatoj) kaj slavaj (9% de ĉiuj laŭreatoj). # Ekstera Rondo: La plej oftaj lingvoj estas inter la germana kaj la angla (23% de ĉiuj laŭreatoj), la germana (13%) kaj la sveda (6%). Inter la rumanoj estas la franca (13%) kaj la hispana (10%) kaj inter la slavaj lingvoj la rusa (4%) kaj la pola (4%). ]] La testamento de Alfred Nobel enhavas postulon pri la literatura premio, kiu kaŭzis multan konfuzon: ĝi estu donata al verkisto kiu agis "en ideala direkto" (svede ''i idealisk rigtning''). Dum multaj jaroj, la akademio interpretis la vorton "ideala" kiel misskribo de "idealisma", kaj tial rifuzis doni la premion al ne-idealismaj verkistoj kiel [[Henrik Ibsen]], [[August Strindberg]] kaj [[Lev Tolstoj]]. Poste, ĝi reviziis tiun interpreton, rigardis ĝin kiel tutsimple nekompreneblan kaj donis la premion ankaŭ al verkistoj kiel [[Dario Fo]] kaj [[José Saramago]]. Intertempe aperis - aŭ pli ĝuste reaperis - finfine la sola beletraĵo de Nobel mem - la teatraĵo [[Nemezo|Nemesis]] (Nemeza). En ĝi oni povas vidi kiel li mem opiniis rilate al religio, eklezio kaj simile. Kelkaj do nun kredas, ke ĝuste Fo kaj Saramago eble estis la unuaj premiitoj tute laŭ la gusto de Alfred Nobel, ĉar laŭ ili "ideala" por li signifis lukti por siaj idealoj ''kontraŭ'' dio, eklezio, ŝtato kaj aliaj aŭtoritatoj. La '''Nobel-premio pri literaturo''' estas donata laŭ decido de la [[Sveda Akademio]]. La Nobel-premio pri literaturo estas donita ĉefe al verkistoj, kiuj verkas en iuj lingvoj kaj familioj de iuj lingvoj. Aktuale en 2021, 93% de premiitoj verkis en sia denaska kaj studata hindeŭropaj lingvoj, kaj la kvin plej oftaj lingvoj, en kiuj verkis la premiitoj, estas laŭ ordo de ofteco la [[Angla lingvo|angla]] (25%), la [[Franca lingvo|franca]] (14%), la [[Germana lingvo|germana]] (12%), la [[Hispana lingvo|hispana]] (9%) kaj la [[Sveda lingvo|sveda]] (6%). Ĝenerale 93% de la gajnintoj verkis en [[hindeŭropaj lingvoj]], el kiuj nur unu verkis en lingvo el neeŭropa branĉo de ĉi tiuj lingvoj. Vidu la diagramon por pliaj detaloj. Amerikaj kritikistoj rimarkis la fakton, ke famaj usonaj verkistoj kiel [[Philip Roth]], [[Cormac McCarthy]] aŭ [[Thomas Pynchon|Thomas Pinchon]], aŭ latinamerikaj verkistoj kiel [[Jorge Luis Borges]], [[Julio Cortázar]] aŭ [[Carlos Fuentes|Carlos Puentes]] ne gajnis la premion, dum malpli konataj verkistoj kiel la germana verkistino [[Herta Müller]], kiu apenaŭ estas rekonata ekster la landlimoj, venkis. La premio estas kutime donita al la tuta verkaro de la gajnanta aŭtoro. Tamen, en ok kazoj la premio estis aljuĝita por speciala libro. Tiuj libroj estas la jenaj: [[Kronikoj de Romo|''Kronikoj de Romo'']] ([[Theodor Mommsen|Mommsen]], 1902), ''[[Olympischer Frühling]]'' ([[Carl Spitteler|Spitteler]], 1919), ''[[Kresko de la Grundo]]'' ([[Knut Hamsun|Hamsun]], 1920), "[[Kamparanoj (romano)|Kamparanoj]]" ([[Władysław Stanisław Reymont|Reymont]], 1924), ''The Forsyte Saga'' ([[John Galsworthy|Gulsworthy]], 1932) kaj "[[La oldulo kaj la maro]]" ([[Hemingway]], 1954). La germana verkisto [[Thomas Mann]] gajnis la premion en 1929 pro sia libro ''[[Buddenbrooks]]'' verkita en 1901, en kio estis la plej longa periodo inter la kialo de venkado kaj gajnado de ĝi dum la historio de la premio. Aliflanke, la franca verkisto [[Roger Martin du Gard]] gajnis la premion en 1937 pro sia plurvoluma libro ''[[Les Thibault]]'' antaŭ fini la verkadon de la oka kaj lasta volumo publikigita en 1940. Jenaj aŭtoroj ricevis la premion: == 1901-1920 == * '''1901''': [[Sully Prudhomme]] * '''1902''': [[Theodor Mommsen]] * '''1903''': [[Bjørnstjerne Bjørnson]] * '''1904''': [[Frederic Mistral]] kaj [[José Echegaray]] * '''1905''': [[Henryk Sienkiewicz]] * '''1906''': [[Giosuè Carducci]] * '''1907''': [[Rudyard Kipling]] * '''1908''': [[Rudolf Christoph Eucken|Rudolf Eucken]] * '''1909''': [[Selma Lagerlöf]] * '''1910''': [[Paul Heyse]] * '''1911''': [[Maurice Maeterlinck]] * '''1912''': [[Gerhart Hauptmann]] * '''1913''': [[Rabindranath Tagore]] * '''1914''': (ne aljuĝita) * '''1915''': [[Romain Rolland]] * '''1916''': [[Verner von Heidenstam]] * '''1917''': [[Karl Gjellerup]] kaj [[Henrik Pontoppidan]] * '''1918''': (ne aljuĝita) * '''1919''': [[Carl Spitteler]] * '''1920''': [[Knut Hamsun]] == 1921-1940 == * '''1921''': [[Anatole France]] * '''1922''': [[Jacinto Benavente]] * '''1923''': [[William Butler Yeats]] * '''1924''': [[Władysław Stanisław Reymont]] * '''1925''': [[George Bernard Shaw]] * '''1926''': [[Grazia Deledda]] * '''1927''': [[Henri Bergson]] * '''1928''': [[Sigrid Undset]] * '''1929''': [[Thomas Mann]] * '''1930''': [[Sinclair Lewis]] * '''1931''': [[Erik Axel Karlfeldt]] * '''1932''': [[John Galsworthy]] * '''1933''': [[Ivan Bunin]] * '''1934''': [[Luigi Pirandello]] * '''1935''': (ne aljuĝita) * '''1936''': [[Eugene O'Neill]] * '''1937''': [[Roger Martin Du Gard]] * '''1938''': [[Pearl S. Buck]] * '''1939''': [[Frans Eemil Sillanpää]] * '''1940''': (ne aljuĝita) == 1941-1960 == * '''1941''': (ne aljuĝita) * '''1942''': (ne aljuĝita) * '''1943''': (ne aljuĝita) * '''1944''': [[Johannes V. Jensen]] * '''1945''': [[Gabriela Mistral]] * '''1946''': [[Hermann Hesse]] * '''1947''': [[André Gide]] * '''1948''': [[T. S. Eliot]] * '''1949''': [[William Faulkner]] * '''1950''': [[Bertrand Russell]] * '''1951''': [[Pär Lagerkvist]] * '''1952''': [[François Mauriac]] * '''1953''': [[Winston Churchill|Winston Leonard Spencer Churchill]] * '''1954''': [[Ernest Hemingway]] * '''1955''': [[Halldór Kiljan Laxness]] * '''1956''': [[Juan Ramón Jiménez]] * '''1957''': [[Albert Camus]] * '''1958''': [[Boris Pasternak]] * '''1959''': [[Salvatore Quasimodo]] * '''1960''': [[Saint-John Perse]] == 1961-1980 == * '''1961''': [[Ivo Andrić]] * '''1962''': [[John Steinbeck]] * '''1963''': [[Giorgos Seferis]] * '''1964''': [[Jean-Paul Sartre]] (Li rifuzis la akcepton de la premio.) * '''1965''': [[Miĥail Ŝoloĥov]] * '''1966''': [[Samuel Josef Agnon]] kaj [[Nelly Sachs]] * '''1967''': [[Miguel Ángel Asturias]] * '''1968''': [[Kawabata Yasunari]] * '''1969''': [[Samuel Beckett]] * '''1970''': [[Aleksandr Solĵenicin]] * '''1971''': [[Pablo Neruda]] * '''1972''': [[Heinrich Böll]] * '''1973''': [[Patrick White]] * '''1974''': [[Eyvind Johnson]] kaj [[Harry Martinson]] * '''1975''': [[Eugenio Montale]] * '''1976''': [[Saul Bellow]] * '''1977''': [[Vicente Aleixandre]] * '''1978''': [[Isaac Bashevis Singer]], esperantisto * '''1979''': [[Odysseas Elytis]] * '''1980''': [[Czesław Miłosz]] == 1981-2000 == * '''1981''': [[Elias Canetti]] * '''1982''': [[Gabriel García Márquez]] * '''1983''': [[William Golding]] * '''1984''': [[Jaroslav Seifert]] * '''1985''': [[Claude Simon]] * '''1986''': [[Wole Soyinka]] * '''1987''': [[Iosif Brodskij]] * '''1988''': [[Naguib Mahfouz|Nagib Mahfuz]] * '''1989''': [[Camilo José Cela]] * '''1990''': [[Octavio Paz]] * '''1991''': [[Nadine Gordimer]] * '''1992''': [[Derek Walcott]] * '''1993''': [[Toni Morrison]] * '''1994''': [[Oe Kenzaburo]] * '''1995''': [[Seamus Heaney]] * '''1996''': [[Wisława Szymborska]] * '''1997''': [[Dario Fo]] * '''1998''': [[José Saramago]] * '''1999''': [[Günter Grass]] * '''2000''': [[Gao Xingjian]] == 2001 - 2020 == * '''2001''': [[Vidiadhar Surajprasad Naipaul]] * '''2002''': [[Imre Kertész]] * '''2003''': [[John Maxwell Coetzee]] * '''2004''': [[Elfriede Jelinek]] * '''2005''': [[Harold Pinter]] * '''2006''': [[Orhan Pamuk]] * '''2007''': [[Doris Lessing]] * '''2008''': [[Jean-Marie Gustave Le Clézio]] * '''2009''': [[Herta Müller]] * '''2010''': [[Mario Vargas Llosa]] * '''2011''': [[Tomas Tranströmer]] * '''2012''': [[Mo Yan]] * '''2013''': [[Alice Munro]] * '''2014''': [[Patrick Modiano]] * '''2015''': [[Svjatlana Aljeksijeviĉ]] * '''2016''': [[Bob Dylan]] * '''2017''': [[Kazuo Ishiguro]] * '''2018''': [[Olga Tokarczuk]] (aljuĝita en [[2019]]) * '''2019''': [[Peter Handke]]<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2019/summary/ The Nobel Prize in Literature 2019]</ref> * '''2020''': [[Louise Glück]]<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2020/summary/ The Nobel Prize in Literature 2020]</ref> == 2021 - nun == * '''2021''': [[Abdulrazak Gurnah]]<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2021/summary/ The Nobel Prize in Literature 2021]</ref> * '''2022''': [[Annie Ernaux]]<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2022/summary/ The Nobel Prize in Literature 2022]</ref> *'''2023''': [[Jon Fosse]]<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2023/summary/ The Nobel Prize in Literature 2023]</ref> *'''2024''': [[Han Kang]]<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2024/summary/ The Nobel Prize in Literature 2024]</ref> *'''2025''': [[László Krasznahorkai]]<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2025/summary/ Nobel Prize in Literature 2025]</ref> *'''2026''': [[Anne Carson]]<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/summary/ Nobel Prize in Literature 2026]</ref> == Tradukoj en Esperanto == Ĉi-poste sekvas tradukoj aperintaj libroforme. Krom tiuj ĉi, aperis ankaŭ multaj tradukoj en revuoj. * [[Ivo Andrić]]: [https://retbutiko.be/eo/ero/psdri La ponto super Drino] * [[Ivo Andrić]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=2432 Sonĝo kaj maldormo sub la karpeneto] * [[Ivo Andrić]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=2501 Vizaĝoj] * [[Samuel Beckett]]: [https://katalogo.uea.org/index.php?inf=9932 Finalo de partio] * [[Samuel Beckett]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=4168 Lulkanto] * [[Heinrich Böll]]: [[La perdita honoro de iu Katarino Blum']] * [[Iosif Brodskij]]: [https://retbutiko.be/eo/ero/dnka De nenie kun amo] * [[Albert Camus]]: [[La fremdulo]] * [[Camilo José Cela]]: [[La familio de Pascual Duarte]] * [[William Faulkner]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=944 Du noveloj] (enhavas "[[Seka septembro]]", "[[Rozo por Emilinjo]]") * [[Günter Grass]]: [[La lada tambureto]] * [[Knut Hamsun]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=2496 Victoria] * [[Ernest Hemingway]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=6704 La Neĝoj de Kilimanĝaro] * [[Ernest Hemingway]]: [[La oldulo kaj la maro]] * [[Hermann Hesse]]: [[Demian]] * [[Hermann Hesse]]: [[Sidarto (romano)|Sidarto]] * [[Kaŭabata Jasunari|Jasunari Kawabata]]:[https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=7235 La dormantaj belulinoj] * [[Kaŭabata Jasunari|Jasunari Kawabata]]: [https://retbutiko.be/eo/ero/nlan Neĝa lando] * [[Imre Kertész]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=7042 Sensorteco] * [[Rudyard Kipling]]: [https://retbutiko.be/eo/ero/klma La krabo kiu ludis kun la maro] * [[Rudyard Kipling]]: [https://retbutiko.be/eo/ero/zara La zodiakidoj kaj aliaj rakonto] * [[Pär Lagerkvist]]: [https://retbutiko.be/eo/ero/mnme Mariamne] * [[Pär Lagerkvist]], [[Eyvind Johnson]], [[Harry Martinson]]: [https://retbutiko.be/eo/ero/nnov Nobela novelaro] * [[Selma Lagerlöf]]: [[La mirinda vojaĝo de Nils Holgersson]] * [[Halldór Kiljan Laxness|Halldór Laxness]]: [https://retbutiko.be/eo/ero/shom Sendependaj homoj] * [[Halldór Kiljan Laxness|Halldór Laxness]]: [http://retbutiko.be/eo/ero/sdis Sonorilo de Islando] * [[Thomas Mann]]: [[La morto en Venecio]] * [[Thomas Mann]]: [https://retbutiko.be/eo/ero/lwei Lotte en Weimar] * [[Thomas Mann]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=2468 Tonio Kröger] * [[Gabriel García Márquez]]: [[Cent jaroj da soleco]] * [[Harry Martinson]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=1621 Aniaro] * [[François Mauriac]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=5631 Tereza Desqueyroux] * [[Frédéric Mistral]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=3976 La poemo de Rodano] * [[Pablo Neruda]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=5464 Dudek poemoj amaj kaj unu despera kanto] * [[Pablo Neruda]]: Naŭ poemoj el la [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=3427 Kanto ĝenerala] * [[Boris Pasternak]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=5475 "Doktoro Ĵivago" - Poemoj] * [[José Saramago]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=7665 Rakonto pri Nekonata Insulo] * [[Jaroslav Seifert]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=1770 Panjo] * [[Henryk Sienkiewicz]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=2350 Noveloj]; aperis pluraj eldonoj * [[Henryk Sienkiewicz]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=9373 Quo vadis] * [[Henryk Sienkiewicz]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=2469 Tra dezerto kaj praarbaro] * [[Wisława Szymborska]]: [https://retbutiko.be/eo/ero/milm Mi inventas la mondon] * [[Rabindranath Tagore]]: [https://katalogo.uea.org/katalogo.php?inf=2284 Malsata ŝtono] * [[Rabindranath Tagore]]: [http://retbutiko.be/eo/ero/prim Primico] * [[Alfred Nobel]]: [https://retbutiko.be/eo/ero/neme Nemeza] == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Nobel-premio pri fiziko]] * [[Nobel-premio pri kemio]] * [[Nobel-premio pri fiziologio aŭ medicino]] * [[Nobel-premio pri paco]] == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://www.nobel.se/literature/laureates/index.html Listo de laŭreatoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20021113010039/http://www.nobel.se/literature/laureates/index.html |date=2002-11-13 }} {{en}} * [https://www.liberafolio.org/2018/11/29/nobelo-au-stultajo/ Nobelo aŭ stultaĵo], artikolo en [[Libera Folio]] pri la demando ĉu kandidatigi por literatura Nobelpremio E-lingvan verkiston aŭ ne kandidatigi. Aperis la 29-an de novembro 2018 {{eo}} {{Portantoj de Nobel-premio por literaturo 1901-1925}} {{Portantoj de Nobel-premio por literaturo 1926-1950}} {{Portantoj de Nobel-premio por literaturo 1951-1975}} {{Portantoj de Nobel-premio por literaturo 1976-2000}} {{Portantoj de Nobel-premio por literaturo 2001-2025}} [[Kategorio:Literaturpremioj]] [[Kategorio:Nobel-premiitoj pri literaturo| ]] [[Kategorio:Nobel-premio|Literaturo]] [[Kategorio:Listoj|Nobelpremio pri literaturo]] d059zadqqwlmio0dmvldr5ywzrfc6qt 0 4689 9490099 9282468 2026-10-07T19:40:20Z ~2026-53610-80 264498 /* Naskiĝoj */ 9490099 wikitext text/x-wiki {{Jaroj}} {{Jaro en la aliaj kalendaroj|jaro=1944}} [[Dosiero:1944_Events_Collage_V_1.0.jpg|eta|243x243ra|Montraĵo de okazaĵoj en la jaro.]] [[Dosiero:Collage_of_1944_World_War_II_images_for_timeline.jpg|eta|Collage of 1944 World War II images for timeline]] '''1944''' estis [[superjaro komenciĝanta sabate]] (ligilo montras kalendaron). En la jaro '''1944''' post Kristo okazis, interalie: == Eventoj == *[[Bulgario]]n eniris [[Soveta Unio|Sovetan]] armeon; *[[Princo Karolo de Belgio]] iĝis [[regento]]; *[[6-a de junio]]: Starto de [[Operaco Overlord]] en [[Normandio]], [[Francio]]; == Naskiĝoj == * [[17-a de januaro]]: [[Françoise Hardy]], franca kantistino (m. [[2024]]) * [[22-a de januaro]]: [[Angela Winkler]], germana aktorino * [[7-a de februaro]]: [[Vernor Vinge]], usona matematikisto, komputikisto kaj verkisto de sciencfikcio (m. [[2024]]) * [[8-a de februaro]]: [[Sebastião Salgado]], brazila fotisto (m. [[2025]]) * [[9-a de februaro]]: [[Alice Walker]], usona verkistino * [[13-a de februaro]]: [[Jerry Springer]], usona televidgastiganto (m. [[2023]]) * [[27-a de februaro]]: [[Roger Scruton]], brita filozofo (m. [[2020]]) * [[2-a de marto]] : [[Uschi Glas]], germana aktorino * [[7-a de marto]]: [[Serge Sire]], franca desegnisto kaj esperantisto * [[16-a de marto]]: [[William O'Ryan]], usona esperantisto kaj vikipediisto (m. [[2008]]) * [[23-a de marto]]: [[Francis Halzen]], belga fizikisto Nobelpremiita * [[1-a de aprilo]]: [[Gerrit Berveling]], nederlanda esperantisto kaj redaktoro de ''Monato'' * [[4-a de aprilo]]: [[Bassam Tibi]], siria politika sciencisto * [[28-a de aprilo]]: [[Jean-Claude van Cauwenberghe]], belga politikisto * [[4-a de majo]]: [[Monica Bleibtreu]], aŭstra aktorino (m. [[2009]]) * [[17-a de majo]]: [[David Kelly]], brita spertulo pri biologia milito (m. [[2003]]) * [[29-a de majo]]: [[Helmut Berger]], aŭstra aktoro (m. [[2023]]) * [[13-a de junio]]: [[Ban Ki-moon]], sudkorea politikisto * [[19-a de junio]]: [[Chico Buarque]], brazila kantisto * [[22-a de junio]]: [[Klaus Maria Brandauer]], aŭstra aktoro kaj reĝisoro * [[23-a de junio]]: [[Aloísio Sartorato]], brazila esperantisto (m. [[2022]]) * [[30-a de julio]]: [[Jimmy Cliff]], jamajka muzikisto (m. [[2025]]) * [[31-a de julio]]: [[Geraldine Chaplin]], usona aktorino * [[19-a de aŭgusto]]: [[Jakob von Uexküll]], sveda-germana filantropo * [[12-a de septembro]]: [[Barry White]], usona kantisto kaj produktoro (m. [[2003]]) * [[25-a de septembro]]: [[Michael Douglas]], usona aktoro kaj produktoro * [[6-a de oktobro]]: [[Ali Akbar Nateg-Nuri]], irana politikisto * [[14-a de oktobro]]: [[Udo Kier]], germana akoro (m. [[2025]]) * [[15-a de oktobro]]: [[David Trimble]], Unua Ministro de Nord-Irlando (m. [[2022]]) * [[1-a de novembro]]: [[Rafik Hariri]], ĉefministro de Libano (m. [[2005]]) * [[8-a de novembro]]: [[István Nemere]], hungara verkisto kaj esperantisto (m. [[2024]]) * [[23-a de novembro]]: [[Joe Eszterhas]], hungara-usona scenaristo * [[2-a de decembro]]: [[Ibrahim Rugova]], prezidento de Kosovo (m. [[2006]]) * [[2-a de decembro]]: [[Botho Strauss]], germana verkisto * [[8-a de decembro]]: [[George Baker (nederlanda kantisto)|George Baker]], nederlanda kantisto * [[9-a de decembro]]: [[Vaso Papandreu]], greka politikistino, membro de [[Eŭropa Komisiono]] (m. [[2024]]) * [[11-a de decembro]]: [[Teri Garr]], usona aktorino (m. [[2024]]) * [[19-a de decembro]]: [[Richard Leakey]], kenja paleoantropologo (m. [[2022]]) == Mortoj == * [[6-a de januaro]]: [[Ida M. Tarbell]], usona ĵurnalistino (n. [[1857]]) * [[1-a de februaro]]: [[Piet Mondriaan]], nederlanda pentristo (n. [[1872]]) * [[4-a de februaro]]: [[Arsen Kocojev]], elstara osetlingva verkisto (n. [[1872]]) * [[6-a de aprilo]]: [[Alexandr Sommer Batěk]], ĉeĥa kemiisto kaj esperantisto (n. [[1874]]) * [[5-a de majo]]: [[Bertha Benz]], germana pionirino de la aŭtomobilindustrio (n. [[1849]]) * [[10-a de junio]]: [[Oleh Olĵiĉ]], ukraina poeto kaj arkeologo (n. [[1907]]) * [[25-a de junio]]: [[Dénes Berinkey]], ĉefministro de Hungario (n. [[1871]]) * [[31-a de julio]]: [[Antoine de Saint-Exupéry]], franca verkisto kaj aviadisto (n. [[1900]]) * [[1-a de aŭgusto]]: [[Felix Nussbaum]], germana pentristo (n. [[1904]]) * [[17-a de oktobro]]: [[Adolf Schmidt]], germana geofizikisto kaj esperantisto (n. [[1860]]) * [[9-a de septembro]]: [[Joseph Noulens]], franca politikisto (n. [[1864]]) * [[27-a de septembro]]: [[Sergej Miĥajloviĉ Prokudin-Gorskij]], rusa pioniro de kolora fotografio (n. [[1863]]) * [[28-a de septembro]]: [[Petr Ginz]], juda knabo de [[Ĉeĥio]], denaskulo (n. [[1928]]) * [[21-a de oktobro]]: [[Hilma af Klint]], sveda pentristino (n. [[1862]]) * [[7-a de novembro]]: [[Hanna Szenes]], hungara poetino (n. [[1921]]) * [[22-a de novembro]]: [[Joseph Caillaux]], franca politikisto (n. [[1863]]) * [[22-a de novembro]]: [[Arthur Eddington]], brita astrofizikisto (n. [[1882]]) * [[22-a de novembro]]: [[Kuzma Ĉorny]], belorusa verkisto (n. [[1900]]) * [[27-a de decembro]]: [[Sára Salkaházi]], slovaka monaĥino kaj savinto de judoj dum la Dua Mondmilito (n. [[1899]]) * [[30-a de decembro]]: [[Romain Rolland]], franca verkisto (n. [[1866]]) {{Projektoj}} bz26vgpp0roih6f0aispv1wrgd2p4n3 0 4725 9490097 9319464 2026-10-07T19:37:25Z ~2026-53610-80 264498 /* Naskiĝoj */ 9490097 wikitext text/x-wiki {{Jaroj}} {{Jaro en la aliaj kalendaroj|jaro=1924}} [[Dosiero:1924_Events_Collage_V_1.0.jpg|eta|243x243ra|Montraĵo de okazaĵoj en la jaro.]] '''1924''' estis [[superjaro komenciĝanta marde]] (ligilo montras kalendaron). En la jaro 1924 post Kristo okazis, interalie: == Eventoj == === Esperantujo === * 16-a [[Universala Kongreso de Esperanto]] en [[Vieno]]. * Ekapero de revuo [[Sennaciulo]]. * Publikita [[Amaj Poemoj]] de [[Jaume Grau Casas]]. * Fonditaj [[Internacia Radio Asocio]], [[Aŭstria Esperantisto]], [[Austria Esperantista Pacifista Societo]] kaj [[Esperanta Propaganda Asocio]] de [[Deguĉi Onisaburo]]. * [[Walter Karl Mudrak]] (?), [[Petro Firu]], [[BÁLINT Szilárd]], [[Josef Schneider]], [[Tibor Czitrom]], [[Poul Jörgensen]], [[Antonín Eltschkner]], [[Wilfred B. Johnson]], [[Ignaco Kovalevskij]] kaj [[Aleksandro Liljer]] eklernis Esperanton. * Unua radio-disaŭdigo en Esperanto en [[Kanado]], [[Francio]], [[Ĉeĥoslovakio]], [[Finnlando]] kaj [[Brazilo]]. === Mondo === * Publikitaj [[Gŭidareko]], [[Neoromano]] kaj [[Esperantido da Antido]]. * [[Usono]] donis al [[indianoj]] la civitanecon. * [[Artjom]] kaj [[Americana]] fonditaj. * [[Gregoria kalendaro]] lanĉita en [[Grekio]]. * [[Soveta Unio]] : Mortas [[Lenino]] ([[21-a de januaro]]). Potencprenas [[Stalino]]. * [[Mongolio]] proklamatas "Mongola Popola Respubliko". Eko de komunismaj jaroj. * [[18-a de januaro]]: Encikliko 'Maximam Gravissimamque' publikita de [[Papo]] [[Pio la 11-a]] * [[28-a de februaro]]: [[Usono]] invadis [[Honduraso]]n. * [[aprilo]]: [[Prepara Konferenco por Internacia Radiotelefona Interkonsento]] en [[Ĝenevo]] . * [[1-a de aprilo]]: [[Adolf Hitler]] estas arestita kaj ekskribis [[Mein Kampf]]. * [[26-a de junio]]: [[Usono|Usona armeo]] eliris [[Domingo]]n. * [[4-a de julio]]: kreita Episkopujo de [[Santos]]. * [[5-a de julio]]: Ribelaj militistoj invadis [[San-Paŭlo]]n kaj forpuŝis la ŝtatestron de [[San-Paŭlio]], [[Carlos de Campos]]n. * [[20-a de decembro]]: [[Adolf Hitler]] estas malarestita. == Naskiĝoj == * [[1-a de januaro]]: [[Grégoire Maertens]], flandra esperantisto, prezidanto de UEA 1980-1986 * [[16-a de januaro]]: [[Niko Bubalo]], kroata esperantisto (n. [[1883]]) * [[28-a de januaro]]: [[Kathleen Hall]], brita esperantistino, honora membro de UEA (m. [[2016]]) * [[29-a de januaro]]: [[Bianca Maria Piccinino]], itala televida moderigisto kaj ĵurnalistino * [[3-a de februaro]]: [[Leslie Stevens]], usona reĝisoro de ''Incubus'' (m. [[1998]]) * [[21-a de februaro]]: [[Robert Mugabe]], prezidento de Zimbabvo (m. [[2019]]) * [[8-a de marto]]: [[Anthony Caro]], angla skulptistoj (m. [[2013]]) * [[3-a de aprilo]]: [[Marlon Brando]], usona aktoro (m. [[2004]]) * [[7-a de aprilo]]: [[Johannes Mario Simmel]], aŭstra verkisto (m. [[2009]]) * [[8-a de aprilo]]: [[Fritz Molden]], aŭstra verkisto (m. [[2014]]) * [[16-a de aprilo]]: [[John Harvey-Jones]], brita firmaestro (m. [[2008]]) * [[28-a de aprilo]]: [[Kenneth Kaunda]], prezidento de [[Zambio]] (m. [[2021]]) * [[7-a de majo]]: [[Marjorie Boulton]], brita esperantlingva verkistino (m. [[2017]]) * [[15-a de majo]]: [[Árni Böðvarsson]], islanda esperantisto (m. [[1992]]) * [[22-a de majo]]: [[Charles Aznavour]], franca kantisto (m. [[2018]]) * [[4-a de junio]]: [[Dennis Weaver]], usona aktoro (m. [[2006]]) * [[5-a de junio]]: [[R. J. Milton]], finna esperantisto (m. [[2007]]) * [[19-a de junio]]: [[Luděk Kopřiva]], ĉeĥa aktoro (m. [[2004]]) * [[12-a de junio]]: [[George H. W. Bush]], 41-a usona prezidento (m. [[2018]]) * [[4-a de julio]]: [[Eva Marie Saint]], usona aktorino (m. [[2026]]) * [[2-a de aŭgusto]]: [[James Baldwin]], usona verkisto (m. [[1987]]) * [[25-a de aŭgusto]]: [[Pavlo Zahrebelnij]], ukraina verkisto (m. [[2009]]) * [[2-a de septembro]]: [[Daniel arap Moi]], prezidento de Kenjo 1978-2002 (m. [[2020]]) * [[8-a de septembro]]: [[Mimi Parent]], kanada artistino (m. [[2005]]) * [[16-a de septembro]]: [[Lauren Bacall]], usona aktorino (m. [[2014]]) * [[28-a de septembro]]: [[Marcello Mastroianni]], itala aktoro (m. [[1996]]) * [[30-a de septembro]]: [[Truman Capote]], usona verkisto (m. [[1984]]) * [[1-a de oktobro]]: [[Jimmy Carter]], prezidento de Usono 1977-1981 (m. [[2024]]) * [[4-a de oktobro]]: [[Charlton Heston]], usona aktoro (m. [[2008]]) * [[19-a de oktobro]]: [[Lubomír Štrougal]], ĉefministro de Ĉeĥoslovakio 1970-1988 (m. [[2023]]) * [[29-a de oktobro]]: [[Danielle Mitterrand]], unua damo de Francio (m. [[2011]]) * [[6-a de novembro]]: [[William Auld]], skota esperantlingva verkisto kaj tradukisto (m. [[2006]]) * [[18-a de novembro]]: [[Alexander Mackenzie-Stuart]], skota juristo, prezidanto de la [[Justica Kortumo de Eŭropaj Komunumoj|Kortumo de la Eŭropaj Komunumoj]] (m. [[2000]]) * [[22-a de novembro]]: [[Josef Hradil]], ĉeĥa esperantisto kaj kuracisto (m. [[2008]]) * [[23-a de novembro]]: [[Zora Heide]], kroata esperantistino (m. [[2025]]) * [[20-a de decembro]]: [[Friederike Mayröcker]], aŭstra verkistino (m. [[2021]]) * [[25-a de decembro]]: [[Atal Behari Vajpayee]], ĉefministro de Barato (m. [[2018]]) == Mortoj == * [[21-a de januaro]]: [[Lenino]], rusa revoluciisto (n. [[1870]]) * [[3-a de februaro]]: [[Woodrow Wilson]], prezidanto de Usono (n. [[1856]]) * [[31-a de marto]]: [[Nilo Peçanha]], brazila prezidanto (n. [[1867]]) * [[3-a de junio]]: [[Franz Kafka]], aŭstra verkisto (n. [[1883]]) * [[10-a de julio]]: [[Giacomo Matteotti]], itala socialista politikisto (n. [[1885]]) * [[3-a de aŭgusto]]: [[Joseph Conrad]], pola-brita romanisto (n. [[1857]]) * [[12-a de oktobro]]: [[Anatole France]], franca verkisto (n. [[1844]]) * [[29-a de novembro]]: [[Giacomo Puccini]], itala komponisto (n. [[1858]]) * [[6-a de decembro]]: [[Klara Zamenhof]], edzino de L.L. Zamenhof (n. [[1863]]) * [[24-a de decembro]]: [[Walter A. Gale]], brita esperantisto (n. [[1855]]) * [[29-a de decembro]]: [[Carl Spitteler]], svisa verkisto (n. [[1845]]) {{Projektoj}} nkne4tuz9jv5akvefxkcpf274brpmml 0 5081 9490098 9464653 2026-10-07T19:38:04Z ~2026-53610-80 264498 /* Naskiĝoj */ 9490098 wikitext text/x-wiki {{KalendaroJulio}} {{julio}} La 4-a de julio estas la 185-a tago de la jaro (la 186-a en superjaroj) laŭ la [[Gregoria kalendaro]]. 180 tagoj restas. Je la 4-a de julio okazis, interalie: == Eventoj == * [[-362]]: Venko de [[Tebo (Grekio)|tebanoj]] kaj argosanoj kontraŭ [[Sparto|spartanoj]], [[Ateno|atenanoj]] kaj [[aĥajoj]] en la batalo de Mantineia (en [[Beotio]]) * [[907]]: [[Batalo de Bratislavo]] komenciĝis - [[hungaroj]] venkis [[Bavario|bavaroj]]n * [[993]]: [[Johano la 15-a]] iĝis [[papo]] * [[1054]]: [[Historio de la astronomio]]: en la [[Taŭro (konstelacio)|konstelacio Taŭro]] eksplodis [[supernovao]] SN 1054 kun [[ŝajna magnitudo]] komparebla al [[Venuso (planedo)|Venuso]]. Laŭ ĉinaj kaj arabaj kronikoj la eksplodo estis tiel brila, ke ĝi restis videbla en plena tago dum pli ol tri semajnoj. Ties [[supernovaa restaĵo]] estas [[M1]] * [[1187]]: [[Krucmilitoj]]: [[Batalo de Hatino]] (kristanoj malvenkis) * [[1364]]: [[Barczewo|Wartembork]] akiris [[urborajto]]n * [[1456]]: Hungara-turka batalo de [[Beogrado]] komenciĝis - [[János Hunyadi]] venkis [[Mehmedo la 2-a|Mehmedon la 2-a]] * [[1569]]: Pola reĝo [[Sigismondo la 2-a (Pollando-Litovio)|Sigismondo la 2-a]] ratifis [[Lublina Unio|Lublinan Union]] inter [[Krono de la Regno de Pollando|Pola Reĝlando]] kaj [[Grandprinclando Litovio]] * [[1610]]: [[Pola-rusa milito 1609-1618]]: pola hetmano [[Stanisław Żółkiewski]] venkis en la [[batalo de Kluŝino]] la rusan-svedan armeon preskaŭ 12-oble pli multnombran - la vojo al [[Moskvo]] malfermiĝis * [[1634]]: En [[Nova Francio]] fondiĝis [[Trois-Rivières (Kebekio)]] * [[1636]]: [[Providence (Rod-Insulo)|Providence]] fondiĝis - nun la ĉefurbo de [[Rod-Insulo]] * [[1712]]: En [[Nov-Jorko]] oni ekzekutis 12 [[sklavo]]jn pro estigo de [[ribelo]] en kiu 9 blankuloj pereis * [[1776]]: [[Nordameriko]]: en [[Filadelfio (Pensilvanio)|Filadelfio]] [[Dek tri Kolonioj|13 britaj kolonioj]] proklamis [[Usona Deklaro de Sendependeco|Usonan Deklaron de Sendependeco]] * [[1802]]: Oficiala malfermo de la usona [[militisto|militista]] akademio [[West Point]] * [[1817]]: En [[Nov-Jorkio]] komenciĝis konstruo de [[Kanalo Erie]] * [[1819]]: Kadre de Unua Rusa Antarkta Ekspedicio de [[Kronŝtadto]] [[ĉirkaŭnavigado|ĉirkaŭnavigis]] ''[[Vostok (ŝipo)|Vostok]]'' kaj ''[[Mirni (militŝipo)|Mirni]]'' * [[1861]]: En [[Vroclavo]] oni finis konstrui [[monumento]]n al [[Frederiko Vilhelmo la 3-a (Prusio)|Frederiko Vilhelmo la 3-a]] - nuntempe samloke troviĝas monumento al [[Aleksander Fredro]], translokigita de [[Lvovo]] * [[1865]]: Verko de [[porinfana literaturo]] ''[[La aventuroj de Alicio en Mirlando]]'' de [[Lewis Carroll]] aperis * [[1866]]: Venko de la trupoj de [[Reĝlando Prusio]] super la [[Bavario|bavaraj]] en batalo de Dermbach ([[Turingio]]) * [[1876]]: [[Ameriko]]: en [[Bostono]] malfermiĝis [[Bostona Belarta Muzeo]] * [[1879]]: [[Zuluangla Milito]] finita - ĉefurbo de [[Zululando]] Ulundi estis bruligita de [[britoj]], kiuj devigis ties reĝon fuĝi * [[1881]]: [[Usono]]: en [[Alabamo]] malfermiĝis [[Universitato je Tuskegee]] por [[afrik-usonanoj]] * [[1884]]: [[Parizo]]: transdono de la [[Statuo de Libereco]] al usona [[ambasadoro]] kiel donaco de la franca [[nacio]] al la usona * [[1890]]: En [[Krakovo]] okazis reenteriga ceremonio de la cindroj de la pola poeto [[Adam Mickiewicz]], alvenigitaj de [[Parizo]] * [[1902]]: [[Filipin–usona milito]] finita * [[1905]]: [[Malgrandaj Antiloj]]: eta [[erupcio]] finis trijaran aktivan periodon de la [[vulkano]] [[Monto Pelée]] sur [[Martiniko]] * [[1913]]: Brita [[sufrageto]] [[Emily Davison]] falis dum [[Derbio]] sub ĉevalon de la reĝo de [[Georgo la 5-a (Britio)|Georgo la 5-a]] - mortis [[sveno|svena]] post kelkaj tagoj * [[1914]]: En [[Vieno]] okazis funebra ceremonio de [[Franz Ferdinand de Aŭstrio-Este]] kaj lia edzino [[Žofie Chotková]], atence mortigitaj ses tagojn pli frue en [[Sarajevo]] * [[1916]]: [[Unua mondmilito]]: Kadre de [[Brusilov-ofensivo]] komenciĝis [[batalo]] de Kostiuchnówka (proksime al [[Lucko]]) - dum 3 tagoj 2000 mil soldatoj de [[Polaj Legioj (1914-1918)|Polaj Legioj]] mortfalis * [[1918]]: [[Bolŝevikoj]] murdis [[caro]]n [[Nikolao la 2-a (Rusio)|Nikolao la 2-a]] kaj lian familion (laŭ [[Julia kalendaro]]) * [[1920]]: [[Pola-bolŝevika milito|Soveta-Pola Milito]]: kontraŭofensivo de [[Miĥail Tuĥaĉevskij]] komenciĝis en [[Belorusio]] — pro rompo de pola defendlinio apud Auta kaj [[Berezina]] pola soldataro retiriĝis sur la tuta fronto * [[1922]]: En [[Rybnik]] oni subskribis protolon pri transpreno de parto de la [[Supra Silezio]] al [[Dua Pola Respubliko]] * [[1934]]: [[Leó Szilárd]] patentigis [[teknologio]]n de la uzo de [[neŭtrono]]j kune kun [[ĉena reakcio]] kaj koncepto pri [[sojla maso]] * [[1939]]: Altrudita fondo de la [[Asocio]] de [[Judoj]] en [[Germanio]] * [[1940]]: [[Germana okupado de Pollando]]: kadre de [[Eksterordinara Ekstermiga Agado]] [[germanoj]] murdis en Rudki ĉirkaŭ 90 [[intelektulo]]jn de [[Chełm]] kaj 27 personojn en [[Krasnystaw]], arestitajn en la tagoj 3-a kaj 4-a de julio en [[distrikto Chełmski]], [[distrikto Krasnostawski]] kaj [[distrikto Zamojski]]; [[Reĝimo de Vichy]]: registaro de [[Philippe Pétain]] rompis diplomatiajn rilatojn kun [[Britio]] * [[1941]]: [[Masakro de Lvovaj Profesoroj]] fare de germana polico [[Einsatzgruppen]] kune kun [[ukrainoj|ukraina]] [[Legio de Ukrainaj Naciistoj|Bataliono de Ukrainaj Naciistoj]]; [[germanoj]] pafmortigis en Ponary 54 [[judoj]]n de [[Vilno]] - unua [[ekzekuto]] de polaj civitanoj; [[Holokaŭsto]]: [[forbruligo de la sinagogoj de Rigo]] - la ĉefa estis bruligita de [[germanoj]] kun 300 [[judoj]]; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: direkte al [[Leningrado]] komencitaj bataloj sud-okcidente antaŭ la urbo, en [[Belorusio]] germanaj kirasitaj trupoj atingis [[Dnepro]]n en [[Mahilova regiono]] kaj apud [[Rahaĉoŭ|Rohaczów]]; [[Nord-Afrika kampanjo]]: kapitulaco de itala armeo en sud-okcidenta [[Etiopio]]; [[Komunista Partio de Jugoslavio]] decidis pri komenco de armita [[ribelo]] * [[1942]]: [[Krimeo]] estis transprenita de [[germanoj]] - 250-taga [[Sieĝo de Sebastopolo (1942)|sieĝo de Sebastopolo]] finiĝis; germana 11-a Armeo ekregis [[kabo (geografio)|kabon]] de [[Ĥersono]]; unua agado de usona [[aviado]] en [[Eŭropo]] - 6 malpezaj [[bombaviadilo]]j atakis germanajn [[aerodromo]]jn en [[Nederlando]] * [[1943]]: En Bór Kunowski (proksime al [[Opatów]]) [[Ordnungspolizei|germana polico]] bruligis vive aŭ pafmortigis 43 [[poloj]]n pro helpado al [[judoj]]; masakro de vilaĝo Liszki ([[Distrikto Krakova]]) komencita - oni murdis 30 personojn; policaj taĉmentoj bruligis en [[Lubomierz]] [[franciskanoj|franciskanan]] [[monaĥejo]]n, venĝe pro helpo al [[Pola Rezistomovado|rezista movado]]; [[Volinia masakro]]: taĉmentoj de la [[Ukraina Ribela Armeo]] [[murdo|murdis]] plimulton de polaj loĝantoj en naŭ [[vilaĝo]]j proksimaj al [[Lucko]] kaj atakis armitan de poloj vilaĝon Przebraże; tanka [[batalo ĉe Kursko]] komenciĝis; Supera Komandanto de la [[Polaj Armitaj Fortoj en Okcidento]] kaj ĉefministro de la [[pola ekzila registaro]] [[Władysław Sikorski]] pereis en aviadila [[katastrofo (akcidento)|katastrofo]] en [[Ĝibraltaro]] * [[1944]]: polico forveturigis de [[Varsovio]] 687 personojn al [[koncentrejo]] [[Gross-Rosen]]; [[Pola Rezistomovado]]: 8-a [[bataliono]] de 77-a infanteria regimento de Enlanda Armeo batalis apud Dutkowo ([[Vilno]]-regiono) kontraŭ taĉmento de [[Wehrmacht]] * [[1945]]: Ŝtatoj de [[Okcidenta Eŭropo]] agnoskis registaron de [[Karl Renner]] — oni deklaris, ke [[Aŭstrio]] kaj [[Vieno]] estos dividitaj laŭ 4 [[okupado|okupadaj]] zonoj * [[1946]]: Königsberg alinomiĝis al [[Kaliningrado]]; [[Pogromo de Kielce]] ([[Pollando]]); En [[Gdansko]] oni publike [[pendumo|pendumis]] 6 skipanojn (en tio 5 virinoj) kaj 5 polajn helpantojn de estinta [[koncentrejo Stutthof]] en [[Libera Urbo Dancigo]]; [[Filipinoj]] sendependiĝis (de [[Usono]]) * [[1947]]: [[Stalinismo]]: en [[Skopin]] estis murdita dum [[fastostriko]] pola kolonelo Kazimierz Tumidajski, komandanto de [[Lublinio|Lublinia]] areo de la [[Pola Enlanda Armeo]], arestita en 1944 de [[NKVD]] tuj post la sukcesa [[Operaco Tempesto]] en [[Lublinio]] * [[1950]]: [[Radio Libera Eŭropo]] komencis disaŭdigi de [[Nov-Jorko]] tra disaŭdigilo en [[Frankfurto ĉe Majno]] - unue por [[Ĉeĥoslovakio]] kaj precize unu monaton pli poste por [[Hungario]] kaj [[Pola Popola Respubliko]] * [[1953]]: [[Imre Nagy]] iĝis ĉefministro de Hungario * [[1957]]: En [[Torino]] oni lanĉis la italan aŭtomobilon [[Fiat 500]] * [[1960]]: Kun akcepto de [[Havajo]] kiel la 50-a [[subŝtatoj de Usono|subŝtato de Usono]] komence de la jaro, la 50-stela [[flago de Usono]] oficialiĝis * [[1970]]: [[Polinezio]]: [[Tongo]] akiris [[sendependeco]]n de [[brita protektorato]] * [[1971]]: En [[Kalifornio]] naskiĝis [[Koko (gorilo)|''Koko'']], [[gorilo|gorilino]] instruata komunikiĝadi pere de la [[usona signolingvo]] * [[1973]]: [[Karibia Komunumo]] fondiĝis * [[1975]]: [[Araboj|Arabaj]] teroristoj eksplodigis [[bombo]]n en la centro de [[Jerusalemo]] - 13 personoj pereis kaj 72 vundiĝis * [[1987]]: Estinta ĉefo de [[Gestapo]] en [[Liono]] [[Klaus Barbie]] estis kondamnita de loka juĝejo al ĝisviva mallibero pro [[krimoj kontraŭ la homaro]] * [[1989]]: [[Belgio]]: en [[Kortrejko]] unu viro pereis pro falo sur [[loĝejo]]n de [[stirilo|nestirata]] sovetia [[ĉasaviadilo]] [[MiG-23]], kies [[piloto]] eskapis de la [[ferdeko]] post ŝajna [[difekto]], baldaŭ post starto de la pola urbo [[Kołobrzeg]] — la aviadilo mem flugis super [[GDR]], [[FRG]] kaj [[Nederlando]] * [[1994]]: [[Ruanda genocido]]: [[Kigalo]], ĉefurbo de [[Ruando]], estis konkerita de Ruanda Patriota Fronto, kio finis [[genocido]]n en la urbo * [[1999]]: [[Bronzepoko|Bronzepoka]] [[ĉieldisko de Nebra]] trovita en [[Germanio]] * [[2001]]: En [[Litovio]] ekfunkciis unua registaro de [[Algirdas Brazauskas]] * [[2004]]: En t.n. zono ''[[Ground Zero]]'', post detruitaj [[ĝemelturoj]] WTC en [[Nov-Jorko]], oni simbole komencis konstruon de [[One World Trade Center]] * [[2006]]: [[Robert Fico]] iĝis ĉefministro de Slovakio * [[2007]]: [[Internacia Olimpika Komitato]] kunsidanta en [[Gvatemalo]] elektis rusan urbon [[Soĉi]] organizanto de [[Vintra Olimpiko]] en [[2014]] * [[2008]]: En bomba [[atenco]] en [[Minsko]] 54 personoj vundiĝis, en tio 3 serioze - tio iĝis preteksto por preno de [[fingrospuro]]j de milionoj da [[belorusoj]] * [[2009]]: [[Statuo de Libereco]] remalfermita por la [[publiko]] post 8-jara fermo, kaŭzita de [[timo]] pri [[sekureco]] post la [[atencoj de la 11-a de septembro 2001]] * [[2010]]: [[Bronisław Komorowski]] gajnis prezidentec-baloton en Pollando * [[2012]]: Malkovro de [[elementa partiklo|partikloj]] de la [[bosono de Higgs]] en la [[Granda Koliziigilo de Hadronoj]] - anoncita de [[CERN]] * [[2014]]: [[Siria enlanda milito]]: usonaj [[paraŝuto|paraŝutistoj]] norde de [[Sirio]] malsukcesis operacon liberigi el vilaĝo [[ostaĝo]]jn enprizonigitajn de [[Islama Ŝtato de Irako kaj Sirio]] * [[2015]]: [[Ĉilio]] akiris sian unuan titolon en internacia [[futbalo]] venkante [[Argentino]]n en [[Amerika Pokalo]] * [[2017]]: [[Germanio]]: [[Manuela Schwesig]] estas elektita unua ina ĉefministro de [[Meklenburgo-Antaŭpomerio]] * [[2022]]: [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: Dum internacia [[konferenco]] en [[Lugano]] pri rekonstruo de [[Ukrainio]] la ĉefministro de Ukrainio [[Deniso Ŝmihal]] diris pri neceso elspezi 750 mld da [[usona dolaro|usonaj dolaroj]] — en la konferenco partoprenas pli ol 40 ŝtatoj kaj internaciaj organizaĵoj == Naskiĝoj == * [[1477]]: [[Johano Aventino]], germana [[humanismo|humanisto]], historiisto kaj klasika filologo (m. [[1534]]) * [[1685]]: [[Christian-Reichart-monumento|Christian-Reichart]], germana [[ĝardenado|ĝardenisto]] (m. [[1775]]) * [[1715]]: [[Christian Fürchtegott Gellert]], germana verkisto (m. [[1769]]) * [[1719]]: [[Michel-Jean Sedaine]], franca dramaturga verkisto (m. [[1797]]) * [[1779]]: [[Heinrich Arnold Huyssen]], germana [[industrio|industriisto]] kaj politikisto (m. [[1870]]) * [[1790]]: [[George Everest]], kimra geografo kaj ĉef[[geodezio|geodeziisto]] de Barato laŭ kiu nomiĝas [[Monto Everesto]] (m. [[1866]]) * [[1799]]: [[Oskaro la 1-a (Svedio)|Oskaro la 1-a]], reĝo de la unio [[Svedio-Norvegio]] (m. [[1859]]) * [[1804]]: [[Nathaniel Hawthorne]], usona verkisto (m. [[1864]]) * [[1807]]: [[Giuseppe Garibaldi]], itala politikisto kaj militisto, [[nacia heroo]] (m. [[1882]]) * [[1809]]: [[Rasmus Nielsen]], dana filozofo kaj verkisto (m. [[1884]]) * [[1819]]: [[John Henry Gurney]], angla [[bankisto]], politikisto kaj ornitologo (m. [[1890]]) * [[1842]]: [[Felix Frommelt]], germana juristo kaj diplomato (m. [[1886]]) * [[1845]]: [[Pál Szinyei Merse]], hungara pentristo (m. [[1920]]) * [[1854]]: [[Victor Babeș]], rumana [[bakterioscienco|bakteriologo]] (m. [[1926]]) * [[1856]]: [[Ödön Téry]], hungara kuracisto, montgrimpanto (m. [[1917]]) * [[1868]]: [[Auguste Capé]], franca kapitano kaj [[esperantisto]], fondinto de la revuo "[[Tra la Mondo]]", membro de [[Lingva Komitato]] (m. [[1916]]) * [[1868]]: [[Henrietta Swan Leavitt]], usona astronomino (m. [[1921]]) * [[1872]]: [[Calvin Coolidge]], 30-a [[Prezidanto de Usono]] (m. [[1933]]) * [[1879]]: [[Friedrich Kronseder]], germana jezuito (m. [[1957]]) * [[1891]]: [[Petro Panĉ]], ukraina verkisto (m. [[1978]]) * [[1892]]: [[Helmi Dresen]], estona [[esperanta literaturo|esperantistino]] kaj tradukistino, kontribuinta al ''[[Estona Antologio]]'', fratino de [[Hilda Dresen]], murdita de germanaj invadintoj (m. [[1941]]) * [[1895]]: [[Massimo Campigli]], itala-germana pentristo (m. [[1971]]) * [[1896]]: [[Mao Dun]], ĉina verkisto, ĵurnalisto kaj kritikisto (m. [[1981]]) * [[1898]]: [[Gulzarilal Nanda]], [[ĉefministro de Barato]] (m. [[1998]]) * [[1901]]: [[Annemarie von Gabain]], germana orientalisto (m. [[1993]]) * [[1903]]: [[Jenő Szervátiusz]], rumania hungara skulptisto (m. [[1983]]) *[[1906]]: [[Joachim Meichßner]], germana oficiro kaj rezistanto * [[1910]]: [[Gloria Stuart]], usona aktorino (m. [[2010]]) * [[1919]]: [[Jan Strzelecki]], pola sociologo (m. [[1988]]) * [[2024]]: [[Eva Marie Saint]], usona aktorino (m. [[2026]]) * [[1927]]: [[Béla Halász]], hungara kuracisto, anatomo (m. [[2019]]) * [[1927]]: [[Gina Lollobrigida]], itala aktorino, [[Fotoĵurnalismo|fotoĵurnalistino]] kaj skulptistino (m. [[2023]]) * [[1929]]: [[Magda Šaturová]], slovaka redaktorino, filozofino, tradukistino, ĉefredaktorino de ''[[Slovaka Antologio]]'', [[honora membro de UEA]] (m. [[2016]]) * [[1930]]: [[Frunzik Mkrtĉan]], [[Sovetunio|sovetia]] komedia aktoro (m. [[1993]]) * [[1932]]: [[Sándor Széllyes]], rumania hungara kantisto, deklamisto (m. [[2006]]) * [[1933]]: [[Valéria Berdál]], hungara operkantisto (soprano), [[subreto]] (m. [[2003]]) * [[1936]]: [[Ferenc Bartis]], hungara poeto kaj verkisto (m. [[2006]]) * [[1946]]: [[Péter Trokán]], hungara aktoro, voĉoaktoro * [[1948]]: [[István Verebes]], hungara aktoro, voĉoaktoro, reĝisoro, teatrestro, dramaturgo, prezentisto, komikisto * [[1948]]: [[Helmut Klünder]], germana esperantisto (m. [[2022]]) * [[1949]]: [[Slavenka Drakulić]], kroata verkistino (m. [[2026]]) * [[1951]]: [[Attila Grandpierre]], hungara fizikisto, astronomo, ([[astrofizikisto]]), ŝlagrokantisto, verkisto * [[1952]]: [[Kati Bandi]], rumania hungara tekstilistino, moddezajnistino * [[1952]]: [[Álvaro Uribe Vélez]], [[Prezidanto de Kolombio]] * [[1955]]: [[Árpád Deák]], rumania hungara skulptisto * [[1959]]: [[Victoria Abril]], hispana aktorino kaj kantistino * [[1959]]: [[József Toró]], rumania hungara/hungara skulptisto * [[1964]]: [[Edi Rama]], ĉefministro de Albanio, * [[1965]]: [[Rosie Malek-Yonan]], irana aktorino, reĝisorino kaj verkistino, defendantino de [[homrajto]]j * [[1967]]: [[Mohamed Sifaoui]], alĝeria-franca ĵurnalisto kaj verkisto * [[1971]]: [[Andrea Tompa]], hungara verkistino, teatrokritikistino, redaktorino * [[1972]]: [[Nina Badrić]], kroata kantistino kaj kantaŭtorino * [[1972]]: [[Anna Szabó T.]], hungara poetino, verkistino kaj tradukistino * [[1973]]: [[János Dénes Orbán]], rumania hungara poeto, verkisto, redaktoro * [[1976]]: [[Enikő Szabó]], rumania hungara aktorino * [[1987]]: [[Leo Sakaguchi]], germana [[diskĵokeo]], [[Denaskaj Esperanto-parolantoj|denaska esperantisto]] == Mortoj == * [[673]]: [[Ecgberht la 1-a (Kent)|Ecgberht la 1-a]], reĝo de Kent, Anglio * [[907]]: [[Theotmar]], salcburga ĉefepiskopo kaj abato de [[Arkiabatejo Sankta Petro]] * [[943]]: [[Wang Geon]], korea reĝo * [[973]]: [[Udalriko el Augsburg]], episkopo de [[Augsburg]], sanktulo (n. [[890]]) * [[975]]: [[Gwangjong de Goryeo]], korea imperiestro * [[1307]]: [[Rudolfo la 1-a (Bohemio)|Rudolfo la 1-a]], duko de Aŭstrio kaj [[duklando Stirio|Stirio]], [[listo de regnestroj de Bohemio|reĝo de Bohemio]] (n. [[1282]]) * [[1335]]: [[Henriko Karintia]], [[duko de Karintio]], grafo de [[Tirolo]], reĝo de [[Bohemio]] (n. ĉirkaŭ [[1265]]) * [[1336]]: [[Sankta Izabela de Aragono]], reĝino de Portugalio, sanktulino (n. [[1271]]) * [[1541]]: [[Pedro de Alvarado]], hispana [[konkistadoro]] (n. [[1485]]) * [[1546]]: [[Hajredin Barbarosa]], turka [[admiralo]] en [[Otomana Imperio]], la plej fama [[korsaro]] sur [[Mediteraneo]] (n. [[1478]]) * [[1623]]: [[Wiliam Byrd]], angla komponisto kaj orgenisto (n. ĉirkaŭ [[1539]]) * [[1715]]: [[Christian Fürchtegott Gellert]], germana verkisto (m. [[1769]]) * [[1754]]: [[Philippe Néricault Destouches]], franca verkisto, komediisto, diplomato (n. [[1680]]) * [[1761]]: [[Samuel Richardson]], angla verkisto (n. [[1689]]) * [[1768]]: [[Johann Gottfried Borlach]], germana inĝeniero kaj salekspluatisto (n. [[1687]]) * [[1789]]: [[Cláudio Manuel da Costa]], brazila juristo kaj poeto (n. [[1729]]) * [[1826]]: [[John Adams]], 2-a Prezidanto de Usono, subskribinto de la [[Usona Deklaro de Sendependeco]] (n. [[1735]]) * [[1826]]: [[Thomas Jefferson]], 3-a Prezidanto de Usono, verkinto de la [[Usona Deklaro de Sendependeco]] (n. [[1743]]) * [[1831]]: [[James Monroe]], 5-a Prezidanto de Usono (n. [[1758]]) * [[1848]]: [[François René de Chateaubriand]], franca verkisto, historiisto, diplomato (n. [[1768]]) * [[1856]]: [[István Ferenczy (skulptisto)|István Ferenczy]], hungara skulptisto (n. [[1792]]) * [[1862]]: [[Fanny Tarnow]], germana verkistino (n. [[1779]]) * [[1868]]: [[Jean René Constant Quoy]], franca ŝipa kuracisto kaj zoologo, esploristo de suda [[Pacifiko]] kaj [[Aŭstralio]] (n. [[1790]]) * [[1873]]: [[Johann Jakob Kaup]], germana [[naturalisto]] (n. [[1803]]) * [[1888]]: [[Theodor Storm]], germana verkisto kaj poeto (n. [[1817]]) * [[1902]]: [[Vivekananda]], barata [[guruo]] (n. [[1863]]) * [[1905]]: [[Élisée Reclus]], franca geografo kaj geologo, apoganto de [[anarki-komunismo]], favoriganta Esperanton en sia lasta libro ''La Homo kaj la Tero'' (n. [[1830]]) * [[1910]]: [[Giovanni Schiaparelli]], itala astronomo, politikisto kaj historiisto pri sciencoj (n. [[1835]]) * [[1910]]: [[Henrik Pap]], hungara pentristo kaj grafikisto (n. [[1864]]) * [[1918]]: [[József Lévay]], hungara poeto, [[tradukisto]], instruisto (n. [[1825]]) * [[1920]]: [[Max Klinger]], germana skulptito, pentristo kaj grafikisto (n. [[1857]]) * [[1921]]: [[Antoni Grabowski]], pola [[teknologio|teknologo]] pri [[kemio]], Varsovia [[pioniro de Esperanto]], kiu unua alparolis al [[Zamenhof]], fondinto de [[Esperanto-grupo]] en [[Rusio]] kontaktiĝanta kun eksterleĝa [[Esperanto-organizo]] en [[Varsovio]], kunlaboristo de la unua esperantlingva revuo "[[La Esperantisto]]", sekretario de [[UK 1905]], [[esperanta literaturo|la patro de poezio]], poligloto, aŭtoro de ''[[El Parnaso de Popoloj]]'', [[Esperanto-vortaristo]], tradukinto de ''[[Sinjoro Tadeo]]'' (n. [[1857]]) * [[1927]]: [[Ignác Ujváry]], hungara pentristo kaj altlerneja instruisto (n. [[1860]]) * [[1934]]: [[Maria Skłodowska-Curie]], pola fizikistino kaj kemiistino ricevinta [[Nobel-premio]]jn pri [[nuklea fiziko]] kaj nuklea kemio (n. [[1867]]) * [[1938]]: [[Suzanne Lenglen]], franca [[teniso|tenisistino]] (n. [[1899]]) * [[1940]]: [[Ferenc Vendrei]], hungara aktoro, dramverkisto (n. [[1859]]) * [[1941]]: [[Viktimo]]j de la germana [[Intelligenzaktion|Intelektul-kampanjo]]: ** [[Tadeusz Boy-Żeleński]], pola verkisto, tradukisto, publicisto (n. [[1874]]) ** [[Antoni Łomnicki]], pola matematikisto (n. [[1881]]) * [[1942]]: [[Icek Jurysta]], pola-juda esperantistino, aktivulo de [[Sennacieca Asocio Tutmonda]], kontribuanta al [[Esperanto-gazeto]]j (interalie "[[Sennaciulo]]", "[[Sennacieca Revuo]]" kaj "[[Literatura Mondo]]"), tradukisto de polaj kaj [[jida]]j tekstoj, gasumita de germanoj en [[Aŭŝvico]] (n. [[1903]]) * [[1943]]: [[Władysław Sikorski]], ĉefministro de la [[pola ekzila registaro]], Supera Komandanto de [[Polaj Armitaj Fortoj en Okcidento]] (n. [[1881]]) * [[1945]]: [[Zsigmond Jakabházy]], hungara kuracisto, universitata profesoro (n. [[1867]]) * [[1948]]: [[Monteiro Lobato]], brazila infanverkisto kaj aŭtoro de [[sciencfikcio]] (n. [[1882]]) * [[1957]]: [[Adolf Dietrich]], svisa "naiva" "farbisto" kaj pentristo (n. [[1877]]) * [[1963]]: [[Adolf Meschendörfer]], transilvania verkisto kaj pedagogo (n. [[1877]]) * [[1970]]: [[András Mikola]], rumania hungara pentristo kaj pedagogo (n. [[1884]]) * [[1971]]: [[Károly Berde]], hungara kuracisto, [[dermatologio|dermatologo]] (n. [[1891]]) * [[1972]]: [[István Szentkirályi]], rumania hungara pediatro, universitata profesoro (n. [[1906]]) * [[1976]]: [[Jonatan Netanjahu]], israela milita heroo (n. [[1946]]) * [[1978]]: [[Ladislav Boháč]], ĉeĥa aktoro (n. [[1907]]) * [[1978]]: [[Wolfgang Vulpius]], germana literatursciencisto (n. [[1897]]) * [[1983]]: [[John Bodkin Adams]], brita kuracisto, suspektita pri [[seria murdisto|seriaj murdoj]] (n. [[1899]]) * [[1987]]: [[Tiberio Morariu]], rumana [[Esperanto-instruisto]] laŭ [[Cseh-metodo]] kaj redaktoro, loĝinta en Svedio, instruinta Internacian lingvon al pli ol 10 mil personoj en 20 landoj (n. [[1901]]) * [[1992]]: [[Ástor Piazzolla]], argentina [[tango]]-muzikisto, virtuozo de [[bandonio]] (n. [[1921]]) * [[1993]]: [[Viktória Balogh]], hungara [[esperantistino]], profesoro pri matematiko (n. [[1929]]) * [[1995]]: [[Éva Gábor]], usona aktorino kaj kantistino, kantisto (n. [[1919]]) * [[1995]]: [[Bob Ross]], usona pentristo kaj artinstruisto (n. [[1942]]) * [[1997]]: [[József Zimán]], rumania hungara ĵurnalisto, verkisto (n. [[1905]]) * [[2000]]: [[Gustaw Herling-Grudziński]], pola verkisto (n. [[1919]]) * [[2002]]: [[Laurent Schwartz]], franca matematikisto (n. [[1915]]) * [[2003]]: [[Barry White]], usona kantisto (n. [[1944]]) * [[2003]]: [[Karl Sigurethsson]], islanda maristo, [[maŝinisto]] kaj [[islanda esperantisto]] (n. [[1915]]) * [[2008]]: [[Lee Chong-Yeong]], korea [[esperantisto]], prezidanto de [[Korea Esperanto-Asocio]] kaj [[prezidanto de UEA]], profesoro de [[AIS]], kunaŭtoro de la ''[[Historio por malfermi estontecon]]'', [[honora membro de UEA]] (n. [[1932]]) * [[2010]]: [[Mohammad Hussejn Fadlallah]], libana [[ulemo]] kaj [[ajatolo]] (n. [[1935]]) * [[2011]]: [[Otto von Habsburg]], aŭstra [[arkiduko]] kaj politikisto (n. [[1912]]) * [[2016]]: [[Magda Kohut]], hungara aktorino kaj voĉoaktoro (n. [[1928]]) * [[2016]]: [[Abbas Kiarostami]], irana filmreĝisoro, scenaristo, [[filma muntado|muntisto]], [[produktoro (kinematografio)|produktoro]] (n. [[1940]]) * [[2017]]: [[Daniil Aleksandroviĉ Granin]], rusa verkisto kaj eseisto (n. [[1919]]) * [[2019]]: [[Leon Kossoff]], angla pentristo (n. [[1926]]) * [[2022]]: [[Remco Campert]], nederlanda poeto (n. [[1929]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Liturgia jaro|Festoj kaj rememoroj]] en [[Katolika Eklezio]]: [[Ĥagaj (profeto)|Ĥagaj]], [[profeto]], aŭtoro de la [[Libro de Ĥagaj]]; [[sankta Izabela de Aragono]], portugala reĝino (ĝis 1969 rememorata la 8-an de julio) * [[Nacia tago]] en [[Usono]], ''[[Sendependeca tago de Usono|Independence Day]]'', tago de la sendependiĝo ([[1776]]) * [[Nacia tago]] en [[Ruando]], ''Jour de la Libération'', tago de la konkero de [[Kigali]] ([[1994]]); pliaj tagoj estas la [[1-a de februaro]], la [[7-a de aprilo]], la [[1-a de julio]] kaj la [[25-a de septembro]]. * [[Nacia tago]] en [[Tongo]], naskiĝjubileo de reĝo [[Siaosi Tupou la 5-a]] == Tagoj de [[semajno]] == La '''4-a de julio''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; {{Projektoj|wikinewscat=4-a de julio}} * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]. [[Kategorio:4-a de julio| ]] [[Kategorio:Julio|04]] [[Kategorio:4-a tago de la monato|#07]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0704]] so7xaeoy0ffme4qcv4yz5nhztwvvtid 0 5150 9490100 9471464 2026-10-07T19:40:50Z ~2026-53610-80 264498 /* Naskiĝoj */ 9490100 wikitext text/x-wiki {{KalendaroMarto}} {{marto}} La '''23-a de marto''' estas la 82-a tago de la jaro (la 83-a en superjaroj) laŭ la [[gregoria kalendaro]]. 283 tagoj restas. Je la 23-a de marto okazis, interalie: == Eventoj == * [[625]]: [[Batalo de Uhudo]]: venko de [[beduenoj]] el [[Mekko]] kontraŭ [[islamanoj]] el [[Medino]], komandataj de [[Mohamedo]] * [[752]]: [[Stefano la 2-a (kontraŭpapo)|Stefano la 2-a]] iĝis papo (mortis antaŭ [[konsekrado]]) * [[1153]]: En [[Konstanco (Germanio)|Konstanco]] subskribiĝis interkonsento inter papo [[Eŭgeno la 3-a]] kaj reĝo de Germanio [[Frederiko la 1-a (Sankta Romia Imperio)|Frederiko la 1-a]], kiu estis ricevonta imperiestran [[krono]]n kontraŭ helpo en regigo de papo en [[Papa Ŝtato]] * [[1231]]: Unua mencio pri la pola urbo [[Zgierz]] * [[1324]]: Papo [[Johano la 22-a]] [[ekskomuniko|ekskomunikis]] la reĝon de Germanio [[Ludoviko la 4-a (Sankta Romia Imperio)|Ludovikon la 4-a]] * [[1343]]: Oni metis [[angulŝtono]]n por konstruo de [[Mariapreĝejo (Gdańsk)|Mariapreĝejo]] en [[Gdańsk]], la plej granda [[briko|brika]] preĝejo en la mondo, kiu post la [[dua mondmilito]] revenis al [[Katolika Eklezio]] * [[1530]]: Hispana reĝo [[Karlo la 5-a (Sankta Romia Imperio)|Karlo la 1-a]] transdonis [[Malto (lando)|Malton]] al la [[Malta Ordeno]] * [[1534]]: [[Peruo]]: [[Francisco Pizarro]] konkeris [[Kusko]]n * [[1609]]: [[Respubliko de Ambaŭ Nacioj]]: venko de pola ŝiparo kontraŭ la [[svedoj|sveda]] en nokta [[marbatalo]] pri [[Livonio]] apud [[Salacgrīva|Salis]] * [[1648]]: [[Francio]] kaj [[Nederlando]] disdividis la [[Karibio|karibian]] insulon [[Sankta Marteno (insulo)|Sankta Marteno]] * [[1660]]: Rusa armeo komencis sieĝon de pola fortreso Lachoicze ([[Bresta regiono]]) — nevenkitan malgraŭ 4 [[sturmo|kuratakoj]] ĝis fino de la pola-rusa milito * [[1708]]: Pretendanto al [[trono]]j de [[Skotlando]] kaj [[Anglio]] [[James Francis Edward Stuart]] entreprenis sensukcesan provon albordiĝi al Skotlando kune kun franca ŝiparo * [[1749]]: [[Londono|Londona]] [[publiko]] forte [[aplaŭdo|aplaŭdis]] renovigitan [[Mesio (oratorio)|oratorion Mesio]] de [[Georg Friedrich Händel]] * [[1766]]: [[10-a de marto|13 tagojn post]] la malpermeso porti ĉapelojn kaj longajn mantelojn fare de la ministro Leopoldo de Gregorio, markizo de Esquilache estiĝis la [[Madrida ĉapelribelo]] kontraŭ la [[Reĝlando Hispanio|hispana]] reĝo [[Karolo la 3-a (Hispanio)|Karolo la 3-a]]. La ribelon ne sukcesis subpremi la trupoj. La reĝo devis fuĝi kaj maldungi Esquilache-n. * [[1768]]: [[Senato (Pollando)|Senato]] de [[Unua Pola Respubliko]] voĉdonis pri helpalvoko al la rusa armeo por subpremo de la [[Bara Konfederacio]] * [[1779]]: Malkovro kaj unua priskribo de [[galaksio]] [[M64]], trovita en la [[Berenica Hararo (konstelacio)|Berenica Hararo]] * [[1801]]: Imperiestro de Rusio [[Paŭlo la 1-a (Rusio)|Paŭlo la 1-a]] estis murdita dum palaca [[puĉo]] en [[Sankt-Peterburgo]] kaj lin anstataŭis lia filo [[Aleksandro la 1-a (Rusio)|Aleksandro la 1-a]] * [[1821]]: [[Greka milito de sendependiĝo]]: [[Grekoj|grekaj]] ribelantoj liberigis [[Kalamata]] * [[1847]]: Granda [[incendio]] de [[Bukareŝto]] * [[1848]]: Dum la [[Revolucio de 1848 en Germanio|Marta revolucio]] [[Venecio]] proklamiĝis sendependa de la [[Aŭstra Imperio]] kaj [[Venecia respubliko|deklaris sin respubliko]] sub ministroprezidanto Daniele Manin * [[1857]]: Unua [[lifto]] ekfunkciis en [[ĉiovendejo]] konstruita de Elisha Graves Otis * [[1861]]: [[Camillo Benso di Cavour]] iĝis unua ĉefministro de unuiĝinta Italio * [[1868]]: Per la subskribo de la fondodokumento ''(Organic Act)'' [[Universitato de Kalifornio]] establiĝis * [[1888]]: Kunveno de dek anglaj [[futbalklubo]]j okazis en [[Londono]], kio kontribuis al estiĝo de [[La Futballigo (Anglio)|Angla Futballigo]] * [[1889]]: Barata [[religio|religia]] reformisto [[Mirza Ghulam Ahmad]] komencis novan [[islamo|islaman]] movadon - [[ahmadismo]] * [[1895]]: [[Antonio Cánovas del Castillo]] la sesan fojon iĝis ĉefministro de Hispanio * [[1900]]: [[Kreto (insulo)|Kreto]]: [[Arthur Evans]] komencis elfosadon de la [[labirinto]] en [[Knossos]] * [[1905]]: Ĉirkaŭ 1500 [[Kreto (insulo)|kretanoj]], gvidataj de [[Eleftherios Venizelos]], renkontiĝis en la vilaĝo Theriso por alvoki al unuiĝo de la insulo kun [[Grekio]], komencante ribelon de Theriso * [[1908]]: Germana astronomo [[Max Wolf]] malkovris asteroidon [[659 Nestoro|Nestoro]] * [[1915]]: [[Unua mondmilito]]: Post preskaŭ kvin monatoj de [[sieĝo]] fare de [[rusoj]] kapitulacis aŭstra [[fortikaĵo]] [[Przemyśl]] * [[1918]]: [[Unua mondmilito]]: [[Don (rivero)|Dona]] Soveta [[Respubliko]] estis fondita * [[1919]]: [[Itala faŝismo]] komencita - [[Benito Mussolini]] fondis asociojn de ekssoldatoj * [[1920]]: En [[Bratislavo]] fondiĝis hungara-germana [[kristanismo|kristana]] socialista partio * [[1926]]: Irlanda politika partio [[Soldatoj de Irlando]] fondiĝis * [[1927]]: [[Antikomunismo|Kontraŭkomunismo]]: polaj regopovoj eksterleĝigis la partion [[Belorusoj|Belorusa]] Kamparana-Laborista Hromada * [[1931]]: Unu el la plej influaj revoluciuloj de la [[hindia sendependiga movado]] [[Bhagat Singh]] kaj du aliaj estis ekzekutitaj de britaj regopovoj * [[1932]]: [[ZEOj]]: strato en [[Rio-de-Ĵanejro]] ricevis la nomon [[Esperanto]] * [[1933]]: Belga astronomo [[Sylvain Arend]] malkovris asteroidon [[1263 Varsovio|Varsovio]] * [[1937]]: [[Hispana Enlanda Milito]]: venko de respublikana armeo en batalo de [[Gvadalaharo (Hispanio)|Gvadalaharo]] * [[1939]]: Post anekso de litova [[Memel-regiono]] fare de [[Germanio]] en [[Pollando]] oni entreprenis alarman [[mobilizo]]n - [[Armeo]] „Łódź” ([[Lodzo]]) kreiĝis ** [[1940]]: [[Soveta okupado de Pollando]]: [[pola ekzila registaro]] malpermesis al la [[Asocio de Armita Batalado]] iniciati [[ribelo]]n en la regiono [[Lvivo]]; [[NKVD]] arestis dekkelkajn ĉefaktivulojn de la [[Asocio de Armita Batalado]] — dum interpafado pereis du NKVD-[[funkciulo]]j; la regantoj de [[Belorusia SSR]] enkondukis en [[agrikulturo]] devigajn kontingentojn por [[lakto]], [[viando]] kaj [[lano]] * [[1941]]: [[Germana okupado de Pollando]]: germanaj unuoj forveturigis de [[Varsovio]] 108 personojn al la [[koncentrejo]] en [[Buchenwald]]; pola [[inĝeniero]] kaj [[inventisto]] Tadeusz Tański, konstruinto de kirasita aŭtomobilo, estis murdita en la [[koncentrejo]] [[Auschwitz]] kadre de [[Eksterordinara Ekstermiga Agado]] - li rifuzis [[kunlaborismo]]n; la aerbombado de [[Berlino]] flanke de la [[brita aerarmeo]] daŭris * [[1942]]: Evakuo de la unua parto de la [[Pola Armeo en Sovetunio]] komenciĝis — kune kun civiluloj foriris 114 mil personoj (7% de [[ekzilo|ekzilitaj]] kaj [[deportado|deportitaj]]); sovetaj aviadiloj bombis okupatan de germanoj [[Vilno]]n; [[Adolf Hitler]] decidis konstrui [[Atlantika muro|Atlantikan muron]]; japana armeo invadis insularon [[Andamanoj]] en la [[Bengala Golfo]] * [[1943]]: [[Porajmos]]: al [[Treblinka (koncentrejo)|koncentrejo Treblinka]] alvenis transporto de [[judoj]] el [[Vieno]]; germanoj mortigis per [[gaso]] en la koncentrejo [[Aŭŝvico]] 1700 [[ciganoj]]n el [[Bjalistoko]]; [[Danio]]: balotoj al [[Folketing]] sub la [[slogano]] "Voĉdonu al [[demokratio]]" — gajnis porregistaraj partioj * [[1944]]: ĉefa komandantaro de la komunista Popola Armeo ordonis, ke post eniro de la [[Ruĝa Armeo]] al polaj teritorioj oni malarmigu la polan [[polico]]n; aliancanaj aviadiloj atakis [[Munster]], [[Hamm]], [[Braunschweig]] kaj [[Werl]] * [[1945]]: La [[Ruĝa Armeo]] konkeris [[Zoppot]] kaj [[Oliva]] (poste poligitaj je novaj nomoj [[Sopot]] kaj [[Oliwa]]); [[SS (organizaĵo)|SS]] mortigis en Münichholz-Steyer<small>^[??]</small> polan [[profesoro]]n; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: en [[Hungario]] la ruĝa armeo okupis [[Székesfehérvár]] kaj [[Veszprém (urbo)|Veszprém]] * [[1948]]: [[Interna milito]] en [[Brita mandato Palestino]]: en urbo [[Naharija]] [[araboj]] frakasis judan eskorton kun provizo por [[kibuco]] en [[Norda distrikto de Israelo]] - 47 personoj pereis * [[1950]]: Kune kun vivigo de fonda [[konvencio]] estiĝis [[Monda Organizaĵo pri Meteologio]], kiu poste iĝis unu el [[Specialigitaj institucioj de Unuiĝintaj Nacioj]] * [[1952]]: [[Antoine Pinay]] fariĝis ĉefministro de Francio * [[1956]]: [[Pakistano]] kiel unua lando iĝis [[islama]] respubliko * [[1963]]: La 8-a [[Eŭrovido-Kantokonkurso 1963|Eŭrovido-Kantokonkurso]] okazis en [[Londono]] * [[1980]]: [[Ĉefepiskopo]] de [[Salvadoro]] [[Óscar Romero]] en sia fama [[prediko]] apelaciis al [[armitaj fortoj]] ĉesi mortigon de salvadoranoj - la sekvan tagon estis [[murdo|murdita]] * [[1982]]: Post armea [[puĉo]] en Gvatemalo generalo [[Efraín Ríos Montt]] iĝis prezidento * [[1985]]: [[Litovio]]: trezorejo de [[oraĵisto|oraĵista]] arto estis malkovrita en [[Arkikatedralo Baziliko de Vilno]] * [[1987]]: [[Willy Brandt]] forlasis prezidantecon de [[Socialdemokratia Partio de Germanio]] * [[1998]]: Usona filmo [[Titanic (1997)|''Titanic'']] de [[James Cameron]] akiris 11 oskarajn aprezojn * [[2000]]: Papo [[Johano Paŭlo la 2-a]] celebris [[meso (diservo)|meson]] en la [[lasta vespermanĝo|sankta vespermanĝejo]] en [[Jerusalemo]] * [[2001]]: Rusia [[kosmostacio]] [[Mir (kosmostacio)|Mir]] brulis en [[atmosfero]] super [[Suda Pacifiko]], inter [[Aŭstralio]] kaj [[Ĉilio]] * [[2003]]: En duobla [[referendumo]] [[Slovenio]] decidis membriĝi al [[Eŭropa Unio]] kaj [[NATO]] - preskaŭ 90% estis favoraj koncerne EU kaj ĉ. 66% koncerne NATO-n * [[2009]]: Registaro kaj ribelantoj subskribis interkompreniĝon post 5-jara konflikto en provinco [[Nord-Kivuo]] en [[Demokratia Respubliko Kongo]] * [[2014]]: Pola skisaltisto [[Kamil Stoch]] venkis en ĝenerala klasifiko de la Mond-[[Pokalo (konkurso)|Pokalo]] pri [[skisaltado]] * [[2017]]: Eksplodo de [[incendio]] en la plej granda ukraina [[municio]]-deponejo, proksime al Balakia ([[Ĥarkiva provinco]]) - oni evakuis 20 000 loĝantojn kaj fermis flugospacon en [[radiuso]] de 50 km; [[muzeo de la Dua Mondmilito en Gdansko]] malfermiĝis * [[2018]]: [[Francio]]: 25-jara maroka teroristo pafmortigis 4 kaj vundis 15 personojn en [[Karkasuno]] kaj Trèbes ([[Okcitanio (franca regiono)|Okcitanio]]), kaj pereis dum pafado kun [[polico]] * [[2020]]: [[Ukrainlingva Vikipedio]] atingis [[miliono]]n da [[artikolo]]j * [[2021]]: [[Kontenerŝipo]] [[Ever Given (kontenerŝipo)|Ever Given]] blokis la [[Sueza Kanalo|Suezan Kanalon]] (ĝis la [[29-a de marto]]) == Naskiĝoj == * [[603]]: [[Pakalo la Granda]], [[majaoj|majaa]] reganto de [[Palenque]] (m. [[683]]) * [[1430]]: [[Margareta de Anĵuo]], edzino de [[Henriko la 6-a (Anglio)]] (m. [[1482]]) * [[1501]]: [[Pietro Andrea Mattioli]], itala kuracisto kaj botanikisto (m. [[1577]]) * [[1597]]: [[Miklós Mikó (memuaristo)|Miklós Mikó]], hungara bienulo, memuaristo (m. [[1668]]) * [[1599]]: [[Thomas Selle]], germana [[eklezimuzikisto]] de [[baroko]] (m. [[1663]]) * [[1638]]: [[Frederik Ruysch]], nederlanda botanikisto, kirurgo, anatomo kaj zoologo, konata de anatomia konservado de [[organo]]j kaj [[histo]]j (m. [[1731]]) * [[1729]]: [[Christian Heinrich Wehmeyer]], germana ĝardenisto, pejzaĝarĥitekto kaj arkansocietano * [[1749]]: [[Pierre-Simon Laplace]], franca matematikisto, astronomo, geodeziisto kaj fizikisto, kunkreinto de [[probablokalkulo]] (m. [[1827]]) * [[1814]]: [[Gertrudis Gómez de Avellaneda]], kuba-hispana verkistino de [[romantikismo]] (m. [[1873]]) * [[1822]]: [[Ignacy Łukasiewicz]], pola farmaciisto, konstruinto de [[kerosena lampo]] kaj de la unua [[naftorafinejo]], ligita kun [[Ĉekarpata provinco]], pioniro de [[nafto]]-[[industrio]] en Eŭropo (m. [[1882]]) * [[1822]]: [[Justus Wilhelm Lyra]], germana filologo, teologo kaj komponisto (m. [[1882]]) * [[1829]]: [[Norman Robert Pogson]], angla astronomo, direktoro de la [[observatorio de Madraso]] (m. [[1891]]) * [[1831]]: [[Wilhelm Sauer]], germana orgenkonstruisto de [[romantiko]] (m. [[1916]]) * [[1845]]: [[Sándor Ajtai Kovách]], hungara kuracisto, universitata profesoro (m. [[1917]]) * [[1848]]: [[Lopes Trovão]], brazila historiisto, oratoro, kuracisto, ĵurnalisto kaj politikisto (m. [[1925]]) * [[1848]]: [[Gábor Téglás (arkeologo)|Gábor Téglás]], hungara arkeologo, membro de [[Hungara Scienca Akademio]] (m. [[1916]]) * [[1857]]: [[Gabriel Delanne]], franca spiritisto, unu el spertuloj pri [[spiritismo]] (m. [[1926]]) * [[1864]]: [[Sándor Simonyi-Semadam]], ĉefministro de Hungario (m. [[1946]]) * [[1869]]: [[Calouste Gulbenkian]], armena naftokomercisto kaj filantropo (m. [[1955]]) * [[1869]]: [[Emilio Aguinaldo]], filipina politikisto, prezidanto de Filipina Revolucia Registaro (m. [[1964]]) * [[1879]]: [[Jenő Basa]], hungara pentristo, kies pentraĵoj estas en [[Újpest]] (m. [[1909]]) * [[1881]]: [[Roger Martin du Gard]], franca Nobelpremiita verkisto, konata de [[romano|romana]] ciklo (m. [[1958]]) * [[1882]]: [[Emmy Noether]], germana matematikistino kontribuinta al [[ringa teorio]] kaj [[algebra strukturo]] (m. 1935) * [[1883]]: [[Róbert Meszlényi]], hungara muzikkritikisto kaj komponisto (m. [[1946]]) * [[1884]]: [[Joseph Grove Boxhall]], brita maristo, la kvara oficiro sur [[RMS Titanic|''Titanic'']] (m. [[1967]]) * [[1886]]: [[Emil Fey]], aŭstra politikisto kaj favoranto de [[Esperanto]] (m. [[1938]]) * [[1886]]: [[Zmitrok Bjadulja]], belorusa verkisto kaj poeto, poligloto (m. [[1941]]) * [[1887]]: [[Juan Gris]], hispana pentristo, reprezentanto de [[kubismo]] (m. [[1927]]) * [[1887]]: [[Josef Čapek]], ĉeĥa verkisto kaj pentristo, frato de [[Karel Čapek]] (m. [[1945]]) * [[1895]]: [[Győző Murányi]], hungara juristo kaj fakverkisto (m. [[1979]]) * [[1897]]: [[Béla Hamvas]], hungara verkisto kaj filozofo (m. [[1968]]) * [[1902]]: [[Sándor Mohy]], rumania hungara pentristo (m. [[2001]]) * [[1904]]: [[Lajos Tamás (lingvisto)|Lajos Tamás]], hungara lingvisto, akademiano (m. [[1984]]) * [[1905]]: [[Lale Andersen]], germana aktorino kaj kantistino (m. [[1972]]) * [[1907]]: [[Daniel Bovet]], itala Nobelpremiita [[farmakologio|farmakologo]] okupiĝinta pri [[kuracilo]]j kontraŭ [[Parkinsona malsano]] kaj [[alergio]], [[denaska esperantisto]], filo de [[Pierre Bovet]] (m. [[1992]]) * [[1909]]: [[Hugo Aufderbeck]], germana romkatolika episkopo (m. [[1981]]) * [[1910]]: [[Kurosawa Akira]], japana reĝisoro, scenaristo kaj [[produktoro (kinematografio)|produktoro]], reĝisorinta [[Sanshiro Sugata|''Sagaon pri Ĵudo'']], [[Ebria Anĝelo|''Ebrian anĝelon'']] kaj [[Shichinin no samurai|''Sep samurajojn'']] (m. [[1998]]) * [[1912]]: [[Wernher von Braun]], germana konstrukciisto [[trudlaboro|trudlaboriginta]] malliberulojn por produkti [[balistika misilo|balistikajn misilojn]] [[V-2]], patro de la usona kosma programo (m. [[1977]]) * [[1922]]: [[Werner Lang]], germana aŭtomobilkonstruisto, konata de [[Trabant]]-modelo (m. [[2013]]) * [[1923]]: [[Károly Vécsei]], rumania hungara historiisto, scienca esploristo, universitata profesoro * [[1928]]: [[Tamás Deák]], hungara verkisto (m. [[1986]]) * [[1931]]: [[Jerzy Krzysztoń]], pola prozisto, dramisto, raportisto kaj tradukisto vivanta en [[Barato]] kaj [[Ugando]] (m. [[1982]]) * [[1931]]: [[Árpád Bényi]], hungara pentristo, grafikisto (m. [[2006]]) * [[1932]]: [[István Várhegyi]], rumania hungara, germana politika sciencisto *[[1933]]: [[Adolf Haslinger]], aŭstra germanisto kaj literaturhistoriisto * [[1935]]: [[András Seres]], rumania hungara etnografo (m. [[1992]]) * [[1940]]: [[Viktar Kazko]], soveta, belorusa verkisto verkanta [[belorusa literaturo|beloruse]] kaj ruse * [[1941]]: [[József Utassy]], hungara poeto kaj tradukisto (m. [[2010]]) * [[1944]]: [[Francis Halzen]], belga fizikisto Nobelpremiita * [[1945]]: [[Franco Battiato]], itala kantisto, kantverkisto, pentristo, reĝisoro kaj [[esoterismo|esoterulo]] * [[1951]]: [[László József Molnár]], hungara pentristo, diplomito de [[Teatroarta Universitato sekcio Szentgyörgyi István]] * [[1954]]: [[Zsolt Székely]], rumania hungara arkeologo, filo de [[Zoltán Székely]] * [[1956]]: [[José Manuel Durão Barroso]], ĉefministro de Portugalio, prezidanto de la [[Eŭropa Komisiono]] * [[1956]]: [[József Novák]], rumania hungara dizajnisto, heraldikisto * [[1957]]: [[Lucio Gutiérrez]], militisto kaj prezidento de Ekvadoro * [[1958]]: [[Pekka Haavisto]], finna politikisto de la [[Verda Partio]] * [[1972]]: [[Judith Godrèche]], franca aktorino, rolinta en filmigita romano ''[[Ferdydurke]]'' kaj pri [[Albert Schweitzer]] *[[1975]]: [[Stefan Möller]], germana juristo kaj politikisto * [[1976]]: [[István Csillag]], rumania hungara grafikisto * [[1976]]: [[Keri Russell]], usona aktorino kaj dancistino * [[1991]]: [[Andrea Erika Bokor]], rumania hungara aktorino == Mortoj == * [[1103]]: [[Odo la 1-a (Burgonjo)|Odo la 1-a]], [[Burgonjo|burgonja]] duko (n. ĉirkaŭ [[1058]]) * [[1369]]: [[Pedro la 1-a (Kastilio)|Pedro la 1-a]], reĝo de Kastilio kaj Leono (n. [[1334]]) * [[1555]]: [[Julio la 3-a]], papo, [[mecenato]] de arto (n. [[1487]]) * [[1589]]: [[Marcin Kromer]], pola [[humanismo|humanisto]], historiisto, verkisto, [[muzikteorio|muzikteoriisto]], [[kroniko|kronikisto]], diplomatia reprezentanto de la [[Pola Respubliko]] en [[Papa Ŝtato]] (n. 1512) * [[1606]]: [[Justus Lipsius]], flandra humanisto kaj filologo, kontribuinta al nov-[[stoikismo]] (n. [[1547]]) * [[1667]]: [[Ferenc Wesselényi]], hungara [[magnato]] kaj [[palatino]], militisto kaj politikisto (n. [[1605]]) * [[1680]]: [[Nicolas Fouquet]], ministro pri financoj de Francio (n. [[1615]]) * [[1711]]: [[Bernhard Michael Mandl]] ĉeha-aŭstra skulptisto (n. ĉirkaŭ [[1660]]) * [[1724]]: [[Mihály Almási Gergely]], hungara [[unitarismo|unitarista]] episkopo, eklezia verkisto (n. [[1654]]) * [[1740]]: [[Olaus Rudbeckius, la Juna]], sveda anatomo, esploristo, naturalisto, botanikisto, ornitologo kaj profesoro de [[medicino]] (n. [[1660]]) * [[1748]]: [[Johann Gottfried Walther]], germana komponisto kaj muzikteoriisto (n. [[1684]]) * [[1750]]: [[Sámuel Mikoviny]], hungara matematikisto, inĝeniero, [[kartografo]] (n. [[1686]]) * [[1801]]: [[Paŭlo la 1-a (Rusio)|Paŭlo la 1-a]], imperiestro de Rusio (n. [[1754]]) * [[1819]]: [[August von Kotzebue]], germana dramverkisto, murdita, esperantigata de [[Leopold Elb]] (n. [[1761]]) * [[1842]]: [[Stendhal]] (Marie-Henri Beyle), franca verkisto, aŭtoro de la romano ''[[La Ruĝo kaj la Nigro]]'' (n. [[1783]]) * [[1849]]: [[Andrés Manuel del Río]], hispana kemiisto kaj naturalisto malkovrinta [[vanadio]]n (n. [[1764]]) * [[1869]]: [[Albert Methfessel]], germana komponisto kaj dirigento (n. [[1785]]) * [[1872]]: [[Leberecht Uhlich]], germana teologo, [[Liberpensuloj|liberpensulo]] (n. [[1799]]) * [[1878]]: [[Ernst Keil]], germana eldonisto, konata de la gazeto "[[Die Gartenlaube]]" (n. [[1816]]) * [[1902]]: [[Kálmán Tisza]], hungara polikisto, ministeriprezidanto (n. [[1830]]) * [[1910]]: [[Félix Tournachon Nadar]], franca verkisto, ĵurnalisto, literaturisto, desegnisto, [[aerŝipo|aerŝipisto]] kaj [[fotisto]] de konindaj samtempuloj (n. [[1820]]) * [[1923]]: [[Hovhannes Tumanjan]], armena poeto, tradukisto kaj verkisto, pacigisto dum la [[armena-tataraj masakroj]], helpanta al rifuĝintoj el [[Armena Genocido]] ekloĝi en [[Eĉmiadzin]] (n. [[1869]]) * [[1931]]: [[Bhagat Singh]], barata socialisto kaj anarkiisto, heroo de la [[hindia sendependiga movado]], ekzekutita (n. [[1907]]) * [[1941]]: [[Árpád Balázs]], hungara policano kaj kantkomponisto (n. [[1874]]) * [[1941]]: [[Ivan Truŝ]], ukraina pentristo (n. [[1869]]) * [[1946]]: [[Gilbert Newton Lewis]], usona [[fizika kemio| fizika kemiisto]], aŭtoro de la [[nocio]] [[fotono]] kaj teorio de [[kovalenta ligo]] (n. [[1875]]) * [[1946]]: [[Arthur Ponsonby]], brita nobelo, politikisto kaj [[pacismo|pacisto]], konata de la citaĵo ''Se la [[milito]] eksplodas, la [[vero]] estas unua [[viktimo]]'' (n. [[1871]]) * [[1947]]: [[Lajos Bérczy]], hungara verkisto kaj publicisto (n. [[1874]]) * [[1948]]: [[Nikolaj Berdjajev]], rusa kristana filozofo, [[ortodoksismo|ortodoksisma]] [[pensado|pensisto]], aŭtoro de pli ol 40 libroj kaj kelkcent artikoloj, kies ''La fontoj kaj esenco de rusa komunismo'' oni esperantigis (n. [[1874]]) * [[1950]]: [[Emmanuel Mounier]], franca filozofo, kunlaboranto de [[franca rezistado]], [[personismo|personisto]] kritikanta [[totalismo]]n kaj [[individuismo]]n (n. [[1905]]) * [[1953]]: [[Raoul Dufy]], franca pentristo [[faŭvismo|faŭvista]] kaj [[kubismo|kubista]] (n. [[1877]]) * [[1957]]: [[Andrzej Wróblewski]], pola [[pentristo]] kaj pedagogo, laboranto de [[publika universitato]] pri [[belartoj]] en [[Krakovo]], konata de bildar-ciklo ''Pafmortigoj'' ligita kun la [[invado en Pollando|germana okupado]], kiu inspiris polan [[bardo]]n [[Jacek Kaczmarski]] al samtitola verko (n. [[1927]]) * [[1958]]: [[Florian Znaniecki]], pola filozofo kaj sociologo, reprezentanto de kontraŭ[[pozitivismo|pozitivisma]] [[sociologio]], aŭtoro de fama verko ''Pola kamparano en Eŭropo kaj Ameriko'', kunfondinto de Pola Scienca Societo Eksterlande (n. [[1882]]) * [[1964]]: [[Peter Lorre]], usona aktoro kaj reĝisoro, konata de la filmo ''[[M (filmo)|M]]'' (n. [[1904]]) * [[1981]]: [[Atanas D. Atanasov]], bulgara gimnazia instruisto, fondinto de Esperanto-grupo ĉe [[Sofia Universitato]], redaktanto de "[[Bulgara Esperantisto]]", prezidanto de [[Bulgara Esperanto-Asocio]], ĉefkunlaboranto de la ''[[Enciklopedio de Esperanto]]'', vortaristo, tradukisto, prezidanto de la [[Akademio de Esperanto]] (n. [[1892]]) * [[1981]]: [[György Komoróczy (arkivisto)|György Komoróczy]], hungara historiisto, [[arkivisto]] kaj verkisto (n. [[1909]]) * [[1985]]: [[Zoot Sims]], usona ĵaza muzikisto kaj [[saksofono|saksofonisto]] ludanta kun konataj [[muzikbando]]j (n. [[1925]]) * [[1990]]: [[Lajos Vajda]], rumania hungara historiisto (n. [[1926]]) * [[1991]]: [[Elisaveta Bagrjana]], bulgara poetino kaj tradukistino (n. [[1893]]) * [[1992]]: [[Friedrich August von Hayek]], aŭstria Nobelpremiita ekonomikisto de la [[Aŭstria skolo de ekonomiko]] (n. [[1899]]) * [[1993]]: [[Hans Werner Richter]], germana verkisto, fondinto kaj estro de [[Gruppe 47]] (n. [[1908]]) * [[1994]]: [[Giulietta Masina]], itala filma kaj teatra aktorino (n. [[1921]]) * [[2007]]: [[Attila Kaszás (aktoro)|Attila Kaszás]], hungara aktoro kaj kantisto (n. [[1960]]) * [[2009]]: [[Paweł Wieczorkiewicz]], pola historiisto, [[sovetologo]], profesoro de [[homa scienco]], kontraŭulo de [[politika ĝusteco]] (n. 1948) * [[2011]]: [[Elizabeth Taylor]], brita-usona aktorino (n. [[1932]]) * [[2012]]: [[Chico Anysio]], brazila aktoro kaj [[humuro|humuristo]] (n. [[1931]]) * [[2013]]: [[Boris Berezovskij]], soveta, rusia [[entreprenisto]] kaj politikisto, matematikisto, membro-korespondanto de la [[Rusia Akademio de Sciencoj]], elmigrinta al [[Britio]] (n. [[1946]]) * [[2014]]: [[Geraldo Mattos]], brazila filologo, aktivulo de [[rozkrucismo]], Esperanto-poeto, prezidanto de la [[Akademio de Esperanto]], honora membro de [[Kolombia Esperanto-Ligo]], kunlaboranto de "[[Monato (revuo)|Monato]]", tradukisto, [[esperantologio|esperantologo]] (n. [[1931]]) * [[2014]]: [[Adolfo Suárez]], hispana juristo, gvidanto de la [[Unión de Centro Democrático|Unio de Demokrata Centro]] kaj de [[Centro Democrático y Social|Demokratia kaj Socia Centro]], ĉefministro de Hispanio (n. [[1932]]) * [[2015]]: [[Lee Kuan Yew]], unua ĉefministro de [[Singapuro]] (n. [[1923]]) * [[2015]]: [[Lajos Molnár (ministro)|Lajos Molnár]], hungara [[otorinolaringologo]], politikisto, ministro, parlamentano (n. [[1946]]) * [[2020]]: [[Júlia Sigmond]], hungara pupaktorino, [[Esperanto-verkisto]], premiata ĉe la [[Belartaj Konkursoj de UEA]], ĉefredaktorino de la revuo "[[Bazaro]]", kunlaborantino de "[[Monato (revuo)|Monato]]", mortinta kun sia edzo [[Sen Rodin]] pro [[kronvirusa malsano de 2019|kronvirusa malsano]] (n. [[1929]]) * [[2021]]: [[Hana Hegerová]], ĉeĥoslovaka kantistino kaj aktorino (n. [[1931]]) * [[2022]]: [[Madeleine Albright]], usona ministrino de eksteraj rilatoj (n. [[1937]]) * [[2026]]: [[Lionel Jospin]], ĉefministro de Francio 1997-2002 (n. [[1937]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Nacia tago]] en [[Pakistano]], ''Tago de Pakistano'', decido fondi sendependan ŝtaton ([[1940]]), plia tago estas la [[14-a de aŭgusto]]. * [[Internacia tago|Monda Tago]] de [[Meteologio]] - memore al validigo de konvencio pri kreo de [[Monda Organizaĵo pri Meteologio]] * [[Pol', hungaro: frata paro, Dum batalo, drink-regalo,|Tago de Pola-Hungara Amikeco]] ^{<small>dubinda</small>} == Tagoj de [[semajno]] == La '''23-a de marto''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; {{Projektoj|wikinewscat=23-a de marto}} * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]. [[Kategorio:23-a de marto| ]] [[Kategorio:Marto|23]] [[Kategorio:23-a tago de la monato|#03]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0323]] ehbmaa30r0rsdrmb9ydt7lqeom62x8v 0 5153 9490096 9350388 2026-10-07T19:36:04Z ~2026-53610-80 264498 /* Mortoj */ 9490096 wikitext text/x-wiki {{KalendaroOktobro}} {{oktobro}} La '''6-a de oktobro''' estas la 279-a tago de la jaro (la 280-a en superjaroj) laŭ la [[Gregoria kalendaro]]. 86 tagoj restas. Je la 6-a de oktobro okazis, interalie: == Eventoj == * [[-105]]: [[Gallia Narbonensis]]: [[Romia Respubliko]] malvenkis en la batalo de [[Orange (Francio)|Arausio]] kontraŭ [[teŭtonoj]] kaj [[cimbroj (antikva popolo)|cimbroj]] * [[-69]]: [[Batalo de Tigranakerto]]: [[Romia Respubliko]] konkeris [[Tigranakerto]]n venkante armeon de [[Reĝlando Armenio]] * [[891]]: [[Formoso la 1-a]] iĝis papo * [[1409]]: Armeo de pola reĝo [[Ladislao la 2-a Jogajlo]] rekonkeris [[Bydgoszcz]] de la [[Ordeno de germanaj kavaliroj]] * [[1419]]: Unueco de ĉeĥa nobelaro, urboj kaj iuj [[eklezio|ekleziaj]] gvidantoj estis formita kun la celo konservi pacon en la lando antaŭ ol la nova monarko [[Sigismondo (Sankta Romia Imperio)|Sigismondo]] transprenos la regopovon * [[1582]]: Pro transiro al la [[Gregoria kalendaro]] en naŭ landoj mankis ĉi tiu tago * [[1600]]: Premiero de ''Euridice'', unua konservita [[opero]] en la muzikhistorio, de la itala komponisto [[Jacopo Peri]] * [[1641]]: En [[Varsovio]] [[Duklando Prusujo|prusa duko]] [[Frederiko Vilhelmo (Brandenburgio)|Frederiko Vilhelmo]] [[feŭdo|feŭde]] [[omaĝo|omaĝis]] al la pola reĝo [[Ladislao la 4-a (Pollando-Litovio)|Ladislao la 4-a]] * [[1667]]: Inter [[Respubliko de Ambaŭ Nacioj]] kaj [[Krimea Ĥanlando]] komenciĝis 10-taga batalo apud Podhajce ([[Ternopila provinco]]) * [[1672]]: [[Jan Sobieski]] venkis tataran-kozakan armeon en dutaga batalo de [[Krasnobród]], kadre de la pola-turka milito (1672-1676) – [[turkoj]] kontraŭ sufiĉe granda elaĉetmono finis sieĝon de [[Lvovo]] * [[1683]]: Al [[Nordameriko]] alvenis unua grupo de germanaj [[setlejo|setliĝintoj]] * [[1689]]: [[Aleksandro la 8-a]] iĝis papo * [[1768]]: [[Otomana imperio]] deklaris militon kontraŭ la [[Rusia imperio]] postulante retirigon de la rusa armeo el [[Pollando]] * [[1788]]: Polaj [[marŝalo]]j malfermis Kvarjaran [[Sejmo (Pollando)|Sejmon]] * [[1789]]: Franca reĝa familio estis devigita de revoluciuloj forlasi [[Versailles]] * [[1818]]: Papo [[Pio la 7-a]] atribuis al [[episkopo]]j de [[Varsovio]] titolon de [[primaso]] de [[Kongresa Pollando]] * [[1848]]: [[Hungara revolucio de 1848]]: En [[Vieno]], pro sciigo pri ekmarŝo de aŭstra armeo por subpremi la [[Hungara revolucio de 1848|hungaran revolucion]], eksplodis porhungara ribelo * [[1849]]: [[Arad (urbo)|Arad]]: [[la 13 martiroj de Arad|ekzekuto de 13 hungaraj generaloj de la hungara liberecbatalo]] kune kun la unua ĉefministro de Hungario [[Lajos Batthyány]] * [[1854]]: 53 personoj pereis kaj centoj vundiĝis pro serio da [[incendio]]j kaj eksplodoj en la urboj [[Newcastle-upon-Tyne]] kaj [[Gateshead]] * [[1889]]: En [[Parizo]] sur [[Montmartre]] oni malfermis la [[kabaredo]]n [[Moulin Rouge|''Ruĝa Muelejo'']] * [[1898]]: Usona kolegia muzika frataro por viroj [[Phi Mu Alpha Sinfonia]] estis fondita en [[Indianio]]; [[Aŭstrio]] [[anekso|aneksis]] [[Bosnio kaj Hercegovino|Bosnion kaj Hercegovinon]]; [[Kreto (insulo)|Respubliko Kreto]] anoncis sendependecon (de [[Turkio]]) - ne agnoskita internacie * [[1910]]: [[Eleftherios Venizelos]] iĝis ĉefministro de Grekio; germana astronomo [[Emil Ernst]] malkovris [[asteroido]]n [[705 Erminia|Erminia]] * [[1913]]: Rusa astronomo [[Grigorij Neujmin]] malkovris asteroidon [[769 Tatjana|Tatjana]] * [[1915]]: [[Unua Mondmilito]]: Aŭstra armeo komencis ofensivon en [[Serbio]] * [[1919]]: 40-a registaro de [[Bulgario]] estis formita, sub gvido de [[Aleksandr Stambolijski]] * [[1920]]: En [[Moskva Kremlo]] kun [[Lenin]] renkontiĝis [[Herbert Wells]] * [[1923]]: En la [[Vajmara Respubliko]] kreiĝis la dua registaro de [[Gustav Stresemann]]; flugkompanio [[České aerolinie|Ĉeĥoslovakiaj aerlinioj]] fondiĝis; [[Turka Nacia Movado]] eniris al [[Istanbulo]] * [[1927]]: [[Nov-Jorko]]: [[Warner]] okazigis premieron de la unua [[sonfilmo]] [[The Jazz Singer|''La ĵazo-kantisto'']] * [[1933]]: [[Dua Pola Respubliko]]: en [[Krakovo]] okazis festado de la 250-a datreveno de la [[batalo de Vieno]] * [[1934]]: [[Lluís Companys]] proklamis Katalunan Ŝtaton reage al eniro de konservativuloj en la registaro de la [[Dua Hispana Respubliko]] * [[1937]]: En [[Budapeŝto]] fondiĝas Societo [[Gyula Gömbös]] * [[1938]]: En [[Žilina]] oni proklamis aŭtonomecon de [[Slovakio]] * [[1939]]: [[Soveta invado en Pollandon]]: sovetaj regopovoj anoncis ĝeneralan baloton sur [[Orientaj Limregionoj|polaj teritorioj enkorpigitaj]] al [[Sovetunio]] kaj ordonis transporti al [[militkaptito|internigejo]] en [[Kozelsk]] grupon de polaj oficiroj kaptitaj de la [[Ruĝa Armeo]]; [[invado en Pollandon|Germana-pola milito]]: komandanto de la lasta batalo apud [[Kock]] generalo [[Franciszek Kleeberg]] subskribis [[kapitulaco]]n; dum la kvartaga batalo de Kock germanoj faris ne malpli ol 714 [[ekzekuto]]jn murdinte 16 336 personojn; taĉmentoj de [[SS (organizo)|SS]] pafmortigis en Buszkowo 106, kaj polico en [[Uniejów]] 22 personojn; [[Pola Rezistomovado]]: du [[konspiro|konspiraj]] organizaĵoj fondiĝis, en Varsovio "Warszawianka" (Varsovianino), en [[Katowice]] "Ku Wolności" (Al Libereco); [[Gestapo]] enigis en [[koncentrejo Ravensbrück|koncentrejon Ravensbrück]] 12 polinojn de la [[Asocio de Poloj en Germanio|pola diasporo]] en Germanio * [[1940]]: ''Theater der Stadt Warschau'' (Teatro de Urbo Varsovio) ekfunkciis * [[1941]]: En [[Provinco Vartlando]] okazis amasaj arestoj de pola katolika [[kleriko|klerikaro]] kun fermo de plimultaj [[preĝejo]]j; ĉefo de sekurec-polico kaj sekureca servo sendevigis [[Gestapo]]n havi konsenton pri pliseveriga enketa esploro de [[poloj]] kaj civitanoj de [[Sovetunio]]; en Kleck (nun [[Minska regiono]]) germanaj soldatoj pafmortigis ĉirkaŭ 4000 [[judoj]]n; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: germana armeo konkeris [[Brjansk]] * [[1942]]: En pola vilaĝo Zieluń ([[Distrikto Żuromiński]]) [[Gestapo]] kaj ĝendarmoj pendigis 20 polojn pro liberigo de komunuma arestejo enprizonigitajn personojn kaj polico en Ciepielów vivbruligis 33 polojn pro kaŝado de judoj; [[Tria Regno]] interkonsentis kun [[Kroatio]] setligi tieajn germanojn al [[Ĉefgubernio|Ĝenerala Gubernio]]; [[batalo de Atlantiko]]: pereis germana [[submarŝipo]] ''U-116'' kun la tuta 56-persona skipo; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: en [[Kaŭkazio]] [[Wehrmacht]] konkeris [[Malgobeko]]n * [[1943]]: [[Operaco Reinhardt]]: en [[Poznań]] okazis kunveno de [[Heinrich Himmler]] kun ĉefoj de [[Nacisocialisma Germana Laborista Partio]] dum kiu oni anoncis [[holokaŭsto|ekstermi]] ĝis fino de la jaro ĉiujn judojn; [[Volinia masakro]]: [[ukraino]]j murdis en vilaĝo Wyżwa ([[Volinio]]) 16 polojn; taĉmento de Popola Gvardio liberigis porjunularan labortendaron en Dwikozy (proksime al [[Sandomierz]]) liberigante ĉirkaŭ 200 personojn; [[Kreto (insulo)|Kreto]]: kvazaŭarmea germana grupo vivbruligis 13 civilulojn; nokte de la 6-a/7-a de oktobro soveta [[aviado]] atakis fervojajn nodojn en [[Minsko]], [[Homel]], [[Ĝankojo]], kaj [[stacidomo]]jn en [[Melitopolo]] kaj Bychów ([[Mahilova regiono]]) * [[1944]]: germanoj en regiono de [[Piotrków Trybunalski]] entreprenis kontraŭ[[partizano|partizanan]] operacon; [[Karpata-dukla operaco]]: Ĉeĥoslovaka Korpuso eniris [[Ĉeĥoslovakio]]n tra [[Dukla montpasejo]]; [[Batalo de Debrecen]] komencita; rezulte de usona bomba aeratako sur [[Stralsund]] pereis pli ol 800 personoj kaj flanke de brita aeratako sur [[Dortmund]] pli ol 1148 * [[1945]]: [[Germanio]]: en [[Munkeno]] aperis "[[Süddeutsche Zeitung]]" * [[1948]]: En [[Parizo]] oni prezentis [[aŭtomobilo]]n [[Citroën 2CV]]; en [[Turkmena SSR]] [[tertremo]] kun forto de 7,3 skuis [[Aŝgabato]]n mortigante 10 000-110 000 homojn; en [[Ĉeĥoslovakio]] [[Nacia Asembleo]] aprobis leĝon pri protektado de la respubliko * [[1949]]: [[Ĉinio]] kaj [[Nord-Koreio]] ligis diplomatiajn kontaktojn * [[1950]]: [[Ĉeĥoslovakio]]: komenciĝis falsa proceso kontraŭ mondĉampionoj de [[glacihokeo]] — 11 [[sportisto]]j estis malliberigitaj * [[1954]]: [[Stalinismo]]: [[primaso]] de [[Pollando]] [[Stefan Wyszyński]] estis translokigita de [[Varmio]] ([[distrikto Lidzbark]]) al [[Prudnik]] - tria [[hejmaresto]] * [[1955]]: En [[Parizo]] oni prezentis [[Citroën DS]] * [[1956]]: Memorkunveno de eterna meĉo de [[Lajos Batthyány]], en Budapeŝto. Antaŭevento por la [[hungara revolucio de 1956]] * [[1958]]: [[Atoma submarŝipo]] ''USS Seawolf'' finis rekordan, 60-tagan submaran navigadon * [[1960]]: Premiero de la filmo [[Spartacus (filmo)|''Spartacus'']] de [[Stanley Kubrick]] * [[1961]]: [[Pollando]]: en [[Toruń]] okazis amasaj protestoj pro likvido de la loka [[seminario]] de [[redemptoranoj]] * [[1966]]: En [[Kalifornio]] oni kontraŭleĝigis [[halucinogeno]]n [[LSD]] * [[1971]]: [[Pola Popola Respubliko]]: en [[Opole]] eksplodis [[bombo]] en [[aŭditorio]] de Supera [[pedagogio|Pedagogia]] [[Altlernejo]] * [[1973]]: [[Arabaj-israelaj militoj]]: [[Egiptio|egipta]] kaj [[Sirio|sira]] armeo invadis surprize la okupitajn de [[Israelo]] teritoriojn el la jaro [[1967]] - komenco de la [[Milito de Jom Kippur]] * [[1975]]: Ukraina futbalklubo [[Dinamo Kievo]] gajnis Superpokalon de Eŭropo * [[1976]]: [[Pekino]]: [[Hua Guofeng]] ordonis aresti tiel nomatan [[Bando de la Kvar|Bandon de la Kvar]] * [[1977]]: Testoflugo de la soveta [[ĉasaviadilo]] [[Mikojan-Gureviĉ MiG-29|MiG-29]] * [[1978]]: En [[Pola Popola Respubliko]] komenciĝis vizito de usona predikisto [[Billy Graham]] * [[1979]]: [[Johano Paŭlo la 2-a]] kiel unua [[papo]] estis akceptita en [[Blanka Domo (Vaŝingtono)|Blanka Domo]] * [[1981]]: Prezidento de [[Egiptio]] [[Anwar al-Sadat]] pereis pro atenco * [[1986]]: Apud usona marbordo sinkis soveta [[submarŝipo|submara]] [[atomŝipo]] kun [[balistika misilo|balistikaj misiloj]] K-219 * [[1987]]: [[Fiĝioj]] iĝis respubliko * [[1988]]: [[Litova Soveta Socialisma Respubliko]]: laŭ dispono de Prezidantaro de [[Supera Soveto]] [[Flago de Litovio|trikolora flago]] kaj [[nacia himno de Litovio]] estis leĝigitaj kiel [[simbolo]]j * [[1992]]: [[Lennart Meri]] iĝis unua [[prezidanto de Estonio]] post akiro de [[sendependeco]] * [[1994]]: [[Hispanio]]: [[Universitat Oberta de Catalunya|Malferma Universitato de Katalunio]] fondiĝis * [[1995]]: Revuo "[[Nature (gazeto)|Nature]]" anoncis malkovron de [[ekstersunsistema planedo]] [[51 Pegasi b]] * [[1996]]: [[Papo]] [[Johano Paŭlo la 2-a]] beatigis 13 [[martiro]]jn el Pratulin ([[distrikto Bialski]]) * [[2000]]: Sub premo de amasaj stratprotestoj prezidento de Jugoslavio [[Slobodan Miloŝeviĉ]] demisiis * [[2002]]: Fondinto de [[Opus Dei]] [[José María Escrivá de Balaguer]] estis [[kanonizo|kanonizita]] * [[2006]]: [[Fredrik Reinfeldt]] iĝis ĉefministro de Svedio * [[2007]]: Oficanta prezidento de Pakistano [[Pervez Muŝaraf]] estis elektita por dua oficperiodo * [[2009]]: [[Georgios Andrea Papandreu]] iĝis ĉefministro de Grekio; prezidento de [[Taĝikio]] [[Emomalii Raĥmon]] abolis oficialan [[statuso]]n de la [[rusa lingvo]] * [[2010]]: Prifota [[interkona retejo]] [[Instagram]] fondiĝis * [[2011]]: En [[Eŭropa Kortumo pri Homaj Rajtoj]] okazis kunsido pri plendoj rilataj al la [[masakro de Katin]] * [[2017]]: [[Rusio]]: 17 personoj pereis, kaj 3 grave vundiĝis rezulte de la kolizio de [[trajno]] kun [[aŭtomobilo]] en urbo [[Pokrov]] * [[2018]]: Okcidente de [[Demokratia Respubliko Kongo]] 53 personoj pereis kaj pli ol 100 estis vunditaj rezulte de eksplodo de [[cisterno]], el kiu post kunpuŝiĝo kun [[aŭtobuso]] lokanoj ŝtelis [[brulaĵo]]n * [[2022]]: [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: ** en [[Ĥersona provinco]] estis liberigitaj de [[ukrainoj]] laŭvicaj 3 setlejoj; pro rusia raketa atako al [[Zaporiĵo]] pereis 7 personoj ** Pli ol 1000 ukrainaj [[rifuĝinto]]j provantaj de [[Rusio]] trairi al [[Estonio]] estis haltigitaj kaj forveturigitaj en nekonatan direkton; [[Finnlando]] konfirmis la 9-an faskon de armea helpo por Ukrainio; [[landlimo]]n de Ukrainio kun Pollando trapasis 23,1 mil personoj enveturantaj al Pollando, samtage forlasis Pollandon 22 mil personoj * [[2023]], [[2024]] kaj [[2025]]: La [[Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio ekde 2022|Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio]] senŝanĝe daŭras == Naskiĝoj == * [[1289]]: [[Venceslao la 3-a]], reĝo de Bohemio, Pollando kaj Hungario (m. [[1306]]) * [[1459]]: [[Martin Behaim]], germana geografo kaj [[navigado|navigisto]] (m. [[1507]]) * [[1510]]: [[John Caius]], angla kortega kuracisto, pioniro de [[anatomio]] (m. [[1573]]) * [[1552]]: [[Matteo Ricci]], itala pastro, kunfondinto de [[Jezuita misio en Ĉinujo]] (m. [[1610]]) * [[1555]]: [[Francisko Nádasdy (militestro)|Francisko Nádasdy]], hungara [[magnato]], militestro (m. [[1604]]) * [[1682]]: [[Bruno Mauricio de Zabala]], hispana militisto kaj kolonia administranto (m. [[1736]]) * [[1764]]: [[Friedrich Jacobs]], germana klasika filologo (m. [[1847]]) * [[1767]]: [[Henriko la 1-a (Haitio)|Henriko la 1-a]], haitia politikisto, militisto, prezidento kaj reĝo (m. [[1820]]) * [[1773]]: [[Ludoviko-Filipo (Francio)|Ludoviko-Filipo]], reĝo de Francio (m. [[1850]]) * [[1785]]: [[Albert Methfessel]], germana komponisto kaj dirigento (m. [[1869]]) * [[1795]]: [[György Lahner]], generalo, unu el martiroj de la [[hungara revolucio de 1848]] (m. [[1849]]) * [[1797]]: [[Joseph Othmar von Rauscher]], aŭstra juristo kaj teologo, princ-ĉefepiskopo de Vieno (m. [[1875]]) * [[1798]]: [[Franz Ludwig Zahn]], germana pedagogo, teologo kaj lernejestro (m. [[1890]]) * [[1808]]: [[Frederiko la 7-a (Danio)|Frederiko la 7-a]], reĝo de Danio kaj duko de [[Saksio-Lauenburg]] (m. [[1863]]) * [[1808]]: [[Károly Mihályi]], hungara reformita pastro, psikologo, filozofo, akademiano (m. [[1880]]) * [[1820]]: [[Jenny Lind]], sveda [[operkantistino]] ([[soprano]]) (m. [[1887]]) * [[1830]]: [[Julius Bormann]], germana arkitekto (m. [[1892]]) * [[1831]]: [[Julius Wilhelm Richard Dedekind]], germana matematikisto (m. [[1916]]) * [[1846]]: [[George Westinghouse]], usona entreprenisto, inĝeniero kaj inventisto (m. [[1914]]) * [[1847]]: [[Adolf von Hildebrand]], germana skulptisto (m. [[1921]]) * [[1852]]: [[Bruno Abakanowicz]], pola matematikisto, inventisto, [[elektrotekniko|elektroteknikisto]] (m. [[1900]]) * [[1854]]: [[Wilhelm Walloth]], germana verkisto (m. [[1932]]) * [[1871]]: [[Henryk Zamenhof]], pola [[kuracisto]], frato de [[L. L. Zamenhof]], patro de [[Stephen Zamenhof]] (m. [[1932]]) * [[1882]]: [[Dolindo Ruotolo]], itala pastro, [[franciskanoj|franciskano]] (m. [[1970]]) * [[1887]]: [[Le Corbusier]], svisa arkitekto (m. [[1965]]) * [[1887]]: [[Maria Jeritza]], aŭstra kantistino (soprano) (m. [[1982]]) * [[1889]]: [[Maria Dąbrowska]], pola verkistino, tradukistino, subskribinta [[letero de 34|leteron de 34]] (m. [[1965]]) * [[1891]]: [[Kálmán Kalocsay]], hungara kuracisto, profesoro pri [[infektologio]], poeto kaj tradukisto evoluiginta [[Esperantlingva literaturo|Esperantlingvan literaturon]], kunredaktinto de "[[Literatura Mondo]]", kunaŭtoro de ''[[Parnasa Gvidlibro]]'' kaj ''[[Plena Gramatiko]]'', aŭtoro de la antologio de la monda poezio ''[[Tutmonda Sonoro]]'', eldonita en [[Serio Oriento-Okcidento]] kaj ''[[Sekretaj Sonetoj]]'', kompilinto de ''[[Hungara Antologio]]'', tradukinto de la ''[[Infero (La Dia Komedio)|Infero]]'' de [[Dante Alighieri]] (m. [[1976]]) * [[1892]]: [[Sándor Rónai]], hungara politikisto (m. [[1965]]) * [[1903]]: [[Ernest Walton]], irlanda fizikisto Nobelpremiita (m. [[1995]]) * [[1906]]: [[Jenő Rózsa]], rumania hungara filozofo (m. [[1971]]) * [[1907]]: [[Francisco Gabilondo Soler]], meksika komponisto (m. [[1990]]) * [[1908]]: [[Antal Andor Fülöp]], rumania hungara pentristo (m. [[1979]]) * [[1913]]: [[Katalin Bucsy]], rumania hungara oper-, preĝej- kaj koncertkantistino (m. [[1997]]) * [[1914]]: [[Thor Heyerdahl]], norvega antropologo, vojaĝisto kaj esploristo (m. [[2002]]) * [[1919]]: [[Siad Barre]], somalia militisto, politikisto kaj ŝtatestro (m. [[1995]]) * [[1923]]: [[Yaşar Kemal]], turka-kurda ĵurnalisto, poeto, verkisto kaj defendanto de [[homrajto]]j, adepto de sendependa [[Kurdistano]] (m. [[2015]]) * [[1926]]: [[Lajos Demény]], rumania hungara historiisto, redaktoro, senatano (m. [[2010]]) * [[1930]]: [[Edward Skórzewski]], pola filmreĝisoro kaj scenaristo (m. [[1991]]) * [[1930]]: [[Irma Balogh]], rumania hungara ĵurnalistino kaj porjunulara verkistino * [[1931]]: [[Nikolaj Stepanoviĉ Ĉerniĥ]], soveta astronomo (m. [[2004]]) * [[1931]]: [[Riccardo Giacconi]], usona Nobelpremiita [[astrofizikisto]] (m. [[2018]]) * [[1940]]: [[Árpád Márton (pentristo)|Árpád Márton]], rumania hungara pentristo * [[1944]]: [[Emil Tokarz]], pola [[slavistiko|slavisto]] * [[1944]]: [[Ali Akbar Nateg-Nuri]], irana politikisto * [[1945]]: [[Árpád Uszkai]], rumania hungara lokhistoriisto * [[1946]]: [[Janusz Danecki]], pola profesoro, lingvisto, [[araba lingvo|arabisto]], [[islamisto]], tradukisto kaj literaturisto * [[1948]]: [[Gerry Adams]], irlanda advokato, verkisto, ĉefo de [[Sinn Fein]] * [[1949]]: [[Endre Túros]], rumania hungara instruisto, sociscienca esploristo * [[1951]]: [[Mária Adonyi Nagy]], rumania hungara poetino, tradukistino (m. [[2015]]) * [[1956]]: [[Sadik al-Ahmar]], jemena politikisto kaj batalema opozicia tribestro * [[1958]]: [[László Bocsárdi]], rumania hungara reĝisoro kaj teatrestro * [[1960]]: [[Yves Leterme]], ĉefministro de Belgio * [[1964]]: [[Manuela Gretkowska]], pola verkistino, ĵurnalistino, politikistino * [[1967]]: [[Attila Ambrus]], hungara hokeisto, aŭtoro, famaĉa kiel viskirabisto * [[1972]]: [[Jessica Hausner]], aŭstra filma reĝisorino kaj scenaristino * [[1984]]: [[Imre Kövecsi Kovács]], rumania hungara skulptisto * [[1988]]: [[Horikita Maki]], japana aktorino * [[2000]]: [[Marcin Patrzałek]], [[perkutado|perkuta]] [[fingroplukado|fingropluka]] [[gitaristo]], [[komponisto]] kaj produktanto * [[2002]]: [[Cleopatra Stratan]], filino de moldava-rumana kantisto [[Pavel Stratan]] * [[2003]]: [[Eden Golan]], israela kantistino == Mortoj == * [[869]]: [[Ermentruda de Orleano]], idino de [[Karolo Martelo]] (n. [[825]]) * [[877]]: [[Karlo la 2-a (Francio)|Karlo la 2-a]], reĝo de [[Okcidentfranka imperio|Okcidenta Frankio]] (n. [[823]]) * [[1101]]: [[Bruno de Kolonjo]], germana katolika sanktulo, fondinto de la [[ordeno (eklezio)|ordeno]] [[kartuzianoj]] (n. ĉirkaŭ [[1030]]) * [[1315]]: [[Weichart von Polheim]], ĉefepiskopo de Salcburgo (n. [[1263]]) * [[1536]]: [[William Tyndale]], angla helenisto, latinisto, religiulo, teologo, tradukisto de la [[Biblio]], protestanta reformisto (n. ĉirkaŭ [[1494]]) * [[1644]]: [[Izabela de Burbono]], reĝino de Hispanio kaj Portugalio (n. [[1602]]) * [[1651]]: [[Heinrich Albert]], germana poeto, kantokomponisto kaj verkisto (n. [[1604]]) * [[1724]]: [[Charles Dufresny]], franca dramisto, muzikisto, eldonisto, ĵurnalisto (n. [[1648]]) * [[1734]]: [[Gottfried Reiche]], germana [[trumpeto|trumpetisto]] kaj komponisto (n. [[1667]]) * [[1777]]: [[Marie Thérèse Rodet Geoffrin]], gvidantino de [[literatura salono]] (n. [[1699]]) * [[1786]]: [[Antonio Sacchini]], itala komponisto (n. [[1730]]) * [[1794]]: [[Friedrich Gottlieb Barth]], germana instruisto kaj lingvisto (n. [[1738]]) * [[1803]]: [[Johann Christian Sulzberger]], germana kuracisto kaj tinkturproduktanto (n. [[1730]]) * [[1815]]: [[Christophe-Philippe Oberkampf]], franca [[industrio|industriisto]] (n. [[1738]]) * [[1819]]: [[Karlo Emanuelo la 4-a de Savojo]], reĝo de [[Sardio]] (n. [[1751]]) * [[1825]]: [[Bernard-Germain de Lacépède]], franca [[natura historio|naturalisto]] kaj politikisto (n. [[1756]]) * [[1837]]: [[Pál Augusztinovics]], hungara juristo, reĝa juĝistmajstro (n. [[1763]]) * [[1848]]: [[Theodor Baillet von Latour]], aŭstra nobelo, oficiro kaj politikisto (n. [[1780]]) * [[1849]]: [[Lajos Batthyány]], unua ĉefministro de Hungario (n. [[1807]]) * [[1849]]: [[Martiro]]j de la [[hungara revolucio de 1848]]: ** [[Lajos Aulich]], generalo, ministro pri defendo (n. [[1793]]) ** [[János Damjanich]], honvedgeneralo (n. [[1804]]) ** [[Arisztid Dessewffy]], generalo (n. [[1892]]) ** [[Ernő Kiss (general-leŭtenanto)|Ernő Kiss]], hungara general-leŭtenanto (n. [[1799]]) ** [[Károly Knezić]], generalo, (n. [[1808]]) ** [[György Lahner]], generalo (n. [[1795]]) ** [[Karl Leiningen-Westerburg]], generalo (n. [[1819]]) ** [[Vilmos Lázár]], [[kolonelo]] (n. [[1817]]) ** [[József Nagysándor]], generalo (n. [[1804]]) ** [[Ernő Poeltenberg]], generalo (n. [[1813]]) ** [[József Schweidel]], generalo (n. [[1796]]) ** [[Ignác Török]], hungara honvedgeneralo (n. [[1795]]) ** [[Károly Vécsey]], generalo (n. [[1807]]) * [[1873]]: [[Paweł Edmund Strzelecki]], pola [[vojaĝisto]], geologo, geografo, esploristo de [[Aŭstralio]](n. [[1797]]) * [[1878]]: [[Gottlieb Wagner]], germana [[vitejo|vitejisto]] kaj gastejestro (n. [[1794]]) * [[1891]]: [[Charles Stewart Parnell]], irlanda [[terposedanto]], fondinto de [[Irlanda Parlamenta Partio]] (n. [[1846]]) * [[1892]]: [[Alfred, Lord Tennyson]], angla poeto (n. [[1809]]) * [[1905]]: [[Ferdinand von Richthofen]], germana geografo, geologo, esploristo (n. [[1833]]) * [[1919]]: [[Ricardo Palma]], perua ĵurnalisto, verkisto, bibliotekisto kaj politikisto (n. [[1833]]) * [[1925]]: [[Mihály Zsilinszky]], hungara politikisto, instruisto, historiisto (n. [[1838]]) * [[1935]]: [[László Lengyel (ĵurnalisto)|László Lengyel]], hungara ĵurnalisto kaj redaktoro (n. [[1883]]) * [[1938]]: [[János Berecz]], hungara kuracisto, ginekologo, profesoro (n. [[1884]]) * [[1947]]: [[Zoltán Finta]], hungara poeto, verkisto, ĵurnalisto (n. [[1893]]) * [[1947]]: [[Leevi Antti Madetoja]], finna komponisto (n. [[1887]]) * [[1953]]: [[Vera Muĥina]], soveta skulptistino (n. [[1898]]) * [[1960]]: [[Karel Absolon]], ĉeĥa paleontologo, speleologo, zoologo kaj arkeologo (n. [[1877]]) * [[1962]]: [[Tod Browning]], usona aktoro, [[skripto|skriptisto]] kaj reĝisoro (n. [[1880]]) * [[1971]]: [[Vláďa Zíka]], ĉeĥa verkisto (n. [[1900]]) * [[1981]]: [[Anwar al-Sadat]], prezidento de Egiptio Nobelpremiita (n. [[1918]]) * [[1981]]: [[Elemér Kocsis]], rumania hungara futbalisto (n. [[1910]]) * [[1982]]: [[Béla Bíró (arthistoriisto)|Béla Bíró]], hungara arthistoriisto, artkritikisto, profesoro (n. [[1899]]) * [[1989]]: [[Bette Davis]], usona aktorino (n. [[1908]]) * [[1995]]: [[Iván Mándy]], hungara verkisto kaj scenaristo (n. [[1918]]) * [[1997]]: [[István Szabó (kuracisto)|István Szabó]], rumania hungara kuracisto (n. [[1921]]) * [[1999]]: [[Amália Rodrigues]], portugala [[faduo]]-kantistino (n. [[1920]]) * [[2002]]: [[Yang Yide]], ĉina [[esperantisto]], kontribuinta al Esperantomovado en [[Ljaŭningo]] (n. [[1918]]) * [[2004]]: [[Yogi Bhajan]], barata [[sikismo|siĥa]] jogano (n. [[1929]]) * [[2004]]: [[Dezső Jenei]], rumania hungara inĝeniero pri mekaniko, vortaristo (n. [[1919]]) * [[2010]]: [[Colette Renard]], franca kantistino kaj aktorino (n. [[1924]]) * [[2012]]: [[Chadli Bendjedid]], [[prezidento de Alĝerio]] (n. [[1929]]) * [[2014]]: [[Igor Mitoraj]], pola [[skulptisto]] (n. [[1944]]) * [[2015]]: [[Árpád Göncz]], prezidento de [[Hungario]] (n. [[1922]]) * [[2016]]: [[Tadeusz Ryba]], pola aktivulo de postmilita kontraŭkomunista ribelo (n. [[1928]]) * [[2016]]: [[György Márkus]], hungara filozofo (n. [[1934]]) * [[2017]]: [[József Nepp]], hungara [[animaciisto]] reĝisoro, komponisto, scenaristo (n. [[1934]]) * [[2017]]: [[Ralphie May]], usona muzikisto, verkisto, komikulo kaj aktoro (n. [[1972]]) * [[2018]]: [[Montserrat Caballé]], kataluna operkantistino ([[soprano]]) (n. [[1933]]) * [[2019]]: [[Vlasta Chramostová]], ĉeĥa aktorino (n. [[1926]]) * [[2020]]: [[Eddie Van Halen]], usona gitaristo (n. [[1955]]) * [[2026]]: [[Eva Marie Saint]], usona aktorino (n. [[1924]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Liturgia jaro|Festoj kaj rememoroj]] en [[Katolika Eklezio]]: sankta [[Bruno de Kolonjo]], [[abato]], fondinto de [[kartuzianoj]] * [[Turkmenistano]]: Memortago, la tago de nacia funebro == Tagoj de [[semajno]] == La '''6-a de oktobro''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]; {{Projektoj|wikinewscat=6-a de oktobro}} * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]. [[Kategorio:6-a de oktobro| ]] [[Kategorio:Oktobro|06]] [[Kategorio:6-a tago de la monato|#10]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#1006]] 6mq2r82b00ua4zn34ieo8a9bu54iqw4 0 9481 9490005 9421659 2026-10-07T17:07:45Z Sj1mor 12103 9490005 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:20130811 - FESTO-Reveno en Amikejo - Nikolin 0085 © JM Nicolas de Buyl.jpg|eta|Nikolin' en [[FESTO]] - Reveno en Amikejon - 2013, © JM Nicolas de Buyl]] '''Nikolin'''' estas Esperanta [[artistnomo]] de '''Nicole PAIROUX''' (naskiĝis en [[Ciney|Leignon]] la [[29-a de junio|29-an de junio]] [[1936]] kaj mortis en [[Namuro (urbo)|Bouge]] la [[21-a de julio|21-an de julio]] [[2024]]) estis belga [[Instruisto|instruistino]], [[Poezio|poetino]], [[Kantisto|kantistino]] kaj [[Listo de belgaj esperantistoj|esperantistino]]. Post memstara debuto per 45-turna disko en 1986, [[LF-koop]] rimarkis kaj lanĉis ŝin per la kasedo "Invito al ĝojo" (1988). Sekvis tre kreiva jaro 1989, kun la kasedoj "''Nur per amo''" kaj "''Jula lando''", la 33-turna disko "''La Esperanto-knabino''", la muzika filmo "[[Kiam Parizo estis Parizo eĉ por ni esperantistoj|Kiam Parizo estis Parizo eĉ por ni esperantistoj"]]. Nikolin' produktis ĉe [[LF-koop]] ankaŭ lulkantan kasedon "''Laŭ lula ondo''" kaj kompaktan diskon "''Inter du amsezonoj''" (1993). Dotita je nature ĉarma kaj freŝa voĉo, ŝi interpretis tekstojn tradukitajn aŭ originalajn, interalie de [[Georges Lagrange]], [[Perla Martinelli]], [[Claude Piron]] kaj precipe de [[Giorgio Silfer]]. Ŝi kunlaboris ankaŭ por la [[Esperanta Songazeto]]. Ekde [[1996]] Nicole Pairoux gvidis kantatelierojn (kun kantoj el diversaj kulturoj, ekzemple sanktaj hindaj [[Ĉanto|ĉantoj]] kaj [[Mantro|mantroj]])<ref>(fr) [https://maisondelapoesie.be/poetes-list/pairoux-nicole/ Nicole Pairoux], Maison de la poésie, Namur.</ref>. Ŝi ankaŭ partoprenis kun kanto en Esperanto en kompaktdisko "''Eveil des langues''" (konsciiĝo pri la diverseco de lingvoj de kiuj15 estas aŭdeblaj en la KD) kun akompanata eduka dosiero por lernejoj, eldonita de la franclingva komunumo en Belgio<ref>(fr) ''[http://www.enseignement.be/index.php?page=24987 L’éveil aux langues]'' - Introduction, Fédération Bruxelles-Wallonie - Enseignement.</ref>. Post multaj sukcesaj prezentoj kaj turneoj, ofte organizitaj de [[LF-koop]], ŝi komencis retiriĝi el la scenejo meze de la [[1990-aj jaroj|1990-aj]] jaroj, por reveni en la [[2000-aj jaroj]]: • en 2003 dum la [[PostSomera KlaĉKunveno]] en [[Namuro (urbo)|Namur]], Belgio • en 2012 ŝi koncertis dum la [[Zamenhofa Tago|Zamenhof-festo]] en [[Bruselo]] ĉe Mundo-B Kamilou. • en aŭgusto 2013 ŝi koncertis en [[Kelmis]] (La Calamine) dum [[FESTO]]: Reveno al [[Moresnet neŭtrala|Amikejo]]. Ŝia lasta partopreno en belga Esperanto-aranĝo okazis en 2015 dum [[PEKO (Esperanto-renkontiĝo)|PEKO]] en [[Gesves|Mozet]] ([[Gesves]]), dum ŝi samjare devis rezigni partopreni pro malsano al la inaŭguro de la Okcidenta Legacio de la [[Esperanta Civito]] en Bruselo<ref>(eo) ''Estingiĝis la voĉo kaj la gurdo de Nikolin''', HeKo, [[Heroldo de Esperanto]], p. 3, n-ro 11, decembro 2025.</ref>. [[Dosiero:20130811 - FESTO-Reveno en Amikejo - Nikolin 0071 © JM Nicolas de Buyl.jpg|eta|Nikolin' koncertas dum FESTO, 2013, © JM Nicolas de Buyl]] == Diskografio == * Inter du am-sezonoj (1993) *# Mirinda urbo (Filho - Perina) *# Ke ĉiuj iru al infero (Chaves) *# Melodio (Rubinstein - Farkas) *# Blanka Kristnasko (Berlin - Martinelli) *# Afrika julkanto (popola ruanda - Silfer) *# La jaro baldaŭ for (popola skota - Silfer) *# Fia Pariz' (Ferré - Piron) *# Muziknotoj tri (Delerue - Colpi - Lagrange) *# Marĵonela (Lemarque - Revil - Silfer) *# La tempo ĉeriza (Clément - Anonima) *# La bona formiko (Tarallo - Silfer) *# La Esperanto-knabino (Tarallo - Silfer) *# Serena lulkanto (Tarallo - Silfer) *# Somertemp' (Gerschwin - De Bose Heyward - Martinelli) *# Sur la place (Brel) *# Il pleut sur Bruxelles (Shuman) *# Les feuilles mortes (Kosma - Prevert) *# Padam (Glanzberg - Contet) *# Jam temp' està (Moustaki - Silfer) *# La stagione del tuo amore (De André - Silfer) *# Lulkanto (Mikola - Cappelle/József - Kalocsay) *# C'est beau la vie (Ferrat) * Laŭ lula ondo (1990) *# Serena lulkanto *# Ho bebo ekdormu jam *# Siberia lulkanto *# Vi kuŝu neste bela beb' *# Tenere ĉirpas gril' *# Bonan nokton *# Israela lulkanto *# Karelia lulkanto *# Patrina man' *# Vjetnama patrino *# Somertemp' * Nur per amo (1989) * Jula Lando (1988) * Invito al ĝojo (1987) * Haveno (1984) == Vidu ankaŭ == [[Konscio pri lingvoj]] == Eksteraj ligiloj == (france) [http://www.enseignement.be/download.php?do_id=3122 Eveil aux langues, KD kun eduka dosiero] (PDF) == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio: Esperanto-muziko]] [[Kategorio: Belgaj kantistoj]] [[Kategorio:Artistnomoj]] [[Kategorio:Belgaj esperantistoj]] a6p5aco1yui8yg0kmi3ihhqwn918dym 9490054 9490005 2026-10-07T18:04:21Z Arbarulo 135469 miskorekto 9490054 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:20130811 - FESTO-Reveno en Amikejo - Nikolin 0085 © JM Nicolas de Buyl.jpg|eta|Nikolin' en [[FESTO]] - Reveno en Amikejon - 2013, © JM Nicolas de Buyl]] '''Nikolin'''' estas Esperanta [[artistnomo]] de '''Nicole PAIROUX''' (naskiĝis en [[Ciney|Leignon]] la [[29-a de junio|29-an de junio]] [[1936]] kaj mortis en [[Namuro (urbo)|Bouge]] la [[21-a de julio|21-an de julio]] [[2024]]) estis belga [[Instruisto|instruistino]], [[Poezio|poetino]], [[Kantisto|kantistino]] kaj [[Listo de belgaj esperantistoj|esperantistino]]. Post memstara debuto per 45-turna disko en 1986, [[LF-koop]] rimarkis kaj lanĉis ŝin per la kasedo "Invito al ĝojo" (1988). Sekvis tre kreiva jaro 1989, kun la kasedoj "''Nur per amo''" kaj "''Jula lando''", la 33-turna disko "''La Esperanto-knabino''", la muzika filmo "[[Kiam Parizo estis Parizo eĉ por ni esperantistoj|Kiam Parizo estis Parizo eĉ por ni esperantistoj"]]. Nikolin' produktis ĉe [[LF-koop]] ankaŭ lulkantan kasedon "''Laŭ lula ondo''" kaj kompaktan diskon "''Inter du amsezonoj''" (1993). Dotita je nature ĉarma kaj freŝa voĉo, ŝi interpretis tekstojn tradukitajn aŭ originalajn, interalie de [[Georges Lagrange]], [[Perla Martinelli]], [[Claude Piron]] kaj precipe de [[Giorgio Silfer]]. Ŝi kunlaboris ankaŭ por la [[Esperanta Songazeto]]. Ekde [[1996]] Nicole Pairoux gvidis kantatelierojn (kun kantoj el diversaj kulturoj, ekzemple sanktaj hindaj [[Ĉanto|ĉantoj]] kaj [[Mantro|mantroj]])<ref>(fr) [https://maisondelapoesie.be/poetes-list/pairoux-nicole/ Nicole Pairoux], Maison de la poésie, Namur.</ref>. Ŝi ankaŭ partoprenis kun kanto en Esperanto en kompaktdisko "''Eveil des langues''" (konsciiĝo pri la diverseco de lingvoj de kiuj15 estas aŭdeblaj en la KD) kun akompana eduka dosiero por lernejoj, eldonita de la franclingva komunumo en Belgio<ref>(fr) ''[http://www.enseignement.be/index.php?page=24987 L’éveil aux langues]'' - Introduction, Fédération Bruxelles-Wallonie - Enseignement.</ref>. Post multaj sukcesaj prezentoj kaj turneoj, ofte organizitaj de [[LF-koop]], ŝi komencis retiriĝi el la scenejo meze de la [[1990-aj jaroj|1990-aj]] jaroj, por reveni en la [[2000-aj jaroj]]: • en 2003 dum la [[PostSomera KlaĉKunveno]] en [[Namuro (urbo)|Namur]], Belgio • en 2012 ŝi koncertis dum la [[Zamenhofa Tago|Zamenhof-festo]] en [[Bruselo]] ĉe Mundo-B Kamilou. • en aŭgusto 2013 ŝi koncertis en [[Kelmis]] (La Calamine) dum [[FESTO]]: Reveno al [[Moresnet neŭtrala|Amikejo]]. Ŝia lasta partopreno en belga Esperanto-aranĝo okazis en 2015 dum [[PEKO (Esperanto-renkontiĝo)|PEKO]] en [[Gesves|Mozet]] ([[Gesves]]), dum ŝi samjare devis rezigni partopreni pro malsano al la inaŭguro de la Okcidenta Legacio de la [[Esperanta Civito]] en Bruselo<ref>(eo) ''Estingiĝis la voĉo kaj la gurdo de Nikolin''', HeKo, [[Heroldo de Esperanto]], p. 3, n-ro 11, decembro 2025.</ref>. [[Dosiero:20130811 - FESTO-Reveno en Amikejo - Nikolin 0071 © JM Nicolas de Buyl.jpg|eta|Nikolin' koncertas dum FESTO, 2013, © JM Nicolas de Buyl]] == Diskografio == * Inter du am-sezonoj (1993) *# Mirinda urbo (Filho - Perina) *# Ke ĉiuj iru al infero (Chaves) *# Melodio (Rubinstein - Farkas) *# Blanka Kristnasko (Berlin - Martinelli) *# Afrika julkanto (popola ruanda - Silfer) *# La jaro baldaŭ for (popola skota - Silfer) *# Fia Pariz' (Ferré - Piron) *# Muziknotoj tri (Delerue - Colpi - Lagrange) *# Marĵonela (Lemarque - Revil - Silfer) *# La tempo ĉeriza (Clément - Anonima) *# La bona formiko (Tarallo - Silfer) *# La Esperanto-knabino (Tarallo - Silfer) *# Serena lulkanto (Tarallo - Silfer) *# Somertemp' (Gerschwin - De Bose Heyward - Martinelli) *# Sur la place (Brel) *# Il pleut sur Bruxelles (Shuman) *# Les feuilles mortes (Kosma - Prevert) *# Padam (Glanzberg - Contet) *# Jam temp' està (Moustaki - Silfer) *# La stagione del tuo amore (De André - Silfer) *# Lulkanto (Mikola - Cappelle/József - Kalocsay) *# C'est beau la vie (Ferrat) * Laŭ lula ondo (1990) *# Serena lulkanto *# Ho bebo ekdormu jam *# Siberia lulkanto *# Vi kuŝu neste bela beb' *# Tenere ĉirpas gril' *# Bonan nokton *# Israela lulkanto *# Karelia lulkanto *# Patrina man' *# Vjetnama patrino *# Somertemp' * Nur per amo (1989) * Jula Lando (1988) * Invito al ĝojo (1987) * Haveno (1984) == Vidu ankaŭ == [[Konscio pri lingvoj]] == Eksteraj ligiloj == (france) [http://www.enseignement.be/download.php?do_id=3122 Eveil aux langues, KD kun eduka dosiero] (PDF) == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio: Esperanto-muziko]] [[Kategorio: Belgaj kantistoj]] [[Kategorio:Artistnomoj]] [[Kategorio:Belgaj esperantistoj]] k1n2izzeymxbudev0b6puxzxh6xa4vm 9490069 9490054 2026-10-07T18:35:44Z Sj1mor 12103 9490069 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:20130811 - FESTO-Reveno en Amikejo - Nikolin 0085 © JM Nicolas de Buyl.jpg|eta|Nikolin' en [[FESTO]] - Reveno en Amikejon - 2013, © JM Nicolas de Buyl]] '''Nikolin'''' estas Esperanta [[artistnomo]] de '''Nicole PAIROUX''' (naskiĝis en [[Ciney|Leignon]] la [[29-a de junio|29-an de junio]] [[1936]] kaj mortis en [[Namuro (urbo)|Bouge]] la [[21-a de julio|21-an de julio]] [[2024]]) estis belga [[Instruisto|instruistino]], [[Poezio|poetino]], [[Kantisto|kantistino]] kaj [[Listo de belgaj esperantistoj|esperantistino]]. Post memstara debuto per 45-turna disko en 1986, [[LF-koop]] rimarkis kaj lanĉis ŝin per la kasedo "Invito al ĝojo" (1988). Sekvis tre kreiva jaro 1989, kun la kasedoj "''Nur per amo''" kaj "''Jula lando''", la 33-turna disko "''La Esperanto-knabino''", la muzika filmo "[[Kiam Parizo estis Parizo eĉ por ni esperantistoj]]". Nikolin' produktis ĉe [[LF-koop]] ankaŭ lulkantan kasedon "''Laŭ lula ondo''" kaj kompaktan diskon "''Inter du amsezonoj''" (1993). Dotita je nature ĉarma kaj freŝa voĉo, ŝi interpretis tekstojn tradukitajn aŭ originalajn, interalie de [[Georges Lagrange]], [[Perla Martinelli]], [[Claude Piron]] kaj precipe de [[Giorgio Silfer]]. Ŝi kunlaboris ankaŭ por la [[Esperanta Songazeto]]. Ekde [[1996]] Nicole Pairoux gvidis kantatelierojn (kun kantoj el diversaj kulturoj, ekzemple sanktaj hindaj [[Ĉanto|ĉantoj]] kaj [[Mantro|mantroj]])<ref>(fr) [https://maisondelapoesie.be/poetes-list/pairoux-nicole/ Nicole Pairoux], Maison de la poésie, Namur.</ref>. Ŝi ankaŭ partoprenis kun kanto en Esperanto en kompaktdisko "''Eveil des langues''" (konsciiĝo pri la diverseco de lingvoj de kiuj15 estas aŭdeblaj en la KD) kun akompana eduka dosiero por lernejoj, eldonita de la franclingva komunumo en Belgio<ref>(fr) ''[http://www.enseignement.be/index.php?page=24987 L’éveil aux langues]'' - Introduction, Fédération Bruxelles-Wallonie - Enseignement.</ref>. Post multaj sukcesaj prezentoj kaj turneoj, ofte organizitaj de [[LF-koop]], ŝi komencis retiriĝi el la scenejo meze de la [[1990-aj jaroj|1990-aj]] jaroj, por reveni en la [[2000-aj jaroj]]: • en 2003 dum la [[PostSomera KlaĉKunveno]] en [[Namuro (urbo)|Namur]], Belgio • en 2012 ŝi koncertis dum la [[Zamenhofa Tago|Zamenhof-festo]] en [[Bruselo]] ĉe Mundo-B Kamilou. • en aŭgusto 2013 ŝi koncertis en [[Kelmis]] (La Calamine) dum [[FESTO]]: Reveno al [[Moresnet neŭtrala|Amikejo]]. Ŝia lasta partopreno en belga Esperanto-aranĝo okazis en 2015 dum [[PEKO (Esperanto-renkontiĝo)|PEKO]] en [[Gesves|Mozet]] ([[Gesves]]), dum ŝi samjare devis rezigni partopreni pro malsano al la inaŭguro de la Okcidenta Legacio de la [[Esperanta Civito]] en Bruselo<ref>(eo) ''Estingiĝis la voĉo kaj la gurdo de Nikolin''', HeKo, [[Heroldo de Esperanto]], p. 3, n-ro 11, decembro 2025.</ref>. [[Dosiero:20130811 - FESTO-Reveno en Amikejo - Nikolin 0071 © JM Nicolas de Buyl.jpg|eta|Nikolin' koncertas dum FESTO, 2013, © JM Nicolas de Buyl]] == Diskografio == * Inter du am-sezonoj (1993) *# Mirinda urbo (Filho - Perina) *# Ke ĉiuj iru al infero (Chaves) *# Melodio (Rubinstein - Farkas) *# Blanka Kristnasko (Berlin - Martinelli) *# Afrika julkanto (popola ruanda - Silfer) *# La jaro baldaŭ for (popola skota - Silfer) *# Fia Pariz' (Ferré - Piron) *# Muziknotoj tri (Delerue - Colpi - Lagrange) *# Marĵonela (Lemarque - Revil - Silfer) *# La tempo ĉeriza (Clément - Anonima) *# La bona formiko (Tarallo - Silfer) *# La Esperanto-knabino (Tarallo - Silfer) *# Serena lulkanto (Tarallo - Silfer) *# Somertemp' (Gerschwin - De Bose Heyward - Martinelli) *# Sur la place (Brel) *# Il pleut sur Bruxelles (Shuman) *# Les feuilles mortes (Kosma - Prevert) *# Padam (Glanzberg - Contet) *# Jam temp' està (Moustaki - Silfer) *# La stagione del tuo amore (De André - Silfer) *# Lulkanto (Mikola - Cappelle/József - Kalocsay) *# C'est beau la vie (Ferrat) * Laŭ lula ondo (1990) *# Serena lulkanto *# Ho bebo ekdormu jam *# Siberia lulkanto *# Vi kuŝu neste bela beb' *# Tenere ĉirpas gril' *# Bonan nokton *# Israela lulkanto *# Karelia lulkanto *# Patrina man' *# Vjetnama patrino *# Somertemp' * Nur per amo (1989) * Jula Lando (1988) * Invito al ĝojo (1987) * Haveno (1984) == Vidu ankaŭ == [[Konscio pri lingvoj]] == Eksteraj ligiloj == (france) [http://www.enseignement.be/download.php?do_id=3122 Eveil aux langues, KD kun eduka dosiero] (PDF) == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio: Esperanto-muziko]] [[Kategorio: Belgaj kantistoj]] [[Kategorio:Artistnomoj]] [[Kategorio:Belgaj esperantistoj]] 5l851b2hejb2mfuduco33a5klcn0cbr 0 11410 9489922 8800343 2026-10-07T12:09:40Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9489922 wikitext text/x-wiki {{Unua}} {{Informkesto Esperanto-libro | titolo = Devoj de la Homo | aŭtoro = Giuseppe Mazzini | eldonjaro = 1922 | reeldono = | eldonurbo = [[Ĝenovo]] | eldoninto = Laborista Esperanta-Grupo | paĝoj = 164 | isbn = | bildo = 1922 Devoj de la Homo 2.jpeg }} '''''Devoj de la Homo''''' <ref>[[Petro Stojan]] 1929 : ''[[Bibliografio de Internacia Lingvo]]'', numero 4466 paĝo 383.</ref> <ref> tiele literumita en ''[[Enciklopedio de Esperanto]]'' kaj en ''Historio de Esperanto'' de [[Léon Courtinat]]'' </ref><ref> 1934 : ''Enciklopedio de Esperanto''</ref> ([[Itala lingvo|Itale]]: ''Dei Doveri dell' Uomo'') estas libro verkita de [[Giuseppe Mazzini]]. El la itala tradukis ĝin [[Michele Arabeno]]. La 164-paĝa libro aperis en la jaro [[1922]] en [[Ĝenevo]]. Ĝi pritraktas la [[Patriotismo|patriotismajn]] temojn "Penso kaj Agado", "Dio kaj Popolo". La libro estas eldonita en 10 000 ekzempleroj per publika monkolektado kaj senpage dissendata. == Recenzoj == {{Citaĵo|Nobla itala patrioto estis Mazzini. Liaj ''Devoj de l' Homo'' estis dediĉitaj al la italaj laboristoj. La tradukon entreprenis la Ĝenova laborista grupo por honori sian samurban apostolon en la 50-a datreveno de lia morto. La [[stilo]] estas tiu de publika alparolo kaj la traduko bone konservis tiun econ. Sed pri la temo mem oni devas konstati ke tiaj moralaj, politikaj kaj ekonomiaj pripensoj kaj konsilioj rapide kadukiĝas se la verko, restas interesa je historia aŭ stila vidpunkto, ĝi perdis sian efikon; la rapida evoluo de l' vivkondiĉoj kaj pensmanierojn igas maltrafaj multajn argumentojn kaj rezonojn. Kion la libro montras estas ke Mazzini havis siatempe altan idealon kaj ke li elokvente dissemis siajn utilajn admonojn. |1923, [[Historio de Esperanto (Courtinat)|Historio de Esperanto]] II, paĝo 527}} {{citaĵo|Mazzini (1805—1872) fama itala socialisto kaj agitatoro, naskiĝis en Pisa, agis en Genova kiel advokato kaj ĵurnalisto. Li estis entuziasma batalanto por la idealoj de l’ homaro: libereco kaj [[egaleco]]. Kiel "[[carbonaro]]“ li estis ekzilita kaj pro konspiro, gvidita de li el Geneve (Svisujo), en "[[kontumacio]]“ kondamnita al morto. En 1848 li revenis Italujon, kie li fondis gazetojn kaj estis elektita deputito. Post lia morto la itala parlamento rekonis liajn meritojn kaj la itala popolo eĉ nun gloras lian memoron. M. skribis multajn valorajn, ĉefe sociologiajn verkojn, inter kiuj la "Devoj de la homo“ estas unu el la plej konataj. Ĝi estas valora por ĉiu civilizila homo. Pro tio estas tre salutinda la eldono en Esperanto, per kiu la grava verko povas esti konigita al la internacia legantaro. Sed bedaŭrinde la traduko estas tiel malbona, ke ni povas ĝin nur mallaŭdi, eĉ ne konsiderante la amason da preseraroj. Espereble plibonigita flue esperantstila noveldono iam ebligos al ni ĝui ĉi tiun eminentan libron. |[[Walter Smital|W. Smital]]. Aŭstria Esperantisto n047 (okt 1928)}} {{citaĵo|Gravan laboron liveris nia malnova samideano Arabeno, tradukante tiun gravan verkon de la famekonata itala politikisto kaj ekonomiisto. Laŭ lingva vidpunkto lia traduko okupos honoran lokon en la Esperanta libraro.|[[Belga Esperantisto]] n088-089 (jun-jul 1922)}} {{citaĵo|Se iu persono ne legis la verkon de Mazzini li devas legi la esperantan eldonon. Eĉ se li legis la eldonon anglan, li ankaŭ devus legi tiun ĉi eldonon. Giuseppe Mazzini estis Itala patrioto kiu tre klopodis pri la unuiĝo de Italujo en Patrolando. Oni ekzilis lin. Li vizitis Anglujon kaj dum sia restado li skribis al la italaj laboristoj tiujn [[traktaĵo]]jn. Estas atentinde ke Mazzini emfazis la devojn kiujn la homoj ŝuldas al la socio, kaj ne la rajtojn de la individuo. La edukado estas la ŝlosilo. Per la edukado oni povas scii siajn devojn pri Dio, pri la leĝo, la homaro, la familio, la patrujo kaj pri si mem. La celo de la [[edukado]] estas internacia Frateco, kaj la koopera [[asocio]] de homoj en la industrio kaj aliaj sferoj. Iu rimarkis, ke la lingvo de ni parolata estas malsama, sed Mazzini diras, “la larmoj, la agado, la martireco formas lingvon komunan por ĉiaj kaj kiun vi ĉiuj komprenas.” Mi opinias ke se li nune vivus li subtenus [[Esperanto]]n. Liaj diraĵoj pri la emancipado de virinoj tre ĝojigas MIN. La stilo estas simpla kaj oni povas facile kompreni ĝin. Estas plej bone ke mi finu per paragrafo el la [[antaŭparolo]] de la tradukinto : “Liaj “Devoj de la Homo' estas verko leginda ne nur por italoj sed por ĉiuj mondanoj. Kaj ĉar en ĝiaj paĝoj spiras la interna ideo de la esperantismo, mi ĝin fidele tradukis en la lingvon de li profetitan, penante konservi kiel eble plej lian stilon, por modeste honori mian grandan samurbanon, Profeton de Italujo, Apostolon de la Homaro, en la 50-a datreveno de lia morto.” Kun tio mi tute konsentas.|TERENCE LANE. [[La Brita Esperantisto]] - Numero 214, Januaro (1923) }} == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Portalo|Literaturo}} * [https://archive.org/details/MazziniDevojHomo ''Devoj de la Homo''], traduko de [[Michele Arabeno]] (1872-1936). * [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl.htm ''Enciklopedio de Esperanto''/D] en sia originala formo en la Interreto * [http://data.onb.ac.at/rec/AC00935764 Katalogo de] [[Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj]] * [https://anet.be/record/opacehc/c:lvd:866463/E Katalogo de] [[Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience]] * [https://epo.librarything.com/work/6499709/details/209734137 Katalogo "Erfgoedbib"] en ''[[LibraryThing]]'' * [https://web.archive.org/web/20260407014352/http://biblioteko.esperanto.cat/cgi-bin/koha/opac-search.pl?q=Devoj+de+la+Homo&branch_group_limit= Katalogo de] [[Kataluna Esperanto-Asocio]] <Br/> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Verkoj el la esperantigita itallingva literaturo]] [[Kategorio:Antverpena Lingvo-libraro]] [[Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj]] [[Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience]] [[Kategorio:Katalogo de Kataluna Esperanto-Asocio]] [[Kategorio:Katalogo de Nacia Biblioteko de Esperanto]] f983o6vhpm72c6866v91j2441s8mnxn 0 11565 9490147 9362990 2026-10-07T21:42:48Z Kani 670 9490147 wikitext text/x-wiki {{Unua}} {{Informkesto renkontiĝo}} [[File:UKo de 1909.jpg|thumb|maldekstre|400ra|Zamenhof en la podio]] La '''5-a [[Universala Kongreso]]''' okazis en [[Barcelono]], [[Hispanio]], en 1909 sub la nomo la V-a Tutmonda Kongreso de Esperanto. 1287 partoprenantoj el 32 landoj ĉeestis kaj [[Frederic Pujulà i Vallès]] estis la Prezidanto. Rimarkinde, [[Alfonso la 13-a (Hispanio)|Reĝo Alfonso XIII de Hispanio]] ĉeestis kaj montris sian subtenon de la lingvo. Tie la reĝo renkontis D-ro Zamenhof kaj donis al li la titolon de ''Comendador de la Orden de Isabel la Católica'' (Komandanto de la Ordeno de "Izabel la Katolika") kaj post tio la registaro oficiale permesis ke oni instruu Esperanton en la oficialaj lernejoj, komencanta kun la Centrala Universitato de Madrido. Krome, la kongreso ankaŭ havis iom da sennaciista sento ĉar partoprenis pluraj anarkiistaj, komunistaj kaj respublikaj Esperantistoj. Nelonge antaŭe, lokaj maldekstristaj Esperantistoj inkluziviĝis en '[[Tragika Semajno|La Tragika Semajno]]', sanga ribelo en Barcelono sufokita de la armeo, kun pli ol cent mortintoj, dekoj da bruligitaj preĝejoj kaj miloj da arestitoj. Ties partoprenado en tiu konflikto estis reprezentata en la kataluna filmo [[Esperanto-filmo#Filmoj_kun_esperanta.C4.B5oj|"ciutat cremada”]] (1976). [[Dosiero:UK1909 Solena Malfermo.jpg|eta|300ra|Solena malfermo]] [[Dosiero:Kongresakarto de la Internacia Esperantista Kongreso, Barcelono, 1909.jpg|eta|Kongresa karto de Maria Posenaer (Belgio), UK Barcelona, 1909]] [[Dosiero:Poŝtkarto de 5-a UK.png|400ra|dekstra|eta|Poŝtkarto de la 5-a [[UK]] en [[1909]], [[Barcelono]]. Vidiĝas en ĝi [[Hippolyte Sebert|Generalo Sebert]], [[L. L. Zamenhof]], [[Klara Zamenhof|Klara]] kun komitatanoj [[Frederic Pujulà i Vallès]], Prezidanto de la kongreso kaj lia edzino Germaine Rebours de Pujulà, sekretariino.]] == Teatraĵo prezentita == * ''[[Mistero de Doloro]]'' de [[Adrià Gual]], reĝisoris la tradukinto [[Frederic Pujulà i Vallès]], tiam direktoro de la ''[[Teatro Romea]]'', prezentis profesiaj geaktoroj. == Eksteraj ligiloj == * [https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/51847/edition/47024/content Kongresa libro]{{404|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Projektoj|s=Kategorio:UK 1909}} {{UK1910}} [[Kategorio:Esperanto-renkontiĝoj en 1909]] [[Kategorio:Universala Kongreso de Esperanto|09 1909]] [[Kategorio:Barcelono]] [[Kategorio:1909 en Hispanio]] [[Kategorio:Esperanto-renkontiĝoj en Hispanio]] p3pfsiu3lmecuzpeexqmgb79i6vdngj 0 12232 9490311 9346146 2026-10-08T11:29:08Z Roberto 609 9490311 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}}{{Informkesto homo}}[[Dosiero:1904 Advokato Patelin.jpeg|eta|''Advokato Patelin'', 1904.]] '''Joseph Evrot''' [evro] (ps. ''Verto'') estis franca esperantisto, licea prof. Nask. 13 apr 1859 en [[Chambéry]], mortis 3 marto 1920 en [[Bonneville]]. Gvidis unu el la unuaj kursoj en liceo pri Esperanto ([[Grenoble]] 1902). Prezidanto de grupoj (Grenoble, Chambéry). Li estis licea profesoro sinsekve en Bourg, en Limoges, en Chambéry; en ĉiuj ĉi urboj li propagandis Esperanton, gvidis kursojn kaj fondigis grupon<ref>Esperanto n236 apr 1920</ref>. ==Verkoj== Verkis artikolojn en francaj kaj Esperant-aj gazetoj krom propagandajn broŝurojn. ===Tradukoj=== [[David-Augustin de Brueys|Brueys]] kaj [[Jean Palaprat|Palaprat]]: ''Advokato Patelin'', 1904. Postlasis kelkajn nepresitajn manuskriptojn (''Georges Dandin'', de [[Molière]]). L. K 1909. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://esperanto.limousin.free.fr/ Espéranto Limousin vidu histoire (historio)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120527142218/http://esperanto.limousin.free.fr/ |date=2012-05-27 }} {{fr}} * [[s:File:EO Brueys Palaprat - Advokato Patelin 2a eld 1906.pdf|Skanaĵo de ''Advokato Patelin'']], 2-a eldono (1906) en Vikimedia Komunejo * [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl.htm ''Enciklopedio de Esperanto''/E] en sia originala formo en la Interreto * [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/enciklopedio-de-esperanto-1933.pdf ''Enciklopedio de Esperanto''] en elŝutebla versio (PDF). [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1859|E]] [[Kategorio:Mortintoj en 1920|E]] pwkxkbjpybe4mhz2p22uisd1b179gai 0 13598 9489958 9489841 2026-10-07T14:25:21Z LilyKitty 25129 de recivoj en 2026 9489958 wikitext text/x-wiki {{Informkesto premio |priskribo de bildo= }} [[Dosiero:Svenska-Akademien.jpg|eta|300px|Sidejo de la [[Sveda Akademio]] en [[Stokholmo]]]] La '''[[Nobel-premio]] pri ĥemio''' estas disdonata ekde 1901 fare de la [[Sveda Akademio]] en [[Stokholmo]]. Jenaj personoj ricevis ĝin: == 1901-1920 == * [[1901]]: [[Jacobus Henricus van 't Hoff]] * [[1902]]: [[Hermann Emil Fischer]] * [[1903]]: [[August Svante Arrhenius]] * [[1904]]: [[William Ramsay]] * [[1905]]: [[Adolf Von Baeyer]] * [[1906]]: [[Henri Moissan]] * [[1907]]: [[Eduard Buchner]] * [[1908]]: [[Ernest Rutherford]] * [[1909]]: [[Wilhelm Ostwald]] * [[1910]]: [[Otto Wallach]] * [[1911]]: [[Marie Curie]] * [[1912]]: [[Viktor Grignard]] kaj [[Paul Sabatier]] * [[1913]]: [[Alfred Werner]] * [[1914]]: [[Theodore William Richards]] (aljuĝita en 1915) * [[1915]]: [[Richard Martin Willstätter]] * [[1916]]: ne aljuĝita * [[1917]]: ne aljuĝita * [[1918]]: [[Fritz Haber]] (aljuĝita en 1919) * [[1919]]: ne aljuĝita * [[1920]]: [[Walther Hermann Nernst]] (aljuĝita en 1921) == 1921-1940 == * [[1921]]: [[Frederick Soddy]] (aljuĝita en 1922) * [[1922]]: [[Francis William Aston]] * [[1923]]: [[Fritz Pregel]] * [[1924]]: ne aljuĝita * [[1925]]: [[Richard Adolf Zsigmondy]] (aljuĝita en 1926) * [[1926]]: [[Theodor Svedberg]] * [[1927]]: [[Heinrich Otto Wieland]] (aljuĝita en 1928) * [[1928]]: [[Adolf Otto Rerinhold Windaus]] * [[1929]]: [[Arthur Harden]] kaj [[Hans K. A. S. Von Euler-Chelpin]] * [[1930]]: [[Hans Fischer]] * [[1931]]: [[Carl Bosch]] kaj [[Friedrich Bergius]] * [[1932]]: [[Irving Langmuir]] * [[1933]]: ne aljuĝita * [[1934]]: [[Harold Clayton Urey]] * [[1935]]: [[Frédéric Joliot]] kaj [[Irène Joliot-Curie]] * [[1936]]: [[Peter Debye]] * [[1937]]: [[Walter Norman Haworth]] kaj [[Paul Karrer]] * [[1938]]: [[Richard Kuhn]] (aljuĝita en 1939 kaj rifuzita pro premo de Nazia Germanio, poste ricevita la honoro) * [[1939]]: [[Adolf F. J. Butenandt]] (rifuzita pro premo de Nazia Germanio, poste ricevita la honoro) kaj [[Leopold Ruzicka]] * [[1940]]: ne aljuĝita == 1941-1960 == * [[1941]]: ne aljuĝita * [[1942]]: ne aljuĝita * [[1943]]: [[George de Hevesy]] (aljuĝita en 1944) * [[1944]]: [[Otto Hahn]] (aljuĝita en 1945) * [[1945]]: [[Artturi Ilmari Virtanen]] * [[1946]]: [[James Batcheller Sumner]], [[John Howard Northrop]] kaj [[Wendell Meredith Stanley]] * [[1947]]: [[Robert Robinson]] * [[1948]]: [[Arne W. K. Tiselius]] * [[1949]]: [[William Francis Giauque]] * [[1950]]: [[Otto Diels|Otto P. H. Diels]] kaj [[Kurt Alder]] * [[1951]]: [[Edwin Mattison McMillan]] kaj [[Glenn Theodore Seaborg]] * [[1952]]: [[Archer J. P. Martin]] kaj [[Richard L. M. Synge]] * [[1953]]: [[Hermann Staudinger]] * [[1954]]: [[Linus Pauling]] * [[1955]]: [[Vincent du Vigneaud]] * [[1956]]: [[Cyril N. Hinshelwood]] kaj [[Nikolaj N. Semenov]] * [[1957]]: [[Alexander R. Todd]] * [[1958]]: [[Frederick Sanger]] * [[1959]]: [[Jaroslav Heyrovský]] * [[1960]]: [[Willard F. Libby]] == 1961-1980 == * [[1961]]: [[Melvin Calvin]] * [[1962]]: [[Max F. Perutz]] kaj [[John C. Kendrew]] * [[1963]]: [[Karl Ziegler]] kaj [[Giulio Natta]] * [[1964]]: [[Dorothy C. Hodgkin]] * [[1965]]: [[Robert B. Woodward]] * [[1966]]: [[Robert S. Mulliken]] * [[1967]]: [[Manfred Eigen]], [[Ronald G. W. Norrish]] kaj [[George Porter]] * [[1968]]: [[Lars Onsager]] * [[1969]]: [[Derek H. R. Burton]] kaj [[Odd Hassel]] * [[1970]]: [[Luis Federico Leloir]] * [[1971]]: [[Gerhard Herzberg]] * [[1972]]: [[Christian B. Anfinsen]], [[Stanford Moore]] kaj [[William H. Stein]] * [[1973]]: [[Ernst O. Fischer]] kaj [[Geoffrey Wilkinson]] * [[1974]]: [[Paul J. Flory]] * [[1975]]: [[John W. Cornforth]] kaj [[Vladimir Prelog]] * [[1976]]: [[William Num Lipscomb Jr.]] * [[1977]]: [[Ilya Prigogine]] * [[1978]]: [[Peter D. Mitchell]] * [[1979]]: [[Herbert C. Brown]] kaj [[Georg Wittig]] * [[1980]]: [[Paul Berg (ĥemiisto)|Paul Berg]], [[Walter Gilbert]] kaj [[Frederick Sanger]] == 1981-2000 == * [[1981]]: [[FUKUI Keni-ĉi]] kaj [[Roald Hoffmann]] * [[1982]]: [[Aaron Klug]] * [[1983]]: [[Henry Taube]] * [[1984]]: [[Robert B. Merrifield]] * [[1985]]: [[Herbert A. Hauptman]] kaj [[Jerome Karle]] * [[1986]]: [[Dudley R. Herschbach]], [[Yuan T. LEE]] kaj [[John Charles Polanyi]] * [[1987]]: [[Donald J. Cram]], [[Jean-Marie Lehn]] kaj [[Charles J. Pedersen]] * [[1988]]: [[Johann Deisenhofer]], [[Robert Huber]] kaj [[Hartmut Michel]] * [[1989]]: [[Sidney Altman]] kaj [[Thomas R. Cech]] * [[1990]]: [[Elias James Corey]] * [[1991]]: [[Richard R. Ernst]] * [[1992]]: [[Rudolph A. Marcus]] * [[1993]]: [[Kary B. Mullis]] kaj [[Michael Smith]] * [[1994]]: [[George A. Olah]] * [[1995]]: [[Paul J. Crutzen]], [[Mario J. Molina]] kaj [[F. Sherwood Rowland]] * [[1996]]: [[Robert Curl]], [[Harold Kroto]] kaj [[Richard Smalley]] * [[1997]]: [[Paul D. Boyer]], [[John E. Walker]] kaj [[Jens C. Skou]] * [[1998]]: [[Walter Kohn]] kaj [[John A. Pople]] * [[1999]]: [[Ahmed H. Zewail]] * [[2000]]: [[Alan J. Heeger]], [[Alan G. Macdiarmid]] kaj [[Shirakawa Hideki]] == 2001–2020 == * [[2001]]: [[William S. Knowles]], [[Noyori Ryoji]] kaj [[K. Barry Sharpless]] * [[2002]]: [[John B. Fenn]], [[Tanaka Koichi]] kaj [[Kurt Wüthrich]] * [[2003]]: [[Peter Agre]] kaj [[Roderick Mackinnon]] * [[2004]]: [[Aaron Ciechanover]], [[Avram Hershko]] kaj [[Irwin Rose]] * [[2005]]: [[Yves Chauvin]], [[Robert H. Grubbs]] kaj [[Richard R. Schrock]] * [[2006]]: [[Roger D. Kornberg]] * [[2007]]: [[Gerhard Ertl]] * [[2008]]: [[Osamu Shimomura]], [[Martin Chalfie]] kaj [[Roger Y. Tsien]] * [[2009]]: [[Venkatraman Ramakrishnan]], [[Thomas A. Steitz]] kaj [[Ada Yonath]] * [[2010]]: [[Richard F. Heck]], [[Ei-ichi Negishi]] kaj [[Akira Suzuki]] * [[2011]]: [[Dan Shechtman]] por la malkovro de [[kvazaŭkristalo]]j * [[2012]]: [[Robert Lefkowitz]] kaj [[Brian Kobilka]] * [[2013]]: [[Martin Karplus]], [[Michael Levitt]] kaj [[Arieh Warshel]] * [[2014]]: [[Eric Betzig]], [[Stefan Hell]] kaj [[William Moerner]] * [[2015]]: [[Tomas Lindahl]], [[Paul Modrich]] kaj [[Aziz Sancar]]<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2015/press.html Press Release: The Nobel Prize in Chemistry 2016]</ref> * [[2016]]: [[Jean-Pierre Sauvage]], [[Fraser Stoddart]] kaj [[Ben Feringa]]<ref>[http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2016/press.html Press Release: The Nobel Prize in Chemistry 2016]</ref> * [[2017]]: [[Jacques Dubochet]], [[Joachim Frank]] kaj [[Richard Henderson]]<ref>[https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2017/ The Nobel Prize in Chemistry 2017]</ref> * [[2018]]: [[Frances Arnold]], [[George P. Smith]] kaj [[Gregory Winter]]<ref> [http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2018/index.html The Nobel Prize in Chemistry 2018]</ref> * [[2019]]: [[John B. Goodenough]], [[M. Stanley Whittingham]] kaj [[Akira Joŝino]]<ref>[http://www.nobelprize.org./prizes/chemistry/2019/summary The Nobel Prize in Chemistry 2019]</ref> * [[2020]]: [[Emmanuelle Charpentier]] kaj [[Jennifer Doudna]]<ref>[http://www.nobelprize.org./prizes/chemistry/2020/press-release The Nobel Prize in Chemistry 2020]</ref> == 2021–nun == * [[2021]]: [[Benjamin List]] kaj [[David MacMillan]]<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2021/summary/ The Nobel Prize in Chemistry 2021]</ref> * [[2022]]: [[Carolyn R. Bertozzi]], [[Morten P. Meldal]] kaj [[Karl Barry Sharpless]]<ref>https://www.bbc.com/mundo/noticias-63066647</ref> * [[2023]]: [[Moungi G. Bawendi]], [[Louis E. Brus]] kaj [[Alexei Ekimov]]<ref> [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2023/summary/ The Nobel Prize in Chemistry 2023] </ref> * [[2024]]: [[David Baker]], [[Demis Hassabis]] kaj [[John M. Jumper]]<ref> [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2024/summary/ The Nobel Prize in Chemistry 2024] </ref> * [[2025]]: [[Susumu Kitagawa]], [[Richard Robson]] kaj [[Omar M. Yaghi]]<ref> [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2025/summary/ The Nobel Prize in Chemistry 2025] </ref> * [[2026]]: [[Henri Kagan]] kaj [[Kenzō Soai]]<ref> [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2026/summary/ The Nobel Prize in Chemistry 2026] </ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{projektoj|commonscat=Nobel Prize in Chemistry winners}} * [[Nobel-premio pri fiziko]] * [[Nobel-premio pri fiziologio aŭ medicino]] * [[Nobel-premio pri literaturo]] * [[Nobel-premio pri paco]] [[Kategorio:Nobel-premiitoj pri kemio| ]] [[Kategorio:Nobel-premio|Kemio]] [[Kategorio:Listoj|Nobelpremio pri kemio]] 6b51nc8d7oy58zxbjij8vpsbvlt2p9d 0 14822 9490310 9194085 2026-10-08T11:27:50Z Kani 670 /* Eksteraj ligiloj */ 9490310 wikitext text/x-wiki {{Informkesto firmao kaj produkto}} [[Dosiero:Duonkondukta benda strukturo.svg|eta|300px|Bendstrukturo de duonkonduktaĵo.]] [[Dosiero:Capteurs CCD et CMOS.jpg|eta|upright=1.5|Capteurs électroniques à base de semi-conducteurs|duonkonduktaĵoj.]] '''Duonkonduktanto'''<ref>{{citaĵo el la reto| url=https://vortaro.net/#duonkonduktanto_kdc | titolo= duonkonduktanto | alirdato=2023-10-21| lingvo=eo |verko=PIV 2020 |citaĵo = Substanco, havanta konduktivon inter tiu de izolanta substanco k tiu de konduktanto}}</ref> (aŭ '''duonkonduktaĵo''', aŭ '''semikonduktaĵo''') estas materialo kun elektra kondukteco, kiu estas meze inter tiuj de konduktaĵoj kaj izolaĵoj. Semikonduktaĵoj estas utilaj por elektronikaj celoj ĉar ili povas porti elektran kurenton per elektrona propagado kaj trua propagado, kaj ĉar tiu ĉi estas ĝenerale unu-direkta kaj la kvanto da kurento povas esti influita de ekstera peranto (vidu [[diodo]], [[transistoro]], [[amplifilo]], k.t.p.) Elektrona propagado estas la sama speco de kurenta fluo kiel vidata en kutima kupra drato - multaj [[jono|jonigitaj atomoj]] transdonas troajn [[elektrono]]jn tra la drato de unu atomo al alia por movi de pli negative jonigita regiono al malpli negative jonigita regiono. "Trua" propagado estas ĝuste malsama propagado - en la kazo de duonkonduktaĵo spertanta truan propagadon, la [[elektra ŝargo|ŝargon]] movas de la pli pozitive jonigita regiono al malpli pozite jonigita regiono per la movado de [[elektrona truo]] kreita de la manko de elektrono en preskaŭ plena [[elektrona ŝelo]]. Dum silica duoksido aŭ [[sablo]] estas izolaĵo, senkontamina [[silicio]] estas duonkonduktaĵo. La ecoj de duonkonduktaĵo, ekz la nombro da portantoj (kaj tial la superado de elektrona propagado aŭ trua propagado), povas esti regata per "dopado" de la duonkonduktaĵo kun malpuraĵoj. Duonkonduktaĵo kun pli da elektronoj ol truoj nomiĝas [[n-tipa duonkonduktaĵo]], dum duonkonduktaĵo kun pli da truoj ol elektronoj nomiĝas [[p-tipa duonkonduktaĵo]]. Duonkonduktaĵoj estas la fundamentaj materialoj de multaj modernaj elektronikaj aparatoj. == Materialoj == [[Dosiero:Silicon.jpg|eta|maldekstre|Kristaloj de [[silicio]] estas la plej ofta el duonkonduktaj materialoj uzataj en [[mikroelektroniko]] kaj en [[fotovoltaiko]].]] Granda nombro de elementoj kaj kemiaj kombinaĵoj havas duonkonduktajn proprecojn, kiel:<ref name=Yacobi03>B. G. Yacobi, ''Semiconductor Materials: An Introduction to Basic Principles'', Springer 2003 {{ISBN|0-306-47361-5}}, pp. 1–3.</ref> * Puraj elementoj * Binaraj kombinaĵoj * Triarangaj kombinaĵoj * Organikaj duonkonduktantoj kaj * Metal–organikaj duonkonduktantoj == Elektronika strukturo de duonkonduktaĵoj == Semikonduktaĵoj elmontras nombron da utilaj kaj unikaj ecoj rilataj al siaj elektronikaj strukturoj. En solidaĵo, la elektronoj emas okupi variajn energiajn bendojn. La energio asociata kun elektronoj en ilia grunda (plej suba) stato nomiĝas valenta bendo. Tiuj ĉi elektronoj estas senmovaj aŭ statikaj. La energibendo de ekscititaj elektronoj nomiĝas kondukta bendo. Tiuj ĉi elektronoj movas libere kaj kutime havas pli altan energion. Kiel la nomo implikas, elektronoj en la kondukta bendo povas kondukti elektron. La energia interspaco inter la valenta bendo kaj la kondukta bendo nomiĝas la energia breĉo aŭ [[bendbreĉo]] kaj konformas al la energio necesa por eksciti elektronon de la valenta bendo al la kondukta bendo. Por kelkaj metaloj tiel kiel [[magnezio]], la valenta kaj kondukta bendoj interkovriĝas, kaj tiu korespondas al negativa bendbreĉo. En tiu ĉi situacio ĉiam estas kelkaj elektronoj en la kondukta bendo kaj la materialo estas alte konduktiva. Aliaj metaloj, tiel kiel [[kupro]], havas malplenajn statojn en la valenta bendo. En tiu ĉi kazo, elektronoj en la valenta bendo povas kondukti elektron per movado inter variaj statoj kaj refoje la materialo estas alte konduktiva. Por izolaĵoj, la valenta bendo estas tute plena kaj la bendbreĉo estas relative larĝa, kiu malpermesas konduktadon. Semikonduktaĵoj havas elektronike bendan strukturon similan al tiu de izolaĵoj sed kun relative mallarĝa bendbreĉo, ĝenerale malpli ol 2 eV. Ĉar la bendbreĉo estas relative mallarĝa, la elektronoj povas esti ekscititaj termike en la konduktan bendon, kiu faras duonkonduktaĵojn iom konduktiva ĉe ĉambra temperaturo. Elektronoj en la kondukta bendo estas liberaj movi tra la materialo konduktante elektron. Aldone kiam elektrono estas ekscitita al la kondukta bendo ĝi postlasas malplenan staton en la valenta bendo, kiu korespondas al mankanta elektrono en kovalenta atoma ligo. Pro la influo de elektra kampo, apuda valenta elektrono eble movas en la lokon de la mankanta elektrono. Tiel kiel elektrono, tiu ĉi mankanta elektrono aŭ truo ankaŭ povas movi tra la materialo, konduktante elektron. Truoj estas konsiderataj havi ŝargon kun la sama magnitudo (1,6E-19 C) sed la malsama signo de elektrono. Tiel, ĉe la ĉeesto de elektra kampo, ekscititaj elektronoj kaj truoj movas en malsamajn direktojn. Elektronoj estas iom pli movebla ol truoj kaj tiel estas pli efikaj pri konduktado de elektro. Ĉar ambaŭ elektronoj kaj truoj kapablas porti elektron, ili nomiĝas "portantoj". La koncentreco de portantoj forte dependas de temperaturo. Pliigo de temperaturo kondukas al pliiĝo de la nombro da portantoj kaj korespondanta pliiĝo de konduktiveco. Tio ĉi kontrastas akre kun plej multaj konduktaĵoj, kiuj emas fariĝi malpli konduktiva ĉe pli altaj temperaturoj. Tiu ĉi principo uziĝas en termistoroj. Vidu [[konduktado (elektro)|elektran konduktadon]] por pli da informoj pri konduktadon en materialoj. == Dopado kaj ekstereca duonkonduktado == Internecaj duonkonduktaĵoj estas tiuj en kiuj la elektra kondukto dependas de la elektronika strukturo de la pura materialo. Kaze de internecaj semikondktaĵoj, ĉiuj portantoj kreiĝas de ekscitado de elektronoj en la konduktan bendon. Tiel egalaj nombroj de konduktaj elektronoj kaj truoj kreiĝas. Ekstereca duonkonduktaĵo estas duonkonduktaĵo kiu estas dopita kun variaj malpuraĵoj modifi la nombron de ekscititaj elektronoj kaj truoj. Naturaj bluaj [[diamanto]]j (Tipo IIb) kiuj entenas [[boro]]n kiu havas valentecon tri anstataŭantajn karbonon kiu havas valentecon kvar havas kromajn truojn kaj tiel estas nature okazantaj p-tipajn duonkonduktaĵojn. === n-tipa dopado === La kialo de n-tipa dopado estas produkti abundon de portantaj elektronoj en la materialo. Helpi kompreni kiel n-tipa efektiviĝas, konsideru la kazon de [[silicio]]n (Si). Si-aj atomoj havas kvar valentajn elektronojn, ĉiuj el kiuj estas kovalente ligitaj al unu el kvar apudaj Si-aj atomoj. Se atomo kun kvin valentaj elektonoj, tiel kiel tiuj de grupo VA de la perioda tablo (ekz. [[fosforo]] (P), [[arseno]] (As), aŭ [[antimono]] (Sb)) enkorpiĝas en la kristalan latison anstataŭ Si-a atomo, tiam tiu atomo havas kvar kovalentajn ligojn kaj unu neligitan elektronon. Tiu ĉi ne-liga elektrono estas nur malforte ligita al la atomo kaj povas facile esti ekscitita en la konduktan bendon. Ĉe normalaj temperaturoj, preskaŭ ĉiuj tiaj elektronoj ekscitiĝis en la konduktan bendon. Pro tio ke ekscitado de tiuj ĉi elektonoj ne rezultas en formadon de truo, la nombro de elektronoj multe superas la nombron da truoj. Ĉi kaze la elektronoj estas ''majoritataj portantoj'' kaj la truoj estas ''minoritataj portantoj''. Ĉar la kvin-elektronaj atomoj havas kroman elektronon doni, ili nomiĝas donantaj atomoj. === p-tipa Dopado === La celo de p-tipa dopado estas krei abundon de truoj. En tiu ĉi kazo, trivalenta atomo, kutime [[boro]], substituiĝas en la kristala latiso. La rezulto estas ke mankas elektrono de unu el la kvar eblaj kovalentaj ligoj. Tiel la atomo povas akcepti elektronon por tutigi la kvaran ligon kiu rezultas en formado de truo. Tiaj dopantoj nomiĝas akceptantoj. Kiam sufiĉe granda nombro de akceptantoj aldoniĝas, la truoj multe supernombras la ekscititajn elektronojn. Tiel la truoj estas la majoritataj portantoj dum elektronoj estas la minoritataj portantoj en p-tipaj materialoj. === p/n-a Junto === p/n-a junto povus esti kreita per dopado de apudaj regionoj kun p-tipa kaj n-tipa dopantoj. Se pozitiva aldona tensio aplikiĝas al la p-tipa flanko, la superregaj pozitivaj portantoj (truoj) estas puŝataj al la junton. Samtempe, la superregaj negativaj portantoj (elektronoj) en la n-tipa materialo estas tirataj al la junton. Ĉar estas abundo da portanatoj ĉe la junto, kurento povas flui tra la junto de pova provizilo, tiel kiel [[baterio]]. Tamen, se la aldona tensio renversiĝas kaj elektronoj tiriĝas for de la junto, lasi regionon de relative ne-konduktan silicion kiu malebligas kurentan fluon. La p/n-a junto estas la bazo de elektronika aparato nomita [[diodo]]n, kiu allasas elektran kurenton flui nur laŭ unu direkton. Simile, tria regiono povas esti dopita n-tipa aŭ p-tipa por formi tri-terminalan aparato. Tiuj ĉi n/p/n-aj aŭ p/n/p-aj juntaj aparatoj formas la bazon de plej multaj [[duonkonduktaĵaj aparatoj]] inklude de la [[transistoro]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * {{Cite book|author1=A. A. Balandin |author2=K. L. Wang |name-list-style=amp |year=2006|title= Handbook of Semiconductor Nanostructures and Nanodevices (5-Volume Set)|publisher= American Scientific Publishers| isbn= 978-1-58883-073-9}} * {{Cite book|author=Sze, Simon M.|title=Physics of Semiconductor Devices (2a eld.)|publisher=John Wiley and Sons (WIE)|year=1981|isbn=978-0-471-05661-4|author-link= |url-access=registration|url=https://archive.org/details/physicsofsemicon00szes}} * {{Cite book|author=Turley, Jim|title=The Essential Guide to Semiconductors|publisher=Prentice Hall PTR|year=2002|isbn=978-0-13-046404-0|url-access=registration|url=https://archive.org/details/essentialguideto00turl_0}} * {{Cite book|author1=Yu, Peter Y. |author2=Cardona, Manuel |title=Fundamentals of Semiconductors : Physics and Materials Properties|publisher=Springer|year=2004|isbn=978-3-540-41323-3}} * {{Citaĵo el libro|titolo=The Handbook on Optical Constants of Semiconductors: In Tables and Figures|aŭtoro=Sadao Adachi|jaro=2012|eldoninto=[[World Scientific Publishing]]|ISBN=978-981-4405-97-3}} * G. B. Abdullayev, T. D. Dzhafarov, S. Torstveit (Translator), ''Atomic Diffusion in Semiconductor Structures,'' Gordon & Breach Science Pub., 1987 {{ISBN|978-2-88124-152-9}} == Vidu ankaŭ == * [[Duonkonduktaĵa aparato]] * [[Integra cirkvito]] * [[Konduktilo]] * [[Nanoteknologio]] * [[Temperatursensilo]] * [[Sunĉelo]] * [[Elektrotekniko kaj elektroniko]] * [[Jan Czochralski]] * [[Solid-stata fiziko]] * [[Bornitrido]] * [[Germanio (elemento)]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=konduk3.duon0anto}}{{Portalo|Fiziko}} * [http://www.ioffe.rssi.ru/SVA/NSM/Semicond/index.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090306114230/http://www.ioffe.rssi.ru/SVA/NSM/Semicond/index.html |date=2009-03-06 }} : NSM-arkivo * [http://ece-www.colorado.edu/~bart/book/book] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060221154814/http://ece-www.colorado.edu/~bart/book/book/ |date=2006-02-21 }} * [http://www.semiconductorglossary.com] Duonkonduktanta vortaro * [[http://science.howstuffworks.com/diode.htm]] {{Havenda artikolo|Duonkonduktaĵo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Elektro]] [[Kategorio:Duonkonduktaĵoj| ]] [[Kategorio:Fiziko de firmaj korpoj]] [[Kategorio:Elektronika industrio]] et4x165y33ytc7c1dns6s8xver538rq 0 15793 9490148 9433312 2026-10-07T21:49:18Z Kani 670 9490148 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}} {{Informkesto renkontiĝo}} [[Dosiero:53ste Congres Esperanto in Madrid, NG-2004-16.jpg|eta|Medalo okaze de la kongreso]] La '''53-a Universala Kongreso de Esperanto''' okazis de la [[3-a de aŭgusto|3-a]] ĝis la {{dato|10|aŭgusto|1968}} en [[Madrido]], la ĉefurbo de [[Hispanio]]. Ĝi havis 1769 partoprenantojn el 40 landoj. [[File:Podio de UKo de 1968.jpg|thumb|maldekstre|300ra|Podio de UKo de 1968]] == Teatraĵoj prezentitaj == *[[Internacia Arta Teatro]] **''La analfabeto'' de [[Branislav Nuŝiĉ]]. Rolis Jure Lipovac, Vlado Kovaĉiĉ, [[Mladen Šerment]] **''Malfacila elekto'' (nenomita aŭtoro) **''Bela indiferentulo'' de [[Jean Cocteau]]. Rolis [[Jana Flego|Jana Ravŝelj-Flego]]. **''Taso da kafo'' de [[Ivan Cankar]]. Rolis [[Srdjan Flego]]. **''Homo kun la floro en-buŝe'' de [[Luigi Pirandello]]. Rolis [[Mladen Šerment]] **''Maskerado'' de [[Miroslav Krleza]]. Rolis Jure Lipovac, Vlado Kovaĉiĉ, [[Srdjan Flego]]. **''Maneken-Parado'' de [[Marjorie Boulton]]. == La Alta Patrono == La Alta Protektanto de la 53-a UK estis la diktatoro [[Francisco Franco]]. En [[2007]] esperantistoj lanĉis [https://web.archive.org/web/20090626084356/http://homadigno.net/ retan peticion (jen arkivigita retejo de junio 2009)] por nuligi tiun titolon (kiun ili nomis "honora prezidanteco", laŭ la Hispanlingva esprimo "presidente de honor" uzita en la tiama [[Boletín|organo]] de [[Hispana Esperanto-Federacio]]). En la diskutlistoj oni povas vidi debaton inter la subtenantoj, kiuj substrekas la neceson distanciĝi de [[faŝismo]], kaj la kontraŭuloj, kiuj taksas, ke la historion oni ne ŝanĝu, eĉ se ĝi estas kelkfoje hontinda<ref>''[http://www.liberafolio.org/2007/zikofranco/ La dilemo de la posteuloj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071118223213/http://www.liberafolio.org/2007/zikofranco |date=2007-11-18 }}'': diskuto en [[Libera Folio]].</ref>. == Notoj == {{Referencoj}} == Vidu ankauŭ == * [[IJK 1968]] {{UK1960}} [[Kategorio:Universala Kongreso de Esperanto|68]] [[Kategorio:Esperanto-movado en Madrido]] [[Kategorio:1968 en Hispanio]] [[Kategorio:Esperanto-renkontiĝoj en Hispanio]] sud1o4dhx1lbd2w5b8hcont1mcp2hxt 9490149 9490148 2026-10-07T21:49:50Z Kani 670 9490149 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}} {{Informkesto renkontiĝo}} [[Dosiero:53ste Congres Esperanto in Madrid, NG-2004-16.jpg|eta|Medalo okaze de la kongreso]] La '''53-a Universala Kongreso de Esperanto''' okazis de la [[3-a de aŭgusto|3-a]] ĝis la {{dato|10|aŭgusto|1968}} en [[Madrido]], la ĉefurbo de [[Hispanio]]. Ĝi havis 1769 partoprenantojn el 40 landoj. == Teatraĵoj prezentitaj == [[File:Podio de UKo de 1968.jpg|thumb|maldekstre|300ra|Podio de UKo de 1968]] *[[Internacia Arta Teatro]] **''La analfabeto'' de [[Branislav Nuŝiĉ]]. Rolis Jure Lipovac, Vlado Kovaĉiĉ, [[Mladen Šerment]] **''Malfacila elekto'' (nenomita aŭtoro) **''Bela indiferentulo'' de [[Jean Cocteau]]. Rolis [[Jana Flego|Jana Ravŝelj-Flego]]. **''Taso da kafo'' de [[Ivan Cankar]]. Rolis [[Srdjan Flego]]. **''Homo kun la floro en-buŝe'' de [[Luigi Pirandello]]. Rolis [[Mladen Šerment]] **''Maskerado'' de [[Miroslav Krleza]]. Rolis Jure Lipovac, Vlado Kovaĉiĉ, [[Srdjan Flego]]. **''Maneken-Parado'' de [[Marjorie Boulton]]. == La Alta Patrono == La Alta Protektanto de la 53-a UK estis la diktatoro [[Francisco Franco]]. En [[2007]] esperantistoj lanĉis [https://web.archive.org/web/20090626084356/http://homadigno.net/ retan peticion (jen arkivigita retejo de junio 2009)] por nuligi tiun titolon (kiun ili nomis "honora prezidanteco", laŭ la Hispanlingva esprimo "presidente de honor" uzita en la tiama [[Boletín|organo]] de [[Hispana Esperanto-Federacio]]). En la diskutlistoj oni povas vidi debaton inter la subtenantoj, kiuj substrekas la neceson distanciĝi de [[faŝismo]], kaj la kontraŭuloj, kiuj taksas, ke la historion oni ne ŝanĝu, eĉ se ĝi estas kelkfoje hontinda<ref>''[http://www.liberafolio.org/2007/zikofranco/ La dilemo de la posteuloj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071118223213/http://www.liberafolio.org/2007/zikofranco |date=2007-11-18 }}'': diskuto en [[Libera Folio]].</ref>. == Notoj == {{Referencoj}} == Vidu ankauŭ == * [[IJK 1968]] {{UK1960}} [[Kategorio:Universala Kongreso de Esperanto|68]] [[Kategorio:Esperanto-movado en Madrido]] [[Kategorio:1968 en Hispanio]] [[Kategorio:Esperanto-renkontiĝoj en Hispanio]] pjspuw7cjie21ndhb1gzwcg2o19rz2a 0 18486 9490113 8592057 2026-10-07T20:03:35Z Taylor 49 126294 ke 9490113 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Sun projection with spotting-scope.jpg|250ra|dekstre|Sunmakuloj de 2004]] [[Dosiero:SunspotcloseInset².PNG|250ra|dekstre|sunmakuloj]] [[Dosiero:Sunspots.JPG|250ra|dekstre|Mehrere Sonnenfleckengruppen mit Umbra und Penumbra, 16. Mai 2000, große [[Sonnenfackel]]n rechts und unten]] [[Dosiero:Sunspot diagram.svg|250ra|dekstre|Sunmakulo evoluiĝas: Bündel von Magnetfeldlinien treten aus dem Inneren der Sonne aus.]] '''Sunmakulo''' estas regiono sur la [[Suno|Suna]] supraĵo ([[fotosfero]]), kiu havas pli malaltan temperaturon ol ĝia ĉirkaŭaĵo, kaj intensan magnetan agadon. Kvankam sunmakuloj estas blindige helaj, je temperaturoj de proksimume {{Kelvino|5000}}, la kontrasto kun la ĉirkaŭa materio je proksimume {{Kelvino|6000}} igas ilin klare videblaj kiel mallumaj makuloj. Interese, se ili izoliĝus de la ĉirkaŭa fotosfero, ili estus pli helaj ol [[lumarko]]. ''Aktiva regiono 9393, kiel vidita per la instrumento MDI sur [[Suna kaj Heliosfera Observatorio|SOHO]] (Suna kaj Heliosfera Observatorio), enhavis la plej grandan aron da sunmakuloj iam observitan dum la aktuala suna ciklo. Je la 30-a de marto [[2001]] la tuta areo de la sunmakuloj en la aro estis dek-trioble la areo de la tuta supraĵo de la Tero. Ĝi estis la fonto de multaj flagraĵoj kaj elĵetaĵoj el korona materio, inkluzive de unu el la plej grandaj flagraĵoj registritaj dum dudek kvin jaroj je la 2-a de aprilo 2001. Kaŭzita de intensaj [[magneta kampo|magnetaj kampoj]] eliĝantaj el la interno, sunmakulo aperas malluma nur en kontrasto kun la restaĵo de la suna supraĵo, ĉar ĝi estas iomete pli malvarma ol la nemakulitaj regionoj.'' == La suna ciklo == [[Dosiero:Kiel spuri sunajn ciklojn.webm|eta|Kiel spuri sunajn ciklojn - video de la jutuba kanalo [[Scivolemo (projekto)|Scivolemo]].]] La unua precize datita observado de sunmakulo estis farita fare de ĉinaj astronomoj de la [[Han Dinastio|Han-dinastio]] en 28 a.K. En [[1843]] la amatora astronomo [[Heinrich Schwabe]] trovis, ke la nombro de sunmakuloj sekvas ciklon. Intertempe [[astronomio]] scias, ke ĝin kaŭzas cikla variado de la suna magnetkampo, kiu ade inversigas sian direkton kaj por tio devas pasi tra forteco de preskaŭ nulo. Tia sunmagneta ciklo daŭras proksimume 22 jarojn (supozeble inter 21,4 kaj 22,2 jaroj); ĉar por la sunmakuloj la direkto de la magneta kampo estas egala, ilia ciklo longas nur 11 jarojn. La cikloj ne estas tre regulaj; la tempo inter du maksimumoj forte varias. Esploroj montris, ke ne nur la longo de la cikloj varias, sed ankaŭ la forto de la maksimumoj. Estas sciate, ke en la lastaj jarcentoj okazis tri periodoj, kiam sunmakuloj preskaŭ mankis. Oni nomas ilin "minimumoj de sunmakula aktiveco": * '''Oort-Minimumo''' de [[1010]] al [[1050]], nomita laŭ [[Jan Hendrik Oort]] * '''Wolf-Minimumo''' de [[1280]] al [[1340]], nomita laŭ [[Max Wolf]] * '''Spörer-Minimumo''' de [[1460]] al [[1540]], nomita laŭ [[Gustav Spörer]] * '''[[Minimumo Maunder|Maunder-Minimumo]]''' de [[1645]] al [[1715]], nomita laŭ [[Edward Walter Maunder]] * '''Dalton-Minimumo''' de [[1795]] al [[1820]], nomita laŭ [[John Dalton]] La tri lastaj minimumoj estas parto de pli longdaŭra malmultiĝo de suna aktivado, kiu daŭris pli ol 400 jarojn. Pro la malmultiĝo de sunaj flagroj la makulaj minimumoj kaŭzas malvarmiĝojn de Tero; iuj nomas ilin "malgrandaj glaci-epokoj". Dum la Maunder-Minimumo la [[Balta maro]] kaj rivero [[Tamizo]] regule glaciiĝis dum du vintraj monatoj; post [[1813]]/14 ĝis nun Tamizo neniam glaciiĝis.. === Efiko al la Tera temperaturo === Dum jaroj kun malpli granda nombro de sunmakuloj la suna radiado malpliiĝas per ĉirkaŭ 1%. La jaroj inter 1645 kaj 1715, la tiel nomata [[minimumo de Maunder]], kiam ne estis sunmakuloj estis ankaŭ la jaroj de la malgranda glaciepoko. Estas neklara, cŭ la etaj ŝanĝoj de la suna aktiveco sufiĉas kiel kaŭzo de la grava ŝanĝo de la klimato. === Efiko al la propagado de radio-ondoj === Kun la ŝanĝiĝo de la suna aktiveco ankaŭ la [[ionosfero]] de la Tero. Tio havas ankaŭ efikojn al la propagado de mallongaj radioondoj. Dum periodo de alta nombro de sunmakuloj la kondiĉoj por longdistancaj radiokontaktoj estas speciale bonaj. Vidu ankaŭ [[Amatora radio]] {{Projektoj}} [[Kategorio:Stela astronomio]] [[Kategorio:Suno|Makulo suna]] [[Kategorio:Fiziko]] srq6tdgzyufyn5mglghrs1ljnqtmgra 0 20039 9489966 9484481 2026-10-07T14:53:19Z Sj1mor 12103 9489966 wikitext text/x-wiki {{Informkesto artisto}} '''Pablo RUIZ PICASSO''', plej konata kiel '''Pablo Picasso''' kaj en Esperanto '''Pablo Pikaso''' (naskiĝis la {{daton|25|oktobro|1881}} en [[Malago]], mortis la {{daton|8|aprilo|1973}} en [[Mougins]], [[Francio]]) estis alte taksata [[Hispanio|hispana]] [[pentristo]], skulptisto, presisto, [[ceramiko|ceramikisto]], [[poeto]], dramaturgo kaj desegnisto de teatraj scenejoj de la [[20-a jarcento]]. Li fondis kun [[Georges Braque]] kaj [[Juan Gris]] la stilon de [[kubismo]] kaj estis grava pioniro de la artokompona stilo.<ref>{{citaĵo el la reto||url=http://www.moma.org/collection/browse_results.php?criteria=O%3ATA%3AE%3Aex4620&page_number=3&template_id=1&sort_order=1 |titolo=''The Guitar,'' MoMA |eldonisto=Moma.org |dato=|alirdato=3a de Februaro 2012}}</ref><ref>{{citaĵo el la reto |1= |url=http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=267 |titolo=Sculpture, Tate |eldonisto=Tate.org.uk |dato= |alirdato=3a de Februaro 2012 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120203110502/http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=267 |arkivdato=2012-02-03 }}</ref> Konsiderata unu el la plej gravaj artistoj de la 20a jarcento, li partoprenis ekde la komenco en multaj movadoj artaj, kiuj disvastiĝis tra la mondo kaj influis aliajn tiuepokajn artistojn. Senlaca kaj laborema, li pentris pli ol du mil verkojn, kiuj nun estas en muzeoj kaj kolektoj de [[Eŭropo]] kaj de la tuta mondo. Krome, li laboris por aliaj ĝenroj, kiel [[desegnaĵo|desegnado]], [[kuprogravurado]], [[ilustraĵo|ilustrado]] de libroj, [[skulptarto]], [[ceramikaĵo|ceramikarto]] kaj [[Scenaranĝaĵo|desegnado de scenejoj]] kaj vestaĵoj por teatraj muntaĵoj. Li estis unu el ĉefaj pioniroj de la tekniko de [[kolaĝo]], kaj elstaris pro la ampleksa vario de stiloj, kiun li helpis disvolvi kaj esplori. Inter liaj plej famaj verkoj estas la [[Kubismo|pra-kubisma]] ''[[Les Demoiselles d'Avignon]]'' (1907), kaj la post-kubismeca ''[[Gerniko (pentraĵo)|Gerniko]]'' (1937), priskribo de la [[Bombardado de Gerniko]] fare de la germana aerarmeo ĉe la flanko de [[Francisco Franco]] dum la [[Hispana Enlanda Milito]]. Picasso, [[Henri Matisse]] kaj [[Marcel Duchamp]] estas konsiderataj la tri artistoj kiuj plej difinis la revolucian disvolvigon ĉe la [[Plastiko|plastikaj artoj]] en la komencaj jardekoj de la 20a jarcento, respondecaj pro gravaj atingoj ĉe [[pentrarto]], [[skulptarto]], [[presarto]] kaj [[ceramiko]].<ref>{{Citation| last = Green| first = Christopher| title = Art in France: 1900–1940| place = New Haven, Conn| publisher = Yale University Press| year = 2003| page = 77| url = http://books.google.com/books?id=vlY6SLmg-xEC&pg=PA77&dq=#v=onepage&q&f=false | isbn = 0300099088| accessdate=[[10-a de februaro]] [[2013]]}}</ref><ref>{{citaĵo el novaĵo||unua=Adrian |lasta=Searle |url=http://www.guardian.co.uk/culture/2002/may/07/artsfeatures |titolo=A momentous, tremendous exhibition|verkaĵo=Guardian |location=UK |datoj=7a de Majo 2002|alirdato=13a de Februaro 2010 }}</ref><ref>{{citaĵo el novaĵo||unua=Paul |lasta=Trachtman |url=http://www.smithsonianmag.com/arts-culture/matisse.html|titolo=Matisse & Picasso|verkaĵo=Smithsonian |eldoninto=Smithsonianmag.com|datoj=Februaro 2003|alirdato=13a de februaro 2010 }}</ref><ref>{{citaĵo el novaĵo||url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4059997.stm|titolo=Duchamp's urinal tops art survey |eldoninto=news.bbc.co.uk|alirdato=10a de decembro 2010|datoj=1a de decembro 2004}}</ref> Picasso montris eksterordinaran artan talenton dekomence, [[Realisma pentrarto|pentrante laŭ realisma maniero]] tra infanaĝo kaj adoleskaĝo. Dum la unua jardeko de la 20a jarcento, lia stilo ŝanĝiĝis dum li eksperimentis per diversaj teorioj, teknikoj, kaj ideoj. Lia verkaro estas plej ofte kategoriita laŭ periodoj. Kvankam la nomoj de multaj el liaj postaj periodoj estas debatitaj, la plej komune akceptitaj periodoj en lia verkaro estas la Blua (1901–1904), la Rozkolora (1904–1906), la Afrik-influita (1907–1909), la analiza [[kubismo]] (1909–1912), kaj la sinteza kubismo (1912–1919). Escepte fekunda tra sia tuta longa vivo, Picasso akiris universalan rekonon kaj enorman riĉon el siaj revoluciaj artaj atingoj, kaj iĝis unu el plej bone konataj figuroj en la arto de la [[20a jarcento]]. Sur la politika kampo, Picasso sin deklaris [[Pacifismo|pacisto]] kaj [[komunismo|komunisto]]. Li estis membro de la [[Franca Komunisma Partio]] ĝismorte en la aĝo de 91 jaroj. Li estas enterigita en la parko de la kastelo [[Vauvenargues]]. == Komenco == [[Dosiero:Pablo Picasso with his sister Lola, 1889.jpg|eta|maldekstre|Pablo Picasso kaj lia fratino Lola, ĉirkaŭ 1889.]] Picasso estis baptita (nomita ĉe katolikaj landoj) kiel ''Pablo Diego José Francisco de Paula Juan Nepomuceno María de los Remedios Cipriano de la Santísima Trinidad Martyr Patricio Clito''<ref>{{citaĵo el la reto||url=http://www.biography.com/people/pablo-picasso-9440021#synopsis |titolo=Pablo Picasso Biography |eldonisto=Biography.com |alirdato=11a de aŭgusto 2014}}</ref>, serio de nomoj honore al variaj sanktuloj kaj parencoj.<ref>La nomo en lia bapta atestilo diferencas iomete el la nomo en lia naskoregistro. [http://picasso.shsu.edu/ Reta Pikaso-Projekto]</ref> Aldone al tiuj estis Ruiz kaj Picasso, pro liaj patro kaj patrino, respektive, laŭ la hispana juro. Naskiĝinta en la ĉemara urbo [[Malago]] en la regiono [[Andaluzio]] en Hispanio, li estis la unua filo de Don José Ruiz y Blasco (1838–1913) kaj María Picasso y López.<ref name="collier">Hamilton, George H., William D. Halsey, Collier's Encyclopedia, Picasso, Pablo Ruiz Y, 1976, Macmillan Educational Corporation, volumeno 19, New York, paĝoj 25–26.</ref> Spite esti baptita laŭ katolika maniero, Picasso iĝos poste ateo.<ref>{{citaĵo el libro||titolo=The Picasso Book|url=https://archive.org/details/picassobook0000coxn|jaro=2010|eldoninto=Tate Publishing|ISBN=9781854378439|paĝo=[https://archive.org/details/picassobook0000coxn/page/124 124]|aŭtoro=Neil Cox|alirdato=1a de Majo de 2013|citaĵo=Unlike Matisse's chapel, the ruined Vallauris building had long since ceased to fulfil a religious function, so the atheist Picasso no doubt delighted in reinventing its use for the secular Communist cause of 'Peace'.}}</ref> La familio de Picasso estis mezklasa. Lia patro estis pentristo specializita en naturalisma pentrado de birdoj kaj aliaj ĉasbestoj. Dum plej el sia vivo Ruiz estis profesoro de arto ĉe la Artolernejo kaj zorganto de loka muzeo. La praularo de Ruiz estis malaltaj aristokratoj. Spite la gravecon de la patro, la estonta fama pentristo uzos ĉefe la patrinan familinomon Picasso anstataŭ la patran, kion postulas la hispana kutimo. Tiu kutimo ne estas respektata kiam la patra unua familinomo estas tro ofta kompare kun la dua patrina; ĉikaze Picasso estas en Hispanio multe pli malofta ol Ruiz, kaj pro tio ĉefe Pablo uzos ĝin. Picasso montris pasion kaj lertecon por desegno el frua aĝo. Laŭ sia patrino,<!--<ref>{{citaĵo el libro| |lasta=Gereon Becht-Jördens |unua=Peter M. Wehmeier |titolo=Picasso und die christliche Ikonographie: Mutterbeziehung und künstlerische Position |eldoninto=Dietrich Reimer Verlag |jaro=2003 |loko=Berlin |ISBN=3-496-01272-2}}</ref>--> liaj unuaj vortoj estis "piz, piz", nome infaneca mallongigo de ''lápiz'', la hispana vorto por "krajono".<ref>Wertenbaker 1967, 9.</ref><!--<ref>{{citaĵo el novaĵo| |lasta=Hughes |unua=Robert |titolo=Anatomy of a Minotaur |verkaĵo=Time Magazine |datoj=1a de Novembro 1971 | url = http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,905485,00.html |alirdato=23a de aŭgusto 2007}}</ref>--> El sepjaraĝa, Picasso ricevis formalan artistan trejnadon el sia patro por figura desegnado kaj olepentrado. Ruiz estis tradicia akademiisma kaj artisto kaj instruisto, kiu opiniis, ke taŭga trejnado postulas disciplinan kopiadon de majstroj, kaj desegnadon de [[homa korpo]] kaj el artefaritaj kaj el vivantaj modeloj. Lia filo tuj priokupiĝis pri arto dum malatentis pri lernejaj taskoj. La familio translokiĝis al [[Korunjo]] en 1891, kie lia patro iĝis profesoro ĉe la Lernejo de Fajnaj Artoj. Ili restis tie preskaŭ kvar jarojn. Iam la patro trovis sian filon pentranta super sia nefinita skizo de kolombo. Observante la precizecon de la tekniko de sia filo, nekonfirmita historio rakontetas, ke Ruiz sentis, ke la 13-jaraĝula Picasso jam preterpasis lin, kaj decidis rezigni pri pentrado,<ref>Wertenbaker 1967, 11.</ref> kvankam ja ekzistas liaj pentraĵoj el postaj jaroj. <!--[[Dosiero:Pablo Picasso, 1901, Old Woman (Woman with Gloves, Woman With Jewelery), oil on cardboard, 26 3-8 x 20 1-2 inches (67 x 52.1 cm), Philadelphia Museum of Art.jpg|eta|altdekstre|Pablo Picasso, 1901, ''Old Woman (Woman with Gloves, Woman With Jewelery)'', oil on cardboard, 67 x 52.1 cm, [[Philadelphia Museum of Art]]]] [[Dosiero:Pablo Picasso, 1901-02, Femme au café (Absinthe Drinker), oil on canvas, 73 x 54 cm, Hermitage Museum, Saint Petersburg, Russia.jpg|eta|altdekstre|Pablo Picasso, 1901-02, ''Femme au café (Absinthe Drinker)'', oil on canvas, 73 x 54 cm, [[Hermitage Museum]], Saint Petersburg, Russia]]--> En 1895, Picasso estis akre kortuŝita pro la morto de sia sepjaraĝa fratino, Conchita [konĈIta], pro [[difterio]].<ref name="theatlantic.com">{{citaĵo el la reto||url=http://www.theatlantic.com/unbound/flashbks/picasso/destroy.htm |titolo=Picasso: Creator and Destroyer – 88.06 |eldonisto=Theatlantic.com |alirdato=[[21a de decembro]] 2009}}</ref> Post ŝia morto, la familio translokiĝis al [[Barcelono]], kie Ruiz enpostenigis ĉe ties Lernejo de Fajnaj Artoj. Picasso progresis en la urbo, kiu foje konsideris en okazoj de tristo aŭ nostalgio kiel vera hejmo.<ref name="w13">Wertenbaker 1967, 13.</ref> Ruiz konvinkis la oficialulojn de la akademio por permesi lian filon al enirrajta ekzameno por la progresanta klaso. Tiu procezo ofte necesigis po unu monaton, sed Picasso plenumis ĝin post unu semajno, kaj la tribunalo akceptis lin, ankoraŭ 13-jarulon. La studento malhavis disciplinon sed faris amikojn kiuj poste efikos super li en posta vivo. Lia patro luis ĉambreton por li ĉe la hejmo por ke la filo povu labori sole, kaj li povu kontroli lian taskaron. Ambaŭ kverelis ofte. La patro kaj onklo de Picasso decidis sendi la junan artiston al la [[Reĝa Akademio de Beletroj de Sankta Fernando]] de Madrido, nome la ĉefa artolernejo de la lando.<ref name="w13"/> Kiam li estis ankoraŭ 16jarulo, Picasso ekvivis por la unua fojo sole, sed li malamis formalan instruadon kaj ĉesis ĉeesti al klasoj tuj post sia aliĝo. Madrid enhavis multajn aliajn allogaĵojn. La Muzeo [[Prado]] estis hejmo de pentraĵoj de [[Diego Velázquez]], [[Francisco Goya]], kaj [[Francisco Zurbarán]]. Picasso especiale admiris la verkojn de [[El Greco]]; elementoj kiaj la longecaj membroj, rimarkindaj koloroj, kaj mistikismaj vizaĝoj aperos eĥe en la posta verkaro de Picasso. ==Parizo kaj Barcelono== En 1912 dum restado en [[Parizo]], Picasso formis parton de etoso de elstaraj geamikoj tre famaj en la artismaj kvartaloj [[Montmartre]] kaj [[Montparnasse]], inter kiuj menciindas [[André Breton]], poeto; [[Guillaume Apollinaire]], verkisto; [[Alfred Jarry]] dramaturgo; kaj [[Gertrude Stein]] mecenato. Apollinaire estis arestita pro suspekto, ke li estis ŝtelinta la faman pentraĵon de [[Leonardo da Vinci]] nome ''[[La Gioconda|Mona Lisa]]'' el la [[Luvro|Louvre]], kaj ke li formas parton de internacia bando de ŝtelistoj. Apollinaire kulpigis sian amikon Picasso, kiu same estis pridemandita, sed ambaŭ estis senkulpigitaj poste.<ref>[https://www.clarin.com/sociedad/Picasso-lado-pescaron-traiciono-arte_0_BJnm5EYhPme.html «Picasso lado B: robó, lo pescaron, traicionó y fue el rey del arte».] Clarín. 21a de Decembro 2011. Konsultita la 2an de Februaro 2022.</ref> [[Dosiero:15-10-27-Els Quatre Gats-RalfR-WMA 2729.jpg|eta|dekstre|Enirejo al la kafejo [[Els Quatre Gats]].]] En la vintro de 1895-1896 li realigis sian unuan grandan akademian oleopentraĵon, nome ''[[La primera comunión (Picasso)|La primera comunión]]'' (La unua komunio, [[Museu Picasso|Muzeo Picasso]], Barcelono),<ref>[https://picasso.shsu.edu/ «La primera comunión, 1895».] Online Picasso Project (en angla).</ref> en Barcelono, urbo en kiu li loĝis ĉirkaŭ naŭ jarojn, escepte pro kelkaj someraj feritempoj kaj restado pli malpli longaj en Madrido kaj Parizo.<ref name="Picassobio-1896">[http://picasso.csdl.tamu.edu/index.php?view=BioIndex&year=1896&Quarter=1 «Biografía, 1896».]{{404|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Online Picasso Project (en angla).</ref> En 1897 li prezentis la pentraĵon ''[[Ciencia y caridad]]'' (Scienco kaj karitato, [[Museu Picasso|Muzeo Picasso]], Barcelono) en la Ĝenerala Ekspozicio de Belartoj de Madrido.<ref>[https://picasso.shsu.edu/ «Ciencia y caridad, 1897».] Online Picasso Project (en angla).</ref> Dum la somero li pasigis sian feritempon en [[Malago]], kie li pentris pejzaĝojn kaj [[taŭrludado|taŭrludaĵojn]].<ref name="Picassobio-1897">[http://picasso.csdl.tamu.edu/index.php?view=BioIndex&year=1897 «Biografía, 1897».]{{404|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Online Picasso Project (en angla).</ref> En Septembro, li iris al Madrido por ekstudi en la [[Reĝa Akademio de Belaj Artoj de Sankta Fernando|Akademio de San Fernando]],<ref name="Picassobio-1897" /> sed tuj li abandonis la Akademion: la intelektula etoso de la ĉefurbo, malakceptanta de novaj tendencoj kiel la [[kataluna modernismo]] kiun Picasso klopodis enkonduki (li fondis gazeteton en 1901, ''Arte Joven'' (juna arto), kiu havis tre mallongdaŭran ekzistadon) ne altiris lin. Tamen, li profitis siajn oftajn vizitojn al la [[Muzeo Prado]] por plej bone interkonatiĝis kun la verkaro de la [[la Greko|Greko]], kiu estis postulita de artistoj kaj fakuloj de fino de la 19-a jarcento.<ref name="Fermigier bcnMadrid">{{Harv |Fermigier|1969| pp=12-13| sp = sí}}</ref> Ekde 1898 li subskribis siajn verkojn kiel «Pablo Ruiz Picasso», poste kiel «Pablo R. Picasso», kaj kiel «Picasso» nur ekde 1901. La ŝanĝo ŝajne ne rilatis al malakcepto de la patra figuro; anstataŭe ŝajne ĝi rilatis al la deziro de Picasso distingiĝis kiel [[rolulo]], sekvante tendencon de siaj katalunaj amikoj, kiuj havis la kutimon nomi lin per la patrinflanka familinomo, multe malpli ofta ol la patroflanka familinomo, Ruiz, kontraŭ la tiama kaj eĉ ĝisnuna kutimo.<ref name="Fermigier apellido">{{Harv |Fermigier|1969| p=9 | sp = sí}}</ref> [[Dosiero:Ramon Casas - Retrat de Pablo Picasso.jpg|eta|maldekstre|[[Ramón Casas]]: ''Pablo Picasso'', 1900, [[Nacia Muzeo de Arto de Katalunio]].]] Li revenis al Barcelona en Junio [[1898]], malsana je [[skarlatino]] kaj translokiĝis al Horta de Ebro (aktuale Horta de Sant Joan), naskoloko de sia amiko Manuel Pallarés, sude de la rivero [[Ebro]] proksime de la urbo [[Gandesa]] (''Terra Alta'', [[provinco Tarragona|Tarragona]]). En tiu restado, Picasso retrafis praradikojn de la lando kun iu reveno al la naturo, pli kongrue kun la modernisma idearo, kio konstituis unu el la unuaj epizodoj «[[Primitivismo|primitivismaj]]» de lia kariero.<ref name="Fermigier Horta1">{{Harv |Fermigier|1969| pp=14-15| sp = sí}}</ref> == Ekkariero kaj periodoj == La verkoj de Pablo Picasso estas kutime klasigitaj en sekvaj periodoj: === Periodo de Barcelono (antaŭ 1900) === Picasso alvenis al [[Barcelono]] en [[1895]]. Li kunlaboris kiel desegnisto en diversaj katalunaj gazetoj kaj fondis la revuon ''Juna arto'' ("Arte joven") kiu fiaskis. Li komencis sian pentristan karieron ĉefe per portretoj (interalie unu de [[Frederic Pujulà i Vallès]], kiun oni povas vidi en la artikolo pri tiu esperantista verkisto). === La Blua Periodo (1901–1904) === [[Dosiero:Pablo Picasso, 1904, Paris, photograph by Ricard Canals i Llambí.jpg|eta|dekstre|Picasso en 1904. Foto de Ricard Canals.]] La Blua Periodo de Picasso (1901–1904), karakterizita per ombraj pentraĵoj en kiuj hegemonias nuancoj de bluaj kaj bluecverdaj koloroj kaj nur foje tiuj estis varmigitaj per aliaj koloroj, startis ĉu en Hispanio komence de 1901 ĉi en Parizo en la dua duono de la jaro.<ref name="cirl127">Cirlot 1972, p. 127.</ref> Picasso uzis multe la bluan koloron kaj la figuroj havas magran aspekton. Ekzemploj estas ''La vida'' (La vivo, 1903), ''Las dos hermanas'' (La du fratinoj, 1904) kaj ''La douleur'' ([[Erotika sceno]], eble 1903). La pentra stilo de Picasso ŝanĝiĝis post la memmortigo de lia bona amiko Carlos Casagemas. Casagemas sinmortigis pafante sin en la kapon sekvante sian senreciprokan amon por Germaine Pichot, kiu poste funkciis kiel unu el la modeloj de Picasso en la verko [[Les Demoiselles d'Avignon|Les demoiselles d'Avinyó]]. La morto de Casagemas multe influis Picasso'n kaj liajn tiamajn pentraĵojn, kiuj estas hegemonie blukoloraj, kio atestis lian solecon kaj malĝojon kiel la roluloj en liaj pentraĵoj. Lia plej fama pentraĵo de tiu periodo estas "La blinda gitarludisto" de 1903. Alia pentraĵo de ĉi tiu periodo estas "La tragedio". Multaj pentraĵoj de kadavrecaj patrinoj kun infanoj datas el la Blua Periodo, dum kiu Picasso dividis sian tempon inter [[Barcelono]] kaj Parizo. Por tiu malbunta uzo de koloro kaj foje tristaj temoj —ĉiesulinoj kaj almozuloj estis oftaj celoj— Picasso estis influita per veturado tra Hispanio kaj la memmortigo de Carlos Casagemas. Startinte en aŭtuno 1901, li pentris kelkajn postmortajn portretojn de Casagemas kulmine en la melankolia alegoria pentraĵo ''La Vie'' (La vivo, 1903), aktuale en la [[Klevlanda Muzeo de Arto]].<ref name="watte">Wattenmaker, Distel, et al. 1993, p. 304.</ref> Simila sinteno aperas en la bone konata ''Le repas frugal'' (La malabunda manĝo, 1904),<ref name="metmu">[https://www.metmuseum.org/art/collection/search/90004093 The Frugal Repast,] Metropolitan Museum of Art. Alirita la 10an de Marto 2022.</ref> kiu montras blindulon kaj virinon, ambaŭ maldikegajn, sidiĝintajn ĉe preskaŭ malplena tablo. [[Blindeco]], ripetita temo en la verkoj de Picasso de tiu periodo, aperas ankaŭ en ''Le repas de l'aveugle'' (La manĝo de la blindulo, 1903, [[Metropola Muzeo de Arto]]) kaj en la portreto de ''[[La Celestina]]'' (1903). Aliaj bluperiodaj verkoj estas ''Portreto de Soler'' kaj ''Portreto de Suzanne Bloch'', operkantistino. === La Rozkolora Periodo (1905–1907) === <!--[[Dosiero:Fernande Olivier.jpg|eta|maldekstre|Fernande Olivier, 1906.]]--> [[Dosiero:Gertrude Stein sitting on a sofa in her Paris studio - Library of Congress.tif|eta|maldekstre|Gertrude Stein sursofa en Parizo kaj surmure ŝia portreto fare de Picasso.]] Ekde [[1905]] la blua epoko de Picasso cedis lokon al nova amo en lia vivo, Fernande Olivier, juna artistino, kiun li estis koninta en 1904<ref>[https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1988/06/picasso-creator-and-destroyer/305715/ "Picasso: Creator and Destroyer – 88.06".] Theatlantic.com. Junio 1988. Alirita la 21an de Decembro 2009.</ref> kaj kiu iĝis lia modelo kaj amantino. Picasso enamiĝis al la celo de siaj skulptaĵoj kaj esprimis siajn fortajn sentojn al ŝi en siaj artaj pentraĵoj. En la pentraĵoj de Picasso ekregis la rozkolora tono. Kompare kun la blua periodo aperis liaj verkoj malpli melankolie, la bluo restis en fono. Liaj pentromotivoj estis sorĉistoj, ŝnurdancistoj kaj [[arlekeno]]j (tristaj ĝojigistoj sed bunte vestitaj), klasika beleco. Arlekeno, kiel komedia rolulo priskribita en ŝakbildaj vestoj, iĝis persona simbolo por Picasso La "dolĉa doloro" aperas ĉiam forte sur liaj pentraĵoj. Gravaj verkoj de la periodo estas ''Virino kun frugilego'' kaj ''Ŝnurdancista familio''. Li komencis pentri pli kaj pli feliĉajn pentraĵojn, kiuj estis esprimitaj per plejparte oranĝaj kaj rozkoloraj koloroj. Li pentris plejparte cirkajn temojn. Tamen ĉi tiu periodo ne daŭris longe, ĉar Picasso trovis alian manieron esprimi sin laŭ pli ekscita, interesa kaj originala maniero. Olivier aperas en multaj el liaj rozperiodaj pentraĵoj, multaj el kiuj estas influitaj de lia arda rilato al ŝi, aldone al lia pliiĝanta ekspono al la franca pentrarto. La ĝenerale kontentiga kaj optimistima sinteno de la pentraĵoj de tiu periodo rememorigas pri la periodo de 1899–1901 (t.e., ĝuste antaŭ la Blua Periodo), kaj 1904 povas esti konsiderata transira jaro inter ambaŭ periodoj. Ĉirkaŭ 1905, Picasso iĝis protektito de usonaj artokolektistoj [[Leo Stein|Leo]] kaj [[Gertrude Stein]]. Ankaŭ lia pli aĝa frato Michael Stein kaj lia edzino Sarah iĝis kolektantoj de lia verkaro. Picasso pentris la portretojn de Gertrude Stein kaj de unu el ŝiaj nevoj nome Allan Stein. Gertrude Stein iĝis la ĉefa patrono de Picasso, akiranta liajn desegnojn kaj pentraĵojn kaj ekspoziciante ilin en sia neformala ''Salono'' en sia hejmo de Parizo.<ref name="yale8">[https://web.archive.org/web/20130526015428/http://artgallery.yale.edu/pdf/0109_picasso.pdf "Special Exhibit Examines Dynamic Relationship Between the Art of Pablo Picasso and Writing" (PDF).] Yale University Art Gallery (Press release). Arkivita el la originalo (PDF) la 26an de Majo 2013.</ref> En unu el ŝiaj kunsidoj en 1905, Picasso renkontiĝis kun [[Henri Matisse]], kiu estos lia dumviva amiko kaj rivalo. La Stein-oj enkondukis lin al Claribel Cone kaj al ŝia fratino Etta, kiuj estis usonaj artokolektistoj; ankaŭ ili ekakiris pentraĵojn de Picasso kaj de Matisse. Finfine Leo Stein translokiĝis al Italio. Michael kaj Sarah Stein iĝis patronoj de Matisse, dum Gertrude Stein plue kolektis verkojn de Picasso.<ref name="charm">James R. Mellow (Majo 2003). [https://books.google.es/books?id=2CDJkDE8aZ0C&q=Nina+Auzias&pg=PA152&redir_esc=y Charmed Circle.] Gertrude Stein and Company. ISBN 978-0-8050-7351-5.</ref> En 1907, Picasso aliĝis al [[artgalerio]] kiu ĵus malfermiĝis en Parizo fare de [[Daniel-Henry Kahnweiler]], germana [[arthistoriisto]] kaj [[artokolektisto]] kiu iĝis unu el la unuaj francaj artokomercistoj de la 20-a jarcento. Li estis inter la unuaj famigantoj de Pablo Picasso, [[Georges Braque]] kaj de [[kubismo]] mem. Kahnweiler promociis la burĝonajn artistojn kiel [[André Derain]], [[Kees van Dongen]], [[Fernand Léger]], [[Juan Gris]], [[Maurice de Vlaminck]] kaj kelkaj aliaj kiuj estis venintaj el la tuta mondo por loĝi kaj labori en [[Montparnasse]] tiam.<ref name="tate7">[https://www.tate.org.uk/search?sid=1081&type=artwork "Cubism and its Legacy".] Tate Liverpool. Alirita la 26an de Aŭgusto 2010.</ref> [[Dosiero:Portrait de Picasso, 1908.jpg|eta|Picasso en 1908.]] === Afrikarta kaj primitivisma periodo: 1907–1909 === La afrikarta influita periodo de Picasso (1907–1909) ekis per sia pentraĵo ''[[Les Demoiselles d'Avignon]]'' (La fraŭlinoj de Avignon, sed fakte ĉiesulinoj el la strato Avinyó en Barcelono). Ĉiu figuro estas priskribita en malkongrua maniero kaj neniu estas konvencie [[Virineco|virineca]]. La virinoj aperas iome minacantaj kaj prezentataj kun angulecaj kaj diskunigitaj korpoformoj. Tri figuroj maldekstre montras vizaĝajn trajtojn en [[Iberoj|iberarta]] stilo, dum tiuj du dekstre estas montrataj kun [[masko|afrikaj maskecaj]] trajtoj, ŝajne pro impreso ĉe la pentristo fare de afrikaj artaĵoj kiujn li vidis en Junio 1907 en la etnografia muzeo de la Palaco Trokadero.<ref name="rube87">Rubin 1980, p. 87.</ref> Kiam li montris la pentraĵon al la konatuloj en sia studio, la preskaŭ ĉiesa reago estis kortuŝaĉa kaj malakcepta; Matisse kolere rifuzis la verkon kiel trompo.<ref name="pbsor">[https://www.pbs.org/wgbh/cultureshock/flashpoints/visualarts/picasso_a.html "Culture Shock",] pbs.org. Alirita la 10an de Marto 2022.</ref> Picasso ne ekspoziciis ''Les Demoiselles'' publike ĝis 1916. La angulecaj trajtoj de la vizaĝoj jam restos ĉe Picasso por sia tuta laborperiodoj. Aliaj verkoj el tiu periodo estis ''Nudaĵo kun levitaj brakoj'' (1907) kaj ''Tri virinoj'' (1908). Formaj ideoj disvolvigitaj dum tiu periodo kondukis lin rekte al la kubisma periodo kiu sekvis. Per la "Fraŭlinoj de Avignon" Picasso kreis novan lingvon en pentrarto, kiu integriĝas kun la abstraktaj tendencoj, kiuj tiam disvolviĝis en moderna pentrado, en kiu li malmuntis la formojn kaj rekunmetis ilin laŭ sia imago. Dum ĉi tiu periodo estis influo de afrikaj statuoj kaj [[masko]]j kaj tial ĉi tiu etapo nomiĝas afrikeca. Krome pentraĵoj el tiu periodo havas skulptajn kvalitojn. La objektoj aspektas parte volumecaj, masivaj kaj tridimensiaj. === Analiza Kubismo (1909–1910) === [[Dosiero:2004-09-07 1800x2400 chicago picasso.jpg|eta|maldekstre|La ''Ĉikago Pikaso'' 50-futalta publika [[Kubismo|kubisma skulptaĵo]]. Donita de Pikaso al la popolo de Ĉikago.]] La analizo en kubismo signifas dissolvon. Je ĉi tiu punkto la malmuntado de la formo kaj ĝia rompado fariĝas pli sistema, kaj kune kun la malmuntado estas ankaŭ muntado. Malmuntado fariĝas kaj per formo kaj per koloro. La analiza [[kubismo]] (1909–1910) estas pentrostilo kiu Picasso disvolvis kun [[Georges Braque]] uzante unukolorajn brunecajn kaj neŭtrajn kolorojn. Ambaŭ artistoj apartigis la celitajn objektojn kaj "analizis" ilin laŭ iliaj formoj. La pentraĵoj de Picasso kaj Braque en tiu epoko kunhavas multajn similaĵojn. En Parizo, Picasso diboĉdistriĝis kun distinga amikaro en la kvartaloj [[Montmartre]] kaj Montparnasse, kiel [[André Breton]], la poeto [[Guillaume Apollinaire]], la verkisto [[Alfred Jarry]] kaj sia protektantino Gertrude Stein. En 1911, Picasso estis arestita kaj pridemandita pri la [[La Gioconda#Historio|ŝtelo de la ''Mona Lisa'']] el [[Luvro]]. Suspekto pri la krimo estis dekomence veninta sur Apollinaire pro liaj ligoj kun Géry Pieret, artisto kun historio de ŝteloj el la artgalerio. Apollinaire siavica implikigis sian amikon Picasso, kiu ankaŭ estis iam aĉetinta ŝtelitajn artaĵojn el la artisto. Timante kondamnon kiuj estis povinta rezulti en sia deportado al Hispanio, Picasso malakceptis eĉ esti renkontinta kun Apollinaire. Finfine ambaŭ estis senkulpigita pro ajna inkludo en la malapero de la pentraĵo.<ref name="thief">Charney, Noah (23a de Januaro 2014), [https://revistas.ucm.es/index.php/ARIS/article/download/39942/42607/0 "Pablo Picasso, art thief: the "affaire des statuettes" and its role in the foundation of modernist painting",] Arte, Individuo y Sociedad, 26 (2): 187–197</ref><ref name="TIME - 08Apr2009 - Art's Great Whodunit: The Mona Lisa Theft of 1911">Richard Lacayo (7a de Aprilo 2009). [https://web.archive.org/web/20090429103602/http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1894006,00.html "Art's Great Whodunit: The Mona Lisa Theft of 1911".] TIME. Arkivita el la originalo en 29a de Aprilo 2009. Alirita la 10an de Marto 2022.</ref> La pentraĵo siaflanke aperis du jarojn poste en [[Florenco]]. Pli preciza pentroperiodo estas samtempa Hermetika Kubismo (1911–1912). === Sinteza Kubismo (1912–1919) === Dum multaj jaroj multaj pentristoj provis pentri pentraĵojn similajn aŭ organizitajn laŭ la ŝajna realaĵo, sed Picasso kaj Braque ŝanĝis aferojn. La Sinteza Kubismo (1912–1919) estis plua disvolvigo de kubismo, en kiuj eltranĉitaj paperpecoj – ofte el murpapero aŭ el partoj de gazetpaĝoj – estis gluitaj en komponaĵoj, kio markis la unuan popularan uzadon de la [[kolaĝo]] en fajnaj artoj. Inter 1915 kaj 1917, Picasso ekpentris serion de pentraĵoj kiuj montris tre geometriecajn kaj minimumismajn kubismajn objektojn, konsistantajn je pipo, gitaro aŭ glaso, kun foja elemento de kolaĝo. "Dur-bordaj kvadrat-tranĉitaj diamantoj", notis arthistoriisto John Richardson, "tiuj gemoj ne ĉiam havas supron aŭ malsupron".<ref name="Richardson">John Richardson, [https://books.google.es/books?id=AxcsQXDHd7YC&pg=PA78&dq=%22crystal+cubism%22,+A+Life+of+Picasso:+The+Triumphant+Years,+1917-1932&hl=en&sa=X&ei=hQhsVb6sG8K8UeuVg8AP&redir_esc=y#v=onepage&q=%22crystal%20cubism%22%2C%20A%20Life%20of%20Picasso%3A%20The%20Triumphant%20Years%2C%201917-1932&f=false A Life of Picasso: The Triumphant Years, 1917–1932,] Knopf Doubleday Publishing Group, Dec 24, 2008, pp. 77–78, ISBN 0-307-49649-X</ref><ref name="kahn18">Letero el Juan Gris al Maurice Raynal, 23a de Majo 1917, Kahnweiler-Gris 1956, 18</ref> "Ni bezonas novan nomon por referenci ilin," skribis Picasso al [[Gertrude Stein]]. La termino "Kristala Kubismo" estis poste uzata kiel rezulto de vidaj analogioj kun [[kristalo]]j.<ref name="Richardson" /><ref name="Green, 1987" >Christopher Green, Cubism and its Enemies, Modern Movements and Reaction in French Art, 1916–1928, Yale University Press, New Haven and London, 1987, pp. 13–47</ref><ref name="moran143">Paul Morand, 1996, 19 May 1917, p. 143–144</ref> Tiuj "malgrandaj gemoj" povis esti produktitaj de Picasso kiel reago al kritikistoj kiuj estis postulantaj lian forigon de la movado, pro lia eksperimentado kun klasikismo ene de la tiel nomita "reveno al ordo" post la milito.<ref name="Richardson" /><ref name="Green, 1987"/> [[Dosiero:Pablo Picasso, summer 1912.jpg|eta|upright|Picasso antaŭ sia pentraĵo ''La Aficionado'' ([[Kunstmuseum Basel]]) ĉe Villa les Clochettes, somere 1912.]] Akirinta iome famon kaj riĉon, Picasso lasis Olivier por Marcelle Humbert, kiun li nomis Eva Gouel. Picasso inkludis amdeklarojn al Eva en multaj kubismaj verkoj. Picasso estis ege suferinta pro ŝia tro frua morto pro malsano estante nur 30-jaraĝa en 1915.<ref name="primi">Harrison, Charles; Frascina, Francis; Perry, Gillian (1993). [https://archive.org/details/primitivismcubis0000harr Primitivism, Cubism, Abstraction.] Yale University Press. 1993. p. 147. Alirita la 26an de Aŭgusto 2010 – via Internet Archive.</ref> Je la eksplodo de la [[Unua Mondmilito]] en Aŭgusto 1914, Picasso estis loĝanta en [[Avignon]]. Braque kaj Derain estis rekrutitaj kaj Apollinaire aliĝis al la franca artilerio, dum la hispana [[Juan Gris]] restis ĉe la kubisma etoso. Dum la milito, Picasso povis plue pentri seninterrompe, malkiel liaj francaj kolegoj. Liaj pentraĵoj iĝis pli malhelaj kaj lia vivo ŝanĝis per dramaj konsekvencoj. La kontrakto kun Kahnweiler estis finita pro sia ekzilo el Francio. Tiam la laboro de Picasso estis direktita al la artokomercisto [[Léonce Rosenberg]]. Post la perdo de Eva Gouel, Picasso havis amaferon kun [[Gabrielle Lespinasse|Gaby Lespinasse]]. Dum la printempo de 1916, Apollinaire revenis el la fronto vundita. Ili renovigis sian amikecon, sed Picasso ekvenis ofte al novaj sociaj etosoj.<ref name="moma92">[https://www.moma.org/collection/#skipToContent "Melissa McQuillan, Primitivism and Cubism, 1906–15, War Years, From Grove Art Online, MoMA".] Moma.org. 14a de Decembro 1915. Alirita la 17an de Julio 2014.</ref> Ĉirkaŭ la fino de la Unua Mondmilito, Picasso engaĝiĝis kun la [[Rusaj Baletoj]] de [[Sergej Djagilev]]. Inter liaj amikoj de tiu epoko estis [[Jean Cocteau]], [[Jean Hugo]], Juan Gris, kaj aliaj. En la somero de 1918, Picasso edziĝis al [[Olga Ĥoĥlova]], dancistino de la trupo de Sergej Djagilev, por kiu Picasso estis desegnante baleton, nome Parade kun muziko de [[Erik Satie]] kaj unu-akta scenaro de [[Jean Cocteau]], en Romo; ili pasigis sian nuptoveturon ĉe [[Biarritz]] en la vilao de la altklasa ĉilia artopatronino Eugenia Errázuriz. Reveninta el sia [[mielmonato]] kaj bezonanta monon, Picasso startigis ekskludan rilaton kun la juda franca artokomercisto [[Paul Rosenberg]]. Kiel parto de siaj unuaj taskoj, Rosenberg akceptis ludoni al la paro apartementon en Parizo je sia propra kosto, kiu estis proksima al lia propra domo. Tio estis la komenco de profunda frateca amikeco inter du tre diferencaj homoj, kio daŭros ĝis la eksplodo de la [[Dua Mondmilito]]. Ĥoĥlova enkondukis Picasso en la altan socion, al formalaj vespermanĝaj festoj, kaj al aliaj dimensioj de la vivo de riĉuloj en la [[1920-aj jaroj]] en Parizo. La paro havis filon, nome Paulo Picasso,<ref name="xtime">[https://web.archive.org/web/20120402052432/http://www.xtimeline.com/evt/view.aspx?id=15740 "Paul (Paolo) Picasso is born".] Xtimeline.com. Arkivita el la originalo la 2an de Aprilo 2012. Alirita la 10an de Marto 2022.</ref> kiu kreskiĝis kaj iĝis kurkonkurencisto per [[motorciklo]]j kaj ŝoforo de sia patro. La insisto de Ĥoĥlova en socia propreco kontrastis kun la [[Bohemiismo|bohemiecaj]] tendencoj de Picasso kaj la paro vivis en stato de konstanta konflikto. Dum la sama periodo kiam Picasso kunlaboris kun la trupo de Djagilev, li kaj [[Igor Stravinski]] kunlaboris kun ''[[Pulĉinelo (baleto)|Pulcinella]]'' en 1920. Picasso havis oportunon fari kelkajn desegnojn de la komponisto.<ref name="cubis">Berggruen, Olivier (2018). "Stravinsky and Picasso: Elective Affinities". En Berggruen, Olivier (eld.). ''Picasso: Between Cubism and Neoclassicism, 1915–1925''. Milano: Skira. ISBN 978-88-572-3693-3.</ref> En 1927, Picasso renkontiĝis kun la 17-jaraĝa [[Marie-Thérèse Walter]] kaj startigis sekretan amaferon kun ŝi. La geedzeco de Picasso kun Ĥoĥlova tuj rezultis en separiĝo pli ol en divorco, ĉar la franca juro postulis eĉ dividon de propraĵoj okaze de divorco, kaj Picasso ne deziris, ke Ĥoĥlova havu la duonon de lia riĉeco. Tial ambaŭ restis laŭjure geedzoj ĝis la morto de Ĥoĥlova en 1955. Picasso havis longdaŭrand amaferon kun Marie-Thérèse Walter kaj estis patro de filino kun ŝi, nome Maya. Marie-Thérèse vivis en malsukcesa espero ke Picasso iam edzinigis ŝin, kaj pendumis sin kvar jarojn post la morto de Picasso. ====Kubismaj verkoj==== Gravaj pentraĵoj liaj en kubisma arto inkluzivas la jenajn pentraĵojn: [[Dosiero:Juan Gris - Portrait of Pablo Picasso - Google Art Project.jpg|eta|maldekstra|230px|Portreto de Picasso pentrita de [[Juan Gris]].]] * '''La pomoj''' de 1906, aĉetita de [[Gertrude Stein]]. Ĉi tiu pentraĵo konsistigis analizan kubismon, do pentraĵon, en kiu la artisto prenas objekton kaj faras ĝin formala analizo, sub la influo de la tiutempa psikologio, kaj serĉas novan profundon en ĉiuj artaj kampoj. Aliaj pentraĵoj de tiu periodo ilustras kubismon en lia laboro. * '''La fraŭlinoj de Avignon (Les Demoiselles D'Avignon)''' de 1907 estas unu el la unuaj kaj plej famaj kubismaj pentraĵoj. Por multaj, la pentraĵo estas konsiderata unu el la plej gravaj en [[moderna arto]]. Ĝi vidiĝas kiel malmuntado de la korpo en dudimensiajn surfacojn, malmuntado de la vizaĝo kaj rekunmetado de ĝi en la formo de ''profilo kaj fronto samtempe''. Ĝi havas klaran sekvon de [[Cézanne]], kaj klarajn influojn de [[Arto#Afrika arto|afrika arto]]. * '''Virino kun ventumilo (La Femme à L’éventail)''' de 1908. La platigo de la modelo videblas, intenca proporcia vundo, serĉo pri la geometrio en la anatomio. * '''La Rezervujo (Le Réservoir)''' de 1909. La komenco de la transiro al sintezo videblas, pejzaĝo de vilaĝo fariĝas kolekto de dudimensiaj geometriaj formoj. Sinteza kubismo prenas la objekton, tute rompas ĝin, sintezas ĝin kaj rekunmetas ĝin sur la kanvaso, en simplaj koloroj kaj maksimuma surfaceco. * '''Viro kun pipo (L’homme à La Pipe''') de 1911. Picasso rompas la konvenciojn pri rektangula pentrado kaj pentras elipsan pentraĵon sur rektangula tolo, kiel mezepokaj pentristoj. Ankaŭ ĉi tie oni povas percepti homajn restaĵojn, kiuj travivis la sintezon kaj havis la privilegion alveni sola kun malmulta simileco al la obtuza realaĵo. La pipo estas klara kaj ankaŭ la subskribo de Picasso. === Klasika Periodo ([[1917]]-[[1927]]) kaj Superrealisma Epoko ([[1928]]-[[1932]]) === [[Dosiero:Olga Khokhlova in Picasso's Montrouge studio, spring 1918.jpg|eta|dekstre|200px|Olga Ĥoĥlova en la studio de Picasso en Montrouge, printempo de 1918.]] Periodo de superrealaj verkoj, sen la limoj de logiko. Kiel aliaj verkoj en la kampo, ilia celo estas ŝoki la spektanton en la bildo kaj transiri mensajn limojn. En 1936 li renkontis la fotiston kaj pentriston [[Dora Maar]] (Theodora Markowitz), estis fascinita de ŝi kaj pentris ŝin per dekoj da bildoj ĝis 1944 kiam ili disiĝis. En Februaro 1917, Picasso faris sian unuan veturon al Italio.<ref name="Cowling&Mundy_201">Cowling & Mundy 1990, p. 201.</ref> En la periodo post la tumulto de la Unua Mondmilito, Picasso produktis verkojn laŭ [[novklasikismo|novklasika]] stilo. Tiu "reveno al ordo" evidentiĝis en la verkaro de multaj eŭropaj artistoj en la 1920-aj jaroj, kiel [[André Derain]], [[Giorgio de Chirico]], [[Gino Severini]], [[Jean Metzinger]], la artistoj de la movadoj [[Nova Objektiveco]] kaj "Novecento Italiano". La pentraĵoj kaj desegnoj de Picasso en tiu periodo ofte memorigas pri la verkaro de [[Rafaelo]] kaj de [[Jean Auguste Dominique Ingres|Ingres]]. En 1925 la [[Surrealismo|superrealisma]] verkisto kaj poeto [[André Breton]] deklaris Picasso kiel 'unu el niaj' en sia artikolo ''Le Surréalisme et la peinture'', publikigita en ''Révolution surréaliste''. ''Les Demoiselles'' estis reproduktita por la unua fojo en Eŭropo en la sama publikaĵo. Kvankam Picasso ekspoziciis kubismajn verkojn en la unua superrealisman grupan ekspozicio en 1925, la koncepto de 'psika aŭtomatismo en sia pura stato' kiel difinita en la ''Manifeste du surréalisme'' neniam povis esti apelikita al li entute. Li en tiu epoko ja disvolvigis novajn imagaron kaj formalan sintakson por esprimiĝi emocie, "montrante la violenton, la psikajn timojn kaj la erotismon kiuj estis delonge retenita aŭ sublimita ekde 1909", diris la arthistoriisto Melissa McQuillan.<ref name="MoMA"/> Kvankam tiu transiro en la verkaro de Picasso estos influita de kubismo por ties spacaj rilatoj, "la fuzio de ritaro kaj abandono en la imagaron rememorigas pri la primitivismo de Demoiselles kaj la svagaj psikologiaj resonaroj de lia simbolisma verkaro", diris McQuillan.<ref name="MoMA" /> Superrealismo revivigis la altiron de Picasso al primitivismo kaj erotismo.<ref name="MoMA" >[https://www.moma.org/collection/#skipToContent "Melissa McQuillan, Pablo Picasso, Interactions with Surrealism, 1925–35, from Grove Art Online, 2009 Oxford University Press, MoMA".] Moma.org. 12a de Januaro 1931. Alirita la 17an de Julio 2014.</ref> === Ekspresionisma epoko (1930-1939) === [[Dosiero:Vollard_Suite.2869.jpg|eta|maldekstre|La ses gravuraĵoj de la "Suito de Vollard".]] Dum la 1930-aj jaroj, la [[minotaŭro]] anstataŭis la [[arlekeno]]n kiel ofta motivo en lia verkaro. Lia uzado de la minotaŭro devenis parte el lia kontakto kun la superrealistoj, kiuj ofte uzis ĝin kiel sian simbolon, kaj ĝi aperas ankaŭ en la ''Gerniko'' de Picasso. La minotaŭro kaj la amantino de Picasso nome [[Marie-Thérèse Walter]] estas ofte aperigita en lia fama serio ''Suito de Vollard'' de gravuraĵoj.<ref name='TelegMay12'>Richard Dorment (8a de Majo 2012). [https://www.telegraph.co.uk/culture/art/art-reviews/9251599/Picasso-The-Vollard-Suite-British-Museum-review.html "Picasso, The Vollard Suite, British Museum, review".] The Daily Telegraph. Arkivita el la originalo la 10an de Januaro 2022. Alirita la 19an de Majo 2012.</ref> Tiu kolekto de 100 pikasaj gravuraĵoj estis eldonitaj de Ambroise Vollard, [[Galerio|galeristo]], artkomercisto kaj eldonisto. La gravuraĵoj kreiĝis inter la jaroj 1930–1937 kaj havas fiksajn motivojn en la verko de Picasso: la [[cirko]], [[taŭrobatalo]], la [[Skulptisto|skulptista laborejo]], la [[Minotaŭro]], la Blinda Minotaŭro kaj tri portretoj de Waller. Proksimume 100 ekzempleroj de la kolekto estis presitaj sed ne bone vendiĝis en la fruaj jaroj. Hodiaŭ la kolekto estas konsiderata unu el la pintoj de la artisto kaj de la artkomercisto, kiu donis sian nomon al la serio. Plej verŝajne la plej fama verko de Picasso estis lia priskribo de la [[Bombardado de Gerniko]] fare de la germanaj aertrupoj aliancitaj de [[Francisco Franco|Franco]] dum la [[Hispana Enlanda Milito]] en 1937. ''[[Gerniko (pentraĵo)|Gerniko]]'' estas konsiderata de multaj kiel rekordo en lia nova esprimmaniero, pri malmuntado de korpoj kaj rekunmetado de ili laŭ lia imago, same kiel universala homa simbolo kontraŭ ĉiuj militoj, kaj mortigo de senkulpaj homoj. Tiu enorma pentraĵo montras la malhumanecon, brutalecon kaj malesperon pro [[milito]]. Demandita klarigi pri ties simbolismo, Picasso diris, "Ne estas la pentristo kiu difinas la simbolojn. Krome li devus fari tion per tiom multaj vortoj! Plej konvene la publiko kiu rigardas la pentraĵon devas interpreti la simbolojn kiel ĝi komprenas ilin."<ref name="pbso4">[https://www.pbs.org/treasuresoftheworld/guernica/gmain.html "Guernica Introduction".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220129162732/http://www.pbs.org/treasuresoftheworld/guernica/gmain.html |date=2022-01-29 }} Pbs.org. Alirita la 10an de Marto 2022.</ref><ref name="costa">[http://www6.costatropicalnews.com/?template=simple2c&tdfs=1&s_token=1646876257.0152280000&uuid=1646876257.0152280000&term=Latest%20News%20and%20Press%20Release%20Submissions&term=News%20Media%20Monitoring%20Tools&term=Email%20Newsletters&searchbox=0&showDomain=0&backfill=0 The Spanish Wars of Goya and Picasso,] Costa Tropical News [https://web.archive.org/web/20100509091523/http://www.costatropicalnews.com/articles-on-the-costa-tropical/costa-tropical-andalucia-spain-arts-culture/spanish-wars-of-goya-and-picasso/ Arkivita] la 9an de Majo 2010 ĉe Wayback Machine. Alirita la 10an de Marto 2022.</ref> [[Dosiero:Mural del Gernika.jpg|eta|300px|Kahela kopio de la ''[[Gerniko (pentraĵo)|Gerniko]]''.]] ''Gerniko'' estis ekspoziciata en Julio 1937 en la Hispana Pavilono de la [[Dua Hispana Respubliko]] en la [[Internacia Ekspozicio de 1937|Pariza Internacia Ekspozicio]], kaj poste iĝis centra peco de ekspozicio de 118 verkoj de Picasso, [[Matisse]], [[Braque]] kaj [[Henri Laurens]] kiu turneis Skandinavion kaj Anglion. Post la venko de Francisco Franco en la hispana milito, la pentraĵo estis sendita al Usono por akiri financon kaj helpon al la hispanaj rifuĝintoj. Ĝis 1981 ĝi estis fifita al la Muzeo de Moderna Arto (MoMA) en [[Novjorko]], ĉar estis esprimita deziro de Picasso ke la pentraĵo ne estu donita al Hispanio antaŭ libereco kaj demokratio estu reestablita en la lando. Ĝi alvenis en Hispanion en 1981, t.e., 6 jarojn post la morto de la diktatoro [[Francisco Franco|Franco]], kaj la [[Hispana transiro|reveno de la demokratio en Hispanion]]. Ĝi estis ekspoziciata en la [[Domego de la Bona Ripozo]]. Nun ĝi estas montrata en [[Muzeo Reina Sofía]], en [[Madrido]]. Kvankam ĝis tiam Picasso ne multe interesiĝis pri politiko, la teruroj de la [[Hispana Enlanda Milito]] konsciigis lin jam por ĉiam en maldekstraj pozicioj, foje proksime al komunistoj. En 1939 kaj 1940, la [[Muzeo de Moderna Arto]] de Novjorko, kies direktoro Alfred Barr estas Picasso-entuziasmulo, organizis gravan retrospektivon de la ĉefaj verkoj de Picasso ĝis tiam. Tiu ekspozicio idoligis Picasso-n, metis lin en la kerno de la publika rigardo en Usono al la centro de lia artisteco, kaj rezultis en reinterpretado de lia verkaro fare de la tiutempaj arthistoriistoj kaj fakuloj.<ref name="marke">The MoMA retrospective of 1939–40 – vidu Michael C. FitzGerald, ''Making Modernism: Picasso and the Creation of the Market for Twentieth-Century Art'' (New York: Farrar, Straus and Giroux, 1995; Berkeley: University of California Press, 1996), pp. 243–262.</ref> Laŭ Jonathan Weinberg, "Konsiderante la eksterordinaran kvaliton de la montro kaj la enorman prestiĝon de Picasso, ĝenerale plialtigita pro la politika efiko de ''Gerniko'' ... la kritikistoj estis surprize duflankaj".<ref name="Weinberg_33"/> La "plureco de stiloj" de Picasso ĝenis iun ĵurnaliston; alia priskribis lin kiel "kaprica kaj eĉ malicema"; La recenzo de Alfred Frankenstein en ''[[ARTnews]]'' konkludis, ke Picasso estas kaj ĉarlatana kaj genia.<ref name="Weinberg_33">Weinberg, Jonathan (2001). [https://books.google.es/books?id=5pe_cqwYR0wC&pg=PA33&dq=&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Ambition & Love in Modern American Art.] New Haven, CN: Yale University Press. p. 33. ISBN 0-300-08187-1</ref> === Dua Mondmilito kaj finaj 1940-aj jaroj: 1939–1949 === [[Dosiero:Pablo Picasso in NMW.jpg|eta|maldekstra|La muzeestro Stanisław Lorentz gvidas Picasso tra la [[Nacia Muzeo en Varsovio]] en Pollando dum la ekspozicio ''Nuntempaj francaj pentristoj kaj ceramiko de Pablo Picasso'', 1948. Picasso donacis al la varsovia muzeo ĉirkaŭ dekduon de siaj ceramikaĵoj, desegnoj kaj kolorpresaĵoj.<ref name="Lorentz">Lorentz, Stanisław (2002). Sarah Wilson (eld.). ''Paris: capital of the arts, 1900–1968''. Royal Academy of Arts. p. 429. ISBN 0-900946-98-9.</ref>]] Dum la [[Dua Mondmilito]], Picasso restis en Parizo dum la germanoj okupaciis la urbon. La arta stilo de Picasso tute ne kongruis kun la [[Naziismo|Naziisma artidealo]], kaj tial li ne ekspoziciis dum tiu epoko. Li estis ofte ĉikanita fare de la [[Gestapo]]. Dum priserĉado de lia apartemento, laŭdire oficiro vidis foton de la pentraĵo ''Gerniko''. "Ĉu vi faris tion?" la germano demandis al Picasso. "No," li respondis, "Vi faris."<ref name="Regan25">Regan, Geoffrey (1992). ''Military Anecdotes''. Guinness Publishing. p. 25. ISBN 0-85112-519-0</ref> Retiriĝinta al sia studio, li plue pentris, produktante verkojn kiel la ''Aĵ-pentraĵo kun gitaro'' (1942) kaj la kontraŭmilita ''Le Charnier'' (1944–48).<ref name="blogs">Kendall, L.R., [http://piecesoav.blogspot.com/2010/04/pablo-picasso-1881-1973-charnel-house.html ''Pablo Picasso (1881–1973): The Charnel House in Pieces... Occasional and Various''] April 2010</ref> Kvankam la germanoj malpermesis [[bronzo]]-fandadon en Parizo, Picasso plue senatente faris tion, uzante bronzon kontrabanditan por li fare de la [[Franca Rezistado]].<ref name="artn3">Artnet, Fred Stern, [http://www.artnet.com/magazine/features/stern/stern2-25-99.asp Picasso and the War Year] Alirira la 10an de Marto 2022.</ref> En tiu epoko, Picasso verkis [[poezio]]n kiel alternativa produkto. Inter 1935 kaj 1959 li verkis ĉirkaŭ 300 poeziaĵojn. Ili estis sentitilaj escepte pri dato kaj foje pri la loko en kiu ĝi estis verkita (por ekzemplo "Parizo, la 16an de Majo 1936"), kaj estis ĉefe gustenhavaj, erotismaj kaj foje skatologiemaj, same kiel du plenlongaj teatraĵoj, nome ''Le Désir attrapé par la queue'' (Deziro vostokaptita, 1941), kaj ''Les Quatre Petites Filles'' (La kvar junulinoj, 1949).<ref name="orgaz">Rothenberg, Jerome. ''Pablo Picasso, The Burial of the Count of Orgaz & other poems''. Exact Exchange Books, Cambridge, Massachusetts, 2004, vii–xviii</ref><ref name="blogs7">Picasso the Playwright, [http://arenapal.blogspot.com/2015/02/picassos-little-recognised-contribution.html Picasso's Little Recognised Contribution to the Performing Arts] – kun bildoj Alirita en Aprilo 2015</ref> En 1944, post la liberigo de Parizo, Picasso, tiam 63-jaraĝa, startigis amaferon kun juna artostudentino nomita [[Françoise Gilot]]. Ŝi estis 40 jarojn pli juna ol li. Picasso estis laciĝinta de sia amatino [[Dora Maar]]; Picasso kaj Gilot ekvivis kune. Finfine ili havis du gefilojn: nome [[Claude Picasso]], naskiĝinta en 1947 kaj [[Paloma Picasso]], naskiĝinta en 1949. En sia linro de 1964 ''Life with Picasso'',<ref name="life6">Françoise Gilot kaj Carlton Lake, ''Life with Picasso'', Random House. Majo 1989. ISBN 0-385-26186-1; first published in November 1964.</ref> Gilot priskribas lian fitraktadon kaj multnombrajn perfidojn kiuj kondukis ŝin lasi lin, forportante la gefilojn kun ŝi. Tio estis forta frapo al Picasso. [[Dosiero:Vincenzo Carrerese Paolo Monti - Servizio fotografico (Milano, 1953) - BEIC 6356204.jpg|eta|upright|Picasso fotita en 1953 fare de [[Paolo Monti]] dum ekspozicio en la [[Reĝa Palaco de Milano|Palazzo Reale]] en Milano (Fondo Paolo Monti, Biblioteca europea di informazione e cultura, BEIC).]] Picasso havis amaferojn kun virinoj de eĉ pli granda aĝ-diferenco ol tiu inter li kaj Gilot. Estante ankoraŭ en rilato kun Gilot, en 1951 Picasso havis ses-semajnan aferon kun [[Geneviève Laporte]], kiu estis kvar jarojn pli juna ol Gilot. Estante jam 70-jarulo, multaj pentraĵoj, inkodesegnoj kaj presaĵoj havis kiel temon maljunan, groteskan nanon kiel tolerema amanto de bela juna modelino. [[Jacqueline Roque]] (1927–1986) laboris en la Madoura Ceramiko en [[Vallauris]] ĉe la [[Lazura Marbordo]], kie Picasso faris kaj pentris ceramikon. Ŝi iĝis lia amatino, kaj poste lia dua edzino en 1961. Ambaŭ restis kune por la cetero de la vivo de Picasso. Lia geedzeco kun Roque estis ankaŭ venĝorimedo kontraŭ Gilot; je kuraĝigo fare de Picasso, Gilot estis divorcinta el sia tiama edzo, Luc Simon, laŭ plano edziniĝi al Picasso por sekurigi la rajtojn de iliaj gefiloj kiel legitimitaj herederoj de Picasso, kiu jam estis sekrete edziĝinta al Roque, post Gilot estis decidinta al divorco. Lia rompita rilato kun Claude kaj Paloma neniam pliboniĝis.<ref name="expre">Pukas, Anna (1a de Decembro 2010). [https://www.express.co.uk/expressyourself/214803/Picasso-s-true-passion "Picasso's true passion".] Daily Express. Alirita la 10an de Marto 2022.</ref> En tiu epoko, Picasso igis konstrui grandan [[Gotika arkitekturo|gotikecan]] domon, kaj povis ankaŭ ekhavi grandajn vilaojn en Suda Francio, kiel Mas Notre-Dame-de-Vie ĉe [[Mougins]], kaj en [[Provence-Alpes-Côte d'Azur]]. Li estis jam internacia famulo, kiu ofte vekis tiom multan intereson pro sia persona vivo kiom pro sia arto.<ref name="chess">Witham, Larry, kaj Pablo Picasso (2013). [https://books.google.es/books?id=6xkkSVZz_OYC&pg=PA254&dq=&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Picasso and the Chess Player: Pablo Picasso, Marcel Duchamp and the Battle for the Soul of Modern Art.] Hanover [u.a.]: Univ. Press of New England. p. 254. ISBN 978-1-61168-253-3.</ref> === Postaj verkoj ĝis finaj jaroj: 1949–1973 === Picasso estis unu el 250 skulptistoj kiuj ekspoziciis en la 3a Skulptarta Internacio okazinta en la ''[[Philadelphia Museum of Art]]'' meze de 1949. En la 1950-aj jaroj, la stilo de Picasso ŝanĝiĝis denove, ĉar li ekproduktis reinterpretojn de arto de grandaj majstroj. Li faris serion de verkoj bazitaj sur la eble la plej fama pentraĵo de [[Diego Velázquez|Velázquez]] nome ''[[Las Meninas]]''. Li bazis pentraĵojn ankaŭ sur verkojn de [[Francisco Goya|Goya]], [[Nicolas Poussin|Poussin]], [[Édouard Manet|Manet]], [[Gustave Courbet|Courbet]] kaj [[Eugène Delacroix|Delacroix]]. Aldone al siaj artaj plenumoj, Picasso faris kelkajn filmajn aperojn, ĉiam kiel li mem, kiel memapero en la teatraĵo de Jean Cocteau nome ''Le testament d'Orphée'' (La testamento de Orfeo, 1960). En 1955, li helpis fari la filmon ''Le Mystère Picasso'' (La mistero Picasso) reĝisorita d [[Henri-Georges Clouzot]]. [[Dosiero:Pablo picasso 1.jpg|eta|maldekstra|alt=An elderly Pablo Picasso in a cloth cap, grinning at the camera|upright|Picasso en 1962.]] Li ricevis komision por fari [[maketo]]n por 15 m alta publika skulptaĵo konstruita en Ĉikago, nun konata kutime kiel la ''Ĉikaga Pikasso''. Li aliris al la projekto kun granda entuziasmo, kaj desegnis skulptaĵon kiu estis ambigua kaj iom polemika. Tio kion la figuro reprezentas ne estas konata; ĝi povus esti birdo, ĉefvalo, virino aŭ tute abstrakta formo. La skulptaĵo, unu el la plej rekoneblaj referencpunktoj de ĉikaga urbokerno, estis inaŭgurita en 1967. Picasso malakceptis pagon de 100 000 usonaj dolaroj por ĝi, kaj donacis ĝin al la urba popolo. La finaj verkoj de Picasso estis miksaĵo de stiloj, liaj esprimrimedoj en konstanta fluo ĝis la fino de lia vivo. Dediĉinte siajn tutajn energiojn al sia verkaro, Picasso iĝis pli kuraĝa, liaj verkoj estis pli koloraj kaj esprimivaj, kaj el 1968 ĝis 1971 li produktis torenton de pentraĵoj kaj centojn de kuproplatajn gravuraĵojn. En tiu epoko tiuj verkoj estis malakceptitaj ĉefe kiel pornografiaj fantaziaĵoj de impotenta maljunulo aŭ la fiŝaj verkoj de artisto kiu jam pasigis sian pinton.<ref name="wort472">[[Patrick O'Brian|O'Brian, Patrick]] (1994). [https://books.google.es/books?id=f3yiWMKNfoEC&pg=PA472&dq=&redir_esc=y Picasso: A Biography.] New York: W.W. Norton. p. 472. ISBN 0-393-31107-4</ref><ref name="late0">Filler, Martin (11a de Junio 2009). "The Late Show". The New York Review of Books 56 (10): 28–29.</ref> Nur poste, post la morto de Picasso, kiam la cetero de la artaj etosoj jam estis fortranslokiĝinta el la [[abstrakta ekspresionismo]], la kritikista komunumo ekvidis la malfruajn verkojn de Picasso kiel antaŭvidantaj la [[novekspresionismo]]n.<ref name="late3">Martin Filler diras "the new constituency for late Picasso had much to do with new directions in avant-garde painting since his death, which made many people look quite differently at this startling final output." "The Late Show". The New York Review of Books 56 (10): 28–29.</ref> Pablo Picasso mortis la 8an de Aprilo 1973 en [[Mougins]], Francio, pro pulma [[edemo]] kaj kora malsufiĉo, dum li kaj lia edzino Jacqueline distris amikojn dum vespermanĝo. Li estis entombigita en la Kastelo de [[Vauvenargues]] ĉe [[Aix-en-Provence]], propraĵo kiun li estis akirinta en 1958 kaj okupiĝinta ĝin kun Jacqueline inter 1959 kaj 1962. Jacqueline evitis, ke ŝiaj gefiloj Claude kaj Paloma venu al la funebro.<ref name="riche">Zabel, William D (1996). [https://books.google.es/books?id=DZYAOL8iY54C&pg=PA11&redir_esc=y The Rich Die Richer and You Can too.] John Wiley and Sons, p. 1. ISBN 0-471-15532-2</ref> Elĉerpita kaj sola post la morto de Picasso, Jacqueline memmortigis sin per pafo en 1986 kiam ŝi estis 59-jaraĝa.<ref name="famil">Kimmelman, Michael (28a de Aprilo 1996). [https://www.nytimes.com/1996/04/28/magazine/picasso-s-family-album.html "Picasso's Family Album".] [[The New York Times]]. Alirita la 26an de Aŭgusto 2010.</ref> == Politikaj sintenoj == [[Dosiero:Stamp P.JPG|eta|180px|[[Poŝtmarko]] de [[Sovetunio]], 1973. Picasso aperis en poŝtmarkoj tutmonde.]] Picasso restis for el la [[Katalunismo|katalunisma]] sendependiga movado en sia junaĝo spite esprimadon de ĝenerala apogo kaj esti amikece kun ties aktivuloj.<ref>[[Patrick O'Brian|O'Brian, Patrick]] (1976). ''Pablo Ruiz Picasso: a Biography''. New York: G.P. Putnam's Sons. [https://www.google.com/books/edition/Picasso_A_Biography/uFmVv8KaimkC?hl=en&gbpv=1&dq=&pg=PA72 p. 72.] {{OCLC|68744938}}.</ref> Li aliĝis al armitaj fortoj de neniu flanko aŭ lando dum la [[Unua Mondmilito]], la [[Hispana Enlanda Milito]], aŭ la Dua Mondmilito. Kiel hispana ŝtatano loĝanta en Francio, Picasso ne suferis trudon luktadi kontraŭ la invadintaj germanoj en iu el la tutmondaj militoj. Tamen, en 1940, li kandidatiĝis por akiri la francan ŝtatanecon, sed tio estis malakceptita sur bazo ke liaj "ekstremismaj ideoj estis evoluintaj al komunismo". Tiu informo ne estis publikigita ĝis 2003.<ref name="smhc5">Philip Delves Broughton, [https://www.smh.com.au/world/picasso-not-the-patriot-he-painted-20030519-gdgsam.html "Picasso not the patriot he painted",] The Sydney Morning Herald, 19a de Majo 2003. Alirita la 10an de Marto 2022.</ref> Je la komenco de la Hispana Enlanda Milito en 1936, Picasso estis 54-jaraĝa. Tuj post la komenco de la bataloj, la Respublikanoj nomumis lin kiel "direktoro de Prado, kvankam dum foresto", kaj "li entreprenis sian taskon tre serioze", laŭ John Richardson, liverante financojn por evakui la muzean kolekton al Ĝenevo.<ref name="Richardson_NYRB_25November2010">Richardson, John (25a de Novembro 2010). "How Political Was Picasso?". The New York Review of Books, pp. 27–30.</ref> La milito havigis la elanon por la unua malferma politika verkaro de Picasso. Li esprimis koleron kaj kondamnon kontraŭ [[Francisco Franco]] kaj la faŝistoj en la serio de presaĵoj ''La sonĝo kaj mensogo de Franco'' (1937), kiu estis produktita "specife por propagandaj kaj financakiraj celoj".<ref name="pbs" >[https://www.pbs.org/treasuresoftheworld/a_nav/guernica_nav/gnav_level_1/1bcause_guerfrm.html "Picasso's commitment to the cause".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20001023094441/https://www.pbs.org/treasuresoftheworld/a_nav/guernica_nav/gnav_level_1/1bcause_guerfrm.html |date=2000-10-23 }} Treasures of the World. PBS. 1999.</ref> Tiu superrrealisma fuzio de vortoj kaj bildoj intencis esti vendita kiel serio de [[poŝtkarto]]j por akiri financojn por la [[Dua Hispana Respubliko|hispanrespublika flanko]].<ref name="pbs"/><ref name="ngv">National Gallery of Victoria (2006). [https://www.ngv.vic.gov.au/picasso/education/ed_JTE_ITG.html "An Introduction to Guernica".] Alirita la 10an de Marto 2022.</ref> En 1944, Picasso aliĝis al la [[Franca Komunista Partio]]. Li partoprenis en 1948 en la Tutmonda Kongreso de Intelektuloj por la Defendo de Paco en Pollando, kaj en 1950 li ricevis la [[Stalin-premio|Stalinan Pacpremion]] el la sovetunia registaro.<ref name="artn23">Eakin, Hugh (Novembro 2000). [https://web.archive.org/web/20110725001144/http://artnews.com/issues/article.asp?art_id=809 "Picasso's Party Line".] ARTnews. Vol. 99, no. 10. Arkivita el la originalo la 25an de Julio 2011.</ref> Partia kritikaro en 1953 pri lia portreto de [[Josif Stalin|Stalin]] kiel nesufiĉe realisma malvarmigis la intereson de Picasso en la sovetunia politiko, kvankam li restis fidela membro de la Komunista Partio ĝis sia morto.<ref name="Richardson_NYRB_25November2010"/> Lia artokomercisto, [[Daniel-Henry Kahnweiler|D-H. Kahnweiler]], socialisto, kvalifikis la komunismon de Picasso kiel "sentimentala" pli ol politika, dirante "Li neniam legis linion de [[Karl Marx]], nek de [[Friedrich Engels|Engels]] kompreneble."<ref name="Richardson_NYRB_25November2010"/> En intervjuo de 1945 kun Jerome Seckler, Picasso asertis: "Mi estas komunisto kaj mia pentrarto estas komunisma pentrarto... Sed se mi estus ŝufaristo monarkiista aŭ komunista aŭ ia ajn, mi ne necese martelu miajn ŝuojn laŭ speciala maniero por montri mian politikon."<ref name="selec">Ashton, Dore kaj Pablo Picasso (1988). ''Picasso on Art: A Selection of Views''. Da Capo Press. p. 140. ISBN 0-306-80330-5.</ref> Lia engaĝiĝo al komunismo, ofta inter tiamaj [[Kontinenta Eŭropo|eŭropaj]] intelektuloj kaj artistoj, estis delonge celo de ioma polemiko; elstara pruvo estas citaĵo ofte atribuita al [[Salvador Dalí]] (kun kiu Picasso havis neafablan rilaton<ref name="larep">[https://web.archive.org/web/20170214183858/http://larepublica.pe/14-04-2006/pablo-picasso-desairo-salvador-dali "Pablo Picasso desairó a Salvador Dalí"] La República. 14a de Aprilo 2006. Arkivita el la originalo la 14an de Februaro 2017. Alirita la 10an de Marto 2022.</ref>): : ''Picasso es pintor, yo también; [...] Picasso es español, yo también; Picasso es comunista, yo tampoco.'' :(Picasso estas pentristo, ankaŭ mi; [...] Picasso estas hispano, ankaŭ mi; Picasso estas komunisto, ankaŭ mi ne.)<ref name="monog">[https://www.monografias.com/trabajos14/salvadordali/salvadordali "Study on Salvador Dalí".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220320050811/https://www.monografias.com/trabajos14/salvadordali/salvadordali |date=2022-03-20 }} Monografias.com. 7a de Majo 2007. Alirita la 10an de Marto 2022.</ref><ref name="elmun">[https://www.elmundo.es/suplementos/campus/2008/512/pag08.html "Paul Éluard | Salvador Dalí".] Elmundo.es. Alirita la 10an de Marto 2022.</ref><ref name="peace">Dannatt, Adrian (7a de Junio 2010), [https://www.studiointernational.com/index.php/picasso-peace-and-freedom/ Picasso: Peace and Freedom.] Tate Liverpool, 21a de Majo – 30a de Aŭgusto 2010, Studio International, Alirita la 10an de Marto 2022.</ref> Fine de la 1940-aj jaroj, lia malnova amiko la superrealista poeto, [[Trockismo|trockisto]],<ref name="alang">[http://alangullette.com/lit/surreal/trotsky.htm Rivera, Breton and Trotsky] [https://web.archive.org/web/20110927023344/http://alangullette.com/lit/surreal/trotsky.htm Arkivita] la 27an de Septembro 2011 ĉe Wayback Machine Alirita la 10an de Marto 2022.</ref> kaj kontraŭ-stalinisto [[André Breton]] estis pli rekta; malakceptante manpremi kun Picasso, li diris al li: "Mi ne aprobas vian aliĝon al la Komunisma Partio nek vian sintenon pri la purigoj de intelektuloj post la Liberigo."<ref name="destr">Huffington, Arianna S. (1988). ''Picasso: Creator and Destroyer''. Simon and Schuster. p. 390. ISBN 978-0-7861-0642-4.</ref> Kiel komunisto, Picasso opoziciis la intervenon de [[Unuiĝintaj Nacioj]] kaj de Usono en la [[Korea Milito]], kiel priskribis ĝin en sia pentraĵo ''Masakro en Koreio'', kie li montris mortpafadon al civiluloj fare de militistoj per simila pentrostrukturo al la pentraĵo de [[Francisco Goya]] nome ''[[Los fusilamientos del tres de mayo]]''.<ref name="afte15">David Hopkins, ''After modern art: 1945–2000'' (Oxford University Press, 2000), p. 15. ISBN 0-19-284234-X, 978-0-19-284234-3</ref><ref name="retro">''Picasso A Retrospective'', [[Museum of Modern Art]], eldonita de William Rubin, copyright MoMA 1980, p. 383</ref> La artokritikisto Kirsten Hoving Keen skribis, ke ĝi estis "inspirita de informoj pri usona brutaleco" kaj konsideris ĝin unu el la komunistaj verkoj de Picasso.<ref name="commu464">Keen, Kirsten Hoving. "Picasso's Communist Interlude: The Murals of War and Peace". ''The Burlington Magazine'', Vol. 122, No. 928, Special Issue Devoted to Twentieth Century Art, Julio 1980. p. 464.</ref> La 9an de Januaro 1949, Picasso kreis ''La Colombe'' (La kolombo), nigrablanka [[Litografio|litografiaĵon]]. Ĝi estis uzita por ilustri afiŝon de la [[Monda Konsilio de Paco]] de 1949 kaj iĝis ikona bildo de tiu periodo, konata kiel "La packolombo". Tiu bildo de Picasso estis uzita tra la tuta mondo kiel simbolo de packongresoj kaj de komunismo.<ref>{{Cite web|title=Pablo Picasso Dove 1949|url=https://www.tate.org.uk/art/artworks/picasso-dove-p11366|access-date=20a de Decembro 2020|website=Tate}}</ref> En 1962, li ricevis la [[Lenin-premio|Leninan Pacpremion]].<ref name="stali">[https://web.archive.org/web/20120319011136/http://www.xtimeline.com/evt/view.aspx?id=15752 "Pablo Ruiz Picasso (1881–1973) | Picasso gets Stalin Peace Prize | Event view".] Xtimeline.com. Arkivita el la originalo la 19an de Marto 2012. Alirita la 10an de Marto 2022.</ref> Biografo kaj artokritikisto [[John Berger]] sentis, ke lia talento kiel artisto estis "eluzita" fare de la komunistoj.<ref name="fail05">Berger, John (1965). ''The Success and Failure of Picasso''. Penguin Books, Ltd. p. 175. ISBN 978-0-679-73725-4.</ref> Laŭ la taglibroj de Jean Cocteau, Picasso iam diris al li reference al la komunistoj: "Mi aliĝis al familio, kaj kiel ĉe ĉiuj familioj, ĝi estas plena je [[merdo]]."<ref name="guar50">Charlotte Higgins (28a de Majo 2010). [https://www.theguardian.com/artanddesign/2010/may/28/picasso-franco-exhibition "Picasso nearly risked his reputation for Franco exhibition".] [[The Guardian]]. UK. Alirita la 10an de Marto 2022.</ref> == Muzeoj == * Picasso-Muzeo [[Lucerno]] * [[Museu Picasso]] [[Barcelono]] * {{Senapartligilo|Muzeo Picasso (Parizo)}} [[Parizo]] * Picasso-Muzeo [[Antibes]] * Picasso-Muzeo [[Malago]] * Picasso-Muzeo [[Münster (Vestfalio)]] == Verkoj (elektitaj) el Kolektaĵo Berggruen, Berlino == {{Div col|cols = 3}} * [[1902]], En kafejo * [[1904]], Portreto de Jaime Sabartés * [[1905]], Sidanta arlekeno * [[1906]], Kapo de junulo * [[1906]], Virina kapo * [[1906]], Du aktoj * [[1907]], Kapo de virino * [[1907]], Matroso, turnante cigaredon * [[1907]], Virina akto * [[1908]], Fruktoŝelo kun piroj kaj pomoj * [[1912]], Sidanta virino kun gitaro * [[1912]], Violino * [[1914]], Glaso kaj kubo * [[1914]], Mutmomento kun vingrapolo * [[1916]], Gitaro kaj gazeto * [[1916]], Ludkartoj, glaso kaj botelo surtable * [[1918]], Arlekeno kun gitaro * [[1919]], Mutvivo antaŭ fenestro en Saint Raphael * [[1920]], Du aktoj surplaĝe * [[1921]], Du banantoj {{Div col end}} ==Diversaj verkoj== * [[1941]], [[Dora Maar kun kato]] * [[1958]], [[La Falo de Ikaro (Picasso)|La Falo de Ikaro]] == Ekspozicio en artodomo Zuriko == La svisa muzeo [[artodomo Zuriko]] inter la 15-a oktobro 2010 kaj la 30-a januaro 2011 prezentis ekspozicion kun la nomo ''"Picasso - die erste Museumsausstellung 1932"'', '''Picasso - la unua muzeoekspozicio 1932''', honore al la 100-jara jubileo de la muzeo. ==Bildaro== <gallery mode="packed" heights="200"> 1981 picasso nonumber pogasheno ng.jpg|Picasso en [[poŝtmarko]] de 1981 de [[Sovetunio]]. Picasso monument Malaga.JPG|Skulptaĵo pri Picasso fare de Francisco López Hernández: Malago, bronzo, 2008. VLC - 20140504 - 130 (14115691510).jpg|[[Strata arto]] en [[Valencio]]. Picasso al carrer de Montcada de Barcelona.JPG|Kartona figuro de Picasso ĉe la strato Montcada de Barcelono. Ballerina poses for Harry Lachmann for Diaghilev Ballets Russes in Paris 1917.jpg|Scenejo kaj vestaĵo de Pablo Picasso por la baleto ''Parade'' kun muziko de [[Erik Satie]] kaj unu-akta scenaro de [[Jean Cocteau]]. Maria Ĉabelska fotita de Harry Lachman. Hôtel Salé.JPG|[[Muzeo Picasso (Parizo)|Musée Picasso]], Parizo (Hotel Salé, 1659). </gallery> == Referencoj == {{referencoj|2}} == Literaturo == * {{cite book |last1=Becht-Jördens |first1=Gereon |last2=Wehmeier |first2=Peter M. |title=Picasso und die christliche Ikonographie: Mutterbeziehung und künstlerische Position |url=https://books.google.com/books?id=pbBIAQAAIAAJ&q=Becht-J%C3%B6rdens+Wehmeier |year=2003 |publisher=Dietrich Reimer Verlag |location=Berlin |isbn=978-3-496-01272-6}} * {{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=5T1QAAAAMAAJ|titolo=The Success and Failure of Picasso|familia nomo=Berger|persona nomo=John|jaro=1989|eldoninto=Pantheon Books|ISBN=978-0-679-72272-4}} * {{cite book |last=Cirlot |first=Juan Eduardo |author-link= |title=Picasso, Birth of a Genius |url=https://archive.org/details/picassobirthofge00cirl |url-access=registration |year=1972 |publisher=Praeger |location=New York and Washington}} * {{cite book |last1=Cowling |first1=Elizabeth |last2=Mundy |first2=Jennifer |title=On Classic Ground: Picasso, Léger, de Chirico and the New Classicism, 1910–1930 |url=https://books.google.com/books?id=M-_pAAAAMAAJ |year=1990 |publisher=Tate Gallery |location=London |isbn=978-1-85437-043-3}} * {{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=hYymPwAACAAJ|titolo=Picasso: Life and Art|familia nomo=Daix|persona nomo=Pierre|jaro=1994|eldoninto=Icon Editions|ISBN=978-0-06-430201-2}} * Fermigier, André (1969). ''Picasso''. Le Livre de Poche, Série Art. París, Librairie Génerale Française. ISBN 2-253-02455-4. * {{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=fj2wtVCWkMoC|titolo=Making Modernism: Picasso and the Creation of the Market for Twentieth-century Art|familia nomo=FitzGerald|persona nomo=Michael C.|jaro=1996|loko=Berkeley|eldoninto=University of California Press|ISBN=978-0-520-20653-3}} *''Gether, Christian, ed. (2019).'' Beloved by Picasso: The Power of the Model. ARKEN Museum of Modern Art. 978-87-78751-34-8. * {{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=IlRQAAAAMAAJ|titolo=Picasso's Guernica: The End of a Spanish Era|familia nomo=Granell|persona nomo=Eugenio Fernández|aŭtoroligilo=Eugenio Granell|jaro=1981|loko=Ann Arbor, Mich.|eldoninto=UMI Research Press|ISBN=978-0-8357-1206-4}} * {{Citaĵo el libro|url=https://www.art-books.com/the-picasso-project.php|titolo="Chronology" in: The Picasso Project: Synthetic Cubism, 1912-1917|familia nomo=Jackson|persona nomo=Jeffrey B.|jaro=2016|eldoninto=Alan Wofsy Fine Arts|ISBN=978-1-55660-332-7}} * {{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=pqXqbN4XUhcC|titolo=The Picasso Papers|familia nomo=Krauss|persona nomo=Rosalind E.|jaro=1999|eldoninto=MIT Press|ISBN=978-0-262-61142-8}} * Élisabeth Lièvre-Crosson, ''Du cubisme au surréalisme'', kol. Les essentiels n.º 20, Milano, 1995 ISBN 2-84113-272-2 * Santiago Sebastián López, ''El Guernica y otras obras de Picasso'': Contextos iconográficos, Editum: Ediciones de la Universidad de Murcia 1984 ISBN 84-86031-49-4 * {{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=EJAVAQAAIAAJ|titolo=The Visual Grammar of Pablo Picasso|familia nomo=Mallén|persona nomo=Enrique|jaro=2003|loko=Nov-Jorko|eldoninto=Peter Lang|ISBN=978-0-8204-5692-8}} * {{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=EXoA4M1LnSkC|titolo=La sintaxis de la carne: Pablo Picasso y Marie-Thérèse Walter|familia nomo=Mallén|persona nomo=Enrique|jaro=2005|loko=Santiago de Chile|eldoninto=Red Internacional del Libro|ISBN=978-956-284-455-0}} * {{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=NvltPgAACAAJ|titolo=A Concordance of Pablo Picasso's Spanish Writings|familia nomo=Mallén|persona nomo=Enrique|jaro=2009|loko=Nov-Jorko|eldoninto=Edwin Mellen Press|ISBN=978-0-7734-4713-4}} * {{Citaĵo el libro|url=http://www.mellenpress.com/mellenpress.cfm?bookid=8152&pc=9|titolo=A Concordance of Pablo Picasso's French Writings|alirdato=2010-10-08|familia nomo=Mallén|persona nomo=Enrique|jaro=2010|loko=Nov-Jorko|eldoninto=Edwin Mellen Press|ISBN=978-0-7734-1325-2}} * Manuel Moreno, José Manuel (2009). ''La recuperación progresiva. Málaga a Picasso (1953-1973)''. Málaga: Real Academia de Bellas Artes de San Telmo. ISBN 978-8461312641. * Nill, Raymond M (1987). ''A Visual Guide to Pablo Picasso's Works''. New York: B&H Publishers. * Palau i Fabre, Josep (1990). ''Picasso: Cubismo, 1907-1917''. Ediciones Polígrafa. p.&nbsp;532. ISBN 9788434306226. * Penrose, Roland (1981). [https://books.google.es/books?id=carMd_8ii2kC&printsec=frontcover&source=gbs_atb#v=onepage&q&f=false Picasso, his life and work.] University of California Press. ISBN 9780520042070. * {{cite book |last=Picasso |first=Olivier Widmaier |title=Picasso: The Real Family Story |url=https://archive.org/details/isbn_9783791331492 |url-access=registration |year=2004 |publisher=Prestel |isbn=978-3-7913-3149-2}} * {{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=8RRMPgAACAAJ|titolo=Pablo Picasso: A Retrospective|familia nomo=Rubin|persona nomo=William|jaro=1981|eldoninto=Little Brown & Co|ISBN=978-0-316-70703-9}} * Léo Steinberg, ''Trois études sur Picasso'', kol. Arts et Esthétiques n.º 9, Éditions Carré, 1996 ISBN 2-908393-44-1 * {{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=wq_WAAAAMAAJ|titolo=Great French Paintings from the Barnes Foundation: Impressionist, Post-impressionist, and Early Modern|familia nomo=Wattenmaker|persona nomo=Richard J.|jaro=1993|loko=Nov-Jorko|eldoninto=Alfred A. Knopf|ISBN=978-0-679-40963-2}} * {{cite book |last=Wertenbaker |first=Lael Tucker |title=The World of Picasso (1881– ) |url=https://archive.org/details/worldofpicasso1800wert |url-access=registration |year=1967 |publisher=Time-Life Books}} * Christian Zervos, ''Catalogue raisonné des œuvres de Pablo Picasso'', Parizo, éditions Cahiers d'art, 1932-1978. == Vidu ankaŭ == * [[Ciencia y caridad]] * [[Dora Maar kun kato]] * [[Gerniko (pentraĵo)]] * [[La Falo de Ikaro (Picasso)]] * [[Les Demoiselles d'Avignon]] * [[Turo Pikaso]] * [[Bobigny - Pablo Picasso (pariza metrostacio)]] * [[4221 Picasso]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|q=Pablo Picasso}} * [http://picasso-art.blogspot.com/ Elektitaj verkoj de Pablo Picasso] * [http://www.museopicassomalaga.org/ Museo Picasso Málaga (Malago, Hispanio)] * [http://www.museupicasso.bcn.es/index.htm Museu Picasso (Barcelono, Hispanio] * [http://www.musee-picasso.fr/ Musée National Picasso (Parizo, Francio)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050830044503/http://www.musee-picasso.fr/ |date=2005-08-30 }} * [http://www.insecula.com/contact/A009007.html Pablo Ruiz Picasso (Picasso): 400 verkoj] * [http://picasso.tamu.edu/ On-Line Picasso Project] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100129090305/http://picasso.tamu.edu/ |date=2010-01-29 }} * [http://malarstwo.awardspace.info/malarzeca6c.html '''Artgalerio''' - Pablo Picasso (pole)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080607122720/http://malarstwo.awardspace.info/malarzeca6c.html |date=2008-06-07 }} * [http://www.halter.net/gallery/picasso.html virtuala arta galerio (angle)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061221095240/http://www.halter.net/gallery/picasso.html |date=2006-12-21 }} * [http://www.kunsthaus.ch/ pri la Picasso-ekspozicio de 2010/2011 en la artodomo Zuriko (germane, france kaj angle)] * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Pablo Picasso|revizio=1074380590}} {{Bibliotekoj}} {{havenda artikolo}} {{Leginda|jaro=2022 |monato=05 |tago=30}} {{DEFAŬLTORDIGO:Picasso, Pablo}} [[Kategorio:Pablo Picasso| ]] [[Kategorio:Kubismaj pentristoj]] [[Kategorio:Akvafortistoj]] [[Kategorio:Kubistoj]] [[Kategorio:Eksaj katolikoj]] [[Kategorio:Hispanaj komunistoj]] [[Kategorio:Modernaj pentristoj]] 021w2zjyopp1rt21knxwwnczvvko2sm 0 21402 9490275 9482084 2026-10-08T10:38:06Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490275 wikitext text/x-wiki {{Apartigila paĝo|Fiŝoj (apartigilo)}} {{Taksonomio |nomo = Fiŝoj |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |regno2 = bestoj |dosiero = Fish diversity.jpg |dosiero larĝo = 350px |priskribo de dosiero = |regno = [[Bestoj]] |subregno = [[Eŭmetazoa]] |divizio = [[Duflankuloj]] |filumo = [[Ĥorduloj]] |subdivizio = [[Novbuŝuloj]] |subfilumo = [[Vertebruloj]] |infrafilumo = [[Makzeluloj]] |superklaso = '''Fiŝoj''' }} [[Dosiero:Jawed_fishes.png|eta|Makzelaj fiŝoj: * ''Nerepisacanthus denisoni'' (Acanthodii), ''Bothriolepis canadensis'' (Placodermi); * ''Mobula alfredi'', ''Carcharodon carcharias'' (Chondrichthyes); * ''Perca flavescens'' (Actinopterygii), ''Latimeria chalumnae'' (Sarcopterygii). ]] '''Fiŝoj''' (science: ''Pisces'')<ref>[http://vortaro.net/#fi%C5%9Doj fiŝoj en vortaro.net]</ref> estas [[vertebruloj]], ĝenerale ektotermaj, kiuj regulas sian temperaturan laŭ la medio, kiuj vivas en [[akvo]], spiras per [[branko]]j kaj naskas [[ido]]jn per [[ovo]]j (diference de [[cetacoj]], kiuj ankaŭ vivas en akvo, ankaŭ havas [[torpedo]]similan korpon, sed spiras per pulmoj kaj naskas vivantajn idojn). Ilia korpo estas tegata per [[skvamo]]j, pli malpli evidentaj, kaj ili moviĝas per [[naĝilo]]j. Fiŝoj estas [[parafiletika]] grupo, do valida laŭ tradicia taksonomio kaj foje konsiderata kiel superklaso, sed nevalida laŭ [[kladistiko|kladistikaj]] principoj. Fiŝoj estas abundaj kaj en [[marakvo]] kaj en [[nesala akvo]], kaj troveblas specioj ekde la montorojoj (ekzemple, la [[Gobio (fiŝo)|gobio]]), ĝis la plej profundo oceanareo (ekzemple, la sakofaringoformaj). Fiŝoj estas [[fiŝado|ĉasataj (kaptataj)]] por [[viando]] (estas eĉ dediĉo simila al [[brutobredado]] nome [[akvokulturo]]), kaptataj por hejmaj akvarioj kiel ornamo de ĉambroj kaj industrie estas uzata ankaŭ fiŝhaŭto. La fiŝoj ludis gravan rolon en multaj kulturoj laŭ la historio, ekde religiaj kredoj al temoj de libroj kaj filmoj. La fako de la [[bestoscienco]] kiu okupiĝas specife de la fiŝoj nomiĝas [[iktiologio]]. == Taksonomio == [[Dosiero:leafydragon.jpg|eta|200ra|Fiŝoj montras tre diversajn formojn kaj grandojn. Tiu estas [[Algeca hipokampo]], proksima parenco de la [[Hipokampo]]j. Ties foliecaj membroj permesas ilin ĉeesti kun la flosantaj algoj.]] === Nuntempa === Laŭ plej kutima taksonomio, fiŝoj (''Pisces'') estas superklaso de [[vertebrulo]]j, evolue starantaj inter [[senmakzeluloj]] kaj [[amfibio]]j. Tia grupo enhavas jenajn klasojn: * [[Plakodermoj]] (formortinta) * [[Kartilagaj fiŝoj]] * [[Akantodulo]]j (formortinta) * [[Ostaj fiŝoj]] ** [[Aktinopterigoj]] ** [[Sarkopterigo]]j. Multaj sciencistoj antaŭe donis la rangon de klaso al la [[ostaj fiŝoj]], sed nuntempe oni rigardas ĝin kiel la grandklaso, al kiu apartenas du klasoj: [[aktinopterigoj]] kaj [[sarkopterigo]]j. La [[elasmobrankoj]] havas ordojn [[plagiostomoj]] kaj [[holocefaloj]]. La [[aktinopterigoj]] havas subklasojn [[ĥondrosteoj]], [[holosteoj]], [[teleosteoj]] kaj ordojn [[acipenseroformaj]], [[ciprinoformaj]], [[klupeoformaj]], [[ezokoformaj]], [[angiloformaj]], [[sinbrankoformaj]], [[gasterosteoformaj]], [[notakantoformaj]], [[mugiloformaj]], [[akantopterigoj]], [[gadoformaj]], ktp. === Jean-Baptiste Lamarck === [[Dosiero:Atlantic cod.jpg|eta|maldekstra|250ra|''Gadus morhua'']] [[Jean-Baptiste Lamarck]] konsideris la fiŝojn kiel dekunuan klason de organizo de animaloj el la plej simplaj ([[senvertebrulo]]j) al la plej perfekta (la [[homo]]). Li difinis la fiŝojn kiel la unuan grupon kun spinon kaj skizo de skeleto kaj nerva sistemo kun mjelo kaj kranio enhavanta cerbon; tiu estus la ligaĵo inter [[senvertebrulo]]j kaj [[vertebrulo]]j, jam ene de ĉi-lastaj<ref>Jean-Baptiste Lamarck, Filozofio zoologia, 1809. SAT-Broŝurservo, 1987. Tradukis Valo. (paĝo 126)</ref>. Ili havas '''malvarman sangon''' kiel la plej proksima grupo la [[reptilio]]jn, sed diference de tiuj, la fiŝoj ankoraŭ spiras per [[branko]]j kaj ne per [[pulmo]]j. Kompare kun la senvertebruloj, la fiŝoj ankoraŭ havas nek voĉon nek [[palpebro]]jn. == Anatomio == La akva medio trudis al fiŝoj sian ĝenran formon, spirmanieron, movsistemon kaj reproduktadan kutimaron. === Spira sistemo === [[Dosiero:Tuna Gills in Situ 01.jpg|eta|Vido malantaŭa de la [[branko]]j de [[tinuso]].]] La fiŝoj faras plej parton de la [[gasa interŝanĝo]] pere de la uzado de [[branko]]j, kiuj troviĝas ambaŭflanke de la [[faringo]]. La brankoj konsistas el fadenformaj strukturoj nome brankaj filamentoj. Ĉiu el tiuj filamentoj enhavas kapilarojn, kiuj havigas grandan areon por la interŝanĝo de [[oksigeno]] kaj [[karbona dioksido]]. Tiu interŝanĝo okazas kiam la fiŝo enspiras akvon, kiu pasas tra la brankoj. Estas fiŝoj, kiaj [[ŝarko]]j kaj [[petromizo]]j, kiuj posedas brankajn malfermaĵojn multoblajn. Tamen majoritato de fiŝoj posedas brankojn protektitajn de osteca ŝirmaĵo nome [[operkulo]]j. Kapabli [[spirado|spiri]] rekte [[aero]]n estas rezulto de la adaptado ĉe fiŝoj kiuj loĝas en akvo malmulte profunda, kie ties niveloj varias aŭ kie la koncentro de [[oksigeno]] en akvo povas malpliiĝi je iuj jarepokoj. La meĥanismoj por tio estas variaj. La maldika [[haŭto]] de la [[Electrophorus electricus|elektrangiloj]] permesas el ili ian gradon de sorbo de oksigeno. Ili povas spiri aeron ankaŭ per rekta engluto el la surfaco. [[Katfiŝo]]j de la familioj [[Lorikariedoj]], [[Kaliĥtiedoj]] kaj [[Skoloplacedoj]] kapablas sorbi aeron tra sia digesta aparato.<ref>Armbruster, J. W, 1998, Modifications of the digestive tract for holding air in loricariid and scoloplacid catfishes, Copeia, paĝoj 663-675 http://www.auburn.edu/academic/science_math/res_area/loricariid/fish_key/Air.pdf Alirita la [[22an de septembro]] de 2009, angla.</ref> Ĉe la [[Pulmofiŝoj]] kaj [[Polipteredoj]], oni priskribis pulmojn similajn al tiuj de la [[tetrapodoj]], pro kio ili devas supreniri al la akvosurfaco por engluti freŝan aeron tra la buŝo por ke ĝi pasu tra la brankoj aŭ tra la brankaj filamentoj. === Digesta sistemo === Kvankam ĉiuj specoj de fiŝoj posedas [[buŝo]]n, ne ĉiuj disvolvigis [[mandiblo]]jn (ekzemplo de tio estas la [[Senmakzeluloj]]). Ĉe la specioj kiu ja disvolvigis [[mandiblo]]jn, tio permesis al ili aliri al vario multe pli ampleksa de nutraĵoj, inklude plantojn kaj aliajn organismojn. Ĉe fiŝoj, post englutado de la manĝo tra la buŝo, ĝi estis diserigita en la stomako. Organoj kiaj la [[hepato]] kaj la [[pankreato]] aldonas digestajn [[enzimo]]jn. La absorbado de nutraĵoj okazas pere, tra kaj laŭlonge de la [[intesto]]. === Movosistemo === [[Dosiero:Lampanyctodes hectoris (Hector's lanternfish).svg|eta|maldekstre|350ra|Anatomio ekstera de [[Osteichthyes|osteiktio]]<br /><small> (1) - Operkulo, (2) - [[flanka linio]], (3) - dorsa naĝilo, (4) - grasa naĝilo, (5) - vosta linio, (6) - vosta naĝilo, (7) - anusa naĝilo, (8) - fotoforo, (9) - ventra naĝilo, (10) - brusta naĝilo</small>]] Ĉe la fiŝoj ekzistas [[naĝilo]]j (''lepidotrichia'') kun '''molaj''' kaj '''malmolaj naĝilaj aristoj''' (naĝilostrioj) (nomataj en naciaj lingvoj radioj). Malmolajn naĝilajn [[aristo]]jn havas la [[perkoformaj]]. Tiuj aristoj ne disbranĉiĝas, ne montras artikiĝon. La molaj naĝilaj aristoj estas flekseblaj, montras artikiĝon, disbranĉiĝon ĉefine kaj staras el du flankaj partoj (karpoformaj). Okazas, ke la malmola aristo modifiĝas al pinta, dura aristo, kiel la unuaj aristoj ĉe dorsa kaj anusa naĝilo de karpo. Ĉiokaze la plej forte modifiĝinta nomiĝas dornego. La formo, longo, situo de la naĝilo estas grava speciokarakteriza propreco. Ĝi dividiĝas jene (numeroj montras la bildajn numerojn) * brusta naĝilo (10) (''pinna pectorales'') helpas en la malrapidaj movoj, sed ankaŭ helpas la antaŭennaĝadon kontraŭ la akvofluo. Ĝi troviĝas post la operkulo. * dorsa naĝilo, (4) (''pinna dorsales''): ĝi troviĝas sur la [[dorso]] kaj servas primare por la stabiligo ĉe movoj, kurbiĝo de fiŝoj, same kiel en [[cetacoj]]. Famas la triangula dorsa naĝilo de la [[ŝarko]]j. * ventra (9) (abdomena) naĝilo (''pinna ventrales'') malhelpas la subiĝon de la korpo, gravas en la ekvilibrigo, kaj malakcelon. * anusa naĝilo (8) (''pinna analis'') servas en la ekvilibrigo, sed formas generan organon (''gonopodium'') ĉe la vivonaskaj fiŝaj familioj ''Poeciliidae'' kaj ''Goodeidae''. * [[vosta naĝilo]] (5) (''pinna caudalis'') kun la vosta muskolaro estas la plej grava mov- kaj direkt-organo de la fiŝoj kaj cetacoj. Ĝi estas horizontala ĉe cetacoj kaj vertikala ĉe fiŝoj. * grasa naĝilo (6) sen aristo troviĝas ĉe [[siluroformaj]] (''Siluriformes''), [[karacoformaj]], [[salmoformaj]] (''Salmoniformes'') kaj kelkaj aliaj grupoj aŭ specioj inter la dorsa kaj la vosta naĝilo. Multaj [[ostaj fiŝoj]] havas internan organon nomitan [[naĝo-veziko]], kiu ĝustigas ilian [[denso]]n, laŭ la profundo kie ili evoluas, per adaptado enen de la [[gaso|gas]]volumenon. === Cirkula sistemo === [[Dosiero:Circulatorio-pez.png|eta|200ra|Skemo de la kardiovaskula sistemo de fiŝo.]] La fiŝoj havas fermitan [[Kardiovaskula sistemo|kardiovaskulan sistemon]] kun [[koro]], kiu pumpas la [[sango]]n laŭ unika cirkvito tra la tuta korpo. La sango iras el la koro al la [[branko]]j, el tiuj al la cetero de la korpo, kaj fine ĝi revenas al la koro. En la majoritato de fiŝoj la koro havas kvar partojn: la vejna ujo, la [[aŭriklo (koro)|aŭriklo]], la [[ventriklo]] kaj la arterio bulbo. Kvankam ĝi konsistas el kvar partoj, la koro de la fiŝoj estas konstituita de du kavoj situantaj serie, nome aŭriklo kaj ventriklo.<ref name="Setaro">Setaro, John F., 1999, Circulatory System, Microsoft Encarta 99.</ref> La vejna ujo estas ĉambro el maldikaj muroj kiuj ricevas la sangon el la [[vejno]]j de la fiŝo antaŭ permesi ĝin flui al aŭriklo, granda muskola ĉambro kiu utilas kiel ujo de unika direkto kiu direktas la sangon al la ventriklo. Tiu estas muskola sako de dikaj muroj kiu pumpas la sangon al la koro. La ventriklo kuntiriĝas kaj pelas la sangon al ampleksa nome arteria bulbo. Fine de la kontraŭa parto, la arteria bulbo kuniĝas kun granda sangujo nome [[aorto]], tra kiu la sango fluas al la brankoj de la fiŝo. === Ekskrecia sistemo === Same kiel multaj akvaj animaloj, plejparte la fiŝoj ekskrecias nitrogenajn forĵetaĵojn kiel [[amoniako]].<ref>Pokniak R, José, Nutrición de peces, TecnoVet, numero 2, aŭgusto de 1997, http://www.tecnovet.uchile.cl/CDA/tecnovet_articulo/0,1409,SCID%253D9163%2526ISID%253D448,00.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071124154717/http://www.tecnovet.uchile.cl/CDA/tecnovet_articulo/0,1409,SCID%253D9163%2526ISID%253D448,00.html |date=2007-11-24 }} Alirita la 22an de septembro de 2009</ref> Parto el ties ekscrecioj [[Difuzo|difuziĝas]] tra la brankoj en la ĉirkaŭa akvo. La resto estas elpelita de la [[reno]]j, nome ekskreciaj organoj kiuj filtras la rubon de la sango. La renoj helpas la fiŝojn kontroli la kvanton de amoniako en ties korpoj. La fiŝoj de [[marakvo]] tendencas perdi akvon pro [[osmozo]]. Ĉe la {{J|salakva fiŝo}}, la renoj koncentras la rubon kaj elpelas el la korpo tiom malmultan akvon kiom eblas. Ĉe la fiŝoj de [[nesala akvo]], la situacio estas mala kaj tendencas akiri akvon kontinue. La renoj de la {{J|nesalakva fiŝo}} estas speciale adaptitaj por elpeli grandajn kvantojn de [[urino]] disa (tio estas, kun multa akvo).<ref>[http://www.fisionet.org/lecciones/uni/fcom-sis-excretor.html Sistema excretor,] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090418175357/http://www.fisionet.org/lecciones/uni/fcom-sis-excretor.html |date=2009-04-18 }} FisioNet, alirita la 22an de septembro de 2009</ref> Kelkaj fiŝoj disvolvigis renojn speciale adaptitaj kiuj ŝanĝis sian funkcion, permesante translokiĝi el nesala akvo al sala akvo. === Nervosistemo === [[Dosiero:Fish brain eo.svg|eta|120ra|maldekstre|Dorsa vido de la cerbo de [[Ĉielarka truto]] (''Oncorhynchus mykiss'').]] ==== Centra nervosistemo ==== Kompare kun aliaj vertebruloj, la fiŝoj havas ĝenerale malgrandan [[cerbo]]n rilate al grando de ties korpo, nome ĉirkaŭ dekkvinono de la cerba amaso de [[birdo]]j aŭ [[mamulo]]j de simila grando.<ref name="Helfman_brain">Helfman G., Collette B. kaj Facey D., The Diversity of Fishes, Blackwell Publishing, pagoj 48-49, 1997 isbn=0-86542-256-7 angla</ref> Tamen kelkaj fiŝoj havas cerbon relative grandan, kiaj tiuj de la familio [[Mormiredoj]] kaj [[ŝarko]]j, kies cerbo havas proporcion inter cerba kaj korpa amasoj similaj al tiuj de la birdoj kaj de la [[marsupiulo]]j.<ref>Helfman G., Collette B. kaj Facey D., The Diversity of Fishes, Blackwell Publishing, paĝo 191, 1997 isbn=0-86542-256-7 anglas.</ref> ==== Sensa sistemo ==== [[Dosiero:Papilas gustativas de un Pez gato.JPG|eta|[[Gusto]][[papilo]]j de [[katfiŝo]]]] Multaj fiŝoj posedas [[Sensa sistemo|sensorganojn]] tre disvolvigitajn. Preskaŭ ĉiuj tagaj fiŝoj havas [[okulo]]jn tre bone disvolvigitajn kiuj kaptas la [[koloro]]n same kiel la [[Homo sapiens|homaj estaĵoj]]. Multaj fiŝoj havas ankaŭ specialajn ĉelojn konatajn kiel kemiriceviloj kiuj estas responsaj de la [[Senso|sentoj]] de [[gusto]] kaj [[flaro]]. Kvankam disponas el [[orelo]]j en siaj kapoj, multaj fiŝoj ne [[Percepto|perceptas]] bone la [[sono]]jn. Tamen, la plej parto de fiŝoj havas sensajn ricevilojn kiuj formas la [[flankolinio]]n. La flankolinio permesas multajn fiŝojn detekti mildajn fluojn kaj vibraĵojn, same kiel senti la movadon de iliaj eventualaj predoj aŭ de aliaj proksimaj fiŝoj.<ref name="Encarta 99">Orr, James, 1999, Fish, Microsoft Encarta 99</ref> Kelkaj fiŝoj, kiaj ŝarkoj aŭ [[Siluroformaj|siluroj]], havas organojn kiuj perceptas malaltajn nivelojn de [[elektro]].<ref>Albert, J.S. kaj W.G.R. Crampton, 2006, Electroreception and electrogenesis, paĝoj 431-472, The Physiology of Fishes, 3a eldono D.H. Evans kaj J.B. Claiborne, CRC Press isbn=0849320224 angla.</ref> Aliaj kiaj la [[Electrophorus electricus|elektrangilo]], povas produkti sian propran elektron. === Reproduktado === [[Frajo]] estas ovaro de diversaj animaloj, ekz. fiŝoj, kaj ankaŭ de [[rano]]j. Ĝi evoluas en la inseksaj animaloj (femaloj), en la [[ovario]] el praovoloj (''oogonium''), dum kvarparta ''oogenezo''. Tio daŭras en fiŝoj ĉe kontinenta klimato 12 monatojn, ĉe junbestoj ĝis la unua reproduktiĝo. [[Dosiero:Salmon roe.jpg|eta|maldekstre|Salma frajo en japana bazaro.]] Strukturo de frajo * ekstera ŝelmembrano * interna ŝelmembrano * vitelo (nutra rezervo de ovo) * ovolo (ovoĉelo) La frajo fekundiĝas per [[spermatozoo]] (spermatocito), penetranta inter la du ŝelmembranojn tra la ĝermopordo (mikropile). Tra la ekstera membrano difuziĝas [[akvo]] inter la du membranojn kaj estiĝas t.n. ekstervitela areo tre ŝveliĝanta. La ŝveliĝo karakterizas la speciojn, 3-30 obla. La frajoformo estas ĝenerale globa aŭ kokovoforma, sed ĉe kelkaj [[mara fiŝo|maraj fiŝospecioj]] ĝi estas kvadrata. La ŝveliĝinta frajo grandas ĉe ornamfiŝoj 0,2&nbsp;mm, [[karpo]] 1,5–2&nbsp;mm, [[truto]] 4–6&nbsp;mm. La frajo de kelkaj specioj ŝvebas ([[herbokarpo]] (''Ctenopharyngodon idella''), [[glavbramo]] (''Pelecus cultratus''), sed ĉe la plimulto ties ekstera [[membrano]] sekrecias gluaĵon, kiu adherigas la frajon al la grundo (al [[ŝtono]], [[herbo]]) (ekz. [[karpo]], [[siluro]], [[sandro]]). [[Laktumo]] estas la semo de masklaj [[fiŝo]]j. Ĝi estas likva kaj lakteca substanco. Dum la tempo de frajado ĝi estas ŝprucata sur la frajon de la fiŝinoj, por fekundigi la ovojn. Vidu ankaŭ artikolon [[kaviaro]]. === Haŭto === La haŭto konsistas el plurtavola [[epidermo]] kun glandaj mukozaj ĉeloj kaj el dermo konsistanta el tavoloj de kolagenaj kaj elastaj fibroj. == Evoluo == [[Dosiero:Coccosteus BW.jpg|eta|dekstre|350ra|Plakodermo, [[formortinta]] [[Klaso (biologio)|klaso]] de fiŝoj.]] La fiŝoj originiĝis el aliaj [[Ĥorduloj|korduloj]] ĉirkaŭ la komenco de la [[Kambrio]]. Oni ne scias certe kie fiksigi ilian originon; la plej praa grupo de fiŝoj konataj el fosilioj korespondas al ostrakodermoj, el kiu descendas la nuntempaj [[senmakzeluloj]] (grupo kiu enhavas la [[petromizo]]jn kaj la [[mukofiŝoj]]n). Unu el la plej gravaj atingoj en la evoluo estis la disvolvigo de [[mandiblo]]j el la brankaj arkoj, ĉar tio ebligis ke la prafiŝoj nutru sin el pli grandaj pecoj, kapti predojn, maĉi ktp. Inter tiuj prafiŝoj kun mandibloj troviĝis la [[plakodermo]]j, kiuj aperis ĉirkaŭ la fino de la [[Silurio]]. La [[Tetrapodoj|surteraj vertebruloj]] diferenciĝis el la [[Sarkopterigoj|fiŝoj de lobohavaj naĝiloj]], parencaj de la [[Celakantoformaj|celakanto]] kaj de la [[Pulmofiŝoj|dipnooj]].<ref name="Ommanney">Ommanney, F.D. (1971). Los Peces. Time Inc.</ref> == Konduto == === Kognado === La fiŝoj orientiĝas uzante punktojn de referenco kaj povas uzi mensajn mapojn de rilatoj geometriaj baze sur multopaj signaloj aŭ simboloj. En studoj faritaj al fiŝoj en [[labirinto]]j, oni konstatis, ke fiŝoj uzas rutine la spacan memoron kaj la vidan difinigon.<ref>https://web.archive.org/web/20110706211428/http://juls.sa.utoronto.ca/Issues/JULS-Vol2Iss1/JULS-Vol2Iss1-Review3.pdf Appropriate maze methodology to study learning in fish, PDF, Journal of Undergraduate Life Sciences, alirita la [[25an de septembro]] de 2009, angla.</ref> Nova esplorado faligis antaŭkonceptojn pri la kognaj kapabloj de fiŝoj. Por ekzemplo, [[mantarajo]]j montris kutimojn ligitajn al la [[memkonscio]] en eksperimentoj per [[spegulo]]j. Metitaj antaŭ spegulo, individuaj rajoj engaĝiĝis en memkonsciaj situacioj, tio estas, ripeta kondutaro cele al konstato pri sia reflekto pere de korpa movado.<ref>[https://link.springer.com/article/10.1007/s10164-016-0462-z Contingency checking and self-directed behaviors in giant manta rays: Do elasmobranchs have self-awareness?] - article at [https://link.springer.com/ Springer]</ref> Ankaŭ [[Labredoj]] aprobiĝis laŭ la spegula ekzameno en scienca studo de 2018.<ref>[https://www.biorxiv.org/content/10.1101/397067v1 Cleaner wrasse pass the mark test. What are the implications for consciousness and self-awareness testing in animals?] - artikolo en [https://www.Bioriv.org/ BiorXiv] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210527113206/https://www.biorxiv.org/content/10.1101/397067v1 |date=2021-05-27 }} {{Citaĵo el la reto |url=https://www.biorxiv.org/content/10.1101/397067v1 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-01-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20210527113206/https://www.biorxiv.org/content/10.1101/397067v1 |arkivdato=2021-05-27}}</ref><ref>[https://www.theguardian.com/environment/2019/feb/07/scientists-find-some-fish-can-recognise-themselves-in-mirror Scientists find some fish can recognise themselves in mirror] - artikolo en The Guardian</ref> Foje oni notis uzadon de iloj, rimarkinde inter la genro "Choerodon", en la toksotedoj kaj en la [[moruo]].<ref>[https://www.scientificamerican.com/article/fishes-use-problem-solving-and-invent-tools1/ Fishes Use Problem-Solving and Invent Tools]- artikolo en [https://www.scientificamerican.com/ Scientific American]</ref> === Komunikado === Fiŝoj ofte komunikas per sonaj signaloj, ĉefe dum manĝado, agresado, aŭ amindumado.<ref name="Bioacoustics">{{Cite journal|last1=Weinmann|first1=S.R.|last2=Black|first2=A.N.|last3=Richter|first3=M. L.|last4=Itzkowitz|first4=M|last5=Burger|first5=R.M|title=Territorial vocalization in sympatric damselfish: acoustic characteristics and intruder discrimination|journal=Bioacoustics|date=Februaro 2017|volume=27|issue=1|pages=87–102|doi=10.1080/09524622.2017.1286263|s2cid=89625932| issn=0952-4622}}</ref> La sonoj varias laŭ specio kaj celo. Fiŝoj povas fari sonojn interfrotante iujn ostojn aŭ per aliaj specialaj organoj, ekzemple la naĝoveziko.<ref name="Journal">{{Cite journal|last1=Bertucci|first1=F.|last2=Ruppé|first2=L.|last3=Wassenbergh|first3=S.V.|last4=Compère|first4=P.|last5=Parmentier|first5=E.|date=29-an de oktobro 2014|title=New Insights into the Role of the Pharyngeal Jaw Apparatus in the Sound-Producing Mechanism of Haemulon Flavolineatum (Haemulidae).|journal=Journal of Experimental Biology|volume=217|issue=21|pages=3862–3869|doi=10.1242/jeb.109025|pmid=25355850|doi-access=free}}</ref> Iuj fiŝoj komunikas per malfortaj elektrofluoj. === Migrado === {{Ĉefartikolo|Fiŝmigrado}} Multaj tipoj de fiŝoj okazigas migradon regule, en gamoj el ĉiutagaj al ĉiujaraj, kaj kun distancoj kiuj same gamas el malmultaj metroj ĝis miloj da kilometroj. La celo ĝenerale rilatas al la manĝado aŭ al la reproduktado; en kelkaj okazoj la tialo por la migrado restas ankoraŭ nekonata. === Klasigo de la migrantaj fiŝoj === [[Dosiero:Salmon jumping.jpg|eta|maldekstra|390ra|Salmoj migrosaltantaj akvofalon.]] * '''Diadromoj''', veturas inter salaj kaj nesalaj akvoj (en greka: ''día'' signifas inter). ** '''Anadromoj''', vivas precipe en mara akvo sed pariĝas en nesalaj akvoj (en greka: ''ana'' signifas supre). ** '''Katadromoj''', vivas en nesalaj akvoj sed pariĝas en salaj akvoj (en greka: ''cata'' signifas malsupre). ** '''Amfidromoj''', moviĝas inter salaj kaj nesalaj akvoj dum sia vivociklo, sed ne por pariĝado (en greka: ''amfi'' signifas ambaŭ). * '''Potadromoj''', migras nur en nesalaj akvoj (en greka: ''potamos'' signifas riveron). * '''Oceanodromoj''', migras nur en salaj akvoj (en greka: ''océanos'' signifas oceanon, maron). La fiŝoj '''anadromoj''' plej konataj estas la salmoj (''[[Salmo salar]]''), kiuj eloviĝas en malgrandaj nesalaj riveretoj, malsupreniras al maro kie ili vivas kelkajn jarojn; poste revenas al la samaj riveroj kie ili eloviĝis, ovodemetas kaj tuj poste mortas, dum kelkaj revenas al maro kaj revenas al la rivero ĉu la venontan jaron ĉu post kelkaj jaroj; kiel specio ili estas iterparaj, sed ties mortindico dum la migrado estas tiom alta ke pro tio oni supozis erare, ke ili estas semelparaj, tio estas ke ili reproduktiĝas kaj tuj mortas. La plej elstaraj fiŝoj ene de la '''katadromoj''' estas la [[Angiledoj|nesalakva angilo]], kies larvoj flosas drive en malferma oceano foje dum monatoj aŭ jaroj, antaŭ reveturi milojn da kilometroj al siaj originaj riveretoj, kie ili disvolviĝas ĝis atingi sian plenkreskan staton, kaj poste revenas al oceano por eloviĝi. La vertikala ĉiutaga migrado estas ofta konduto; multaj maraj specioj iras al la surfaco nokte por manĝi; poste ili revenas al la profundeco dum la tago. Granda nombro de {{J|mara fiŝo}}, kiel la [[tinuso]], migras el nordo suden ĉiujare, sekvante la variadon de temperaturo en la oceano. Tio estas ege grava por la [[Komerca fiŝkaptado|fiŝkaptado]]. La migrado de nemaraj fiŝoj estas kutime pli mallongaj, ĝenerale ekde lago al rivero aŭ inverse, por eloviĝo. La fiŝoj, same kiel aliaj akvaj organismoj, povas esti klasitaj ekologie peo sia tolero al diferencaj [[saleco]]j, en eŭrihalinoj aŭ stenohalinoj, same kiel pro aliaj aspektoj de sia adaptado al la medioj. == Fiŝoj kaj homoj == [[Dosiero:Seabirds longlinersm.jpg|eta|300ra|Ekzemplo de komerca fiŝkaptado.]] {{Ĉefartikolo|Komerca fiŝkaptado}} [[Komerca fiŝkaptado]] estas la agado de kaptado de fiŝoj kaj alia marmanĝaĵo por komerca profito, plejparte farita ĉe naturaj fiŝejoj. Ĝi disponigas grandan kvanton de manĝaĵo al multaj landoj ĉirkaŭ la mondo, sed tiuj kiuj praktikas ĝin kiel [[industrio]] ofte devas persekuti fiŝojn longe en la oceanon sub malfacilaj kondiĉoj. [[Troa fiŝkaptado]] tro ofte elĉerpis la kvanton de fiŝoj en la oceano, kaj same okazis pri [[cetaco]]j. Tiel oni devis internacie organizi kampanjojn por haltigi, minimumi la kaptadojn kaj permesi la rekuperadojn de la populacioj. Pri balenoj eĉ oni devis rekte malpermesi ties ĉasadon, kvankam kelkaj landoj evitas obeon al tiuj internaciaj malpermesoj, kiel [[Japanio]] kaj [[Norvegio]]. Revenante al fiŝoj, ne nur troa fiŝkaptado endanĝerigas la populaciojn, sed ankaŭ la [[poluo]] ([[plasto]] ĝenerale kaj industriaj kaj agrikulturaj forĵetaĵoj en riveroj, lagoj ktp. Inter plej ŝatataj [[plado]]j de la loĝantoj de [[Siberio]] kaj [[Norda Rusio]] estas [[fiŝrabotaĵo]], preparata el kruda rabotita fiŝo. {{Ĉefartikolo|Fiŝbredado}} * [[Fiŝoj en antikva Egiptujo]] == Konservado == La [[Internacia Ruĝa Listo de Endanĝeritaj Specioj|Ruĝa Listo]] de la [[Internacia Unio por la Konservo de Naturo|IUKN]] de 2006 listigas 1,173 fiŝospeciojn kiuj estas minacataj de [[formorto]].<ref>{{cite web |url=http://www.iucnredlist.org/info/tables/table1 |title=Table 1: Numbers of threatened species by major groups of organisms (1996–2004) |accessdate=18a de januaro 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060630054235/http://www.iucnredlist.org/info/tables/table1 |publisher=iucnredlist.org |archivedate=30a de junio 2006 |url-status=dead |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-01-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20060630054235/http://www.iucnredlist.org/info/tables/table1 |arkivdato=2006-06-30 }}</ref> Inklude estas specioj kiel la [[Gadus morhua|moruo]],<ref>{{cite iucn |url=https://www.iucnredlist.org/details/8784/0 |title=Gadus morhua (Atlantic Cod) |accessdate=21a de majo 2011 |df=dmy-all }}</ref> la diabla ciprinodonto,<ref>{{cite iucn |url=https://www.iucnredlist.org/details/6149/0 |title=Cyprinodon diabolis (Devils Hole Pupfish) |accessdate=21a de majo 2011 |df=dmy-all }}</ref> [[Celakantoformaj]],<ref>{{cite iucn |url=https://www.iucnredlist.org/details/11375/0 |title=Latimeria chalumnae (Coelacanth, Gombessa) |accessdate=21a de majo 2011 |df=dmy-all }}</ref> kaj la [[Blanka ŝarko]].<ref>{{cite iucn |last1=Rigby |first1=C.L. |last2=Barreto |first2=R. |last3=Carlson |first3=J. |last4=Fernando |first4=D. |last5=Fordham |first5=S. |last6=Francis |first6=M.P. |last7=Herman |first7=K. |last8=Jabado |first8=R.W. |last9=Liu |first9=K.M. |last10=Lowe |first10=C.G. |last11=Marshall |first11=A. |last12=Pacoureau |first12=N. |last13=Romanov |first13=E. |last14=Sherley |first14=R.B. |last15=Winker |first15=H. |year=2019 |title=''Carcharodon carcharias'' |page=e.T3855A2878674 |access-date=19a de decembro 2019 |df=dmy-all }}</ref> Ĉar fiŝoj vivas subakve, ili estas tre malfacile studeblaj ol surteraj animaloj kaj plantoj, kaj la informaro pri la populacioj de fiŝoj estas ofte mankohava. Tamen, la fiŝoj de nesalaj akvoj ŝajnas partikulare minacataj ĉar ili ofte loĝas en relative malgrandaj akvejoj. Por ekzemplo, la diabla ciprinodonto okupas nur unusolan akvejojn de 3 per 6 metroj.<ref>{{harvnb|Helfman|Collette|Facey|1997|pp=449–450}}</ref> === Troa fiŝkaptado === [[Dosiero:Whale shark Georgia aquarium.jpg|eta|[[Balenŝarko]], la plej granda specio de fiŝo, estas klasita kiel [[Vundebla specio|vundebla]].|alt=Photo of shark in profile surrounded by other, much smaller fish in bright sunlight]] {{Ĉefartikolo|Troa fiŝkaptado}} Troa fiŝkaptado estas unu el la plej gravaj minacoj al manĝeblaj fiŝoj kiel moruo kaj [[tinuso]].<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/highlands_and_islands/6234881.stm |title=Call to halt cod 'over-fishing' |accessdate=18a de januaro 2006 |work=BBC News |date=5a de januaro 2007 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070117142906/http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/highlands_and_islands/6234881.stm |archivedate=17a de januaro 2007 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/6301187.stm |title=Tuna groups tackle overfishing |accessdate=18a de januaro 2006 |work=BBC News |date=[[26-a de januaro]] [[2007]]|url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090121111204/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/6301187.stm |archivedate=21a de januaro 2009 |df=dmy-all }}</ref> Troa fiŝkaptado finfine okazigas populacimalpliigon (populacifalon) ĉar la survivantoj ne povas produkti sufiĉe junulojn por anstataŭigi la forigitojn. Tia '''komerca formorto''' ne supozigas, ke la specio estas formortinta, sed nur le ĝi ne plu povas elteni fiŝkaptadon. Bone studita ekzemplo de populacifalo estas tiu de la [[Pacifika sardino]] ''Sadinops sagax caerulues'' fiŝkaptita ĉe la marbordo de Kalifornio. Ekde 1937 pinto de ĝis 800,000 tunoj kaptitaj tuj falis al nur 24,000 t en 1968, post kio la tiea fiŝkaptado ne plu estis ekonomie eltenebla.<ref>{{harvnb|Helfman|Collette|Facey|1997|p=462}}</ref> La ĉefa konflikto inter la [[fiŝkapta scienco]] kaj la [[fiŝkapta industrio]] estas ke ambaŭ grupoj havas diferencajn vidpunktojn pri la adaptokapablo de la fiŝkaptejoj al la intensiva fiŝkaptado. En lokoj kie Skotlando, Novtero kaj Alasko la [[komerca fiŝkaptado|fiŝkaptada industrio]] estas grava dunganto, kaj tiel la registaroj pretas subteni ĝin.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6112352.stm |title=UK 'must shield fishing industry' |accessdate=18a de januaro 2006 |work=BBC News |date=3a de novembro 2006 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061130055349/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6112352.stm |archivedate=30a de novembro 2006 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6197433.stm |title=EU fish quota deal hammered out |accessdate=18a de januaro 2006 |work=BBC News |date=21a de decembro 2006 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061226234953/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6197433.stm |archivedate=26a de decembro 2006 |df=dmy-all }}</ref> Aliflanke, sciencistoj kaj konservistoj premas al pli forta protektotendenco, avertante ke multaj fiŝostokejoj povos esti forbalaitaj post kvindek jaroj.<ref>{{cite web |url=http://www.physorg.com/news81778444.html |title=Ocean study predicts the collapse of all seafood fisheries by 2050 |accessdate=13a de januaro 2006 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070315014325/http://www.physorg.com/news81778444.html |archivedate=15a de marto 2007 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.panda.org/about_wwf/where_we_work/europe/what_we_do/mediterranean/about/marine/bluefin_tuna/tuna_at_risk/index.cfm |title=Atlantic bluefin tuna could soon be commercially extinct |accessdate=18a de januaro 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070430205610/http://www.panda.org/about_wwf/where_we_work/europe/what_we_do/mediterranean/about/marine/bluefin_tuna/tuna_at_risk/index.cfm |archivedate=30a de aprilo 2007 |url-status=dead}}</ref> === Habitatodetruo === {{Ĉefartikolo|Habitatodetruo}} Grava danĝero kaj por nesalakvaj kaj por maraj ekosistemoj estas la [[habitata degradado]] inklude [[akvopoluado]]n, la konstruadon de akvobaraĵoj, la forigo de akvo por uzado de homoj kaj finfine la enkondukon de [[invada specio|ekzotaj]] specioj.<ref>{{harvnb|Helfman|Collette|Facey|1997|p=463}}</ref> Ekzemplo de fiŝo kiu estas endanĝerita pro habitatoŝanĝo estas la [[blanka acipensero]], nome Nordamerika [[nesalakva fiŝo]] kiu loĝas en riveroj damaĝitaj de homa agado.<ref>{{cite web |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051126220804/http://www.mt.nrcs.usda.gov/news/factsheets/pallidsturgeon.html |archivedate=26a de novembro 2005 |url=http://www.mt.nrcs.usda.gov/news/factsheets/pallidsturgeon.html |title=Threatened and Endangered Species: Pallid Sturgeon ''Scaphirhynchus'' Fact Sheet |accessdate=18a de marto 2016 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-01-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20051126220804/http://www.mt.nrcs.usda.gov/news/factsheets/pallidsturgeon.html |arkivdato=2005-11-26 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.mt.nrcs.usda.gov/news/factsheets/pallidsturgeon.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-01-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20051126220804/http://www.mt.nrcs.usda.gov/news/factsheets/pallidsturgeon.html |arkivdato=2005-11-26 }}</ref> ==== Formorto de la [[Elefanta fiŝo]] ==== [[Dosiero:A_specimen_of_Psephurus_gladius,_Museum_of_Hydrobiological_Sciences,_Wuhan_Institute_of_Hydrobiology_(2).jpg|eta|dekstre]] En la komenco de 2020 oni konfirmis la jaman supozon de la formorto de tiu specio: nome "Psephurus gladius", kiu vivís en la rivero [[Jangzio]], nome la tria plej longa de la mondo kun pli ol 6300 kilometroj kaj hejmo de pli ol 400 diversaj specioj. Ekde 2009, tiu fiŝo ne estis plu vidata, sed la sciencistoj atendis ĉar ne estis certigaj pruvoj de ties formorto. Ĵusa studo publikigita en la revuo ''Science of the Total Environment'' montris la malpliigon de la specio ekde 1970 kiel rezulto de [[troa fiŝkaptado]] kaj de la habitatofragmentado. Krome, en 1981, oni konstruis la Akvobaraĵon Geĵuba kiu blokis la migradon de la fiŝo necesa por ties reproduktado. Inter 1981 kaj 2003, la specio estis vidata nur 201 fojojn — kaj 95,2% antaŭ 1995— kaj ekde 1996 oni deklaris ĝin endanĝerigita, laŭ la [[Internacia Ruĝa Listo de Endanĝeritaj Specioj|Ruĝa Listo de la Internacia Unio por la Konservado de la Naturo]]. En 2003, oni konstruis la [[Baraĵo de la Tri Gorĝoj|Baraĵon de la Tri Gorĝoj]], kaj tio malbonigis la situacion de la specio kiu jam ne trovis frajejojn. En tiu jaro oni konfirmis la lastan vidon de tiu specio. La esplorado de la ĉinaj sciencistoj konfirmis, ke la specio komplete malaperis kaj probable inter 2005 kaj 2010. Dum lasta detala esplorado tra la tuta regiono, oni identigis 322 fiŝospeciojn, kaj eĉ ne unusolan specimenon de elefanta fiŝo.<ref>Agathe Cortes, [https://elpais.com/elpais/2020/01/07/ciencia/1578404539_699369.html ''La primera especie extinguida de 2020: un pez de hasta siete metros de largo'',] [[El País]], 8a de januaro 2020 - 09:14 CET Alirita la 8an de januaro 2020.</ref> === Ekzotaj specioj === Enkonduko de [[invada specio|ne-indiĝenaj]] specioj okazis en multaj habitatoj. Unu el la plej bone studitaj ekzemploj estas la enkonduko de la [[Nila perko]] en la [[Lago Viktoria]] en la 1960-aj jaroj. La Nila perko iom post iom formortigis la 500 [[Endemio|endemiajn]] [[cikledoj|cikledajn]] speciojn de la lago. Kelkaj el ili survivas nune en kaptitecreproduktaj programoj, sed aliaj estas jam probable formortintaj.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/life/feature/story/0,,1541613,00.html |title=The little fish fight back |accessdate=18a de januaro 2006 |work=The Guardian |location=London |first=Laura |last=Spinney |date=4a de aŭgusto 2005}}</ref> [[Karpo]]j, [[Ĥanedoj|serpentokapuloj]],<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A16439-2002Jul2.html |title=Stop That Fish! |accessdate=26a de aŭgusto 2007 |work=The Washington Post |date=3a de julio 2002 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121103055232/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A16439-2002Jul2.html |archivedate=3a de novembro 2012 |df=dmy-all }}</ref> [[tilapia|tilapioj]], [[perko|Eŭropa perko]], [[bruna truto]], [[ĉielarka truto]], kaj [[marpetromizo]]j estas aliaj ekzemploj de fiŝoj kiuj estis okazigintaj problemojn post ties enkonduko en fremdajn mediojn. == Fiŝoj en kulturo kaj arto == [[Dosiero:Fischer und Frau.jpg|eta|"La fiŝkaptisto kaj sia edzino" ilustraĵo de Alexander Zick.]] [[Dosiero:1975 CPA 4540.jpg|dekstra|eta|"La fiŝkaptisto kaj la fiŝo" en sovetunia [[poŝtmarko]].]] La vorto '''Iĥtis''' - laŭ la [[Greka alfabeto]]: ἰχθύς - estas la antikva kaj klasika vorto de la [[greka lingvo]] por "fiŝo". Ekster la greka lingvo la vorto estas la nomo de simbolo el du kruciĝantaj arkoj, kiuj simboligas la silueton de fiŝo. Tiu signo estis uzita kiel sekreta simbolo de [[Kristanismo]] fare de la unuaj kristanoj. La literoj ''IĤTIS'', per grekaj literoj ΙΧΘΥΣ, estas [[akronimo]] por "Jesuo Kristo, Dia Filo, Savanto" ([[greka lingvo|greke]] Ἰησοῦς Χριστὸς Θεοῦ Υἱὸς Σωτήρ). Antaŭ ol ekaperis la kredo kristanisma, la fiŝa simbolo tutmonde estis uzita kiel simbolo de la "granda patrina diino". Ĝi havas ligojn al la [[Hinduismo|Hinduisma]] dio [[Viŝnuo]], sed ankaŭ ''Dagon'', la fiŝa dio de la [[filiŝtoj]]. Ankaŭ en la antikva [[Asirio|asiria]] urbo [[Ninevo]] arkeologie troviĝis skulptaĵoj de fiŝo-dio. Ankaŭ en la [[Torao]] aŭ la [[Malnova Testamento]] de la [[Biblio]] ([[Juĝistoj (libro)|Juĝistoj]] 16:23-24; [[1-a libro de Samuel]] 5:2-5) la dio ''Dagon'' menciiĝas. En ambaŭ lokoj de la Torao temas pri transcendenta, nevidebla Dio kiu superas la [[idolo]]jn. Ĉar la fiŝo jam estis komuna religia simbolo en la antikva mondo, estis relative sendanĝere uzi ĝin fare de la sekretaj kristanismaj komunumoj sen timo pro tio altigi la danĝeron de persekuto. "La fabelo de la [[fiŝkaptisto]] kaj la fiŝo" (en rusa: «Сказка о рыбаке и рыбке», angligita: Skazka o rybake i rybke) estas [[ferakonto]] en verso de [[Aleksander Puŝkin]]. Puŝkin verkis la fabelon en aŭtuno 1833 kaj estis publikigita en la gazeto "Biblioteka dlja ĉtenija" maje de 1835. Temas pri fiŝkaptisto kiu sukcesas kapti "Oran Fiŝon" kiu promesas plenumi ĉiun deziron ŝanĝe al sia libero. La intrigo estas simila al la rusa ferakonto "La avara maljuna edzino" (laŭ [[Vladimir Propp]]) kaj al "La fiŝkaptisto kaj sia edzino" de la [[Fratoj Grimm]]. Aliaj verkistoj bazis siajn historiojn sur tiu populara rakonto: En ''To the Lighthouse'' de [[Virginia Woolf]] la rolulo Mrs. Ramsey rakontas al sia filo James version de la rakonto. La romano ''Der Butt'' de [[Günter Grass]] de [[1977]] estas iel bazita sur la rakonto, same kiel la versio de Emanuele Luzzati, nome "Punch kaj la magia fiŝo", kaj la romano de [[Ursula LeGuin]] nome "The Lathe of Heaven". [[La oldulo kaj la maro]] (angle: ''The Old Man and the Sea'') estas [[novelo]] de [[Ernest Hemingway]] verkita en Kubo en 1951 kaj eldonita en 1952. Ĝi estis la lasta ĉefa fikciaĵo verkita de Hemingway kaj eldonita dum lia vivo. Ĝi temas pri maljuniĝinta kuba [[fiŝkaptisto]] kiu luktas tritage baraktade kontraŭ giganta makajro (''Makaira nigricans'') (angle: ''marlin'') fore en la [[Golfa Marfluo]], onidire la plej granda kaptaĵo de lia vivo. Sed jam je nokto la ŝarkoj jam formanĝis la tutan korpon de la makajro, lasante nur ties skeleton. ''Rumble Fish'' (angle: ''Luktofiŝoj'') estas [[filmo]] de [[Francis Ford Coppola]] pri la romano samnoma de Susan E. Hinton. En la filmo oni rakontas la realon de du fratoj krimetemaj per senkoloraj nuancoj; la nura koloro de la filmo estas la siamaj luktofiŝoj (''Betta splendens''), por fokusigi la kontraston de ambaŭ realoj en la verko. == Proverbo == Ekzistas pluraj (22) [[proverbo]]j pri fiŝo en la [[Proverbaro Esperanta]] de [[L. L. Zamenhof]], inter ili<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2008-09-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20111225060747/http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php |arkivdato=2011-12-25 }}</ref>: * {{citaĵo|''Al la fiŝo ne instruu naĝarton.''}} * {{citaĵo|''Batadi kiel fiŝo kontraŭ glacio.''}} * {{citaĵo|''Gasto kiel fiŝo baldaŭ fariĝas malfreŝa.''}} == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Literaturo en Esperanto == * Nikolao Gudskov (scienca redaktoro). (2007) Ilustrita Enciklopedio de akvariaj fiŝoj. Moskvo: IMPETO, p.&nbsp;6. ISBN 978-5-7161-0138-8. * Jean-Baptiste Lamarck, ''Filozofio zoologia'', 1809. SAT-Broŝurservo, 1987. Tradukis Valo. == Bibliografio == * Francesco Costa, Atlante dei pesci dei mari italiani, Mursia, 2004, ISBN 88-425-3188-X. * Ch. M. Danoff, J. Wiesner, J. E. Skydsgaard: Fische. In: Lexikon der Alten Welt. 1990, Band 1, Sp. 971–977. * Dudich, E., Loksa, I. (1987): Állatrendszertan – Tankönyvkiadó, Budapest ISBN 963-18-0543-3 * Eschmeyer, William N.; Fong, Jon David (2013). "Catalog of Fishes". [[California Academy of Sciences]]. * Kurt Fiedler: Lehrbuch der Speziellen Zoologie (2. Band, 2. Teil: Fische). Gustav Fischer Verlag., Jena 1991, ISBN 3-334-00339-6. * Harald Gebhardt, Andreas Ness: Fische. Die heimischen Süßwasserfische sowie Arten der Nord- und Ostsee. 7. Aufl., BLV Verlag, München 2005, ISBN 3-405-15106-6. * Géczy, B. (1989): Őslénytan – Tankönyvkiadó, Budapest ISBN 963-17-6674-8 * Helfman, G.; Collette, B.; Facey, D. (1997). The Diversity of Fishes (1st ed.). Wiley-Blackwell. ISBN 978-0-86542-256-8. * Patrick Louisy, Guida all'identificazione dei pesci marini d'Europa e del Mediterraneo, a cura di Trainito, Egidio, Milano, Il Castello, 2006, ISBN 88-8039-472-X. * Moyle, Peter B.; Cech, Joseph J. (2003). Fishes, An Introduction to Ichthyology (5a eld.). Benjamin Cummings. ISBN 978-0-13-100847-2. * Nelson, Joseph S. (2006). Fishes of the World (PDF) (4a eld.). John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-75644-6. Arkivita el la originalo (PDF) la 5an de marto 2013. * Karel Pivnicka kaj Karel Cerny, Poissons, Nathan, 1987 (ISBN 2-7000-1518-5) * Scales, Helen (2018) Eye of the shoal: A Fishwatcher's Guide to Life, the Ocean and Everything. Bloomsbury Sigma ISBN 978-1-4729-3684-4 * Sergio Zerunian, Condannati all'estinzione? Biodiversità, biologia, minacce e strategie di conservazione dei pesci d'acqua dolce indigeni in Italia, ''[[Il Sole 24 Ore]]'' Edagricole, 2002, ISBN 88-506-4778-6. == Vidu ankaŭ == * [[Fiŝaglo]] * [[Fiŝkaptejo]] * [[Fiŝoj (konstelacio)]] * [[Fiŝomanĝanto]] * [[Fiŝosto]] * [[klaŭnfiŝo]], [[fasciato]], [[ruĝbruna rajo]], [[tinuso]], [[mureno]] * [[Nesalakva fiŝo]] * [[Salakva fiŝo]] == Eksteraj ligiloj == * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/3920183.stm 24-a de julio, 2004, BBC News: la plej malgranda fiŝo de la mondo] Citaĵo: "...La plej malgranda, malpeza [[vertebrulo]] estis priskribita far usonaj sciencistoj. La nomo de tiu minifiŝo estas tena bebofiŝo [''Schindleria brevipinguis''] kaj grandas nur ĉ. 7mm..." {{Projektoj|q=Fiŝo|ReVo=fisx}} {{Portalo|Biologio|Zoologio}} {{Havenda artikolo|Fiŝoj}} [[Dosiero:Marine Life Banner.jpg|775ra]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Fiŝoj| ]] [[Kategorio:Dombestoj]] [[Kategorio:Dorlotbestoj]] h9pizb4jt8gsvnwq694lcvwzpd9hvsh 0 24848 9490284 9483889 2026-10-08T10:54:16Z Sj1mor 12103 9490284 wikitext text/x-wiki {{Informkesto Esperanto-libro | titolo = La Tragedio de l' Homo | aŭtoro = Imre Madách | eldonjaro = 1924 | reeldono = | eldonurbo = [[Budapeŝto]] | eldoninto = Hungara Esperanto-Instituto | paĝoj = XXV + 237 + 20b de Zichy | isbn = | bildo = 1924 La Tragedio de l' Homo.jpeg }} '''''La Tragedio de l' Homo''''' <ref>[[Petro Stojan|Stojan, Petro]] 1929 : ''[[Bibliografio de Internacia Lingvo]]'', numero 4184, paĝo 369 </ref><ref> tiele literumita en ''[[Enciklopedio de Esperanto]]''</ref>, estas teatreca poemo, grava verko de la [[Hungarlingva Literaturo|hungara literaturo]], verkita de [[Imre Madách]] en 1861; trad. de [[Kálmán Kalocsay]]. 1924. XXIV kaj 237 p.&nbsp;21 bildoj. La strukturo konsistas en veturo kiun faras [[Adamo]] ("la" homo, foje ankaŭ lia kunulino [[Evo]]) kaj [[Lucifero (mita estaĵo)|Lucifero]] kiel akompananto kaj gvidisto tra diversaj epokoj, lokoj kaj historiaj momentoj. Lucifero asertas, ke homoj kaj Adamo volos perfortiĝi kaj renversi sian Kreinton, Dion. Eva aperas kune kun Adamo kaj Lucifero en la plej multaj el la scenoj, sed ŝi ne ludas gravan rolon en la dramo kaj ne eliras el sia historia rolo, male al Adamo kaj Lucifero, kiuj aperas en ĉiu sceno de ĝia komenco, kaj ĉiam trovas ĉiun aliaj kiel Adamo kaj Lucifero mem, kiom ajn ilia historia rolo. Tiuintence la verko iel imitas aliajn pli konatajn en kiuj atestanto estas gvidita de iu konanto de la itinero, kiel ekzemple la ''[[Dia Komedio]]'' de [[Dante Alighieri|Dante]]. Prie tiu verko oni faris en 2011 animacian filmon en la hungara kaj multaj teatraj adaptoj. == Enhavo == {{Intrigo}} * Unua bildo.- Enkonduka dialogo inter la anĝeloj, la ĉefanĝeloj, [[Lucifero]] kaj la Sinjoro en la mondo de la [[Postmorto|postmortaj]], ĵus post la [[kreo]] de la mondo. * Dua bildo.- [[Adamo kaj Evo]] en la [[paradizo]] je la komenco de la tempo; tento fare de Lucifero. Tiuj manĝas la [[pomo]]n de la scio. * Tria bildo.- Ĵus forpelitaj de paradiso Adamo kaj Evo jam devas prilabori je la komenco de la homa historio: ili konstruas [[kabano]]n. Adamo bedaŭras sian kondiĉon. Lucifero proponas al li vidigi la [[historio]]n de la homa tragedio. * Kvara bildo.- [[Antikva Egipto]], ĉirkaŭ 2650 a.K., Adamo aperas kiel juna [[faraono]], probable [[Ĝoser]], kaj Lucifero estas lia asistanto. Eva kiel edzino de [[sklavo]], kiu mortas pro labora elĉerpiĝo kaj punado. La sklavino suprenigas la veon de la popolo kaj la faraono promesas liberigon, spite la plendon de Lucifero, kiu rigardas tion neutila. *Kvina bildo.- [[Antikva Ateno|Ateno]], 489 a.K., Adamo estas la juna [[Miltiado|Miltiades]], Lucifero estas la [[kuratoro]], kaj Eva estas la edzino de Miltiades, kiu militas, dum demagogoj parolkverelas kaj agitas la homamason kontraŭ tiu agorde kun Lucifero. Miltiades (Adamo) revenas vundita al la urbo kaj estas akuzita kiel perfidulo kaj ekzekutita fare de la popolo. * Sesa bildo.- [[Antikva Romo|Romo]], 67 p.K., lascivuloj (inter kiuj Adamo kaj Lucifero) kaj amistinoj (inter kiuj Eva). Ili kantas al [[amo]] kaj vino. Apostolo [[Sankta Petro|Petro]] anoncas novajn socion kaj [[religio]]n. * Sepa bildo.- [[Bizanco]], [[Konstantinopolo]], 1096 p.K., Adamo estas la [[krucmilitisto]] [[:en:Tancred,_Prince_of_Galilee|Tankredo, princo de Galileo]], Lucifero estas lia [[varleto]], portanto de liaj iloj, kaj Eva, nomiĝas Isaura, estas nobelino, kiu sen sia intenco kaj volo fariĝas [[monaĥino]]. La urbanoj ne akceptas tiujn krucmilitistojn pro malbona konduto de aliaj kaj tiuj devas tendumi ekstere. Herezuloj ekzekutotaj diskutas kun monaĥoj. Adamo-Tankredo ĉion bedaŭras kaj poste savas Isaura-Eva el [[Seksatenco|seks-atako]] de krucmilitistoj. La [[monaĥino]]j Isaura kaj Helena amparolas kun Adamo kaj Lucifero: fenestrosceno. Morto kaj sorĉistinoj malebligas eniron de Adamo en [[Klostro|klostron]]. * Oka bildo.- [[Prago]], 1615, Adamo estas la astronomo [[Johannes Kepler]] je la servo de [[Rudolfo la 2-a (Sankta Romia Imperio)|imperiestro Rudolfo]] kaj Lucifero kiel disĉiplo kaj helpisto, Eva estas lia edzino, nomata Barbara. Geedza disputo de Adamo kaj Eva, kiu havas [[Koramiko|koramikon]]. * Naŭa bildo.- [[Parizo]], 1796, Placo de Gréve, kie situas [[gilotino]] dum la [[Franca revolucio de 1789|Franca Revolucio]]. Adam personiĝas [[Georges Danton|Georges Denton]], Lucifero estas [[ekzekutisto]], Eva aperas laŭ du manieroj: unue kiel aristokratino mortigota, kaj due kiel malriĉulino. Estas ekzekutotaj [[markizo]] kaj lia fratino Eva, kiun Adamo amintencas sensukcese. * Deka bildo.- La naŭa bildo estis fakte antaŭena sonĝo kaj tiel oni revenas al la momento de la oka. Kepler diskursas al disĉiplo. * Dekunua bildo.- [[Londono]], iam en la 19-a jarcento, Adamo kaj Lucifero estas sennomaj angloj, kaj Eva estas juna etburĝa virino. Adamo kaj Lucifero filozofiumas el la supro de la Turo, poste malsupreniras kaj interetosas inter plej diversaj reprezentantoj de la popolo kaj [[laboristo]]j. Aperas Eva kiel burĝa junulino kaj Adamo allogas ŝin pere de falsaj [[juvelo]]j disponigitaj de Lucifero. Kiam tio estas malkovrita, okazas tumulto kaj Adamo kaj Lucifero revenas supren al la Turo, de kie ili kontemplas kiel unu post unu el la reprezentantoj de la popolo konfesas sin kaj falas en tombo. * Dekdua bildo.- En [[falanstero]] (utopia teknologia agrikultura komunumo) Adamo kaj Lucifero estas vagantaj kemiistoj, kiuj diskutas kun scienculo defendante [[scienco]]n kaj [[kemio]]n dum tiuj defendas arton, senton, kaj Evo estas laboristino, kiu protestas kiam ŝi estas apartigita de sia bebo. Okazas asembleo dum kiu oni punetas gravulojn kiel [[Lutero]], [[Kasjo]], [[Platono]] kaj [[Mikelanĝelo]]. * Dektria bildo.- Adamo kaj Lucifero en la [[kosma spaco]], ĉi tie kaj tiam ambaŭ aperas kiel si mem, filozofiumas pri la mondo kaj la [[Tero]] kiun ili vidas de malproksime. La terspirito avertas Adamon reveni al la Tero kaj al la materio sur kiu estas vivo. * Dekkvara bildo.- En la estonta [[glaciepoko]], ĉirkaŭ 6000 p.K., Adamo estas maljunulo, Lucifero si mem, Eva estas la edzino de [[Eskimoj|eskimo]]. En [[Polusa regiono|polusa]] dezerta malgastema pejzaĝo Adamo kaj Lucifero diskutas inter si kaj kun [[eskimo]], kiu proponas sian edzinon (Eva) al Adamo. Sed en la fino de la ĉapitro oni malkaŝas, ke la tuta historio estis sonĝo de Adamo: Lucifero vekas lin kaj oni revenas al la loko de la tria bildo. Adamo estis vidinta la estontecon de la homaro, tio estas fakte sian estontecon. * Dekkvina bildo.- Ekstere de la "postmorta mondo", reveninte al la komenco de la tempo. Adamo komprenas sian estontecon kaj ne deziras travivi ĝin, sed Eva unuflanke kaj la Sinjoro aliflanke kuraĝigas lin al la vivo kaj al la lukto. {{Intrigofino}} == Esperantaj eldonoj == * 1924. Budapest: Hungara Esperanto Instituto * 1965. Budapest: [[Eldonejo Corvina|Corvina]] * 2017. Chapecó: Fonto == Recenzoj == {{Citaĵo|Adamo, la precipa persono de la verko, travivas la tutan historion de la homaro. La verko havas sian ĉefan valoron ne en sia arta forto, sed en la forto de la penso, en la grandiozeco de la koncepto, en la abundo de l' ideoj. |El la Enkonduko; Enciklopedio de Esperanto}} {{citaĵo|Ni nur tuj komencu tiun ĉi kritikon per varmega gratulo al la lerta tradukinto, S-ro K. Kalocsay kaj per insista instigo al ĉiuj Esperantistoj: legu kaj relegu tiun ĉi libron, ĝi ja tion plenvaloras! Estas bedaŭrinde, ke ni ne povas transskribi tie ĉi la tutan enkondukon, kiu klarigas al ni kaj la naskiĝon, kaj la kreskadon, kaj la amplekson de la priparolata majstroverko. Ne ĉiu verkisto havas, kiel Madach, la kuraĝon forbruligi siajn unuajn literaturaĵojn; sed li,ekzercante severan kritikon kontraŭ si mem, kaŝe laboris, laboradis... Kelkaj jaroj de feliĉo preskaŭ perdiĝis por la mondo lian genion. La malfeliĉo, kiu sekvis, pliakrigis ankoraŭ lian de la naturo ricevitan senton pesimistan kaj [nelegebla] «la'Tragedio de l’Homo ». Tamen... «la pesimisme klarvida verko finiĝas kie la poteozo de l'sento kaj de l’nobla streĉo de la homo ». (El la enkonduko.) Skizi la enhavon de la libro en kelkaj vortoj estas fareble, sed tiam oni nenion sentas aŭ eĉ supozas de la forto, de la belo, kiuj sin kaŝas en la diversaj bildoj de la poemo: Adamo, forpelita el la edeno, travivas en sonĝo la tutan historion de la homaro, vidante en ties grandaj homoj sin mem kaj Eva’n. Je la fino li vekiĝas kaj malesperiĝinta, li volas perei, sed tiam li konscias pri la sento, kiu vivas en lia animo: « Kaj ĉi tiu sento, en la animo de granda homo, donas instigon kaj inspiron por noblaj klopodoj kaj luktoj. Ĉi tiuj ja povas esti vanaj, senrezultaj, sed la entuziasmo mem kaj la konscio pri la propra ago bona estas rekompenco pro ĉiuj ĉagrenoj kaj suferoj.» (El la enkonduko ). Tiun ĉi libro noni povus kompari kunpejzaĝo: unuavide, oni konatiĝas kun la ĉio, la vasteco, la grandeco, poste oni detale rigardas tie ĉi dometon sin kaŝantan sub verda foliaro, tie vojeton kondukantan al malluma arbaro, jen preĝejan tureton, superantan supozantan vilaĝon, pli malproksime fine, la horizonton, kiu igas nin revi al senfineco, al etereco! Tia maniero ni unue tralegas la tutan libron kaj poste revenante, oni ekserĉas la trafajn versojn, pripensante ilin, por tute kompreni tiun kaj tiun ĉi detalon. Estas kutimi citi kelkajn partojn en leginda libro... La elekto tie ĉi estas malfacila; ĉar ne nur la poezio de la dekkvin bildoj estas granda, sed ĉie la ideoj estas tiel belaj, tiel pripensindaj... Admiru la priskribon de la neudaŭreco en la sekvantaj linioj: <poem> Dum kisoj Ĉu sentas vi la milde varman venton Tuŝantan vin je vang’ kaj forflugantan? Maldikapolvtavolo post ĝi restas. Post jar’ la polvo altas nur liniojn, Sed postcent jaro jam kubutojn kelkajn, Jarmiloj kelkaj viajn piramidojn enfosos, Vian nomon ensabligos. Ŝakaloj hurlos en plezurĝardenoj, Sklavgent’ mizera hejmos en dezert; Kaj ĉion nek tempesto mondoskua, Nek hurle muĝa tertremego faras, Nur vent’ malforta, karesanta vin. Kaj kiel bele prikantas li la rolon de la virino apud la edzo: Kaj se en labru ’ de via Agema viv’ la ĉielvoĉ’ mutiĝos: Pli pura sin’ de ĉi virin’ malforta, De l’ marĉ’ de interes’ pli malproksima, Ekaŭdos ĝin kaj tra korvejnoj ŝiaj Filtriĝos ĝi je poezi’ kaj kanto! Kun tiuj du rimedoj ĉe vi staros Ŝi, en feliĉ ’ kaj malfeliĉo same: Ĝenio ridetanta, konsolanta. Kaj finela lasta versaĵo: Mi diris, penu, hom’, kaj firme fidu ! </poem>|[[Belga esperantisto]] n130 (dec 1925)}} == Referencoj == {{Referencoj}} == Bildaro == <Gallery> Dosiero:1924 La Tragedio de l' Homo 2.jpeg Dosiero:La tragedio de l' homo.JPG </Gallery> == Eksteraj ligiloj == {{Portalo|Literaturo}} {{Projektoj}} {{Unua}} {{DEFAŬLTORDIGO:Tragedio de l Homo, La}} * Legu [http://mek.oszk.hu/00900/00928/html/ la teatraĵon] surrete (HTML). * ''[https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl-l.htm La Tragedio de l' Homo]'' en ''[[Enciklopedio de Esperanto]]'' * [https://arkivo.esperanto-france.org/s/slipo.php?n=S2657&r=ne Katalogo de] Biblioteko Hippolyte Sebert * [https://explore.rero.ch/fr_CH/nj/result?se=La+Tragedio+de+l%27+Homo+%3A+drama+poemo&submit=&fd=any&pr=contains&ex=0&so=rank Katalogo de]{{404|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[CDELI]] * [https://search.onb.ac.at/primo-explore/search?query=any,contains,Okupacio&tab=default_tab&search_scope=ONB_gesamtbestand&vid=ONB&lang=de_DE&offset=0&fromRedirectFilter=true Katalogo de] [[Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj]] * [https://anet.be/record/opacehc/c:lvd:844119/E Katalogo de] [[Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience]] * [http://biblioteko.esperanto.cat/cgi-bin/koha/opac-search.pl?q=La+Tragedio+de+l%27+Homo&branch_group_limit= Katalogo de] {{404|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kataluna Esperanto-Asocio]] * [https://reprobi.erasmo.it/Opac/RisultatoOpac.aspx Katalogo de]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Nacia Biblioteko de Esperanto]] * [https://lib.uva.nl/discovery/search?query=any,contains,La%20Tragedio%20de%20l%27%20Homo&tab=Everything&search_scope=DN_and_CI_and_PURE&vid=31UKB_UAM1_INST:UVA&offset=0 Katalogo de] [[Universitato de Amsterdamo]] [[Kategorio:Verkoj el la esperantigita hungarlingva literaturo]] [[Kategorio:Antverpena Fikcio-libraro]] [[Kategorio:Katalogo de Biblioteko Hippolyte Sebert]] [[Kategorio:Katalogo de CDELI]] [[Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj]] [[Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience]] [[Kategorio:Katalogo de Kataluna Esperanto-Asocio]] [[Kategorio:Katalogo de la FEL-biblioteko]] [[Kategorio:Katalogo de Nacia Biblioteko de Esperanto]] [[Kategorio:Katalogo de Universitato de Amsterdamo]] [[Kategorio:Adamo kaj Evo en arto]] 41ymn5surc1zrr7vzgphntr3mb15smi 3 25458 9489953 9455030 2026-10-07T14:11:41Z Objectivesea 3650 Aldonis demandon pri du similnomaj artikoloj 9489953 wikitext text/x-wiki ==Alilingvaj ligiloj== <pre> ?action=purge {{Div col|cols = 3}} *tiel *tri *kolonoj {{Div col end}} {{Trad|en|Voltaire|113309885}} : Re|iu </pre> polurinda|la nuna teksto ktp|montri=ne <pre> {{Prisupre|pri=rivero en Usono|samnoma rivero en Kanado|Misisipo (Kanado)}} {{Prisupre|apa=Tbiliso}} {{AliaSignifo|Tbiliso}} </pre> ref name="kongreslibro" ref group="noto" Informkesto urbo|regiono-ISO=FR mankas fonto Vikipedio:Landonomoj kun flageto apartigila paĝo|Johano de Aŭstrio (apartigilo) |sen banderolo= jes |forigita = <!-- jes ne atendante --> |kialo de rezulto = <!-- kialo kaj/aŭ subskribo --> kaj skribu iun sencan tie, ekzemple |forigita = jes |kialo de rezulto = kun kvar poraj voĉoj kaj neniu kontraŭa. "Jes" igas la keston esti verda, "ne" igas gxin rugxa, "atendante" blua, kaj mi mensas ke plu estas "parte" kiu igas flavan keston. == SAT == Certe vi bone agos kiel administranto, kaj lernos ĉiun trukon paŝon post paŝo, kiel ankaŭ faris mi kiu ĉiam konsideris min redaktanto kaj nenia administra aŭ teknika homo. Kaj ni ĉiukaze jam estas en proksima kontakto - estos simple bone foje mem povi puŝi butonon kaj ne nur demandi kolegon pri tio. Sed alia demando: Vi estas membro de SAT, ĉu? Ĉu vi havas ajnan ideon kiel statas la asocio? Min iom malkvietigas ke la retejo satesperanto.org aspektas tute morta, kaj multaj valoraj retpaĝoj ne estis ĝustatempe arkivigitaj en la [[interreta arkivo]] - tio povas esti nur teknika problemeto, sed iom maltrankviligas... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:51, 26 jul. 2023 (UTC) :Jes, mi estas membro de SAT, kaj ĝia retejo suferis gravan ĵusan atakon same kiel aliaj francibazitaj retejoj de esperantlingvaj asocioj. Kelkaj jam restariĝis kaj nun oni klopodas por restarigo de la SAT-retejo. Temas pri teknika ne problemeto, sed problemego. Pri la asocio mem, ĝi bone fartas. Ĵus finiĝis ĝia lasta kongreso en Kastelo Greziljono, pri kio oni povas informiĝi en [[96-a SAT-Kongreso 2023]]. Vi eĉ povas serĉi min en la foto. Mi salutas. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:59, 26 jul. 2023 (UTC) == Administriĝo == Mi gratulas vin pro via administriĝo. Mi hieraŭ fermis la baloton, sed teknike nur nun havis tempon vere doni al vi la administrajn rajtojn. Nun vi povas ekbalai! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 05:02, 7 aŭg. 2023 (UTC) :[[Dosiero:Horse Hair Sweeper Scurge.jpg|eta|Jen via [[balailo]] kiel administranto.]] Ankaŭ mi gratulas pro la administrantiĝo! Amike, —<span style="background-color:LightYel;">[[User:Super nabla|<span style="font-family:Lucida Handwriting;color:LightBlue;">'''Super '''</span><span style="font-family:Lucida Console;color:LightSkyBlue">'''nabla'''</span>]][[User talk:Super nabla|🪰]]</span> 17:55, 6 aŭg. 2023 (UTC) ::PS: Mi ĵus kreis en la komunejo novan kategorion ''World Esperanto Congress 2023'' (bedaŭrine anglalingva kiel la aliaj komunejaj kategorioj pri UK-oj) kaj tien metis unuan foton de vi. Se vi havas pliajn fotojn, mi petas vin mem enordigi ilin al la tutfreŝa kategorio.[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 05:19, 7 aŭg. 2023 (UTC) : Saluton Kani, ankaŭ ricevu miajn gratulojn pro tiu balailo. Bedaŭrinde, mi ne alvenis ĝustatempe por voĉdoni por vi, sed vi havas mian subtenon. --[[Uzanto:Alzinous|Alzinous]] ([[Uzanto-Diskuto:Alzinous|diskuto]]) 08:48, 7 aŭg. 2023 (UTC) ::Dankon. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:27, 7 aŭg. 2023 (UTC) == Biharo == Saluton! Intertempe pretas jam 20 urboj, la kompleta listo haveblas ĉiam: https://eo.wikipedia.org/wiki/Kategorio:Urboj_de_Biharo sed tio estas nur la duono. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 13:34, 9 aŭg. 2023 (UTC) == vikidatumo kaj alinomigo == Saluton Estimata Kani, se mi rajtas peti de vi, kiam vi alinomigas artikolon bonvolu ankaŭ kontroli la "Ero en Vikidatumoj" kies ligilo aperas ĉe la desktro de la artikolo. Kiam oni alinomas tiam necesas fari la samon ankaŭ en vikidatumoj! Mi antaŭdankas Vin. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 11:14, 10 aŭg. 2023 (UTC) == Marc van Oostendorp == Saluton Kani. Kiel vi? Ĉu vi jam revenis hejmen? Lastatempe mi okupiĝas pri biografioj de [[Akademio de Esperanto|akademianoj]]. Ĉi-semajne mi redaktadas la paĝon pri [[Marc van Oostendorp]]. Hieraŭ iom neatendite okazis: IP-ulo alvenis kaj forigis la oficialan retejon de van Oostendorp ({{diff|diff=8285133|teksto=vidu ĉi tie}}). Ŝajne, la IP estas de Luksemburgio. Kion tio signifas, laŭ vi? Ĉu ni ree enigu la oficialan retejon? Ĝis, —[[User:Super nabla|<span style="font-family:Lucida Handwriting;color:DarkKhaki;font-size:8pt;">'''Super'''</span> 𓆦 <span style="font-family:Lucida Console;color:#32CD32;text-shadow:Khaki .3em .3em .3em">'''nabla'''</span>]][[User talk:Super nabla|🍃🪰🍃]] 00:47, 22 aŭg. 2023 (UTC) :{{{farite}} Ha ne, ne zorgu. La ligilo estis redunda (duobla). Ĉio en ordo. —[[User:Super nabla|<span style="font-family:Lucida Handwriting;color:DarkKhaki;font-size:8pt;">'''Super'''</span> 𓆦 <span style="font-family:Lucida Console;color:#32CD32;text-shadow:Khaki .3em .3em .3em">'''nabla'''</span>]][[User talk:Super nabla|🍃🪰🍃]] 00:50, 22 aŭg. 2023 (UTC) == Bazelo == Saluton Kani. La 5-an de novembro 2016, jam antaŭ longega tempo, vi aldonis al la artikolo pri [[Bazelo]] la frazon :"La [[Paco de Bazelo]] en [[1795]] provizore finis la militon inter la ''[[Unua Respubliko de Francujo]]'' (alidirektilo al la paĝo [[Unua Respubliko de Francio]]) kaj ''[[Prusujo]]'' (alidirektilo al la paĝo [[Prusio]])." Vi ne estis la ĉefa redaktinto de la teksto, la baza versio estis de Didi Weidmann, kiu en la unua versio de 2008 metis frazojn kiel "Bazelo situas ĉe ambaŭ flankoj de la rivero [[Rejno]], proksime de la landa triangulo kun [[Francio]] kaj [[Germanio]] [...]" - kaj evidente uzis landnomojn laŭ la finaĵo "-io". Laŭ la vikipedia interkonsento pri landnomaj variaĵoj en artikoloj la pluaj aldonaĵoj laŭeble sekvu la saman landnoman principon kiel la baza teksto, despli ke la formoj kun finaĵo "-ujo" ĉiukaze estas nur alidirektiloj, kiuj sendas al paĝoj kun finaĵoj "-io". Ĉu vi intence metis la variaĵojn de finaĵo "-ujo", aŭ ĉu tio okazis nur rapidete, sen vera pripenso? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:06, 1 sep. 2023 (UTC) :Foje mi sekvas tendencon konsideri landnomojn kun -ujo, kiel indiko al historia pasinteco, kaj tiel diferencigi ekzemple inter Ĉinujo kaj Ĉinio, Hispanujo kaj Hispanio ktp., kvankam mi konmprenas, ke tio ne estas oficiala decido. Ĉe Bazelo tamen la historieco ne estas tiom pasinteca kaj eble regu la unuformeco. Plej taŭge vi mem decidu pri la ĝustaj terminoj; mi absolute ne kontraŭos. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:03, 2 sep. 2023 (UTC) == Stenius == Kial ci forigis la artikolojn Jakob Stenius senior kaj Jakob Stenius junior? [[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.19.219|46.132.19.219]] 22:09, 5 sep. 2023 (UTC) :Ĉar vi nek kreis internajn ligilojn nek ligis la artikolojn al aliaj lingvoj. Ĉar vi ne sekvas rekomendojn de aliaj vikipediistoj. Ĉar estis multaj lingvaj eraroj. Ĉar vi ne volas krei akcepteblajn artikolojn kaj laborigas aliulojn por ripari viajn fuŝaĵojn. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 22:16, 5 sep. 2023 (UTC) == Peto kunvoĉdoni == En la diskutejo pri [[Vikipedio:Forigendaj artikoloj#499 redundaj paĝoj|eble forigendaj artikoloj]] diskutiĝis la bezono havi duan roboton kun administraj rajtoj, por forigi grandan kvanton da forigendaj tekstoj aŭ ĉi tie alidirektiloj, post decido de laŭorda diskuto, ĉar normala roboto ne rajtas forigi ajnan eron kaj administrantoj sen roboto bezonus tagojn da monotona forĵeto antaŭ ol la monto estus forigita. Mi publike petis LiMr, ĉu li pretus funkciigi sian roboton por tiaj petoj, sed ankoraŭ necesas [[Vikipedio:Administrantoj/kandidatoj/LiMrBot|voĉdoni pri tio]], kaj la voĉdonon ĝis nun preskaŭ neniu atentis. Tial mi petas vin pripensi kaj kunvoĉdoni. Ĉu bone? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:18, 21 sep. 2023 (UTC) ==Propono kunigi [[Infano]] kaj [[Infanaĝo]]== Saluton! Mi ĵus faris proponon ĉe [[Vikipedio:Kunigendaj artikoloj]]. Vi ŝajne malakceptis similan proponon antaŭ ok jaroj ĉe [[Diskuto:Infanaĝo]], sed mi ne bone komprenas kial - ĉu vi volas komenti pri via nuna opinio? [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:58, 20 okt. 2023 (UTC) ==Ida L. Cummins== Mi rimarkis, ke vi forigis la paĝon "Ida L. Cummins" kun la rezonado: Ĝ6. Ĉu vi povus klarigi kial ĝi estis forigita. [[Uzanto:Rorr404|Rorr404]] ([[Uzanto-Diskuto:Rorr404|diskuto]]) 15:48, 21 okt. 2023 (UTC) :Mi ne povas memori, ĉar mi foje forigas artikolojn pro tre diversaj tialoj, ekzemple se ili estis tradukitaj per aŭtomataj tradukiloj kaj ne korektitaj, se ili havas tro da eraroj kaj neniu tuj korektas ilin, se ili ne atingas minimumajn postulojn, ekzemple tri plenaj frazoj. Ekzemple vi kreis la artikolon [[Geventepe (Karayazı)]] kun nur unu frazo (anstataŭ almenaŭ tri), pasis preskaŭ du monatoj kaj ankoraŭ oni atendas la duan frazon. Vi mem konfesas, ke vi povas "komuniki per baza nivelo de Esperanto". Ĉu vi opinias, ke oni povus fari tion en alilingva vikio, ekzemple en la anglalingva vikio? [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 16:48, 21 okt. 2023 (UTC) == Orfigo de «Commons» == Saluton, Kani. Kiel vi? Ĉu vi konsentas pri {{diff|diff=8412095|teksto=ĉi tiu modifo}} de mia roboto, kiu ŝanĝis {{ŝ|Commons}}-on al {{ŝ|Projektoj}} sen parametroj? * Malnova versio: [[Speciala:daŭra ligilo/8356014#Eksteraj ligiloj]] * Nova versio: [[Speciala:daŭra ligilo/8412095#Eksteraj ligiloj]] Notu, ke en la nova versio la ligilo al la bildgalerio en la «Vikimedia Komunejo» malaperis; tamen tiu bildgalerio ne ekzistas, ĉar [[:c:San Andrés y Sauces]] estas simpla alidirekto al [[:c:Category:San Andrés y Sauces]]. Kion vi pensas pri tio? —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 18:01, 24 okt. 2023 (UTC) :Mi komprenas absolute neniom prie. Ĉefe mi dezirus kompreni la rezultojn de tiu ŝanĝo, sed mi supozas, ke miaj teknikaj kapabloj estas limigitaj. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:30, 24 okt. 2023 (UTC) ::😁 Per aliaj vortoj: en la kadreto kiu troviĝas dekstre en [[Speciala:daŭra ligilo/8356014#Eksteraj ligiloj]] oni vidas du ligilojn (la unuan nomatan «San Andrés y Sauces en la Vikimedia Komunejo», la duan nomatan «Kategorio San Andrés y Sauces en la Vikimedia Komunejo»), sed ili ambaŭ ligas al la sama paĝo do estas ''redundaj''. En la nova versio [[Speciala:daŭra ligilo/8412095#Eksteraj ligiloj]] restis nur unu ligilo (nome, «Kategorio San Andrés y Sauces en la Vikimedia Komunejo»), kaj mi forigis la alian. —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 19:08, 24 okt. 2023 (UTC) == Elstaraj bildoj == Saluton Kani. Lastatempe mi ŝanĝis mian agadon en VP: mi ne plu verkas novajn artikolojn (intertempe), sed iom-post-iome mi klopodas korekteti jam-ekzistatajn paĝojn verkitajn farde aliuloj. Mi aktivas nur vespere kaj, interalie, mi klopodas enmeti en nian VP-on ''elstarajn bildojn'', kredante, ke pli kvalitaj bildoj kontribuos al pli bona VP. La listo de la bildoj kiujn mi emas enmeti troviĝas en mia provejo [[Uzanto:Super nabla/Enmetindaj elstaraj bildoj]], kiun mi ĝisdatigas de tempo al tempo. Multaj bildoj temas pri birdoj, kaj multaj el tiuj birdoj ankoraŭ malhavas paĝon en nia VP. Ĉar pasintece vi tre interesiĝis pri birdoj, mi pensis informi vin pri mia agado: se vi volas, vi povas kontribui kreante la ne-ekzistatajn paĝojn aŭ enmetante la orfajn bildojn en kelkan artikolon. Mi rajtigas vin modifi mian propran paĝon [[Uzanto:Super nabla/Enmetindaj elstaraj bildoj]], se tio necesas. Ĝis ĝis! Amike, —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 11:52, 3 nov. 2023 (UTC) :Dankon. Jes, mi interesiĝas; mi vidas, ke la jam ekzistintaj artikoloj havas jam tiujn bildojn. Pri la ekzistontaj artikoloj, ja mi planas aliri tiun kampon iam. Mi esperas uzi tiujn bildojn.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:51, 3 nov. 2023 (UTC) == Bak Giwan == Saluton Kani. La paĝo pri [[Bak Giwan]] jam ekzistas. Vidu la propono pri kunuigo en [[VP:KA]]. —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 22:28, 6 nov. 2023 (UTC) :Dankon pro la averto. Diable kun tiuj aziaj nomoj. Ŝajne estis la sama akademiano kiu metis la novan artikolon. Nun mi devos kunigi ambaŭ. --[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 22:32, 6 nov. 2023 (UTC) == Amerika Blanka ibiso == Saluton Kani! Koncerne artikolon [[Amerika blanka ibiso]], ĉu [[Magvaria cikonio]] povas esti taŭga alternativo al "Amerika cikonio"? Mi estas kompleta laiko koncerne birdojn kaj ne volas fari eraron. [[Uzanto:Dominik|Dominik]] ([[Uzanto-Diskuto:Dominik|diskuto]]) 10:32, 7 nov. 2023 (UTC) :Dankon pro la averto. Fakte temas pri [[Amerika mikterio]], kiu ĝuste adaptas la sciencan nomon ''Mycteria americana''. Solvite.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:39, 7 nov. 2023 (UTC) == Mia kandidatiĝo en Vikivortaro == Saluton kara! Mi decidis kandidatiĝi kiel administranto je Vikivortaro. Vi povas esprimi vian opinion ĉi tie: [https://eo.wiktionary.org/wiki/Vikivortaro:Kandidatiĝoj#Dua_administranto-kandidatiĝo_RG72 ] [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 15:45, 12 nov. 2023 (UTC) : RG72 jam delonge havas personan problemon pri mi tute nerilata al vikioj, kaj ripete tre agreseme atakas min: [https://eo.wiktionary.org/w/index.php?title=Vikivortaro%3ADiskutejo&diff=901026&oldid=901025] [https://eo.wiktionary.org/w/index.php?title=Uzanta_diskuto%3ATaylor_49&diff=1185333&oldid=1184939]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:29, 13 nov. 2023 (UTC) == Interesa diskuto == Saluton kara! Antaŭ kelkaj tagoj komenciĝis [[VP:Administrantoj/forigo de rajtoj/RG72|interesa diskuto]] pri kies rezulto mi tre scivolas, ĉar tiaĵoj ofte okazas nun en la mondo kaj estos interese vidi, ĉu ankaŭ Esperantujo tion spertos. Via opinio estas bonvena. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 12:07, 27 nov. 2023 (UTC) == Malfaroj == Pardonon pro maltrankviligi vin. Mi estas ĉi tie, ĉar mi vidis ke la uzanto {{ping|Fenikals}} malfaris tri-foje mian intervenon en la maladministrantiĝa proceduro, sen doni ajnan kialon en la resumo aŭ ie ajn: [[Speciala:diff/8481661/8481424]]. Per la malfaritaj intervenoj, mi simple strekigis voĉdonon de uzanto kiu malrespektis regulojn de voĉdonoado (ri ne klarigis la kialon de la voĉdono); mi eĉ indikis la paĝon kie legeblas, ke oni nepre devas argumenti iamniere sian voĉdonon (ne sufiĉas enmeti {{ŝ|por}} aŭ {{ŝ|kontraŭ}}). Ĉar la uzanto Fenikals jam venas de semajno en kiu li atakis aliajn uzantojn surbaze de etno (ruslingvanoj en Vikipedio estas laŭ li «[[Speciala:Diff/8476632|diablaj kaj stupidaj]]») kaj mia [[Uzanto-Diskuto:Fenikals#Esprimmaniero|klopodo mediacii kun li]] malsukcesis ĉar li ne respondas al mesaĝoj, mi nun petas ke ''vi'' mediaciu kun ĉi tiu uzanto por re-starigi ordon. Ĉi tiu estas mia lastlasta provo kunlabori konstrue kun li, antaŭ mi malfermu sekcion en [[VP:PU]] kie mi petos semajnan forbaron pro malrespekto de kondutkodo. Dankon. —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 17:16, 30 nov. 2023 (UTC) :Mi tute samopinias kun vi. Mi ne klopodos por mediacii, ĉar mi supozas, ke tio maleblos. Li interesiĝas pli pri redaktomilitoj ol pli solvo de problemoj. Vi jam tion konstatis. Kaj mi ne estas en meza sinteno. Mi preferas iri al PU. Li forigis tekstojn ankaŭ de aliaj. Kaj detruas pli ol konstruas. Mi proponus dusemajnan forbaron. Laŭ mi, ĉefaj eblaj mediaciantoj povus esti Tlustulimu (ŝajne preskaŭ malaperinta) kaj Thomas Pusch (saĝe dediĉita al kreado anstataŭ al polemikado). [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 17:52, 30 nov. 2023 (UTC) :: Uzantoj, kiuj faris pli ol 40 de redaktoj, rajtas voĉdoni.--[[Uzanto:Fenikals|Fenikals]] ([[Uzanto-Diskuto:Fenikals|diskuto]]) 18:08, 30 nov. 2023 (UTC) :::«[[Vikipedio:Administrantoj/forigo de rajtoj|argumetante pri la kialo]]» {{ping|Fenikals}} Dankon. —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 19:08, 30 nov. 2023 (UTC) :::: Inicianto devas fari argumentiĝi sian pozicion (mi faris tiun), sed ne voĉdonanto.--[[Uzanto:Fenikals|Fenikals]] ([[Uzanto-Diskuto:Fenikals|diskuto]]) 19:14, 30 nov. 2023 (UTC) :::::Nu bone, konsentite. —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 22:55, 30 nov. 2023 (UTC) == Barataj urboj == Saluton! Mi vidis kaj dankas vin, ke vi helpis min en barataj urboj. Sed mi mem povas fari ilin. Male mi ne povas/rajtas korekti hungarajn urbojn, helpu min ilin fari. Iru [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Kategorio:Urboj_de_Hungario&pagefrom=Ny%C3%ADrmada#mw-pages]. Tie vi trovas malsupre dekstre la hungarajn ĉapelitajn literojn. Tre ĝenas min tiu ordo. La laboro estas simpla (supozeble). Iru al [[Érd]], poste redaktu la kategorion tiel, ke la urbo estu Erd kaj ne Érd. Poste la urbo aŭtomate hejmenvenos al E-litero. Espereble ĝi sukcesos, post Érd estas ankoraŭ 5 ĉapelitaj urboj, bonvolu same tiel agi (ne estu ĉapeloj). --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 12:57, 5 jan. 2024 (UTC) :Mi ne bone komprenas. Mi ne scias redakti modife la kategoriojn. Sed oni povas alinomi la titolon de la paĝo, kaj tion vi povas fari. Se vi ne scias, mi pretas lernigi tion. Aŭ eĉ mem fari la taskon. Poste en la redakto de la paĝoj vi povas klarigi pri la aferon; tio signifas, ke la hungaraj signoj malaperos de la titolo. Tio okazas ankaŭ en multaj aliaj kategorioj kaj aŭtomataj listoj. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 00:01, 6 jan. 2024 (UTC) ::Dankon, tion mi ne elektas, ili restu sen --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 03:31, 6 jan. 2024 (UTC)ŝanĝo. == [[Aero senpaga]] == Saluton, Kani. Mi fakte antaŭsupozis, ke la titolo suspektigos aliajn vikipedianojn. Mi mem ja komprenis ĝin kiel vi antaŭ ol legi la libron. Verŝajne jes estas vortludo pri la dusenceco de ''free''. Tamen la senco laŭvorte celita ene de la libro estas la senco "senpaga". Temas pri ŝildo en aŭtogaraĝo, kiu reklamas "aeron senpagan", supozeble pumpotan en aŭtajn radojn. Mi enmetis la originalan citaĵon kiel noton en la viki-kodo de la artikolo. Do mi elektis "senpaga" unuavice tial, ke ĝi estas la laŭvorta senco, kaj duavice ĉar ĝi ankaŭ estas pli aplikebla al la metafore celita aero de la veturo, ol "libera" al la aero de la garaĝa pumpotubo. La teksto plurfoje reliefigas, ke la ĉefrolulo kaj ŝia patro kutimiĝis pagi (kaj kapabli pagi) por ĉiu ajn servo. Verŝajne tial la reklamo de "aero senpaga" tiel impresas ilin. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:12, 8 jan. 2024 (UTC) :Dankon. Jes, tute mi eraris opiniante nekonante la aferon. Ĉiuokaze mi sekvus la kutiman ordon Senpaga aero, anstataŭ Aero senpaga, kiu ankaŭ eblos konsiderinte, ke la propono estas "aero". [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 13:39, 8 jan. 2024 (UTC) ::Mi sentis ke la ordo kun postmetita adjektivo estas pli taŭga kaj por la laŭvorta senco de "free air" (sur reklamŝildo) kaj la metafora. Tial mi certe uzus ĝin, se mi verkus tradukon de la romano en Esperanton, kaj deziris uzi ĝin ankaŭ ĉi tie. ::Unue mi sentis, ke mi jam iam legis en Esperanto tiajn ŝildojn, aŭ priskribojn de tiaj ŝildoj, kaj ili uzis la ordon "_____ senpaga". (Efektive nun mi trovas ekzemplon en la ''Fundamenta Krestomatio'' [https://tekstaro.com/t?nomo=fundamenta-krestomatio-nez&id=fknez243&ignorifremdajhojn=0&uzistreketojn=0&uskle=0&serchesprimo=senpaga&tuj=1#fknez243].) Mi supozas ke oni povas senti ke ne temas vere pri substantiva frazero, sed pri mallongigo de plena frazo "Aero estas senpaga", aŭ simple ke la adjektivo estas tre forte emfazinda; ja estas evidente, ke oni liveras aeron, sed tio estas sciigenda, ke oni liveras ĝin senpage. En la angla, male, oni malofte aŭ neniam renkontus ŝildon kun la ordo "Air free". ::Ankaŭ en la metafora senco, ke oni veturas tra senpaga/libera aero, ŝajnas al mi ke la substantivo estas banala kaj la emfazo apartenas tre forte al la adjektivo, kaj tial la adjektivo estas postmetinda. Oni povas kompari la ne tre detalajn komentojn de PMEG pri la temo ĉe [https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/frazpartoj/o-vortaj_frazpartoj.html#i-d7s]. ::Sed mi konscias, ke tiuj argumentoj estas parte subjektivaj, do se vi konfirmos ke via prefero ne estas ŝanĝita post pripensi ilin, mi volonte cedos. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:00, 9 jan. 2024 (UTC) :::Mi sentas, ke ambaŭ ordoj taŭgas. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:24, 9 jan. 2024 (UTC) == Nomoj de arabaj literoj == Mi ŝatas viajn artikolojn pri arabaj literoj, sed iliaj titoloj ŝajnas al mi iom malpraktikaj: la titolon [[Ḫāʾ]], ekzemple, mi apenaŭ povas tajpi aŭ prononci, kaj eĉ legi ĝin estas malfacile sen lupeo. La literoj de la [[hebrea alfabeto]] havas oportunajn nomojn en Esperanto. Laŭ mi, ni havu tiajn nomojn ankaŭ por la arabaj literoj. Bedaŭrinde ne estas evidente, kio estus tiuj nomoj, sed kelkaj el ili eble estas facile diveneblaj. Kion vi opinius, ekzemple, pri movado de [[Álif]] al [[Alif (araba litero)]]? [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 16:22, 17 jan. 2024 (UTC) :Mi supozas, ke necesas pli detala studado fare de fakulo kiu almenaŭ bone konu la araban. Mi iomete lernis. Mi opinias, ke la aldona krampo utilas nur se nepras. Ekzemple por [[alif]] taŭgus tiel, sed nun ĝi estas alidirektilo netaŭga, do, povas iĝi la ĝusta nomo de la litero. Aliaj literoj laŭ via proponita kadro postulus cerbumadon. Ekzemple mi ne povas prononci, kaj neniu facile, la literon ho malantaŭ konsonanto, tav havas tute maltaŭgan finan literon, tet estas inventaĵo, la diferenco inter kaf kaj qaf kapdolorigis min sed mi certas, ke kof estas tute maltaŭga, kaj finfine ankaŭ vav estas maltaŭga ĉar vo tute ne ekzistas en araba, sed ja ekzistas u longa kaj u mallonga, do povus estis ŭaŭ aŭ uaŭ, kio ja respegulas la araban prononcon. Alternativo estus serĉi finaĵojn en -o, same kiel en Esperanta alfabeto aŭ [[greka alfabeto]], el kiuj kelkaj, sed ne ĉiuj, estas en [[PIV]]. Tio donus alifo, bao, tao ktp. Sed resume, mi postulus aŭ fakulon aŭ referencojn en iu dulingva vortaro, alitipa publikigaĵo aŭ simile. Dume mi ne aprobas grupan alinomadon kaj pretas interkonsenti pri unuopaj solvoj kun fakulo. Por la artikolo [[araba alfabeto]] mi nur tradukis el la hispana, kiun mi pli bone komprenas, sed ne pretas malferme proponi esperantigon laŭ mia plaĉo. Ni restu en kontakto.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:16, 17 jan. 2024 (UTC) : Scio de la araba certe helpus, sed tio estas nur unu flanko de tre multflanka demandaro. La parentezo verŝajne ne ĉiam necesas, sed verŝajne ja en multaj okazoj, ĉar temas pri mallongaj vortoj, kiuj probable havas aliajn signifojn. Se oni unue kreus version kun parentezo, ne estus malfacile poste movi ĝin al versio sen parentezo, do oni ne devas decidi pri tio en la komenco. Certe multaj el la proponoj estas tre pricerbumindaj; la formoj ''tha'' kaj ''dhal'' estas speciale dubindaj. (La lasta eble pensigas pri hinda manĝaĵo!) Sed la formoj ''tet'', ''kof'' kaj ''vav'' jam ekzistas kiel nomoj de hebreaj literoj, kaj eble ankaŭ kiel nomoj de literoj en aliaj semidaj skriboj, do la problemo ne estas "inventaĵo"; la problemo estas miksado de du sistemoj; sed eble tio estas bona kompromiso: uzi la arabajn nomojn, kiam ili taŭgas, sed uzi la nomojn el aliaj semidaj lingvoj, kiam la arabaj nomoj ne estas rekte uzeblaj en Esperanto? Tamen, tute konkrete, ĉu movo de [[Álif]] al [[Alif (araba litero)]] ŝajnas farinda unua paŝo? Ĉu simple forigi la neesperantajn kromsignojn, kiuj ne estas necesaj por distingi la nomon de aliaj literoj? [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 22:46, 17 jan. 2024 (UTC) ::Mi jam diris, ke mi preferas simple [[Alif]]. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 22:49, 17 jan. 2024 (UTC) : Farite. Ĉu nun movi [[sīn]] al [[sin (araba litero)]] kaj [[šīn]] al [[ŝin (araba litero)]]? La parentezoj necesas, laŭ mi, ĉar [[sin]] estas apartigilo kaj [[ŝin]] estas ankaŭ hebrea litero (kaj nun apartigilo). [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 23:41, 17 jan. 2024 (UTC) ::En ordo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 23:50, 17 jan. 2024 (UTC) :::[[Ĝim]] kaj [[Dal]] povas esti tiel.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 00:20, 18 jan. 2024 (UTC) : Kaj [[sad (araba litero)]], [[dad (araba litero)]], [[lam (araba litero)]], [[mim (araba litero)]], [[nun (araba litero)]] tiel? [[SAD]] kaj [[NUN]] jam estas apartigiloj. La aliaj supozeble ŝanĝiĝu en apartigilojn, ĉar la nunaj paĝoj ([[Dad]], [[Lam]], [[mim]]) estas pri ne tre famaj aferoj. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 09:37, 18 jan. 2024 (UTC) ::Kvar bonas, dum [[mim]] eblas senparenteze. Se vi konsideras, ke iu apartigilo povus ekhavi (apartigilo), tiel oni povus liberigi la titolon por litero. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:24, 18 jan. 2024 (UTC) :Farite, mi kredas. Ĉu [[zaj]], [[ajn]], [[gajn]] sen parentezoj, kun nova [[Zaj (apartigilo)]]? [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 11:51, 18 jan. 2024 (UTC) ::[[zaj]] estis nur alidirektilo al kodotabulo, tial la triopo estas disponebla. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:01, 18 jan. 2024 (UTC) : Farite. Kaj la sekva grupo povas esti ses duliteraj arabaj nomoj, kiuj ŝajnas uzeblaj en Esperanto: [[ba]], [[ĥa]], [[ra]], [[za]], [[fa]], [[ja]]. Ni bezonas la parentezon ĉe ĉiu el ili. Kvin el ili jam estas apartigiloj, sed [[ĥa]] nun sendas al [[Ĥa (cirila alfabeto)]], do ĝi ŝanĝiĝu en apartigilon. Ĉu bone? [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 13:16, 18 jan. 2024 (UTC) ::Bone. Ankaŭ [[kaf]] eblas. Ne estante alidirektilo, [[qaf]] en serĉilo alidirektas al nuna [[Qāf]], sed mi dubas pri la konveno tuŝi ĝin, pro la ekzisto de q kaj pro jam utileco de [[qaf]]; tamen eblus teknike alinomi al [[Qaf]].[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 13:28, 18 jan. 2024 (UTC) : Bone. Nun ni atingas la pli malfacilajn literojn. Du nomiĝas proksimume ''ta'', kaj du nomiĝas proksimume ''kaf''. Mia propono por distingi ilin estas prunti la nomojn, kiujn oni uzas en aliaj semidaj lingvoj: ''tav'', ''tet'', ''kof'', ''kaf''. Tiuj nomoj estas jam certagrade establitaj en Esperanto kiel nomoj de hebreaj literoj (ekzemple https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/neoficialaj_vortetoj.html), sed ili certe estas aplikeblaj ankaŭ al aliaj semidaj literoj (fenicaj, arameaj, ...). Do apliki ilin al la arabaj literoj ne ŝajnas tro radikala paŝo. Ĉu ni do movu artikolojn al [[tav (araba litero)]], [[tet (araba litero)]], [[kof (araba litero)]], [[kaf (araba litero)]]? [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 14:59, 18 jan. 2024 (UTC) ::Pri aliaj semidaj lingvoj mi tute ne scias, sed pri la araba mi nur iomete konas. Tiukadre mi tute opozicias al uzado de kof kaj tav, kies nomoj estus nek arabaj nek esperantlingvaj. Solvon nun mi ne vidas. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:27, 18 jan. 2024 (UTC) : Nu, ni cerbumu dum kelka tempo kaj eble demandu al araboj, kiam okazo prezentiĝos. Laŭdire kelkaj parolantoj de la araba ne distingas ĉiujn konsonantojn en sia ĉiutaga parolado: kiel ili do diras literumojn? Ĉu la vortoj ''tav'', ''tet'', ktp estas konataj almenaŭ de kleraj araboj kiel nomoj de literoj, aŭ ĉu ili havas aliajn tute maltaŭgajn signifojn en la araba? Ĉu araboj havas siajn proprajn nomojn por literoj en aliaj lingvoj? Kaj tiel plu. Tiaj demandoj eble spronos ideojn. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 21:23, 18 jan. 2024 (UTC) == Re:Poŝtkarto == Saluton, kara Kani. Pardonon pro la malfrua respondo. Mi feliĉas ĉar vi ricevis la poŝtkarton. Mi ĵus sendis al vi retmesaĝon kun mia privata retadreso. Ĝis! —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 23:39, 31 jan. 2024 (UTC) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2023 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2023 you '''[https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2023_(all) were one of the top medical editors in your language]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdWfjVFbDO4ji-_qn2SsAgdCflhcOZychLnr1JUacsPaBr1eA/viewform Consider joining for 2024]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translation of health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [https://mdwiki.org/wiki/User:Doc_James <span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 22:25, 3 feb. 2024 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2023&oldid=26173705 --> == Alinomigoj de japanaj gubernoj kaj urboj == Mi ĵus en [[Diskuto:Gubernio Saitamo]] stumblis pri la maniaj kaj ne bone diskutitaj alinomigoj de japanaj gubernioj kaj urboj el novembro 2020 de la nova [[:uzanto:resoneko|uzanto resoneko]], kaj nur post kiam mi metis mian bremsan proteston, ke tiom klara tute ne estas la situacio, a) rememoris ke antaŭ ekzakte jaro mi jam havis similan proteston en la paĝo [[Diskuto:Saitamo (urbo)]], kaj b) nur tiam rimarkis ke ankaŭ vi jam fine de 2020 provis kontakti lin. Kiel mi ĝis nun vidas, li neniam skribi eĉ unu esperantan frazon, sed nur alinomis, kaj ofte kopiis en la resumon la kompletan artikolan titolon [[Esperantigo de vortoj el japana fonto]]. Ĉu vi en iu paĝo aŭ eventuale en privata retpoŝto, kiun la eble timida kolego sendis al vi indivudue, vidis nur unu memfaritan esperantlingvan frazon de tiu kolego Resoneko? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:08, 1 mar. 2024 (UTC) :Mi memoras pri la amasa alinomado, klopodoj por kontakti la aŭtoron kaj manko de respondo. Mi tute ne memoras ĉu iam tiu respondis iel. Vere oni devas protekti kontraŭ snajperoj. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:55, 1 mar. 2024 (UTC) ::Dankon pro la informo. Mi ankoraŭ kontaktis salatonbv, kiu ekde decembro 2023 ne redaktis en vikipedio, sed mi tamen atingis lin, kaj mi jam unuajn pli-malpli 100 mizerajn paĝojn entute levis al levo de minimuma artikola ĝermo. Mi eĉ dubas ĉu nun necesas protekti la paĝojn kontraŭ maniuloj, ĉar post kiam resoneko ne plu aktivis, neniu plu interesiĝas pri paĝoj pri japanaj gubernioj kaj urboj... Tamen, se vi ion suspektindan novan aktivaĵon rimarkas, vi alarmu rapide - tiam ni rapide interkonsentu kion fari protekte por ke la damaĝo ne iĝu tro vasta. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:14, 6 mar. 2024 (UTC) == Ekstremaduro == Tute alian, tre etan demandon mi havas pri via hejmregiono. En la teksto [[Vegas Bajas]] estas iu telegramstila tabeleto kun du linioj -''Meses de mayor precipitación'': decembro kaj januaro. -''Monatoj de pli granda pluvo'': julio kaj aŭgusto. Unu en iberia esperanto, alia en internacia esperanto. Se mi bone komprenas, temas pri "Monatoj de plej granda pluvo decembro kaj januaro, kaj monatoj de pli granda pluvo julio kaj aŭgusto". Tio retorike ŝajnas al mi esti iom stranga kontrastigo - "plej kontraŭ pli". Sed mi ne havas superrigardon kiam fakte en [[Vegas Bajas]] kiom pluvas. Ĉu vi povus rigardi, kiel devus esti ĝuste, eble eĉ trovi iun meteologian referencon (ne necese, nur se hazarde vi havas iun ĉe-mane)? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:14, 6 mar. 2024 (UTC) :Dankon pro la averto. Estis eraro. Korektita. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 16:52, 6 mar. 2024 (UTC) ::Nun la klarigo aspektas plene konvinka! Kaj fakte ne mirigas ke en vintro pluvas pli ol en la plej varmaj monatoj de somero. Redankon! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:28, 7 mar. 2024 (UTC) == Ekstremaduro 2 == Mi devas ankoraŭ peti vin rigardi plian paĝon, kiun vi iniciatis en 2009. En la paĝo [[Alcántara]] estas frazo :''"vizitindas [...] monaĥejo [...] kiu iam estis sidejo de la Milita Ordeno de Alcántara ĝis la 'desamortización' de Mendizábal en [[1835]]"''. Mi el konteksto de ĝenerala scio pri la unua duono de la 19-a jarcento divenas pri kio probable temas, kaj konscias ke tiam oni en tuta Eŭropo prenis vastajn teritoriojn, palacojn kaj aliajn valorajn posedaĵojn de la katolika eklezio kaj siaj institucioj kaj disdonacis ilin teorie "al la popolo" sed reale al iuj privilegiaj nobeloj. Tamen mi pensas ke la teksto devus esti komprenebla ankaŭ sen tiaj fonaj historiaj scioj. Fakte estus eĉ dankinda temo iam ankoraŭ krei tekstojn pri la Milita Ordeno de Alcántara kaj pri Mendizábal, ĉar ambaŭ nomoj menciiĝas en multaj paĝoj, sed eĉ se tio ne fareblas en la sekva duonjaro, tamen certe eblos pli klarige vortumi la frazon. Ah, mi ankoraŭ vidis ke paĝo [[desamortización]] jam estis komencita, sed evidente ankoraŭ konstruejo kaj ankoraŭ neniel duonkompleta. Aparte de la revortumo, mi ĵus kalkuligis la serĉilon ke estas en 62 pliaj paĝoj same ne bone kompreneblaj frazoj pri ''desamortización''. Do necesus ne nur la paĝon [[Alcántara]], sed ĉiujn uzojn ĝustigi. Mi ankoraŭ ne havas opinion ĉu en tio povus helpi roboto. Unue vi laŭ mi proponu pli klaran vortumon ĉi tie, kaj tiam eblos pripensi ĉu indos laborigi unu el niaj 3-4 robotoj - fakte en nur 62 paĝojn ankaŭ eblas permane enkopii tekstoblokon se necesas. Kaj eblos dividi la senrobotan taskon. Sed unue ni vidu la tekston, eble ankaŭ estos bona tasko por roboto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:39, 7 mar. 2024 (UTC) == Artikola banderolo == Saluton kara Kani, Eble vi ne ŝatas la banderolon kiuj mi aldonis al kelkaj artikoloj, kaj mi respektas vian bonan juĝon. Foje mi ja elspezis konsiderindan tempon trovi tiun bildon, kaj do mi humile petas de vi anstataŭ forigi la bildon entute de la artikolo simple metu ĝin aliloke en la artikolo, ĉu en sekcio bilda galerio aŭ ĉe la malsupro, ĵus antaŭ la ŝablono bibliotekoj. Dankon. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 07:22, 12 mar. 2024 (UTC) :Saluton. Ne temas ĉu mi ŝatas aŭ ne ŝatas la banderolojn, sed ĉu ili utilas aŭ ne, des pli en la komenco de la artikolo, kie ofte amasiĝas bildoj antaŭ la ĉefaj partoj de la artikoloj, nome enkonduko kaj tabelo. Multaj el ili (mi ne scias ĉu metitaj de vi aŭ de aliulo) havigas neniun informon, foje estas nur negrava pejzaĝo aŭ eltranĉaĵo de pli klara bildo, kaj foje estas konfuzo, kiel ekzemple juda kvartalo en ukraina urbo, kiu aspektas tute juda urbo, ĉu vere estis tia? Tion komplikas ĉefe la fakto, ke mankas indiko pri kio temas, kio povus pravigi la enmeton de la bildo. Foje mi trafis banderolojn sen ajna indiko en la redaktopaĝo, eble robote metitaj. Mi trafis tamen ankaŭ tute utilajn banderolojn, pri kio mi gratulas la enmetinton. Tiuokaze mi absolute ne tuŝas ilin, kvankam mi preferus klarigon. Finfine Vikipedio ne estas kolekto de bildoj. Meti dubindajn bildojn anstataŭ en la komenco en alia parto de la artikolo estas bona konsilo, kaj mi sekvos tiun. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 16:12, 12 mar. 2024 (UTC) ::Pri la ĉesupro de la artikolo mi samopinias kun vi ke unu bandarolo tute sufiĉas. kaj aliaj bildoj povas iri aliloke. Pri priskribo de bildo-bandarolo, do kutime temas pri tipa pejzaĝa bildo kaj nenio pli. Se oni deziras tion, la priskribo de la bildo povas esti prenita de tiu kiu estas priskribita en vikidatumoj aŭ vikivojaĝo pri la bildo. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 21:08, 12 mar. 2024 (UTC) == FEVE --> Renfe Cercanías AM == Saluton Kani! Ĉu vi konsentas, ke mi alinomu la artikolon "FEVE" al "Renfe Cercanías AM", ĉar laŭ mia kompreno "FEVE" ne plu ekzistas kaj estis anstaŭita de "Renfe Cercanías AM"? [[Uzanto:Dominik|Dominik]] ([[Uzanto-Diskuto:Dominik|diskuto]]) 08:58, 5 apr. 2024 (UTC) :Mi konsentas ĝenerale en ĉio kion vi faras, kaj aparte en tiu afero, ĉar mi ne kontrolas la konstantan ŝanĝojn inter entreprenoj kaj ĉefe ĉe fervojoj. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 09:00, 5 apr. 2024 (UTC) ::Dankon! Tiu alinomado ne estis sentutila, ĉar ĝi samtempe ebligis al mi korekti kelkajn el miaj eraroj. [[Uzanto:Dominik|Dominik]] ([[Uzanto-Diskuto:Dominik|diskuto]]) 13:55, 5 apr. 2024 (UTC) == La klimata libro == Koran dankon pro via afabla helpo! Mi komprenas tre malmulte da Esperanto. --[[Uzanto:Cethegus|Cethegus]] ([[Uzanto-Diskuto:Cethegus|diskuto]]) 13:44, 9 apr. 2024 (UTC) == Saluto el Nordio == Nia malnova, forbarita kolego [[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.202.223|193.210.202.223]] la 19-an de aprilo denove redaktis, kaj li eĉ bonorde denuncis sin en mia diskutpaĝo, kion mi - kiu estis survoje de la 19-a ĝis la 23-a de aprilo - nur ĵus vidis. Mi nun forbaris eble 50 eble pli da IP-numeroj de li: ĉu vi bonvolus forbari tiun ĉi numeron je daŭro de unu jaro? Mi iom lacas ĉiam fari la samon (kaj ĉar ne aldoniĝis pliaj redaktoj post la 19-a, ne urĝas fari la forbaron ene de unu minuto...). Cetere mi gratulas vin pro via lastatempa aktivado pri portugalaj urboj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:55, 24 apr. 2024 (UTC) :Farite. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 09:25, 24 apr. 2024 (UTC) -- Dankon! TP == Listoj pri unuopaj tagoj == La kronologiaj listoj pri unuopaj tagoj en multaj lingvoj estas trione por ligiloj de paĝoj pri elstaraj eventoj, trione por ligiloj al biografioj de naskiĝintoj kaj trione de mortintoj. La listoj samrange kovru ĉiujn epokojn de la homa historio kaj samrange kovru ĉiujn mondopartojn. Tial estas katastrofa situacio, ke la ekstreme pole patriota uzanto ''Sliwinski'' en granda energio misuzadas la sublistojn pri eventoj, tien vortriĉe ŝtopante amason da detaloj pri tragikaj sortoj de pollingvanoj inter la jaroj 1939 kaj 1944. Kompreneble en la tempo de la dua mondmilito okazis aparte multaj krimoj, tial pravigeblas ne trakti la 5 jarojn same koncize kiel kvin aliaj jaroj de la antikva aŭ mezepoko - sed bonvenas en unu teksta linio en ĉiu jaro mencii iujn aparte kruelajn krimojn, jen en Balkano, orienta, norda kaj okcidenta Eŭropo, ankaŭ militkrimojn en Ĉinio, Koreio kaj aliloke en Azio. Sed ke la homa historio reduktiĝas je pli 90 % al patriotisma lamentado pri mortoj de nur pollingvaj eŭropanoj nur inter 1939 ĝis 1944 ne respegulas la dimensiojn de la homa historio kaj simple estas perfortigo de la listoj. La eksa administranto RG72 estis la pli-malpli sola kiu bremsis tiun groteskan redaktadon, post kiam li ne plu estas administranto, la uzanto ''Sliwinski'' povas senbremsite daŭrigi sian akaparon de la listoj. Mi ĵus pene malfaris la lastajn ŝanĝojn post la lasta granda paĝoredukto de RG72, kaj ĝis nun nur faris tion de la [[1-a de oktobro|1-a]] ĝis la [[11-a de oktobro]] (do nur 30-ono de ĉiuj perfortitaj listoj) - tio ne kovras ĉiujn trovastajn kontribuojn, sed tamen kunforigis iujn senkulpajn kaj saĝajn redaktetojn de Volapuko, Giorno2 kaj Sj1mor. Pri tio mi pardonpetas ĉe ili. Sed mi pene sukcesos trakti la aliajn 350 listojn, kaj povas nur peti la tri saĝajn uzantojn individue restarigi siajn malmultajn redaktojn kiuj kontraŭintence ankaŭ iĝis viktimoj de la redukto - aŭ mi povas post trakto de la aliaj 350 paĝoj mem pliĝustigi la adaptojn. Ke la redaktoj de Sliwinski estas polisme ŝovinismaj, estas nur flanka aspekto de la temo, kvankam tio aparte malkonvenas por vikio en internacia lingvo: jam la fakto ke li sisteme mencias urbojn de Latvio, Litovio, Belorusio kaj Ukrainio nur per polaj tradukoj de la urbonomoj, kvazaŭ imagita "pola imperio" inkluzivus la terenojn de tiuj kvar landoj, estas impertinenta ŝovinismo, malinda kaj hontiga por esperanta teksto. Tiujn mispaŝojn mia pli-malpli starigo al la lasta stato de RG72 ne plene forigis - ilin necesos ankoraŭ unuope elsarki. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:47, 28 apr. 2024 (UTC) :Mi komprenas la problemon kaj samopinias prie. Mi jam konstatis la neelteneblan patriotismon de tiu polo, kiu kreis artikolojn nur pri homoj kun kiuj li tute koincidas ideologie, ĉefe kontraŭkomunisme, kontraŭruse, katolike ktp., pri kiuj li nur pozitive biografie verkas. Mi ne scias ĉu iam iu kontaktis lin prie. Pri la unuopaj tagoj, mi ne scias kion oni povas fari; iam mi konstatis, ke iu sisteme forigis materialon: eble temis pri la menciita agado de RG72. Ĝenerale oni povus kontakti la polon petante bremsadon en la nomo de universaleco de la enciklopedio, sed mi timas akran reagon. Eĉ oni povus iam forbari lin, ĉu?--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 17:15, 28 apr. 2024 (UTC) == Respuesta == Kara Kani, dankpn por tu mensaje. Ahora estoy ocupado, mas mañana voy visitar las paginas. Hasta luego [[Uzanto:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Uzanto-Diskuto:Rei Momo|diskuto]]) 19:10, 28 apr. 2024 (UTC) == {{ŝ|Ill}} == En la artikolo pri [[Lotte Zweig]] Vi forigis du ligilojn al alilingvaj artikoloj. Mi sisteme enkondukas tiajn ligilojn kiam artikolo mankas en esperanto kaj ekzistas en iu alia lingvo. Tamen Vi lasis multajn aliajn. Mi ne bone komprenas kial vi decidis forigi tiujn du kaj lasis ĉiujn aliajn. --[[Uzanto:Agloforto|Agloforto]] ([[Uzanto-Diskuto:Agloforto|diskuto]]) 10:40, 29 apr. 2024 (UTC) :Almenaŭ pri Estoril mi baldaŭ kreos. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:54, 29 apr. 2024 (UTC) :: Kiam la artikolo ekzistas, {{ŝ|Ill}} fariĝas nevidebla. Vidu <nowiki>{{Ill|lingvo=fr|trad=Paris|eo=Parizo}} </nowiki> => {{Ill|lingvo=fr|trad=Paris|eo=Parizo}} --[[Uzanto:Agloforto|Agloforto]] ([[Uzanto-Diskuto:Agloforto|diskuto]]) 13:21, 29 apr. 2024 (UTC) == Dubo == Saluton, pardonu pro ĝeni vin sed mi volus demandi vin por kiu traduko laŭ vi estas pli bona por [[:en:National Council for the Safeguard of the Homeland]]: '''Nacia Konsilio por la ''Sekureco'' de la Patrujo''' aŭ '''Nacia Konsilio por la ''Protektado'' de la Patrujo'''? --[[Uzanto:Jon Gua|Jon Gua]] ([[Uzanto-Diskuto:Jon Gua|diskuto]]) 07:18, 1 maj. 2024 (UTC) :Ankaŭ mi dubas. Mi elektus la unuan kiel titolo kaj inkludus ambaŭ en la redakto. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 07:58, 1 maj. 2024 (UTC) ::Dankon. [[Uzanto:Jon Gua|Jon Gua]] ([[Uzanto-Diskuto:Jon Gua|diskuto]]) 07:59, 1 maj. 2024 (UTC) ::Kiel vi tradukus ''[[:en:Coup Belt]]''? Puĉo-Zono? Puĉzono? Mi prenis la ideon el [[Suna Zono]]. [[Uzanto:Jon Gua|Jon Gua]] ([[Uzanto-Diskuto:Jon Gua|diskuto]]) 11:44, 1 maj. 2024 (UTC) :::Puĉo-Zono estas bona solvo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 15:38, 1 maj. 2024 (UTC) ::::Kiel vi tradukus [[:en:Rainwater harvesting in the Sahel]]? Rikoltado de pluvakvo? Pluvakvorikoltado? Pluvakvorikoltlaboro? [[Uzanto:Jon Gua|Jon Gua]] ([[Uzanto-Diskuto:Jon Gua|diskuto]]) 08:32, 2 maj. 2024 (UTC) :::::Rikoltado de pluvakvo, Sed ne kredu, ke mia opinio estas la plej taŭga. Vi bone elektas. Se vi iom navigas tra Vikipedio, vi pli facile familiariĝos kun jam ekzistantaj artikoloj, kvankam ne ĉiam iliaj titoloj estas la plej ĝustaj. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 08:45, 2 maj. 2024 (UTC) ::::::Dankon pro via respondo. Kelkfoje mi dubas inter unu aŭ alia traduko, sed ŝajnas al mi, ke plej ofte estas pluraj ebloj, kiuj ĉiuj estas ĝustaj, temas nur pri persona gusto. [[Uzanto:Jon Gua|Jon Gua]] ([[Uzanto-Diskuto:Jon Gua|diskuto]]) 08:54, 2 maj. 2024 (UTC) :::::::Saluton denove. Kiel vi tradukus [[:en:Plantation (settlement or colony)]]? Ĉu "plantado" aŭ "plantejo" estas bonaj opcioj? [[Uzanto:Jon Gua|Jon Gua]] ([[Uzanto-Diskuto:Jon Gua|diskuto]]) 16:03, 7 maj. 2024 (UTC) :Plantejo (kolonio).--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 16:12, 7 maj. 2024 (UTC) ::Dankon. [[Uzanto:Jon Gua|Jon Gua]] ([[Uzanto-Diskuto:Jon Gua|diskuto]]) 16:14, 7 maj. 2024 (UTC) :::Saluton, pardonu min por ĝeni vin denove, sed ĉu vi povus helpi min kun ĉi tiu problemo [https://eo.wikipedia.org/wiki/Vikipedio:Alinomendaj_artikoloj#Wakeley-pre%C4%9Dejo_ponardado_en_2024 ĉi tie]? [[Uzanto:Jon Gua|Jon Gua]] ([[Uzanto-Diskuto:Jon Gua|diskuto]]) 19:35, 13 maj. 2024 (UTC) == "Merindad" == Saluton Kani! Mi havas problemeton por traduki la hispanan vorton "merindad" - tiun vorton mi plejofte trovis en artikoloj pri urboj en Navaro. Google translate tradukas ĝin per "urbo" aŭ kelkfoje lasas la vorton "merindad" senŝanĝe sed mi ja scias ke Google translate ne estas 100% fidinda! Kiel vi mem tradukus tiun vorton? [[Uzanto:Dominik|Dominik]] ([[Uzanto-Diskuto:Dominik|diskuto]]) 06:32, 28 jun. 2024 (UTC) :Distrikto, jurisdikcio. Tute ne urbo.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 09:13, 28 jun. 2024 (UTC) ::Multan dankon pro la klarigo. Mi efektive suspektis, ke urbo ne estis taŭga traduko. [[Uzanto:Dominik|Dominik]] ([[Uzanto-Diskuto:Dominik|diskuto]]) 12:25, 28 jun. 2024 (UTC) :::Navaro estas tute aparta mondo en Hispanio.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:31, 28 jun. 2024 (UTC) ::::"Nek tute eŭska, nek tute hispana" laŭ dokumenta filmo, kiun mi ĵus spektis per televido. [[Uzanto:Dominik|Dominik]] ([[Uzanto-Diskuto:Dominik|diskuto]]) 12:06, 30 jun. 2024 (UTC) :::::Prave. Mi iam feritempis en vilaĝo de la suda pinto, kie lokanoj estis ne nur duonaragone duonkastilie, sed ankaŭ kontraŭeŭskaj, ĉefe ĉar riĉaj eŭskoj venis aĉeti kampardomojn kaj bienojn. Tamen la municipa lokanlisto montris plimultegon de eŭskdevenaj familinomoj! [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:10, 30 jun. 2024 (UTC) [[dosiero:UEFA Euro 2024 map.svg|eta|{{centre|[[Euro 2024]] grafike bildigite}}]] == [[Euro 2024]] kaj ĝenerale la fenomeno de futbalo en Hispanio kaj Iberio == Saluton Kani, vi kompreneble rimarkis, ke mi ĉi-semajnfine sukcesis fini la skemon de la finala fazo de [[Euro 2024]], pri kiu vi ne ekokupiĝis, ĝuste antaŭ fino de la unua parto de la kvaronfinalo. Fakte tiaj skemoj ne estas granda problemo, oni simple kopias de la antaŭa ĉampionado kaj adaptas la datumojn. Mi nun ankoraŭ iom plulaboros pri la sportistoj, kluboj kaj futbala kulturo de Anglio, Nederlando kaj Francio, post kiam mi kreis biografiojn pri ĉiuj membroj de la [[Hispana nacia teamo de futbalo|hispana nacia teamo]] de la 2010-aj kaj 2020-aj jaroj, sed pri futbalo en '''Hispanio''' ĉefe rimarkis du mankojn: Momente, la plej bezonataj artikoloj pri la socia vivo de Eŭskio probable estas tiuj pri la futbalaj kluboj ''[[Real Sociedad]]'' de [[Donostio]] kaj ''[[Deportivo Alavés]]'' de [[Gasteiz]]-Vitoria, kiuj dum la pasintaj 10 jaroj tre plisukcesiĝis kaj tial menciatas en multaj aliaj sportaj artikoloj en la esperanta vikipedio. Se hazarde vi sentas emon krei tiujn du tekstojn, kun la pro la kompliketaj kodoj de vestaĵoj kree iom ambicia {{ŝ|informkesto futbalteamo}}, kiu tamen poste aspektas tre konvinke (eblas kopii la modelon de [[Real Madrid]] aŭ de [[Barça]]), vi (aŭ kompreneble ankaŭ iu alia) bonvenas ĵeti sin al tiuj du temoj! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:18, 7 jul. 2024 (UTC) :Mi fakte klopodis por la skemo, sed ne vidis oportunon el diversaj lingvoj. Mi stulte ne imagis preni ĝin el aliaj jaroj. Tamen mi jam konstatis, ke vi jam kreis la skemon kaj mi kompletigis ĝin metante la rezultojn de la lastaj tagoj. Mi iom sekvas la ĉampionecon. Pri la eŭskaj teamoj, mi baldaŭ faros ilin, kvankam mi ne lertas prie. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:45, 7 jul. 2024 (UTC) ::Nun mi vidas, ke en la mapo oni sugestas klarigon pri la koloroj, kion mi ne vidas.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:53, 7 jul. 2024 (UTC) :::Mi nek kapablas nek kapablos solvi la vestaĵojn.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 20:57, 7 jul. 2024 (UTC) ::::Kara Kani, vi klopodu uzi la ŝablonon {{ŝ|re}} se vi notas ion por mi en iu paĝo ekster mia diskutpaĝo, ĉar mi ne kutimas kontroli paĝojn eĉ se mi ĵus notis aŭ adaptis ion tie. Vi pravas ke mi ne finis la kolorajn klarigojn pri la skema mapo - mi nun metis la klarigon ne en la esperantan paĝon, ĉar tie ĝi prenus multan spacon, sed metis ĝin esperantlingve rekte en la komunejon. Kaj pri la vestaĵoj de iuj ajn sportaj teamoj: fakte vi en la paĝo [[Real Sociedad]] fine tamen bone sukcesis - la ideo estas simple preni ilin de alilingva (plej facile la angla) vikipedio, kaj avantaĝo estas ke poste ofte neesperantistoj bonvoleme aktualigas ankaŭ la esperantajn informkestojn. Tio estas bonvena transpreno de iom da laboreto de niaj ŝultroj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:25, 17 jul. 2024 (UTC) == Itala kongreso == Saluton, kani. Mi organizadas eventon pri Vikipedio ĉe la itala nacia kongreso de Esperanto. Plej verŝajne tio okazos lunde la 26-a de aŭgusto 2024. Tiun tagon, la partoprenantoj plibonigos paĝojn en [[vp:1000]], do atendu amason da modifoj en tiuj pa~goj tiun tagon. Kiam mi havos pli detalojn, mi skribos al vi. Ĝis tiam, —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 11:13, 11 jul. 2024 (UTC) :Saluton kaj gratulon pro la iniciato. Prie, mi havas kelkaj rekomendojn, kiuj povus esti utilaj. Unue, atenti '''ĉefe''' pri la malpligrandaj paĝoj, nome Kategorio:Havendaj artikoloj malpli grandaj ol 30 kB, kiuj bezonas ĉefe etendon de la enhavo. Vidu, ke tiurilate esperantlingva vikio estas jam la oka inter ĉiuj lingvoj en la mondo! Kaj ne la tridekplia. Tiurilate indas aldoni tekston, bildojn, bibliografion ktp. Bedaŭrinde plimulto el tiuj artikoloj temas pri sciencoj (kvankam ne nur) kaj ne tiom pri beletroj, arto, historio, geografio ktp., kiuj jam estas en la alta kategorio. Due, se eblas, eviti en la pligrandaj paĝoj artikolojn jam markitajn kiel elstaraj aŭ legindaj, ĉar plej verŝajne aliaj ne markitaj postulas etendojn, reviziadojn ktp. Trie kaj aparte, ankaŭ se eblas, eviti ankaŭ tiujn proponitajn por Artikolo de la monato, tiam ekde nun nome [[Gaviedoj]] kaj [[Israelo]], ĉar amaso de ŝanĝoj postulus reviziadojn, malkonvenajn ĉefe por la tuja aperonta artikolo [[Gaviedoj]]. Ĉiuokaze mi estos je via dispono tiurilate kaj ĝenerale. Amike.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:32, 11 jul. 2024 (UTC) == Vikimedia komunejo == Mi petas vin mallonge rigardi la noton en [[Diskuto:Šakiai|diskutpaĝo pri la litova urbeto Šakiai]]. Tie temas pri daŭrigo de jam individue faritaj forigoj de fotoj el landoj, kiuj ne permesas ekstreman liberecon de panoramo. Se tiu evoluo ne haltigeblas, kaj mi dubas ke eblas haltigi ĝin, tiam la vikimedia komunejo parte malinstalas sin mem, kaj ni devos konsideri kiujn fotojn ni konsideras sufiĉe gravaj por loke alŝuti ilin al la esperanta vikipedio. Tio baze kontraŭas la ideon de la vikimedia komunejo, kiu ĝuste estu interprojekta, interlingva bazo de fotoj por vikipedio - kaj mi dubas ĉu la laborforto de niaj administrantoj sufiĉos por trakti kaj kontroli 1000 aŭ 10 000 aŭ pli da novaj loke alŝutataj bildoj. Mi ne alvokas al agado, sed nur volas dividi mian zorgon... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:10, 17 jul. 2024 (UTC) == teksto [[Kamala Harris]] == Mi volas varbi vin kunhelpi bluigi la lastajn ruĝajn ligilojn kaj revizii la ankoraŭ dubindajn referencojn en la teksto [[Kamala Harris]]. Ŝia nomo kaj bildo nun elstaras centre de la vikipedia titolpaĝo, kaj decus se la artikolo estus polurita. Mi hodiaŭ aldonis artikolojn pri [[Alan Cranston]] kaj [[Willie Brown]], kaj faris iujn ŝanĝojn, sed la laboro ankoraŭ ne estas finita... Sed se pluraj homoj kunlaboras, ĉiu kreas 2-3 artikolojn kaj oni komune revizias la referencojn, la laboro devus esti rapide finebla. [[Uzanto:ThomasPusch|Thomas]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:27, 25 jul. 2024 (UTC) :{{farite}} La ruĝaj ligiloj jam estas plenigitaj per komuna agado de Sj1mor kaj mi hieraŭ. [[Uzanto:ThomasPusch|Thomas]] 12:41, 26 jul. 2024 (UTC) == Bañuelos == En via unua versio pri la kastilia muinicipo [[Bañuelos]] de 2017 vi prave faris indikon ke la nomo signifas "banujetoj", supozante ke ĉiu tutmonde scios kio estas banujetoj (mi jam gustumis ilin, sed mia PIV 2020 ekzemple ne konas la vorton...). Tial mi ĵus ampleksigis la indikon al "banujetoj, do dolĉaj [[gisto]][[pasto|pastaj]] fritaĵoj". Ĉu vi ne eble ŝatus krei artikolan ĝermon pri la frititaj globetoj? Bonan komencon de la semajno, [[Uzanto:ThomasPusch|Thomas]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:33, 26 aŭg. 2024 (UTC) :Ne, estis eraro inter bañuelos kaj buñuelos, pri kio vi parolas. Mi korektos "banujetoj" al ban-uj-etoj". [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:09, 26 aŭg. 2024 (UTC) ::Fakte, la fritaĵoj esperante nomiĝas "hispana [[benjeto]]" ([[d:Q8705390]]). Ĉar artikolo [[benjeto]] en Esperanto ekzistas, tiu probable sufiĉas, kaj ne necesas ekstre fari aldonan tekston pri "hispana benjeto" ([[d:Q8705390]]). Kaj eĉ pli klara la traduko iĝas se oni aldonas internan ligilon <nowiki>[[banujo|ban-uj-etoj]]</nowiki>, tiun mi ĵus aldonis. ::'''Flanke''', ĉu mi povas amike peti vin noti <nowiki>{{re|ThomasPusch}}</nowiki>, se vi respondas al noto farita en via diskutpaĝo? Tiam mi pli rapide vidas vian respondon (mi ĵus ekrimarkis ke mi faris similan peton jam antaŭ du semajnoj, pardonu la ripeton). Mi povus ankaŭ meti vian diskutpaĝon ĉiufoje en mian aŭtomatan "atentaron", kiam mi demandas ion, sed tion mi ne ĉiam memoras fari. Tial atentigo per {{ŝ|re}} por ĉiuj notoj kiuj ne estas en la diskutpaĝo de la celato estas pli sekura vojo altiri tujan atenton... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:03, 31 aŭg. 2024 (UTC) == [[Kaŝiva]] == Antaŭ jardeko Narvalo skribis al mi, ke w estu v, kiel [[Vaŝingtono]]. Ankaŭ ĉi tie la ŭ estus tre stranga, v estas pli simpla. Mi faris kelkajn ĝustigojn. Supozeble estas ĉio en ordo. Vere nun sekvas Japanio, kiu daŭros ĉirkaŭ 2 jarojn.--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 11:47, 26 aŭg. 2024 (UTC) :Ĉio estas en ordo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:06, 26 aŭg. 2024 (UTC) ::{{re|Crosstor}} Kiam vi ektraktos loĝloko-nomojn de Japanio, mi tre konsilas ke vi komunikiĝas kun la japana uzanto [[uzanto:Salatonbv|Salatonbv]]. Li lastatempe iom malpli aktivas en Vikipedio kaj pli komunikis en esperantaj grupoj en Facebook (iom da libertempo ĉiu rajtas havi inter la laboroj...), sed li daŭre ekzistas, havas bonajn eo-japanajn vortarojn hejme kaj estas valora kunlaboranto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:07, 31 aŭg. 2024 (UTC) == [[Torrubia]] == En la paĝo [[Torrubia]] vi notis esperantan signifon "Orturo": Vi supozeble simple scias tion, sed ĉu eblus trovi iun eksteran referencon por la aserto, aŭ ankoraŭ klarigi la signifon - mi vidas "''tor(re)''", turo, komence de la nomo, kaj la fina parto "''rubia''" al mi iel elvokas la vorton "''rubio''", [[blonda]], kio estas simileta koloro al "oro". Sed retradukante la esperantan vorton "orturo" tra '''"[[Turo de la Oro]]"''' al "''Torre del Oro''", oni alvenus al la turo en Sevilo kaj al iom alia hispana retraduko... Eblus simple ankoraŭ iom komenti la tradukon. -[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:17, 31 aŭg. 2024 (UTC) :{{re|ThomasPusch}} Mi aldonis klarigon al flava, sed ne la aludon al la Oro, ĉar en Sevilo la afero kaj la nomdeveno esta tute aliaj.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 16:09, 31 aŭg. 2024 (UTC) ::Jes klare, mi ne volis mencion de Sevilo ĉi tie, sed mi scivolemas pri la lasta penso, kiel oni venas de traduko "flava turo" al "ora turo". En la nomo de la turo de Sevilo ĉiu idioto komprenas ke "oro" devas esti "oro", sed ĉi tie la traduko estas iom libera, arteca, poeta se vi volas. Iu ajn referenco, kiu mencius tradukon de Torrubia al hispane ''torre del oro'' aŭ simile al iu alia lingvo, tuj kontentigus min. Mi ne trovis tradukon en iu alia vikipedia teksto, kaj do ĉie en vikipedio mankas eksteraj referencoj, kaj ne scias kie mi povus trovi iun eksteran referencoj. Tial mi simple demandis, ĉu vi, kiu metis la tradukon, havus ideon pri ekstera referenco. Ne estas problemo, se ne troveblas iu, sed kompreneble, se estas referencoj eĉ estas pli bone... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:26, 31 aŭg. 2024 (UTC) == Rajtoj == Saluton Tlustulimu/LiMr/Kani: Mi ĵus vidis en la listo [[Vikipedio:Markitaj versioj/reviziantoj]], ke la valora uzanto ''Super nabla'' ĝis nun nur havis rajtojn de "mempatrolato", kaj ĵus donis al li plian rajton de "patrolanto=revizianto". Kompreneble, senhezite. Fakte mi miris ke la interfaco donis al mi la eblecon rajtigi lin en la sekvaj kvar kategorioj * patrolanto, kontrolanto, mempatrolato kaj konfirmita uzanto (ĉiuj ne eksvalidiĝos) kaj pensante ke li meritas je ĉiuj, mi simple rajtigis lin en ĉiuj kvar - kvankam mi eĉ ne certas kio estas diferenco inter patrolanto kaj kontrolanto, kaj ne scias ĉu la kategorio konfirmita uzanto vere validas por li - aŭ kiel li konfirmu sian ekziston... Klaras nur ke rajto mempatrolato estas pli malalta rajto, nomi mem revizii nur siajn proprajn redaktojn kaj ne laborigi plian kolegon kontroli kaj aprobi ĉiujn unuopan redakteton. Ĉu vi havas ideon kio estas la ekzakta diferencigo inter patrolanto=revizianto, kontrolanto kaj konfirmita uzanto??? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:38, 15 sep. 2024 :{{Re|ThomasPusch}} Absolute ne mi havas tiajn ideojn. Mi povas aldoni nur, ke mi konis persone ''Super nabla'' kaj estas tute fidinda persono.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 09:56, 15 sep. 2024 (UTC) :Jes, ie mi legetis ke vi persone renkontiĝis. Ĉu en la UK Torino? Do, tiam li eĉ estas persone konfirmita pere de persone konfirmita administranto kaj mi ne tro entuziasmis elekti lin "konfirmita uzanto". Tamen ni ne forgesu ke eĉ niaj plej pintaj administrantoj ne jam perfekte orientiĝas inter la kvar bazaj rajtigoj de ensalutintaj uzantoj - kompreneble tiujn rajtigojn ne faris ni, sed iuj neesperantistaj kolegoj. Ĉiukaze: Membrigi ''Super nabla'' en ĉiuj kvar kategorioj certe ne fiaskigos vikipedion... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:06, 15 sep. 2024 (UTC) == Interesa diskuto == Saluton kara! La samaj uloj lanĉis kaj promocias novan [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj#Rusoj_en_Inguŝio|interesan diskuton]]. Fakte temas ne pri konkreta artikolo, sed pri la estonteco de Esperanto-Vikipedio — ĉu ĝi estu internacia enciklopedio aŭ nura porregistara propagandilo. Mi anticipe pardonpetas se tio ne estas interesa por vi. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 08:34, 18 sep. 2024 (UTC) == ĉu vi povas helpi min fariĝi administranto == saluton, mi ne povas skribi la kodon por fariĝi administranto, mia nomo estas Hugo Barbieux [[Uzanto:Ipsumgd|Ipsumgd]] ([[Uzanto-Diskuto:Ipsumgd|diskuto]]) 13:11, 22 sep. 2024 (UTC) :Mi nek konas vin, nek scias ĉu vi iom laboris helpe al Vikipedio. Kial vi estu administranto? Administranto de kio? [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 14:14, 22 sep. 2024 (UTC) ::Mi kreis plurajn artikolojn en Esperanto kaj mi havas multajn amikojn, kiujn mi ŝatus prezenti. administranto de novaj artikoloj [[Uzanto:Ipsumgd|Ipsumgd]] ([[Uzanto-Diskuto:Ipsumgd|diskuto]]) 15:44, 22 sep. 2024 (UTC) == Diskuto pri referencoj == Kolego, ek de la 10-a de septembro en Diskutejo estis lanĉita grava diskuto pri aspekto de referencoj en vikiaj artikoloj. Rezulto de la diskuto grave influos ĉiun (!) artikolon de vikipedio, ŝablonojn de fontoj kaj plej verŝajne regolojn de artikola dizajno. Vikia komunumo atendas vian opinion, ĉar vi estas aktiva partoprenantio de nia projekto. Mi invitas vin partopreni la diskuton kaj eldiri vian opinion, prezenti vian sperton de uzo de referencoj en eo-vikipedio kaj vikipedioj en aliaj lingvoj. Ankaŭestas interesa via sperto ekster vikio: kiel aspektas referencoj en libroj kaj revuoj en esperanto kaj aliaj lingvoj. Jen estas ligilo al la diskuto: [[Vikipedio:Diskutejo/Teknikejo#Fremdlingvaj referencoj sen traduko al Esperanto]].VladimirPF == Helpo == Mi petas helpon, ĉar mi forgesis, kial krei ĝin. Kreu ŝablonon kun titolo '''Hungaraj urboj kun departementrajto'''! La aspekto similu al {{Gravaj hungaraj urboj}}, sed interne la rubrikojn vi lasu malplena, poste mi zorgos plu pri la redakto. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 10:11, 26 sep. 2024 (UTC) :Saluton. Mi ne scipovas tiujn teknikaĵojn. Mi bedaŭras. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:23, 26 sep. 2024 (UTC) == Novaĵo pri mortigita atenco de [[Hassan Nasrallah]] == Saluton Kani. Hodiaŭ matene mi aldonis novaĵon pri la supre menciita titolo. Mi kvalifikis la nomon de la atencito per "la [[ĉefkomandanto]] de [[Hizbulaho]]", kaj poste vi redaktis kaj ŝanĝis al " la superan estron de la [[politika partio]] [[Hizbulaho]]". Do bone ankaŭ mi povas vivi kun la "supera estro" sed ne kun la "politika partio". Jes, mi bone scias ke la kvalifiko de ĉiuj kontesta organizaĵo povus esti, kaj fakte estas, tute normale disputata de ambaŭ flankoj de konflikto, sed flanke al personaj politikaj opinioj de ĉiu, oni plendas neŭtralecon en vikipedio! Do specife la kvalifiko de Hizbulaho kiel politika partio ne ĝustas al la kompleta vero de la afero, kaj ŝajnigas la vikipedion kiel prenanta flankon en la konflikto. Jes laŭ miaj neneŭtralaj scioj mi opinias Hizbulaho unue kiel terorisma milic(eg)o, kaj Naseralla kiel Militestro kaj do ĉefkomandanto, sed mi ne notis tion en la novaĵo por gardi almenaŭ la ŝajnon de neŭtraleco (ĉar tutan objektivecon oni ja ne povas atingi, ĉu ne?). Notu ke Nasrallah neniam estis deputito en parlamento, kaj certe [[Hizbulaho]] estas multege pli ol politika partio en la ordinara senco kaj eĉ kompare kun aliaj politikaj partioj en la lando! Persone dirite, mi ankaŭ bone scias ke vi havas fortajn opiniojn pri la terurega konflikto en la Mezoriento kaj mi strebas kompreni vian vidpunkton sed bonvolu singardi ne propagandi en vikipedio. Dankon kaj amike, PS ne zorgu mi ne faros redaktmiliton, sed pri tiu afero kaj similaĵoj mi preferus se okazos voĉdonado. Ĉar simple ne elteneblas ke unu redaktisto decidus por la ŝajna pozicio de la tuta vikipedio. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 15:16, 29 sep. 2024 (UTC) :{{Re|Sj1mor}} Saluton. Eble vi vidas min kiel neneŭtrala kaj same mi vidas vin kiel neneŭtrala. Tial plej bone ni serĉu nedisputeblajn terminojn. Tiukadre mi ŝanĝis vian "terorisma" al "islamisma". Pri terorismo ĉio estas disputebla. Multaj israelanoj pensas, ke ĉiuj palestinanoj kaj ĉiuj ŝiĵaistoj estas teroristoj, dum islamanoj kaj multaj milionoj da personoj pensas ke estas Netanyahu kaj la israela armeo kiu faras terorismon. Tial plej bone oni evitu tiajn asertojn. Pri islamismo ĉiuj konsentas, ke vere Hizbulaho estas islamisma. Mi scias, ke ĝi estas pli ol simpla politika partio, sed vere ĝi estas politika partio, kiu sukcesis atingi grandan povoparton en Libano, ĉu tio plaĉas aŭ ne. Pri ĉefkomandanto, la murdito ne aperis kiel militestro. Mi vidis multajn fotojn kaj filmetojn en televido, neniam vestita per uniformo. Tial, mi pensas, ke miaj precizigoj precize serĉante nedisputeblon estis ĝustaj.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:24, 29 sep. 2024 (UTC) == Forigo (2024-10) == [[Vikipedio:Forigendaj_dosieroj#Dosiero:Flago-de-Puerto-Riko.svg|Kvar dosieroj estas forigendaj]] plus 4 diskpaĝoj. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 00:03, 3 okt. 2024 (UTC) : {{farite}} 15:51, 4 okt. 2024 (UTC) == forigi paĝon == Forigi [https://eo.m.wikipedia.org/wiki/Raditya_Adi ĉi tiun paĝon] estas nur alidirektilo. De la nomo sole estas klare ke ĝi estas malsama. Dankon [[Uzanto:Harimau Soematra|Harimau Soematra]] ([[Uzanto-Diskuto:Harimau Soematra|diskuto]]) 23:14, 25 okt. 2024 (UTC) : {{farite}}--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 23:25, 25 okt. 2024 (UTC) == Eta peto == Kara Kani, mi havas tute etan teknikan peton al vi, nome ĉiam kiam vi fermas diskuton, ekzemple en [[VP:FA]] aŭ [[VP:AA]], ne nur indiki "jes" aŭ "ne" (...forigita), sed ankaŭ subskribi, do meti 4 signojn "~". Alikaze estas tre malfacile arkivigi diskuton, ĉar la diskuteroj arkiviĝas laŭ la momento kiam la diskuto estis finita, kaj tiun momenton necesas pene malkovro, kiam ne estas subskribo - se ĝi estas, aŭtomate ankaŭ estas indiko pri dato kaj horo. Foje vi jes subskribas, ekzemple pri la forigo de "Raditya Adi" en VP:FA, sed ekzemple en Kristanismo kaj kontraŭkoncipo aŭ en Spider-Man... aktuale ne. Ĉu bone? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:15, 31 okt. 2024 (UTC) :Mi kredas, ke mi komprenis. Dankon. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 22:23, 31 okt. 2024 (UTC) == Helpo == Saluton! Mi petas helpon, ĉar mi kreis artikolon [[Borbála Szerém]], kies titolo evidente estas erara anstataŭ [[Borbála Szerémi]]. Pri ŝi estis ĝermo en [[Ĝermolisto de hungaraj esperantistoj]], sed mi fortranĉis tiun sekcion. Tamen restis aldirekto, tial mi ne povis uzi la nomon Szerémi nur sen litero i. Ĉu vi povus ĉesi la aldirekton, poste alinomu Borbála Szerém al Borbála Szerémi, fine forigu Borbála Szerém, kiel malbona formo. [[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 05:17, 9 nov. 2024 (UTC) :Farite. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:01, 9 nov. 2024 (UTC) ::Dankon, sed mi petas denove fari [[Erzsébet Mária Eszes]], pri kiu morgaŭ estos art. Sufiĉas, ke vi faros tion, ke la nomo estu ruĝa. [[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 11:58, 9 nov. 2024 (UTC) :::Farite. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 16:40, 9 nov. 2024 (UTC) == Traducción == Hola, perdona que te moleste. ¿Cómo dirías en esperanto "hacer adjudicaciones a dedo?". --[[Uzanto:Jon Gua|Jon Gua]] ([[Uzanto-Diskuto:Jon Gua|diskuto]]) 11:53, 17 nov. 2024 (UTC) :Atribui fingrelekte, asigni fingrelekte... Sed mi ne estas tiom talenta! Mi prenis fingreelekton el la vortaro de De Diego (HEF). [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:49, 17 nov. 2024 (UTC) ::Dankegon! [[Uzanto:Jon Gua|Jon Gua]] ([[Uzanto-Diskuto:Jon Gua|diskuto]]) 12:50, 17 nov. 2024 (UTC) == Historio de judoj en Nederlando == Saluton Kani, mi ĵus kun plezuro tralegis vian artikolon [[ Historio de judoj en Nederlando]]. Nur mi stumblis je la vorto antaŭnigita^{<small>[vortumo?]</small>} (vi facile trovas ĝin en la teksto). Klaras al mi ke ne temas pri "aŭtuno", sed pri io kion mi el la konteksto povus kompreni kiel "anticipe tre obeema", eble "antaŭklinita" se oni komprenas la geston de kliniĝo kiel signon de aparta subiĝo kaj obeemo. Pardonu ke mi nun eĉ ne memoris kiun ŝablonon perfekte uzi por markigi la noton (mi ne volis uzi ŝablonon "dubinda" ĉar mi ne dubas pri la enhavo, nur pri la ekzakte trafa vorto). Tial mi metis improvizitan kapnoton, kiun certe post malmultaj momentoj eblos reforpreni. Ĉu vi havas ideon pri PIV-a, taŭga vortumo en tiu loko de via teksto? Mazltov, [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:36, 17 nov. 2024 (UTC) :Certe ne temas pri aŭtuno, sed pri antaŭen, do antaŭenigita. Nu, temas pri tajperaro. Tamen, eble le elekto ne estis la plej ĝusta. La ideo estus progresinta, efika, efikema, bone funkcianta ktp. Mi preferas, ke vi mem elektu anstataŭanton, ĉar vi estis kiu levis la leporon, kiel oni diras en la hispana. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 21:22, 17 nov. 2024 (UTC) Nur nun vi vidis vian reagon al mia redakto de novembro. Pardonu: Estas nelogike meti noton al iu kolego kaj poste ne meminiciate kontroli se venis respondo. Sed evidente tio okazas al mi, kaj en plena kredo mi certas ke vikipedio anoncos al mi rerigardi iun paĝon. Tamen, kompreneble vikipedio nur atentigos al mi, se noto aldoniĝis al mia diskutpaĝo aŭ se reaganto metis la ŝablonoon {{ŝ|re}} al sia reago. Tial mi petas vin, indulgi mian nesuperrigardon kaj ĉiam meti la ŝablonon {{ŝ|re}} kiam vi reagas al reago de mi en via paĝo. Supozeble ankaŭ ĉe aliaj tio estus bona kutimo tiel fari. Ne ĉiam necesas, sed troa ŝablono {{ŝ|re}} ne ĝenas. Do, se vi konsideras min trovanto de leporo, mi rerigardos la paĝon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:29, 10 dec. 2024 (UTC) :PS: Mi elektis vian proponon "efika". Vere vi pravas ke "antaŭenigita" estus pli malfacile komprenebla ĉi tie. Sed, kiel dirite, mi vere ĝuis tralegi la kompletan artikolon kaj juĝas ĝin tute sukcesinta. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:36, 10 dec. 2024 (UTC) == Duoblaĵo [[Spiro]]-[[Spirado]] == Saluton, Kani. Mi jam ripetis en Alinomendaj Artikoloj la proponon kunigi tiujn nun samtemajn artikolojn. Tiel eblus samtempe konservi la informojn kiujn vi metis en la "havendan artikolon" kaj respekti la principon ne plurobligi artikolojn pri sama temo. Ĉu ĉi-foje vi intencas akcepti tiun ideon aŭ iel serĉi interkonsenton? [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:39, 21 nov. 2024 (UTC) :Ĉar la artikolo [[Spiro]] restos en aliaj lingvoj en serio kie ne estus Esperanto, alia solvo estus alinomi ĝin al [[Spiro (fiziologio)]] same kiel estas en angla, hispana kaj aliaj lingvoj; kaj tiel oni evitas la duoblaĵon Spiro-Spirado. La fakto ke estas materialo koincida inter ambaŭ artikoloj ne gravas; tio okazas ankaŭ en multaj artikoloj kaj en diversaj lingvoj. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:45, 21 nov. 2024 (UTC) ::Kiel vi tre bone scias, se vi legis la artikolon, ne temas nur pri "materialo" koincida, sed pri absoluta koincido de la tuta temo. Mi ne venis ĉi tien por ke vi faru tiajn misprezentojn al mi private, sed por vidi, ĉu vi faros ilin publike ĉe Alinomendaj Artikoloj. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 23:18, 21 nov. 2024 (UTC) == 193.210.203.84 == Hodiaŭ nokte vi forigis la novan, tre malmaturan tekston [[Degerby]] de anonimulo 193.210.203.84, kiun vi supozeble konsideris anonima redakto de nia konata forbarita finno. Se vi havis tiun suspekton, mi samopinias. La homo hodiaŭ eksplicite malkaŝis sin en mia diskutpaĝo, sed ankaŭ sen tio la suspekto sufiĉus. Mi nur dirus ke pli grave ol forigi unuopan paĝon estus forbari la novan anoniman konton por daŭro de jaro, por interrompi la redaktan fluon. Tio povas esti akompane kun tute afabla frazo, kiel mi faris nun, forbarante lin ("Laŭ la reguloj pri forbaro ne eblas redakti dum daŭro de forbariĝo en vikipedio." Tiun frazon mi eĉ ne plu devas tajpi, ĝin Fajrovulpo jam proponas al mi, kiam mi devas plian fojon forbari...). Ĉar vi ne forbaris lin, li ankoraŭ gaje povis redakti 10 paĝojn post kiam vi jam estis foriginta la tekston [[Degerby]]. Kompreneble la homo ĉiukaze rapide trovos novan anoniman kanalon, sed la ĝisnunaj spertoj montris ke forbaro interrompas la aktivadon almenaŭ por kelkaj tagoj, do tamen estas pli efika ol ne forbari lin, kaj sekvaj dek redaktoj venos ene de la venontaj minutoj kaj horoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:29, 10 dec. 2024 (UTC) :Vi pravas, mi klopodos plue forbari. Tamen, ĉiam restas al mi dubo ĉu iam venos alia anonimulo kiu estonte povus esti aktiva kaj efika vikipediisto kaj ni erare dekomence forbaris tiun. Feliĉe nia konata neanonimulo produktas ĉiam laŭ sama maniero. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 16:58, 10 dec. 2024 (UTC) :Kompreneble, la laboro tiam nur estas finita, se oni ankaŭ aldonas la IP-nombron al la longa listo en [[Vikipedio:Problemaj uzantoj]], kaj principe necesas revizii ĉiujn redaktojn de la dubinda IP-nombro. Tio kompreneble povas esti pli larĝa laborkvanto, se la suspektulo jam faris multajn redaktojn antaŭ ol iu atentiĝis, sed ĉiukaze la monto de nerevizzitaj redaktoj ankoraŭ plialtiĝas se oni ne forbaras la anonimulon, do estas en nia propra intereso pli bone pli frue forbari la tre aktiveman forbariton... 13:42, 10 dec. 2024 (UTC)[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) == Hong_Kong_Jockey_Club == Bv [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Hong_Kong_Jockey_Club&action=history ŝlosu la paĝon] kaj forbaru [[Specialaĵo:Kontribuoj/182.239.0.0/16|la spamiston]] por 3 monatoj. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:23, 24 dec. 2024 (UTC) :Farite.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:52, 25 dec. 2024 (UTC) == Fino de diskutoj pri forigoj == Kara Kani, mi ne volas nervi vin, sed mi tamen devas ripete peti vin subskribi, kiam vi dankinde fermas diskuton pri forigo de teksto aŭ ŝablono, tiel ke aŭtomate metiĝas la tempo kiam la diskuto finiĝis. Nia arkivigo funkcias laŭ la noto: "La diskuteroj ĉi tie estas ordigataj laŭ la dato kiam finiĝis la diskuto, ne laŭ tio kiam ĝi komenciĝis" kaj ne eblas en ĝusta ordo arkivigi la diskutojn kiam oni ne scias la daton. Kaj estas 100-oble pli pene detektive elserĉadi la daton el la historio de redaktoversioj kompare al simpla subskribo, kiu estas unu muso[[klako]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:38, 14 jan. 2025 (UTC) == Dankon pri via kunlaborado por la artikolo [[Atomo]] == Por la prilaborado de la semajno ([[Atomo]]), mi estis blokita al la modelo de Bohr, sed ŝance vi kompletigis la artikolon kun la modeloj de Sommerfeld kaj de Schrödinger. Per tiaj viaj kokmpletigoj, la artikolo estas nun respektinda. Kumlaboranto Kani: Dankegon !-[[Uzanto:DidCORN|DidCORN]] ([[Uzanto-Diskuto:DidCORN|diskuto]]) 21:08, 17 jan. 2025 (UTC) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 06:22, 26 jan. 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == Stirpo == Saluton Kani! ĉar vi estas fakulo pri birdoj, mi rimarkis la vorton 'stirpo' en multaj artikoloj pri birdoj. Ĉu vi povus klarigi al mi kion tio signifas? [[Uzanto:Dominik|Dominik]] ([[Uzanto-Diskuto:Dominik|diskuto]]) 06:47, 28 feb. 2025 (UTC) :Saluton kaj dankon pro la averto. Mi ne estas fakulo pri birdoj, sed ege interesiĝas pri tio. Fakte mi ekvikipediumis antaŭ jardekoj por pliriĉigi tiun kampon. Tiam mi estis komencanto per Esperanto, pri birdoj kaj per Vikipedio kaj faris multajn erarojn: erkzemple konfuzi inter grundo kaj planko, bredi kaj reprodukti ktp. Fakte post pluraj jaroj for de la birdaro mi revenis kaj unu el ĉefaj taskoj estas korekti tiamajn erarojn. Mi plej verŝajne imagis vorton "stirpo" por traduki el la hispana "estirpe, linaje", kaj eble similan vorton el angla, kiu normale aludas al homoj, sed tre ofte oni uzas prihomajn vortojn kaj konceptojn en zoologio, ekzemple familio. Nun mi komprenas mian eraron uzinte tiun neekzistantan vorton, sed nun trovas nur la vorton "gento" (ReVo) por referenci tiun koncepton: pragrupo de birdoj el kiu devenas nuntempaj taksonoj. Resume, kion fari? Oni povas korekti ĉiujn aperojn (333) al "gento", sed mi ankaŭ dubas pri tiu alternativo. Eble roboto povas fari tion, sed tiun teknikon mi ne regas. Same ne mi scias kiel trovi pli ĝustan alternativon. Mi bonvenigos sugestojn. Dankeme. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:34, 28 feb. 2025 (UTC) ::Dankon Kani, mi pensas ke mi pli-malpli komprenas pri kio temas. Tio kredeble koncernas la genealogion de birdo, sed mi eĉ ne scias kio estus la franca aŭ angla traduko. Laŭ Amika vortaro, '''estirpe''' deveno; (''descendencia'') posteularo, idaro. - ::Aliflanke Gran Diccionario Español-Esperanto ankaŭ proponas la vorton 'stirpo' kiel neologismon de estirpe, inter aliaj difinoj. [[Uzanto:Dominik|Dominik]] ([[Uzanto-Diskuto:Dominik|diskuto]]) 14:05, 28 feb. 2025 (UTC) :::Tio signifas, ke mi ne inventis la vorton, ĉar uzas tiun vortaron, kvankam plej ofte PIV. En la kunteksto de tiuj artikoloj, ne estus posteularo, sed praularo, sed tio ne multe taŭgas ĉar referencus al pluraj aŭ multaj individuoj, trunko, ktp., kaj prefere temas pri ununura devenejo, do eble oni povus lasi stirpon, dum oni trovas alian pli taŭgan vorton. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:44, 28 feb. 2025 (UTC) :Nun mi trovis pli taŭgan vorton, nome ''genlinio'', sed tio eble ĝustas por biologiaj aferoj, sed ne tiom por biografiaj temoj, se oni klopodas robotajn ŝanĝojn.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 22:01, 30 mar. 2025 (UTC) == Forigendaĵo 2025-03 == [[Vikipedio:Forigendaj_dosieroj#Dosiero:Novaj_Federaciaj_Landoj.png]] bv forigu. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:15, 18 mar. 2025 (UTC) :{{farite}}--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 23:29, 18 mar. 2025 (UTC) == "statuso_referenco=" en la ŝablono taksonomio == Saluton @[[Uzanto:Kani|Kani]] vi aldonis referencojn al multaj paĝoj kun la ŝablono {{Ŝ|Taksonomio}} kaj erare uzis la parametron "statuso_referenco=". La ĝusta parametro estas "statuso_ref=" Listo de viaj paĝoj troviĝas en la [[Projekto:Kontrolu Vikipedion|Projekto:Kontrolu vikipedion]] https://checkwiki.toolforge.org/checkwiki.cgi?project=eowiki&view=only&id=3 Mi korektigos ĝin dum la sekvaj semajnoj. Bonvole estonte uzu la ĝustan parametron kaj aldonu referencan liston al la artikoloj. Amike Stefan [[Uzanto:Stefangrotz|Stefangrotz]] ([[Uzanto-Diskuto:Stefangrotz|diskuto]]) 10:24, 22 mar. 2025 (UTC) == [[Fael Luna]] == Mi dividas vian kritikan juĝon pri la stile dubinda paĝo [[Fael Luna]], kaj nur havas malgrandan teknikan konsilon: Metante la ŝablonon {{ŝ|polurinda}}, ne forgesu la finaĵon "|listigi=ne", tre grava se oni ne en la aparta listo notis la problemon. Meti la ŝablonon en formo <nowiki>{{polurinda|listigi=ne}}</nowiki> pli tempoŝparas ol devigi sin pene priskribi la problemon en la aparta paĝo, despli se oni forte dubas ke post ses tagoj la problemo ankoraŭ aktualos. Tial mia konsilo pli estas ĝenerala rememorigo pri uzo de <nowiki>{{polurinda|listigi=ne}}</nowiki> en paĝoj kiuj antaŭvideble restos multajn jarojn... Dankon pro via forta engaĝiĝo en nia projekto!! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:07, 15 apr. 2025 (UTC) == Protekto == Bv maksimume protektu kaj sekve malprotektu [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Protokolo&page=%C5%9Cablono%3ABabela+lingvaro la ŝablonon "Ŝablono:Babela lingvaro"] [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=%C5%9Cablono:Babela_lingvaro&redirect=no redirect=no]. Ĝi estas neuzata. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:19, 20 apr. 2025 (UTC) :Prie mi absolute komprenas nenion. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:25, 20 apr. 2025 (UTC) == Neatendite pli longa foresto el vikia administrado == Saluton, aktuale mi survojas kaj nur tre limigite povas vikipediumeti per malkomforta saĝtelefoneto - laŭplane mi estintus hejme ĉi-vespere, sed eksterplane mi morgaŭ donos mian difektitan aŭton al riperejo, atendos la riparon kiu probable daŭros 2-3 tagojn, en tiuj tagoj havos ekstrajn feriojn kaj estos hejme merkrede vespere aŭ ĵaŭde. Tiam estos nenia problemo plu vikiumi, sed ĝis tiam mi ne havos vikipedian superrigardon kaj ne povos administri. Tial mi petas vin aparte atenti pri iuj eventuale lastmomentaj dubindaj redaktoj, interalie nia finna forbarito kiu eble intertempe enŝteliĝas en redaktadon... Salutas [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:00, 4 maj. 2025 (UTC) : Cetere la historio fine finiĝis per rubigo de la kara malnova aŭto, serĉo kaj aĉeto de nova uzita veturilo kaj post hejmenveturigo de ĝi ankoraŭ problema registrigo de ĝi, ĉar la oficejoj simple ne akceptas registriĝojn, kio sume kostis tri semajnojn. Sed retkonekton mi jam aranĝis post semajno, tio estis la plej eta problemo. ''C'est la vie''. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:35, 27 maj. 2025 (UTC) == Decido [[kampurbo]] al [[bazarurbo]] == Mi fine hodiaŭ fermis la delonge finendan diskuton pri alinomigo de [[kampurbo]] al [[bazarurbo]] en VP:AA, ankaŭ adaptis la tekston kaj ŝovis plej multajn kategoriojn, krom la multajn ene de [[:Kategorio:Bazarurboj en Ĉeĥio]]. Ĉu vi pretus kontakti kun LiMr kaj peti lin robote fari la adaptojn en [[:Kategorio:Bazarurboj en Ĉeĥio]]? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:35, 27 maj. 2025 (UTC) :Mi ne komprenas kion mi petu de LiMr? [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 22:37, 27 maj. 2025 (UTC) ::Ho, vi forgesis la {{ŝ|re}} aŭ @-trukon: Tiam mi ne vidas viajn reagojn! Mi pardonpetas. Nun mi 6 tagojn ne estos ĉe komputilo, kaj antaŭ la malŝalto de la ilo nur volis peti vin, en la sekvaj tagoj aparte atenti pri fuŝaj redaktoj en la "lastaj ŝanĝoj", kvankam vi ĉiam faras tion pli sukcese ol mi. Estos simple klarigi pri kio vi petis vin la 27-an de majo, sed nun jam ne plu estas tempo por tio. Ne gravas, povas ankoraŭ atendi pliajn 6 tagojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:30, 5 jun. 2025 (UTC) :::Ho, tiun lastan paŝeton en alinomigo mi evidente reforgesis kiam mi revenis al komputilo meze de junio... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:06, 15 jul. 2025 (UTC) == Diskuto:Istmo de Tehuantepeko == Mi jam atentigas vin pri notoj en [[Diskuto:Istmo de Tehuantepeko]] kiuj ankaŭ koncernas viajn redaktojn. Salutas [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:06, 15 jul. 2025 (UTC) == Ĉapelitaj literoj == Sal! Eble vi scias la metodon. Se mi iras al WikiData, tie nun mi ne povas tajpi la ĉapelitajn literojn ŝ, ĉ ktp. Mi ne trovas la sol--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 13:22, 18 jul. 2025 (UTC)von. :Mi eĉ ne scias kio estas WikiData. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 15:56, 18 jul. 2025 (UTC) ::Wikidata estas la angla nomo de [[Vikipedio:Vikidatumoj]]. {{re|Crosstor}}, por mi estas plej facile tajpi ĉion per la "[[Klavarfasono#Kanada_plurlingva_norma|kanada plurlingva]]" klavaro, sed se vi malvolas fari simile, oni povas trovi la supersignitajn literojn en la "Latina" parto de la menuo "Specialaj signoj" super la redaktokadro. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:43, 23 aŭg. 2025 (UTC) :::Dankon, ĉio en ordo! [[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 03:18, 24 aŭg. 2025 (UTC) == Disigo == Saluton! Bonvolu disigi la artikolon [[kirurgio]], ĉar ĝi estas aldirektita al prosektoro. Mi volas krei apartan artikolon pri prosektoro.--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 12:12, 22 jul. 2025 (UTC) :Mi forigis la alidirektilon. Nun vi povas krei apartan artikolon pri prosektoro. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:23, 22 jul. 2025 (UTC) :: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:Protokolo&page=Prosektoro] Ĉu ne eblintus redakti la alidirektilon rekte sen antaŭa forigo? [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 11:09, 30 jul. 2025 (UTC) :::Jes. Sed mi volis nur faciligi la aferon. Krome krei alidirektilon ne enkalkulatas kiel kreita paĝo, kaj redakti iaman alidirektilon kiel nova artikolo ankaŭ ne, laŭ mia supozo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:16, 30 jul. 2025 (UTC) == Forigoj == Bv [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?diff=9159314&oldid=9158048 ne subskribu la vorton "jes" aŭ "ne"] ĉar tio rompas la ŝablonon. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 11:05, 30 jul. 2025 (UTC) :Enorde. Mi esperas ne forgesi tion. Dankon. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:17, 30 jul. 2025 (UTC) Saluton, ĉu vi forigos ĉiujn diskutojn de uzantoj [https://eo.wikipedia.org/wiki/Speciala%C4%B5o:Kio_ligas_%C4%89i_tien%3F/%C5%9Cablono:Forigu tie mirakle ligitaj]? [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 10:35, 23 aŭg. 2025 (UTC) Ĉu vi forigos ankaŭ [[Uzanto-Diskuto:Kani|vian diskuton]] aŭ ĉu iu alia forigos ĝin por via ĝojo? Via diskuto laŭ anonco de ŝablono Forigu indikas ankaŭ vian nomon. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 11:34, 23 aŭg. 2025 (UTC) <pre>'''10:17, 23 aŭg. 2025 Kani diskuto kontribuoj forigis paĝon Usuario:Etrapani/Taller/Karoto (Teĥnika forigo (Ĝ6): la enteno estis: '{{forigu|Mi erare modifis la ligilon en la ateliero de hispanlingva malneto}} {{Vikidatumoj|Q11678009}} {{Taksonomio nomo=Karoto }} '''Terpomo''' (''Solanum tuberosum'') estas kulturplanto grava por la homaro, plurjara planto apartenanta al la familio Solanacoj.<ref>[https://www.merriam-webster.com/dictionary/potato "Potato – Definition"....', kaj la sola kontribuinto estis "[[Special:Contributions/Etrapani|Etrap...) (danki)'''</pre> La teksto <pre>''{{forigu|Mi erare modifis la ligilon en la ateliero de hispanlingva malneto}} {{Vikidatumoj|Q11678009}} {{Taksonomio nomo=Karoto }}''</pre> povis esti aldonita de foriginto. La forigita paĝo verŝajne temis pri terpomo, kiel estas videbla el la komenco de la forigita paĝo. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 12:49, 23 aŭg. 2025 (UTC) :Mi ne komprenas la fadenon. Mi trafis ŝajnan artikolon kun fuŝo titola kaj peto de la kreinto por forigo. Mi konstatis, ke vere la artikolo [[Karoto]] restas kaj nun konstatas, ke ankaŭ la artikolo [[Terpomo]] ekzistas. Ĉu estas iu problemo? [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 14:42, 23 aŭg. 2025 (UTC) Jes, problemo estas kun diskutoj de uzantoj troviĝantaj en listo ligantaj al la ŝablono Forigu. Kial vi ne komencis forigi ilin unu post la alia? [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 14:48, 23 aŭg. 2025 (UTC) Kaj kiel oni povas legi la peton pri forigo? [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 14:52, 23 aŭg. 2025 (UTC) :Mi plu ne komprenas la problemon, ĉar mi ne konas tiun liston de diskutoj. Mi nur legis la forigpeton kaj komprenis tiun agneceson. Ambaŭ artikoloj (karoto kaj terpomo) ekzistas kaj krome la fuŝa artikolo portis la ŝablonon "Havenda artikolo" kiu tute malĝustigus la suman rezulton de tiu kategorio al ĝuste 1000. Se necesas restarigo, tion mi nek scias fari nek vidas ties neceson. Se vi scias fari tion kaj vidas tiun neceson, bv. fari ĝin. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 15:06, 23 aŭg. 2025 (UTC) ĉu vi forigos ĉiujn diskutojn de uzantoj [https://eo.wikipedia.org/wiki/Speciala%C4%B5o:Kio_ligas_%C4%89i_tien%3F/%C5%9Cablono:Forigu tie mirakle ligitaj]? [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 15:16, 23 aŭg. 2025 (UTC) :Mi ne sekvos en tiu fadeno, kiun mi ne komprenas. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 21:32, 23 aŭg. 2025 (UTC) ::Ankaŭ mi ne komprenas kiun problemon povus havi kolego Petro, kiu evidente en la 23-a de aŭgusto restis iel nekontenta. Mi nur povas respondi al la polemika demando "ĉu vi forigos ĉiujn diskutojn de uzantoj [https://eo.wikipedia.org/wiki/Speciala%C4%B5o:Kio_ligas_%C4%89i_tien%3F/%C5%9Cablono:Forigu tie mirakle ligitaj]?" Respondo estas: '''klare ne'''. Ekzemple tie iom fuŝe kaj tute ne intencite listiĝas la persona diskutpaĝo [[Uzanto-Diskuto:Haruo]], kiu nur iam en diskuto notis ion pri la ŝablono {{ŝ|forigu}} kaj montris per ekzemplo de la ŝablono kion li volis komenti. Tio kompreneble kreas tute neintencitan meton en la teknikan kategorion. Per uzo de la sintakso <nowiki>{{ŝ|forigu}}</nowiki> oni evitus tiun eraron, sed tiam oni ne povas montri kiel aspektas ero de la ŝablono pri kiu oni volas noti ion. Entute ne estas problemo, ĉar administranto ĉiukaze ne blinde forigas artikolojn kaj diskutpaĝojn, sed nur faras tion post detala prijuĝo. Laŭ mia surfaca impreso ĉi tie ĉio iris bonan vojon - nur Petro malbone komunikis kio ĝenis lin, tiel ke neniu komprenas lian nerviĝon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:42, 19 sep. 2025 (UTC) == Dekstra ekstremismo en la esperantlingva vikipedio == Ekzemplon de dekstra ekstremismo en la esperantlingva vikipedio eblas aktuale vivi en la paĝo [[Asocio de Poloj en Germanio]], komentita en ties diskutpaĝo. Mi ne havas urĝan peton al vi elpaŝi tie - mia noto jam fakte resumigas ĉiun suspekton pri ekstremismo. Sed mi daŭre konsterniĝas, ke ankaŭ en tekstoj faritaj en Esperanto, kiuj kutime sekvas konsenton de internaciismo, kontraŭmilitismo kaj kontraŭrasismo, lastatempe ekaperas tekstoj de tia dekstra ekstremismo, kiuj ĝojigus s-inon Le Pen, s-ron Orban kaj ankaŭ ĝojigintus generalon Franco... Ne ke vi devas ion fari, sed se vi emas, rapide legetu la dubindan alineon kaj la diskutejan noton. Salutas [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:42, 19 sep. 2025 (UTC) == Cetere: teknika rimarko == Kara Kani, la notojn tute supre de via diskutpaĝo ĉi tie, kiuj ŝajne estas nur de vi por vi, vi facile povus meti al via [[:Uzanto:Kani/provejo|provejo]]. Vi antaŭ dek jaroj tie skribis la du vortojn 'mia provejo' - tio tute ĝustas, sed vi poste neniam uzis la paĝon. Ĝi estus ĝuste por tekstoblokoj celitaj '''nur de vi por vi'''... Ne, ke mi pensas ke vi '''devas''' uzi ĝin, sed mi nur volas konsciigi al vi ke vi tiun subpaĝon de vi tute ne utiligas, kaj vi povus konsideri ĉu ekuzi ĝin... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:49, 19 sep. 2025 (UTC) ==Samtemaj artikoloj== Saluton Kani. Ŝajnas al mi ke vi jam havis sufiĉe da tempo por pripensi la ideon, ke en Vikipedio devas ne ekzisti pluraj artikoloj pri precize sama temo. Ĉu vi nun konsentas al tiu principo, aŭ kion vi pensas pri ĝi? Kaj ĉe la specifa kazo de la du spiradoj, ĉu gravas al vi ke la hispanlingva vikipedio, kies ekzemplon vi evidente sekvis, kunigis siajn samtemajn artikolojn, kaj anstataŭe ligis al "Spirado" artikolon pri pulma spirado, kaj ke Metavikio faris "Spiro" havenda anstataŭ "Spirado"? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:43, 3 okt. 2025 (UTC) :Mi opinias nur, ke tiu afero ne estas postulo por la esperantlingva vikio, sed por la tuta sistemo. Se estas artikoloj en pli ol 50 lingvoj, devas esti ankaŭ versio en Esperanto, dum tiu simileco restas. Male, kiam esperantisto aŭ neesperantisto enirus en tiu artikolo, komprenos, ke Esperanto ne estas tiom vasta. Eĉ povus klopodi krei la mankintan artikolon. Laŭ la historiaj paĝoj, mi tute faris neniun kontribuon en [[Spiro]] kaj pri [[Spirado]] mi kontribuis ĉefe kiam ĝi iĝis unu el la Mil havendaj artikoloj, pri kio mi laboris. Nun mi ne dediĉos tempon nek energion por disigi la enhavon de ambaŭ artikoloj. Mia laboro en aliaj kampoj estos pli utilaj. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 17:04, 3 okt. 2025 (UTC) ::Ĉu mi komprenas ĝuste ke vi ne agnoskas la principon, sed jes ĉesos kontraŭbatali ĝin en ĉi tiuj artikoloj, kondiĉe ke vi mem ne faros la riparon? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 23:51, 3 okt. 2025 (UTC) :::Mi ne estas en Vikipedio por batali, sed mi konsideras, ke unu el la du artikoloj estis havenda artikolo kun pli ol 30 000 bitokoj kaj nun estas alia kun nur pli ol 20 000 artikoloj kaj oni malaltigis ĝin al pli malsupra kategorio. Mi dediĉis tro da jaroj al tiuj 1 000 havendaj artikoloj. La komunumo apenaŭ kunlaboris tiukadre kaj kelkaj eĉ pri fajfis. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:24, 4 okt. 2025 (UTC) ::::Tio ne respondas al la demando. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:01, 4 okt. 2025 (UTC) :::::Por vi tiu afero gravas, por mi nun ne. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 21:06, 4 okt. 2025 (UTC) == Universitato Turku/Helsinko == [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Incendio_de_Turku_(1827)&diff=prev&oldid=9096451 Incendio de Turku (1827): Malsamoj inter versioj - Vikipedio] Vi faris eraron: ne ekzistis en tiu tempo [[Universitato de Turku]], kiu estis fondita multe li poste. Tiu universitato, pri kiu la artikolo mencias, estas la nuna [[Universitato de Helsinko]], kiu estis movita al Helsinko post la indencio [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2025-28110-65|&#126;2025-28110-65]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2025-28110-65|diskuto]]) 10:52, 15 okt. 2025 (UTC) == Helpo == Sal! Mi petas helpon, iru [https://eo.wikipedia.org/wiki/Kategorio:Prefektujnivelaj_urboj_de_%C4%88inio], kie [[Vuhano]] situas supre kaj ne ĉe majusklo V. Bonvolu meti Vuhanon lasta ĉe '''V'''.--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 06:12, 13 nov. 2025 (UTC) :Farite. Mi nur tajpis Vuhano en la malplena spaco de la kategorio en la koncerna artikolo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:07, 13 nov. 2025 (UTC) == Tiu ĉi diskutpaĝo == Mi mem ofte havas tro pleniĝintan diskutpaĝon... sed via diskutpaĝo same suferas je tiu minuso. Signife pli ol 350 diskutoj sur unu paĝo estas iom multe - estus bona paŝo foje arkivigi la pli aĝajn diskutojn. {{s}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:40, 4 dec. 2025 (UTC) :Vi pravas. Farite. Restis nur sesono. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:58, 4 dec. 2025 (UTC) == Kursivaj literoj en sciencaj nomoj == Saluton Kani! Dankon pro viaj multaj kontribuoj en miaj ĵus redaktitaj artikoloj. Vi notu ke pri la latinaj sciencaj nomoj, nur genroj, specioj kaj subspecioj estas kursive skribitaj. Male, la nomoj de regnoj, filumoj, klasoj, ordoj kaj familioj nepre ne estas kursivaj. Vi povas rigardi ĉe Wikipedia en la aliaj lingvoj por vidi kion oni skribu. Pri la dato de la konsultita referenco (AviList), veras ke oni skribu (la 22-an de dec. 2025), tamen ŝajnas al mi ke pli mallonga skribomaniero tute taŭgas, kiel Vikipedio skribas aŭtomate en tiu ĉi paĝo ekzemple. Kore, Alano [[Uzanto:HaleBopp|HaleBopp]] ([[Uzanto-Diskuto:HaleBopp|diskuto]]) 13:38, 22 dec. 2025 (UTC) :Saluton, kara kolego. La fakto, ke en aliaj lingvoj familioj, ordoj ktp., ne skribiĝas kursive rilatas al la fakto, ke la angla kaj aliaj lingvoj asimilas tiujn vortojn, kvazaŭ ili estus de la propra lingvo; kaj pro tio ili mencias nur tiun vorton sen traduko, do ili ne bezonas diferencigi. Male, en Esperanto, ni tradukas familiojn, ordojn ktp., kaj tial ni diras tion en latina scienca nomo kaj en Esperanto; kiel ĉe specioj, se oni mencias ambaŭ nomojn, logiko estas, ke oni marku tion kio ne estas Esperanto. Tamen jam estas miloj da artikoloj pri birdoj, en kiuj estas ne nur tiu, sed ankaŭ multaj aliaj nekongruaĵoj. Ekzemple lastatempe mi korektas la grandojn de la tabelbildoj el 300 al 240 ĉar en multaj kazoj la birdobildo aperas tro granda en la ekrano, kaj tio faras malbonan impreson kiam la bildo ne estas bonkvalita. Vi povas vidi, ke ekzemple en la anglalingva versio tiuj estas eĉ pli malgrandaj. Sed nun estas tabeloj je 300 kaj je 240. Tio ne multe gravas. Same povas okazi pri la kursiveco. Mi ne korektos tion en la artikoloj kreitaj de vi. Sed mi ankaŭ forigas la krampojn de subspecioj. Estas 20 000 birdospecioj kaj ni ankoraŭ ne faris multajn milojn; se ni intencas fari ankaŭ subspeciojn, ni bezonos kelkajn vivojn. Tamen mi foje faris subspeciojn aŭ formortintajn speciojn, sed tio okazu escepte. Mi tute ĝojas, ke vi dediĉas vin al birdoj. Dum jaroj ankaŭ aliaj vikipediistoj, sed lastatempe nur Goren ankoraŭ faras ion de tempo al tempo. Mi iam kontrolis, ke estu faritaj ĉiuj eŭropaj birdoj (laŭ historia listo), poste ekfaris ĉiujn tutmondajn speciojn laŭ la listo de familioj en la ĉefa artikolo [[Birdoj]]. Iam mi ĉesis kaj dediĉis min al aliaj taskoj. En 2025 mi revenis kaj plenigis la lasitajn truojn (sed povas esti truoj de novaj specioj) kaj nun mi estas je la fino de [[Strigedoj]]. Ĉar mi pluos laŭ tiu itinero, mi ne alvenos al Paseroformaj. Do, ni ne kolizios. Amike. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:15, 22 dec. 2025 (UTC) ::Mi feliĉas legi vin. Mi komprenas ĉiujn viajn argumentojn kaj estas tre bona afero ke ni interkonsentu. Mi konstatis ke la tabelo de prezentado ĉiam estas 320 ra larĝa eĉ se la bildo estas pli eta, kaj plejofte la fotoj estas 300 ra larĝaj. Mi do sekvis la ĝeneralan movadon. Sed de nun, mi "laboros" viaflanke kaj ŝanĝos la bildetojn al 240 ra. Ankaŭ mi forigos la krampojn ĉe la subspecioj. Fakte mi pensis ke tio povus utili, ĉefe en la kazo kie specio kun artikolo estas subigita al la rango de subspecio. Sed vi pravas, pli bone sen krampoj. Pri la kursiveco, tamen mi ne povas konsenti, ĉar ne temas pri mia propra volo aŭ la volo de Esperanto, temas pri la universalaj nomenklaturaj reguloj, kiuj postulas ke latinaj nomoj de familioj kaj ordoj ne estu skribitaj kursive (tiel estas en ĉiuj listoj de birdoj kiel tiu de IOC, aŭ la nova AviList), aŭ ke pri la aŭtoritato de la dunomo krampoj estu uzataj nur se la taksono ne estis priskribita en la nuna genro (kaj mi konstatis multajn erarajn uzojn prie). Do, dankon pro via respondo kaj mi petas ke vi rimarkigu al mi se afero fare de mi ne taŭgas. Via sperto en Vikipedio ja estas multe pri granda ol mia kaj mi certas ke mi profitos viajn konsilojn. Amike. Alano. [[Uzanto:HaleBopp|HaleBopp]] ([[Uzanto-Diskuto:HaleBopp|diskuto]]) 20:57, 22 dec. 2025 (UTC) :::Mi forgesis... mi konstatis ke la bildeto de la "Konserva statuso" ne funkcias kiam oni metas "CR". La ses aliaj kazoj tre bone funkcias, sed tiu ne. Mi tute ne scias al kiu mi devas rimarkigi tion. Dankon! [[Uzanto:HaleBopp|HaleBopp]] ([[Uzanto-Diskuto:HaleBopp|diskuto]]) 21:12, 22 dec. 2025 (UTC) ==Historiaj artikoloj== Dankon, pro viaj helpo kaj informoj. [[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 23:01, 12 jan. 2026 (UTC) == Invitation: Bring Feminism and Folklore to your wiki == <div style="border:4px maroon ridge; padding:4px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="padding: 1em 2em;"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Hello {{BASEPAGENAME}}, We noticed your dedicated contributions to this wiki. As an experienced editor, your leadership could help bridge the gender gap on Wikipedia. We are inviting you to '''organize the Feminism and Folklore 2026''' writing competition for your community. ;Why Organize? The campaign (1 Feb – 31 March) focuses on women’s stories, folk culture, and traditions. By setting up a local page, you help your community document their unique history. ;We have made it easy for you You do not need to do everything from scratch. The international team has prepared tools to help you: * '''Article Lists:''' Find missing topics relevant to your culture. * '''CampWiz Tool:''' Easily manage the contest and track points. ;Want to talk to us first? If you have questions or want to meet the team, you are welcome to join our Office Hours (live Q&A sessions). ''[[:m:Event:Wiki Loves Folklore 2026 Office Hours|Click here to see the Office Hours schedule]]'' ;Ready to start? Please check the project page to see how simple it is to register. '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Click here to Learn More and Sign Up]]''' Thank you for your time and hard work! '''The Feminism and Folklore 2026 Team''' ---- <small>You received this message because you are a valued contributor. If you have questions, please ask on the [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta Talk Page]].</small> </div></div> --[[Uzanto:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Uzanto-Diskuto:MediaWiki message delivery|diskuto]]) 16:49, 18 jan. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26-p&oldid=29949530 --> == Mortintoj == Saluton @[[Uzanto:Kani|Kani]]. Dankon pro tiu grava novaĵo "La [[armeo de Israelo]] konfirmis... Sed mi nur volas emfazi ke temas pri nombrado de kadavroj iel entombigitaj, kaj ke tiu nombro NE inkluzivas miloj da [[Malaperinto|malaperintoj]] (tiuj kies kadavro ankoraŭ kaj verŝajne neniam estu trovita, t.e. evaporitaj aŭ sub ruinoj). La nombrado estis daŭre farita ĵustatempe fare de la hamasa ministro pri sano ([[d:Q123152753|Q123152753]], malsama ol [[d:Q724644|Q724644]]). Laŭ mia scio la nombro da mortintoj en Cisjodanio estas relative malmulta, ŝajne ne pli ol cento(j). Mi pensas ke tiu ĉi klarigo gravas sed ĉar la novaĵo estas via mi malemas fari ĝin mi mem. Amike, [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 06:57, 1 feb. 2026 (UTC) :La matematika diskuto estus senfina kaj kondiĉita de la asertoj de la diversaj amaskomunikiloj. Ĉiuokaze la ĉefa afero estas ĉu malaperintoj, enterigitoj subruinaj, mortintoj en atakitaj hospitaloj aŭ pro malsato kaj malfacilaj vivkoondiĉoj ktp., ne estas mortoj kiujn la atako de Israelo okazigis? Ĉiuokaze mi reredaktos la noton. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:08, 1 feb. 2026 (UTC) ::Kaj la ĉefa novaĵo estas ne la mortintoj, sed la fakto, ke la israela armeo konfirmis la informojn de Hamaso. Se vi kapablas kompreni aŭ traduki https://elpais.com/internacional/2026-01-29/el-ejercito-de-israel-estima-que-ha-matado-unos-70000-palestinos-en-la-invasion-de-gaza-una-cifra-que-cuestionaba-hasta-ahora.html [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:10, 1 feb. 2026 (UTC) == Request == Hello, sorry for writing in English. Please see [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Report concerning Flughaveno Ŝeremetjevo]]. This user has now been globally locked, but their user page still contains some attack content against others (in the first section), and they also went to [[User talk:NDG]] to attack [[:User:NDG]]. I have requested speedy deletion for both pages, so could you please help me '''delete [[:User:Flughaveno Ŝeremetjevo]] and [[:User talk:NDG]]'''? Thank you very much. [[Uzanto:ShuQizhe|<span style="color:#39C5BB"><span lang='ja'>浅村しき</span></span>]] ([[Uzanto-Diskuto:ShuQizhe|<span style="color:#FFA500">diskuto</span>]]) 14:44, 3 feb. 2026 (UTC) :Mi pardonpetas. Mi ne komprenas la aferon. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:16, 3 feb. 2026 (UTC) ::Bone, do mi klarigos tion al vi en Esperanto. ::En [[Uzanto:Flughaveno_Ŝeremetjevo]] li skribis enhavon, kiu atakas aliajn uzantojn (vidu [[Uzanto:Flughaveno_Ŝeremetjevo#Averto POR NDS]]). Mi proponis rapidan forigon, sed li plurfoje forigis la rapidforigan ŝablonon. Poste, post kiam NDG raportis lin kiel LTA, li iris al la diskutejo de NDG por ataki lin denove. Mi ankaŭ petis rapidan forigon por la diskutejo de NDG. ::Mi rimarkis, ke vi estas relative aktiva administranto en ĉi tiu projekto, tial mi venis peti vian helpon. '''Nun mi volas peti vin forigi la du paĝojn [[Uzanto:Flughaveno_Ŝeremetjevo]] kaj [[Uzanto-Diskuto:NDG]]''', ĉar ambaŭ enhavas atakan enhavon (vandalismon). Jen esence la situacio. [[Uzanto:ShuQizhe|<span style="color:#39C5BB"><span lang='ja'>浅村しき</span></span>]] ([[Uzanto-Diskuto:ShuQizhe|<span style="color:#FFA500">diskuto</span>]]) 05:51, 4 feb. 2026 (UTC) ::Se tio ne estas por vi oportuna, tiam mi petos helpon de alia administranto. [[Uzanto:ShuQizhe|<span style="color:#39C5BB"><span lang='ja'>浅村しき</span></span>]] ([[Uzanto-Diskuto:ShuQizhe|<span style="color:#FFA500">diskuto</span>]]) 08:51, 4 feb. 2026 (UTC) :::Nek oportuna nek maloportuna. Mi nur ne komprenas. Pli bone alia administranto. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:22, 4 feb. 2026 (UTC) ::::Bone, pardonon, ke mi ĝenis vin. [[Uzanto:ShuQizhe|<span style="color:#39C5BB"><span lang='ja'>浅村しき</span></span>]] ([[Uzanto-Diskuto:ShuQizhe|<span style="color:#FFA500">diskuto</span>]]) 10:24, 4 feb. 2026 (UTC) ::::Bonvolu simple forigi la personajn atakojn. Kiel administranto, vi respondecas pri la devigo de la UCoC; ĝi estas unu el viaj devoj. [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 06:26, 5 feb. 2026 (UTC) ::::@[[Uzanto:Kani|Kani]] you blocked a member of the SWMT for one month without reaseon, I see. [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 10:43, 6 feb. 2026 (UTC) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; color: #000; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2025 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2025 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2025_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2026]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Look forwards to collaborating in the year ahead. Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 07:42, 14 feb. 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:Uzanto:Kani]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2025&oldid=30070084 --> ==Finnlando kaj Rusio== Kial vi forigis la artikolon landlimo de Finnlando kaj Rusio? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-17456-00|&#126;2026-17456-00]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-17456-00|diskuto]]) 17:58, 20 mar. 2026 (UTC) :Oni devas ligi artikolojn al aliaj lingvoj por kontroli la enhavon kaj la rilatoj inter lingvoj. Krome necesas referencoj kiuj indiku de kie venas la informo. Krome necesas efike reagi al reagoj de aliaj vikipediistoj por solvi mankojn. Krome ne eblas meti personajn opiniojn. Mi ĵus faris kelkajn plibonigojn en [[Kovdozero]], kio sen tio antaŭe dirite ne eblas. La angla versio informas pri elfluo tra rivero anstataŭ kanalo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:07, 20 mar. 2026 (UTC) ::Kial vi forigis el la artikolo [[Kovdozero]] la finnajn loknomojn? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-18014-78|&#126;2026-18014-78]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-18014-78|diskuto]]) 18:10, 23 mar. 2026 (UTC) :::Kara anonimulo, ĉu vi solvis viajn misojn kaj mankojn? [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:07, 23 mar. 2026 (UTC) ::::Dum mia ĉiusemajna reviziado mi vizitis la aritkolon kaj konstatis, ke kaj la titolo kaj la enhavo estis nur via persona konsidero de tio kio aperas alie en la aliaj lingvoj. Bonvolu ne krei personajn enhavojn, kiel postulas Vikipedio.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:49, 23 mar. 2026 (UTC) == Help == The current edit made by Aidas is completely unacceptable. It ignores the growing consensus and reports from governmental, non-governmental, and international human rights organizations, and has begun to show bias in favor of Israel, using the phrase "according to..." as if there isn't a consensus that Israel committed genocide in Gaza. This is biased. Go and open the article on the Armenian Genocide, and you will find that it clearly states that the Armenian Genocide was a genocide committed by the Ottoman Empire. This article, after that user's edit, has begun to question the existence of a genocide. Reports from organizations clearly state that Israel is committing genocide against the Palestinians in Gaza through starvation, mass killings, sexual violence, forced mass displacement, and other methods. [[Uzanto:جودت|جودت]] ([[Uzanto-Diskuto:جودت|diskuto]]) 17:49, 27 mar. 2026 (UTC) :Article name: [[Gazaa genocido]] [[Uzanto:جودت|جودت]] ([[Uzanto-Diskuto:جودت|diskuto]]) 17:49, 27 mar. 2026 (UTC) ::Saluton. En Vikipedio oni uzas Esperanton kiel laborlingvo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 22:14, 27 mar. 2026 (UTC) :::@[[Uzanto:Kani|Kani]] Weren't you the one who wrote on your personal page that your English level is 2? 🙂 [[Uzanto:جودت|جودت]] ([[Uzanto-Diskuto:جودت|diskuto]]) 10:03, 28 mar. 2026 (UTC) ::::@[[Uzanto:Kani|Kani]] Ĉu tio estas maniero eviti la demandon? Mia argumento estas tre klara: ekzistas antaŭjuĝo favore al Israelo. Israelo faras genocidon en Gazao kaj uzis malsaton kaj aliajn metodojn de mortigo por ekstermi la palestinan popolon en Gazao. Ĉu ni devas ignori la vortojn de internaciaj organizaĵoj kaj subteni ŝtaton nomatan Israelo, konstruita tute sur propagando, kiu, cetere, estas tiu, kiu faras ĉi tiun genocidon? Ĉu vi atendas, ke ĝi agnoskos, kion ĝi faris? [[Uzanto:جودت|جودت]] ([[Uzanto-Diskuto:جودت|diskuto]]) 10:03, 28 mar. 2026 (UTC) :::::@[[Uzanto:Kani|Kani]] Kial vi evitas la diskuton? La enhavo de la artikolo estas neakceptebla; ĝi estas partia. La antaŭa versio estas pli bona; ĝi reflektas la larĝan akademian konsenton, kiu klare deklaras, ke Israelo faras genocidon en Gazao. Vikipedio devus esti neŭtrala, kaj niaj personaj opinioj ne devus influi ĝiajn artikolojn. Komparu ĉi tiun artikolon kun la Armena Genocido; tiu artikolo klare deklaras: "Genocido farita de la Otomana Imperio en la Unua Mondmilito." Sed ĉi tiu artikolo estas malsama: "Laŭ... laŭ..." Sufiĉe kun la antaŭjuĝo! Ekzistas konsento, ke Israelo faras genocidon en Gazao. [[Uzanto:جودت|جودت]] ([[Uzanto-Diskuto:جودت|diskuto]]) 10:09, 28 mar. 2026 (UTC) ::::::Mi dubas ĉu vi vere regas Esperanton. Viaj argumentoj tute malkongruas kun la stato de la artikolo. En la artikolo ne ekzistas antaŭjuĝo favore al Israelo, sed tute male. Mi mem konsentas, ke "Israelo faras genocidon en Gazao kaj uzis malsaton kaj aliajn metodojn de mortigo por ekstermi la palestinan popolon en Gazao.", kiel vi diras, sed la ŝanĝoj kiujn oni faris en la artikolo tute ne rilatas al tiaj asertoj, sed temas nur pri lingvaj detaloj. Bonvolu ne sekvi redaktan militon. Mi blokis vin dum tri tagoj por ke vi havu tempon trankvile relegi la tekston kaj por eviti pluan redaktomiliton. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:28, 28 mar. 2026 (UTC) == Graz == Saluton, mi jam legindigis la paĝon Graz post kiam aldoniĝis belaj 8 subtenaj voĉoj. Eble aspektas pli bele se vi ne faris plej multan redaktan laboron, poste proponis la tekston je legindigo (nu, laŭ mia urĝa peto, sed tamen) kaj ankaŭ finas la voĉdonon, kvazaŭ vi estus vanta propagandanto de via propra laboro (ne estas tiel, kompreneble, sed tamen povus ŝajni). Por Lajsana albatroso ni ankoraŭ povas lasi 4-5 tagojn kaj atendi ĉu ankoraŭ alvenos pliaj voĉoj al la 4 kiuj jam estas (kiuj kompreneble sufiĉas, sed tie ne necesas hasti). Ĉu vi bonvolas fari la resumeton de Graz por la ĉefpaĝo (mi jam forigis la antaŭan alidirekton de aprilo al marto)? Kaj flanke, tre bone insisti pri uzo de Eo en politikaj diskutoj. Mi certas ke la ardulo kontraŭisraela sen granda problemo povos fari tion, kaj certe ne akceptos iun opinion kiel la mian, kiu tre kondamnas la mortigojn kaj detruojn ĉe la Mediteraneo, sed gvide kulpigas Hamason pri provoko de l'sangoverŝado, uzante civilulojn kiel 'homa ŝildo' (mi ankoraŭ dubas pri amasperfortoj k.s., sed mi ne estas tie). El paca Armenio ne venis agresaj bomboj al Stambulo antaŭ jarcento, kaj ankaŭ Ukrainio ne brutale bombis Rusion en 2021, tial la eventoj ekde okt. '23 estas pli malfacilaj, kvankam kompreneble murdoj de civiluloj ĉiam estas krimo, sed tiel diferencite diskuti kun la ardulo sendube 'stos malfacile (same kompreneble homforkaptoj kaj torturoj de civiluloj ĉiam estas krimo). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:21, 28 mar. 2026 (UTC) :Mi ne scias fari la resumeton. Pri la afero de la genocido, krome mi ne vidas, ke Aidas diris tion kion Cevdet diras, ke li diris. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 00:51, 28 mar. 2026 (UTC) :Cetere, mi ĵus jam faris la resumojn [[Vikipedio:Artikolo de la monato/2026/05]] kaj [[Vikipedio:Artikolo de la monato/2026/06]], ĉar ni provu ne agi ĉiam je la plej lasta minuto. Tamen mi ankoraŭ ne havas koncepton kio povus veni kiel ADLS post junio. Sincere [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:52, 23 apr. 2026 (UTC) ==Universala Kodo de Konduto== Mi menciis vin en ĉi tiu peto al la Komitato de la Universala Kodo de Konduto, kiu temas pri la afero de ruĝaj ligiloj: [https://meta.wikimedia.org/wiki/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Cases/2026/Redlinkphobia_imposed_without_consensus_on_Esperanto_Wikipedia]. Mi ''ne'' akuzis vin pri ajna nun daŭranta problema konduto, kaj sciigas vin nur por eviti ĉian impreson ke mi agas sekrete. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 01:56, 6 apr. 2026 (UTC) :Dankon pro la informo. Mi nek legos nek partoprenos en anglalingva platformo. Mi supozas nur, ke vi turnas vin al ekstera aŭtoritato por decidi pri vikipediaj aferoj. Jen via afero. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 08:30, 6 apr. 2026 (UTC) ::Bedaŭrinde estas hontinda la agado de Arbarulo kaj la persekuto kiun li faras en Esperanta Vikipedio. Li estas TROEGE kritikema kaj malrespektema kaj mi laciĝis esperi ion bonan de li. [[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 12:49, 12 apr. 2026 (UTC) :::{{re|Claudio Pistilli}} "Ni penas forigi protektitajn enhavojn, kiam ni ekscias pri ili" ([[Vikipedio:Aŭtorrajto]]). Mi esperas ke tio klarigas miajn interagojn kun vi. Kaj ĉi tiu afero estas ke Kani (antaŭe, sed nun ne) persekutis enhavon metitan de aliaj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:41, 12 apr. 2026 (UTC) ::::Ĉu vi povas precizigi kiun enhavon mi persekutis aŭ vi aludas nur al rekomendoj ne troigi kreadon de ruĝaj ligiloj kiujn neniu bluigos? Bona konduto estas helpi tiujn kiuj bezonas ĝin, ne pafi el fremdlingva platformo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 17:51, 12 apr. 2026 (UTC) :::::Jes, mi aludas al viaj rekomendoj kaj trudaj forigoj de ruĝaj ligiloj pri menciindaj temoj. Intertempe mi vidas kaj akceptas ke la Komitato rigardas tion kiel "stilon", ne "enhavon". Ankoraŭ validas laŭ mi ke oni ne trudu stilajn regulojn al Vikipedio sen interkonsento. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:59, 12 apr. 2026 (UTC) ::::::Vi volas ke oni trudu nur vian stilon. Pri interkonsento, ĉu vi petis permeson en Alinomendaj artikoloj pri alinomigoj de amaso da japanaj geografiaĵoj al la angla literumado el esperanta literumado. Eble jes, kaj mi mistrafis. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:37, 12 apr. 2026 (UTC) :::::::Pri la japanaj geografiaĵoj, [[VP:NELATINA|nia titolpolitiko]] diras ke oni uzu "alilingvan akceptitan transskribon en latina alfabeto" prefere ol memelpensitan, kaj estas konfirmite ĉe [[Vikipedio:Alinomendaj artikoloj#Japanaj geografiaj nomoj en la Hepburnan sistemon se mankas fontoj]] ke por la japana la plej norma latinigo estas la hepburna. :::::::Pri "trudado", rimarku ke mi neniam metis ligilojn kie laŭ mi ili mankas en enhavo skribita de iu alia, kaj ankaŭ ne metos, se la nigremuloj same respektos ruĝeme redaktitan enhavon. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:20, 12 apr. 2026 (UTC) :::::::Mi ne sciis pri tiu afero, sed mi certe preferus en la Esperanta Vikipedio transskribi japanajn nomojn al Esperanto ol al la angla. Cetere, Monato havas [https://www.monato.be/konvencioj.php#trans sian konvencion] pri tio. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 19:23, 12 apr. 2026 (UTC) ::::::::Mi konsentas kun Lingvano. La problemo estas ke multaj decidoj estas farataj en Vikipedio de malmultaj decidantoj kaj oni ne povas koni ĉiujn tiajn decidojn. Pri la latina alfabeto ni devas memori, ke nek w nek y nek la dugrafoj sh, kh ktp., apartenas al la latina alfabeto. Trudi neklarajn decidojn al kreintoj de artikoloj estas ja trudo. Ĉu estas trudoj de du kategorioj? Ĉu tiuj kiuj plaĉas al mi kaj tiuj kiuj ne plaĉas? En la lastaj monatoj mi kreis pli ol ducent artikolojn kiuj estis ruĝe en [[kolibro]] kaj kreos ankoraŭ ĉirkaŭ centon. Kara Arbarulo, ĉu vi faras ion tian. Se jes, mi komprenas ke vi defendu amasajn ruĝajn ligilojn. Mi ne kredas, ke mi trudis miajn sintenojn kiom vi mem. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:38, 12 apr. 2026 (UTC) == Aŭtomate patrolita de Vikipedio == Saluton. Ĉu vi hazarde scias, kiel vi akiris la trajton "''Aŭtomate patrolita''" en Vikipedio? En multaj artikoloj kiujn mi vidas, ĝi ne estis patrolita ekde, ekzemple, 2018. Ĉu vi scias kiel akiri la funkcion? Dankon. [[Uzanto:YTY76-EO|YTY76-EO]] ([[Uzanto-Diskuto:YTY76-EO|diskuto]]) 08:08, 17 apr. 2026 (UTC) :Ne, mi ne memoras, sed mi supozas, ke tio venis aŭtomate, eble post difinita nombro de korektoj faritaj en diversaj artikoloj. Aparte, mi restas je via dispono. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 08:18, 17 apr. 2026 (UTC) ::Dankon. [[Uzanto:YTY76-EO|YTY76-EO]] ([[Uzanto-Diskuto:YTY76-EO|diskuto]]) 04:24, 18 apr. 2026 (UTC) ==[[La aŭtodafeo de Barcelono (1861)]]== Saluton, mi leteris al la aŭtoro de la artikolo en la Portugala kaj li donis al mi la tutal rajton publikigi en Esperanton. Kiel mi povas sendis al vi ciferece lian leteron. Plej altestime, [[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 19:34, 18 apr. 2026 (UTC) Caríssimo, Cláudio, Louvamos a tua iniciativa e informamos que todos os nossos trabalhos via Luz Espírita estão inteiramente à disposição de todos, agradecendo a confiança e o carinho da nossa audiência. Abraço fraterno de toda Equipe Luz Espírita www.luzespirita.org.br Tre kara Cláudio Traduko: Ni laŭdas vian iniciatemon kaj ni informas ke ĉiuj niaj verkoj laŭ Luz Espirita (nomo de la eldonejo) ESTAS TUTE DISPONEBLAJ al ĉiuj (innteresitoj), kaj ni dankas la konfidon kaj amon pri niaj legadoj. Fratan ĉirkaŭbrakon el nia tuta teamo. www.luzespirita.org.br Mi posedas la originalan tekston en la Portugala kaj mi povas TUJ sendi al vi. En Brazilo, ni havas la koncepton: Disvastigi Spiritismon estas la PLEJ GRANDA KARITO kiun ni faras al ĝi. Mi tre dankas kaj esperas la plenan publikigadon de mia artikolo.[[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 19:45, 18 apr. 2026 (UTC) :Mi jam respondis al vi retmesaĝe kaj en la referenco de remetita teksto, vi povas aldoni la rajtilan leteron de la originala aŭtoro. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 22:10, 18 apr. 2026 (UTC) :: Suficxas diskuti cxe unu loko: [[Uzanto-Diskuto:Arbarulo#La_aŭtodafeo_de_Barcelono_(1861)]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 22:37, 18 apr. 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:32, 28 apr. 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471751 --> :Thanks. I have some ability to communicate in English but not enough. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:45, 28 apr. 2026 (UTC) == [[Dom Eliseu]] y [[Eliseu Maria Coroli]] == Saluton, kara Kani, como estàs? Yo voy bien! Por favor, podrias dar un contextito en estas duas nuevas paginas que he abierto? Te retribuo contextando-te en Italiano y Francés, quando quieres! Muchas gracias por todo. [[Uzanto:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Uzanto-Diskuto:Rei Momo|diskuto]]) 07:33, 14 maj. 2026 (UTC) :Saluton. Ĉiun lundon mi revizias artikolojn enmetitajn dum la pasinta semajno kaj korektas, aldonas, forigas kion mi konsideras taŭga. Krome en esperantlingva Vikipedio, kvankam mi komprenas kaj la francan kaj la italan kaj aliajn lingvojn, mi korespondas nur en Esperanto. Vi ekkontribuis en Vikipedio ekde antaŭ preskaŭ 20 jaroj. Vi havis tempon por ekkuraĝiĝi uzi Esperanton. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 09:47, 14 maj. 2026 (UTC) == Abitura ekzameno en Finnlando == Mi tute ne komprenas, kial estis forigita la artikolo [[Abitura ekzameno en Finnlando]] [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 05:10, 27 maj. 2026 (UTC) :Tion oni decidis kolektive en la respektiva paĝo Forigendaj artikoloj, ĉar oni konsideris ĝin persona redakto sen ajna referenco al fontoj de kie oni prenas tiun informon aŭ alilingva korespondaĵo, kie oni povus konstati la pravecon de la informo, kio estas nepre necesa en Vikipedio. Krome mankas sufiĉa lingvonivelo, ekzemple la vorto "abitura" ne ekzistas en Esperanto ktp. Vi kreas plurajn artikolojn, kiuj postulas tro da laboro al patrolantoj, ĉar ili bezonas plibonigon por adapti ilin al la vikipediaj postuloj. Vi devus rigardi kiel estas artikoloj kreitaj de aliaj vikipediistoj por ĝuste adaptiĝi al la necesa kvalito de la artikoloj. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 09:53, 27 maj. 2026 (UTC) == "Mi vomas" -> bv forbaru == [[:m:Special:CentralAuth/Yrjöän]] -- neakceptebla uzantonomo plus gantopupumado. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:27, 6 jul. 2026 (UTC) :Mi ne komprenas tiun aferon. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 20:49, 6 jul. 2026 (UTC) ::Neniu problemo. Mi solvis la problemon horon poste... simple eĉ mi ne daŭre deĵoras ĉe la komputilo, sed foje faras iujn farojn en la reala vivo... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:07, 16 aŭg. 2026 (UTC) == asembleo de Ekstremaduro == Saluton. Mi mallonge volas atentigi vin pri la eta paĝo [[asembleo de Ekstremaduro]], kiu pretiĝis antaŭ horo. Ĝi sincere dirite nun nur liĝiĝas el du veraj artikoloj (jes ja alidirektiloj, diskutpaĝoj kaj similaj teknikaj iloj ne kalkuliĝas). Post tago mi povas aldoni ŝablonon {{ŝ|orfa}}, sed eble vi ankoraŭ havas ideon, de kiu paĝo eblas ligi la novan artikolan ĝermon. Ekzemple konsiderindus, ĉu eble uzi la okazon kiel instigon fari tekston pri la temo prezidanto de Ekstremaduro ([[d:Q3049413]]) ĝenerale, aŭ ĝerman biografion pri la nuna postenulino María Guardiola ([[d:Q115151208]]) konkrete... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:07, 16 aŭg. 2026 (UTC) :Mi faris aliajn du ligojn. Mi opinias, ke tio estas sufiĉa kaj la artikolo ne estas jam orfa. Estis kvar prezidantoj de la regiono (ne de la parlamento) kaj unu, Ibarra, jam havas kaj artikolon kaj la ligon al la parlamentartikolo. Kiam oni faros la aliajn tri, oni povos fari similajn ligilojn. Krome, mi forigus la nomon de la parlamento en la ekstremadura. Ekzistas nek tio nek la propra ekstremadura kiel lingvo, spite la ekzistadon de ekstremadura vikipedio. Kiel filologo, doktoro pri la fako, instruisto pri lingvo dum kvar jardekoj kaj konanto de la tute regiono, mi povas diri, ke ekstremadura estas nek lingvo nek dialekto, sed nur aro da tre diversaj dialektaj trajtoj, komunaj nenie en la regiono. Mi forigus la tuton de la Esperanta Vikipedio. Tio estas inventaĵo de porlingvaj aktivuloj sen subteno de akademiaj aŭtoritatoj. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:36, 16 aŭg. 2026 (UTC) == Mecenato ka Mecenaso == Saluton, amiko. Du Esperantlingvaj artikoloj iomgrade superkuŝas unu la alian: [[Mecenato]] kaj [[Mecenaso]]. Ŝajnas al mi, ke ambaŭ traktas pri la sama temo. Tamen mi ne scias kiun el la du nomoj pli bone tradukas lian latinan nomon, kaj mi demandas min, ĉu oni kunfandus ilin sub unuopa nomo. Mi vidas, ke vi kontribuis antaŭ ok jaroj al [[Mecenaso]]. [[Uzanto:Objectivesea|Objectivesea]] ([[Uzanto-Diskuto:Objectivesea|diskuto]]) 14:11, 7 okt. 2026 (UTC) cmc9hz49des7oxlxgbpdhnr912mlh75 9489954 9489953 2026-10-07T14:12:06Z Objectivesea 3650 /* Mecenato ka Mecenaso */ 9489954 wikitext text/x-wiki ==Alilingvaj ligiloj== <pre> ?action=purge {{Div col|cols = 3}} *tiel *tri *kolonoj {{Div col end}} {{Trad|en|Voltaire|113309885}} : Re|iu </pre> polurinda|la nuna teksto ktp|montri=ne <pre> {{Prisupre|pri=rivero en Usono|samnoma rivero en Kanado|Misisipo (Kanado)}} {{Prisupre|apa=Tbiliso}} {{AliaSignifo|Tbiliso}} </pre> ref name="kongreslibro" ref group="noto" Informkesto urbo|regiono-ISO=FR mankas fonto Vikipedio:Landonomoj kun flageto apartigila paĝo|Johano de Aŭstrio (apartigilo) |sen banderolo= jes |forigita = <!-- jes ne atendante --> |kialo de rezulto = <!-- kialo kaj/aŭ subskribo --> kaj skribu iun sencan tie, ekzemple |forigita = jes |kialo de rezulto = kun kvar poraj voĉoj kaj neniu kontraŭa. "Jes" igas la keston esti verda, "ne" igas gxin rugxa, "atendante" blua, kaj mi mensas ke plu estas "parte" kiu igas flavan keston. == SAT == Certe vi bone agos kiel administranto, kaj lernos ĉiun trukon paŝon post paŝo, kiel ankaŭ faris mi kiu ĉiam konsideris min redaktanto kaj nenia administra aŭ teknika homo. Kaj ni ĉiukaze jam estas en proksima kontakto - estos simple bone foje mem povi puŝi butonon kaj ne nur demandi kolegon pri tio. Sed alia demando: Vi estas membro de SAT, ĉu? Ĉu vi havas ajnan ideon kiel statas la asocio? Min iom malkvietigas ke la retejo satesperanto.org aspektas tute morta, kaj multaj valoraj retpaĝoj ne estis ĝustatempe arkivigitaj en la [[interreta arkivo]] - tio povas esti nur teknika problemeto, sed iom maltrankviligas... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:51, 26 jul. 2023 (UTC) :Jes, mi estas membro de SAT, kaj ĝia retejo suferis gravan ĵusan atakon same kiel aliaj francibazitaj retejoj de esperantlingvaj asocioj. Kelkaj jam restariĝis kaj nun oni klopodas por restarigo de la SAT-retejo. Temas pri teknika ne problemeto, sed problemego. Pri la asocio mem, ĝi bone fartas. Ĵus finiĝis ĝia lasta kongreso en Kastelo Greziljono, pri kio oni povas informiĝi en [[96-a SAT-Kongreso 2023]]. Vi eĉ povas serĉi min en la foto. Mi salutas. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:59, 26 jul. 2023 (UTC) == Administriĝo == Mi gratulas vin pro via administriĝo. Mi hieraŭ fermis la baloton, sed teknike nur nun havis tempon vere doni al vi la administrajn rajtojn. Nun vi povas ekbalai! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 05:02, 7 aŭg. 2023 (UTC) :[[Dosiero:Horse Hair Sweeper Scurge.jpg|eta|Jen via [[balailo]] kiel administranto.]] Ankaŭ mi gratulas pro la administrantiĝo! Amike, —<span style="background-color:LightYel;">[[User:Super nabla|<span style="font-family:Lucida Handwriting;color:LightBlue;">'''Super '''</span><span style="font-family:Lucida Console;color:LightSkyBlue">'''nabla'''</span>]][[User talk:Super nabla|🪰]]</span> 17:55, 6 aŭg. 2023 (UTC) ::PS: Mi ĵus kreis en la komunejo novan kategorion ''World Esperanto Congress 2023'' (bedaŭrine anglalingva kiel la aliaj komunejaj kategorioj pri UK-oj) kaj tien metis unuan foton de vi. Se vi havas pliajn fotojn, mi petas vin mem enordigi ilin al la tutfreŝa kategorio.[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 05:19, 7 aŭg. 2023 (UTC) : Saluton Kani, ankaŭ ricevu miajn gratulojn pro tiu balailo. Bedaŭrinde, mi ne alvenis ĝustatempe por voĉdoni por vi, sed vi havas mian subtenon. --[[Uzanto:Alzinous|Alzinous]] ([[Uzanto-Diskuto:Alzinous|diskuto]]) 08:48, 7 aŭg. 2023 (UTC) ::Dankon. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:27, 7 aŭg. 2023 (UTC) == Biharo == Saluton! Intertempe pretas jam 20 urboj, la kompleta listo haveblas ĉiam: https://eo.wikipedia.org/wiki/Kategorio:Urboj_de_Biharo sed tio estas nur la duono. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 13:34, 9 aŭg. 2023 (UTC) == vikidatumo kaj alinomigo == Saluton Estimata Kani, se mi rajtas peti de vi, kiam vi alinomigas artikolon bonvolu ankaŭ kontroli la "Ero en Vikidatumoj" kies ligilo aperas ĉe la desktro de la artikolo. Kiam oni alinomas tiam necesas fari la samon ankaŭ en vikidatumoj! Mi antaŭdankas Vin. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 11:14, 10 aŭg. 2023 (UTC) == Marc van Oostendorp == Saluton Kani. Kiel vi? Ĉu vi jam revenis hejmen? Lastatempe mi okupiĝas pri biografioj de [[Akademio de Esperanto|akademianoj]]. Ĉi-semajne mi redaktadas la paĝon pri [[Marc van Oostendorp]]. Hieraŭ iom neatendite okazis: IP-ulo alvenis kaj forigis la oficialan retejon de van Oostendorp ({{diff|diff=8285133|teksto=vidu ĉi tie}}). Ŝajne, la IP estas de Luksemburgio. Kion tio signifas, laŭ vi? Ĉu ni ree enigu la oficialan retejon? Ĝis, —[[User:Super nabla|<span style="font-family:Lucida Handwriting;color:DarkKhaki;font-size:8pt;">'''Super'''</span> 𓆦 <span style="font-family:Lucida Console;color:#32CD32;text-shadow:Khaki .3em .3em .3em">'''nabla'''</span>]][[User talk:Super nabla|🍃🪰🍃]] 00:47, 22 aŭg. 2023 (UTC) :{{{farite}} Ha ne, ne zorgu. La ligilo estis redunda (duobla). Ĉio en ordo. —[[User:Super nabla|<span style="font-family:Lucida Handwriting;color:DarkKhaki;font-size:8pt;">'''Super'''</span> 𓆦 <span style="font-family:Lucida Console;color:#32CD32;text-shadow:Khaki .3em .3em .3em">'''nabla'''</span>]][[User talk:Super nabla|🍃🪰🍃]] 00:50, 22 aŭg. 2023 (UTC) == Bazelo == Saluton Kani. La 5-an de novembro 2016, jam antaŭ longega tempo, vi aldonis al la artikolo pri [[Bazelo]] la frazon :"La [[Paco de Bazelo]] en [[1795]] provizore finis la militon inter la ''[[Unua Respubliko de Francujo]]'' (alidirektilo al la paĝo [[Unua Respubliko de Francio]]) kaj ''[[Prusujo]]'' (alidirektilo al la paĝo [[Prusio]])." Vi ne estis la ĉefa redaktinto de la teksto, la baza versio estis de Didi Weidmann, kiu en la unua versio de 2008 metis frazojn kiel "Bazelo situas ĉe ambaŭ flankoj de la rivero [[Rejno]], proksime de la landa triangulo kun [[Francio]] kaj [[Germanio]] [...]" - kaj evidente uzis landnomojn laŭ la finaĵo "-io". Laŭ la vikipedia interkonsento pri landnomaj variaĵoj en artikoloj la pluaj aldonaĵoj laŭeble sekvu la saman landnoman principon kiel la baza teksto, despli ke la formoj kun finaĵo "-ujo" ĉiukaze estas nur alidirektiloj, kiuj sendas al paĝoj kun finaĵoj "-io". Ĉu vi intence metis la variaĵojn de finaĵo "-ujo", aŭ ĉu tio okazis nur rapidete, sen vera pripenso? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:06, 1 sep. 2023 (UTC) :Foje mi sekvas tendencon konsideri landnomojn kun -ujo, kiel indiko al historia pasinteco, kaj tiel diferencigi ekzemple inter Ĉinujo kaj Ĉinio, Hispanujo kaj Hispanio ktp., kvankam mi konmprenas, ke tio ne estas oficiala decido. Ĉe Bazelo tamen la historieco ne estas tiom pasinteca kaj eble regu la unuformeco. Plej taŭge vi mem decidu pri la ĝustaj terminoj; mi absolute ne kontraŭos. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:03, 2 sep. 2023 (UTC) == Stenius == Kial ci forigis la artikolojn Jakob Stenius senior kaj Jakob Stenius junior? [[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.19.219|46.132.19.219]] 22:09, 5 sep. 2023 (UTC) :Ĉar vi nek kreis internajn ligilojn nek ligis la artikolojn al aliaj lingvoj. Ĉar vi ne sekvas rekomendojn de aliaj vikipediistoj. Ĉar estis multaj lingvaj eraroj. Ĉar vi ne volas krei akcepteblajn artikolojn kaj laborigas aliulojn por ripari viajn fuŝaĵojn. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 22:16, 5 sep. 2023 (UTC) == Peto kunvoĉdoni == En la diskutejo pri [[Vikipedio:Forigendaj artikoloj#499 redundaj paĝoj|eble forigendaj artikoloj]] diskutiĝis la bezono havi duan roboton kun administraj rajtoj, por forigi grandan kvanton da forigendaj tekstoj aŭ ĉi tie alidirektiloj, post decido de laŭorda diskuto, ĉar normala roboto ne rajtas forigi ajnan eron kaj administrantoj sen roboto bezonus tagojn da monotona forĵeto antaŭ ol la monto estus forigita. Mi publike petis LiMr, ĉu li pretus funkciigi sian roboton por tiaj petoj, sed ankoraŭ necesas [[Vikipedio:Administrantoj/kandidatoj/LiMrBot|voĉdoni pri tio]], kaj la voĉdonon ĝis nun preskaŭ neniu atentis. Tial mi petas vin pripensi kaj kunvoĉdoni. Ĉu bone? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:18, 21 sep. 2023 (UTC) ==Propono kunigi [[Infano]] kaj [[Infanaĝo]]== Saluton! Mi ĵus faris proponon ĉe [[Vikipedio:Kunigendaj artikoloj]]. Vi ŝajne malakceptis similan proponon antaŭ ok jaroj ĉe [[Diskuto:Infanaĝo]], sed mi ne bone komprenas kial - ĉu vi volas komenti pri via nuna opinio? [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:58, 20 okt. 2023 (UTC) ==Ida L. Cummins== Mi rimarkis, ke vi forigis la paĝon "Ida L. Cummins" kun la rezonado: Ĝ6. Ĉu vi povus klarigi kial ĝi estis forigita. [[Uzanto:Rorr404|Rorr404]] ([[Uzanto-Diskuto:Rorr404|diskuto]]) 15:48, 21 okt. 2023 (UTC) :Mi ne povas memori, ĉar mi foje forigas artikolojn pro tre diversaj tialoj, ekzemple se ili estis tradukitaj per aŭtomataj tradukiloj kaj ne korektitaj, se ili havas tro da eraroj kaj neniu tuj korektas ilin, se ili ne atingas minimumajn postulojn, ekzemple tri plenaj frazoj. Ekzemple vi kreis la artikolon [[Geventepe (Karayazı)]] kun nur unu frazo (anstataŭ almenaŭ tri), pasis preskaŭ du monatoj kaj ankoraŭ oni atendas la duan frazon. Vi mem konfesas, ke vi povas "komuniki per baza nivelo de Esperanto". Ĉu vi opinias, ke oni povus fari tion en alilingva vikio, ekzemple en la anglalingva vikio? [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 16:48, 21 okt. 2023 (UTC) == Orfigo de «Commons» == Saluton, Kani. Kiel vi? Ĉu vi konsentas pri {{diff|diff=8412095|teksto=ĉi tiu modifo}} de mia roboto, kiu ŝanĝis {{ŝ|Commons}}-on al {{ŝ|Projektoj}} sen parametroj? * Malnova versio: [[Speciala:daŭra ligilo/8356014#Eksteraj ligiloj]] * Nova versio: [[Speciala:daŭra ligilo/8412095#Eksteraj ligiloj]] Notu, ke en la nova versio la ligilo al la bildgalerio en la «Vikimedia Komunejo» malaperis; tamen tiu bildgalerio ne ekzistas, ĉar [[:c:San Andrés y Sauces]] estas simpla alidirekto al [[:c:Category:San Andrés y Sauces]]. Kion vi pensas pri tio? —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 18:01, 24 okt. 2023 (UTC) :Mi komprenas absolute neniom prie. Ĉefe mi dezirus kompreni la rezultojn de tiu ŝanĝo, sed mi supozas, ke miaj teknikaj kapabloj estas limigitaj. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:30, 24 okt. 2023 (UTC) ::😁 Per aliaj vortoj: en la kadreto kiu troviĝas dekstre en [[Speciala:daŭra ligilo/8356014#Eksteraj ligiloj]] oni vidas du ligilojn (la unuan nomatan «San Andrés y Sauces en la Vikimedia Komunejo», la duan nomatan «Kategorio San Andrés y Sauces en la Vikimedia Komunejo»), sed ili ambaŭ ligas al la sama paĝo do estas ''redundaj''. En la nova versio [[Speciala:daŭra ligilo/8412095#Eksteraj ligiloj]] restis nur unu ligilo (nome, «Kategorio San Andrés y Sauces en la Vikimedia Komunejo»), kaj mi forigis la alian. —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 19:08, 24 okt. 2023 (UTC) == Elstaraj bildoj == Saluton Kani. Lastatempe mi ŝanĝis mian agadon en VP: mi ne plu verkas novajn artikolojn (intertempe), sed iom-post-iome mi klopodas korekteti jam-ekzistatajn paĝojn verkitajn farde aliuloj. Mi aktivas nur vespere kaj, interalie, mi klopodas enmeti en nian VP-on ''elstarajn bildojn'', kredante, ke pli kvalitaj bildoj kontribuos al pli bona VP. La listo de la bildoj kiujn mi emas enmeti troviĝas en mia provejo [[Uzanto:Super nabla/Enmetindaj elstaraj bildoj]], kiun mi ĝisdatigas de tempo al tempo. Multaj bildoj temas pri birdoj, kaj multaj el tiuj birdoj ankoraŭ malhavas paĝon en nia VP. Ĉar pasintece vi tre interesiĝis pri birdoj, mi pensis informi vin pri mia agado: se vi volas, vi povas kontribui kreante la ne-ekzistatajn paĝojn aŭ enmetante la orfajn bildojn en kelkan artikolon. Mi rajtigas vin modifi mian propran paĝon [[Uzanto:Super nabla/Enmetindaj elstaraj bildoj]], se tio necesas. Ĝis ĝis! Amike, —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 11:52, 3 nov. 2023 (UTC) :Dankon. Jes, mi interesiĝas; mi vidas, ke la jam ekzistintaj artikoloj havas jam tiujn bildojn. Pri la ekzistontaj artikoloj, ja mi planas aliri tiun kampon iam. Mi esperas uzi tiujn bildojn.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:51, 3 nov. 2023 (UTC) == Bak Giwan == Saluton Kani. La paĝo pri [[Bak Giwan]] jam ekzistas. Vidu la propono pri kunuigo en [[VP:KA]]. —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 22:28, 6 nov. 2023 (UTC) :Dankon pro la averto. Diable kun tiuj aziaj nomoj. Ŝajne estis la sama akademiano kiu metis la novan artikolon. Nun mi devos kunigi ambaŭ. --[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 22:32, 6 nov. 2023 (UTC) == Amerika Blanka ibiso == Saluton Kani! Koncerne artikolon [[Amerika blanka ibiso]], ĉu [[Magvaria cikonio]] povas esti taŭga alternativo al "Amerika cikonio"? Mi estas kompleta laiko koncerne birdojn kaj ne volas fari eraron. [[Uzanto:Dominik|Dominik]] ([[Uzanto-Diskuto:Dominik|diskuto]]) 10:32, 7 nov. 2023 (UTC) :Dankon pro la averto. Fakte temas pri [[Amerika mikterio]], kiu ĝuste adaptas la sciencan nomon ''Mycteria americana''. Solvite.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:39, 7 nov. 2023 (UTC) == Mia kandidatiĝo en Vikivortaro == Saluton kara! Mi decidis kandidatiĝi kiel administranto je Vikivortaro. Vi povas esprimi vian opinion ĉi tie: [https://eo.wiktionary.org/wiki/Vikivortaro:Kandidatiĝoj#Dua_administranto-kandidatiĝo_RG72 ] [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 15:45, 12 nov. 2023 (UTC) : RG72 jam delonge havas personan problemon pri mi tute nerilata al vikioj, kaj ripete tre agreseme atakas min: [https://eo.wiktionary.org/w/index.php?title=Vikivortaro%3ADiskutejo&diff=901026&oldid=901025] [https://eo.wiktionary.org/w/index.php?title=Uzanta_diskuto%3ATaylor_49&diff=1185333&oldid=1184939]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:29, 13 nov. 2023 (UTC) == Interesa diskuto == Saluton kara! Antaŭ kelkaj tagoj komenciĝis [[VP:Administrantoj/forigo de rajtoj/RG72|interesa diskuto]] pri kies rezulto mi tre scivolas, ĉar tiaĵoj ofte okazas nun en la mondo kaj estos interese vidi, ĉu ankaŭ Esperantujo tion spertos. Via opinio estas bonvena. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 12:07, 27 nov. 2023 (UTC) == Malfaroj == Pardonon pro maltrankviligi vin. Mi estas ĉi tie, ĉar mi vidis ke la uzanto {{ping|Fenikals}} malfaris tri-foje mian intervenon en la maladministrantiĝa proceduro, sen doni ajnan kialon en la resumo aŭ ie ajn: [[Speciala:diff/8481661/8481424]]. Per la malfaritaj intervenoj, mi simple strekigis voĉdonon de uzanto kiu malrespektis regulojn de voĉdonoado (ri ne klarigis la kialon de la voĉdono); mi eĉ indikis la paĝon kie legeblas, ke oni nepre devas argumenti iamniere sian voĉdonon (ne sufiĉas enmeti {{ŝ|por}} aŭ {{ŝ|kontraŭ}}). Ĉar la uzanto Fenikals jam venas de semajno en kiu li atakis aliajn uzantojn surbaze de etno (ruslingvanoj en Vikipedio estas laŭ li «[[Speciala:Diff/8476632|diablaj kaj stupidaj]]») kaj mia [[Uzanto-Diskuto:Fenikals#Esprimmaniero|klopodo mediacii kun li]] malsukcesis ĉar li ne respondas al mesaĝoj, mi nun petas ke ''vi'' mediaciu kun ĉi tiu uzanto por re-starigi ordon. Ĉi tiu estas mia lastlasta provo kunlabori konstrue kun li, antaŭ mi malfermu sekcion en [[VP:PU]] kie mi petos semajnan forbaron pro malrespekto de kondutkodo. Dankon. —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 17:16, 30 nov. 2023 (UTC) :Mi tute samopinias kun vi. Mi ne klopodos por mediacii, ĉar mi supozas, ke tio maleblos. Li interesiĝas pli pri redaktomilitoj ol pli solvo de problemoj. Vi jam tion konstatis. Kaj mi ne estas en meza sinteno. Mi preferas iri al PU. Li forigis tekstojn ankaŭ de aliaj. Kaj detruas pli ol konstruas. Mi proponus dusemajnan forbaron. Laŭ mi, ĉefaj eblaj mediaciantoj povus esti Tlustulimu (ŝajne preskaŭ malaperinta) kaj Thomas Pusch (saĝe dediĉita al kreado anstataŭ al polemikado). [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 17:52, 30 nov. 2023 (UTC) :: Uzantoj, kiuj faris pli ol 40 de redaktoj, rajtas voĉdoni.--[[Uzanto:Fenikals|Fenikals]] ([[Uzanto-Diskuto:Fenikals|diskuto]]) 18:08, 30 nov. 2023 (UTC) :::«[[Vikipedio:Administrantoj/forigo de rajtoj|argumetante pri la kialo]]» {{ping|Fenikals}} Dankon. —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 19:08, 30 nov. 2023 (UTC) :::: Inicianto devas fari argumentiĝi sian pozicion (mi faris tiun), sed ne voĉdonanto.--[[Uzanto:Fenikals|Fenikals]] ([[Uzanto-Diskuto:Fenikals|diskuto]]) 19:14, 30 nov. 2023 (UTC) :::::Nu bone, konsentite. —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 22:55, 30 nov. 2023 (UTC) == Barataj urboj == Saluton! Mi vidis kaj dankas vin, ke vi helpis min en barataj urboj. Sed mi mem povas fari ilin. Male mi ne povas/rajtas korekti hungarajn urbojn, helpu min ilin fari. Iru [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Kategorio:Urboj_de_Hungario&pagefrom=Ny%C3%ADrmada#mw-pages]. Tie vi trovas malsupre dekstre la hungarajn ĉapelitajn literojn. Tre ĝenas min tiu ordo. La laboro estas simpla (supozeble). Iru al [[Érd]], poste redaktu la kategorion tiel, ke la urbo estu Erd kaj ne Érd. Poste la urbo aŭtomate hejmenvenos al E-litero. Espereble ĝi sukcesos, post Érd estas ankoraŭ 5 ĉapelitaj urboj, bonvolu same tiel agi (ne estu ĉapeloj). --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 12:57, 5 jan. 2024 (UTC) :Mi ne bone komprenas. Mi ne scias redakti modife la kategoriojn. Sed oni povas alinomi la titolon de la paĝo, kaj tion vi povas fari. Se vi ne scias, mi pretas lernigi tion. Aŭ eĉ mem fari la taskon. Poste en la redakto de la paĝoj vi povas klarigi pri la aferon; tio signifas, ke la hungaraj signoj malaperos de la titolo. Tio okazas ankaŭ en multaj aliaj kategorioj kaj aŭtomataj listoj. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 00:01, 6 jan. 2024 (UTC) ::Dankon, tion mi ne elektas, ili restu sen --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 03:31, 6 jan. 2024 (UTC)ŝanĝo. == [[Aero senpaga]] == Saluton, Kani. Mi fakte antaŭsupozis, ke la titolo suspektigos aliajn vikipedianojn. Mi mem ja komprenis ĝin kiel vi antaŭ ol legi la libron. Verŝajne jes estas vortludo pri la dusenceco de ''free''. Tamen la senco laŭvorte celita ene de la libro estas la senco "senpaga". Temas pri ŝildo en aŭtogaraĝo, kiu reklamas "aeron senpagan", supozeble pumpotan en aŭtajn radojn. Mi enmetis la originalan citaĵon kiel noton en la viki-kodo de la artikolo. Do mi elektis "senpaga" unuavice tial, ke ĝi estas la laŭvorta senco, kaj duavice ĉar ĝi ankaŭ estas pli aplikebla al la metafore celita aero de la veturo, ol "libera" al la aero de la garaĝa pumpotubo. La teksto plurfoje reliefigas, ke la ĉefrolulo kaj ŝia patro kutimiĝis pagi (kaj kapabli pagi) por ĉiu ajn servo. Verŝajne tial la reklamo de "aero senpaga" tiel impresas ilin. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:12, 8 jan. 2024 (UTC) :Dankon. Jes, tute mi eraris opiniante nekonante la aferon. Ĉiuokaze mi sekvus la kutiman ordon Senpaga aero, anstataŭ Aero senpaga, kiu ankaŭ eblos konsiderinte, ke la propono estas "aero". [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 13:39, 8 jan. 2024 (UTC) ::Mi sentis ke la ordo kun postmetita adjektivo estas pli taŭga kaj por la laŭvorta senco de "free air" (sur reklamŝildo) kaj la metafora. Tial mi certe uzus ĝin, se mi verkus tradukon de la romano en Esperanton, kaj deziris uzi ĝin ankaŭ ĉi tie. ::Unue mi sentis, ke mi jam iam legis en Esperanto tiajn ŝildojn, aŭ priskribojn de tiaj ŝildoj, kaj ili uzis la ordon "_____ senpaga". (Efektive nun mi trovas ekzemplon en la ''Fundamenta Krestomatio'' [https://tekstaro.com/t?nomo=fundamenta-krestomatio-nez&id=fknez243&ignorifremdajhojn=0&uzistreketojn=0&uskle=0&serchesprimo=senpaga&tuj=1#fknez243].) Mi supozas ke oni povas senti ke ne temas vere pri substantiva frazero, sed pri mallongigo de plena frazo "Aero estas senpaga", aŭ simple ke la adjektivo estas tre forte emfazinda; ja estas evidente, ke oni liveras aeron, sed tio estas sciigenda, ke oni liveras ĝin senpage. En la angla, male, oni malofte aŭ neniam renkontus ŝildon kun la ordo "Air free". ::Ankaŭ en la metafora senco, ke oni veturas tra senpaga/libera aero, ŝajnas al mi ke la substantivo estas banala kaj la emfazo apartenas tre forte al la adjektivo, kaj tial la adjektivo estas postmetinda. Oni povas kompari la ne tre detalajn komentojn de PMEG pri la temo ĉe [https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/frazpartoj/o-vortaj_frazpartoj.html#i-d7s]. ::Sed mi konscias, ke tiuj argumentoj estas parte subjektivaj, do se vi konfirmos ke via prefero ne estas ŝanĝita post pripensi ilin, mi volonte cedos. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:00, 9 jan. 2024 (UTC) :::Mi sentas, ke ambaŭ ordoj taŭgas. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:24, 9 jan. 2024 (UTC) == Nomoj de arabaj literoj == Mi ŝatas viajn artikolojn pri arabaj literoj, sed iliaj titoloj ŝajnas al mi iom malpraktikaj: la titolon [[Ḫāʾ]], ekzemple, mi apenaŭ povas tajpi aŭ prononci, kaj eĉ legi ĝin estas malfacile sen lupeo. La literoj de la [[hebrea alfabeto]] havas oportunajn nomojn en Esperanto. Laŭ mi, ni havu tiajn nomojn ankaŭ por la arabaj literoj. Bedaŭrinde ne estas evidente, kio estus tiuj nomoj, sed kelkaj el ili eble estas facile diveneblaj. Kion vi opinius, ekzemple, pri movado de [[Álif]] al [[Alif (araba litero)]]? [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 16:22, 17 jan. 2024 (UTC) :Mi supozas, ke necesas pli detala studado fare de fakulo kiu almenaŭ bone konu la araban. Mi iomete lernis. Mi opinias, ke la aldona krampo utilas nur se nepras. Ekzemple por [[alif]] taŭgus tiel, sed nun ĝi estas alidirektilo netaŭga, do, povas iĝi la ĝusta nomo de la litero. Aliaj literoj laŭ via proponita kadro postulus cerbumadon. Ekzemple mi ne povas prononci, kaj neniu facile, la literon ho malantaŭ konsonanto, tav havas tute maltaŭgan finan literon, tet estas inventaĵo, la diferenco inter kaf kaj qaf kapdolorigis min sed mi certas, ke kof estas tute maltaŭga, kaj finfine ankaŭ vav estas maltaŭga ĉar vo tute ne ekzistas en araba, sed ja ekzistas u longa kaj u mallonga, do povus estis ŭaŭ aŭ uaŭ, kio ja respegulas la araban prononcon. Alternativo estus serĉi finaĵojn en -o, same kiel en Esperanta alfabeto aŭ [[greka alfabeto]], el kiuj kelkaj, sed ne ĉiuj, estas en [[PIV]]. Tio donus alifo, bao, tao ktp. Sed resume, mi postulus aŭ fakulon aŭ referencojn en iu dulingva vortaro, alitipa publikigaĵo aŭ simile. Dume mi ne aprobas grupan alinomadon kaj pretas interkonsenti pri unuopaj solvoj kun fakulo. Por la artikolo [[araba alfabeto]] mi nur tradukis el la hispana, kiun mi pli bone komprenas, sed ne pretas malferme proponi esperantigon laŭ mia plaĉo. Ni restu en kontakto.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:16, 17 jan. 2024 (UTC) : Scio de la araba certe helpus, sed tio estas nur unu flanko de tre multflanka demandaro. La parentezo verŝajne ne ĉiam necesas, sed verŝajne ja en multaj okazoj, ĉar temas pri mallongaj vortoj, kiuj probable havas aliajn signifojn. Se oni unue kreus version kun parentezo, ne estus malfacile poste movi ĝin al versio sen parentezo, do oni ne devas decidi pri tio en la komenco. Certe multaj el la proponoj estas tre pricerbumindaj; la formoj ''tha'' kaj ''dhal'' estas speciale dubindaj. (La lasta eble pensigas pri hinda manĝaĵo!) Sed la formoj ''tet'', ''kof'' kaj ''vav'' jam ekzistas kiel nomoj de hebreaj literoj, kaj eble ankaŭ kiel nomoj de literoj en aliaj semidaj skriboj, do la problemo ne estas "inventaĵo"; la problemo estas miksado de du sistemoj; sed eble tio estas bona kompromiso: uzi la arabajn nomojn, kiam ili taŭgas, sed uzi la nomojn el aliaj semidaj lingvoj, kiam la arabaj nomoj ne estas rekte uzeblaj en Esperanto? Tamen, tute konkrete, ĉu movo de [[Álif]] al [[Alif (araba litero)]] ŝajnas farinda unua paŝo? Ĉu simple forigi la neesperantajn kromsignojn, kiuj ne estas necesaj por distingi la nomon de aliaj literoj? [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 22:46, 17 jan. 2024 (UTC) ::Mi jam diris, ke mi preferas simple [[Alif]]. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 22:49, 17 jan. 2024 (UTC) : Farite. Ĉu nun movi [[sīn]] al [[sin (araba litero)]] kaj [[šīn]] al [[ŝin (araba litero)]]? La parentezoj necesas, laŭ mi, ĉar [[sin]] estas apartigilo kaj [[ŝin]] estas ankaŭ hebrea litero (kaj nun apartigilo). [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 23:41, 17 jan. 2024 (UTC) ::En ordo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 23:50, 17 jan. 2024 (UTC) :::[[Ĝim]] kaj [[Dal]] povas esti tiel.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 00:20, 18 jan. 2024 (UTC) : Kaj [[sad (araba litero)]], [[dad (araba litero)]], [[lam (araba litero)]], [[mim (araba litero)]], [[nun (araba litero)]] tiel? [[SAD]] kaj [[NUN]] jam estas apartigiloj. La aliaj supozeble ŝanĝiĝu en apartigilojn, ĉar la nunaj paĝoj ([[Dad]], [[Lam]], [[mim]]) estas pri ne tre famaj aferoj. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 09:37, 18 jan. 2024 (UTC) ::Kvar bonas, dum [[mim]] eblas senparenteze. Se vi konsideras, ke iu apartigilo povus ekhavi (apartigilo), tiel oni povus liberigi la titolon por litero. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:24, 18 jan. 2024 (UTC) :Farite, mi kredas. Ĉu [[zaj]], [[ajn]], [[gajn]] sen parentezoj, kun nova [[Zaj (apartigilo)]]? [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 11:51, 18 jan. 2024 (UTC) ::[[zaj]] estis nur alidirektilo al kodotabulo, tial la triopo estas disponebla. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:01, 18 jan. 2024 (UTC) : Farite. Kaj la sekva grupo povas esti ses duliteraj arabaj nomoj, kiuj ŝajnas uzeblaj en Esperanto: [[ba]], [[ĥa]], [[ra]], [[za]], [[fa]], [[ja]]. Ni bezonas la parentezon ĉe ĉiu el ili. Kvin el ili jam estas apartigiloj, sed [[ĥa]] nun sendas al [[Ĥa (cirila alfabeto)]], do ĝi ŝanĝiĝu en apartigilon. Ĉu bone? [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 13:16, 18 jan. 2024 (UTC) ::Bone. Ankaŭ [[kaf]] eblas. Ne estante alidirektilo, [[qaf]] en serĉilo alidirektas al nuna [[Qāf]], sed mi dubas pri la konveno tuŝi ĝin, pro la ekzisto de q kaj pro jam utileco de [[qaf]]; tamen eblus teknike alinomi al [[Qaf]].[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 13:28, 18 jan. 2024 (UTC) : Bone. Nun ni atingas la pli malfacilajn literojn. Du nomiĝas proksimume ''ta'', kaj du nomiĝas proksimume ''kaf''. Mia propono por distingi ilin estas prunti la nomojn, kiujn oni uzas en aliaj semidaj lingvoj: ''tav'', ''tet'', ''kof'', ''kaf''. Tiuj nomoj estas jam certagrade establitaj en Esperanto kiel nomoj de hebreaj literoj (ekzemple https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/neoficialaj_vortetoj.html), sed ili certe estas aplikeblaj ankaŭ al aliaj semidaj literoj (fenicaj, arameaj, ...). Do apliki ilin al la arabaj literoj ne ŝajnas tro radikala paŝo. Ĉu ni do movu artikolojn al [[tav (araba litero)]], [[tet (araba litero)]], [[kof (araba litero)]], [[kaf (araba litero)]]? [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 14:59, 18 jan. 2024 (UTC) ::Pri aliaj semidaj lingvoj mi tute ne scias, sed pri la araba mi nur iomete konas. Tiukadre mi tute opozicias al uzado de kof kaj tav, kies nomoj estus nek arabaj nek esperantlingvaj. Solvon nun mi ne vidas. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:27, 18 jan. 2024 (UTC) : Nu, ni cerbumu dum kelka tempo kaj eble demandu al araboj, kiam okazo prezentiĝos. Laŭdire kelkaj parolantoj de la araba ne distingas ĉiujn konsonantojn en sia ĉiutaga parolado: kiel ili do diras literumojn? Ĉu la vortoj ''tav'', ''tet'', ktp estas konataj almenaŭ de kleraj araboj kiel nomoj de literoj, aŭ ĉu ili havas aliajn tute maltaŭgajn signifojn en la araba? Ĉu araboj havas siajn proprajn nomojn por literoj en aliaj lingvoj? Kaj tiel plu. Tiaj demandoj eble spronos ideojn. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 21:23, 18 jan. 2024 (UTC) == Re:Poŝtkarto == Saluton, kara Kani. Pardonon pro la malfrua respondo. Mi feliĉas ĉar vi ricevis la poŝtkarton. Mi ĵus sendis al vi retmesaĝon kun mia privata retadreso. Ĝis! —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 23:39, 31 jan. 2024 (UTC) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2023 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2023 you '''[https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2023_(all) were one of the top medical editors in your language]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdWfjVFbDO4ji-_qn2SsAgdCflhcOZychLnr1JUacsPaBr1eA/viewform Consider joining for 2024]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translation of health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [https://mdwiki.org/wiki/User:Doc_James <span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 22:25, 3 feb. 2024 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2023&oldid=26173705 --> == Alinomigoj de japanaj gubernoj kaj urboj == Mi ĵus en [[Diskuto:Gubernio Saitamo]] stumblis pri la maniaj kaj ne bone diskutitaj alinomigoj de japanaj gubernioj kaj urboj el novembro 2020 de la nova [[:uzanto:resoneko|uzanto resoneko]], kaj nur post kiam mi metis mian bremsan proteston, ke tiom klara tute ne estas la situacio, a) rememoris ke antaŭ ekzakte jaro mi jam havis similan proteston en la paĝo [[Diskuto:Saitamo (urbo)]], kaj b) nur tiam rimarkis ke ankaŭ vi jam fine de 2020 provis kontakti lin. Kiel mi ĝis nun vidas, li neniam skribi eĉ unu esperantan frazon, sed nur alinomis, kaj ofte kopiis en la resumon la kompletan artikolan titolon [[Esperantigo de vortoj el japana fonto]]. Ĉu vi en iu paĝo aŭ eventuale en privata retpoŝto, kiun la eble timida kolego sendis al vi indivudue, vidis nur unu memfaritan esperantlingvan frazon de tiu kolego Resoneko? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:08, 1 mar. 2024 (UTC) :Mi memoras pri la amasa alinomado, klopodoj por kontakti la aŭtoron kaj manko de respondo. Mi tute ne memoras ĉu iam tiu respondis iel. Vere oni devas protekti kontraŭ snajperoj. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:55, 1 mar. 2024 (UTC) ::Dankon pro la informo. Mi ankoraŭ kontaktis salatonbv, kiu ekde decembro 2023 ne redaktis en vikipedio, sed mi tamen atingis lin, kaj mi jam unuajn pli-malpli 100 mizerajn paĝojn entute levis al levo de minimuma artikola ĝermo. Mi eĉ dubas ĉu nun necesas protekti la paĝojn kontraŭ maniuloj, ĉar post kiam resoneko ne plu aktivis, neniu plu interesiĝas pri paĝoj pri japanaj gubernioj kaj urboj... Tamen, se vi ion suspektindan novan aktivaĵon rimarkas, vi alarmu rapide - tiam ni rapide interkonsentu kion fari protekte por ke la damaĝo ne iĝu tro vasta. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:14, 6 mar. 2024 (UTC) == Ekstremaduro == Tute alian, tre etan demandon mi havas pri via hejmregiono. En la teksto [[Vegas Bajas]] estas iu telegramstila tabeleto kun du linioj -''Meses de mayor precipitación'': decembro kaj januaro. -''Monatoj de pli granda pluvo'': julio kaj aŭgusto. Unu en iberia esperanto, alia en internacia esperanto. Se mi bone komprenas, temas pri "Monatoj de plej granda pluvo decembro kaj januaro, kaj monatoj de pli granda pluvo julio kaj aŭgusto". Tio retorike ŝajnas al mi esti iom stranga kontrastigo - "plej kontraŭ pli". Sed mi ne havas superrigardon kiam fakte en [[Vegas Bajas]] kiom pluvas. Ĉu vi povus rigardi, kiel devus esti ĝuste, eble eĉ trovi iun meteologian referencon (ne necese, nur se hazarde vi havas iun ĉe-mane)? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:14, 6 mar. 2024 (UTC) :Dankon pro la averto. Estis eraro. Korektita. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 16:52, 6 mar. 2024 (UTC) ::Nun la klarigo aspektas plene konvinka! Kaj fakte ne mirigas ke en vintro pluvas pli ol en la plej varmaj monatoj de somero. Redankon! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:28, 7 mar. 2024 (UTC) == Ekstremaduro 2 == Mi devas ankoraŭ peti vin rigardi plian paĝon, kiun vi iniciatis en 2009. En la paĝo [[Alcántara]] estas frazo :''"vizitindas [...] monaĥejo [...] kiu iam estis sidejo de la Milita Ordeno de Alcántara ĝis la 'desamortización' de Mendizábal en [[1835]]"''. Mi el konteksto de ĝenerala scio pri la unua duono de la 19-a jarcento divenas pri kio probable temas, kaj konscias ke tiam oni en tuta Eŭropo prenis vastajn teritoriojn, palacojn kaj aliajn valorajn posedaĵojn de la katolika eklezio kaj siaj institucioj kaj disdonacis ilin teorie "al la popolo" sed reale al iuj privilegiaj nobeloj. Tamen mi pensas ke la teksto devus esti komprenebla ankaŭ sen tiaj fonaj historiaj scioj. Fakte estus eĉ dankinda temo iam ankoraŭ krei tekstojn pri la Milita Ordeno de Alcántara kaj pri Mendizábal, ĉar ambaŭ nomoj menciiĝas en multaj paĝoj, sed eĉ se tio ne fareblas en la sekva duonjaro, tamen certe eblos pli klarige vortumi la frazon. Ah, mi ankoraŭ vidis ke paĝo [[desamortización]] jam estis komencita, sed evidente ankoraŭ konstruejo kaj ankoraŭ neniel duonkompleta. Aparte de la revortumo, mi ĵus kalkuligis la serĉilon ke estas en 62 pliaj paĝoj same ne bone kompreneblaj frazoj pri ''desamortización''. Do necesus ne nur la paĝon [[Alcántara]], sed ĉiujn uzojn ĝustigi. Mi ankoraŭ ne havas opinion ĉu en tio povus helpi roboto. Unue vi laŭ mi proponu pli klaran vortumon ĉi tie, kaj tiam eblos pripensi ĉu indos laborigi unu el niaj 3-4 robotoj - fakte en nur 62 paĝojn ankaŭ eblas permane enkopii tekstoblokon se necesas. Kaj eblos dividi la senrobotan taskon. Sed unue ni vidu la tekston, eble ankaŭ estos bona tasko por roboto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:39, 7 mar. 2024 (UTC) == Artikola banderolo == Saluton kara Kani, Eble vi ne ŝatas la banderolon kiuj mi aldonis al kelkaj artikoloj, kaj mi respektas vian bonan juĝon. Foje mi ja elspezis konsiderindan tempon trovi tiun bildon, kaj do mi humile petas de vi anstataŭ forigi la bildon entute de la artikolo simple metu ĝin aliloke en la artikolo, ĉu en sekcio bilda galerio aŭ ĉe la malsupro, ĵus antaŭ la ŝablono bibliotekoj. Dankon. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 07:22, 12 mar. 2024 (UTC) :Saluton. Ne temas ĉu mi ŝatas aŭ ne ŝatas la banderolojn, sed ĉu ili utilas aŭ ne, des pli en la komenco de la artikolo, kie ofte amasiĝas bildoj antaŭ la ĉefaj partoj de la artikoloj, nome enkonduko kaj tabelo. Multaj el ili (mi ne scias ĉu metitaj de vi aŭ de aliulo) havigas neniun informon, foje estas nur negrava pejzaĝo aŭ eltranĉaĵo de pli klara bildo, kaj foje estas konfuzo, kiel ekzemple juda kvartalo en ukraina urbo, kiu aspektas tute juda urbo, ĉu vere estis tia? Tion komplikas ĉefe la fakto, ke mankas indiko pri kio temas, kio povus pravigi la enmeton de la bildo. Foje mi trafis banderolojn sen ajna indiko en la redaktopaĝo, eble robote metitaj. Mi trafis tamen ankaŭ tute utilajn banderolojn, pri kio mi gratulas la enmetinton. Tiuokaze mi absolute ne tuŝas ilin, kvankam mi preferus klarigon. Finfine Vikipedio ne estas kolekto de bildoj. Meti dubindajn bildojn anstataŭ en la komenco en alia parto de la artikolo estas bona konsilo, kaj mi sekvos tiun. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 16:12, 12 mar. 2024 (UTC) ::Pri la ĉesupro de la artikolo mi samopinias kun vi ke unu bandarolo tute sufiĉas. kaj aliaj bildoj povas iri aliloke. Pri priskribo de bildo-bandarolo, do kutime temas pri tipa pejzaĝa bildo kaj nenio pli. Se oni deziras tion, la priskribo de la bildo povas esti prenita de tiu kiu estas priskribita en vikidatumoj aŭ vikivojaĝo pri la bildo. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 21:08, 12 mar. 2024 (UTC) == FEVE --> Renfe Cercanías AM == Saluton Kani! Ĉu vi konsentas, ke mi alinomu la artikolon "FEVE" al "Renfe Cercanías AM", ĉar laŭ mia kompreno "FEVE" ne plu ekzistas kaj estis anstaŭita de "Renfe Cercanías AM"? [[Uzanto:Dominik|Dominik]] ([[Uzanto-Diskuto:Dominik|diskuto]]) 08:58, 5 apr. 2024 (UTC) :Mi konsentas ĝenerale en ĉio kion vi faras, kaj aparte en tiu afero, ĉar mi ne kontrolas la konstantan ŝanĝojn inter entreprenoj kaj ĉefe ĉe fervojoj. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 09:00, 5 apr. 2024 (UTC) ::Dankon! Tiu alinomado ne estis sentutila, ĉar ĝi samtempe ebligis al mi korekti kelkajn el miaj eraroj. [[Uzanto:Dominik|Dominik]] ([[Uzanto-Diskuto:Dominik|diskuto]]) 13:55, 5 apr. 2024 (UTC) == La klimata libro == Koran dankon pro via afabla helpo! Mi komprenas tre malmulte da Esperanto. --[[Uzanto:Cethegus|Cethegus]] ([[Uzanto-Diskuto:Cethegus|diskuto]]) 13:44, 9 apr. 2024 (UTC) == Saluto el Nordio == Nia malnova, forbarita kolego [[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.202.223|193.210.202.223]] la 19-an de aprilo denove redaktis, kaj li eĉ bonorde denuncis sin en mia diskutpaĝo, kion mi - kiu estis survoje de la 19-a ĝis la 23-a de aprilo - nur ĵus vidis. Mi nun forbaris eble 50 eble pli da IP-numeroj de li: ĉu vi bonvolus forbari tiun ĉi numeron je daŭro de unu jaro? Mi iom lacas ĉiam fari la samon (kaj ĉar ne aldoniĝis pliaj redaktoj post la 19-a, ne urĝas fari la forbaron ene de unu minuto...). Cetere mi gratulas vin pro via lastatempa aktivado pri portugalaj urboj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:55, 24 apr. 2024 (UTC) :Farite. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 09:25, 24 apr. 2024 (UTC) -- Dankon! TP == Listoj pri unuopaj tagoj == La kronologiaj listoj pri unuopaj tagoj en multaj lingvoj estas trione por ligiloj de paĝoj pri elstaraj eventoj, trione por ligiloj al biografioj de naskiĝintoj kaj trione de mortintoj. La listoj samrange kovru ĉiujn epokojn de la homa historio kaj samrange kovru ĉiujn mondopartojn. Tial estas katastrofa situacio, ke la ekstreme pole patriota uzanto ''Sliwinski'' en granda energio misuzadas la sublistojn pri eventoj, tien vortriĉe ŝtopante amason da detaloj pri tragikaj sortoj de pollingvanoj inter la jaroj 1939 kaj 1944. Kompreneble en la tempo de la dua mondmilito okazis aparte multaj krimoj, tial pravigeblas ne trakti la 5 jarojn same koncize kiel kvin aliaj jaroj de la antikva aŭ mezepoko - sed bonvenas en unu teksta linio en ĉiu jaro mencii iujn aparte kruelajn krimojn, jen en Balkano, orienta, norda kaj okcidenta Eŭropo, ankaŭ militkrimojn en Ĉinio, Koreio kaj aliloke en Azio. Sed ke la homa historio reduktiĝas je pli 90 % al patriotisma lamentado pri mortoj de nur pollingvaj eŭropanoj nur inter 1939 ĝis 1944 ne respegulas la dimensiojn de la homa historio kaj simple estas perfortigo de la listoj. La eksa administranto RG72 estis la pli-malpli sola kiu bremsis tiun groteskan redaktadon, post kiam li ne plu estas administranto, la uzanto ''Sliwinski'' povas senbremsite daŭrigi sian akaparon de la listoj. Mi ĵus pene malfaris la lastajn ŝanĝojn post la lasta granda paĝoredukto de RG72, kaj ĝis nun nur faris tion de la [[1-a de oktobro|1-a]] ĝis la [[11-a de oktobro]] (do nur 30-ono de ĉiuj perfortitaj listoj) - tio ne kovras ĉiujn trovastajn kontribuojn, sed tamen kunforigis iujn senkulpajn kaj saĝajn redaktetojn de Volapuko, Giorno2 kaj Sj1mor. Pri tio mi pardonpetas ĉe ili. Sed mi pene sukcesos trakti la aliajn 350 listojn, kaj povas nur peti la tri saĝajn uzantojn individue restarigi siajn malmultajn redaktojn kiuj kontraŭintence ankaŭ iĝis viktimoj de la redukto - aŭ mi povas post trakto de la aliaj 350 paĝoj mem pliĝustigi la adaptojn. Ke la redaktoj de Sliwinski estas polisme ŝovinismaj, estas nur flanka aspekto de la temo, kvankam tio aparte malkonvenas por vikio en internacia lingvo: jam la fakto ke li sisteme mencias urbojn de Latvio, Litovio, Belorusio kaj Ukrainio nur per polaj tradukoj de la urbonomoj, kvazaŭ imagita "pola imperio" inkluzivus la terenojn de tiuj kvar landoj, estas impertinenta ŝovinismo, malinda kaj hontiga por esperanta teksto. Tiujn mispaŝojn mia pli-malpli starigo al la lasta stato de RG72 ne plene forigis - ilin necesos ankoraŭ unuope elsarki. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:47, 28 apr. 2024 (UTC) :Mi komprenas la problemon kaj samopinias prie. Mi jam konstatis la neelteneblan patriotismon de tiu polo, kiu kreis artikolojn nur pri homoj kun kiuj li tute koincidas ideologie, ĉefe kontraŭkomunisme, kontraŭruse, katolike ktp., pri kiuj li nur pozitive biografie verkas. Mi ne scias ĉu iam iu kontaktis lin prie. Pri la unuopaj tagoj, mi ne scias kion oni povas fari; iam mi konstatis, ke iu sisteme forigis materialon: eble temis pri la menciita agado de RG72. Ĝenerale oni povus kontakti la polon petante bremsadon en la nomo de universaleco de la enciklopedio, sed mi timas akran reagon. Eĉ oni povus iam forbari lin, ĉu?--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 17:15, 28 apr. 2024 (UTC) == Respuesta == Kara Kani, dankpn por tu mensaje. Ahora estoy ocupado, mas mañana voy visitar las paginas. Hasta luego [[Uzanto:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Uzanto-Diskuto:Rei Momo|diskuto]]) 19:10, 28 apr. 2024 (UTC) == {{ŝ|Ill}} == En la artikolo pri [[Lotte Zweig]] Vi forigis du ligilojn al alilingvaj artikoloj. Mi sisteme enkondukas tiajn ligilojn kiam artikolo mankas en esperanto kaj ekzistas en iu alia lingvo. Tamen Vi lasis multajn aliajn. Mi ne bone komprenas kial vi decidis forigi tiujn du kaj lasis ĉiujn aliajn. --[[Uzanto:Agloforto|Agloforto]] ([[Uzanto-Diskuto:Agloforto|diskuto]]) 10:40, 29 apr. 2024 (UTC) :Almenaŭ pri Estoril mi baldaŭ kreos. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:54, 29 apr. 2024 (UTC) :: Kiam la artikolo ekzistas, {{ŝ|Ill}} fariĝas nevidebla. Vidu <nowiki>{{Ill|lingvo=fr|trad=Paris|eo=Parizo}} </nowiki> => {{Ill|lingvo=fr|trad=Paris|eo=Parizo}} --[[Uzanto:Agloforto|Agloforto]] ([[Uzanto-Diskuto:Agloforto|diskuto]]) 13:21, 29 apr. 2024 (UTC) == Dubo == Saluton, pardonu pro ĝeni vin sed mi volus demandi vin por kiu traduko laŭ vi estas pli bona por [[:en:National Council for the Safeguard of the Homeland]]: '''Nacia Konsilio por la ''Sekureco'' de la Patrujo''' aŭ '''Nacia Konsilio por la ''Protektado'' de la Patrujo'''? --[[Uzanto:Jon Gua|Jon Gua]] ([[Uzanto-Diskuto:Jon Gua|diskuto]]) 07:18, 1 maj. 2024 (UTC) :Ankaŭ mi dubas. Mi elektus la unuan kiel titolo kaj inkludus ambaŭ en la redakto. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 07:58, 1 maj. 2024 (UTC) ::Dankon. [[Uzanto:Jon Gua|Jon Gua]] ([[Uzanto-Diskuto:Jon Gua|diskuto]]) 07:59, 1 maj. 2024 (UTC) ::Kiel vi tradukus ''[[:en:Coup Belt]]''? Puĉo-Zono? Puĉzono? Mi prenis la ideon el [[Suna Zono]]. [[Uzanto:Jon Gua|Jon Gua]] ([[Uzanto-Diskuto:Jon Gua|diskuto]]) 11:44, 1 maj. 2024 (UTC) :::Puĉo-Zono estas bona solvo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 15:38, 1 maj. 2024 (UTC) ::::Kiel vi tradukus [[:en:Rainwater harvesting in the Sahel]]? Rikoltado de pluvakvo? Pluvakvorikoltado? Pluvakvorikoltlaboro? [[Uzanto:Jon Gua|Jon Gua]] ([[Uzanto-Diskuto:Jon Gua|diskuto]]) 08:32, 2 maj. 2024 (UTC) :::::Rikoltado de pluvakvo, Sed ne kredu, ke mia opinio estas la plej taŭga. Vi bone elektas. Se vi iom navigas tra Vikipedio, vi pli facile familiariĝos kun jam ekzistantaj artikoloj, kvankam ne ĉiam iliaj titoloj estas la plej ĝustaj. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 08:45, 2 maj. 2024 (UTC) ::::::Dankon pro via respondo. Kelkfoje mi dubas inter unu aŭ alia traduko, sed ŝajnas al mi, ke plej ofte estas pluraj ebloj, kiuj ĉiuj estas ĝustaj, temas nur pri persona gusto. [[Uzanto:Jon Gua|Jon Gua]] ([[Uzanto-Diskuto:Jon Gua|diskuto]]) 08:54, 2 maj. 2024 (UTC) :::::::Saluton denove. Kiel vi tradukus [[:en:Plantation (settlement or colony)]]? Ĉu "plantado" aŭ "plantejo" estas bonaj opcioj? [[Uzanto:Jon Gua|Jon Gua]] ([[Uzanto-Diskuto:Jon Gua|diskuto]]) 16:03, 7 maj. 2024 (UTC) :Plantejo (kolonio).--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 16:12, 7 maj. 2024 (UTC) ::Dankon. [[Uzanto:Jon Gua|Jon Gua]] ([[Uzanto-Diskuto:Jon Gua|diskuto]]) 16:14, 7 maj. 2024 (UTC) :::Saluton, pardonu min por ĝeni vin denove, sed ĉu vi povus helpi min kun ĉi tiu problemo [https://eo.wikipedia.org/wiki/Vikipedio:Alinomendaj_artikoloj#Wakeley-pre%C4%9Dejo_ponardado_en_2024 ĉi tie]? [[Uzanto:Jon Gua|Jon Gua]] ([[Uzanto-Diskuto:Jon Gua|diskuto]]) 19:35, 13 maj. 2024 (UTC) == "Merindad" == Saluton Kani! Mi havas problemeton por traduki la hispanan vorton "merindad" - tiun vorton mi plejofte trovis en artikoloj pri urboj en Navaro. Google translate tradukas ĝin per "urbo" aŭ kelkfoje lasas la vorton "merindad" senŝanĝe sed mi ja scias ke Google translate ne estas 100% fidinda! Kiel vi mem tradukus tiun vorton? [[Uzanto:Dominik|Dominik]] ([[Uzanto-Diskuto:Dominik|diskuto]]) 06:32, 28 jun. 2024 (UTC) :Distrikto, jurisdikcio. Tute ne urbo.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 09:13, 28 jun. 2024 (UTC) ::Multan dankon pro la klarigo. Mi efektive suspektis, ke urbo ne estis taŭga traduko. [[Uzanto:Dominik|Dominik]] ([[Uzanto-Diskuto:Dominik|diskuto]]) 12:25, 28 jun. 2024 (UTC) :::Navaro estas tute aparta mondo en Hispanio.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:31, 28 jun. 2024 (UTC) ::::"Nek tute eŭska, nek tute hispana" laŭ dokumenta filmo, kiun mi ĵus spektis per televido. [[Uzanto:Dominik|Dominik]] ([[Uzanto-Diskuto:Dominik|diskuto]]) 12:06, 30 jun. 2024 (UTC) :::::Prave. Mi iam feritempis en vilaĝo de la suda pinto, kie lokanoj estis ne nur duonaragone duonkastilie, sed ankaŭ kontraŭeŭskaj, ĉefe ĉar riĉaj eŭskoj venis aĉeti kampardomojn kaj bienojn. Tamen la municipa lokanlisto montris plimultegon de eŭskdevenaj familinomoj! [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:10, 30 jun. 2024 (UTC) [[dosiero:UEFA Euro 2024 map.svg|eta|{{centre|[[Euro 2024]] grafike bildigite}}]] == [[Euro 2024]] kaj ĝenerale la fenomeno de futbalo en Hispanio kaj Iberio == Saluton Kani, vi kompreneble rimarkis, ke mi ĉi-semajnfine sukcesis fini la skemon de la finala fazo de [[Euro 2024]], pri kiu vi ne ekokupiĝis, ĝuste antaŭ fino de la unua parto de la kvaronfinalo. Fakte tiaj skemoj ne estas granda problemo, oni simple kopias de la antaŭa ĉampionado kaj adaptas la datumojn. Mi nun ankoraŭ iom plulaboros pri la sportistoj, kluboj kaj futbala kulturo de Anglio, Nederlando kaj Francio, post kiam mi kreis biografiojn pri ĉiuj membroj de la [[Hispana nacia teamo de futbalo|hispana nacia teamo]] de la 2010-aj kaj 2020-aj jaroj, sed pri futbalo en '''Hispanio''' ĉefe rimarkis du mankojn: Momente, la plej bezonataj artikoloj pri la socia vivo de Eŭskio probable estas tiuj pri la futbalaj kluboj ''[[Real Sociedad]]'' de [[Donostio]] kaj ''[[Deportivo Alavés]]'' de [[Gasteiz]]-Vitoria, kiuj dum la pasintaj 10 jaroj tre plisukcesiĝis kaj tial menciatas en multaj aliaj sportaj artikoloj en la esperanta vikipedio. Se hazarde vi sentas emon krei tiujn du tekstojn, kun la pro la kompliketaj kodoj de vestaĵoj kree iom ambicia {{ŝ|informkesto futbalteamo}}, kiu tamen poste aspektas tre konvinke (eblas kopii la modelon de [[Real Madrid]] aŭ de [[Barça]]), vi (aŭ kompreneble ankaŭ iu alia) bonvenas ĵeti sin al tiuj du temoj! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:18, 7 jul. 2024 (UTC) :Mi fakte klopodis por la skemo, sed ne vidis oportunon el diversaj lingvoj. Mi stulte ne imagis preni ĝin el aliaj jaroj. Tamen mi jam konstatis, ke vi jam kreis la skemon kaj mi kompletigis ĝin metante la rezultojn de la lastaj tagoj. Mi iom sekvas la ĉampionecon. Pri la eŭskaj teamoj, mi baldaŭ faros ilin, kvankam mi ne lertas prie. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:45, 7 jul. 2024 (UTC) ::Nun mi vidas, ke en la mapo oni sugestas klarigon pri la koloroj, kion mi ne vidas.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:53, 7 jul. 2024 (UTC) :::Mi nek kapablas nek kapablos solvi la vestaĵojn.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 20:57, 7 jul. 2024 (UTC) ::::Kara Kani, vi klopodu uzi la ŝablonon {{ŝ|re}} se vi notas ion por mi en iu paĝo ekster mia diskutpaĝo, ĉar mi ne kutimas kontroli paĝojn eĉ se mi ĵus notis aŭ adaptis ion tie. Vi pravas ke mi ne finis la kolorajn klarigojn pri la skema mapo - mi nun metis la klarigon ne en la esperantan paĝon, ĉar tie ĝi prenus multan spacon, sed metis ĝin esperantlingve rekte en la komunejon. Kaj pri la vestaĵoj de iuj ajn sportaj teamoj: fakte vi en la paĝo [[Real Sociedad]] fine tamen bone sukcesis - la ideo estas simple preni ilin de alilingva (plej facile la angla) vikipedio, kaj avantaĝo estas ke poste ofte neesperantistoj bonvoleme aktualigas ankaŭ la esperantajn informkestojn. Tio estas bonvena transpreno de iom da laboreto de niaj ŝultroj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:25, 17 jul. 2024 (UTC) == Itala kongreso == Saluton, kani. Mi organizadas eventon pri Vikipedio ĉe la itala nacia kongreso de Esperanto. Plej verŝajne tio okazos lunde la 26-a de aŭgusto 2024. Tiun tagon, la partoprenantoj plibonigos paĝojn en [[vp:1000]], do atendu amason da modifoj en tiuj pa~goj tiun tagon. Kiam mi havos pli detalojn, mi skribos al vi. Ĝis tiam, —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 11:13, 11 jul. 2024 (UTC) :Saluton kaj gratulon pro la iniciato. Prie, mi havas kelkaj rekomendojn, kiuj povus esti utilaj. Unue, atenti '''ĉefe''' pri la malpligrandaj paĝoj, nome Kategorio:Havendaj artikoloj malpli grandaj ol 30 kB, kiuj bezonas ĉefe etendon de la enhavo. Vidu, ke tiurilate esperantlingva vikio estas jam la oka inter ĉiuj lingvoj en la mondo! Kaj ne la tridekplia. Tiurilate indas aldoni tekston, bildojn, bibliografion ktp. Bedaŭrinde plimulto el tiuj artikoloj temas pri sciencoj (kvankam ne nur) kaj ne tiom pri beletroj, arto, historio, geografio ktp., kiuj jam estas en la alta kategorio. Due, se eblas, eviti en la pligrandaj paĝoj artikolojn jam markitajn kiel elstaraj aŭ legindaj, ĉar plej verŝajne aliaj ne markitaj postulas etendojn, reviziadojn ktp. Trie kaj aparte, ankaŭ se eblas, eviti ankaŭ tiujn proponitajn por Artikolo de la monato, tiam ekde nun nome [[Gaviedoj]] kaj [[Israelo]], ĉar amaso de ŝanĝoj postulus reviziadojn, malkonvenajn ĉefe por la tuja aperonta artikolo [[Gaviedoj]]. Ĉiuokaze mi estos je via dispono tiurilate kaj ĝenerale. Amike.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:32, 11 jul. 2024 (UTC) == Vikimedia komunejo == Mi petas vin mallonge rigardi la noton en [[Diskuto:Šakiai|diskutpaĝo pri la litova urbeto Šakiai]]. Tie temas pri daŭrigo de jam individue faritaj forigoj de fotoj el landoj, kiuj ne permesas ekstreman liberecon de panoramo. Se tiu evoluo ne haltigeblas, kaj mi dubas ke eblas haltigi ĝin, tiam la vikimedia komunejo parte malinstalas sin mem, kaj ni devos konsideri kiujn fotojn ni konsideras sufiĉe gravaj por loke alŝuti ilin al la esperanta vikipedio. Tio baze kontraŭas la ideon de la vikimedia komunejo, kiu ĝuste estu interprojekta, interlingva bazo de fotoj por vikipedio - kaj mi dubas ĉu la laborforto de niaj administrantoj sufiĉos por trakti kaj kontroli 1000 aŭ 10 000 aŭ pli da novaj loke alŝutataj bildoj. Mi ne alvokas al agado, sed nur volas dividi mian zorgon... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:10, 17 jul. 2024 (UTC) == teksto [[Kamala Harris]] == Mi volas varbi vin kunhelpi bluigi la lastajn ruĝajn ligilojn kaj revizii la ankoraŭ dubindajn referencojn en la teksto [[Kamala Harris]]. Ŝia nomo kaj bildo nun elstaras centre de la vikipedia titolpaĝo, kaj decus se la artikolo estus polurita. Mi hodiaŭ aldonis artikolojn pri [[Alan Cranston]] kaj [[Willie Brown]], kaj faris iujn ŝanĝojn, sed la laboro ankoraŭ ne estas finita... Sed se pluraj homoj kunlaboras, ĉiu kreas 2-3 artikolojn kaj oni komune revizias la referencojn, la laboro devus esti rapide finebla. [[Uzanto:ThomasPusch|Thomas]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:27, 25 jul. 2024 (UTC) :{{farite}} La ruĝaj ligiloj jam estas plenigitaj per komuna agado de Sj1mor kaj mi hieraŭ. [[Uzanto:ThomasPusch|Thomas]] 12:41, 26 jul. 2024 (UTC) == Bañuelos == En via unua versio pri la kastilia muinicipo [[Bañuelos]] de 2017 vi prave faris indikon ke la nomo signifas "banujetoj", supozante ke ĉiu tutmonde scios kio estas banujetoj (mi jam gustumis ilin, sed mia PIV 2020 ekzemple ne konas la vorton...). Tial mi ĵus ampleksigis la indikon al "banujetoj, do dolĉaj [[gisto]][[pasto|pastaj]] fritaĵoj". Ĉu vi ne eble ŝatus krei artikolan ĝermon pri la frititaj globetoj? Bonan komencon de la semajno, [[Uzanto:ThomasPusch|Thomas]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:33, 26 aŭg. 2024 (UTC) :Ne, estis eraro inter bañuelos kaj buñuelos, pri kio vi parolas. Mi korektos "banujetoj" al ban-uj-etoj". [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:09, 26 aŭg. 2024 (UTC) ::Fakte, la fritaĵoj esperante nomiĝas "hispana [[benjeto]]" ([[d:Q8705390]]). Ĉar artikolo [[benjeto]] en Esperanto ekzistas, tiu probable sufiĉas, kaj ne necesas ekstre fari aldonan tekston pri "hispana benjeto" ([[d:Q8705390]]). Kaj eĉ pli klara la traduko iĝas se oni aldonas internan ligilon <nowiki>[[banujo|ban-uj-etoj]]</nowiki>, tiun mi ĵus aldonis. ::'''Flanke''', ĉu mi povas amike peti vin noti <nowiki>{{re|ThomasPusch}}</nowiki>, se vi respondas al noto farita en via diskutpaĝo? Tiam mi pli rapide vidas vian respondon (mi ĵus ekrimarkis ke mi faris similan peton jam antaŭ du semajnoj, pardonu la ripeton). Mi povus ankaŭ meti vian diskutpaĝon ĉiufoje en mian aŭtomatan "atentaron", kiam mi demandas ion, sed tion mi ne ĉiam memoras fari. Tial atentigo per {{ŝ|re}} por ĉiuj notoj kiuj ne estas en la diskutpaĝo de la celato estas pli sekura vojo altiri tujan atenton... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:03, 31 aŭg. 2024 (UTC) == [[Kaŝiva]] == Antaŭ jardeko Narvalo skribis al mi, ke w estu v, kiel [[Vaŝingtono]]. Ankaŭ ĉi tie la ŭ estus tre stranga, v estas pli simpla. Mi faris kelkajn ĝustigojn. Supozeble estas ĉio en ordo. Vere nun sekvas Japanio, kiu daŭros ĉirkaŭ 2 jarojn.--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 11:47, 26 aŭg. 2024 (UTC) :Ĉio estas en ordo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:06, 26 aŭg. 2024 (UTC) ::{{re|Crosstor}} Kiam vi ektraktos loĝloko-nomojn de Japanio, mi tre konsilas ke vi komunikiĝas kun la japana uzanto [[uzanto:Salatonbv|Salatonbv]]. Li lastatempe iom malpli aktivas en Vikipedio kaj pli komunikis en esperantaj grupoj en Facebook (iom da libertempo ĉiu rajtas havi inter la laboroj...), sed li daŭre ekzistas, havas bonajn eo-japanajn vortarojn hejme kaj estas valora kunlaboranto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:07, 31 aŭg. 2024 (UTC) == [[Torrubia]] == En la paĝo [[Torrubia]] vi notis esperantan signifon "Orturo": Vi supozeble simple scias tion, sed ĉu eblus trovi iun eksteran referencon por la aserto, aŭ ankoraŭ klarigi la signifon - mi vidas "''tor(re)''", turo, komence de la nomo, kaj la fina parto "''rubia''" al mi iel elvokas la vorton "''rubio''", [[blonda]], kio estas simileta koloro al "oro". Sed retradukante la esperantan vorton "orturo" tra '''"[[Turo de la Oro]]"''' al "''Torre del Oro''", oni alvenus al la turo en Sevilo kaj al iom alia hispana retraduko... Eblus simple ankoraŭ iom komenti la tradukon. -[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:17, 31 aŭg. 2024 (UTC) :{{re|ThomasPusch}} Mi aldonis klarigon al flava, sed ne la aludon al la Oro, ĉar en Sevilo la afero kaj la nomdeveno esta tute aliaj.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 16:09, 31 aŭg. 2024 (UTC) ::Jes klare, mi ne volis mencion de Sevilo ĉi tie, sed mi scivolemas pri la lasta penso, kiel oni venas de traduko "flava turo" al "ora turo". En la nomo de la turo de Sevilo ĉiu idioto komprenas ke "oro" devas esti "oro", sed ĉi tie la traduko estas iom libera, arteca, poeta se vi volas. Iu ajn referenco, kiu mencius tradukon de Torrubia al hispane ''torre del oro'' aŭ simile al iu alia lingvo, tuj kontentigus min. Mi ne trovis tradukon en iu alia vikipedia teksto, kaj do ĉie en vikipedio mankas eksteraj referencoj, kaj ne scias kie mi povus trovi iun eksteran referencoj. Tial mi simple demandis, ĉu vi, kiu metis la tradukon, havus ideon pri ekstera referenco. Ne estas problemo, se ne troveblas iu, sed kompreneble, se estas referencoj eĉ estas pli bone... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:26, 31 aŭg. 2024 (UTC) == Rajtoj == Saluton Tlustulimu/LiMr/Kani: Mi ĵus vidis en la listo [[Vikipedio:Markitaj versioj/reviziantoj]], ke la valora uzanto ''Super nabla'' ĝis nun nur havis rajtojn de "mempatrolato", kaj ĵus donis al li plian rajton de "patrolanto=revizianto". Kompreneble, senhezite. Fakte mi miris ke la interfaco donis al mi la eblecon rajtigi lin en la sekvaj kvar kategorioj * patrolanto, kontrolanto, mempatrolato kaj konfirmita uzanto (ĉiuj ne eksvalidiĝos) kaj pensante ke li meritas je ĉiuj, mi simple rajtigis lin en ĉiuj kvar - kvankam mi eĉ ne certas kio estas diferenco inter patrolanto kaj kontrolanto, kaj ne scias ĉu la kategorio konfirmita uzanto vere validas por li - aŭ kiel li konfirmu sian ekziston... Klaras nur ke rajto mempatrolato estas pli malalta rajto, nomi mem revizii nur siajn proprajn redaktojn kaj ne laborigi plian kolegon kontroli kaj aprobi ĉiujn unuopan redakteton. Ĉu vi havas ideon kio estas la ekzakta diferencigo inter patrolanto=revizianto, kontrolanto kaj konfirmita uzanto??? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:38, 15 sep. 2024 :{{Re|ThomasPusch}} Absolute ne mi havas tiajn ideojn. Mi povas aldoni nur, ke mi konis persone ''Super nabla'' kaj estas tute fidinda persono.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 09:56, 15 sep. 2024 (UTC) :Jes, ie mi legetis ke vi persone renkontiĝis. Ĉu en la UK Torino? Do, tiam li eĉ estas persone konfirmita pere de persone konfirmita administranto kaj mi ne tro entuziasmis elekti lin "konfirmita uzanto". Tamen ni ne forgesu ke eĉ niaj plej pintaj administrantoj ne jam perfekte orientiĝas inter la kvar bazaj rajtigoj de ensalutintaj uzantoj - kompreneble tiujn rajtigojn ne faris ni, sed iuj neesperantistaj kolegoj. Ĉiukaze: Membrigi ''Super nabla'' en ĉiuj kvar kategorioj certe ne fiaskigos vikipedion... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:06, 15 sep. 2024 (UTC) == Interesa diskuto == Saluton kara! La samaj uloj lanĉis kaj promocias novan [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj#Rusoj_en_Inguŝio|interesan diskuton]]. Fakte temas ne pri konkreta artikolo, sed pri la estonteco de Esperanto-Vikipedio — ĉu ĝi estu internacia enciklopedio aŭ nura porregistara propagandilo. Mi anticipe pardonpetas se tio ne estas interesa por vi. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 08:34, 18 sep. 2024 (UTC) == ĉu vi povas helpi min fariĝi administranto == saluton, mi ne povas skribi la kodon por fariĝi administranto, mia nomo estas Hugo Barbieux [[Uzanto:Ipsumgd|Ipsumgd]] ([[Uzanto-Diskuto:Ipsumgd|diskuto]]) 13:11, 22 sep. 2024 (UTC) :Mi nek konas vin, nek scias ĉu vi iom laboris helpe al Vikipedio. Kial vi estu administranto? Administranto de kio? [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 14:14, 22 sep. 2024 (UTC) ::Mi kreis plurajn artikolojn en Esperanto kaj mi havas multajn amikojn, kiujn mi ŝatus prezenti. administranto de novaj artikoloj [[Uzanto:Ipsumgd|Ipsumgd]] ([[Uzanto-Diskuto:Ipsumgd|diskuto]]) 15:44, 22 sep. 2024 (UTC) == Diskuto pri referencoj == Kolego, ek de la 10-a de septembro en Diskutejo estis lanĉita grava diskuto pri aspekto de referencoj en vikiaj artikoloj. Rezulto de la diskuto grave influos ĉiun (!) artikolon de vikipedio, ŝablonojn de fontoj kaj plej verŝajne regolojn de artikola dizajno. Vikia komunumo atendas vian opinion, ĉar vi estas aktiva partoprenantio de nia projekto. Mi invitas vin partopreni la diskuton kaj eldiri vian opinion, prezenti vian sperton de uzo de referencoj en eo-vikipedio kaj vikipedioj en aliaj lingvoj. Ankaŭestas interesa via sperto ekster vikio: kiel aspektas referencoj en libroj kaj revuoj en esperanto kaj aliaj lingvoj. Jen estas ligilo al la diskuto: [[Vikipedio:Diskutejo/Teknikejo#Fremdlingvaj referencoj sen traduko al Esperanto]].VladimirPF == Helpo == Mi petas helpon, ĉar mi forgesis, kial krei ĝin. Kreu ŝablonon kun titolo '''Hungaraj urboj kun departementrajto'''! La aspekto similu al {{Gravaj hungaraj urboj}}, sed interne la rubrikojn vi lasu malplena, poste mi zorgos plu pri la redakto. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 10:11, 26 sep. 2024 (UTC) :Saluton. Mi ne scipovas tiujn teknikaĵojn. Mi bedaŭras. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:23, 26 sep. 2024 (UTC) == Novaĵo pri mortigita atenco de [[Hassan Nasrallah]] == Saluton Kani. Hodiaŭ matene mi aldonis novaĵon pri la supre menciita titolo. Mi kvalifikis la nomon de la atencito per "la [[ĉefkomandanto]] de [[Hizbulaho]]", kaj poste vi redaktis kaj ŝanĝis al " la superan estron de la [[politika partio]] [[Hizbulaho]]". Do bone ankaŭ mi povas vivi kun la "supera estro" sed ne kun la "politika partio". Jes, mi bone scias ke la kvalifiko de ĉiuj kontesta organizaĵo povus esti, kaj fakte estas, tute normale disputata de ambaŭ flankoj de konflikto, sed flanke al personaj politikaj opinioj de ĉiu, oni plendas neŭtralecon en vikipedio! Do specife la kvalifiko de Hizbulaho kiel politika partio ne ĝustas al la kompleta vero de la afero, kaj ŝajnigas la vikipedion kiel prenanta flankon en la konflikto. Jes laŭ miaj neneŭtralaj scioj mi opinias Hizbulaho unue kiel terorisma milic(eg)o, kaj Naseralla kiel Militestro kaj do ĉefkomandanto, sed mi ne notis tion en la novaĵo por gardi almenaŭ la ŝajnon de neŭtraleco (ĉar tutan objektivecon oni ja ne povas atingi, ĉu ne?). Notu ke Nasrallah neniam estis deputito en parlamento, kaj certe [[Hizbulaho]] estas multege pli ol politika partio en la ordinara senco kaj eĉ kompare kun aliaj politikaj partioj en la lando! Persone dirite, mi ankaŭ bone scias ke vi havas fortajn opiniojn pri la terurega konflikto en la Mezoriento kaj mi strebas kompreni vian vidpunkton sed bonvolu singardi ne propagandi en vikipedio. Dankon kaj amike, PS ne zorgu mi ne faros redaktmiliton, sed pri tiu afero kaj similaĵoj mi preferus se okazos voĉdonado. Ĉar simple ne elteneblas ke unu redaktisto decidus por la ŝajna pozicio de la tuta vikipedio. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 15:16, 29 sep. 2024 (UTC) :{{Re|Sj1mor}} Saluton. Eble vi vidas min kiel neneŭtrala kaj same mi vidas vin kiel neneŭtrala. Tial plej bone ni serĉu nedisputeblajn terminojn. Tiukadre mi ŝanĝis vian "terorisma" al "islamisma". Pri terorismo ĉio estas disputebla. Multaj israelanoj pensas, ke ĉiuj palestinanoj kaj ĉiuj ŝiĵaistoj estas teroristoj, dum islamanoj kaj multaj milionoj da personoj pensas ke estas Netanyahu kaj la israela armeo kiu faras terorismon. Tial plej bone oni evitu tiajn asertojn. Pri islamismo ĉiuj konsentas, ke vere Hizbulaho estas islamisma. Mi scias, ke ĝi estas pli ol simpla politika partio, sed vere ĝi estas politika partio, kiu sukcesis atingi grandan povoparton en Libano, ĉu tio plaĉas aŭ ne. Pri ĉefkomandanto, la murdito ne aperis kiel militestro. Mi vidis multajn fotojn kaj filmetojn en televido, neniam vestita per uniformo. Tial, mi pensas, ke miaj precizigoj precize serĉante nedisputeblon estis ĝustaj.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:24, 29 sep. 2024 (UTC) == Forigo (2024-10) == [[Vikipedio:Forigendaj_dosieroj#Dosiero:Flago-de-Puerto-Riko.svg|Kvar dosieroj estas forigendaj]] plus 4 diskpaĝoj. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 00:03, 3 okt. 2024 (UTC) : {{farite}} 15:51, 4 okt. 2024 (UTC) == forigi paĝon == Forigi [https://eo.m.wikipedia.org/wiki/Raditya_Adi ĉi tiun paĝon] estas nur alidirektilo. De la nomo sole estas klare ke ĝi estas malsama. Dankon [[Uzanto:Harimau Soematra|Harimau Soematra]] ([[Uzanto-Diskuto:Harimau Soematra|diskuto]]) 23:14, 25 okt. 2024 (UTC) : {{farite}}--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 23:25, 25 okt. 2024 (UTC) == Eta peto == Kara Kani, mi havas tute etan teknikan peton al vi, nome ĉiam kiam vi fermas diskuton, ekzemple en [[VP:FA]] aŭ [[VP:AA]], ne nur indiki "jes" aŭ "ne" (...forigita), sed ankaŭ subskribi, do meti 4 signojn "~". Alikaze estas tre malfacile arkivigi diskuton, ĉar la diskuteroj arkiviĝas laŭ la momento kiam la diskuto estis finita, kaj tiun momenton necesas pene malkovro, kiam ne estas subskribo - se ĝi estas, aŭtomate ankaŭ estas indiko pri dato kaj horo. Foje vi jes subskribas, ekzemple pri la forigo de "Raditya Adi" en VP:FA, sed ekzemple en Kristanismo kaj kontraŭkoncipo aŭ en Spider-Man... aktuale ne. Ĉu bone? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:15, 31 okt. 2024 (UTC) :Mi kredas, ke mi komprenis. Dankon. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 22:23, 31 okt. 2024 (UTC) == Helpo == Saluton! Mi petas helpon, ĉar mi kreis artikolon [[Borbála Szerém]], kies titolo evidente estas erara anstataŭ [[Borbála Szerémi]]. Pri ŝi estis ĝermo en [[Ĝermolisto de hungaraj esperantistoj]], sed mi fortranĉis tiun sekcion. Tamen restis aldirekto, tial mi ne povis uzi la nomon Szerémi nur sen litero i. Ĉu vi povus ĉesi la aldirekton, poste alinomu Borbála Szerém al Borbála Szerémi, fine forigu Borbála Szerém, kiel malbona formo. [[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 05:17, 9 nov. 2024 (UTC) :Farite. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:01, 9 nov. 2024 (UTC) ::Dankon, sed mi petas denove fari [[Erzsébet Mária Eszes]], pri kiu morgaŭ estos art. Sufiĉas, ke vi faros tion, ke la nomo estu ruĝa. [[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 11:58, 9 nov. 2024 (UTC) :::Farite. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 16:40, 9 nov. 2024 (UTC) == Traducción == Hola, perdona que te moleste. ¿Cómo dirías en esperanto "hacer adjudicaciones a dedo?". --[[Uzanto:Jon Gua|Jon Gua]] ([[Uzanto-Diskuto:Jon Gua|diskuto]]) 11:53, 17 nov. 2024 (UTC) :Atribui fingrelekte, asigni fingrelekte... Sed mi ne estas tiom talenta! Mi prenis fingreelekton el la vortaro de De Diego (HEF). [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:49, 17 nov. 2024 (UTC) ::Dankegon! [[Uzanto:Jon Gua|Jon Gua]] ([[Uzanto-Diskuto:Jon Gua|diskuto]]) 12:50, 17 nov. 2024 (UTC) == Historio de judoj en Nederlando == Saluton Kani, mi ĵus kun plezuro tralegis vian artikolon [[ Historio de judoj en Nederlando]]. Nur mi stumblis je la vorto antaŭnigita^{<small>[vortumo?]</small>} (vi facile trovas ĝin en la teksto). Klaras al mi ke ne temas pri "aŭtuno", sed pri io kion mi el la konteksto povus kompreni kiel "anticipe tre obeema", eble "antaŭklinita" se oni komprenas la geston de kliniĝo kiel signon de aparta subiĝo kaj obeemo. Pardonu ke mi nun eĉ ne memoris kiun ŝablonon perfekte uzi por markigi la noton (mi ne volis uzi ŝablonon "dubinda" ĉar mi ne dubas pri la enhavo, nur pri la ekzakte trafa vorto). Tial mi metis improvizitan kapnoton, kiun certe post malmultaj momentoj eblos reforpreni. Ĉu vi havas ideon pri PIV-a, taŭga vortumo en tiu loko de via teksto? Mazltov, [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:36, 17 nov. 2024 (UTC) :Certe ne temas pri aŭtuno, sed pri antaŭen, do antaŭenigita. Nu, temas pri tajperaro. Tamen, eble le elekto ne estis la plej ĝusta. La ideo estus progresinta, efika, efikema, bone funkcianta ktp. Mi preferas, ke vi mem elektu anstataŭanton, ĉar vi estis kiu levis la leporon, kiel oni diras en la hispana. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 21:22, 17 nov. 2024 (UTC) Nur nun vi vidis vian reagon al mia redakto de novembro. Pardonu: Estas nelogike meti noton al iu kolego kaj poste ne meminiciate kontroli se venis respondo. Sed evidente tio okazas al mi, kaj en plena kredo mi certas ke vikipedio anoncos al mi rerigardi iun paĝon. Tamen, kompreneble vikipedio nur atentigos al mi, se noto aldoniĝis al mia diskutpaĝo aŭ se reaganto metis la ŝablonoon {{ŝ|re}} al sia reago. Tial mi petas vin, indulgi mian nesuperrigardon kaj ĉiam meti la ŝablonon {{ŝ|re}} kiam vi reagas al reago de mi en via paĝo. Supozeble ankaŭ ĉe aliaj tio estus bona kutimo tiel fari. Ne ĉiam necesas, sed troa ŝablono {{ŝ|re}} ne ĝenas. Do, se vi konsideras min trovanto de leporo, mi rerigardos la paĝon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:29, 10 dec. 2024 (UTC) :PS: Mi elektis vian proponon "efika". Vere vi pravas ke "antaŭenigita" estus pli malfacile komprenebla ĉi tie. Sed, kiel dirite, mi vere ĝuis tralegi la kompletan artikolon kaj juĝas ĝin tute sukcesinta. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:36, 10 dec. 2024 (UTC) == Duoblaĵo [[Spiro]]-[[Spirado]] == Saluton, Kani. Mi jam ripetis en Alinomendaj Artikoloj la proponon kunigi tiujn nun samtemajn artikolojn. Tiel eblus samtempe konservi la informojn kiujn vi metis en la "havendan artikolon" kaj respekti la principon ne plurobligi artikolojn pri sama temo. Ĉu ĉi-foje vi intencas akcepti tiun ideon aŭ iel serĉi interkonsenton? [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:39, 21 nov. 2024 (UTC) :Ĉar la artikolo [[Spiro]] restos en aliaj lingvoj en serio kie ne estus Esperanto, alia solvo estus alinomi ĝin al [[Spiro (fiziologio)]] same kiel estas en angla, hispana kaj aliaj lingvoj; kaj tiel oni evitas la duoblaĵon Spiro-Spirado. La fakto ke estas materialo koincida inter ambaŭ artikoloj ne gravas; tio okazas ankaŭ en multaj artikoloj kaj en diversaj lingvoj. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:45, 21 nov. 2024 (UTC) ::Kiel vi tre bone scias, se vi legis la artikolon, ne temas nur pri "materialo" koincida, sed pri absoluta koincido de la tuta temo. Mi ne venis ĉi tien por ke vi faru tiajn misprezentojn al mi private, sed por vidi, ĉu vi faros ilin publike ĉe Alinomendaj Artikoloj. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 23:18, 21 nov. 2024 (UTC) == 193.210.203.84 == Hodiaŭ nokte vi forigis la novan, tre malmaturan tekston [[Degerby]] de anonimulo 193.210.203.84, kiun vi supozeble konsideris anonima redakto de nia konata forbarita finno. Se vi havis tiun suspekton, mi samopinias. La homo hodiaŭ eksplicite malkaŝis sin en mia diskutpaĝo, sed ankaŭ sen tio la suspekto sufiĉus. Mi nur dirus ke pli grave ol forigi unuopan paĝon estus forbari la novan anoniman konton por daŭro de jaro, por interrompi la redaktan fluon. Tio povas esti akompane kun tute afabla frazo, kiel mi faris nun, forbarante lin ("Laŭ la reguloj pri forbaro ne eblas redakti dum daŭro de forbariĝo en vikipedio." Tiun frazon mi eĉ ne plu devas tajpi, ĝin Fajrovulpo jam proponas al mi, kiam mi devas plian fojon forbari...). Ĉar vi ne forbaris lin, li ankoraŭ gaje povis redakti 10 paĝojn post kiam vi jam estis foriginta la tekston [[Degerby]]. Kompreneble la homo ĉiukaze rapide trovos novan anoniman kanalon, sed la ĝisnunaj spertoj montris ke forbaro interrompas la aktivadon almenaŭ por kelkaj tagoj, do tamen estas pli efika ol ne forbari lin, kaj sekvaj dek redaktoj venos ene de la venontaj minutoj kaj horoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:29, 10 dec. 2024 (UTC) :Vi pravas, mi klopodos plue forbari. Tamen, ĉiam restas al mi dubo ĉu iam venos alia anonimulo kiu estonte povus esti aktiva kaj efika vikipediisto kaj ni erare dekomence forbaris tiun. Feliĉe nia konata neanonimulo produktas ĉiam laŭ sama maniero. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 16:58, 10 dec. 2024 (UTC) :Kompreneble, la laboro tiam nur estas finita, se oni ankaŭ aldonas la IP-nombron al la longa listo en [[Vikipedio:Problemaj uzantoj]], kaj principe necesas revizii ĉiujn redaktojn de la dubinda IP-nombro. Tio kompreneble povas esti pli larĝa laborkvanto, se la suspektulo jam faris multajn redaktojn antaŭ ol iu atentiĝis, sed ĉiukaze la monto de nerevizzitaj redaktoj ankoraŭ plialtiĝas se oni ne forbaras la anonimulon, do estas en nia propra intereso pli bone pli frue forbari la tre aktiveman forbariton... 13:42, 10 dec. 2024 (UTC)[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) == Hong_Kong_Jockey_Club == Bv [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Hong_Kong_Jockey_Club&action=history ŝlosu la paĝon] kaj forbaru [[Specialaĵo:Kontribuoj/182.239.0.0/16|la spamiston]] por 3 monatoj. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:23, 24 dec. 2024 (UTC) :Farite.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:52, 25 dec. 2024 (UTC) == Fino de diskutoj pri forigoj == Kara Kani, mi ne volas nervi vin, sed mi tamen devas ripete peti vin subskribi, kiam vi dankinde fermas diskuton pri forigo de teksto aŭ ŝablono, tiel ke aŭtomate metiĝas la tempo kiam la diskuto finiĝis. Nia arkivigo funkcias laŭ la noto: "La diskuteroj ĉi tie estas ordigataj laŭ la dato kiam finiĝis la diskuto, ne laŭ tio kiam ĝi komenciĝis" kaj ne eblas en ĝusta ordo arkivigi la diskutojn kiam oni ne scias la daton. Kaj estas 100-oble pli pene detektive elserĉadi la daton el la historio de redaktoversioj kompare al simpla subskribo, kiu estas unu muso[[klako]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:38, 14 jan. 2025 (UTC) == Dankon pri via kunlaborado por la artikolo [[Atomo]] == Por la prilaborado de la semajno ([[Atomo]]), mi estis blokita al la modelo de Bohr, sed ŝance vi kompletigis la artikolon kun la modeloj de Sommerfeld kaj de Schrödinger. Per tiaj viaj kokmpletigoj, la artikolo estas nun respektinda. Kumlaboranto Kani: Dankegon !-[[Uzanto:DidCORN|DidCORN]] ([[Uzanto-Diskuto:DidCORN|diskuto]]) 21:08, 17 jan. 2025 (UTC) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 06:22, 26 jan. 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == Stirpo == Saluton Kani! ĉar vi estas fakulo pri birdoj, mi rimarkis la vorton 'stirpo' en multaj artikoloj pri birdoj. Ĉu vi povus klarigi al mi kion tio signifas? [[Uzanto:Dominik|Dominik]] ([[Uzanto-Diskuto:Dominik|diskuto]]) 06:47, 28 feb. 2025 (UTC) :Saluton kaj dankon pro la averto. Mi ne estas fakulo pri birdoj, sed ege interesiĝas pri tio. Fakte mi ekvikipediumis antaŭ jardekoj por pliriĉigi tiun kampon. Tiam mi estis komencanto per Esperanto, pri birdoj kaj per Vikipedio kaj faris multajn erarojn: erkzemple konfuzi inter grundo kaj planko, bredi kaj reprodukti ktp. Fakte post pluraj jaroj for de la birdaro mi revenis kaj unu el ĉefaj taskoj estas korekti tiamajn erarojn. Mi plej verŝajne imagis vorton "stirpo" por traduki el la hispana "estirpe, linaje", kaj eble similan vorton el angla, kiu normale aludas al homoj, sed tre ofte oni uzas prihomajn vortojn kaj konceptojn en zoologio, ekzemple familio. Nun mi komprenas mian eraron uzinte tiun neekzistantan vorton, sed nun trovas nur la vorton "gento" (ReVo) por referenci tiun koncepton: pragrupo de birdoj el kiu devenas nuntempaj taksonoj. Resume, kion fari? Oni povas korekti ĉiujn aperojn (333) al "gento", sed mi ankaŭ dubas pri tiu alternativo. Eble roboto povas fari tion, sed tiun teknikon mi ne regas. Same ne mi scias kiel trovi pli ĝustan alternativon. Mi bonvenigos sugestojn. Dankeme. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:34, 28 feb. 2025 (UTC) ::Dankon Kani, mi pensas ke mi pli-malpli komprenas pri kio temas. Tio kredeble koncernas la genealogion de birdo, sed mi eĉ ne scias kio estus la franca aŭ angla traduko. Laŭ Amika vortaro, '''estirpe''' deveno; (''descendencia'') posteularo, idaro. - ::Aliflanke Gran Diccionario Español-Esperanto ankaŭ proponas la vorton 'stirpo' kiel neologismon de estirpe, inter aliaj difinoj. [[Uzanto:Dominik|Dominik]] ([[Uzanto-Diskuto:Dominik|diskuto]]) 14:05, 28 feb. 2025 (UTC) :::Tio signifas, ke mi ne inventis la vorton, ĉar uzas tiun vortaron, kvankam plej ofte PIV. En la kunteksto de tiuj artikoloj, ne estus posteularo, sed praularo, sed tio ne multe taŭgas ĉar referencus al pluraj aŭ multaj individuoj, trunko, ktp., kaj prefere temas pri ununura devenejo, do eble oni povus lasi stirpon, dum oni trovas alian pli taŭgan vorton. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:44, 28 feb. 2025 (UTC) :Nun mi trovis pli taŭgan vorton, nome ''genlinio'', sed tio eble ĝustas por biologiaj aferoj, sed ne tiom por biografiaj temoj, se oni klopodas robotajn ŝanĝojn.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 22:01, 30 mar. 2025 (UTC) == Forigendaĵo 2025-03 == [[Vikipedio:Forigendaj_dosieroj#Dosiero:Novaj_Federaciaj_Landoj.png]] bv forigu. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:15, 18 mar. 2025 (UTC) :{{farite}}--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 23:29, 18 mar. 2025 (UTC) == "statuso_referenco=" en la ŝablono taksonomio == Saluton @[[Uzanto:Kani|Kani]] vi aldonis referencojn al multaj paĝoj kun la ŝablono {{Ŝ|Taksonomio}} kaj erare uzis la parametron "statuso_referenco=". La ĝusta parametro estas "statuso_ref=" Listo de viaj paĝoj troviĝas en la [[Projekto:Kontrolu Vikipedion|Projekto:Kontrolu vikipedion]] https://checkwiki.toolforge.org/checkwiki.cgi?project=eowiki&view=only&id=3 Mi korektigos ĝin dum la sekvaj semajnoj. Bonvole estonte uzu la ĝustan parametron kaj aldonu referencan liston al la artikoloj. Amike Stefan [[Uzanto:Stefangrotz|Stefangrotz]] ([[Uzanto-Diskuto:Stefangrotz|diskuto]]) 10:24, 22 mar. 2025 (UTC) == [[Fael Luna]] == Mi dividas vian kritikan juĝon pri la stile dubinda paĝo [[Fael Luna]], kaj nur havas malgrandan teknikan konsilon: Metante la ŝablonon {{ŝ|polurinda}}, ne forgesu la finaĵon "|listigi=ne", tre grava se oni ne en la aparta listo notis la problemon. Meti la ŝablonon en formo <nowiki>{{polurinda|listigi=ne}}</nowiki> pli tempoŝparas ol devigi sin pene priskribi la problemon en la aparta paĝo, despli se oni forte dubas ke post ses tagoj la problemo ankoraŭ aktualos. Tial mia konsilo pli estas ĝenerala rememorigo pri uzo de <nowiki>{{polurinda|listigi=ne}}</nowiki> en paĝoj kiuj antaŭvideble restos multajn jarojn... Dankon pro via forta engaĝiĝo en nia projekto!! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:07, 15 apr. 2025 (UTC) == Protekto == Bv maksimume protektu kaj sekve malprotektu [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Protokolo&page=%C5%9Cablono%3ABabela+lingvaro la ŝablonon "Ŝablono:Babela lingvaro"] [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=%C5%9Cablono:Babela_lingvaro&redirect=no redirect=no]. Ĝi estas neuzata. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:19, 20 apr. 2025 (UTC) :Prie mi absolute komprenas nenion. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:25, 20 apr. 2025 (UTC) == Neatendite pli longa foresto el vikia administrado == Saluton, aktuale mi survojas kaj nur tre limigite povas vikipediumeti per malkomforta saĝtelefoneto - laŭplane mi estintus hejme ĉi-vespere, sed eksterplane mi morgaŭ donos mian difektitan aŭton al riperejo, atendos la riparon kiu probable daŭros 2-3 tagojn, en tiuj tagoj havos ekstrajn feriojn kaj estos hejme merkrede vespere aŭ ĵaŭde. Tiam estos nenia problemo plu vikiumi, sed ĝis tiam mi ne havos vikipedian superrigardon kaj ne povos administri. Tial mi petas vin aparte atenti pri iuj eventuale lastmomentaj dubindaj redaktoj, interalie nia finna forbarito kiu eble intertempe enŝteliĝas en redaktadon... Salutas [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:00, 4 maj. 2025 (UTC) : Cetere la historio fine finiĝis per rubigo de la kara malnova aŭto, serĉo kaj aĉeto de nova uzita veturilo kaj post hejmenveturigo de ĝi ankoraŭ problema registrigo de ĝi, ĉar la oficejoj simple ne akceptas registriĝojn, kio sume kostis tri semajnojn. Sed retkonekton mi jam aranĝis post semajno, tio estis la plej eta problemo. ''C'est la vie''. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:35, 27 maj. 2025 (UTC) == Decido [[kampurbo]] al [[bazarurbo]] == Mi fine hodiaŭ fermis la delonge finendan diskuton pri alinomigo de [[kampurbo]] al [[bazarurbo]] en VP:AA, ankaŭ adaptis la tekston kaj ŝovis plej multajn kategoriojn, krom la multajn ene de [[:Kategorio:Bazarurboj en Ĉeĥio]]. Ĉu vi pretus kontakti kun LiMr kaj peti lin robote fari la adaptojn en [[:Kategorio:Bazarurboj en Ĉeĥio]]? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:35, 27 maj. 2025 (UTC) :Mi ne komprenas kion mi petu de LiMr? [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 22:37, 27 maj. 2025 (UTC) ::Ho, vi forgesis la {{ŝ|re}} aŭ @-trukon: Tiam mi ne vidas viajn reagojn! Mi pardonpetas. Nun mi 6 tagojn ne estos ĉe komputilo, kaj antaŭ la malŝalto de la ilo nur volis peti vin, en la sekvaj tagoj aparte atenti pri fuŝaj redaktoj en la "lastaj ŝanĝoj", kvankam vi ĉiam faras tion pli sukcese ol mi. Estos simple klarigi pri kio vi petis vin la 27-an de majo, sed nun jam ne plu estas tempo por tio. Ne gravas, povas ankoraŭ atendi pliajn 6 tagojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:30, 5 jun. 2025 (UTC) :::Ho, tiun lastan paŝeton en alinomigo mi evidente reforgesis kiam mi revenis al komputilo meze de junio... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:06, 15 jul. 2025 (UTC) == Diskuto:Istmo de Tehuantepeko == Mi jam atentigas vin pri notoj en [[Diskuto:Istmo de Tehuantepeko]] kiuj ankaŭ koncernas viajn redaktojn. Salutas [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:06, 15 jul. 2025 (UTC) == Ĉapelitaj literoj == Sal! Eble vi scias la metodon. Se mi iras al WikiData, tie nun mi ne povas tajpi la ĉapelitajn literojn ŝ, ĉ ktp. Mi ne trovas la sol--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 13:22, 18 jul. 2025 (UTC)von. :Mi eĉ ne scias kio estas WikiData. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 15:56, 18 jul. 2025 (UTC) ::Wikidata estas la angla nomo de [[Vikipedio:Vikidatumoj]]. {{re|Crosstor}}, por mi estas plej facile tajpi ĉion per la "[[Klavarfasono#Kanada_plurlingva_norma|kanada plurlingva]]" klavaro, sed se vi malvolas fari simile, oni povas trovi la supersignitajn literojn en la "Latina" parto de la menuo "Specialaj signoj" super la redaktokadro. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:43, 23 aŭg. 2025 (UTC) :::Dankon, ĉio en ordo! [[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 03:18, 24 aŭg. 2025 (UTC) == Disigo == Saluton! Bonvolu disigi la artikolon [[kirurgio]], ĉar ĝi estas aldirektita al prosektoro. Mi volas krei apartan artikolon pri prosektoro.--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 12:12, 22 jul. 2025 (UTC) :Mi forigis la alidirektilon. Nun vi povas krei apartan artikolon pri prosektoro. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:23, 22 jul. 2025 (UTC) :: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:Protokolo&page=Prosektoro] Ĉu ne eblintus redakti la alidirektilon rekte sen antaŭa forigo? [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 11:09, 30 jul. 2025 (UTC) :::Jes. Sed mi volis nur faciligi la aferon. Krome krei alidirektilon ne enkalkulatas kiel kreita paĝo, kaj redakti iaman alidirektilon kiel nova artikolo ankaŭ ne, laŭ mia supozo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:16, 30 jul. 2025 (UTC) == Forigoj == Bv [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?diff=9159314&oldid=9158048 ne subskribu la vorton "jes" aŭ "ne"] ĉar tio rompas la ŝablonon. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 11:05, 30 jul. 2025 (UTC) :Enorde. Mi esperas ne forgesi tion. Dankon. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:17, 30 jul. 2025 (UTC) Saluton, ĉu vi forigos ĉiujn diskutojn de uzantoj [https://eo.wikipedia.org/wiki/Speciala%C4%B5o:Kio_ligas_%C4%89i_tien%3F/%C5%9Cablono:Forigu tie mirakle ligitaj]? [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 10:35, 23 aŭg. 2025 (UTC) Ĉu vi forigos ankaŭ [[Uzanto-Diskuto:Kani|vian diskuton]] aŭ ĉu iu alia forigos ĝin por via ĝojo? Via diskuto laŭ anonco de ŝablono Forigu indikas ankaŭ vian nomon. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 11:34, 23 aŭg. 2025 (UTC) <pre>'''10:17, 23 aŭg. 2025 Kani diskuto kontribuoj forigis paĝon Usuario:Etrapani/Taller/Karoto (Teĥnika forigo (Ĝ6): la enteno estis: '{{forigu|Mi erare modifis la ligilon en la ateliero de hispanlingva malneto}} {{Vikidatumoj|Q11678009}} {{Taksonomio nomo=Karoto }} '''Terpomo''' (''Solanum tuberosum'') estas kulturplanto grava por la homaro, plurjara planto apartenanta al la familio Solanacoj.<ref>[https://www.merriam-webster.com/dictionary/potato "Potato – Definition"....', kaj la sola kontribuinto estis "[[Special:Contributions/Etrapani|Etrap...) (danki)'''</pre> La teksto <pre>''{{forigu|Mi erare modifis la ligilon en la ateliero de hispanlingva malneto}} {{Vikidatumoj|Q11678009}} {{Taksonomio nomo=Karoto }}''</pre> povis esti aldonita de foriginto. La forigita paĝo verŝajne temis pri terpomo, kiel estas videbla el la komenco de la forigita paĝo. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 12:49, 23 aŭg. 2025 (UTC) :Mi ne komprenas la fadenon. Mi trafis ŝajnan artikolon kun fuŝo titola kaj peto de la kreinto por forigo. Mi konstatis, ke vere la artikolo [[Karoto]] restas kaj nun konstatas, ke ankaŭ la artikolo [[Terpomo]] ekzistas. Ĉu estas iu problemo? [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 14:42, 23 aŭg. 2025 (UTC) Jes, problemo estas kun diskutoj de uzantoj troviĝantaj en listo ligantaj al la ŝablono Forigu. Kial vi ne komencis forigi ilin unu post la alia? [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 14:48, 23 aŭg. 2025 (UTC) Kaj kiel oni povas legi la peton pri forigo? [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 14:52, 23 aŭg. 2025 (UTC) :Mi plu ne komprenas la problemon, ĉar mi ne konas tiun liston de diskutoj. Mi nur legis la forigpeton kaj komprenis tiun agneceson. Ambaŭ artikoloj (karoto kaj terpomo) ekzistas kaj krome la fuŝa artikolo portis la ŝablonon "Havenda artikolo" kiu tute malĝustigus la suman rezulton de tiu kategorio al ĝuste 1000. Se necesas restarigo, tion mi nek scias fari nek vidas ties neceson. Se vi scias fari tion kaj vidas tiun neceson, bv. fari ĝin. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 15:06, 23 aŭg. 2025 (UTC) ĉu vi forigos ĉiujn diskutojn de uzantoj [https://eo.wikipedia.org/wiki/Speciala%C4%B5o:Kio_ligas_%C4%89i_tien%3F/%C5%9Cablono:Forigu tie mirakle ligitaj]? [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 15:16, 23 aŭg. 2025 (UTC) :Mi ne sekvos en tiu fadeno, kiun mi ne komprenas. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 21:32, 23 aŭg. 2025 (UTC) ::Ankaŭ mi ne komprenas kiun problemon povus havi kolego Petro, kiu evidente en la 23-a de aŭgusto restis iel nekontenta. Mi nur povas respondi al la polemika demando "ĉu vi forigos ĉiujn diskutojn de uzantoj [https://eo.wikipedia.org/wiki/Speciala%C4%B5o:Kio_ligas_%C4%89i_tien%3F/%C5%9Cablono:Forigu tie mirakle ligitaj]?" Respondo estas: '''klare ne'''. Ekzemple tie iom fuŝe kaj tute ne intencite listiĝas la persona diskutpaĝo [[Uzanto-Diskuto:Haruo]], kiu nur iam en diskuto notis ion pri la ŝablono {{ŝ|forigu}} kaj montris per ekzemplo de la ŝablono kion li volis komenti. Tio kompreneble kreas tute neintencitan meton en la teknikan kategorion. Per uzo de la sintakso <nowiki>{{ŝ|forigu}}</nowiki> oni evitus tiun eraron, sed tiam oni ne povas montri kiel aspektas ero de la ŝablono pri kiu oni volas noti ion. Entute ne estas problemo, ĉar administranto ĉiukaze ne blinde forigas artikolojn kaj diskutpaĝojn, sed nur faras tion post detala prijuĝo. Laŭ mia surfaca impreso ĉi tie ĉio iris bonan vojon - nur Petro malbone komunikis kio ĝenis lin, tiel ke neniu komprenas lian nerviĝon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:42, 19 sep. 2025 (UTC) == Dekstra ekstremismo en la esperantlingva vikipedio == Ekzemplon de dekstra ekstremismo en la esperantlingva vikipedio eblas aktuale vivi en la paĝo [[Asocio de Poloj en Germanio]], komentita en ties diskutpaĝo. Mi ne havas urĝan peton al vi elpaŝi tie - mia noto jam fakte resumigas ĉiun suspekton pri ekstremismo. Sed mi daŭre konsterniĝas, ke ankaŭ en tekstoj faritaj en Esperanto, kiuj kutime sekvas konsenton de internaciismo, kontraŭmilitismo kaj kontraŭrasismo, lastatempe ekaperas tekstoj de tia dekstra ekstremismo, kiuj ĝojigus s-inon Le Pen, s-ron Orban kaj ankaŭ ĝojigintus generalon Franco... Ne ke vi devas ion fari, sed se vi emas, rapide legetu la dubindan alineon kaj la diskutejan noton. Salutas [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:42, 19 sep. 2025 (UTC) == Cetere: teknika rimarko == Kara Kani, la notojn tute supre de via diskutpaĝo ĉi tie, kiuj ŝajne estas nur de vi por vi, vi facile povus meti al via [[:Uzanto:Kani/provejo|provejo]]. Vi antaŭ dek jaroj tie skribis la du vortojn 'mia provejo' - tio tute ĝustas, sed vi poste neniam uzis la paĝon. Ĝi estus ĝuste por tekstoblokoj celitaj '''nur de vi por vi'''... Ne, ke mi pensas ke vi '''devas''' uzi ĝin, sed mi nur volas konsciigi al vi ke vi tiun subpaĝon de vi tute ne utiligas, kaj vi povus konsideri ĉu ekuzi ĝin... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:49, 19 sep. 2025 (UTC) ==Samtemaj artikoloj== Saluton Kani. Ŝajnas al mi ke vi jam havis sufiĉe da tempo por pripensi la ideon, ke en Vikipedio devas ne ekzisti pluraj artikoloj pri precize sama temo. Ĉu vi nun konsentas al tiu principo, aŭ kion vi pensas pri ĝi? Kaj ĉe la specifa kazo de la du spiradoj, ĉu gravas al vi ke la hispanlingva vikipedio, kies ekzemplon vi evidente sekvis, kunigis siajn samtemajn artikolojn, kaj anstataŭe ligis al "Spirado" artikolon pri pulma spirado, kaj ke Metavikio faris "Spiro" havenda anstataŭ "Spirado"? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:43, 3 okt. 2025 (UTC) :Mi opinias nur, ke tiu afero ne estas postulo por la esperantlingva vikio, sed por la tuta sistemo. Se estas artikoloj en pli ol 50 lingvoj, devas esti ankaŭ versio en Esperanto, dum tiu simileco restas. Male, kiam esperantisto aŭ neesperantisto enirus en tiu artikolo, komprenos, ke Esperanto ne estas tiom vasta. Eĉ povus klopodi krei la mankintan artikolon. Laŭ la historiaj paĝoj, mi tute faris neniun kontribuon en [[Spiro]] kaj pri [[Spirado]] mi kontribuis ĉefe kiam ĝi iĝis unu el la Mil havendaj artikoloj, pri kio mi laboris. Nun mi ne dediĉos tempon nek energion por disigi la enhavon de ambaŭ artikoloj. Mia laboro en aliaj kampoj estos pli utilaj. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 17:04, 3 okt. 2025 (UTC) ::Ĉu mi komprenas ĝuste ke vi ne agnoskas la principon, sed jes ĉesos kontraŭbatali ĝin en ĉi tiuj artikoloj, kondiĉe ke vi mem ne faros la riparon? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 23:51, 3 okt. 2025 (UTC) :::Mi ne estas en Vikipedio por batali, sed mi konsideras, ke unu el la du artikoloj estis havenda artikolo kun pli ol 30 000 bitokoj kaj nun estas alia kun nur pli ol 20 000 artikoloj kaj oni malaltigis ĝin al pli malsupra kategorio. Mi dediĉis tro da jaroj al tiuj 1 000 havendaj artikoloj. La komunumo apenaŭ kunlaboris tiukadre kaj kelkaj eĉ pri fajfis. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:24, 4 okt. 2025 (UTC) ::::Tio ne respondas al la demando. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:01, 4 okt. 2025 (UTC) :::::Por vi tiu afero gravas, por mi nun ne. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 21:06, 4 okt. 2025 (UTC) == Universitato Turku/Helsinko == [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Incendio_de_Turku_(1827)&diff=prev&oldid=9096451 Incendio de Turku (1827): Malsamoj inter versioj - Vikipedio] Vi faris eraron: ne ekzistis en tiu tempo [[Universitato de Turku]], kiu estis fondita multe li poste. Tiu universitato, pri kiu la artikolo mencias, estas la nuna [[Universitato de Helsinko]], kiu estis movita al Helsinko post la indencio [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2025-28110-65|&#126;2025-28110-65]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2025-28110-65|diskuto]]) 10:52, 15 okt. 2025 (UTC) == Helpo == Sal! Mi petas helpon, iru [https://eo.wikipedia.org/wiki/Kategorio:Prefektujnivelaj_urboj_de_%C4%88inio], kie [[Vuhano]] situas supre kaj ne ĉe majusklo V. Bonvolu meti Vuhanon lasta ĉe '''V'''.--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 06:12, 13 nov. 2025 (UTC) :Farite. Mi nur tajpis Vuhano en la malplena spaco de la kategorio en la koncerna artikolo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:07, 13 nov. 2025 (UTC) == Tiu ĉi diskutpaĝo == Mi mem ofte havas tro pleniĝintan diskutpaĝon... sed via diskutpaĝo same suferas je tiu minuso. Signife pli ol 350 diskutoj sur unu paĝo estas iom multe - estus bona paŝo foje arkivigi la pli aĝajn diskutojn. {{s}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:40, 4 dec. 2025 (UTC) :Vi pravas. Farite. Restis nur sesono. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:58, 4 dec. 2025 (UTC) == Kursivaj literoj en sciencaj nomoj == Saluton Kani! Dankon pro viaj multaj kontribuoj en miaj ĵus redaktitaj artikoloj. Vi notu ke pri la latinaj sciencaj nomoj, nur genroj, specioj kaj subspecioj estas kursive skribitaj. Male, la nomoj de regnoj, filumoj, klasoj, ordoj kaj familioj nepre ne estas kursivaj. Vi povas rigardi ĉe Wikipedia en la aliaj lingvoj por vidi kion oni skribu. Pri la dato de la konsultita referenco (AviList), veras ke oni skribu (la 22-an de dec. 2025), tamen ŝajnas al mi ke pli mallonga skribomaniero tute taŭgas, kiel Vikipedio skribas aŭtomate en tiu ĉi paĝo ekzemple. Kore, Alano [[Uzanto:HaleBopp|HaleBopp]] ([[Uzanto-Diskuto:HaleBopp|diskuto]]) 13:38, 22 dec. 2025 (UTC) :Saluton, kara kolego. La fakto, ke en aliaj lingvoj familioj, ordoj ktp., ne skribiĝas kursive rilatas al la fakto, ke la angla kaj aliaj lingvoj asimilas tiujn vortojn, kvazaŭ ili estus de la propra lingvo; kaj pro tio ili mencias nur tiun vorton sen traduko, do ili ne bezonas diferencigi. Male, en Esperanto, ni tradukas familiojn, ordojn ktp., kaj tial ni diras tion en latina scienca nomo kaj en Esperanto; kiel ĉe specioj, se oni mencias ambaŭ nomojn, logiko estas, ke oni marku tion kio ne estas Esperanto. Tamen jam estas miloj da artikoloj pri birdoj, en kiuj estas ne nur tiu, sed ankaŭ multaj aliaj nekongruaĵoj. Ekzemple lastatempe mi korektas la grandojn de la tabelbildoj el 300 al 240 ĉar en multaj kazoj la birdobildo aperas tro granda en la ekrano, kaj tio faras malbonan impreson kiam la bildo ne estas bonkvalita. Vi povas vidi, ke ekzemple en la anglalingva versio tiuj estas eĉ pli malgrandaj. Sed nun estas tabeloj je 300 kaj je 240. Tio ne multe gravas. Same povas okazi pri la kursiveco. Mi ne korektos tion en la artikoloj kreitaj de vi. Sed mi ankaŭ forigas la krampojn de subspecioj. Estas 20 000 birdospecioj kaj ni ankoraŭ ne faris multajn milojn; se ni intencas fari ankaŭ subspeciojn, ni bezonos kelkajn vivojn. Tamen mi foje faris subspeciojn aŭ formortintajn speciojn, sed tio okazu escepte. Mi tute ĝojas, ke vi dediĉas vin al birdoj. Dum jaroj ankaŭ aliaj vikipediistoj, sed lastatempe nur Goren ankoraŭ faras ion de tempo al tempo. Mi iam kontrolis, ke estu faritaj ĉiuj eŭropaj birdoj (laŭ historia listo), poste ekfaris ĉiujn tutmondajn speciojn laŭ la listo de familioj en la ĉefa artikolo [[Birdoj]]. Iam mi ĉesis kaj dediĉis min al aliaj taskoj. En 2025 mi revenis kaj plenigis la lasitajn truojn (sed povas esti truoj de novaj specioj) kaj nun mi estas je la fino de [[Strigedoj]]. Ĉar mi pluos laŭ tiu itinero, mi ne alvenos al Paseroformaj. Do, ni ne kolizios. Amike. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:15, 22 dec. 2025 (UTC) ::Mi feliĉas legi vin. Mi komprenas ĉiujn viajn argumentojn kaj estas tre bona afero ke ni interkonsentu. Mi konstatis ke la tabelo de prezentado ĉiam estas 320 ra larĝa eĉ se la bildo estas pli eta, kaj plejofte la fotoj estas 300 ra larĝaj. Mi do sekvis la ĝeneralan movadon. Sed de nun, mi "laboros" viaflanke kaj ŝanĝos la bildetojn al 240 ra. Ankaŭ mi forigos la krampojn ĉe la subspecioj. Fakte mi pensis ke tio povus utili, ĉefe en la kazo kie specio kun artikolo estas subigita al la rango de subspecio. Sed vi pravas, pli bone sen krampoj. Pri la kursiveco, tamen mi ne povas konsenti, ĉar ne temas pri mia propra volo aŭ la volo de Esperanto, temas pri la universalaj nomenklaturaj reguloj, kiuj postulas ke latinaj nomoj de familioj kaj ordoj ne estu skribitaj kursive (tiel estas en ĉiuj listoj de birdoj kiel tiu de IOC, aŭ la nova AviList), aŭ ke pri la aŭtoritato de la dunomo krampoj estu uzataj nur se la taksono ne estis priskribita en la nuna genro (kaj mi konstatis multajn erarajn uzojn prie). Do, dankon pro via respondo kaj mi petas ke vi rimarkigu al mi se afero fare de mi ne taŭgas. Via sperto en Vikipedio ja estas multe pri granda ol mia kaj mi certas ke mi profitos viajn konsilojn. Amike. Alano. [[Uzanto:HaleBopp|HaleBopp]] ([[Uzanto-Diskuto:HaleBopp|diskuto]]) 20:57, 22 dec. 2025 (UTC) :::Mi forgesis... mi konstatis ke la bildeto de la "Konserva statuso" ne funkcias kiam oni metas "CR". La ses aliaj kazoj tre bone funkcias, sed tiu ne. Mi tute ne scias al kiu mi devas rimarkigi tion. Dankon! [[Uzanto:HaleBopp|HaleBopp]] ([[Uzanto-Diskuto:HaleBopp|diskuto]]) 21:12, 22 dec. 2025 (UTC) ==Historiaj artikoloj== Dankon, pro viaj helpo kaj informoj. [[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 23:01, 12 jan. 2026 (UTC) == Invitation: Bring Feminism and Folklore to your wiki == <div style="border:4px maroon ridge; padding:4px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="padding: 1em 2em;"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Hello {{BASEPAGENAME}}, We noticed your dedicated contributions to this wiki. As an experienced editor, your leadership could help bridge the gender gap on Wikipedia. We are inviting you to '''organize the Feminism and Folklore 2026''' writing competition for your community. ;Why Organize? The campaign (1 Feb – 31 March) focuses on women’s stories, folk culture, and traditions. By setting up a local page, you help your community document their unique history. ;We have made it easy for you You do not need to do everything from scratch. The international team has prepared tools to help you: * '''Article Lists:''' Find missing topics relevant to your culture. * '''CampWiz Tool:''' Easily manage the contest and track points. ;Want to talk to us first? If you have questions or want to meet the team, you are welcome to join our Office Hours (live Q&A sessions). ''[[:m:Event:Wiki Loves Folklore 2026 Office Hours|Click here to see the Office Hours schedule]]'' ;Ready to start? Please check the project page to see how simple it is to register. '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Click here to Learn More and Sign Up]]''' Thank you for your time and hard work! '''The Feminism and Folklore 2026 Team''' ---- <small>You received this message because you are a valued contributor. If you have questions, please ask on the [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta Talk Page]].</small> </div></div> --[[Uzanto:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Uzanto-Diskuto:MediaWiki message delivery|diskuto]]) 16:49, 18 jan. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26-p&oldid=29949530 --> == Mortintoj == Saluton @[[Uzanto:Kani|Kani]]. Dankon pro tiu grava novaĵo "La [[armeo de Israelo]] konfirmis... Sed mi nur volas emfazi ke temas pri nombrado de kadavroj iel entombigitaj, kaj ke tiu nombro NE inkluzivas miloj da [[Malaperinto|malaperintoj]] (tiuj kies kadavro ankoraŭ kaj verŝajne neniam estu trovita, t.e. evaporitaj aŭ sub ruinoj). La nombrado estis daŭre farita ĵustatempe fare de la hamasa ministro pri sano ([[d:Q123152753|Q123152753]], malsama ol [[d:Q724644|Q724644]]). Laŭ mia scio la nombro da mortintoj en Cisjodanio estas relative malmulta, ŝajne ne pli ol cento(j). Mi pensas ke tiu ĉi klarigo gravas sed ĉar la novaĵo estas via mi malemas fari ĝin mi mem. Amike, [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 06:57, 1 feb. 2026 (UTC) :La matematika diskuto estus senfina kaj kondiĉita de la asertoj de la diversaj amaskomunikiloj. Ĉiuokaze la ĉefa afero estas ĉu malaperintoj, enterigitoj subruinaj, mortintoj en atakitaj hospitaloj aŭ pro malsato kaj malfacilaj vivkoondiĉoj ktp., ne estas mortoj kiujn la atako de Israelo okazigis? Ĉiuokaze mi reredaktos la noton. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:08, 1 feb. 2026 (UTC) ::Kaj la ĉefa novaĵo estas ne la mortintoj, sed la fakto, ke la israela armeo konfirmis la informojn de Hamaso. Se vi kapablas kompreni aŭ traduki https://elpais.com/internacional/2026-01-29/el-ejercito-de-israel-estima-que-ha-matado-unos-70000-palestinos-en-la-invasion-de-gaza-una-cifra-que-cuestionaba-hasta-ahora.html [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:10, 1 feb. 2026 (UTC) == Request == Hello, sorry for writing in English. Please see [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Report concerning Flughaveno Ŝeremetjevo]]. This user has now been globally locked, but their user page still contains some attack content against others (in the first section), and they also went to [[User talk:NDG]] to attack [[:User:NDG]]. I have requested speedy deletion for both pages, so could you please help me '''delete [[:User:Flughaveno Ŝeremetjevo]] and [[:User talk:NDG]]'''? Thank you very much. [[Uzanto:ShuQizhe|<span style="color:#39C5BB"><span lang='ja'>浅村しき</span></span>]] ([[Uzanto-Diskuto:ShuQizhe|<span style="color:#FFA500">diskuto</span>]]) 14:44, 3 feb. 2026 (UTC) :Mi pardonpetas. Mi ne komprenas la aferon. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:16, 3 feb. 2026 (UTC) ::Bone, do mi klarigos tion al vi en Esperanto. ::En [[Uzanto:Flughaveno_Ŝeremetjevo]] li skribis enhavon, kiu atakas aliajn uzantojn (vidu [[Uzanto:Flughaveno_Ŝeremetjevo#Averto POR NDS]]). Mi proponis rapidan forigon, sed li plurfoje forigis la rapidforigan ŝablonon. Poste, post kiam NDG raportis lin kiel LTA, li iris al la diskutejo de NDG por ataki lin denove. Mi ankaŭ petis rapidan forigon por la diskutejo de NDG. ::Mi rimarkis, ke vi estas relative aktiva administranto en ĉi tiu projekto, tial mi venis peti vian helpon. '''Nun mi volas peti vin forigi la du paĝojn [[Uzanto:Flughaveno_Ŝeremetjevo]] kaj [[Uzanto-Diskuto:NDG]]''', ĉar ambaŭ enhavas atakan enhavon (vandalismon). Jen esence la situacio. [[Uzanto:ShuQizhe|<span style="color:#39C5BB"><span lang='ja'>浅村しき</span></span>]] ([[Uzanto-Diskuto:ShuQizhe|<span style="color:#FFA500">diskuto</span>]]) 05:51, 4 feb. 2026 (UTC) ::Se tio ne estas por vi oportuna, tiam mi petos helpon de alia administranto. [[Uzanto:ShuQizhe|<span style="color:#39C5BB"><span lang='ja'>浅村しき</span></span>]] ([[Uzanto-Diskuto:ShuQizhe|<span style="color:#FFA500">diskuto</span>]]) 08:51, 4 feb. 2026 (UTC) :::Nek oportuna nek maloportuna. Mi nur ne komprenas. Pli bone alia administranto. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:22, 4 feb. 2026 (UTC) ::::Bone, pardonon, ke mi ĝenis vin. [[Uzanto:ShuQizhe|<span style="color:#39C5BB"><span lang='ja'>浅村しき</span></span>]] ([[Uzanto-Diskuto:ShuQizhe|<span style="color:#FFA500">diskuto</span>]]) 10:24, 4 feb. 2026 (UTC) ::::Bonvolu simple forigi la personajn atakojn. Kiel administranto, vi respondecas pri la devigo de la UCoC; ĝi estas unu el viaj devoj. [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 06:26, 5 feb. 2026 (UTC) ::::@[[Uzanto:Kani|Kani]] you blocked a member of the SWMT for one month without reaseon, I see. [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 10:43, 6 feb. 2026 (UTC) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; color: #000; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2025 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2025 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2025_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2026]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Look forwards to collaborating in the year ahead. Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 07:42, 14 feb. 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:Uzanto:Kani]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2025&oldid=30070084 --> ==Finnlando kaj Rusio== Kial vi forigis la artikolon landlimo de Finnlando kaj Rusio? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-17456-00|&#126;2026-17456-00]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-17456-00|diskuto]]) 17:58, 20 mar. 2026 (UTC) :Oni devas ligi artikolojn al aliaj lingvoj por kontroli la enhavon kaj la rilatoj inter lingvoj. Krome necesas referencoj kiuj indiku de kie venas la informo. Krome necesas efike reagi al reagoj de aliaj vikipediistoj por solvi mankojn. Krome ne eblas meti personajn opiniojn. Mi ĵus faris kelkajn plibonigojn en [[Kovdozero]], kio sen tio antaŭe dirite ne eblas. La angla versio informas pri elfluo tra rivero anstataŭ kanalo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:07, 20 mar. 2026 (UTC) ::Kial vi forigis el la artikolo [[Kovdozero]] la finnajn loknomojn? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-18014-78|&#126;2026-18014-78]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-18014-78|diskuto]]) 18:10, 23 mar. 2026 (UTC) :::Kara anonimulo, ĉu vi solvis viajn misojn kaj mankojn? [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:07, 23 mar. 2026 (UTC) ::::Dum mia ĉiusemajna reviziado mi vizitis la aritkolon kaj konstatis, ke kaj la titolo kaj la enhavo estis nur via persona konsidero de tio kio aperas alie en la aliaj lingvoj. Bonvolu ne krei personajn enhavojn, kiel postulas Vikipedio.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:49, 23 mar. 2026 (UTC) == Help == The current edit made by Aidas is completely unacceptable. It ignores the growing consensus and reports from governmental, non-governmental, and international human rights organizations, and has begun to show bias in favor of Israel, using the phrase "according to..." as if there isn't a consensus that Israel committed genocide in Gaza. This is biased. Go and open the article on the Armenian Genocide, and you will find that it clearly states that the Armenian Genocide was a genocide committed by the Ottoman Empire. This article, after that user's edit, has begun to question the existence of a genocide. Reports from organizations clearly state that Israel is committing genocide against the Palestinians in Gaza through starvation, mass killings, sexual violence, forced mass displacement, and other methods. [[Uzanto:جودت|جودت]] ([[Uzanto-Diskuto:جودت|diskuto]]) 17:49, 27 mar. 2026 (UTC) :Article name: [[Gazaa genocido]] [[Uzanto:جودت|جودت]] ([[Uzanto-Diskuto:جودت|diskuto]]) 17:49, 27 mar. 2026 (UTC) ::Saluton. En Vikipedio oni uzas Esperanton kiel laborlingvo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 22:14, 27 mar. 2026 (UTC) :::@[[Uzanto:Kani|Kani]] Weren't you the one who wrote on your personal page that your English level is 2? 🙂 [[Uzanto:جودت|جودت]] ([[Uzanto-Diskuto:جودت|diskuto]]) 10:03, 28 mar. 2026 (UTC) ::::@[[Uzanto:Kani|Kani]] Ĉu tio estas maniero eviti la demandon? Mia argumento estas tre klara: ekzistas antaŭjuĝo favore al Israelo. Israelo faras genocidon en Gazao kaj uzis malsaton kaj aliajn metodojn de mortigo por ekstermi la palestinan popolon en Gazao. Ĉu ni devas ignori la vortojn de internaciaj organizaĵoj kaj subteni ŝtaton nomatan Israelo, konstruita tute sur propagando, kiu, cetere, estas tiu, kiu faras ĉi tiun genocidon? Ĉu vi atendas, ke ĝi agnoskos, kion ĝi faris? [[Uzanto:جودت|جودت]] ([[Uzanto-Diskuto:جودت|diskuto]]) 10:03, 28 mar. 2026 (UTC) :::::@[[Uzanto:Kani|Kani]] Kial vi evitas la diskuton? La enhavo de la artikolo estas neakceptebla; ĝi estas partia. La antaŭa versio estas pli bona; ĝi reflektas la larĝan akademian konsenton, kiu klare deklaras, ke Israelo faras genocidon en Gazao. Vikipedio devus esti neŭtrala, kaj niaj personaj opinioj ne devus influi ĝiajn artikolojn. Komparu ĉi tiun artikolon kun la Armena Genocido; tiu artikolo klare deklaras: "Genocido farita de la Otomana Imperio en la Unua Mondmilito." Sed ĉi tiu artikolo estas malsama: "Laŭ... laŭ..." Sufiĉe kun la antaŭjuĝo! Ekzistas konsento, ke Israelo faras genocidon en Gazao. [[Uzanto:جودت|جودت]] ([[Uzanto-Diskuto:جودت|diskuto]]) 10:09, 28 mar. 2026 (UTC) ::::::Mi dubas ĉu vi vere regas Esperanton. Viaj argumentoj tute malkongruas kun la stato de la artikolo. En la artikolo ne ekzistas antaŭjuĝo favore al Israelo, sed tute male. Mi mem konsentas, ke "Israelo faras genocidon en Gazao kaj uzis malsaton kaj aliajn metodojn de mortigo por ekstermi la palestinan popolon en Gazao.", kiel vi diras, sed la ŝanĝoj kiujn oni faris en la artikolo tute ne rilatas al tiaj asertoj, sed temas nur pri lingvaj detaloj. Bonvolu ne sekvi redaktan militon. Mi blokis vin dum tri tagoj por ke vi havu tempon trankvile relegi la tekston kaj por eviti pluan redaktomiliton. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:28, 28 mar. 2026 (UTC) == Graz == Saluton, mi jam legindigis la paĝon Graz post kiam aldoniĝis belaj 8 subtenaj voĉoj. Eble aspektas pli bele se vi ne faris plej multan redaktan laboron, poste proponis la tekston je legindigo (nu, laŭ mia urĝa peto, sed tamen) kaj ankaŭ finas la voĉdonon, kvazaŭ vi estus vanta propagandanto de via propra laboro (ne estas tiel, kompreneble, sed tamen povus ŝajni). Por Lajsana albatroso ni ankoraŭ povas lasi 4-5 tagojn kaj atendi ĉu ankoraŭ alvenos pliaj voĉoj al la 4 kiuj jam estas (kiuj kompreneble sufiĉas, sed tie ne necesas hasti). Ĉu vi bonvolas fari la resumeton de Graz por la ĉefpaĝo (mi jam forigis la antaŭan alidirekton de aprilo al marto)? Kaj flanke, tre bone insisti pri uzo de Eo en politikaj diskutoj. Mi certas ke la ardulo kontraŭisraela sen granda problemo povos fari tion, kaj certe ne akceptos iun opinion kiel la mian, kiu tre kondamnas la mortigojn kaj detruojn ĉe la Mediteraneo, sed gvide kulpigas Hamason pri provoko de l'sangoverŝado, uzante civilulojn kiel 'homa ŝildo' (mi ankoraŭ dubas pri amasperfortoj k.s., sed mi ne estas tie). El paca Armenio ne venis agresaj bomboj al Stambulo antaŭ jarcento, kaj ankaŭ Ukrainio ne brutale bombis Rusion en 2021, tial la eventoj ekde okt. '23 estas pli malfacilaj, kvankam kompreneble murdoj de civiluloj ĉiam estas krimo, sed tiel diferencite diskuti kun la ardulo sendube 'stos malfacile (same kompreneble homforkaptoj kaj torturoj de civiluloj ĉiam estas krimo). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:21, 28 mar. 2026 (UTC) :Mi ne scias fari la resumeton. Pri la afero de la genocido, krome mi ne vidas, ke Aidas diris tion kion Cevdet diras, ke li diris. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 00:51, 28 mar. 2026 (UTC) :Cetere, mi ĵus jam faris la resumojn [[Vikipedio:Artikolo de la monato/2026/05]] kaj [[Vikipedio:Artikolo de la monato/2026/06]], ĉar ni provu ne agi ĉiam je la plej lasta minuto. Tamen mi ankoraŭ ne havas koncepton kio povus veni kiel ADLS post junio. Sincere [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:52, 23 apr. 2026 (UTC) ==Universala Kodo de Konduto== Mi menciis vin en ĉi tiu peto al la Komitato de la Universala Kodo de Konduto, kiu temas pri la afero de ruĝaj ligiloj: [https://meta.wikimedia.org/wiki/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Cases/2026/Redlinkphobia_imposed_without_consensus_on_Esperanto_Wikipedia]. Mi ''ne'' akuzis vin pri ajna nun daŭranta problema konduto, kaj sciigas vin nur por eviti ĉian impreson ke mi agas sekrete. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 01:56, 6 apr. 2026 (UTC) :Dankon pro la informo. Mi nek legos nek partoprenos en anglalingva platformo. Mi supozas nur, ke vi turnas vin al ekstera aŭtoritato por decidi pri vikipediaj aferoj. Jen via afero. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 08:30, 6 apr. 2026 (UTC) ::Bedaŭrinde estas hontinda la agado de Arbarulo kaj la persekuto kiun li faras en Esperanta Vikipedio. Li estas TROEGE kritikema kaj malrespektema kaj mi laciĝis esperi ion bonan de li. [[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 12:49, 12 apr. 2026 (UTC) :::{{re|Claudio Pistilli}} "Ni penas forigi protektitajn enhavojn, kiam ni ekscias pri ili" ([[Vikipedio:Aŭtorrajto]]). Mi esperas ke tio klarigas miajn interagojn kun vi. Kaj ĉi tiu afero estas ke Kani (antaŭe, sed nun ne) persekutis enhavon metitan de aliaj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:41, 12 apr. 2026 (UTC) ::::Ĉu vi povas precizigi kiun enhavon mi persekutis aŭ vi aludas nur al rekomendoj ne troigi kreadon de ruĝaj ligiloj kiujn neniu bluigos? Bona konduto estas helpi tiujn kiuj bezonas ĝin, ne pafi el fremdlingva platformo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 17:51, 12 apr. 2026 (UTC) :::::Jes, mi aludas al viaj rekomendoj kaj trudaj forigoj de ruĝaj ligiloj pri menciindaj temoj. Intertempe mi vidas kaj akceptas ke la Komitato rigardas tion kiel "stilon", ne "enhavon". Ankoraŭ validas laŭ mi ke oni ne trudu stilajn regulojn al Vikipedio sen interkonsento. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:59, 12 apr. 2026 (UTC) ::::::Vi volas ke oni trudu nur vian stilon. Pri interkonsento, ĉu vi petis permeson en Alinomendaj artikoloj pri alinomigoj de amaso da japanaj geografiaĵoj al la angla literumado el esperanta literumado. Eble jes, kaj mi mistrafis. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:37, 12 apr. 2026 (UTC) :::::::Pri la japanaj geografiaĵoj, [[VP:NELATINA|nia titolpolitiko]] diras ke oni uzu "alilingvan akceptitan transskribon en latina alfabeto" prefere ol memelpensitan, kaj estas konfirmite ĉe [[Vikipedio:Alinomendaj artikoloj#Japanaj geografiaj nomoj en la Hepburnan sistemon se mankas fontoj]] ke por la japana la plej norma latinigo estas la hepburna. :::::::Pri "trudado", rimarku ke mi neniam metis ligilojn kie laŭ mi ili mankas en enhavo skribita de iu alia, kaj ankaŭ ne metos, se la nigremuloj same respektos ruĝeme redaktitan enhavon. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:20, 12 apr. 2026 (UTC) :::::::Mi ne sciis pri tiu afero, sed mi certe preferus en la Esperanta Vikipedio transskribi japanajn nomojn al Esperanto ol al la angla. Cetere, Monato havas [https://www.monato.be/konvencioj.php#trans sian konvencion] pri tio. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 19:23, 12 apr. 2026 (UTC) ::::::::Mi konsentas kun Lingvano. La problemo estas ke multaj decidoj estas farataj en Vikipedio de malmultaj decidantoj kaj oni ne povas koni ĉiujn tiajn decidojn. Pri la latina alfabeto ni devas memori, ke nek w nek y nek la dugrafoj sh, kh ktp., apartenas al la latina alfabeto. Trudi neklarajn decidojn al kreintoj de artikoloj estas ja trudo. Ĉu estas trudoj de du kategorioj? Ĉu tiuj kiuj plaĉas al mi kaj tiuj kiuj ne plaĉas? En la lastaj monatoj mi kreis pli ol ducent artikolojn kiuj estis ruĝe en [[kolibro]] kaj kreos ankoraŭ ĉirkaŭ centon. Kara Arbarulo, ĉu vi faras ion tian. Se jes, mi komprenas ke vi defendu amasajn ruĝajn ligilojn. Mi ne kredas, ke mi trudis miajn sintenojn kiom vi mem. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:38, 12 apr. 2026 (UTC) == Aŭtomate patrolita de Vikipedio == Saluton. Ĉu vi hazarde scias, kiel vi akiris la trajton "''Aŭtomate patrolita''" en Vikipedio? En multaj artikoloj kiujn mi vidas, ĝi ne estis patrolita ekde, ekzemple, 2018. Ĉu vi scias kiel akiri la funkcion? Dankon. [[Uzanto:YTY76-EO|YTY76-EO]] ([[Uzanto-Diskuto:YTY76-EO|diskuto]]) 08:08, 17 apr. 2026 (UTC) :Ne, mi ne memoras, sed mi supozas, ke tio venis aŭtomate, eble post difinita nombro de korektoj faritaj en diversaj artikoloj. Aparte, mi restas je via dispono. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 08:18, 17 apr. 2026 (UTC) ::Dankon. [[Uzanto:YTY76-EO|YTY76-EO]] ([[Uzanto-Diskuto:YTY76-EO|diskuto]]) 04:24, 18 apr. 2026 (UTC) ==[[La aŭtodafeo de Barcelono (1861)]]== Saluton, mi leteris al la aŭtoro de la artikolo en la Portugala kaj li donis al mi la tutal rajton publikigi en Esperanton. Kiel mi povas sendis al vi ciferece lian leteron. Plej altestime, [[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 19:34, 18 apr. 2026 (UTC) Caríssimo, Cláudio, Louvamos a tua iniciativa e informamos que todos os nossos trabalhos via Luz Espírita estão inteiramente à disposição de todos, agradecendo a confiança e o carinho da nossa audiência. Abraço fraterno de toda Equipe Luz Espírita www.luzespirita.org.br Tre kara Cláudio Traduko: Ni laŭdas vian iniciatemon kaj ni informas ke ĉiuj niaj verkoj laŭ Luz Espirita (nomo de la eldonejo) ESTAS TUTE DISPONEBLAJ al ĉiuj (innteresitoj), kaj ni dankas la konfidon kaj amon pri niaj legadoj. Fratan ĉirkaŭbrakon el nia tuta teamo. www.luzespirita.org.br Mi posedas la originalan tekston en la Portugala kaj mi povas TUJ sendi al vi. En Brazilo, ni havas la koncepton: Disvastigi Spiritismon estas la PLEJ GRANDA KARITO kiun ni faras al ĝi. Mi tre dankas kaj esperas la plenan publikigadon de mia artikolo.[[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 19:45, 18 apr. 2026 (UTC) :Mi jam respondis al vi retmesaĝe kaj en la referenco de remetita teksto, vi povas aldoni la rajtilan leteron de la originala aŭtoro. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 22:10, 18 apr. 2026 (UTC) :: Suficxas diskuti cxe unu loko: [[Uzanto-Diskuto:Arbarulo#La_aŭtodafeo_de_Barcelono_(1861)]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 22:37, 18 apr. 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:32, 28 apr. 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471751 --> :Thanks. I have some ability to communicate in English but not enough. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:45, 28 apr. 2026 (UTC) == [[Dom Eliseu]] y [[Eliseu Maria Coroli]] == Saluton, kara Kani, como estàs? Yo voy bien! Por favor, podrias dar un contextito en estas duas nuevas paginas que he abierto? Te retribuo contextando-te en Italiano y Francés, quando quieres! Muchas gracias por todo. [[Uzanto:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Uzanto-Diskuto:Rei Momo|diskuto]]) 07:33, 14 maj. 2026 (UTC) :Saluton. Ĉiun lundon mi revizias artikolojn enmetitajn dum la pasinta semajno kaj korektas, aldonas, forigas kion mi konsideras taŭga. Krome en esperantlingva Vikipedio, kvankam mi komprenas kaj la francan kaj la italan kaj aliajn lingvojn, mi korespondas nur en Esperanto. Vi ekkontribuis en Vikipedio ekde antaŭ preskaŭ 20 jaroj. Vi havis tempon por ekkuraĝiĝi uzi Esperanton. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 09:47, 14 maj. 2026 (UTC) == Abitura ekzameno en Finnlando == Mi tute ne komprenas, kial estis forigita la artikolo [[Abitura ekzameno en Finnlando]] [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 05:10, 27 maj. 2026 (UTC) :Tion oni decidis kolektive en la respektiva paĝo Forigendaj artikoloj, ĉar oni konsideris ĝin persona redakto sen ajna referenco al fontoj de kie oni prenas tiun informon aŭ alilingva korespondaĵo, kie oni povus konstati la pravecon de la informo, kio estas nepre necesa en Vikipedio. Krome mankas sufiĉa lingvonivelo, ekzemple la vorto "abitura" ne ekzistas en Esperanto ktp. Vi kreas plurajn artikolojn, kiuj postulas tro da laboro al patrolantoj, ĉar ili bezonas plibonigon por adapti ilin al la vikipediaj postuloj. Vi devus rigardi kiel estas artikoloj kreitaj de aliaj vikipediistoj por ĝuste adaptiĝi al la necesa kvalito de la artikoloj. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 09:53, 27 maj. 2026 (UTC) == "Mi vomas" -> bv forbaru == [[:m:Special:CentralAuth/Yrjöän]] -- neakceptebla uzantonomo plus gantopupumado. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:27, 6 jul. 2026 (UTC) :Mi ne komprenas tiun aferon. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 20:49, 6 jul. 2026 (UTC) ::Neniu problemo. Mi solvis la problemon horon poste... simple eĉ mi ne daŭre deĵoras ĉe la komputilo, sed foje faras iujn farojn en la reala vivo... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:07, 16 aŭg. 2026 (UTC) == asembleo de Ekstremaduro == Saluton. Mi mallonge volas atentigi vin pri la eta paĝo [[asembleo de Ekstremaduro]], kiu pretiĝis antaŭ horo. Ĝi sincere dirite nun nur liĝiĝas el du veraj artikoloj (jes ja alidirektiloj, diskutpaĝoj kaj similaj teknikaj iloj ne kalkuliĝas). Post tago mi povas aldoni ŝablonon {{ŝ|orfa}}, sed eble vi ankoraŭ havas ideon, de kiu paĝo eblas ligi la novan artikolan ĝermon. Ekzemple konsiderindus, ĉu eble uzi la okazon kiel instigon fari tekston pri la temo prezidanto de Ekstremaduro ([[d:Q3049413]]) ĝenerale, aŭ ĝerman biografion pri la nuna postenulino María Guardiola ([[d:Q115151208]]) konkrete... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:07, 16 aŭg. 2026 (UTC) :Mi faris aliajn du ligojn. Mi opinias, ke tio estas sufiĉa kaj la artikolo ne estas jam orfa. Estis kvar prezidantoj de la regiono (ne de la parlamento) kaj unu, Ibarra, jam havas kaj artikolon kaj la ligon al la parlamentartikolo. Kiam oni faros la aliajn tri, oni povos fari similajn ligilojn. Krome, mi forigus la nomon de la parlamento en la ekstremadura. Ekzistas nek tio nek la propra ekstremadura kiel lingvo, spite la ekzistadon de ekstremadura vikipedio. Kiel filologo, doktoro pri la fako, instruisto pri lingvo dum kvar jardekoj kaj konanto de la tute regiono, mi povas diri, ke ekstremadura estas nek lingvo nek dialekto, sed nur aro da tre diversaj dialektaj trajtoj, komunaj nenie en la regiono. Mi forigus la tuton de la Esperanta Vikipedio. Tio estas inventaĵo de porlingvaj aktivuloj sen subteno de akademiaj aŭtoritatoj. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:36, 16 aŭg. 2026 (UTC) == Mecenato kaj Mecenaso == Saluton, amiko. Du Esperantlingvaj artikoloj iomgrade superkuŝas unu la alian: [[Mecenato]] kaj [[Mecenaso]]. Ŝajnas al mi, ke ambaŭ traktas pri la sama temo. Tamen mi ne scias kiun el la du nomoj pli bone tradukas lian latinan nomon, kaj mi demandas min, ĉu oni kunfandus ilin sub unuopa nomo. Mi vidas, ke vi kontribuis antaŭ ok jaroj al [[Mecenaso]]. [[Uzanto:Objectivesea|Objectivesea]] ([[Uzanto-Diskuto:Objectivesea|diskuto]]) 14:11, 7 okt. 2026 (UTC) 3k7vakp96ojkwt2b7n8ovov7x22becv 9490006 9489954 2026-10-07T17:08:53Z Kani 670 /* Mecenato kaj Mecenaso */ Respondo 9490006 wikitext text/x-wiki ==Alilingvaj ligiloj== <pre> ?action=purge {{Div col|cols = 3}} *tiel *tri *kolonoj {{Div col end}} {{Trad|en|Voltaire|113309885}} : Re|iu </pre> polurinda|la nuna teksto ktp|montri=ne <pre> {{Prisupre|pri=rivero en Usono|samnoma rivero en Kanado|Misisipo (Kanado)}} {{Prisupre|apa=Tbiliso}} {{AliaSignifo|Tbiliso}} </pre> ref name="kongreslibro" ref group="noto" Informkesto urbo|regiono-ISO=FR mankas fonto Vikipedio:Landonomoj kun flageto apartigila paĝo|Johano de Aŭstrio (apartigilo) |sen banderolo= jes |forigita = <!-- jes ne atendante --> |kialo de rezulto = <!-- kialo kaj/aŭ subskribo --> kaj skribu iun sencan tie, ekzemple |forigita = jes |kialo de rezulto = kun kvar poraj voĉoj kaj neniu kontraŭa. "Jes" igas la keston esti verda, "ne" igas gxin rugxa, "atendante" blua, kaj mi mensas ke plu estas "parte" kiu igas flavan keston. == SAT == Certe vi bone agos kiel administranto, kaj lernos ĉiun trukon paŝon post paŝo, kiel ankaŭ faris mi kiu ĉiam konsideris min redaktanto kaj nenia administra aŭ teknika homo. Kaj ni ĉiukaze jam estas en proksima kontakto - estos simple bone foje mem povi puŝi butonon kaj ne nur demandi kolegon pri tio. Sed alia demando: Vi estas membro de SAT, ĉu? Ĉu vi havas ajnan ideon kiel statas la asocio? Min iom malkvietigas ke la retejo satesperanto.org aspektas tute morta, kaj multaj valoraj retpaĝoj ne estis ĝustatempe arkivigitaj en la [[interreta arkivo]] - tio povas esti nur teknika problemeto, sed iom maltrankviligas... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:51, 26 jul. 2023 (UTC) :Jes, mi estas membro de SAT, kaj ĝia retejo suferis gravan ĵusan atakon same kiel aliaj francibazitaj retejoj de esperantlingvaj asocioj. Kelkaj jam restariĝis kaj nun oni klopodas por restarigo de la SAT-retejo. Temas pri teknika ne problemeto, sed problemego. Pri la asocio mem, ĝi bone fartas. Ĵus finiĝis ĝia lasta kongreso en Kastelo Greziljono, pri kio oni povas informiĝi en [[96-a SAT-Kongreso 2023]]. Vi eĉ povas serĉi min en la foto. Mi salutas. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:59, 26 jul. 2023 (UTC) == Administriĝo == Mi gratulas vin pro via administriĝo. Mi hieraŭ fermis la baloton, sed teknike nur nun havis tempon vere doni al vi la administrajn rajtojn. Nun vi povas ekbalai! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 05:02, 7 aŭg. 2023 (UTC) :[[Dosiero:Horse Hair Sweeper Scurge.jpg|eta|Jen via [[balailo]] kiel administranto.]] Ankaŭ mi gratulas pro la administrantiĝo! Amike, —<span style="background-color:LightYel;">[[User:Super nabla|<span style="font-family:Lucida Handwriting;color:LightBlue;">'''Super '''</span><span style="font-family:Lucida Console;color:LightSkyBlue">'''nabla'''</span>]][[User talk:Super nabla|🪰]]</span> 17:55, 6 aŭg. 2023 (UTC) ::PS: Mi ĵus kreis en la komunejo novan kategorion ''World Esperanto Congress 2023'' (bedaŭrine anglalingva kiel la aliaj komunejaj kategorioj pri UK-oj) kaj tien metis unuan foton de vi. Se vi havas pliajn fotojn, mi petas vin mem enordigi ilin al la tutfreŝa kategorio.[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 05:19, 7 aŭg. 2023 (UTC) : Saluton Kani, ankaŭ ricevu miajn gratulojn pro tiu balailo. Bedaŭrinde, mi ne alvenis ĝustatempe por voĉdoni por vi, sed vi havas mian subtenon. --[[Uzanto:Alzinous|Alzinous]] ([[Uzanto-Diskuto:Alzinous|diskuto]]) 08:48, 7 aŭg. 2023 (UTC) ::Dankon. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:27, 7 aŭg. 2023 (UTC) == Biharo == Saluton! Intertempe pretas jam 20 urboj, la kompleta listo haveblas ĉiam: https://eo.wikipedia.org/wiki/Kategorio:Urboj_de_Biharo sed tio estas nur la duono. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 13:34, 9 aŭg. 2023 (UTC) == vikidatumo kaj alinomigo == Saluton Estimata Kani, se mi rajtas peti de vi, kiam vi alinomigas artikolon bonvolu ankaŭ kontroli la "Ero en Vikidatumoj" kies ligilo aperas ĉe la desktro de la artikolo. Kiam oni alinomas tiam necesas fari la samon ankaŭ en vikidatumoj! Mi antaŭdankas Vin. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 11:14, 10 aŭg. 2023 (UTC) == Marc van Oostendorp == Saluton Kani. Kiel vi? Ĉu vi jam revenis hejmen? Lastatempe mi okupiĝas pri biografioj de [[Akademio de Esperanto|akademianoj]]. Ĉi-semajne mi redaktadas la paĝon pri [[Marc van Oostendorp]]. Hieraŭ iom neatendite okazis: IP-ulo alvenis kaj forigis la oficialan retejon de van Oostendorp ({{diff|diff=8285133|teksto=vidu ĉi tie}}). Ŝajne, la IP estas de Luksemburgio. Kion tio signifas, laŭ vi? Ĉu ni ree enigu la oficialan retejon? Ĝis, —[[User:Super nabla|<span style="font-family:Lucida Handwriting;color:DarkKhaki;font-size:8pt;">'''Super'''</span> 𓆦 <span style="font-family:Lucida Console;color:#32CD32;text-shadow:Khaki .3em .3em .3em">'''nabla'''</span>]][[User talk:Super nabla|🍃🪰🍃]] 00:47, 22 aŭg. 2023 (UTC) :{{{farite}} Ha ne, ne zorgu. La ligilo estis redunda (duobla). Ĉio en ordo. —[[User:Super nabla|<span style="font-family:Lucida Handwriting;color:DarkKhaki;font-size:8pt;">'''Super'''</span> 𓆦 <span style="font-family:Lucida Console;color:#32CD32;text-shadow:Khaki .3em .3em .3em">'''nabla'''</span>]][[User talk:Super nabla|🍃🪰🍃]] 00:50, 22 aŭg. 2023 (UTC) == Bazelo == Saluton Kani. La 5-an de novembro 2016, jam antaŭ longega tempo, vi aldonis al la artikolo pri [[Bazelo]] la frazon :"La [[Paco de Bazelo]] en [[1795]] provizore finis la militon inter la ''[[Unua Respubliko de Francujo]]'' (alidirektilo al la paĝo [[Unua Respubliko de Francio]]) kaj ''[[Prusujo]]'' (alidirektilo al la paĝo [[Prusio]])." Vi ne estis la ĉefa redaktinto de la teksto, la baza versio estis de Didi Weidmann, kiu en la unua versio de 2008 metis frazojn kiel "Bazelo situas ĉe ambaŭ flankoj de la rivero [[Rejno]], proksime de la landa triangulo kun [[Francio]] kaj [[Germanio]] [...]" - kaj evidente uzis landnomojn laŭ la finaĵo "-io". Laŭ la vikipedia interkonsento pri landnomaj variaĵoj en artikoloj la pluaj aldonaĵoj laŭeble sekvu la saman landnoman principon kiel la baza teksto, despli ke la formoj kun finaĵo "-ujo" ĉiukaze estas nur alidirektiloj, kiuj sendas al paĝoj kun finaĵoj "-io". Ĉu vi intence metis la variaĵojn de finaĵo "-ujo", aŭ ĉu tio okazis nur rapidete, sen vera pripenso? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:06, 1 sep. 2023 (UTC) :Foje mi sekvas tendencon konsideri landnomojn kun -ujo, kiel indiko al historia pasinteco, kaj tiel diferencigi ekzemple inter Ĉinujo kaj Ĉinio, Hispanujo kaj Hispanio ktp., kvankam mi konmprenas, ke tio ne estas oficiala decido. Ĉe Bazelo tamen la historieco ne estas tiom pasinteca kaj eble regu la unuformeco. Plej taŭge vi mem decidu pri la ĝustaj terminoj; mi absolute ne kontraŭos. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:03, 2 sep. 2023 (UTC) == Stenius == Kial ci forigis la artikolojn Jakob Stenius senior kaj Jakob Stenius junior? [[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.19.219|46.132.19.219]] 22:09, 5 sep. 2023 (UTC) :Ĉar vi nek kreis internajn ligilojn nek ligis la artikolojn al aliaj lingvoj. Ĉar vi ne sekvas rekomendojn de aliaj vikipediistoj. Ĉar estis multaj lingvaj eraroj. Ĉar vi ne volas krei akcepteblajn artikolojn kaj laborigas aliulojn por ripari viajn fuŝaĵojn. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 22:16, 5 sep. 2023 (UTC) == Peto kunvoĉdoni == En la diskutejo pri [[Vikipedio:Forigendaj artikoloj#499 redundaj paĝoj|eble forigendaj artikoloj]] diskutiĝis la bezono havi duan roboton kun administraj rajtoj, por forigi grandan kvanton da forigendaj tekstoj aŭ ĉi tie alidirektiloj, post decido de laŭorda diskuto, ĉar normala roboto ne rajtas forigi ajnan eron kaj administrantoj sen roboto bezonus tagojn da monotona forĵeto antaŭ ol la monto estus forigita. Mi publike petis LiMr, ĉu li pretus funkciigi sian roboton por tiaj petoj, sed ankoraŭ necesas [[Vikipedio:Administrantoj/kandidatoj/LiMrBot|voĉdoni pri tio]], kaj la voĉdonon ĝis nun preskaŭ neniu atentis. Tial mi petas vin pripensi kaj kunvoĉdoni. Ĉu bone? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:18, 21 sep. 2023 (UTC) ==Propono kunigi [[Infano]] kaj [[Infanaĝo]]== Saluton! Mi ĵus faris proponon ĉe [[Vikipedio:Kunigendaj artikoloj]]. Vi ŝajne malakceptis similan proponon antaŭ ok jaroj ĉe [[Diskuto:Infanaĝo]], sed mi ne bone komprenas kial - ĉu vi volas komenti pri via nuna opinio? [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:58, 20 okt. 2023 (UTC) ==Ida L. Cummins== Mi rimarkis, ke vi forigis la paĝon "Ida L. Cummins" kun la rezonado: Ĝ6. Ĉu vi povus klarigi kial ĝi estis forigita. [[Uzanto:Rorr404|Rorr404]] ([[Uzanto-Diskuto:Rorr404|diskuto]]) 15:48, 21 okt. 2023 (UTC) :Mi ne povas memori, ĉar mi foje forigas artikolojn pro tre diversaj tialoj, ekzemple se ili estis tradukitaj per aŭtomataj tradukiloj kaj ne korektitaj, se ili havas tro da eraroj kaj neniu tuj korektas ilin, se ili ne atingas minimumajn postulojn, ekzemple tri plenaj frazoj. Ekzemple vi kreis la artikolon [[Geventepe (Karayazı)]] kun nur unu frazo (anstataŭ almenaŭ tri), pasis preskaŭ du monatoj kaj ankoraŭ oni atendas la duan frazon. Vi mem konfesas, ke vi povas "komuniki per baza nivelo de Esperanto". Ĉu vi opinias, ke oni povus fari tion en alilingva vikio, ekzemple en la anglalingva vikio? [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 16:48, 21 okt. 2023 (UTC) == Orfigo de «Commons» == Saluton, Kani. Kiel vi? Ĉu vi konsentas pri {{diff|diff=8412095|teksto=ĉi tiu modifo}} de mia roboto, kiu ŝanĝis {{ŝ|Commons}}-on al {{ŝ|Projektoj}} sen parametroj? * Malnova versio: [[Speciala:daŭra ligilo/8356014#Eksteraj ligiloj]] * Nova versio: [[Speciala:daŭra ligilo/8412095#Eksteraj ligiloj]] Notu, ke en la nova versio la ligilo al la bildgalerio en la «Vikimedia Komunejo» malaperis; tamen tiu bildgalerio ne ekzistas, ĉar [[:c:San Andrés y Sauces]] estas simpla alidirekto al [[:c:Category:San Andrés y Sauces]]. Kion vi pensas pri tio? —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 18:01, 24 okt. 2023 (UTC) :Mi komprenas absolute neniom prie. Ĉefe mi dezirus kompreni la rezultojn de tiu ŝanĝo, sed mi supozas, ke miaj teknikaj kapabloj estas limigitaj. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:30, 24 okt. 2023 (UTC) ::😁 Per aliaj vortoj: en la kadreto kiu troviĝas dekstre en [[Speciala:daŭra ligilo/8356014#Eksteraj ligiloj]] oni vidas du ligilojn (la unuan nomatan «San Andrés y Sauces en la Vikimedia Komunejo», la duan nomatan «Kategorio San Andrés y Sauces en la Vikimedia Komunejo»), sed ili ambaŭ ligas al la sama paĝo do estas ''redundaj''. En la nova versio [[Speciala:daŭra ligilo/8412095#Eksteraj ligiloj]] restis nur unu ligilo (nome, «Kategorio San Andrés y Sauces en la Vikimedia Komunejo»), kaj mi forigis la alian. —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 19:08, 24 okt. 2023 (UTC) == Elstaraj bildoj == Saluton Kani. Lastatempe mi ŝanĝis mian agadon en VP: mi ne plu verkas novajn artikolojn (intertempe), sed iom-post-iome mi klopodas korekteti jam-ekzistatajn paĝojn verkitajn farde aliuloj. Mi aktivas nur vespere kaj, interalie, mi klopodas enmeti en nian VP-on ''elstarajn bildojn'', kredante, ke pli kvalitaj bildoj kontribuos al pli bona VP. La listo de la bildoj kiujn mi emas enmeti troviĝas en mia provejo [[Uzanto:Super nabla/Enmetindaj elstaraj bildoj]], kiun mi ĝisdatigas de tempo al tempo. Multaj bildoj temas pri birdoj, kaj multaj el tiuj birdoj ankoraŭ malhavas paĝon en nia VP. Ĉar pasintece vi tre interesiĝis pri birdoj, mi pensis informi vin pri mia agado: se vi volas, vi povas kontribui kreante la ne-ekzistatajn paĝojn aŭ enmetante la orfajn bildojn en kelkan artikolon. Mi rajtigas vin modifi mian propran paĝon [[Uzanto:Super nabla/Enmetindaj elstaraj bildoj]], se tio necesas. Ĝis ĝis! Amike, —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 11:52, 3 nov. 2023 (UTC) :Dankon. Jes, mi interesiĝas; mi vidas, ke la jam ekzistintaj artikoloj havas jam tiujn bildojn. Pri la ekzistontaj artikoloj, ja mi planas aliri tiun kampon iam. Mi esperas uzi tiujn bildojn.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:51, 3 nov. 2023 (UTC) == Bak Giwan == Saluton Kani. La paĝo pri [[Bak Giwan]] jam ekzistas. Vidu la propono pri kunuigo en [[VP:KA]]. —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 22:28, 6 nov. 2023 (UTC) :Dankon pro la averto. Diable kun tiuj aziaj nomoj. Ŝajne estis la sama akademiano kiu metis la novan artikolon. Nun mi devos kunigi ambaŭ. --[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 22:32, 6 nov. 2023 (UTC) == Amerika Blanka ibiso == Saluton Kani! Koncerne artikolon [[Amerika blanka ibiso]], ĉu [[Magvaria cikonio]] povas esti taŭga alternativo al "Amerika cikonio"? Mi estas kompleta laiko koncerne birdojn kaj ne volas fari eraron. [[Uzanto:Dominik|Dominik]] ([[Uzanto-Diskuto:Dominik|diskuto]]) 10:32, 7 nov. 2023 (UTC) :Dankon pro la averto. Fakte temas pri [[Amerika mikterio]], kiu ĝuste adaptas la sciencan nomon ''Mycteria americana''. Solvite.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:39, 7 nov. 2023 (UTC) == Mia kandidatiĝo en Vikivortaro == Saluton kara! Mi decidis kandidatiĝi kiel administranto je Vikivortaro. Vi povas esprimi vian opinion ĉi tie: [https://eo.wiktionary.org/wiki/Vikivortaro:Kandidatiĝoj#Dua_administranto-kandidatiĝo_RG72 ] [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 15:45, 12 nov. 2023 (UTC) : RG72 jam delonge havas personan problemon pri mi tute nerilata al vikioj, kaj ripete tre agreseme atakas min: [https://eo.wiktionary.org/w/index.php?title=Vikivortaro%3ADiskutejo&diff=901026&oldid=901025] [https://eo.wiktionary.org/w/index.php?title=Uzanta_diskuto%3ATaylor_49&diff=1185333&oldid=1184939]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:29, 13 nov. 2023 (UTC) == Interesa diskuto == Saluton kara! Antaŭ kelkaj tagoj komenciĝis [[VP:Administrantoj/forigo de rajtoj/RG72|interesa diskuto]] pri kies rezulto mi tre scivolas, ĉar tiaĵoj ofte okazas nun en la mondo kaj estos interese vidi, ĉu ankaŭ Esperantujo tion spertos. Via opinio estas bonvena. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 12:07, 27 nov. 2023 (UTC) == Malfaroj == Pardonon pro maltrankviligi vin. Mi estas ĉi tie, ĉar mi vidis ke la uzanto {{ping|Fenikals}} malfaris tri-foje mian intervenon en la maladministrantiĝa proceduro, sen doni ajnan kialon en la resumo aŭ ie ajn: [[Speciala:diff/8481661/8481424]]. Per la malfaritaj intervenoj, mi simple strekigis voĉdonon de uzanto kiu malrespektis regulojn de voĉdonoado (ri ne klarigis la kialon de la voĉdono); mi eĉ indikis la paĝon kie legeblas, ke oni nepre devas argumenti iamniere sian voĉdonon (ne sufiĉas enmeti {{ŝ|por}} aŭ {{ŝ|kontraŭ}}). Ĉar la uzanto Fenikals jam venas de semajno en kiu li atakis aliajn uzantojn surbaze de etno (ruslingvanoj en Vikipedio estas laŭ li «[[Speciala:Diff/8476632|diablaj kaj stupidaj]]») kaj mia [[Uzanto-Diskuto:Fenikals#Esprimmaniero|klopodo mediacii kun li]] malsukcesis ĉar li ne respondas al mesaĝoj, mi nun petas ke ''vi'' mediaciu kun ĉi tiu uzanto por re-starigi ordon. Ĉi tiu estas mia lastlasta provo kunlabori konstrue kun li, antaŭ mi malfermu sekcion en [[VP:PU]] kie mi petos semajnan forbaron pro malrespekto de kondutkodo. Dankon. —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 17:16, 30 nov. 2023 (UTC) :Mi tute samopinias kun vi. Mi ne klopodos por mediacii, ĉar mi supozas, ke tio maleblos. Li interesiĝas pli pri redaktomilitoj ol pli solvo de problemoj. Vi jam tion konstatis. Kaj mi ne estas en meza sinteno. Mi preferas iri al PU. Li forigis tekstojn ankaŭ de aliaj. Kaj detruas pli ol konstruas. Mi proponus dusemajnan forbaron. Laŭ mi, ĉefaj eblaj mediaciantoj povus esti Tlustulimu (ŝajne preskaŭ malaperinta) kaj Thomas Pusch (saĝe dediĉita al kreado anstataŭ al polemikado). [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 17:52, 30 nov. 2023 (UTC) :: Uzantoj, kiuj faris pli ol 40 de redaktoj, rajtas voĉdoni.--[[Uzanto:Fenikals|Fenikals]] ([[Uzanto-Diskuto:Fenikals|diskuto]]) 18:08, 30 nov. 2023 (UTC) :::«[[Vikipedio:Administrantoj/forigo de rajtoj|argumetante pri la kialo]]» {{ping|Fenikals}} Dankon. —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 19:08, 30 nov. 2023 (UTC) :::: Inicianto devas fari argumentiĝi sian pozicion (mi faris tiun), sed ne voĉdonanto.--[[Uzanto:Fenikals|Fenikals]] ([[Uzanto-Diskuto:Fenikals|diskuto]]) 19:14, 30 nov. 2023 (UTC) :::::Nu bone, konsentite. —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 22:55, 30 nov. 2023 (UTC) == Barataj urboj == Saluton! Mi vidis kaj dankas vin, ke vi helpis min en barataj urboj. Sed mi mem povas fari ilin. Male mi ne povas/rajtas korekti hungarajn urbojn, helpu min ilin fari. Iru [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Kategorio:Urboj_de_Hungario&pagefrom=Ny%C3%ADrmada#mw-pages]. Tie vi trovas malsupre dekstre la hungarajn ĉapelitajn literojn. Tre ĝenas min tiu ordo. La laboro estas simpla (supozeble). Iru al [[Érd]], poste redaktu la kategorion tiel, ke la urbo estu Erd kaj ne Érd. Poste la urbo aŭtomate hejmenvenos al E-litero. Espereble ĝi sukcesos, post Érd estas ankoraŭ 5 ĉapelitaj urboj, bonvolu same tiel agi (ne estu ĉapeloj). --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 12:57, 5 jan. 2024 (UTC) :Mi ne bone komprenas. Mi ne scias redakti modife la kategoriojn. Sed oni povas alinomi la titolon de la paĝo, kaj tion vi povas fari. Se vi ne scias, mi pretas lernigi tion. Aŭ eĉ mem fari la taskon. Poste en la redakto de la paĝoj vi povas klarigi pri la aferon; tio signifas, ke la hungaraj signoj malaperos de la titolo. Tio okazas ankaŭ en multaj aliaj kategorioj kaj aŭtomataj listoj. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 00:01, 6 jan. 2024 (UTC) ::Dankon, tion mi ne elektas, ili restu sen --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 03:31, 6 jan. 2024 (UTC)ŝanĝo. == [[Aero senpaga]] == Saluton, Kani. Mi fakte antaŭsupozis, ke la titolo suspektigos aliajn vikipedianojn. Mi mem ja komprenis ĝin kiel vi antaŭ ol legi la libron. Verŝajne jes estas vortludo pri la dusenceco de ''free''. Tamen la senco laŭvorte celita ene de la libro estas la senco "senpaga". Temas pri ŝildo en aŭtogaraĝo, kiu reklamas "aeron senpagan", supozeble pumpotan en aŭtajn radojn. Mi enmetis la originalan citaĵon kiel noton en la viki-kodo de la artikolo. Do mi elektis "senpaga" unuavice tial, ke ĝi estas la laŭvorta senco, kaj duavice ĉar ĝi ankaŭ estas pli aplikebla al la metafore celita aero de la veturo, ol "libera" al la aero de la garaĝa pumpotubo. La teksto plurfoje reliefigas, ke la ĉefrolulo kaj ŝia patro kutimiĝis pagi (kaj kapabli pagi) por ĉiu ajn servo. Verŝajne tial la reklamo de "aero senpaga" tiel impresas ilin. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:12, 8 jan. 2024 (UTC) :Dankon. Jes, tute mi eraris opiniante nekonante la aferon. Ĉiuokaze mi sekvus la kutiman ordon Senpaga aero, anstataŭ Aero senpaga, kiu ankaŭ eblos konsiderinte, ke la propono estas "aero". [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 13:39, 8 jan. 2024 (UTC) ::Mi sentis ke la ordo kun postmetita adjektivo estas pli taŭga kaj por la laŭvorta senco de "free air" (sur reklamŝildo) kaj la metafora. Tial mi certe uzus ĝin, se mi verkus tradukon de la romano en Esperanton, kaj deziris uzi ĝin ankaŭ ĉi tie. ::Unue mi sentis, ke mi jam iam legis en Esperanto tiajn ŝildojn, aŭ priskribojn de tiaj ŝildoj, kaj ili uzis la ordon "_____ senpaga". (Efektive nun mi trovas ekzemplon en la ''Fundamenta Krestomatio'' [https://tekstaro.com/t?nomo=fundamenta-krestomatio-nez&id=fknez243&ignorifremdajhojn=0&uzistreketojn=0&uskle=0&serchesprimo=senpaga&tuj=1#fknez243].) Mi supozas ke oni povas senti ke ne temas vere pri substantiva frazero, sed pri mallongigo de plena frazo "Aero estas senpaga", aŭ simple ke la adjektivo estas tre forte emfazinda; ja estas evidente, ke oni liveras aeron, sed tio estas sciigenda, ke oni liveras ĝin senpage. En la angla, male, oni malofte aŭ neniam renkontus ŝildon kun la ordo "Air free". ::Ankaŭ en la metafora senco, ke oni veturas tra senpaga/libera aero, ŝajnas al mi ke la substantivo estas banala kaj la emfazo apartenas tre forte al la adjektivo, kaj tial la adjektivo estas postmetinda. Oni povas kompari la ne tre detalajn komentojn de PMEG pri la temo ĉe [https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/frazpartoj/o-vortaj_frazpartoj.html#i-d7s]. ::Sed mi konscias, ke tiuj argumentoj estas parte subjektivaj, do se vi konfirmos ke via prefero ne estas ŝanĝita post pripensi ilin, mi volonte cedos. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:00, 9 jan. 2024 (UTC) :::Mi sentas, ke ambaŭ ordoj taŭgas. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:24, 9 jan. 2024 (UTC) == Nomoj de arabaj literoj == Mi ŝatas viajn artikolojn pri arabaj literoj, sed iliaj titoloj ŝajnas al mi iom malpraktikaj: la titolon [[Ḫāʾ]], ekzemple, mi apenaŭ povas tajpi aŭ prononci, kaj eĉ legi ĝin estas malfacile sen lupeo. La literoj de la [[hebrea alfabeto]] havas oportunajn nomojn en Esperanto. Laŭ mi, ni havu tiajn nomojn ankaŭ por la arabaj literoj. Bedaŭrinde ne estas evidente, kio estus tiuj nomoj, sed kelkaj el ili eble estas facile diveneblaj. Kion vi opinius, ekzemple, pri movado de [[Álif]] al [[Alif (araba litero)]]? [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 16:22, 17 jan. 2024 (UTC) :Mi supozas, ke necesas pli detala studado fare de fakulo kiu almenaŭ bone konu la araban. Mi iomete lernis. Mi opinias, ke la aldona krampo utilas nur se nepras. Ekzemple por [[alif]] taŭgus tiel, sed nun ĝi estas alidirektilo netaŭga, do, povas iĝi la ĝusta nomo de la litero. Aliaj literoj laŭ via proponita kadro postulus cerbumadon. Ekzemple mi ne povas prononci, kaj neniu facile, la literon ho malantaŭ konsonanto, tav havas tute maltaŭgan finan literon, tet estas inventaĵo, la diferenco inter kaf kaj qaf kapdolorigis min sed mi certas, ke kof estas tute maltaŭga, kaj finfine ankaŭ vav estas maltaŭga ĉar vo tute ne ekzistas en araba, sed ja ekzistas u longa kaj u mallonga, do povus estis ŭaŭ aŭ uaŭ, kio ja respegulas la araban prononcon. Alternativo estus serĉi finaĵojn en -o, same kiel en Esperanta alfabeto aŭ [[greka alfabeto]], el kiuj kelkaj, sed ne ĉiuj, estas en [[PIV]]. Tio donus alifo, bao, tao ktp. Sed resume, mi postulus aŭ fakulon aŭ referencojn en iu dulingva vortaro, alitipa publikigaĵo aŭ simile. Dume mi ne aprobas grupan alinomadon kaj pretas interkonsenti pri unuopaj solvoj kun fakulo. Por la artikolo [[araba alfabeto]] mi nur tradukis el la hispana, kiun mi pli bone komprenas, sed ne pretas malferme proponi esperantigon laŭ mia plaĉo. Ni restu en kontakto.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:16, 17 jan. 2024 (UTC) : Scio de la araba certe helpus, sed tio estas nur unu flanko de tre multflanka demandaro. La parentezo verŝajne ne ĉiam necesas, sed verŝajne ja en multaj okazoj, ĉar temas pri mallongaj vortoj, kiuj probable havas aliajn signifojn. Se oni unue kreus version kun parentezo, ne estus malfacile poste movi ĝin al versio sen parentezo, do oni ne devas decidi pri tio en la komenco. Certe multaj el la proponoj estas tre pricerbumindaj; la formoj ''tha'' kaj ''dhal'' estas speciale dubindaj. (La lasta eble pensigas pri hinda manĝaĵo!) Sed la formoj ''tet'', ''kof'' kaj ''vav'' jam ekzistas kiel nomoj de hebreaj literoj, kaj eble ankaŭ kiel nomoj de literoj en aliaj semidaj skriboj, do la problemo ne estas "inventaĵo"; la problemo estas miksado de du sistemoj; sed eble tio estas bona kompromiso: uzi la arabajn nomojn, kiam ili taŭgas, sed uzi la nomojn el aliaj semidaj lingvoj, kiam la arabaj nomoj ne estas rekte uzeblaj en Esperanto? Tamen, tute konkrete, ĉu movo de [[Álif]] al [[Alif (araba litero)]] ŝajnas farinda unua paŝo? Ĉu simple forigi la neesperantajn kromsignojn, kiuj ne estas necesaj por distingi la nomon de aliaj literoj? [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 22:46, 17 jan. 2024 (UTC) ::Mi jam diris, ke mi preferas simple [[Alif]]. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 22:49, 17 jan. 2024 (UTC) : Farite. Ĉu nun movi [[sīn]] al [[sin (araba litero)]] kaj [[šīn]] al [[ŝin (araba litero)]]? La parentezoj necesas, laŭ mi, ĉar [[sin]] estas apartigilo kaj [[ŝin]] estas ankaŭ hebrea litero (kaj nun apartigilo). [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 23:41, 17 jan. 2024 (UTC) ::En ordo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 23:50, 17 jan. 2024 (UTC) :::[[Ĝim]] kaj [[Dal]] povas esti tiel.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 00:20, 18 jan. 2024 (UTC) : Kaj [[sad (araba litero)]], [[dad (araba litero)]], [[lam (araba litero)]], [[mim (araba litero)]], [[nun (araba litero)]] tiel? [[SAD]] kaj [[NUN]] jam estas apartigiloj. La aliaj supozeble ŝanĝiĝu en apartigilojn, ĉar la nunaj paĝoj ([[Dad]], [[Lam]], [[mim]]) estas pri ne tre famaj aferoj. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 09:37, 18 jan. 2024 (UTC) ::Kvar bonas, dum [[mim]] eblas senparenteze. Se vi konsideras, ke iu apartigilo povus ekhavi (apartigilo), tiel oni povus liberigi la titolon por litero. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:24, 18 jan. 2024 (UTC) :Farite, mi kredas. Ĉu [[zaj]], [[ajn]], [[gajn]] sen parentezoj, kun nova [[Zaj (apartigilo)]]? [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 11:51, 18 jan. 2024 (UTC) ::[[zaj]] estis nur alidirektilo al kodotabulo, tial la triopo estas disponebla. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:01, 18 jan. 2024 (UTC) : Farite. Kaj la sekva grupo povas esti ses duliteraj arabaj nomoj, kiuj ŝajnas uzeblaj en Esperanto: [[ba]], [[ĥa]], [[ra]], [[za]], [[fa]], [[ja]]. Ni bezonas la parentezon ĉe ĉiu el ili. Kvin el ili jam estas apartigiloj, sed [[ĥa]] nun sendas al [[Ĥa (cirila alfabeto)]], do ĝi ŝanĝiĝu en apartigilon. Ĉu bone? [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 13:16, 18 jan. 2024 (UTC) ::Bone. Ankaŭ [[kaf]] eblas. Ne estante alidirektilo, [[qaf]] en serĉilo alidirektas al nuna [[Qāf]], sed mi dubas pri la konveno tuŝi ĝin, pro la ekzisto de q kaj pro jam utileco de [[qaf]]; tamen eblus teknike alinomi al [[Qaf]].[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 13:28, 18 jan. 2024 (UTC) : Bone. Nun ni atingas la pli malfacilajn literojn. Du nomiĝas proksimume ''ta'', kaj du nomiĝas proksimume ''kaf''. Mia propono por distingi ilin estas prunti la nomojn, kiujn oni uzas en aliaj semidaj lingvoj: ''tav'', ''tet'', ''kof'', ''kaf''. Tiuj nomoj estas jam certagrade establitaj en Esperanto kiel nomoj de hebreaj literoj (ekzemple https://bertilow.com/pmeg/gramatiko/neoficialaj_vortetoj.html), sed ili certe estas aplikeblaj ankaŭ al aliaj semidaj literoj (fenicaj, arameaj, ...). Do apliki ilin al la arabaj literoj ne ŝajnas tro radikala paŝo. Ĉu ni do movu artikolojn al [[tav (araba litero)]], [[tet (araba litero)]], [[kof (araba litero)]], [[kaf (araba litero)]]? [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 14:59, 18 jan. 2024 (UTC) ::Pri aliaj semidaj lingvoj mi tute ne scias, sed pri la araba mi nur iomete konas. Tiukadre mi tute opozicias al uzado de kof kaj tav, kies nomoj estus nek arabaj nek esperantlingvaj. Solvon nun mi ne vidas. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:27, 18 jan. 2024 (UTC) : Nu, ni cerbumu dum kelka tempo kaj eble demandu al araboj, kiam okazo prezentiĝos. Laŭdire kelkaj parolantoj de la araba ne distingas ĉiujn konsonantojn en sia ĉiutaga parolado: kiel ili do diras literumojn? Ĉu la vortoj ''tav'', ''tet'', ktp estas konataj almenaŭ de kleraj araboj kiel nomoj de literoj, aŭ ĉu ili havas aliajn tute maltaŭgajn signifojn en la araba? Ĉu araboj havas siajn proprajn nomojn por literoj en aliaj lingvoj? Kaj tiel plu. Tiaj demandoj eble spronos ideojn. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 21:23, 18 jan. 2024 (UTC) == Re:Poŝtkarto == Saluton, kara Kani. Pardonon pro la malfrua respondo. Mi feliĉas ĉar vi ricevis la poŝtkarton. Mi ĵus sendis al vi retmesaĝon kun mia privata retadreso. Ĝis! —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 23:39, 31 jan. 2024 (UTC) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2023 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2023 you '''[https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2023_(all) were one of the top medical editors in your language]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdWfjVFbDO4ji-_qn2SsAgdCflhcOZychLnr1JUacsPaBr1eA/viewform Consider joining for 2024]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translation of health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [https://mdwiki.org/wiki/User:Doc_James <span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 22:25, 3 feb. 2024 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2023&oldid=26173705 --> == Alinomigoj de japanaj gubernoj kaj urboj == Mi ĵus en [[Diskuto:Gubernio Saitamo]] stumblis pri la maniaj kaj ne bone diskutitaj alinomigoj de japanaj gubernioj kaj urboj el novembro 2020 de la nova [[:uzanto:resoneko|uzanto resoneko]], kaj nur post kiam mi metis mian bremsan proteston, ke tiom klara tute ne estas la situacio, a) rememoris ke antaŭ ekzakte jaro mi jam havis similan proteston en la paĝo [[Diskuto:Saitamo (urbo)]], kaj b) nur tiam rimarkis ke ankaŭ vi jam fine de 2020 provis kontakti lin. Kiel mi ĝis nun vidas, li neniam skribi eĉ unu esperantan frazon, sed nur alinomis, kaj ofte kopiis en la resumon la kompletan artikolan titolon [[Esperantigo de vortoj el japana fonto]]. Ĉu vi en iu paĝo aŭ eventuale en privata retpoŝto, kiun la eble timida kolego sendis al vi indivudue, vidis nur unu memfaritan esperantlingvan frazon de tiu kolego Resoneko? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:08, 1 mar. 2024 (UTC) :Mi memoras pri la amasa alinomado, klopodoj por kontakti la aŭtoron kaj manko de respondo. Mi tute ne memoras ĉu iam tiu respondis iel. Vere oni devas protekti kontraŭ snajperoj. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:55, 1 mar. 2024 (UTC) ::Dankon pro la informo. Mi ankoraŭ kontaktis salatonbv, kiu ekde decembro 2023 ne redaktis en vikipedio, sed mi tamen atingis lin, kaj mi jam unuajn pli-malpli 100 mizerajn paĝojn entute levis al levo de minimuma artikola ĝermo. Mi eĉ dubas ĉu nun necesas protekti la paĝojn kontraŭ maniuloj, ĉar post kiam resoneko ne plu aktivis, neniu plu interesiĝas pri paĝoj pri japanaj gubernioj kaj urboj... Tamen, se vi ion suspektindan novan aktivaĵon rimarkas, vi alarmu rapide - tiam ni rapide interkonsentu kion fari protekte por ke la damaĝo ne iĝu tro vasta. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:14, 6 mar. 2024 (UTC) == Ekstremaduro == Tute alian, tre etan demandon mi havas pri via hejmregiono. En la teksto [[Vegas Bajas]] estas iu telegramstila tabeleto kun du linioj -''Meses de mayor precipitación'': decembro kaj januaro. -''Monatoj de pli granda pluvo'': julio kaj aŭgusto. Unu en iberia esperanto, alia en internacia esperanto. Se mi bone komprenas, temas pri "Monatoj de plej granda pluvo decembro kaj januaro, kaj monatoj de pli granda pluvo julio kaj aŭgusto". Tio retorike ŝajnas al mi esti iom stranga kontrastigo - "plej kontraŭ pli". Sed mi ne havas superrigardon kiam fakte en [[Vegas Bajas]] kiom pluvas. Ĉu vi povus rigardi, kiel devus esti ĝuste, eble eĉ trovi iun meteologian referencon (ne necese, nur se hazarde vi havas iun ĉe-mane)? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:14, 6 mar. 2024 (UTC) :Dankon pro la averto. Estis eraro. Korektita. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 16:52, 6 mar. 2024 (UTC) ::Nun la klarigo aspektas plene konvinka! Kaj fakte ne mirigas ke en vintro pluvas pli ol en la plej varmaj monatoj de somero. Redankon! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:28, 7 mar. 2024 (UTC) == Ekstremaduro 2 == Mi devas ankoraŭ peti vin rigardi plian paĝon, kiun vi iniciatis en 2009. En la paĝo [[Alcántara]] estas frazo :''"vizitindas [...] monaĥejo [...] kiu iam estis sidejo de la Milita Ordeno de Alcántara ĝis la 'desamortización' de Mendizábal en [[1835]]"''. Mi el konteksto de ĝenerala scio pri la unua duono de la 19-a jarcento divenas pri kio probable temas, kaj konscias ke tiam oni en tuta Eŭropo prenis vastajn teritoriojn, palacojn kaj aliajn valorajn posedaĵojn de la katolika eklezio kaj siaj institucioj kaj disdonacis ilin teorie "al la popolo" sed reale al iuj privilegiaj nobeloj. Tamen mi pensas ke la teksto devus esti komprenebla ankaŭ sen tiaj fonaj historiaj scioj. Fakte estus eĉ dankinda temo iam ankoraŭ krei tekstojn pri la Milita Ordeno de Alcántara kaj pri Mendizábal, ĉar ambaŭ nomoj menciiĝas en multaj paĝoj, sed eĉ se tio ne fareblas en la sekva duonjaro, tamen certe eblos pli klarige vortumi la frazon. Ah, mi ankoraŭ vidis ke paĝo [[desamortización]] jam estis komencita, sed evidente ankoraŭ konstruejo kaj ankoraŭ neniel duonkompleta. Aparte de la revortumo, mi ĵus kalkuligis la serĉilon ke estas en 62 pliaj paĝoj same ne bone kompreneblaj frazoj pri ''desamortización''. Do necesus ne nur la paĝon [[Alcántara]], sed ĉiujn uzojn ĝustigi. Mi ankoraŭ ne havas opinion ĉu en tio povus helpi roboto. Unue vi laŭ mi proponu pli klaran vortumon ĉi tie, kaj tiam eblos pripensi ĉu indos laborigi unu el niaj 3-4 robotoj - fakte en nur 62 paĝojn ankaŭ eblas permane enkopii tekstoblokon se necesas. Kaj eblos dividi la senrobotan taskon. Sed unue ni vidu la tekston, eble ankaŭ estos bona tasko por roboto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:39, 7 mar. 2024 (UTC) == Artikola banderolo == Saluton kara Kani, Eble vi ne ŝatas la banderolon kiuj mi aldonis al kelkaj artikoloj, kaj mi respektas vian bonan juĝon. Foje mi ja elspezis konsiderindan tempon trovi tiun bildon, kaj do mi humile petas de vi anstataŭ forigi la bildon entute de la artikolo simple metu ĝin aliloke en la artikolo, ĉu en sekcio bilda galerio aŭ ĉe la malsupro, ĵus antaŭ la ŝablono bibliotekoj. Dankon. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 07:22, 12 mar. 2024 (UTC) :Saluton. Ne temas ĉu mi ŝatas aŭ ne ŝatas la banderolojn, sed ĉu ili utilas aŭ ne, des pli en la komenco de la artikolo, kie ofte amasiĝas bildoj antaŭ la ĉefaj partoj de la artikoloj, nome enkonduko kaj tabelo. Multaj el ili (mi ne scias ĉu metitaj de vi aŭ de aliulo) havigas neniun informon, foje estas nur negrava pejzaĝo aŭ eltranĉaĵo de pli klara bildo, kaj foje estas konfuzo, kiel ekzemple juda kvartalo en ukraina urbo, kiu aspektas tute juda urbo, ĉu vere estis tia? Tion komplikas ĉefe la fakto, ke mankas indiko pri kio temas, kio povus pravigi la enmeton de la bildo. Foje mi trafis banderolojn sen ajna indiko en la redaktopaĝo, eble robote metitaj. Mi trafis tamen ankaŭ tute utilajn banderolojn, pri kio mi gratulas la enmetinton. Tiuokaze mi absolute ne tuŝas ilin, kvankam mi preferus klarigon. Finfine Vikipedio ne estas kolekto de bildoj. Meti dubindajn bildojn anstataŭ en la komenco en alia parto de la artikolo estas bona konsilo, kaj mi sekvos tiun. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 16:12, 12 mar. 2024 (UTC) ::Pri la ĉesupro de la artikolo mi samopinias kun vi ke unu bandarolo tute sufiĉas. kaj aliaj bildoj povas iri aliloke. Pri priskribo de bildo-bandarolo, do kutime temas pri tipa pejzaĝa bildo kaj nenio pli. Se oni deziras tion, la priskribo de la bildo povas esti prenita de tiu kiu estas priskribita en vikidatumoj aŭ vikivojaĝo pri la bildo. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 21:08, 12 mar. 2024 (UTC) == FEVE --> Renfe Cercanías AM == Saluton Kani! Ĉu vi konsentas, ke mi alinomu la artikolon "FEVE" al "Renfe Cercanías AM", ĉar laŭ mia kompreno "FEVE" ne plu ekzistas kaj estis anstaŭita de "Renfe Cercanías AM"? [[Uzanto:Dominik|Dominik]] ([[Uzanto-Diskuto:Dominik|diskuto]]) 08:58, 5 apr. 2024 (UTC) :Mi konsentas ĝenerale en ĉio kion vi faras, kaj aparte en tiu afero, ĉar mi ne kontrolas la konstantan ŝanĝojn inter entreprenoj kaj ĉefe ĉe fervojoj. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 09:00, 5 apr. 2024 (UTC) ::Dankon! Tiu alinomado ne estis sentutila, ĉar ĝi samtempe ebligis al mi korekti kelkajn el miaj eraroj. [[Uzanto:Dominik|Dominik]] ([[Uzanto-Diskuto:Dominik|diskuto]]) 13:55, 5 apr. 2024 (UTC) == La klimata libro == Koran dankon pro via afabla helpo! Mi komprenas tre malmulte da Esperanto. --[[Uzanto:Cethegus|Cethegus]] ([[Uzanto-Diskuto:Cethegus|diskuto]]) 13:44, 9 apr. 2024 (UTC) == Saluto el Nordio == Nia malnova, forbarita kolego [[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.202.223|193.210.202.223]] la 19-an de aprilo denove redaktis, kaj li eĉ bonorde denuncis sin en mia diskutpaĝo, kion mi - kiu estis survoje de la 19-a ĝis la 23-a de aprilo - nur ĵus vidis. Mi nun forbaris eble 50 eble pli da IP-numeroj de li: ĉu vi bonvolus forbari tiun ĉi numeron je daŭro de unu jaro? Mi iom lacas ĉiam fari la samon (kaj ĉar ne aldoniĝis pliaj redaktoj post la 19-a, ne urĝas fari la forbaron ene de unu minuto...). Cetere mi gratulas vin pro via lastatempa aktivado pri portugalaj urboj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:55, 24 apr. 2024 (UTC) :Farite. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 09:25, 24 apr. 2024 (UTC) -- Dankon! TP == Listoj pri unuopaj tagoj == La kronologiaj listoj pri unuopaj tagoj en multaj lingvoj estas trione por ligiloj de paĝoj pri elstaraj eventoj, trione por ligiloj al biografioj de naskiĝintoj kaj trione de mortintoj. La listoj samrange kovru ĉiujn epokojn de la homa historio kaj samrange kovru ĉiujn mondopartojn. Tial estas katastrofa situacio, ke la ekstreme pole patriota uzanto ''Sliwinski'' en granda energio misuzadas la sublistojn pri eventoj, tien vortriĉe ŝtopante amason da detaloj pri tragikaj sortoj de pollingvanoj inter la jaroj 1939 kaj 1944. Kompreneble en la tempo de la dua mondmilito okazis aparte multaj krimoj, tial pravigeblas ne trakti la 5 jarojn same koncize kiel kvin aliaj jaroj de la antikva aŭ mezepoko - sed bonvenas en unu teksta linio en ĉiu jaro mencii iujn aparte kruelajn krimojn, jen en Balkano, orienta, norda kaj okcidenta Eŭropo, ankaŭ militkrimojn en Ĉinio, Koreio kaj aliloke en Azio. Sed ke la homa historio reduktiĝas je pli 90 % al patriotisma lamentado pri mortoj de nur pollingvaj eŭropanoj nur inter 1939 ĝis 1944 ne respegulas la dimensiojn de la homa historio kaj simple estas perfortigo de la listoj. La eksa administranto RG72 estis la pli-malpli sola kiu bremsis tiun groteskan redaktadon, post kiam li ne plu estas administranto, la uzanto ''Sliwinski'' povas senbremsite daŭrigi sian akaparon de la listoj. Mi ĵus pene malfaris la lastajn ŝanĝojn post la lasta granda paĝoredukto de RG72, kaj ĝis nun nur faris tion de la [[1-a de oktobro|1-a]] ĝis la [[11-a de oktobro]] (do nur 30-ono de ĉiuj perfortitaj listoj) - tio ne kovras ĉiujn trovastajn kontribuojn, sed tamen kunforigis iujn senkulpajn kaj saĝajn redaktetojn de Volapuko, Giorno2 kaj Sj1mor. Pri tio mi pardonpetas ĉe ili. Sed mi pene sukcesos trakti la aliajn 350 listojn, kaj povas nur peti la tri saĝajn uzantojn individue restarigi siajn malmultajn redaktojn kiuj kontraŭintence ankaŭ iĝis viktimoj de la redukto - aŭ mi povas post trakto de la aliaj 350 paĝoj mem pliĝustigi la adaptojn. Ke la redaktoj de Sliwinski estas polisme ŝovinismaj, estas nur flanka aspekto de la temo, kvankam tio aparte malkonvenas por vikio en internacia lingvo: jam la fakto ke li sisteme mencias urbojn de Latvio, Litovio, Belorusio kaj Ukrainio nur per polaj tradukoj de la urbonomoj, kvazaŭ imagita "pola imperio" inkluzivus la terenojn de tiuj kvar landoj, estas impertinenta ŝovinismo, malinda kaj hontiga por esperanta teksto. Tiujn mispaŝojn mia pli-malpli starigo al la lasta stato de RG72 ne plene forigis - ilin necesos ankoraŭ unuope elsarki. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:47, 28 apr. 2024 (UTC) :Mi komprenas la problemon kaj samopinias prie. Mi jam konstatis la neelteneblan patriotismon de tiu polo, kiu kreis artikolojn nur pri homoj kun kiuj li tute koincidas ideologie, ĉefe kontraŭkomunisme, kontraŭruse, katolike ktp., pri kiuj li nur pozitive biografie verkas. Mi ne scias ĉu iam iu kontaktis lin prie. Pri la unuopaj tagoj, mi ne scias kion oni povas fari; iam mi konstatis, ke iu sisteme forigis materialon: eble temis pri la menciita agado de RG72. Ĝenerale oni povus kontakti la polon petante bremsadon en la nomo de universaleco de la enciklopedio, sed mi timas akran reagon. Eĉ oni povus iam forbari lin, ĉu?--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 17:15, 28 apr. 2024 (UTC) == Respuesta == Kara Kani, dankpn por tu mensaje. Ahora estoy ocupado, mas mañana voy visitar las paginas. Hasta luego [[Uzanto:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Uzanto-Diskuto:Rei Momo|diskuto]]) 19:10, 28 apr. 2024 (UTC) == {{ŝ|Ill}} == En la artikolo pri [[Lotte Zweig]] Vi forigis du ligilojn al alilingvaj artikoloj. Mi sisteme enkondukas tiajn ligilojn kiam artikolo mankas en esperanto kaj ekzistas en iu alia lingvo. Tamen Vi lasis multajn aliajn. Mi ne bone komprenas kial vi decidis forigi tiujn du kaj lasis ĉiujn aliajn. --[[Uzanto:Agloforto|Agloforto]] ([[Uzanto-Diskuto:Agloforto|diskuto]]) 10:40, 29 apr. 2024 (UTC) :Almenaŭ pri Estoril mi baldaŭ kreos. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:54, 29 apr. 2024 (UTC) :: Kiam la artikolo ekzistas, {{ŝ|Ill}} fariĝas nevidebla. Vidu <nowiki>{{Ill|lingvo=fr|trad=Paris|eo=Parizo}} </nowiki> => {{Ill|lingvo=fr|trad=Paris|eo=Parizo}} --[[Uzanto:Agloforto|Agloforto]] ([[Uzanto-Diskuto:Agloforto|diskuto]]) 13:21, 29 apr. 2024 (UTC) == Dubo == Saluton, pardonu pro ĝeni vin sed mi volus demandi vin por kiu traduko laŭ vi estas pli bona por [[:en:National Council for the Safeguard of the Homeland]]: '''Nacia Konsilio por la ''Sekureco'' de la Patrujo''' aŭ '''Nacia Konsilio por la ''Protektado'' de la Patrujo'''? --[[Uzanto:Jon Gua|Jon Gua]] ([[Uzanto-Diskuto:Jon Gua|diskuto]]) 07:18, 1 maj. 2024 (UTC) :Ankaŭ mi dubas. Mi elektus la unuan kiel titolo kaj inkludus ambaŭ en la redakto. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 07:58, 1 maj. 2024 (UTC) ::Dankon. [[Uzanto:Jon Gua|Jon Gua]] ([[Uzanto-Diskuto:Jon Gua|diskuto]]) 07:59, 1 maj. 2024 (UTC) ::Kiel vi tradukus ''[[:en:Coup Belt]]''? Puĉo-Zono? Puĉzono? Mi prenis la ideon el [[Suna Zono]]. [[Uzanto:Jon Gua|Jon Gua]] ([[Uzanto-Diskuto:Jon Gua|diskuto]]) 11:44, 1 maj. 2024 (UTC) :::Puĉo-Zono estas bona solvo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 15:38, 1 maj. 2024 (UTC) ::::Kiel vi tradukus [[:en:Rainwater harvesting in the Sahel]]? Rikoltado de pluvakvo? Pluvakvorikoltado? Pluvakvorikoltlaboro? [[Uzanto:Jon Gua|Jon Gua]] ([[Uzanto-Diskuto:Jon Gua|diskuto]]) 08:32, 2 maj. 2024 (UTC) :::::Rikoltado de pluvakvo, Sed ne kredu, ke mia opinio estas la plej taŭga. Vi bone elektas. Se vi iom navigas tra Vikipedio, vi pli facile familiariĝos kun jam ekzistantaj artikoloj, kvankam ne ĉiam iliaj titoloj estas la plej ĝustaj. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 08:45, 2 maj. 2024 (UTC) ::::::Dankon pro via respondo. Kelkfoje mi dubas inter unu aŭ alia traduko, sed ŝajnas al mi, ke plej ofte estas pluraj ebloj, kiuj ĉiuj estas ĝustaj, temas nur pri persona gusto. [[Uzanto:Jon Gua|Jon Gua]] ([[Uzanto-Diskuto:Jon Gua|diskuto]]) 08:54, 2 maj. 2024 (UTC) :::::::Saluton denove. Kiel vi tradukus [[:en:Plantation (settlement or colony)]]? Ĉu "plantado" aŭ "plantejo" estas bonaj opcioj? [[Uzanto:Jon Gua|Jon Gua]] ([[Uzanto-Diskuto:Jon Gua|diskuto]]) 16:03, 7 maj. 2024 (UTC) :Plantejo (kolonio).--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 16:12, 7 maj. 2024 (UTC) ::Dankon. [[Uzanto:Jon Gua|Jon Gua]] ([[Uzanto-Diskuto:Jon Gua|diskuto]]) 16:14, 7 maj. 2024 (UTC) :::Saluton, pardonu min por ĝeni vin denove, sed ĉu vi povus helpi min kun ĉi tiu problemo [https://eo.wikipedia.org/wiki/Vikipedio:Alinomendaj_artikoloj#Wakeley-pre%C4%9Dejo_ponardado_en_2024 ĉi tie]? [[Uzanto:Jon Gua|Jon Gua]] ([[Uzanto-Diskuto:Jon Gua|diskuto]]) 19:35, 13 maj. 2024 (UTC) == "Merindad" == Saluton Kani! Mi havas problemeton por traduki la hispanan vorton "merindad" - tiun vorton mi plejofte trovis en artikoloj pri urboj en Navaro. Google translate tradukas ĝin per "urbo" aŭ kelkfoje lasas la vorton "merindad" senŝanĝe sed mi ja scias ke Google translate ne estas 100% fidinda! Kiel vi mem tradukus tiun vorton? [[Uzanto:Dominik|Dominik]] ([[Uzanto-Diskuto:Dominik|diskuto]]) 06:32, 28 jun. 2024 (UTC) :Distrikto, jurisdikcio. Tute ne urbo.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 09:13, 28 jun. 2024 (UTC) ::Multan dankon pro la klarigo. Mi efektive suspektis, ke urbo ne estis taŭga traduko. [[Uzanto:Dominik|Dominik]] ([[Uzanto-Diskuto:Dominik|diskuto]]) 12:25, 28 jun. 2024 (UTC) :::Navaro estas tute aparta mondo en Hispanio.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:31, 28 jun. 2024 (UTC) ::::"Nek tute eŭska, nek tute hispana" laŭ dokumenta filmo, kiun mi ĵus spektis per televido. [[Uzanto:Dominik|Dominik]] ([[Uzanto-Diskuto:Dominik|diskuto]]) 12:06, 30 jun. 2024 (UTC) :::::Prave. Mi iam feritempis en vilaĝo de la suda pinto, kie lokanoj estis ne nur duonaragone duonkastilie, sed ankaŭ kontraŭeŭskaj, ĉefe ĉar riĉaj eŭskoj venis aĉeti kampardomojn kaj bienojn. Tamen la municipa lokanlisto montris plimultegon de eŭskdevenaj familinomoj! [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:10, 30 jun. 2024 (UTC) [[dosiero:UEFA Euro 2024 map.svg|eta|{{centre|[[Euro 2024]] grafike bildigite}}]] == [[Euro 2024]] kaj ĝenerale la fenomeno de futbalo en Hispanio kaj Iberio == Saluton Kani, vi kompreneble rimarkis, ke mi ĉi-semajnfine sukcesis fini la skemon de la finala fazo de [[Euro 2024]], pri kiu vi ne ekokupiĝis, ĝuste antaŭ fino de la unua parto de la kvaronfinalo. Fakte tiaj skemoj ne estas granda problemo, oni simple kopias de la antaŭa ĉampionado kaj adaptas la datumojn. Mi nun ankoraŭ iom plulaboros pri la sportistoj, kluboj kaj futbala kulturo de Anglio, Nederlando kaj Francio, post kiam mi kreis biografiojn pri ĉiuj membroj de la [[Hispana nacia teamo de futbalo|hispana nacia teamo]] de la 2010-aj kaj 2020-aj jaroj, sed pri futbalo en '''Hispanio''' ĉefe rimarkis du mankojn: Momente, la plej bezonataj artikoloj pri la socia vivo de Eŭskio probable estas tiuj pri la futbalaj kluboj ''[[Real Sociedad]]'' de [[Donostio]] kaj ''[[Deportivo Alavés]]'' de [[Gasteiz]]-Vitoria, kiuj dum la pasintaj 10 jaroj tre plisukcesiĝis kaj tial menciatas en multaj aliaj sportaj artikoloj en la esperanta vikipedio. Se hazarde vi sentas emon krei tiujn du tekstojn, kun la pro la kompliketaj kodoj de vestaĵoj kree iom ambicia {{ŝ|informkesto futbalteamo}}, kiu tamen poste aspektas tre konvinke (eblas kopii la modelon de [[Real Madrid]] aŭ de [[Barça]]), vi (aŭ kompreneble ankaŭ iu alia) bonvenas ĵeti sin al tiuj du temoj! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:18, 7 jul. 2024 (UTC) :Mi fakte klopodis por la skemo, sed ne vidis oportunon el diversaj lingvoj. Mi stulte ne imagis preni ĝin el aliaj jaroj. Tamen mi jam konstatis, ke vi jam kreis la skemon kaj mi kompletigis ĝin metante la rezultojn de la lastaj tagoj. Mi iom sekvas la ĉampionecon. Pri la eŭskaj teamoj, mi baldaŭ faros ilin, kvankam mi ne lertas prie. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:45, 7 jul. 2024 (UTC) ::Nun mi vidas, ke en la mapo oni sugestas klarigon pri la koloroj, kion mi ne vidas.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:53, 7 jul. 2024 (UTC) :::Mi nek kapablas nek kapablos solvi la vestaĵojn.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 20:57, 7 jul. 2024 (UTC) ::::Kara Kani, vi klopodu uzi la ŝablonon {{ŝ|re}} se vi notas ion por mi en iu paĝo ekster mia diskutpaĝo, ĉar mi ne kutimas kontroli paĝojn eĉ se mi ĵus notis aŭ adaptis ion tie. Vi pravas ke mi ne finis la kolorajn klarigojn pri la skema mapo - mi nun metis la klarigon ne en la esperantan paĝon, ĉar tie ĝi prenus multan spacon, sed metis ĝin esperantlingve rekte en la komunejon. Kaj pri la vestaĵoj de iuj ajn sportaj teamoj: fakte vi en la paĝo [[Real Sociedad]] fine tamen bone sukcesis - la ideo estas simple preni ilin de alilingva (plej facile la angla) vikipedio, kaj avantaĝo estas ke poste ofte neesperantistoj bonvoleme aktualigas ankaŭ la esperantajn informkestojn. Tio estas bonvena transpreno de iom da laboreto de niaj ŝultroj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:25, 17 jul. 2024 (UTC) == Itala kongreso == Saluton, kani. Mi organizadas eventon pri Vikipedio ĉe la itala nacia kongreso de Esperanto. Plej verŝajne tio okazos lunde la 26-a de aŭgusto 2024. Tiun tagon, la partoprenantoj plibonigos paĝojn en [[vp:1000]], do atendu amason da modifoj en tiuj pa~goj tiun tagon. Kiam mi havos pli detalojn, mi skribos al vi. Ĝis tiam, —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 11:13, 11 jul. 2024 (UTC) :Saluton kaj gratulon pro la iniciato. Prie, mi havas kelkaj rekomendojn, kiuj povus esti utilaj. Unue, atenti '''ĉefe''' pri la malpligrandaj paĝoj, nome Kategorio:Havendaj artikoloj malpli grandaj ol 30 kB, kiuj bezonas ĉefe etendon de la enhavo. Vidu, ke tiurilate esperantlingva vikio estas jam la oka inter ĉiuj lingvoj en la mondo! Kaj ne la tridekplia. Tiurilate indas aldoni tekston, bildojn, bibliografion ktp. Bedaŭrinde plimulto el tiuj artikoloj temas pri sciencoj (kvankam ne nur) kaj ne tiom pri beletroj, arto, historio, geografio ktp., kiuj jam estas en la alta kategorio. Due, se eblas, eviti en la pligrandaj paĝoj artikolojn jam markitajn kiel elstaraj aŭ legindaj, ĉar plej verŝajne aliaj ne markitaj postulas etendojn, reviziadojn ktp. Trie kaj aparte, ankaŭ se eblas, eviti ankaŭ tiujn proponitajn por Artikolo de la monato, tiam ekde nun nome [[Gaviedoj]] kaj [[Israelo]], ĉar amaso de ŝanĝoj postulus reviziadojn, malkonvenajn ĉefe por la tuja aperonta artikolo [[Gaviedoj]]. Ĉiuokaze mi estos je via dispono tiurilate kaj ĝenerale. Amike.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:32, 11 jul. 2024 (UTC) == Vikimedia komunejo == Mi petas vin mallonge rigardi la noton en [[Diskuto:Šakiai|diskutpaĝo pri la litova urbeto Šakiai]]. Tie temas pri daŭrigo de jam individue faritaj forigoj de fotoj el landoj, kiuj ne permesas ekstreman liberecon de panoramo. Se tiu evoluo ne haltigeblas, kaj mi dubas ke eblas haltigi ĝin, tiam la vikimedia komunejo parte malinstalas sin mem, kaj ni devos konsideri kiujn fotojn ni konsideras sufiĉe gravaj por loke alŝuti ilin al la esperanta vikipedio. Tio baze kontraŭas la ideon de la vikimedia komunejo, kiu ĝuste estu interprojekta, interlingva bazo de fotoj por vikipedio - kaj mi dubas ĉu la laborforto de niaj administrantoj sufiĉos por trakti kaj kontroli 1000 aŭ 10 000 aŭ pli da novaj loke alŝutataj bildoj. Mi ne alvokas al agado, sed nur volas dividi mian zorgon... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:10, 17 jul. 2024 (UTC) == teksto [[Kamala Harris]] == Mi volas varbi vin kunhelpi bluigi la lastajn ruĝajn ligilojn kaj revizii la ankoraŭ dubindajn referencojn en la teksto [[Kamala Harris]]. Ŝia nomo kaj bildo nun elstaras centre de la vikipedia titolpaĝo, kaj decus se la artikolo estus polurita. Mi hodiaŭ aldonis artikolojn pri [[Alan Cranston]] kaj [[Willie Brown]], kaj faris iujn ŝanĝojn, sed la laboro ankoraŭ ne estas finita... Sed se pluraj homoj kunlaboras, ĉiu kreas 2-3 artikolojn kaj oni komune revizias la referencojn, la laboro devus esti rapide finebla. [[Uzanto:ThomasPusch|Thomas]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:27, 25 jul. 2024 (UTC) :{{farite}} La ruĝaj ligiloj jam estas plenigitaj per komuna agado de Sj1mor kaj mi hieraŭ. [[Uzanto:ThomasPusch|Thomas]] 12:41, 26 jul. 2024 (UTC) == Bañuelos == En via unua versio pri la kastilia muinicipo [[Bañuelos]] de 2017 vi prave faris indikon ke la nomo signifas "banujetoj", supozante ke ĉiu tutmonde scios kio estas banujetoj (mi jam gustumis ilin, sed mia PIV 2020 ekzemple ne konas la vorton...). Tial mi ĵus ampleksigis la indikon al "banujetoj, do dolĉaj [[gisto]][[pasto|pastaj]] fritaĵoj". Ĉu vi ne eble ŝatus krei artikolan ĝermon pri la frititaj globetoj? Bonan komencon de la semajno, [[Uzanto:ThomasPusch|Thomas]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:33, 26 aŭg. 2024 (UTC) :Ne, estis eraro inter bañuelos kaj buñuelos, pri kio vi parolas. Mi korektos "banujetoj" al ban-uj-etoj". [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:09, 26 aŭg. 2024 (UTC) ::Fakte, la fritaĵoj esperante nomiĝas "hispana [[benjeto]]" ([[d:Q8705390]]). Ĉar artikolo [[benjeto]] en Esperanto ekzistas, tiu probable sufiĉas, kaj ne necesas ekstre fari aldonan tekston pri "hispana benjeto" ([[d:Q8705390]]). Kaj eĉ pli klara la traduko iĝas se oni aldonas internan ligilon <nowiki>[[banujo|ban-uj-etoj]]</nowiki>, tiun mi ĵus aldonis. ::'''Flanke''', ĉu mi povas amike peti vin noti <nowiki>{{re|ThomasPusch}}</nowiki>, se vi respondas al noto farita en via diskutpaĝo? Tiam mi pli rapide vidas vian respondon (mi ĵus ekrimarkis ke mi faris similan peton jam antaŭ du semajnoj, pardonu la ripeton). Mi povus ankaŭ meti vian diskutpaĝon ĉiufoje en mian aŭtomatan "atentaron", kiam mi demandas ion, sed tion mi ne ĉiam memoras fari. Tial atentigo per {{ŝ|re}} por ĉiuj notoj kiuj ne estas en la diskutpaĝo de la celato estas pli sekura vojo altiri tujan atenton... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:03, 31 aŭg. 2024 (UTC) == [[Kaŝiva]] == Antaŭ jardeko Narvalo skribis al mi, ke w estu v, kiel [[Vaŝingtono]]. Ankaŭ ĉi tie la ŭ estus tre stranga, v estas pli simpla. Mi faris kelkajn ĝustigojn. Supozeble estas ĉio en ordo. Vere nun sekvas Japanio, kiu daŭros ĉirkaŭ 2 jarojn.--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 11:47, 26 aŭg. 2024 (UTC) :Ĉio estas en ordo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:06, 26 aŭg. 2024 (UTC) ::{{re|Crosstor}} Kiam vi ektraktos loĝloko-nomojn de Japanio, mi tre konsilas ke vi komunikiĝas kun la japana uzanto [[uzanto:Salatonbv|Salatonbv]]. Li lastatempe iom malpli aktivas en Vikipedio kaj pli komunikis en esperantaj grupoj en Facebook (iom da libertempo ĉiu rajtas havi inter la laboroj...), sed li daŭre ekzistas, havas bonajn eo-japanajn vortarojn hejme kaj estas valora kunlaboranto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:07, 31 aŭg. 2024 (UTC) == [[Torrubia]] == En la paĝo [[Torrubia]] vi notis esperantan signifon "Orturo": Vi supozeble simple scias tion, sed ĉu eblus trovi iun eksteran referencon por la aserto, aŭ ankoraŭ klarigi la signifon - mi vidas "''tor(re)''", turo, komence de la nomo, kaj la fina parto "''rubia''" al mi iel elvokas la vorton "''rubio''", [[blonda]], kio estas simileta koloro al "oro". Sed retradukante la esperantan vorton "orturo" tra '''"[[Turo de la Oro]]"''' al "''Torre del Oro''", oni alvenus al la turo en Sevilo kaj al iom alia hispana retraduko... Eblus simple ankoraŭ iom komenti la tradukon. -[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:17, 31 aŭg. 2024 (UTC) :{{re|ThomasPusch}} Mi aldonis klarigon al flava, sed ne la aludon al la Oro, ĉar en Sevilo la afero kaj la nomdeveno esta tute aliaj.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 16:09, 31 aŭg. 2024 (UTC) ::Jes klare, mi ne volis mencion de Sevilo ĉi tie, sed mi scivolemas pri la lasta penso, kiel oni venas de traduko "flava turo" al "ora turo". En la nomo de la turo de Sevilo ĉiu idioto komprenas ke "oro" devas esti "oro", sed ĉi tie la traduko estas iom libera, arteca, poeta se vi volas. Iu ajn referenco, kiu mencius tradukon de Torrubia al hispane ''torre del oro'' aŭ simile al iu alia lingvo, tuj kontentigus min. Mi ne trovis tradukon en iu alia vikipedia teksto, kaj do ĉie en vikipedio mankas eksteraj referencoj, kaj ne scias kie mi povus trovi iun eksteran referencoj. Tial mi simple demandis, ĉu vi, kiu metis la tradukon, havus ideon pri ekstera referenco. Ne estas problemo, se ne troveblas iu, sed kompreneble, se estas referencoj eĉ estas pli bone... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:26, 31 aŭg. 2024 (UTC) == Rajtoj == Saluton Tlustulimu/LiMr/Kani: Mi ĵus vidis en la listo [[Vikipedio:Markitaj versioj/reviziantoj]], ke la valora uzanto ''Super nabla'' ĝis nun nur havis rajtojn de "mempatrolato", kaj ĵus donis al li plian rajton de "patrolanto=revizianto". Kompreneble, senhezite. Fakte mi miris ke la interfaco donis al mi la eblecon rajtigi lin en la sekvaj kvar kategorioj * patrolanto, kontrolanto, mempatrolato kaj konfirmita uzanto (ĉiuj ne eksvalidiĝos) kaj pensante ke li meritas je ĉiuj, mi simple rajtigis lin en ĉiuj kvar - kvankam mi eĉ ne certas kio estas diferenco inter patrolanto kaj kontrolanto, kaj ne scias ĉu la kategorio konfirmita uzanto vere validas por li - aŭ kiel li konfirmu sian ekziston... Klaras nur ke rajto mempatrolato estas pli malalta rajto, nomi mem revizii nur siajn proprajn redaktojn kaj ne laborigi plian kolegon kontroli kaj aprobi ĉiujn unuopan redakteton. Ĉu vi havas ideon kio estas la ekzakta diferencigo inter patrolanto=revizianto, kontrolanto kaj konfirmita uzanto??? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:38, 15 sep. 2024 :{{Re|ThomasPusch}} Absolute ne mi havas tiajn ideojn. Mi povas aldoni nur, ke mi konis persone ''Super nabla'' kaj estas tute fidinda persono.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 09:56, 15 sep. 2024 (UTC) :Jes, ie mi legetis ke vi persone renkontiĝis. Ĉu en la UK Torino? Do, tiam li eĉ estas persone konfirmita pere de persone konfirmita administranto kaj mi ne tro entuziasmis elekti lin "konfirmita uzanto". Tamen ni ne forgesu ke eĉ niaj plej pintaj administrantoj ne jam perfekte orientiĝas inter la kvar bazaj rajtigoj de ensalutintaj uzantoj - kompreneble tiujn rajtigojn ne faris ni, sed iuj neesperantistaj kolegoj. Ĉiukaze: Membrigi ''Super nabla'' en ĉiuj kvar kategorioj certe ne fiaskigos vikipedion... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:06, 15 sep. 2024 (UTC) == Interesa diskuto == Saluton kara! La samaj uloj lanĉis kaj promocias novan [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj#Rusoj_en_Inguŝio|interesan diskuton]]. Fakte temas ne pri konkreta artikolo, sed pri la estonteco de Esperanto-Vikipedio — ĉu ĝi estu internacia enciklopedio aŭ nura porregistara propagandilo. Mi anticipe pardonpetas se tio ne estas interesa por vi. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 08:34, 18 sep. 2024 (UTC) == ĉu vi povas helpi min fariĝi administranto == saluton, mi ne povas skribi la kodon por fariĝi administranto, mia nomo estas Hugo Barbieux [[Uzanto:Ipsumgd|Ipsumgd]] ([[Uzanto-Diskuto:Ipsumgd|diskuto]]) 13:11, 22 sep. 2024 (UTC) :Mi nek konas vin, nek scias ĉu vi iom laboris helpe al Vikipedio. Kial vi estu administranto? Administranto de kio? [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 14:14, 22 sep. 2024 (UTC) ::Mi kreis plurajn artikolojn en Esperanto kaj mi havas multajn amikojn, kiujn mi ŝatus prezenti. administranto de novaj artikoloj [[Uzanto:Ipsumgd|Ipsumgd]] ([[Uzanto-Diskuto:Ipsumgd|diskuto]]) 15:44, 22 sep. 2024 (UTC) == Diskuto pri referencoj == Kolego, ek de la 10-a de septembro en Diskutejo estis lanĉita grava diskuto pri aspekto de referencoj en vikiaj artikoloj. Rezulto de la diskuto grave influos ĉiun (!) artikolon de vikipedio, ŝablonojn de fontoj kaj plej verŝajne regolojn de artikola dizajno. Vikia komunumo atendas vian opinion, ĉar vi estas aktiva partoprenantio de nia projekto. Mi invitas vin partopreni la diskuton kaj eldiri vian opinion, prezenti vian sperton de uzo de referencoj en eo-vikipedio kaj vikipedioj en aliaj lingvoj. Ankaŭestas interesa via sperto ekster vikio: kiel aspektas referencoj en libroj kaj revuoj en esperanto kaj aliaj lingvoj. Jen estas ligilo al la diskuto: [[Vikipedio:Diskutejo/Teknikejo#Fremdlingvaj referencoj sen traduko al Esperanto]].VladimirPF == Helpo == Mi petas helpon, ĉar mi forgesis, kial krei ĝin. Kreu ŝablonon kun titolo '''Hungaraj urboj kun departementrajto'''! La aspekto similu al {{Gravaj hungaraj urboj}}, sed interne la rubrikojn vi lasu malplena, poste mi zorgos plu pri la redakto. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 10:11, 26 sep. 2024 (UTC) :Saluton. Mi ne scipovas tiujn teknikaĵojn. Mi bedaŭras. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:23, 26 sep. 2024 (UTC) == Novaĵo pri mortigita atenco de [[Hassan Nasrallah]] == Saluton Kani. Hodiaŭ matene mi aldonis novaĵon pri la supre menciita titolo. Mi kvalifikis la nomon de la atencito per "la [[ĉefkomandanto]] de [[Hizbulaho]]", kaj poste vi redaktis kaj ŝanĝis al " la superan estron de la [[politika partio]] [[Hizbulaho]]". Do bone ankaŭ mi povas vivi kun la "supera estro" sed ne kun la "politika partio". Jes, mi bone scias ke la kvalifiko de ĉiuj kontesta organizaĵo povus esti, kaj fakte estas, tute normale disputata de ambaŭ flankoj de konflikto, sed flanke al personaj politikaj opinioj de ĉiu, oni plendas neŭtralecon en vikipedio! Do specife la kvalifiko de Hizbulaho kiel politika partio ne ĝustas al la kompleta vero de la afero, kaj ŝajnigas la vikipedion kiel prenanta flankon en la konflikto. Jes laŭ miaj neneŭtralaj scioj mi opinias Hizbulaho unue kiel terorisma milic(eg)o, kaj Naseralla kiel Militestro kaj do ĉefkomandanto, sed mi ne notis tion en la novaĵo por gardi almenaŭ la ŝajnon de neŭtraleco (ĉar tutan objektivecon oni ja ne povas atingi, ĉu ne?). Notu ke Nasrallah neniam estis deputito en parlamento, kaj certe [[Hizbulaho]] estas multege pli ol politika partio en la ordinara senco kaj eĉ kompare kun aliaj politikaj partioj en la lando! Persone dirite, mi ankaŭ bone scias ke vi havas fortajn opiniojn pri la terurega konflikto en la Mezoriento kaj mi strebas kompreni vian vidpunkton sed bonvolu singardi ne propagandi en vikipedio. Dankon kaj amike, PS ne zorgu mi ne faros redaktmiliton, sed pri tiu afero kaj similaĵoj mi preferus se okazos voĉdonado. Ĉar simple ne elteneblas ke unu redaktisto decidus por la ŝajna pozicio de la tuta vikipedio. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 15:16, 29 sep. 2024 (UTC) :{{Re|Sj1mor}} Saluton. Eble vi vidas min kiel neneŭtrala kaj same mi vidas vin kiel neneŭtrala. Tial plej bone ni serĉu nedisputeblajn terminojn. Tiukadre mi ŝanĝis vian "terorisma" al "islamisma". Pri terorismo ĉio estas disputebla. Multaj israelanoj pensas, ke ĉiuj palestinanoj kaj ĉiuj ŝiĵaistoj estas teroristoj, dum islamanoj kaj multaj milionoj da personoj pensas ke estas Netanyahu kaj la israela armeo kiu faras terorismon. Tial plej bone oni evitu tiajn asertojn. Pri islamismo ĉiuj konsentas, ke vere Hizbulaho estas islamisma. Mi scias, ke ĝi estas pli ol simpla politika partio, sed vere ĝi estas politika partio, kiu sukcesis atingi grandan povoparton en Libano, ĉu tio plaĉas aŭ ne. Pri ĉefkomandanto, la murdito ne aperis kiel militestro. Mi vidis multajn fotojn kaj filmetojn en televido, neniam vestita per uniformo. Tial, mi pensas, ke miaj precizigoj precize serĉante nedisputeblon estis ĝustaj.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:24, 29 sep. 2024 (UTC) == Forigo (2024-10) == [[Vikipedio:Forigendaj_dosieroj#Dosiero:Flago-de-Puerto-Riko.svg|Kvar dosieroj estas forigendaj]] plus 4 diskpaĝoj. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 00:03, 3 okt. 2024 (UTC) : {{farite}} 15:51, 4 okt. 2024 (UTC) == forigi paĝon == Forigi [https://eo.m.wikipedia.org/wiki/Raditya_Adi ĉi tiun paĝon] estas nur alidirektilo. De la nomo sole estas klare ke ĝi estas malsama. Dankon [[Uzanto:Harimau Soematra|Harimau Soematra]] ([[Uzanto-Diskuto:Harimau Soematra|diskuto]]) 23:14, 25 okt. 2024 (UTC) : {{farite}}--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 23:25, 25 okt. 2024 (UTC) == Eta peto == Kara Kani, mi havas tute etan teknikan peton al vi, nome ĉiam kiam vi fermas diskuton, ekzemple en [[VP:FA]] aŭ [[VP:AA]], ne nur indiki "jes" aŭ "ne" (...forigita), sed ankaŭ subskribi, do meti 4 signojn "~". Alikaze estas tre malfacile arkivigi diskuton, ĉar la diskuteroj arkiviĝas laŭ la momento kiam la diskuto estis finita, kaj tiun momenton necesas pene malkovro, kiam ne estas subskribo - se ĝi estas, aŭtomate ankaŭ estas indiko pri dato kaj horo. Foje vi jes subskribas, ekzemple pri la forigo de "Raditya Adi" en VP:FA, sed ekzemple en Kristanismo kaj kontraŭkoncipo aŭ en Spider-Man... aktuale ne. Ĉu bone? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:15, 31 okt. 2024 (UTC) :Mi kredas, ke mi komprenis. Dankon. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 22:23, 31 okt. 2024 (UTC) == Helpo == Saluton! Mi petas helpon, ĉar mi kreis artikolon [[Borbála Szerém]], kies titolo evidente estas erara anstataŭ [[Borbála Szerémi]]. Pri ŝi estis ĝermo en [[Ĝermolisto de hungaraj esperantistoj]], sed mi fortranĉis tiun sekcion. Tamen restis aldirekto, tial mi ne povis uzi la nomon Szerémi nur sen litero i. Ĉu vi povus ĉesi la aldirekton, poste alinomu Borbála Szerém al Borbála Szerémi, fine forigu Borbála Szerém, kiel malbona formo. [[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 05:17, 9 nov. 2024 (UTC) :Farite. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:01, 9 nov. 2024 (UTC) ::Dankon, sed mi petas denove fari [[Erzsébet Mária Eszes]], pri kiu morgaŭ estos art. Sufiĉas, ke vi faros tion, ke la nomo estu ruĝa. [[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 11:58, 9 nov. 2024 (UTC) :::Farite. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 16:40, 9 nov. 2024 (UTC) == Traducción == Hola, perdona que te moleste. ¿Cómo dirías en esperanto "hacer adjudicaciones a dedo?". --[[Uzanto:Jon Gua|Jon Gua]] ([[Uzanto-Diskuto:Jon Gua|diskuto]]) 11:53, 17 nov. 2024 (UTC) :Atribui fingrelekte, asigni fingrelekte... Sed mi ne estas tiom talenta! Mi prenis fingreelekton el la vortaro de De Diego (HEF). [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:49, 17 nov. 2024 (UTC) ::Dankegon! [[Uzanto:Jon Gua|Jon Gua]] ([[Uzanto-Diskuto:Jon Gua|diskuto]]) 12:50, 17 nov. 2024 (UTC) == Historio de judoj en Nederlando == Saluton Kani, mi ĵus kun plezuro tralegis vian artikolon [[ Historio de judoj en Nederlando]]. Nur mi stumblis je la vorto antaŭnigita^{<small>[vortumo?]</small>} (vi facile trovas ĝin en la teksto). Klaras al mi ke ne temas pri "aŭtuno", sed pri io kion mi el la konteksto povus kompreni kiel "anticipe tre obeema", eble "antaŭklinita" se oni komprenas la geston de kliniĝo kiel signon de aparta subiĝo kaj obeemo. Pardonu ke mi nun eĉ ne memoris kiun ŝablonon perfekte uzi por markigi la noton (mi ne volis uzi ŝablonon "dubinda" ĉar mi ne dubas pri la enhavo, nur pri la ekzakte trafa vorto). Tial mi metis improvizitan kapnoton, kiun certe post malmultaj momentoj eblos reforpreni. Ĉu vi havas ideon pri PIV-a, taŭga vortumo en tiu loko de via teksto? Mazltov, [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:36, 17 nov. 2024 (UTC) :Certe ne temas pri aŭtuno, sed pri antaŭen, do antaŭenigita. Nu, temas pri tajperaro. Tamen, eble le elekto ne estis la plej ĝusta. La ideo estus progresinta, efika, efikema, bone funkcianta ktp. Mi preferas, ke vi mem elektu anstataŭanton, ĉar vi estis kiu levis la leporon, kiel oni diras en la hispana. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 21:22, 17 nov. 2024 (UTC) Nur nun vi vidis vian reagon al mia redakto de novembro. Pardonu: Estas nelogike meti noton al iu kolego kaj poste ne meminiciate kontroli se venis respondo. Sed evidente tio okazas al mi, kaj en plena kredo mi certas ke vikipedio anoncos al mi rerigardi iun paĝon. Tamen, kompreneble vikipedio nur atentigos al mi, se noto aldoniĝis al mia diskutpaĝo aŭ se reaganto metis la ŝablonoon {{ŝ|re}} al sia reago. Tial mi petas vin, indulgi mian nesuperrigardon kaj ĉiam meti la ŝablonon {{ŝ|re}} kiam vi reagas al reago de mi en via paĝo. Supozeble ankaŭ ĉe aliaj tio estus bona kutimo tiel fari. Ne ĉiam necesas, sed troa ŝablono {{ŝ|re}} ne ĝenas. Do, se vi konsideras min trovanto de leporo, mi rerigardos la paĝon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:29, 10 dec. 2024 (UTC) :PS: Mi elektis vian proponon "efika". Vere vi pravas ke "antaŭenigita" estus pli malfacile komprenebla ĉi tie. Sed, kiel dirite, mi vere ĝuis tralegi la kompletan artikolon kaj juĝas ĝin tute sukcesinta. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:36, 10 dec. 2024 (UTC) == Duoblaĵo [[Spiro]]-[[Spirado]] == Saluton, Kani. Mi jam ripetis en Alinomendaj Artikoloj la proponon kunigi tiujn nun samtemajn artikolojn. Tiel eblus samtempe konservi la informojn kiujn vi metis en la "havendan artikolon" kaj respekti la principon ne plurobligi artikolojn pri sama temo. Ĉu ĉi-foje vi intencas akcepti tiun ideon aŭ iel serĉi interkonsenton? [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:39, 21 nov. 2024 (UTC) :Ĉar la artikolo [[Spiro]] restos en aliaj lingvoj en serio kie ne estus Esperanto, alia solvo estus alinomi ĝin al [[Spiro (fiziologio)]] same kiel estas en angla, hispana kaj aliaj lingvoj; kaj tiel oni evitas la duoblaĵon Spiro-Spirado. La fakto ke estas materialo koincida inter ambaŭ artikoloj ne gravas; tio okazas ankaŭ en multaj artikoloj kaj en diversaj lingvoj. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:45, 21 nov. 2024 (UTC) ::Kiel vi tre bone scias, se vi legis la artikolon, ne temas nur pri "materialo" koincida, sed pri absoluta koincido de la tuta temo. Mi ne venis ĉi tien por ke vi faru tiajn misprezentojn al mi private, sed por vidi, ĉu vi faros ilin publike ĉe Alinomendaj Artikoloj. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 23:18, 21 nov. 2024 (UTC) == 193.210.203.84 == Hodiaŭ nokte vi forigis la novan, tre malmaturan tekston [[Degerby]] de anonimulo 193.210.203.84, kiun vi supozeble konsideris anonima redakto de nia konata forbarita finno. Se vi havis tiun suspekton, mi samopinias. La homo hodiaŭ eksplicite malkaŝis sin en mia diskutpaĝo, sed ankaŭ sen tio la suspekto sufiĉus. Mi nur dirus ke pli grave ol forigi unuopan paĝon estus forbari la novan anoniman konton por daŭro de jaro, por interrompi la redaktan fluon. Tio povas esti akompane kun tute afabla frazo, kiel mi faris nun, forbarante lin ("Laŭ la reguloj pri forbaro ne eblas redakti dum daŭro de forbariĝo en vikipedio." Tiun frazon mi eĉ ne plu devas tajpi, ĝin Fajrovulpo jam proponas al mi, kiam mi devas plian fojon forbari...). Ĉar vi ne forbaris lin, li ankoraŭ gaje povis redakti 10 paĝojn post kiam vi jam estis foriginta la tekston [[Degerby]]. Kompreneble la homo ĉiukaze rapide trovos novan anoniman kanalon, sed la ĝisnunaj spertoj montris ke forbaro interrompas la aktivadon almenaŭ por kelkaj tagoj, do tamen estas pli efika ol ne forbari lin, kaj sekvaj dek redaktoj venos ene de la venontaj minutoj kaj horoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:29, 10 dec. 2024 (UTC) :Vi pravas, mi klopodos plue forbari. Tamen, ĉiam restas al mi dubo ĉu iam venos alia anonimulo kiu estonte povus esti aktiva kaj efika vikipediisto kaj ni erare dekomence forbaris tiun. Feliĉe nia konata neanonimulo produktas ĉiam laŭ sama maniero. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 16:58, 10 dec. 2024 (UTC) :Kompreneble, la laboro tiam nur estas finita, se oni ankaŭ aldonas la IP-nombron al la longa listo en [[Vikipedio:Problemaj uzantoj]], kaj principe necesas revizii ĉiujn redaktojn de la dubinda IP-nombro. Tio kompreneble povas esti pli larĝa laborkvanto, se la suspektulo jam faris multajn redaktojn antaŭ ol iu atentiĝis, sed ĉiukaze la monto de nerevizzitaj redaktoj ankoraŭ plialtiĝas se oni ne forbaras la anonimulon, do estas en nia propra intereso pli bone pli frue forbari la tre aktiveman forbariton... 13:42, 10 dec. 2024 (UTC)[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) == Hong_Kong_Jockey_Club == Bv [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Hong_Kong_Jockey_Club&action=history ŝlosu la paĝon] kaj forbaru [[Specialaĵo:Kontribuoj/182.239.0.0/16|la spamiston]] por 3 monatoj. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:23, 24 dec. 2024 (UTC) :Farite.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:52, 25 dec. 2024 (UTC) == Fino de diskutoj pri forigoj == Kara Kani, mi ne volas nervi vin, sed mi tamen devas ripete peti vin subskribi, kiam vi dankinde fermas diskuton pri forigo de teksto aŭ ŝablono, tiel ke aŭtomate metiĝas la tempo kiam la diskuto finiĝis. Nia arkivigo funkcias laŭ la noto: "La diskuteroj ĉi tie estas ordigataj laŭ la dato kiam finiĝis la diskuto, ne laŭ tio kiam ĝi komenciĝis" kaj ne eblas en ĝusta ordo arkivigi la diskutojn kiam oni ne scias la daton. Kaj estas 100-oble pli pene detektive elserĉadi la daton el la historio de redaktoversioj kompare al simpla subskribo, kiu estas unu muso[[klako]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:38, 14 jan. 2025 (UTC) == Dankon pri via kunlaborado por la artikolo [[Atomo]] == Por la prilaborado de la semajno ([[Atomo]]), mi estis blokita al la modelo de Bohr, sed ŝance vi kompletigis la artikolon kun la modeloj de Sommerfeld kaj de Schrödinger. Per tiaj viaj kokmpletigoj, la artikolo estas nun respektinda. Kumlaboranto Kani: Dankegon !-[[Uzanto:DidCORN|DidCORN]] ([[Uzanto-Diskuto:DidCORN|diskuto]]) 21:08, 17 jan. 2025 (UTC) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 06:22, 26 jan. 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == Stirpo == Saluton Kani! ĉar vi estas fakulo pri birdoj, mi rimarkis la vorton 'stirpo' en multaj artikoloj pri birdoj. Ĉu vi povus klarigi al mi kion tio signifas? [[Uzanto:Dominik|Dominik]] ([[Uzanto-Diskuto:Dominik|diskuto]]) 06:47, 28 feb. 2025 (UTC) :Saluton kaj dankon pro la averto. Mi ne estas fakulo pri birdoj, sed ege interesiĝas pri tio. Fakte mi ekvikipediumis antaŭ jardekoj por pliriĉigi tiun kampon. Tiam mi estis komencanto per Esperanto, pri birdoj kaj per Vikipedio kaj faris multajn erarojn: erkzemple konfuzi inter grundo kaj planko, bredi kaj reprodukti ktp. Fakte post pluraj jaroj for de la birdaro mi revenis kaj unu el ĉefaj taskoj estas korekti tiamajn erarojn. Mi plej verŝajne imagis vorton "stirpo" por traduki el la hispana "estirpe, linaje", kaj eble similan vorton el angla, kiu normale aludas al homoj, sed tre ofte oni uzas prihomajn vortojn kaj konceptojn en zoologio, ekzemple familio. Nun mi komprenas mian eraron uzinte tiun neekzistantan vorton, sed nun trovas nur la vorton "gento" (ReVo) por referenci tiun koncepton: pragrupo de birdoj el kiu devenas nuntempaj taksonoj. Resume, kion fari? Oni povas korekti ĉiujn aperojn (333) al "gento", sed mi ankaŭ dubas pri tiu alternativo. Eble roboto povas fari tion, sed tiun teknikon mi ne regas. Same ne mi scias kiel trovi pli ĝustan alternativon. Mi bonvenigos sugestojn. Dankeme. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:34, 28 feb. 2025 (UTC) ::Dankon Kani, mi pensas ke mi pli-malpli komprenas pri kio temas. Tio kredeble koncernas la genealogion de birdo, sed mi eĉ ne scias kio estus la franca aŭ angla traduko. Laŭ Amika vortaro, '''estirpe''' deveno; (''descendencia'') posteularo, idaro. - ::Aliflanke Gran Diccionario Español-Esperanto ankaŭ proponas la vorton 'stirpo' kiel neologismon de estirpe, inter aliaj difinoj. [[Uzanto:Dominik|Dominik]] ([[Uzanto-Diskuto:Dominik|diskuto]]) 14:05, 28 feb. 2025 (UTC) :::Tio signifas, ke mi ne inventis la vorton, ĉar uzas tiun vortaron, kvankam plej ofte PIV. En la kunteksto de tiuj artikoloj, ne estus posteularo, sed praularo, sed tio ne multe taŭgas ĉar referencus al pluraj aŭ multaj individuoj, trunko, ktp., kaj prefere temas pri ununura devenejo, do eble oni povus lasi stirpon, dum oni trovas alian pli taŭgan vorton. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:44, 28 feb. 2025 (UTC) :Nun mi trovis pli taŭgan vorton, nome ''genlinio'', sed tio eble ĝustas por biologiaj aferoj, sed ne tiom por biografiaj temoj, se oni klopodas robotajn ŝanĝojn.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 22:01, 30 mar. 2025 (UTC) == Forigendaĵo 2025-03 == [[Vikipedio:Forigendaj_dosieroj#Dosiero:Novaj_Federaciaj_Landoj.png]] bv forigu. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:15, 18 mar. 2025 (UTC) :{{farite}}--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 23:29, 18 mar. 2025 (UTC) == "statuso_referenco=" en la ŝablono taksonomio == Saluton @[[Uzanto:Kani|Kani]] vi aldonis referencojn al multaj paĝoj kun la ŝablono {{Ŝ|Taksonomio}} kaj erare uzis la parametron "statuso_referenco=". La ĝusta parametro estas "statuso_ref=" Listo de viaj paĝoj troviĝas en la [[Projekto:Kontrolu Vikipedion|Projekto:Kontrolu vikipedion]] https://checkwiki.toolforge.org/checkwiki.cgi?project=eowiki&view=only&id=3 Mi korektigos ĝin dum la sekvaj semajnoj. Bonvole estonte uzu la ĝustan parametron kaj aldonu referencan liston al la artikoloj. Amike Stefan [[Uzanto:Stefangrotz|Stefangrotz]] ([[Uzanto-Diskuto:Stefangrotz|diskuto]]) 10:24, 22 mar. 2025 (UTC) == [[Fael Luna]] == Mi dividas vian kritikan juĝon pri la stile dubinda paĝo [[Fael Luna]], kaj nur havas malgrandan teknikan konsilon: Metante la ŝablonon {{ŝ|polurinda}}, ne forgesu la finaĵon "|listigi=ne", tre grava se oni ne en la aparta listo notis la problemon. Meti la ŝablonon en formo <nowiki>{{polurinda|listigi=ne}}</nowiki> pli tempoŝparas ol devigi sin pene priskribi la problemon en la aparta paĝo, despli se oni forte dubas ke post ses tagoj la problemo ankoraŭ aktualos. Tial mia konsilo pli estas ĝenerala rememorigo pri uzo de <nowiki>{{polurinda|listigi=ne}}</nowiki> en paĝoj kiuj antaŭvideble restos multajn jarojn... Dankon pro via forta engaĝiĝo en nia projekto!! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:07, 15 apr. 2025 (UTC) == Protekto == Bv maksimume protektu kaj sekve malprotektu [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Protokolo&page=%C5%9Cablono%3ABabela+lingvaro la ŝablonon "Ŝablono:Babela lingvaro"] [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=%C5%9Cablono:Babela_lingvaro&redirect=no redirect=no]. Ĝi estas neuzata. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:19, 20 apr. 2025 (UTC) :Prie mi absolute komprenas nenion. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:25, 20 apr. 2025 (UTC) == Neatendite pli longa foresto el vikia administrado == Saluton, aktuale mi survojas kaj nur tre limigite povas vikipediumeti per malkomforta saĝtelefoneto - laŭplane mi estintus hejme ĉi-vespere, sed eksterplane mi morgaŭ donos mian difektitan aŭton al riperejo, atendos la riparon kiu probable daŭros 2-3 tagojn, en tiuj tagoj havos ekstrajn feriojn kaj estos hejme merkrede vespere aŭ ĵaŭde. Tiam estos nenia problemo plu vikiumi, sed ĝis tiam mi ne havos vikipedian superrigardon kaj ne povos administri. Tial mi petas vin aparte atenti pri iuj eventuale lastmomentaj dubindaj redaktoj, interalie nia finna forbarito kiu eble intertempe enŝteliĝas en redaktadon... Salutas [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:00, 4 maj. 2025 (UTC) : Cetere la historio fine finiĝis per rubigo de la kara malnova aŭto, serĉo kaj aĉeto de nova uzita veturilo kaj post hejmenveturigo de ĝi ankoraŭ problema registrigo de ĝi, ĉar la oficejoj simple ne akceptas registriĝojn, kio sume kostis tri semajnojn. Sed retkonekton mi jam aranĝis post semajno, tio estis la plej eta problemo. ''C'est la vie''. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:35, 27 maj. 2025 (UTC) == Decido [[kampurbo]] al [[bazarurbo]] == Mi fine hodiaŭ fermis la delonge finendan diskuton pri alinomigo de [[kampurbo]] al [[bazarurbo]] en VP:AA, ankaŭ adaptis la tekston kaj ŝovis plej multajn kategoriojn, krom la multajn ene de [[:Kategorio:Bazarurboj en Ĉeĥio]]. Ĉu vi pretus kontakti kun LiMr kaj peti lin robote fari la adaptojn en [[:Kategorio:Bazarurboj en Ĉeĥio]]? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:35, 27 maj. 2025 (UTC) :Mi ne komprenas kion mi petu de LiMr? [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 22:37, 27 maj. 2025 (UTC) ::Ho, vi forgesis la {{ŝ|re}} aŭ @-trukon: Tiam mi ne vidas viajn reagojn! Mi pardonpetas. Nun mi 6 tagojn ne estos ĉe komputilo, kaj antaŭ la malŝalto de la ilo nur volis peti vin, en la sekvaj tagoj aparte atenti pri fuŝaj redaktoj en la "lastaj ŝanĝoj", kvankam vi ĉiam faras tion pli sukcese ol mi. Estos simple klarigi pri kio vi petis vin la 27-an de majo, sed nun jam ne plu estas tempo por tio. Ne gravas, povas ankoraŭ atendi pliajn 6 tagojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:30, 5 jun. 2025 (UTC) :::Ho, tiun lastan paŝeton en alinomigo mi evidente reforgesis kiam mi revenis al komputilo meze de junio... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:06, 15 jul. 2025 (UTC) == Diskuto:Istmo de Tehuantepeko == Mi jam atentigas vin pri notoj en [[Diskuto:Istmo de Tehuantepeko]] kiuj ankaŭ koncernas viajn redaktojn. Salutas [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:06, 15 jul. 2025 (UTC) == Ĉapelitaj literoj == Sal! Eble vi scias la metodon. Se mi iras al WikiData, tie nun mi ne povas tajpi la ĉapelitajn literojn ŝ, ĉ ktp. Mi ne trovas la sol--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 13:22, 18 jul. 2025 (UTC)von. :Mi eĉ ne scias kio estas WikiData. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 15:56, 18 jul. 2025 (UTC) ::Wikidata estas la angla nomo de [[Vikipedio:Vikidatumoj]]. {{re|Crosstor}}, por mi estas plej facile tajpi ĉion per la "[[Klavarfasono#Kanada_plurlingva_norma|kanada plurlingva]]" klavaro, sed se vi malvolas fari simile, oni povas trovi la supersignitajn literojn en la "Latina" parto de la menuo "Specialaj signoj" super la redaktokadro. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:43, 23 aŭg. 2025 (UTC) :::Dankon, ĉio en ordo! [[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 03:18, 24 aŭg. 2025 (UTC) == Disigo == Saluton! Bonvolu disigi la artikolon [[kirurgio]], ĉar ĝi estas aldirektita al prosektoro. Mi volas krei apartan artikolon pri prosektoro.--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 12:12, 22 jul. 2025 (UTC) :Mi forigis la alidirektilon. Nun vi povas krei apartan artikolon pri prosektoro. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:23, 22 jul. 2025 (UTC) :: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:Protokolo&page=Prosektoro] Ĉu ne eblintus redakti la alidirektilon rekte sen antaŭa forigo? [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 11:09, 30 jul. 2025 (UTC) :::Jes. Sed mi volis nur faciligi la aferon. Krome krei alidirektilon ne enkalkulatas kiel kreita paĝo, kaj redakti iaman alidirektilon kiel nova artikolo ankaŭ ne, laŭ mia supozo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:16, 30 jul. 2025 (UTC) == Forigoj == Bv [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?diff=9159314&oldid=9158048 ne subskribu la vorton "jes" aŭ "ne"] ĉar tio rompas la ŝablonon. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 11:05, 30 jul. 2025 (UTC) :Enorde. Mi esperas ne forgesi tion. Dankon. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:17, 30 jul. 2025 (UTC) Saluton, ĉu vi forigos ĉiujn diskutojn de uzantoj [https://eo.wikipedia.org/wiki/Speciala%C4%B5o:Kio_ligas_%C4%89i_tien%3F/%C5%9Cablono:Forigu tie mirakle ligitaj]? [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 10:35, 23 aŭg. 2025 (UTC) Ĉu vi forigos ankaŭ [[Uzanto-Diskuto:Kani|vian diskuton]] aŭ ĉu iu alia forigos ĝin por via ĝojo? Via diskuto laŭ anonco de ŝablono Forigu indikas ankaŭ vian nomon. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 11:34, 23 aŭg. 2025 (UTC) <pre>'''10:17, 23 aŭg. 2025 Kani diskuto kontribuoj forigis paĝon Usuario:Etrapani/Taller/Karoto (Teĥnika forigo (Ĝ6): la enteno estis: '{{forigu|Mi erare modifis la ligilon en la ateliero de hispanlingva malneto}} {{Vikidatumoj|Q11678009}} {{Taksonomio nomo=Karoto }} '''Terpomo''' (''Solanum tuberosum'') estas kulturplanto grava por la homaro, plurjara planto apartenanta al la familio Solanacoj.<ref>[https://www.merriam-webster.com/dictionary/potato "Potato – Definition"....', kaj la sola kontribuinto estis "[[Special:Contributions/Etrapani|Etrap...) (danki)'''</pre> La teksto <pre>''{{forigu|Mi erare modifis la ligilon en la ateliero de hispanlingva malneto}} {{Vikidatumoj|Q11678009}} {{Taksonomio nomo=Karoto }}''</pre> povis esti aldonita de foriginto. La forigita paĝo verŝajne temis pri terpomo, kiel estas videbla el la komenco de la forigita paĝo. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 12:49, 23 aŭg. 2025 (UTC) :Mi ne komprenas la fadenon. Mi trafis ŝajnan artikolon kun fuŝo titola kaj peto de la kreinto por forigo. Mi konstatis, ke vere la artikolo [[Karoto]] restas kaj nun konstatas, ke ankaŭ la artikolo [[Terpomo]] ekzistas. Ĉu estas iu problemo? [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 14:42, 23 aŭg. 2025 (UTC) Jes, problemo estas kun diskutoj de uzantoj troviĝantaj en listo ligantaj al la ŝablono Forigu. Kial vi ne komencis forigi ilin unu post la alia? [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 14:48, 23 aŭg. 2025 (UTC) Kaj kiel oni povas legi la peton pri forigo? [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 14:52, 23 aŭg. 2025 (UTC) :Mi plu ne komprenas la problemon, ĉar mi ne konas tiun liston de diskutoj. Mi nur legis la forigpeton kaj komprenis tiun agneceson. Ambaŭ artikoloj (karoto kaj terpomo) ekzistas kaj krome la fuŝa artikolo portis la ŝablonon "Havenda artikolo" kiu tute malĝustigus la suman rezulton de tiu kategorio al ĝuste 1000. Se necesas restarigo, tion mi nek scias fari nek vidas ties neceson. Se vi scias fari tion kaj vidas tiun neceson, bv. fari ĝin. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 15:06, 23 aŭg. 2025 (UTC) ĉu vi forigos ĉiujn diskutojn de uzantoj [https://eo.wikipedia.org/wiki/Speciala%C4%B5o:Kio_ligas_%C4%89i_tien%3F/%C5%9Cablono:Forigu tie mirakle ligitaj]? [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 15:16, 23 aŭg. 2025 (UTC) :Mi ne sekvos en tiu fadeno, kiun mi ne komprenas. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 21:32, 23 aŭg. 2025 (UTC) ::Ankaŭ mi ne komprenas kiun problemon povus havi kolego Petro, kiu evidente en la 23-a de aŭgusto restis iel nekontenta. Mi nur povas respondi al la polemika demando "ĉu vi forigos ĉiujn diskutojn de uzantoj [https://eo.wikipedia.org/wiki/Speciala%C4%B5o:Kio_ligas_%C4%89i_tien%3F/%C5%9Cablono:Forigu tie mirakle ligitaj]?" Respondo estas: '''klare ne'''. Ekzemple tie iom fuŝe kaj tute ne intencite listiĝas la persona diskutpaĝo [[Uzanto-Diskuto:Haruo]], kiu nur iam en diskuto notis ion pri la ŝablono {{ŝ|forigu}} kaj montris per ekzemplo de la ŝablono kion li volis komenti. Tio kompreneble kreas tute neintencitan meton en la teknikan kategorion. Per uzo de la sintakso <nowiki>{{ŝ|forigu}}</nowiki> oni evitus tiun eraron, sed tiam oni ne povas montri kiel aspektas ero de la ŝablono pri kiu oni volas noti ion. Entute ne estas problemo, ĉar administranto ĉiukaze ne blinde forigas artikolojn kaj diskutpaĝojn, sed nur faras tion post detala prijuĝo. Laŭ mia surfaca impreso ĉi tie ĉio iris bonan vojon - nur Petro malbone komunikis kio ĝenis lin, tiel ke neniu komprenas lian nerviĝon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:42, 19 sep. 2025 (UTC) == Dekstra ekstremismo en la esperantlingva vikipedio == Ekzemplon de dekstra ekstremismo en la esperantlingva vikipedio eblas aktuale vivi en la paĝo [[Asocio de Poloj en Germanio]], komentita en ties diskutpaĝo. Mi ne havas urĝan peton al vi elpaŝi tie - mia noto jam fakte resumigas ĉiun suspekton pri ekstremismo. Sed mi daŭre konsterniĝas, ke ankaŭ en tekstoj faritaj en Esperanto, kiuj kutime sekvas konsenton de internaciismo, kontraŭmilitismo kaj kontraŭrasismo, lastatempe ekaperas tekstoj de tia dekstra ekstremismo, kiuj ĝojigus s-inon Le Pen, s-ron Orban kaj ankaŭ ĝojigintus generalon Franco... Ne ke vi devas ion fari, sed se vi emas, rapide legetu la dubindan alineon kaj la diskutejan noton. Salutas [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:42, 19 sep. 2025 (UTC) == Cetere: teknika rimarko == Kara Kani, la notojn tute supre de via diskutpaĝo ĉi tie, kiuj ŝajne estas nur de vi por vi, vi facile povus meti al via [[:Uzanto:Kani/provejo|provejo]]. Vi antaŭ dek jaroj tie skribis la du vortojn 'mia provejo' - tio tute ĝustas, sed vi poste neniam uzis la paĝon. Ĝi estus ĝuste por tekstoblokoj celitaj '''nur de vi por vi'''... Ne, ke mi pensas ke vi '''devas''' uzi ĝin, sed mi nur volas konsciigi al vi ke vi tiun subpaĝon de vi tute ne utiligas, kaj vi povus konsideri ĉu ekuzi ĝin... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:49, 19 sep. 2025 (UTC) ==Samtemaj artikoloj== Saluton Kani. Ŝajnas al mi ke vi jam havis sufiĉe da tempo por pripensi la ideon, ke en Vikipedio devas ne ekzisti pluraj artikoloj pri precize sama temo. Ĉu vi nun konsentas al tiu principo, aŭ kion vi pensas pri ĝi? Kaj ĉe la specifa kazo de la du spiradoj, ĉu gravas al vi ke la hispanlingva vikipedio, kies ekzemplon vi evidente sekvis, kunigis siajn samtemajn artikolojn, kaj anstataŭe ligis al "Spirado" artikolon pri pulma spirado, kaj ke Metavikio faris "Spiro" havenda anstataŭ "Spirado"? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:43, 3 okt. 2025 (UTC) :Mi opinias nur, ke tiu afero ne estas postulo por la esperantlingva vikio, sed por la tuta sistemo. Se estas artikoloj en pli ol 50 lingvoj, devas esti ankaŭ versio en Esperanto, dum tiu simileco restas. Male, kiam esperantisto aŭ neesperantisto enirus en tiu artikolo, komprenos, ke Esperanto ne estas tiom vasta. Eĉ povus klopodi krei la mankintan artikolon. Laŭ la historiaj paĝoj, mi tute faris neniun kontribuon en [[Spiro]] kaj pri [[Spirado]] mi kontribuis ĉefe kiam ĝi iĝis unu el la Mil havendaj artikoloj, pri kio mi laboris. Nun mi ne dediĉos tempon nek energion por disigi la enhavon de ambaŭ artikoloj. Mia laboro en aliaj kampoj estos pli utilaj. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 17:04, 3 okt. 2025 (UTC) ::Ĉu mi komprenas ĝuste ke vi ne agnoskas la principon, sed jes ĉesos kontraŭbatali ĝin en ĉi tiuj artikoloj, kondiĉe ke vi mem ne faros la riparon? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 23:51, 3 okt. 2025 (UTC) :::Mi ne estas en Vikipedio por batali, sed mi konsideras, ke unu el la du artikoloj estis havenda artikolo kun pli ol 30 000 bitokoj kaj nun estas alia kun nur pli ol 20 000 artikoloj kaj oni malaltigis ĝin al pli malsupra kategorio. Mi dediĉis tro da jaroj al tiuj 1 000 havendaj artikoloj. La komunumo apenaŭ kunlaboris tiukadre kaj kelkaj eĉ pri fajfis. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:24, 4 okt. 2025 (UTC) ::::Tio ne respondas al la demando. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:01, 4 okt. 2025 (UTC) :::::Por vi tiu afero gravas, por mi nun ne. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 21:06, 4 okt. 2025 (UTC) == Universitato Turku/Helsinko == [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Incendio_de_Turku_(1827)&diff=prev&oldid=9096451 Incendio de Turku (1827): Malsamoj inter versioj - Vikipedio] Vi faris eraron: ne ekzistis en tiu tempo [[Universitato de Turku]], kiu estis fondita multe li poste. Tiu universitato, pri kiu la artikolo mencias, estas la nuna [[Universitato de Helsinko]], kiu estis movita al Helsinko post la indencio [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2025-28110-65|&#126;2025-28110-65]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2025-28110-65|diskuto]]) 10:52, 15 okt. 2025 (UTC) == Helpo == Sal! Mi petas helpon, iru [https://eo.wikipedia.org/wiki/Kategorio:Prefektujnivelaj_urboj_de_%C4%88inio], kie [[Vuhano]] situas supre kaj ne ĉe majusklo V. Bonvolu meti Vuhanon lasta ĉe '''V'''.--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 06:12, 13 nov. 2025 (UTC) :Farite. Mi nur tajpis Vuhano en la malplena spaco de la kategorio en la koncerna artikolo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:07, 13 nov. 2025 (UTC) == Tiu ĉi diskutpaĝo == Mi mem ofte havas tro pleniĝintan diskutpaĝon... sed via diskutpaĝo same suferas je tiu minuso. Signife pli ol 350 diskutoj sur unu paĝo estas iom multe - estus bona paŝo foje arkivigi la pli aĝajn diskutojn. {{s}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:40, 4 dec. 2025 (UTC) :Vi pravas. Farite. Restis nur sesono. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:58, 4 dec. 2025 (UTC) == Kursivaj literoj en sciencaj nomoj == Saluton Kani! Dankon pro viaj multaj kontribuoj en miaj ĵus redaktitaj artikoloj. Vi notu ke pri la latinaj sciencaj nomoj, nur genroj, specioj kaj subspecioj estas kursive skribitaj. Male, la nomoj de regnoj, filumoj, klasoj, ordoj kaj familioj nepre ne estas kursivaj. Vi povas rigardi ĉe Wikipedia en la aliaj lingvoj por vidi kion oni skribu. Pri la dato de la konsultita referenco (AviList), veras ke oni skribu (la 22-an de dec. 2025), tamen ŝajnas al mi ke pli mallonga skribomaniero tute taŭgas, kiel Vikipedio skribas aŭtomate en tiu ĉi paĝo ekzemple. Kore, Alano [[Uzanto:HaleBopp|HaleBopp]] ([[Uzanto-Diskuto:HaleBopp|diskuto]]) 13:38, 22 dec. 2025 (UTC) :Saluton, kara kolego. La fakto, ke en aliaj lingvoj familioj, ordoj ktp., ne skribiĝas kursive rilatas al la fakto, ke la angla kaj aliaj lingvoj asimilas tiujn vortojn, kvazaŭ ili estus de la propra lingvo; kaj pro tio ili mencias nur tiun vorton sen traduko, do ili ne bezonas diferencigi. Male, en Esperanto, ni tradukas familiojn, ordojn ktp., kaj tial ni diras tion en latina scienca nomo kaj en Esperanto; kiel ĉe specioj, se oni mencias ambaŭ nomojn, logiko estas, ke oni marku tion kio ne estas Esperanto. Tamen jam estas miloj da artikoloj pri birdoj, en kiuj estas ne nur tiu, sed ankaŭ multaj aliaj nekongruaĵoj. Ekzemple lastatempe mi korektas la grandojn de la tabelbildoj el 300 al 240 ĉar en multaj kazoj la birdobildo aperas tro granda en la ekrano, kaj tio faras malbonan impreson kiam la bildo ne estas bonkvalita. Vi povas vidi, ke ekzemple en la anglalingva versio tiuj estas eĉ pli malgrandaj. Sed nun estas tabeloj je 300 kaj je 240. Tio ne multe gravas. Same povas okazi pri la kursiveco. Mi ne korektos tion en la artikoloj kreitaj de vi. Sed mi ankaŭ forigas la krampojn de subspecioj. Estas 20 000 birdospecioj kaj ni ankoraŭ ne faris multajn milojn; se ni intencas fari ankaŭ subspeciojn, ni bezonos kelkajn vivojn. Tamen mi foje faris subspeciojn aŭ formortintajn speciojn, sed tio okazu escepte. Mi tute ĝojas, ke vi dediĉas vin al birdoj. Dum jaroj ankaŭ aliaj vikipediistoj, sed lastatempe nur Goren ankoraŭ faras ion de tempo al tempo. Mi iam kontrolis, ke estu faritaj ĉiuj eŭropaj birdoj (laŭ historia listo), poste ekfaris ĉiujn tutmondajn speciojn laŭ la listo de familioj en la ĉefa artikolo [[Birdoj]]. Iam mi ĉesis kaj dediĉis min al aliaj taskoj. En 2025 mi revenis kaj plenigis la lasitajn truojn (sed povas esti truoj de novaj specioj) kaj nun mi estas je la fino de [[Strigedoj]]. Ĉar mi pluos laŭ tiu itinero, mi ne alvenos al Paseroformaj. Do, ni ne kolizios. Amike. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:15, 22 dec. 2025 (UTC) ::Mi feliĉas legi vin. Mi komprenas ĉiujn viajn argumentojn kaj estas tre bona afero ke ni interkonsentu. Mi konstatis ke la tabelo de prezentado ĉiam estas 320 ra larĝa eĉ se la bildo estas pli eta, kaj plejofte la fotoj estas 300 ra larĝaj. Mi do sekvis la ĝeneralan movadon. Sed de nun, mi "laboros" viaflanke kaj ŝanĝos la bildetojn al 240 ra. Ankaŭ mi forigos la krampojn ĉe la subspecioj. Fakte mi pensis ke tio povus utili, ĉefe en la kazo kie specio kun artikolo estas subigita al la rango de subspecio. Sed vi pravas, pli bone sen krampoj. Pri la kursiveco, tamen mi ne povas konsenti, ĉar ne temas pri mia propra volo aŭ la volo de Esperanto, temas pri la universalaj nomenklaturaj reguloj, kiuj postulas ke latinaj nomoj de familioj kaj ordoj ne estu skribitaj kursive (tiel estas en ĉiuj listoj de birdoj kiel tiu de IOC, aŭ la nova AviList), aŭ ke pri la aŭtoritato de la dunomo krampoj estu uzataj nur se la taksono ne estis priskribita en la nuna genro (kaj mi konstatis multajn erarajn uzojn prie). Do, dankon pro via respondo kaj mi petas ke vi rimarkigu al mi se afero fare de mi ne taŭgas. Via sperto en Vikipedio ja estas multe pri granda ol mia kaj mi certas ke mi profitos viajn konsilojn. Amike. Alano. [[Uzanto:HaleBopp|HaleBopp]] ([[Uzanto-Diskuto:HaleBopp|diskuto]]) 20:57, 22 dec. 2025 (UTC) :::Mi forgesis... mi konstatis ke la bildeto de la "Konserva statuso" ne funkcias kiam oni metas "CR". La ses aliaj kazoj tre bone funkcias, sed tiu ne. Mi tute ne scias al kiu mi devas rimarkigi tion. Dankon! [[Uzanto:HaleBopp|HaleBopp]] ([[Uzanto-Diskuto:HaleBopp|diskuto]]) 21:12, 22 dec. 2025 (UTC) ==Historiaj artikoloj== Dankon, pro viaj helpo kaj informoj. [[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 23:01, 12 jan. 2026 (UTC) == Invitation: Bring Feminism and Folklore to your wiki == <div style="border:4px maroon ridge; padding:4px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|center|550px|frameless]] <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr" style="padding: 1em 2em;"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Hello {{BASEPAGENAME}}, We noticed your dedicated contributions to this wiki. As an experienced editor, your leadership could help bridge the gender gap on Wikipedia. We are inviting you to '''organize the Feminism and Folklore 2026''' writing competition for your community. ;Why Organize? The campaign (1 Feb – 31 March) focuses on women’s stories, folk culture, and traditions. By setting up a local page, you help your community document their unique history. ;We have made it easy for you You do not need to do everything from scratch. The international team has prepared tools to help you: * '''Article Lists:''' Find missing topics relevant to your culture. * '''CampWiz Tool:''' Easily manage the contest and track points. ;Want to talk to us first? If you have questions or want to meet the team, you are welcome to join our Office Hours (live Q&A sessions). ''[[:m:Event:Wiki Loves Folklore 2026 Office Hours|Click here to see the Office Hours schedule]]'' ;Ready to start? Please check the project page to see how simple it is to register. '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Click here to Learn More and Sign Up]]''' Thank you for your time and hard work! '''The Feminism and Folklore 2026 Team''' ---- <small>You received this message because you are a valued contributor. If you have questions, please ask on the [[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta Talk Page]].</small> </div></div> --[[Uzanto:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Uzanto-Diskuto:MediaWiki message delivery|diskuto]]) 16:49, 18 jan. 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Tiven2240/fnf26-p&oldid=29949530 --> == Mortintoj == Saluton @[[Uzanto:Kani|Kani]]. Dankon pro tiu grava novaĵo "La [[armeo de Israelo]] konfirmis... Sed mi nur volas emfazi ke temas pri nombrado de kadavroj iel entombigitaj, kaj ke tiu nombro NE inkluzivas miloj da [[Malaperinto|malaperintoj]] (tiuj kies kadavro ankoraŭ kaj verŝajne neniam estu trovita, t.e. evaporitaj aŭ sub ruinoj). La nombrado estis daŭre farita ĵustatempe fare de la hamasa ministro pri sano ([[d:Q123152753|Q123152753]], malsama ol [[d:Q724644|Q724644]]). Laŭ mia scio la nombro da mortintoj en Cisjodanio estas relative malmulta, ŝajne ne pli ol cento(j). Mi pensas ke tiu ĉi klarigo gravas sed ĉar la novaĵo estas via mi malemas fari ĝin mi mem. Amike, [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 06:57, 1 feb. 2026 (UTC) :La matematika diskuto estus senfina kaj kondiĉita de la asertoj de la diversaj amaskomunikiloj. Ĉiuokaze la ĉefa afero estas ĉu malaperintoj, enterigitoj subruinaj, mortintoj en atakitaj hospitaloj aŭ pro malsato kaj malfacilaj vivkoondiĉoj ktp., ne estas mortoj kiujn la atako de Israelo okazigis? Ĉiuokaze mi reredaktos la noton. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:08, 1 feb. 2026 (UTC) ::Kaj la ĉefa novaĵo estas ne la mortintoj, sed la fakto, ke la israela armeo konfirmis la informojn de Hamaso. Se vi kapablas kompreni aŭ traduki https://elpais.com/internacional/2026-01-29/el-ejercito-de-israel-estima-que-ha-matado-unos-70000-palestinos-en-la-invasion-de-gaza-una-cifra-que-cuestionaba-hasta-ahora.html [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:10, 1 feb. 2026 (UTC) == Request == Hello, sorry for writing in English. Please see [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Report concerning Flughaveno Ŝeremetjevo]]. This user has now been globally locked, but their user page still contains some attack content against others (in the first section), and they also went to [[User talk:NDG]] to attack [[:User:NDG]]. I have requested speedy deletion for both pages, so could you please help me '''delete [[:User:Flughaveno Ŝeremetjevo]] and [[:User talk:NDG]]'''? Thank you very much. [[Uzanto:ShuQizhe|<span style="color:#39C5BB"><span lang='ja'>浅村しき</span></span>]] ([[Uzanto-Diskuto:ShuQizhe|<span style="color:#FFA500">diskuto</span>]]) 14:44, 3 feb. 2026 (UTC) :Mi pardonpetas. Mi ne komprenas la aferon. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:16, 3 feb. 2026 (UTC) ::Bone, do mi klarigos tion al vi en Esperanto. ::En [[Uzanto:Flughaveno_Ŝeremetjevo]] li skribis enhavon, kiu atakas aliajn uzantojn (vidu [[Uzanto:Flughaveno_Ŝeremetjevo#Averto POR NDS]]). Mi proponis rapidan forigon, sed li plurfoje forigis la rapidforigan ŝablonon. Poste, post kiam NDG raportis lin kiel LTA, li iris al la diskutejo de NDG por ataki lin denove. Mi ankaŭ petis rapidan forigon por la diskutejo de NDG. ::Mi rimarkis, ke vi estas relative aktiva administranto en ĉi tiu projekto, tial mi venis peti vian helpon. '''Nun mi volas peti vin forigi la du paĝojn [[Uzanto:Flughaveno_Ŝeremetjevo]] kaj [[Uzanto-Diskuto:NDG]]''', ĉar ambaŭ enhavas atakan enhavon (vandalismon). Jen esence la situacio. [[Uzanto:ShuQizhe|<span style="color:#39C5BB"><span lang='ja'>浅村しき</span></span>]] ([[Uzanto-Diskuto:ShuQizhe|<span style="color:#FFA500">diskuto</span>]]) 05:51, 4 feb. 2026 (UTC) ::Se tio ne estas por vi oportuna, tiam mi petos helpon de alia administranto. [[Uzanto:ShuQizhe|<span style="color:#39C5BB"><span lang='ja'>浅村しき</span></span>]] ([[Uzanto-Diskuto:ShuQizhe|<span style="color:#FFA500">diskuto</span>]]) 08:51, 4 feb. 2026 (UTC) :::Nek oportuna nek maloportuna. Mi nur ne komprenas. Pli bone alia administranto. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:22, 4 feb. 2026 (UTC) ::::Bone, pardonon, ke mi ĝenis vin. [[Uzanto:ShuQizhe|<span style="color:#39C5BB"><span lang='ja'>浅村しき</span></span>]] ([[Uzanto-Diskuto:ShuQizhe|<span style="color:#FFA500">diskuto</span>]]) 10:24, 4 feb. 2026 (UTC) ::::Bonvolu simple forigi la personajn atakojn. Kiel administranto, vi respondecas pri la devigo de la UCoC; ĝi estas unu el viaj devoj. [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 06:26, 5 feb. 2026 (UTC) ::::@[[Uzanto:Kani|Kani]] you blocked a member of the SWMT for one month without reaseon, I see. [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 10:43, 6 feb. 2026 (UTC) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; color: #000; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2025 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2025 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2025_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2026]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Look forwards to collaborating in the year ahead. Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 07:42, 14 feb. 2026 (UTC) </div> (This message was sent to [[:Uzanto:Kani]] and is being posted here due to a redirect.) <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2025&oldid=30070084 --> ==Finnlando kaj Rusio== Kial vi forigis la artikolon landlimo de Finnlando kaj Rusio? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-17456-00|&#126;2026-17456-00]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-17456-00|diskuto]]) 17:58, 20 mar. 2026 (UTC) :Oni devas ligi artikolojn al aliaj lingvoj por kontroli la enhavon kaj la rilatoj inter lingvoj. Krome necesas referencoj kiuj indiku de kie venas la informo. Krome necesas efike reagi al reagoj de aliaj vikipediistoj por solvi mankojn. Krome ne eblas meti personajn opiniojn. Mi ĵus faris kelkajn plibonigojn en [[Kovdozero]], kio sen tio antaŭe dirite ne eblas. La angla versio informas pri elfluo tra rivero anstataŭ kanalo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:07, 20 mar. 2026 (UTC) ::Kial vi forigis el la artikolo [[Kovdozero]] la finnajn loknomojn? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-18014-78|&#126;2026-18014-78]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-18014-78|diskuto]]) 18:10, 23 mar. 2026 (UTC) :::Kara anonimulo, ĉu vi solvis viajn misojn kaj mankojn? [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:07, 23 mar. 2026 (UTC) ::::Dum mia ĉiusemajna reviziado mi vizitis la aritkolon kaj konstatis, ke kaj la titolo kaj la enhavo estis nur via persona konsidero de tio kio aperas alie en la aliaj lingvoj. Bonvolu ne krei personajn enhavojn, kiel postulas Vikipedio.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:49, 23 mar. 2026 (UTC) == Help == The current edit made by Aidas is completely unacceptable. It ignores the growing consensus and reports from governmental, non-governmental, and international human rights organizations, and has begun to show bias in favor of Israel, using the phrase "according to..." as if there isn't a consensus that Israel committed genocide in Gaza. This is biased. Go and open the article on the Armenian Genocide, and you will find that it clearly states that the Armenian Genocide was a genocide committed by the Ottoman Empire. This article, after that user's edit, has begun to question the existence of a genocide. Reports from organizations clearly state that Israel is committing genocide against the Palestinians in Gaza through starvation, mass killings, sexual violence, forced mass displacement, and other methods. [[Uzanto:جودت|جودت]] ([[Uzanto-Diskuto:جودت|diskuto]]) 17:49, 27 mar. 2026 (UTC) :Article name: [[Gazaa genocido]] [[Uzanto:جودت|جودت]] ([[Uzanto-Diskuto:جودت|diskuto]]) 17:49, 27 mar. 2026 (UTC) ::Saluton. En Vikipedio oni uzas Esperanton kiel laborlingvo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 22:14, 27 mar. 2026 (UTC) :::@[[Uzanto:Kani|Kani]] Weren't you the one who wrote on your personal page that your English level is 2? 🙂 [[Uzanto:جودت|جودت]] ([[Uzanto-Diskuto:جودت|diskuto]]) 10:03, 28 mar. 2026 (UTC) ::::@[[Uzanto:Kani|Kani]] Ĉu tio estas maniero eviti la demandon? Mia argumento estas tre klara: ekzistas antaŭjuĝo favore al Israelo. Israelo faras genocidon en Gazao kaj uzis malsaton kaj aliajn metodojn de mortigo por ekstermi la palestinan popolon en Gazao. Ĉu ni devas ignori la vortojn de internaciaj organizaĵoj kaj subteni ŝtaton nomatan Israelo, konstruita tute sur propagando, kiu, cetere, estas tiu, kiu faras ĉi tiun genocidon? Ĉu vi atendas, ke ĝi agnoskos, kion ĝi faris? [[Uzanto:جودت|جودت]] ([[Uzanto-Diskuto:جودت|diskuto]]) 10:03, 28 mar. 2026 (UTC) :::::@[[Uzanto:Kani|Kani]] Kial vi evitas la diskuton? La enhavo de la artikolo estas neakceptebla; ĝi estas partia. La antaŭa versio estas pli bona; ĝi reflektas la larĝan akademian konsenton, kiu klare deklaras, ke Israelo faras genocidon en Gazao. Vikipedio devus esti neŭtrala, kaj niaj personaj opinioj ne devus influi ĝiajn artikolojn. Komparu ĉi tiun artikolon kun la Armena Genocido; tiu artikolo klare deklaras: "Genocido farita de la Otomana Imperio en la Unua Mondmilito." Sed ĉi tiu artikolo estas malsama: "Laŭ... laŭ..." Sufiĉe kun la antaŭjuĝo! Ekzistas konsento, ke Israelo faras genocidon en Gazao. [[Uzanto:جودت|جودت]] ([[Uzanto-Diskuto:جودت|diskuto]]) 10:09, 28 mar. 2026 (UTC) ::::::Mi dubas ĉu vi vere regas Esperanton. Viaj argumentoj tute malkongruas kun la stato de la artikolo. En la artikolo ne ekzistas antaŭjuĝo favore al Israelo, sed tute male. Mi mem konsentas, ke "Israelo faras genocidon en Gazao kaj uzis malsaton kaj aliajn metodojn de mortigo por ekstermi la palestinan popolon en Gazao.", kiel vi diras, sed la ŝanĝoj kiujn oni faris en la artikolo tute ne rilatas al tiaj asertoj, sed temas nur pri lingvaj detaloj. Bonvolu ne sekvi redaktan militon. Mi blokis vin dum tri tagoj por ke vi havu tempon trankvile relegi la tekston kaj por eviti pluan redaktomiliton. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:28, 28 mar. 2026 (UTC) == Graz == Saluton, mi jam legindigis la paĝon Graz post kiam aldoniĝis belaj 8 subtenaj voĉoj. Eble aspektas pli bele se vi ne faris plej multan redaktan laboron, poste proponis la tekston je legindigo (nu, laŭ mia urĝa peto, sed tamen) kaj ankaŭ finas la voĉdonon, kvazaŭ vi estus vanta propagandanto de via propra laboro (ne estas tiel, kompreneble, sed tamen povus ŝajni). Por Lajsana albatroso ni ankoraŭ povas lasi 4-5 tagojn kaj atendi ĉu ankoraŭ alvenos pliaj voĉoj al la 4 kiuj jam estas (kiuj kompreneble sufiĉas, sed tie ne necesas hasti). Ĉu vi bonvolas fari la resumeton de Graz por la ĉefpaĝo (mi jam forigis la antaŭan alidirekton de aprilo al marto)? Kaj flanke, tre bone insisti pri uzo de Eo en politikaj diskutoj. Mi certas ke la ardulo kontraŭisraela sen granda problemo povos fari tion, kaj certe ne akceptos iun opinion kiel la mian, kiu tre kondamnas la mortigojn kaj detruojn ĉe la Mediteraneo, sed gvide kulpigas Hamason pri provoko de l'sangoverŝado, uzante civilulojn kiel 'homa ŝildo' (mi ankoraŭ dubas pri amasperfortoj k.s., sed mi ne estas tie). El paca Armenio ne venis agresaj bomboj al Stambulo antaŭ jarcento, kaj ankaŭ Ukrainio ne brutale bombis Rusion en 2021, tial la eventoj ekde okt. '23 estas pli malfacilaj, kvankam kompreneble murdoj de civiluloj ĉiam estas krimo, sed tiel diferencite diskuti kun la ardulo sendube 'stos malfacile (same kompreneble homforkaptoj kaj torturoj de civiluloj ĉiam estas krimo). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:21, 28 mar. 2026 (UTC) :Mi ne scias fari la resumeton. Pri la afero de la genocido, krome mi ne vidas, ke Aidas diris tion kion Cevdet diras, ke li diris. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 00:51, 28 mar. 2026 (UTC) :Cetere, mi ĵus jam faris la resumojn [[Vikipedio:Artikolo de la monato/2026/05]] kaj [[Vikipedio:Artikolo de la monato/2026/06]], ĉar ni provu ne agi ĉiam je la plej lasta minuto. Tamen mi ankoraŭ ne havas koncepton kio povus veni kiel ADLS post junio. Sincere [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:52, 23 apr. 2026 (UTC) ==Universala Kodo de Konduto== Mi menciis vin en ĉi tiu peto al la Komitato de la Universala Kodo de Konduto, kiu temas pri la afero de ruĝaj ligiloj: [https://meta.wikimedia.org/wiki/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Cases/2026/Redlinkphobia_imposed_without_consensus_on_Esperanto_Wikipedia]. Mi ''ne'' akuzis vin pri ajna nun daŭranta problema konduto, kaj sciigas vin nur por eviti ĉian impreson ke mi agas sekrete. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 01:56, 6 apr. 2026 (UTC) :Dankon pro la informo. Mi nek legos nek partoprenos en anglalingva platformo. Mi supozas nur, ke vi turnas vin al ekstera aŭtoritato por decidi pri vikipediaj aferoj. Jen via afero. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 08:30, 6 apr. 2026 (UTC) ::Bedaŭrinde estas hontinda la agado de Arbarulo kaj la persekuto kiun li faras en Esperanta Vikipedio. Li estas TROEGE kritikema kaj malrespektema kaj mi laciĝis esperi ion bonan de li. [[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 12:49, 12 apr. 2026 (UTC) :::{{re|Claudio Pistilli}} "Ni penas forigi protektitajn enhavojn, kiam ni ekscias pri ili" ([[Vikipedio:Aŭtorrajto]]). Mi esperas ke tio klarigas miajn interagojn kun vi. Kaj ĉi tiu afero estas ke Kani (antaŭe, sed nun ne) persekutis enhavon metitan de aliaj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:41, 12 apr. 2026 (UTC) ::::Ĉu vi povas precizigi kiun enhavon mi persekutis aŭ vi aludas nur al rekomendoj ne troigi kreadon de ruĝaj ligiloj kiujn neniu bluigos? Bona konduto estas helpi tiujn kiuj bezonas ĝin, ne pafi el fremdlingva platformo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 17:51, 12 apr. 2026 (UTC) :::::Jes, mi aludas al viaj rekomendoj kaj trudaj forigoj de ruĝaj ligiloj pri menciindaj temoj. Intertempe mi vidas kaj akceptas ke la Komitato rigardas tion kiel "stilon", ne "enhavon". Ankoraŭ validas laŭ mi ke oni ne trudu stilajn regulojn al Vikipedio sen interkonsento. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:59, 12 apr. 2026 (UTC) ::::::Vi volas ke oni trudu nur vian stilon. Pri interkonsento, ĉu vi petis permeson en Alinomendaj artikoloj pri alinomigoj de amaso da japanaj geografiaĵoj al la angla literumado el esperanta literumado. Eble jes, kaj mi mistrafis. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:37, 12 apr. 2026 (UTC) :::::::Pri la japanaj geografiaĵoj, [[VP:NELATINA|nia titolpolitiko]] diras ke oni uzu "alilingvan akceptitan transskribon en latina alfabeto" prefere ol memelpensitan, kaj estas konfirmite ĉe [[Vikipedio:Alinomendaj artikoloj#Japanaj geografiaj nomoj en la Hepburnan sistemon se mankas fontoj]] ke por la japana la plej norma latinigo estas la hepburna. :::::::Pri "trudado", rimarku ke mi neniam metis ligilojn kie laŭ mi ili mankas en enhavo skribita de iu alia, kaj ankaŭ ne metos, se la nigremuloj same respektos ruĝeme redaktitan enhavon. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:20, 12 apr. 2026 (UTC) :::::::Mi ne sciis pri tiu afero, sed mi certe preferus en la Esperanta Vikipedio transskribi japanajn nomojn al Esperanto ol al la angla. Cetere, Monato havas [https://www.monato.be/konvencioj.php#trans sian konvencion] pri tio. [[Uzanto:Lingvano|Lingvano]] ([[Uzanto-Diskuto:Lingvano|diskuto]]) 19:23, 12 apr. 2026 (UTC) ::::::::Mi konsentas kun Lingvano. La problemo estas ke multaj decidoj estas farataj en Vikipedio de malmultaj decidantoj kaj oni ne povas koni ĉiujn tiajn decidojn. Pri la latina alfabeto ni devas memori, ke nek w nek y nek la dugrafoj sh, kh ktp., apartenas al la latina alfabeto. Trudi neklarajn decidojn al kreintoj de artikoloj estas ja trudo. Ĉu estas trudoj de du kategorioj? Ĉu tiuj kiuj plaĉas al mi kaj tiuj kiuj ne plaĉas? En la lastaj monatoj mi kreis pli ol ducent artikolojn kiuj estis ruĝe en [[kolibro]] kaj kreos ankoraŭ ĉirkaŭ centon. Kara Arbarulo, ĉu vi faras ion tian. Se jes, mi komprenas ke vi defendu amasajn ruĝajn ligilojn. Mi ne kredas, ke mi trudis miajn sintenojn kiom vi mem. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:38, 12 apr. 2026 (UTC) == Aŭtomate patrolita de Vikipedio == Saluton. Ĉu vi hazarde scias, kiel vi akiris la trajton "''Aŭtomate patrolita''" en Vikipedio? En multaj artikoloj kiujn mi vidas, ĝi ne estis patrolita ekde, ekzemple, 2018. Ĉu vi scias kiel akiri la funkcion? Dankon. [[Uzanto:YTY76-EO|YTY76-EO]] ([[Uzanto-Diskuto:YTY76-EO|diskuto]]) 08:08, 17 apr. 2026 (UTC) :Ne, mi ne memoras, sed mi supozas, ke tio venis aŭtomate, eble post difinita nombro de korektoj faritaj en diversaj artikoloj. Aparte, mi restas je via dispono. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 08:18, 17 apr. 2026 (UTC) ::Dankon. [[Uzanto:YTY76-EO|YTY76-EO]] ([[Uzanto-Diskuto:YTY76-EO|diskuto]]) 04:24, 18 apr. 2026 (UTC) ==[[La aŭtodafeo de Barcelono (1861)]]== Saluton, mi leteris al la aŭtoro de la artikolo en la Portugala kaj li donis al mi la tutal rajton publikigi en Esperanton. Kiel mi povas sendis al vi ciferece lian leteron. Plej altestime, [[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 19:34, 18 apr. 2026 (UTC) Caríssimo, Cláudio, Louvamos a tua iniciativa e informamos que todos os nossos trabalhos via Luz Espírita estão inteiramente à disposição de todos, agradecendo a confiança e o carinho da nossa audiência. Abraço fraterno de toda Equipe Luz Espírita www.luzespirita.org.br Tre kara Cláudio Traduko: Ni laŭdas vian iniciatemon kaj ni informas ke ĉiuj niaj verkoj laŭ Luz Espirita (nomo de la eldonejo) ESTAS TUTE DISPONEBLAJ al ĉiuj (innteresitoj), kaj ni dankas la konfidon kaj amon pri niaj legadoj. Fratan ĉirkaŭbrakon el nia tuta teamo. www.luzespirita.org.br Mi posedas la originalan tekston en la Portugala kaj mi povas TUJ sendi al vi. En Brazilo, ni havas la koncepton: Disvastigi Spiritismon estas la PLEJ GRANDA KARITO kiun ni faras al ĝi. Mi tre dankas kaj esperas la plenan publikigadon de mia artikolo.[[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 19:45, 18 apr. 2026 (UTC) :Mi jam respondis al vi retmesaĝe kaj en la referenco de remetita teksto, vi povas aldoni la rajtilan leteron de la originala aŭtoro. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 22:10, 18 apr. 2026 (UTC) :: Suficxas diskuti cxe unu loko: [[Uzanto-Diskuto:Arbarulo#La_aŭtodafeo_de_Barcelono_(1861)]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 22:37, 18 apr. 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:32, 28 apr. 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471751 --> :Thanks. I have some ability to communicate in English but not enough. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:45, 28 apr. 2026 (UTC) == [[Dom Eliseu]] y [[Eliseu Maria Coroli]] == Saluton, kara Kani, como estàs? Yo voy bien! Por favor, podrias dar un contextito en estas duas nuevas paginas que he abierto? Te retribuo contextando-te en Italiano y Francés, quando quieres! Muchas gracias por todo. [[Uzanto:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Uzanto-Diskuto:Rei Momo|diskuto]]) 07:33, 14 maj. 2026 (UTC) :Saluton. Ĉiun lundon mi revizias artikolojn enmetitajn dum la pasinta semajno kaj korektas, aldonas, forigas kion mi konsideras taŭga. Krome en esperantlingva Vikipedio, kvankam mi komprenas kaj la francan kaj la italan kaj aliajn lingvojn, mi korespondas nur en Esperanto. Vi ekkontribuis en Vikipedio ekde antaŭ preskaŭ 20 jaroj. Vi havis tempon por ekkuraĝiĝi uzi Esperanton. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 09:47, 14 maj. 2026 (UTC) == Abitura ekzameno en Finnlando == Mi tute ne komprenas, kial estis forigita la artikolo [[Abitura ekzameno en Finnlando]] [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 05:10, 27 maj. 2026 (UTC) :Tion oni decidis kolektive en la respektiva paĝo Forigendaj artikoloj, ĉar oni konsideris ĝin persona redakto sen ajna referenco al fontoj de kie oni prenas tiun informon aŭ alilingva korespondaĵo, kie oni povus konstati la pravecon de la informo, kio estas nepre necesa en Vikipedio. Krome mankas sufiĉa lingvonivelo, ekzemple la vorto "abitura" ne ekzistas en Esperanto ktp. Vi kreas plurajn artikolojn, kiuj postulas tro da laboro al patrolantoj, ĉar ili bezonas plibonigon por adapti ilin al la vikipediaj postuloj. Vi devus rigardi kiel estas artikoloj kreitaj de aliaj vikipediistoj por ĝuste adaptiĝi al la necesa kvalito de la artikoloj. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 09:53, 27 maj. 2026 (UTC) == "Mi vomas" -> bv forbaru == [[:m:Special:CentralAuth/Yrjöän]] -- neakceptebla uzantonomo plus gantopupumado. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:27, 6 jul. 2026 (UTC) :Mi ne komprenas tiun aferon. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 20:49, 6 jul. 2026 (UTC) ::Neniu problemo. Mi solvis la problemon horon poste... simple eĉ mi ne daŭre deĵoras ĉe la komputilo, sed foje faras iujn farojn en la reala vivo... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:07, 16 aŭg. 2026 (UTC) == asembleo de Ekstremaduro == Saluton. Mi mallonge volas atentigi vin pri la eta paĝo [[asembleo de Ekstremaduro]], kiu pretiĝis antaŭ horo. Ĝi sincere dirite nun nur liĝiĝas el du veraj artikoloj (jes ja alidirektiloj, diskutpaĝoj kaj similaj teknikaj iloj ne kalkuliĝas). Post tago mi povas aldoni ŝablonon {{ŝ|orfa}}, sed eble vi ankoraŭ havas ideon, de kiu paĝo eblas ligi la novan artikolan ĝermon. Ekzemple konsiderindus, ĉu eble uzi la okazon kiel instigon fari tekston pri la temo prezidanto de Ekstremaduro ([[d:Q3049413]]) ĝenerale, aŭ ĝerman biografion pri la nuna postenulino María Guardiola ([[d:Q115151208]]) konkrete... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:07, 16 aŭg. 2026 (UTC) :Mi faris aliajn du ligojn. Mi opinias, ke tio estas sufiĉa kaj la artikolo ne estas jam orfa. Estis kvar prezidantoj de la regiono (ne de la parlamento) kaj unu, Ibarra, jam havas kaj artikolon kaj la ligon al la parlamentartikolo. Kiam oni faros la aliajn tri, oni povos fari similajn ligilojn. Krome, mi forigus la nomon de la parlamento en la ekstremadura. Ekzistas nek tio nek la propra ekstremadura kiel lingvo, spite la ekzistadon de ekstremadura vikipedio. Kiel filologo, doktoro pri la fako, instruisto pri lingvo dum kvar jardekoj kaj konanto de la tute regiono, mi povas diri, ke ekstremadura estas nek lingvo nek dialekto, sed nur aro da tre diversaj dialektaj trajtoj, komunaj nenie en la regiono. Mi forigus la tuton de la Esperanta Vikipedio. Tio estas inventaĵo de porlingvaj aktivuloj sen subteno de akademiaj aŭtoritatoj. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:36, 16 aŭg. 2026 (UTC) == Mecenato kaj Mecenaso == Saluton, amiko. Du Esperantlingvaj artikoloj iomgrade superkuŝas unu la alian: [[Mecenato]] kaj [[Mecenaso]]. Ŝajnas al mi, ke ambaŭ traktas pri la sama temo. Tamen mi ne scias kiun el la du nomoj pli bone tradukas lian latinan nomon, kaj mi demandas min, ĉu oni kunfandus ilin sub unuopa nomo. Mi vidas, ke vi kontribuis antaŭ ok jaroj al [[Mecenaso]]. [[Uzanto:Objectivesea|Objectivesea]] ([[Uzanto-Diskuto:Objectivesea|diskuto]]) 14:11, 7 okt. 2026 (UTC) :Ne. Temas pri du diversaj aferoj interrilataj. Mecenaso estis homo el Romia epoko. Mecenato estas iu ajn kiu per sia riĉeco helpas artistojn, same kiel eble faris Mecenaso en Romio. Ambaŭ vortoj (propra nomo kaj [[Komuna nomo (substantivo)]]) estas aparte akceptataj en [[PIV]]. Pro tio ankaŭ aliaj pluraj lingvoj havas apartajn artikolojn. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 17:08, 7 okt. 2026 (UTC) 7881zrlqliu2p92hhudjgy9q0kd5u8p 0 25643 9489949 9384531 2026-10-07T13:54:11Z JackyM59 247382 Photographs updated 9489949 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Terpiro |koloro = lightgreen |dosiero = Topinambur Helianthus tuberosus 2.jpg |dosiero larĝo = 260px |priskribo de dosiero = La planto |regno = [[Plantoj]] ''Plantae'' |klaso = [[Dukotiledonaj]] ''Magnoliopsida'' |ordo = [[Asteraloj]] ''Asterales'' |familio = [[Asteracoj]] ''Asteraceae'' |genro = [[Helianto]] ''Helianthus'' |specio = '''''Terpiro / Topinamburo''''' |dunomo = ''Helianthus tuberosus'' |dunomo aŭtoritato = [[Carolus Linnaeus|L.]] |vikispecio = |komunejo = }} '''Terpiro'''<ref>[https://docs.google.com/spreadsheets/d/1ZCunedv908xC7SIlUfQbimw9zg-MZcdQcvhLv9OPtNc/edit#gid=1726758415 ''Listo de plantoj baza'' ĉe Google Sheets]</ref> (''Helianthus tuberosus'', pro tio ankaŭ nomata [[tubero|tubera]] [[helianto]]) estas plurjara, moltiga legomplanto kun [[rizomo]]j havantaj [[tubero|tigotuberojn]] utiligeblajn kiel [[legomo]], valora por [[diabeto|diabetuloj]] kaj kiel [[furaĝo]]. La sciencan nomon de la genro ''{{lcfirst:{{#invoke:Wikidata|claim|P225|parameter=link}}}}'' enkondukis {{#invoke:Wikidata|claim|P225|qualifier=P405|parameter=link}}. [[Dosiero:Sunroot growing.jpg|eta|200ra|maldekstra|{{centre|kreskantaj folioj sen floroj}}]] [[Dosiero:Des fleurs de Topinambur (Helianthus tuberosus).jpg|maldekstra|eta|199x199ra|{{centre|unuopa branĉo kun floroj}}]] [[Dosiero:Fleurs de Topinambur (Helianthus tuberosus).jpg|maldekstra|eta|200x200ra|{{centre|planto floranta}}]] [[Dosiero:Gewaschene-Topinambur-Knollen.jpg|eta|200ra|Lavitaj terpir-tuberoj]] == Nomigo == '''Topinamburo''' povas rilati aŭ al terpiro mem aŭ al la [[tubero]] de terpiro, kiun oni kuiras kiel [[terpomo]]n. == Priskribo == Ĝi apartenas al la familio de [[asteracoj]] ([[kompozitacoj]]) (''Asteraceae'', aŭ ''Compositae''), origine kreskis en [[Nearkta ekozono|norda Ameriko]], estis kultivata ĉefe pro la manĝeblaj tuberoj. Ĝi apartenas al la sama genro ([[helianto]]) kiel [[sunfloro]] (''Helianthus annuus''). Same kiel la sunfloro ĝi havas grandajn foliojn kaj (kontraŭe al tiu) malgrandajn, forte flavajn florojn. Ĝi altas 2–3 m, la rezervaj organoj estas tigotuberoj, kreskantaj sur disbranĉiĝanta subtera tigo. La belaj infloreskoj aperas fine de somero, en frua aŭtuno, la unuopaj petiolaj floroj estas flavaj, la tubaj floroj estas flavaj, brunetaj, purpuraj. La subteraj tuberoj havas diversajn formojn kaj pezas ĝis {{Ĉirkaŭ|110 g}}. La koloro de la tubera ŝelo povas varii de helbruna ĝis purpura, bruna, ruĝa. La ŝelo estas tre maldika, la tuberoj rapide elsekiĝas en aero. La interno de la tubero estas blanka kaj kraka. La tubero riĉas je planta fibro, mineraloj. La planto estas multigebla per displantado de la tuberoj, ĝi toleras la pli malriĉajn grundojn, ĝi apenaŭ havas plantajn kaj bestajn damaĝantojn. Terpiro bone toleras sekecon kaj froston. La plantado de la tuberoj povas okazi aŭ aŭtune (je profundo de 10–12&nbsp;cm en sabla grundo) aŭ printempe (je profundo de 8–10&nbsp;cm en sabla grundo; je 6–8&nbsp;cm en malloza grundo). La vicodistanco devas estis 50–70&nbsp;cm, la najbara distanco 40–50&nbsp;cm. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=pir.ter0o}} * [https://nutritiondata.self.com/facts/vegetables-and-vegetable-products/2456/2 Nutradaj informoj] ({{en}}) {| |[[Dosiero:Tobinambur1.jpg|eta|225ra|{{centre|Terpir-tuberoj, ruĝaj; tre malfrue floranta specio}}]] |[[Dosiero:Tobinambur_2.jpg|eta|200ra|{{centre|Terpir-tuberoj, <small>tre frue floranta specio kun etaj tuberoj, origine trovitaj sovaĝiĝintaj apud [[Ingelheim am Rhein]]</small>}}]] |} {{asteracoj}} {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Asteracoj]] [[Kategorio:Utilplantoj]] [[Kategorio:Nearktisa flaŭro]] [[Kategorio:Radiklegomoj]] [[Kategorio:Alkoholaĵoj]] [[Kategorio:Neobiotoj]] [[Kategorio:Diabeto]] [[Kategorio:Legomoj]] jznlsp2mm80qhu94ecgkk42ws386jel 0 25730 9489976 9184623 2026-10-07T16:25:12Z Tirolischleioans 254019 /* Famuloj */ 9489976 wikitext text/x-wiki :''Eble vi serĉas: [[Temešvár]].'' {{Geokesto2 | urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Timișoara | devena_nomo = | alia_nomo = {{Lang-de|''Temeswar, Temeschburg''}} | alia_nomo1 = {{Lang-hu|''Temesvár''}} | alia_nomo2 = {{Lang-cs|''Temešvár''}} | alia_nomo3 = {{Lang-tr|''Temeşvar''}} | kategorio = urbo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Timișoara | moto = | kromnomo = Malgranda Vieno <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero =Piața Victoriei Timișoara.jpg | dosiero_grandeco = 300px | dosiero_priskribo = Placo Victoriei Timișoara <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = Stema Timisoara.svg <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Rumanio | lando_tipo = Ŝtato | lando_flago = 1 | ŝtato = | regiono = {{rumania Banato}} | distrikto = {{distrikto Timiș}} | municipo = | municipo_tipo = Administra municipo | histregiono = Hungara reĝlando | histregiono1 = Transilvanio | histregiono2 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = Bega | rivero1 = | rivero_tipo = | memorindaĵo = | memorindaĵo1 = | memorindaĵo_tipo = Memorindaĵo | ŝoseo = | montaro = <!-- *** Situo *** --> | situo = Timișoara | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = 90 | lat_d = 45 | lat_m = 45 | lat_s = 35 | lat_NS = N | long_d = 21 | long_m = 13 | long_s = 48 | long_EW = E | plej_alta = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 129.2 | areo_metropolo = 1070.4 | areo_rondumo = 2 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = 312113 | loĝantaro_dato = 2009 | loĝantaro_metropolo = 359132 | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 1019 | establita_tipo = Unua skribmencio | dato = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Orient-Eŭropa tempo|OET]] | utc_offset =+2 | horzono_DST = [[Orient-Eŭropa somera tempo|OEST]] | utc_offset_DST =+3 | poŝtkodo = 300030 | areo_kodo = (+40) 02 56 | areo_kodo_tipo = | kodo = TM | kodo_tipo = [[Aŭtokodoj en Rumanio|Aŭtokodoj]] | kodo1 = | kodo1_tipo = | kodo2 = | kodo2_tipo = <!-- *** UNESCO ktp. *** --> <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = | libera2 = | libera2_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = | mapo_fono = | mapo_priskribo = Situa mapo de Timișoara | mapo_lokumilo = Timișoara | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = Situa mapo de centra Timișoara | mapo1_lokumilo = Centra Timișoara | mapo2_priskribo = Situo de Timișoara enkadre de Rumanio | mapo2_lokumilo = Rumanio <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = [http://www.primariatm.ro/ www.primariatm.ro] | commons = Timișoara <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=10|frame-align=center|frame-width=260}} }} '''Timișoara''' [timiŝŭara], esperante '''Timiŝoaro'''<ref>[http://esperanto-ondo.ru/79-lode.htm "la Ondo de Esperanto", jarkolekto 2001, n-ro 5], [https://web.archive.org/web/20070329000350/http://host.uniroma3.it/progetti/kler/instru/istaro.htm listo "instruistaro de kvazaŭlernejo "Tibor Sekelj", arkivigite en marto 2007], [https://web.archive.org/web/20160818012034/http://cindymckee.com/librejo/La_aventuroj_de_Andreo_Jelky.pdf teksto "La aventuroj de Andreo Jelky" de Hevesi Lajos, en formato PDF, arkivigite en aŭgusto 2016]</ref> kaj ankaŭ '''Temeŝvaro'''<!--pri tiu formo en februaro 2023 troviĝis multaj referencoj el vikipedio kaj kopiitaj de tie, sed neniu ekstera reta referenco, kio ne signifas ke paperaj referencoj ne estus--> (hungare: '''Temesvár''' temeŝvar; germane: '''Temeswar''', '''Temeschburg''', en germanaj dialektoj ankaŭ ''Temeschwar''), estas la ĉefa urbo de la rumana provinco [[Banat]]. Ĝi estas la ĉefurbo de la distrikto (''judeţ'') [[distrikto Timiș|Timiș]]. [[Dosiero:Universitatea Politehnica Timisoara - Rectorat.jpg|eta|maldekstra|Politeknika universitato - Rektorejo en Timișoara]] == Geografio == Timișoara situas ĉe la kanalo [[Bega]], 562&nbsp;km okcidente de [[Bukareŝto|București]]. Oni aligis al ĝi la vilaĝojn [[Freidorf]], ''Colonia Kunz'' kaj [[Mehala]]. == Loĝantaro == En [[1910]] en la urbo vivis 72 555 loĝantoj, germanoj, hungaroj kaj rumanoj, laŭ kvanto en tiu sinsekvo; en [[1992]] estis 334 115 (82 % rumanoj, 9,5 % hungaroj, 4 % germanoj, 2 % serboj), kaj laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la urbo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². En la urbo estas unu el la plej grandaj [[universitato|universitataj]] centroj de Rumanio. Ankaŭ post la jaro 1920, kiam la urbo laŭ la [[traktato de Trianon]] de Hungario estis donita al Rumanio, la tiam ankoraŭ multnombra german- kaj hungarlingvaj urbaj loĝantaroj tenis multajn kulturajn instituciojn, gazetojn, libroeldonejojn, lernejojn, teatrojn. Unu el multaj ekzemploj de provo pri hungarlingva gazeto en la urbo estis [[A Hét (1945)|''A Hét'']], kiu sukcesis nur aperi en 1945, tuj post la fino de la Dua Mondmilito. En 1953 remalfermiĝis == Historio == * En [[1849]] tiu [[fortikaĵo]] estis la unusola, kiun la hungara [[armeo]] ne povis okupi. Ĝis [[Traktato de Trianon]] ĝi apartenis al [[Hungario]] (''[[Temes (reĝa departemento)|Temes]] vármegye''). * La [[2-an de novembro]] [[1846]] koncertis en la urbo [[Franz Liszt]]. La [[15-an de septembro]] [[1878]] recitalis en la urbo [[Josef Joachim]] (violono) kaj [[Johannes Brahms]] (piano). * Ekde 1880 aktivas en la urbo la [[Fratinoj instruantaj de Nia Sinjorino (Banato)]]. [[Dosiero:Biking near bega in Timisoara.jpg|eta|Biciklado proksime de rivero Bega en Timișoara]] [[Dosiero:Timisoara-andi (3).jpg|eta|Flora sunhorloĝo proksime de Hotel Continental en Timișoara]] [[Dosiero:Freiheitsglocke.JPG|eta|]] == Vidindaĵoj == * [[Katedralo de Tri Hierarkoj (Timișoara)]] * [[Katedralo de Sankta Georgo (Timișoara)]] * [[Urbocentra sinagogo en Timișoara]] * [[Liberala sinagogo en Timișoara]] * [[Ortodoksa sinagogo en Timișoara]] == Servoj == * Lerneja komplekso de la [[Fratinoj instruantaj de Nia Sinjorino (Banato)]] == Famuloj == {{Ĉefartikolo|Listo de renomaj personoj de Timișoara}} * [[Aleksandar Bačvanski]], hungara-serba aktoro * [[Petru Ilieșu]], rumana poeto * [[Géza Zórád]], hungara pentristo * [[Hans-Thomas Tillschneider]], politikisto == Eventoj == En Timișoara komenciĝis, je la [[16-a de decembro]] [[1989]], la ribelo, kiu alportis finon al la diktaturo de Rumanio. Je la [[20-a de decembro]] Timișoara deklaris sin la unua libera urbo, tamen je la prezo de 1.104 mortintoj kaj 3.352 vunditoj. Unu semajnon poste disfalis la reĝimo de [[Nicolae Ceaușescu]]. En [[2021]] Timișoara estos [[Eŭropa Kultura Ĉefurbo]]. {{-l}} == Esperanto == En Timișoara troviĝas la sidejo de la [[Esperanto-Asocio de Rumanio]] kaj de [[RumEJA]]. En majo [[2003]] tie okazis Balkana E-Simpozio, en la Okcidenta Universitato. == Ĝemelaj urboj == Jenaj urboj havas [[ĝemelurbo|ĝemelecon]] kun Timișoara: * [[Faenza]] ([[Italio]]) * [[Gera]] ([[Germanio]]) * [[Karlsruhe]] ([[Germanio]]) * [[Mulhouse]] ([[Francio]]) * [[Rueil-Malmaison]] ([[Francio]]) * [[Szeged]] ([[Hungario]]) * [[Sassari]] ([[Italio]]) * [[Treviso]] ([[Italio]]) == Fontoj == * [[Magyar nagylexikon]], 1-18., 1993-2004, Budapest. * [[Loknomvortaro de Transilvanio kaj de Moldavio (Rumanio)]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Tramtransporto en Timișoara]] * [[Trolebusa transporto en Timișoara]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.timisoara-tourism.com Timisoara Tourism] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180501161504/http://www.timisoara-tourism.com/ |date=2018-05-01 }} {{en}} * [http://nepszamlalas.adatbank.transindex.ro/?pg=3&id=2495 Popolnombrado 2002] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070310173101/http://nepszamlalas.adatbank.transindex.ro/?pg=3&id=2495 |date=2007-03-10 }} * [http://harta.infoturism.ro/romania/Timis/harta_Timis.php Mapo de distrikto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060923120444/http://harta.infoturism.ro/romania/Timis/harta_Timis.php |date=2006-09-23 }} * [http://www.hartionline.ro/timis/timis.html Urbomapo] * [http://temesvar.lap.hu/ Portalo hungare] <!--* [http://bmasala.free.fr/Timisoara/index.html Fotoj de la urbo: placo de la Unueco, ortodoksa katedralo, katolikaj preĝejoj ktp.]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}--> <!--- atentu ke la angla formo malsimilas, ŝajne estas problemo difini ĝin ---> {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Timisoara}} [[Kategorio:Timișoara| ]] [[Kategorio:Urboj de Rumanio]] [[Kategorio:Urboj de distrikto Timiș]] [[Kategorio:Municipoj de Rumanio|1Timisoara]] g8dugtattgf52h3cccfijg3bt49dee6 0 27816 9489920 8561119 2026-10-07T12:02:42Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9489920 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}} {{informkesto Esperanto-libro | titolo = Deutsche Redensarten in Esperanto | aŭtoro = Karl Minor | eldonjaro = 1922 | reeldono = | eldonurbo = [[Berlino]] | eldoninto = Friedrich Ellersiek | paĝoj = 72 | isbn = | bildo = 1922 Deutsche Redensarten in Esperanto.png }} '''''Deutsche Redensarten in Esperanto''''', subtitolita '''''Germana-Esperanta Esprimaro laŭ la "Proverbaro Esperanta" de L. L. Zamenhof''''', estas [[libro]] redaktita de [[Karl Minor]] kaj eldonita en la jaro [[1922]] de [[Friedrich Ellersiek]] en [[Berlino]]. En [[1983]] [[Artur E. Iltis]] eldonis postpresaĵon. En ĝi estas kolektitaj 489 [[germana lingvo|germanaj]] [[proverbo]]j kaj idiomaj esprimoj kaj ties esperantlingvaj ekvivalentoj troveblaj en la Zamenhofa proverbaro. ==Recenzoj== {{citaĵo|Tiu verko estas tre interesa por germansciantaj samideanoj; ĝi entenas la tradukojn de proksimume 250 germanaj esprimoj kaj proverboj, tre praktike ordigitaj, por ke la serĉanto tre facile trovu la deziratan esperantan esprimon|[[Belga Esperantisto]] n092-093 (okt-nov 1922)}} == Vidu ankaŭ == * ''[[Proverbaro Esperanta]]'' == Eksteraj ligiloj == {{Portalo|Lingvo}} * [https://search.onb.ac.at/primo-explore/search?query=any,contains,Deutsche%20Redensarten%20in%20Esperanto&tab=default_tab&search_scope=ONB_gesamtbestand&vid=ONB&lang=de_DE&offset=0 Katalogo de] [[Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj]] * [https://anet.be/record/opacehc/c:lvd:15134692/E Katalogo de] [[Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience]] * [https://epo.librarything.com/work/26206772/details/197440005 Katalogo "Erfgoedbib"] en ''[[LibraryThing]]'' * [http://biblioteko.esperanto.cat/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=27798 Katalogo de] {{404|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kataluna Esperanto-Asocio]] [[Kategorio:Verkoj el la originala esperantlingva literaturo]] [[Kategorio:Verkoj el la germanlingva literaturo]] [[Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj]] [[Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience]] [[Kategorio:Katalogo de Kataluna Esperanto-Asocio]] begdsmb86va3ikcgekoudkwi7uzbd4a 0 28847 9490109 9433592 2026-10-07T19:49:00Z Taylor 49 126294 {{Prisupre|pri=kemia elemento|muzo|Uranio (muzo)}} {{Informkesto kemia elemento 9490109 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=kemia elemento|muzo|Uranio (muzo)}} {{Informkesto kemia elemento |super=[[Neodimo|Nd]] |sub=[[Ampleksa perioda tabelo|Uqb]] |maldekstre=[[protaktinio]] |dekstre=[[neptunio]] |suba tabelo=jes <!-- ĝeneralaj informoj --> |kemia grupo=Aktinoidoj |RN-CAS=7440-61-1 |grupo=3 |periodo=7 |bloko=f |pezono en terkrusto=0,0003 % |nombro de naturaj izotopoj=3 |dosiero=HEUraniumC.jpg |aspekto=hela grizo <!-- Atomaj ecoj --> |relativa atompezo=238,0289 |atomradiuso=138,5 |kovalenta radiuso=142 |radiuso de van der waals=186 |elektrona konfiguracio=[₈₆[[Rn]]]5f³6d¹7s² |elektronoj en surfacoj=2, 8, 18, 32, 21, 9, 2 |oksidiĝa nombro=6, 5, 4, 3 <!-- Fizikaj ecoj --> |materia stato=[[Solido|solida]] |kristala strukturo=[[romba kristalsistemo]] (α) aŭ [[tetragona kristalsistemo]] (β) aŭ centrita [[kuba kristalsistemo]] (γ) |denseco=19,1 |malmoleco=2,5-3 |magneta konduto=forte paramagneta (magneta impresemeco <math> \chi_{m}</math> = 4,1 · 10⁻⁴) |degelpunkto c=1132,2 |degelpunkto k=1405,3 |bolpunkto c=4131 |bolpunkto k=4404 |molarvolumeno=12,49 |degeliga varmo=9,14 kJ/mol |boliga varmo=417,1 kJ/mol |premo de satura vaporo=100 Pa (2859 K) |rapido de sono=3155 |specifa varmokapacito=117 |elektra konduktivo=3,57×10⁶ S/m |elektra rezistivo=0,28×10⁻⁶ |termika konduktivo=27,6 <!-- Diversaj --> |elektronegativeco=1,38 ([[Pauling-skalo]]) |joniga energio= 1-a: 597,6 kJ/mol <br /> 2-a: 1420 kJ/mol <br /> 3-a: 1236 <!-- Izotopoj --> |izotopoj= {{Informkesto kemia elemento/Nestabila izotopo |A=232 |simbolo=U |apero=sinteza |duoniĝa tempo=68,9 jaroj |speco=α |MeV=5,414 |A de produkto=228 |simbolo de produkto=[[Torio|Th]] }} {{Informkesto kemia elemento/Nestabila izotopo |A=233 |simbolo=U |apero=sinteza |duoniĝa tempo=159,200 jaroj |speco=α |MeV=4,909 |A de produkto=229 |simbolo de produkto=[[Torio|Th]] }} {{Informkesto kemia elemento/Nestabila izotopo |A=234 |simbolo=U |apero=0,006 % |duoniĝa tempo=245,500 jaroj |speco=α |MeV=4,859 |A de produkto=230 |simbolo de produkto=[[Torio|Th]] }} {{Informkesto kemia elemento/Nestabila izotopo |A=235 |simbolo=U |apero=0,72 % |duoniĝa tempo=7,038×10⁸ jaroj |speco=α <br /> [[Spontanea fisio|spon.]] |MeV=4,679 |A de produkto=231 |simbolo de produkto=[[Torio|Th]] }} {{Informkesto kemia elemento/Nestabila izotopo |A=236 |simbolo=U |apero=sinteza |duoniĝa tempo=2,342×10⁷ jaroj |speco=α <br /> [[Spontanea fisio|spon.]] |MeV=4,572 |A de produkto=232 |simbolo de produkto=[[Torio|Th]] }} {{Informkesto kemia elemento/Nestabila izotopo |A=237 |simbolo=U |apero=sinteza |duoniĝa tempo=6,75 tagoj |speco=β⁻ |MeV=0,519 |A de produkto=237 |simbolo de produkto=[[Neptunio|Np]] }} {{Informkesto kemia elemento/Nestabila izotopo |A=238 |simbolo=U |apero=99,275 % |duoniĝa tempo=4,468×10⁹ jaroj |speco=α |MeV=4,270 |A de produkto=234 |simbolo de produkto=[[Torio|Th]] }} }} {{Veneno}} '''Uranio''' estas [[kemia elemento]] en la [[perioda tabelo]] kiu havas la simbolon '''U''' kaj la [[atomnumero]]n 92. Ĝi estas [[metalo]] kaj la kvara elemento en la [[Aktinoido|aktinoida]] serio. Uranio estas peza, arĝent-blanka, kaj nature ete-[[radioaktiveco|radioaktiva]] elemento. Ĝia [[izotopo]] Uranio-235 estas uzata kiel [[brulaĵo]] por [[nuklea reaktoro|nukleaj reaktoroj]]. Kvankam uranio ne havas stabilajn izotopojn, ĝi ekzistas nature sur la tero. Ĝiaj du plej stabilaj izotopoj havas [[duoniĝtempo]]n de resp. preskaŭ aŭ pli ol unu miliardo da jaroj: * ²³⁵U: 7,038 · 10⁸ jaroj * ²³⁸U: 4,468 · 10⁹ jaroj Tial inter la pezaj elementoj surteraj, iam produktitajn de [[supernovao]], ankoraŭ restas multe da uranio. Uranio estas trovata ĉiam en [[erco]] de [[plumbo]], elemento al kiu transformiĝis ĝia pliparto. Urania metalo ekzistas laŭ tri [[alotropo|alotropaj]] formoj<ref>({{en}}) {{cite book |url=http://books.google.com/?id=KWGu-LYMYjMC&pg=PA108 |page=108 |title=Applications of Texture Analysis (Aplikoj de teksturanalizo) |author=A. D. Rollett |publisher=John Wiley and Sons |year=2008 |isbn=0-470-40835-9}}</ref>: * α ([[Romba kristalsistemo|ortoromba]]), stabila ĝis {{GdC|660}}; * β ([[Tetragona kristalsistemo|tetragona]]), stabila de {{GdC|660}} ĝis {{GdC|760}}; * γ (korpocentrita [[kuba kristalsistemo|kuba]]) de {{GdC|760}} ĝis [[fandopunkto]] — ĝi estas la plej etendebla kaj plasteca stato. Uranio malbone konduktas [[elektra ŝargo|elektajn ŝargojn]], sed iĝas [[superkonduktiveco|superkonduktiva]] materialo je {{Kelvino|0,2}} kiel krita [[temperaturo]])<ref>>({{en}}) http://superconductors.org/Type1.htm</ref> (proksimume de [[absoluta nulo de temperaturo|absoluta nulpunkto]]). == Historio == Uranio estis malkovrita, en [[1789]], de la prusa kemiisto [[Martin Heinrich Klaproth]], kiu ekzamenis pecon de roko. Tiu roko estis [[uraninito]] (ĉefe UO₂), uranio-[[erco]]. Klaproth donis la nomon de ''uranium'' aŭ ''uranit'' al la komponaĵo, kiun li agnoskis, reference al la malkovro de la planedo [[Urano (planedo)|Urano]] fare de [[William Herschel]], 8 jarojn antaŭe ([[1781]]). Nur en [[1841]], la franca kemiisto ''Eugène-Melchior Péligot'' establis, ke la ''uranit'' estis formita de du atomoj de oksigeno kaj metalo, kiun li izolis kaj nomis ''uranium'', esperante '''uranio'''. == Tokseco == Uranio, pro sia [[disfala vico]], kreas danĝeran gason, la [[radono]]; ĉi tiu estas tre [[radioaktiveco|radioaktiva]] kun maldaŭra [[duoniĝa tempo]], tial ĝi kreas radioaktivajn partiklojn, kiuj fiksiĝas en la [[pulmo]]j. La ekspluatado de uranio kaŭzas mediajn poluojn, ĉar ĝi estas ne nur radioaktiva sed ankaŭ venena, pro tio [[indiĝeno]]j en [[Kanado]], [[Niĝero]] kaj [[Aŭstralio]] protestas. [[Mino|Minaj]] laboristoj malsaniĝas pro [[kancero]] pli ol aliaj. Suplementa risko de pulma kancero rilatante al [[Navahoj|navahaj]] ministoj estis, ekzemple, registrita kaj ligita al ilia laboro<ref>({{en}}) {{cite journal |journal=Journal of Occupational & Environmental Medicine |author=Gilliland, Frank D. MD; Hunt, William C. MS; Pardilla, Marla MSW, MPH; Key, Charles R. MD, PhD |title=Uranium Mining and Lung Cancer Among Navajo Men in New Mexico and Arizona, 1969 to 1993 (''Urania minado kaj pulmokancero de [[Navahoj]] en [[Nov-Meksiko]] kaj [[Arizono]]'') |url=http://journals.lww.com/joem/pages/articleviewer.aspx?year=2000&issue=03000&article=00008&type=abstract |date=March 2000 |volume=42 |issue=3 |pages=278–283 |pmid=10738707 |doi=10.1097/00043764-200003000-00008}}</ref>. La ''Radiation Exposure Compensation Act'', leĝo de [[1990]], postulis monon da $100,000 kiel "[[kompato]]pagon" favore al ministoj de uranio diagnozitaj viktimoj de kancero aŭ aliaj spiraj malsanoj <ref name="ajph.org">({{en}}) {{cite journal |title=The History of Uranium Mining and the Navajo People (''Historio de urania minado kaj Navahoj'') |doi=10.2105/AJPH.92.9.1410 |publisher=Ajph.org |accessdate=2010-05-24 |pmid=12197966 |year=2002 |last1=Brugge |first1=Doug |last2=Goble |first2=Rob |journal=American Journal of Public Health |volume=92 |issue=9 |pages=1410–9 |pmc=3222290}}</ref>. == Aplikoj == Ĉar uranio havas grandan specifan mason (pli ol 19 g/cm³), ĝi estas milite uzata por kirasoj kaj por kugloj. Por tio oni uzas malriĉigitan uranion, kiu konsistas preskaŭ nur el la [[izotopo]] ²³⁸U. Ĉar eĉ tiu plej stabila izotopo estas [[radioaktiveco|radioaktiva]], urania municio povas veneni batalejojn kaj la homojn tie loĝantajn – pro la [[polvo]]. Tio okazis ekz-e en la du [[Iraka milito|Irakaj Militoj]] de la usonaj prezidentoj [[George Bush|Bush]] "la pli maljuna" (en [[1991]]) kaj "la pli juna" (en [[2003]]). == Mineraloj == * [[Uraninito]] == Komponaĵoj == * [[Kalia duuraniato]] * [[Kalia uraniato]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|ReVo=urani}} * [[Riĉigita uranio]] {{PeriodaTabelo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kemiaj elementoj]] [[Kategorio:Aktinoidoj]] [[Kategorio:Brulaĵoj]] [[Kategorio:Foklea energio]] [[Kategorio:Metaloj]] tfmgwcwk9yzmkjg6i2xvo4cnz07820i 9490111 9490109 2026-10-07T19:52:18Z Taylor 49 126294 9490111 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=kemia elemento|muzo en helena mitologio|Uranio (muzo)}} {{Informkesto kemia elemento |super=[[Neodimo|Nd]] |sub=[[Ampleksa perioda tabelo|Uqb]] |maldekstre=[[protaktinio]] |dekstre=[[neptunio]] |suba tabelo=jes <!-- ĝeneralaj informoj --> |kemia grupo=Aktinoidoj |RN-CAS=7440-61-1 |grupo=3 |periodo=7 |bloko=f |pezono en terkrusto=0,0003 % |nombro de naturaj izotopoj=3 |dosiero=HEUraniumC.jpg |aspekto=hela grizo <!-- Atomaj ecoj --> |relativa atompezo=238,0289 |atomradiuso=138,5 |kovalenta radiuso=142 |radiuso de van der waals=186 |elektrona konfiguracio=[₈₆[[Rn]]]5f³6d¹7s² |elektronoj en surfacoj=2, 8, 18, 32, 21, 9, 2 |oksidiĝa nombro=6, 5, 4, 3 <!-- Fizikaj ecoj --> |materia stato=[[Solido|solida]] |kristala strukturo=[[romba kristalsistemo]] (α) aŭ [[tetragona kristalsistemo]] (β) aŭ centrita [[kuba kristalsistemo]] (γ) |denseco=19,1 |malmoleco=2,5-3 |magneta konduto=forte paramagneta (magneta impresemeco <math> \chi_{m}</math> = 4,1 · 10⁻⁴) |degelpunkto c=1132,2 |degelpunkto k=1405,3 |bolpunkto c=4131 |bolpunkto k=4404 |molarvolumeno=12,49 |degeliga varmo=9,14 kJ/mol |boliga varmo=417,1 kJ/mol |premo de satura vaporo=100 Pa (2859 K) |rapido de sono=3155 |specifa varmokapacito=117 |elektra konduktivo=3,57×10⁶ S/m |elektra rezistivo=0,28×10⁻⁶ |termika konduktivo=27,6 <!-- Diversaj --> |elektronegativeco=1,38 ([[Pauling-skalo]]) |joniga energio= 1-a: 597,6 kJ/mol <br /> 2-a: 1420 kJ/mol <br /> 3-a: 1236 <!-- Izotopoj --> |izotopoj= {{Informkesto kemia elemento/Nestabila izotopo |A=232 |simbolo=U |apero=sinteza |duoniĝa tempo=68,9 jaroj |speco=α |MeV=5,414 |A de produkto=228 |simbolo de produkto=[[Torio|Th]] }} {{Informkesto kemia elemento/Nestabila izotopo |A=233 |simbolo=U |apero=sinteza |duoniĝa tempo=159,200 jaroj |speco=α |MeV=4,909 |A de produkto=229 |simbolo de produkto=[[Torio|Th]] }} {{Informkesto kemia elemento/Nestabila izotopo |A=234 |simbolo=U |apero=0,006 % |duoniĝa tempo=245,500 jaroj |speco=α |MeV=4,859 |A de produkto=230 |simbolo de produkto=[[Torio|Th]] }} {{Informkesto kemia elemento/Nestabila izotopo |A=235 |simbolo=U |apero=0,72 % |duoniĝa tempo=7,038×10⁸ jaroj |speco=α <br /> [[Spontanea fisio|spon.]] |MeV=4,679 |A de produkto=231 |simbolo de produkto=[[Torio|Th]] }} {{Informkesto kemia elemento/Nestabila izotopo |A=236 |simbolo=U |apero=sinteza |duoniĝa tempo=2,342×10⁷ jaroj |speco=α <br /> [[Spontanea fisio|spon.]] |MeV=4,572 |A de produkto=232 |simbolo de produkto=[[Torio|Th]] }} {{Informkesto kemia elemento/Nestabila izotopo |A=237 |simbolo=U |apero=sinteza |duoniĝa tempo=6,75 tagoj |speco=β⁻ |MeV=0,519 |A de produkto=237 |simbolo de produkto=[[Neptunio|Np]] }} {{Informkesto kemia elemento/Nestabila izotopo |A=238 |simbolo=U |apero=99,275 % |duoniĝa tempo=4,468×10⁹ jaroj |speco=α |MeV=4,270 |A de produkto=234 |simbolo de produkto=[[Torio|Th]] }} }} {{Veneno}} '''Uranio''' estas [[kemia elemento]] en la [[perioda tabelo]] kiu havas la simbolon '''U''' kaj la [[atomnumero]]n 92. Ĝi estas [[metalo]] kaj la kvara elemento en la [[Aktinoido|aktinoida]] serio. Uranio estas peza, arĝent-blanka, kaj nature ete-[[radioaktiveco|radioaktiva]] elemento. Ĝia [[izotopo]] Uranio-235 estas uzata kiel [[brulaĵo]] por [[nuklea reaktoro|nukleaj reaktoroj]]. Kvankam uranio ne havas stabilajn izotopojn, ĝi ekzistas nature sur la tero. Ĝiaj du plej stabilaj izotopoj havas [[duoniĝtempo]]n de resp. preskaŭ aŭ pli ol unu miliardo da jaroj: * ²³⁵U: 7,038 · 10⁸ jaroj * ²³⁸U: 4,468 · 10⁹ jaroj Tial inter la pezaj elementoj surteraj, iam produktitajn de [[supernovao]], ankoraŭ restas multe da uranio. Uranio estas trovata ĉiam en [[erco]] de [[plumbo]], elemento al kiu transformiĝis ĝia pliparto. Urania metalo ekzistas laŭ tri [[alotropo|alotropaj]] formoj<ref>({{en}}) {{cite book |url=http://books.google.com/?id=KWGu-LYMYjMC&pg=PA108 |page=108 |title=Applications of Texture Analysis (Aplikoj de teksturanalizo) |author=A. D. Rollett |publisher=John Wiley and Sons |year=2008 |isbn=0-470-40835-9}}</ref>: * α ([[Romba kristalsistemo|ortoromba]]), stabila ĝis {{GdC|660}}; * β ([[Tetragona kristalsistemo|tetragona]]), stabila de {{GdC|660}} ĝis {{GdC|760}}; * γ (korpocentrita [[kuba kristalsistemo|kuba]]) de {{GdC|760}} ĝis [[fandopunkto]] — ĝi estas la plej etendebla kaj plasteca stato. Uranio malbone konduktas [[elektra ŝargo|elektajn ŝargojn]], sed iĝas [[superkonduktiveco|superkonduktiva]] materialo je {{Kelvino|0,2}} kiel krita [[temperaturo]])<ref>>({{en}}) http://superconductors.org/Type1.htm</ref> (proksimume de [[absoluta nulo de temperaturo|absoluta nulpunkto]]). == Historio == Uranio estis malkovrita, en [[1789]], de la prusa kemiisto [[Martin Heinrich Klaproth]], kiu ekzamenis pecon de roko. Tiu roko estis [[uraninito]] (ĉefe UO₂), uranio-[[erco]]. Klaproth donis la nomon de ''uranium'' aŭ ''uranit'' al la komponaĵo, kiun li agnoskis, reference al la malkovro de la planedo [[Urano (planedo)|Urano]] fare de [[William Herschel]], 8 jarojn antaŭe ([[1781]]). Nur en [[1841]], la franca kemiisto ''Eugène-Melchior Péligot'' establis, ke la ''uranit'' estis formita de du atomoj de oksigeno kaj metalo, kiun li izolis kaj nomis ''uranium'', esperante '''uranio'''. == Tokseco == Uranio, pro sia [[disfala vico]], kreas danĝeran gason, la [[radono]]; ĉi tiu estas tre [[radioaktiveco|radioaktiva]] kun maldaŭra [[duoniĝa tempo]], tial ĝi kreas radioaktivajn partiklojn, kiuj fiksiĝas en la [[pulmo]]j. La ekspluatado de uranio kaŭzas mediajn poluojn, ĉar ĝi estas ne nur radioaktiva sed ankaŭ venena, pro tio [[indiĝeno]]j en [[Kanado]], [[Niĝero]] kaj [[Aŭstralio]] protestas. [[Minejo|Minejaj]] laboristoj malsaniĝas pro [[kancero]] pli ol aliaj. Suplementa risko de pulma kancero rilatante al [[Navahoj|navahaj]] ministoj estis, ekzemple, registrita kaj ligita al ilia laboro<ref>({{en}}) {{cite journal |journal=Journal of Occupational & Environmental Medicine |author=Gilliland, Frank D. MD; Hunt, William C. MS; Pardilla, Marla MSW, MPH; Key, Charles R. MD, PhD |title=Uranium Mining and Lung Cancer Among Navajo Men in New Mexico and Arizona, 1969 to 1993 (''Urania minado kaj pulmokancero de [[Navahoj]] en [[Nov-Meksiko]] kaj [[Arizono]]'') |url=http://journals.lww.com/joem/pages/articleviewer.aspx?year=2000&issue=03000&article=00008&type=abstract |date=March 2000 |volume=42 |issue=3 |pages=278–283 |pmid=10738707 |doi=10.1097/00043764-200003000-00008}}</ref>. La ''Radiation Exposure Compensation Act'', leĝo de [[1990]], postulis monon da $100,000 kiel "[[kompato]]pagon" favore al ministoj de uranio diagnozitaj viktimoj de kancero aŭ aliaj spiraj malsanoj <ref name="ajph.org">({{en}}) {{cite journal |title=The History of Uranium Mining and the Navajo People (''Historio de urania minado kaj Navahoj'') |doi=10.2105/AJPH.92.9.1410 |publisher=Ajph.org |accessdate=2010-05-24 |pmid=12197966 |year=2002 |last1=Brugge |first1=Doug |last2=Goble |first2=Rob |journal=American Journal of Public Health |volume=92 |issue=9 |pages=1410–9 |pmc=3222290}}</ref>. == Aplikoj == Ĉar uranio havas grandan specifan mason (pli ol 19 g/cm³), ĝi estas milite uzata por kirasoj kaj por kugloj. Por tio oni uzas malriĉigitan uranion, kiu konsistas preskaŭ nur el la [[izotopo]] ²³⁸U. Ĉar eĉ tiu plej stabila izotopo estas [[radioaktiveco|radioaktiva]], urania municio povas veneni batalejojn kaj la homojn tie loĝantajn – pro la [[polvo]]. Tio okazis ekz-e en la du [[Iraka milito|Irakaj Militoj]] de la usonaj prezidentoj [[George Bush|Bush]] "la pli maljuna" (en [[1991]]) kaj "la pli juna" (en [[2003]]). == Mineraloj == * [[Uraninito]] == Komponaĵoj == * [[Kalia duuraniato]] * [[Kalia uraniato]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|ReVo=urani}} * [[Riĉigita uranio]] {{PeriodaTabelo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kemiaj elementoj]] [[Kategorio:Aktinoidoj]] [[Kategorio:Brulaĵoj]] [[Kategorio:Foklea energio]] [[Kategorio:Metaloj]] 4sieodbpcw65gotysi6sd4k190dsvod 9490112 9490111 2026-10-07T19:59:38Z Taylor 49 126294 WAR CRIMES Tio okazis ekzemple en la du Irakaj Militoj de la usonaj prezidentoj [[George Bush]] "la pli maljuna" (en [[1991]]) kaj [[George W. Bush]] "la pli juna" (en [[2003]]). 9490112 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=kemia elemento|muzo en helena mitologio|Uranio (muzo)}} {{Informkesto kemia elemento |super=[[Neodimo|Nd]] |sub=[[Ampleksa perioda tabelo|Uqb]] |maldekstre=[[protaktinio]] |dekstre=[[neptunio]] |suba tabelo=jes <!-- ĝeneralaj informoj --> |kemia grupo=Aktinoidoj |RN-CAS=7440-61-1 |grupo=3 |periodo=7 |bloko=f |pezono en terkrusto=0,0003 % |nombro de naturaj izotopoj=3 |dosiero=HEUraniumC.jpg |aspekto=hela grizo <!-- Atomaj ecoj --> |relativa atompezo=238,0289 |atomradiuso=138,5 |kovalenta radiuso=142 |radiuso de van der waals=186 |elektrona konfiguracio=[₈₆[[Rn]]]5f³6d¹7s² |elektronoj en surfacoj=2, 8, 18, 32, 21, 9, 2 |oksidiĝa nombro=6, 5, 4, 3 <!-- Fizikaj ecoj --> |materia stato=[[Solido|solida]] |kristala strukturo=[[romba kristalsistemo]] (α) aŭ [[tetragona kristalsistemo]] (β) aŭ centrita [[kuba kristalsistemo]] (γ) |denseco=19,1 |malmoleco=2,5-3 |magneta konduto=forte paramagneta (magneta impresemeco <math> \chi_{m}</math> = 4,1 · 10⁻⁴) |degelpunkto c=1132,2 |degelpunkto k=1405,3 |bolpunkto c=4131 |bolpunkto k=4404 |molarvolumeno=12,49 |degeliga varmo=9,14 kJ/mol |boliga varmo=417,1 kJ/mol |premo de satura vaporo=100 Pa (2859 K) |rapido de sono=3155 |specifa varmokapacito=117 |elektra konduktivo=3,57×10⁶ S/m |elektra rezistivo=0,28×10⁻⁶ |termika konduktivo=27,6 <!-- Diversaj --> |elektronegativeco=1,38 ([[Pauling-skalo]]) |joniga energio= 1-a: 597,6 kJ/mol <br /> 2-a: 1420 kJ/mol <br /> 3-a: 1236 <!-- Izotopoj --> |izotopoj= {{Informkesto kemia elemento/Nestabila izotopo |A=232 |simbolo=U |apero=sinteza |duoniĝa tempo=68,9 jaroj |speco=α |MeV=5,414 |A de produkto=228 |simbolo de produkto=[[Torio|Th]] }} {{Informkesto kemia elemento/Nestabila izotopo |A=233 |simbolo=U |apero=sinteza |duoniĝa tempo=159,200 jaroj |speco=α |MeV=4,909 |A de produkto=229 |simbolo de produkto=[[Torio|Th]] }} {{Informkesto kemia elemento/Nestabila izotopo |A=234 |simbolo=U |apero=0,006 % |duoniĝa tempo=245,500 jaroj |speco=α |MeV=4,859 |A de produkto=230 |simbolo de produkto=[[Torio|Th]] }} {{Informkesto kemia elemento/Nestabila izotopo |A=235 |simbolo=U |apero=0,72 % |duoniĝa tempo=7,038×10⁸ jaroj |speco=α <br /> [[Spontanea fisio|spon.]] |MeV=4,679 |A de produkto=231 |simbolo de produkto=[[Torio|Th]] }} {{Informkesto kemia elemento/Nestabila izotopo |A=236 |simbolo=U |apero=sinteza |duoniĝa tempo=2,342×10⁷ jaroj |speco=α <br /> [[Spontanea fisio|spon.]] |MeV=4,572 |A de produkto=232 |simbolo de produkto=[[Torio|Th]] }} {{Informkesto kemia elemento/Nestabila izotopo |A=237 |simbolo=U |apero=sinteza |duoniĝa tempo=6,75 tagoj |speco=β⁻ |MeV=0,519 |A de produkto=237 |simbolo de produkto=[[Neptunio|Np]] }} {{Informkesto kemia elemento/Nestabila izotopo |A=238 |simbolo=U |apero=99,275 % |duoniĝa tempo=4,468×10⁹ jaroj |speco=α |MeV=4,270 |A de produkto=234 |simbolo de produkto=[[Torio|Th]] }} }} {{Veneno}} '''Uranio''' estas [[kemia elemento]] en la [[perioda tabelo]] kiu havas la simbolon '''U''' kaj la [[atomnumero]]n 92. Ĝi estas [[metalo]] kaj la kvara elemento en la [[Aktinoido|aktinoida]] serio. Uranio estas peza, arĝent-blanka, kaj nature ete-[[radioaktiveco|radioaktiva]] elemento. Ĝia [[izotopo]] Uranio-235 estas uzata kiel [[brulaĵo]] por [[nuklea reaktoro|nukleaj reaktoroj]]. Kvankam uranio ne havas stabilajn izotopojn, ĝi ekzistas nature sur la tero. Ĝiaj du plej stabilaj izotopoj havas [[duoniĝtempo]]n de resp. preskaŭ aŭ pli ol unu miliardo da jaroj: * ²³⁵U: 7,038 · 10⁸ jaroj * ²³⁸U: 4,468 · 10⁹ jaroj Tial inter la pezaj elementoj surteraj, iam produktitajn de [[supernovao]], ankoraŭ restas multe da uranio. Uranio estas trovata ĉiam en [[erco]] de [[plumbo]], elemento al kiu transformiĝis ĝia pliparto. Urania metalo ekzistas laŭ tri [[alotropo|alotropaj]] formoj<ref>({{en}}) {{cite book |url=http://books.google.com/?id=KWGu-LYMYjMC&pg=PA108 |page=108 |title=Applications of Texture Analysis (Aplikoj de teksturanalizo) |author=A. D. Rollett |publisher=John Wiley and Sons |year=2008 |isbn=0-470-40835-9}}</ref>: * α ([[Romba kristalsistemo|ortoromba]]), stabila ĝis {{GdC|660}}; * β ([[Tetragona kristalsistemo|tetragona]]), stabila de {{GdC|660}} ĝis {{GdC|760}}; * γ (korpocentrita [[kuba kristalsistemo|kuba]]) de {{GdC|760}} ĝis [[fandopunkto]] — ĝi estas la plej etendebla kaj plasteca stato. Uranio malbone konduktas [[elektra ŝargo|elektajn ŝargojn]], sed iĝas [[superkonduktiveco|superkonduktiva]] materialo je {{Kelvino|0,2}} kiel krita [[temperaturo]])<ref>>({{en}}) http://superconductors.org/Type1.htm</ref> (proksimume de [[absoluta nulo de temperaturo|absoluta nulpunkto]]). == Historio == Uranio estis malkovrita, en [[1789]], de la prusa kemiisto [[Martin Heinrich Klaproth]], kiu ekzamenis pecon de roko. Tiu roko estis [[uraninito]] (ĉefe UO₂), uranio-[[erco]]. Klaproth donis la nomon de ''uranium'' aŭ ''uranit'' al la komponaĵo, kiun li agnoskis, reference al la malkovro de la planedo [[Urano (planedo)|Urano]] fare de [[William Herschel]], 8 jarojn antaŭe ([[1781]]). Nur en [[1841]], la franca kemiisto ''Eugène-Melchior Péligot'' establis, ke la ''uranit'' estis formita de du atomoj de oksigeno kaj metalo, kiun li izolis kaj nomis ''uranium'', esperante '''uranio'''. == Tokseco == Uranio, pro sia [[disfala vico]], kreas danĝeran gason, la [[radono]]; ĉi tiu estas tre [[radioaktiveco|radioaktiva]] kun maldaŭra [[duoniĝa tempo]], tial ĝi kreas radioaktivajn partiklojn, kiuj fiksiĝas en la [[pulmo]]j. La ekspluatado de uranio kaŭzas mediajn poluojn, ĉar ĝi estas ne nur radioaktiva sed ankaŭ venena, pro tio [[indiĝeno]]j en [[Kanado]], [[Niĝero]] kaj [[Aŭstralio]] protestas. [[Minejo|Minejaj]] laboristoj malsaniĝas pro [[kancero]] pli ol aliaj. Suplementa risko de pulma kancero rilatante al [[Navahoj|navahaj]] ministoj estis, ekzemple, registrita kaj ligita al ilia laboro<ref>({{en}}) {{cite journal |journal=Journal of Occupational & Environmental Medicine |author=Gilliland, Frank D. MD; Hunt, William C. MS; Pardilla, Marla MSW, MPH; Key, Charles R. MD, PhD |title=Uranium Mining and Lung Cancer Among Navajo Men in New Mexico and Arizona, 1969 to 1993 (''Urania minado kaj pulmokancero de [[Navahoj]] en [[Nov-Meksiko]] kaj [[Arizono]]'') |url=http://journals.lww.com/joem/pages/articleviewer.aspx?year=2000&issue=03000&article=00008&type=abstract |date=March 2000 |volume=42 |issue=3 |pages=278–283 |pmid=10738707 |doi=10.1097/00043764-200003000-00008}}</ref>. La ''Radiation Exposure Compensation Act'', leĝo de [[1990]], postulis monon da $100,000 kiel "[[kompato]]pagon" favore al ministoj de uranio diagnozitaj viktimoj de kancero aŭ aliaj spiraj malsanoj <ref name="ajph.org">({{en}}) {{cite journal |title=The History of Uranium Mining and the Navajo People (''Historio de urania minado kaj Navahoj'') |doi=10.2105/AJPH.92.9.1410 |publisher=Ajph.org |accessdate=2010-05-24 |pmid=12197966 |year=2002 |last1=Brugge |first1=Doug |last2=Goble |first2=Rob |journal=American Journal of Public Health |volume=92 |issue=9 |pages=1410–9 |pmc=3222290}}</ref>. == Aplikoj == Ĉar uranio havas grandan [[denseco]]n (pli ol 19 g/cm³), ĝi estas milite uzata por kirasoj kaj por kugloj. Por tio oni uzas malriĉigitan uranion, kiu konsistas preskaŭ nur el la [[izotopo]] ²³⁸U. Ĉar eĉ tiu plej stabila izotopo estas [[radioaktiveco|radioaktiva]], urania municio povas veneni batalejojn kaj la homojn tie loĝantajn pro la [[polvo]]. Tio okazis ekzemple en la du Irakaj Militoj de la usonaj prezidentoj [[George Bush]] "la pli maljuna" (en [[1991]]) kaj [[George W. Bush]] "la pli juna" (en [[2003]]). == Vidu ankaŭ == === Mineraloj === * [[Uraninito]] === Komponaĵoj === * [[Kalia duuraniato]] * [[Kalia uraniato]] === Izotope prifuŝitaj materialoj === * [[Riĉigita uranio]] * [[d:Q9698|Maliĉigita uranio]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj|ReVo=urani}} {{PeriodaTabelo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kemiaj elementoj]] [[Kategorio:Aktinoidoj]] [[Kategorio:Foklea energio]] [[Kategorio:Metaloj]] sliau5bb3jb226wuf8g4snab1my8rew 0 29571 9490292 9482093 2026-10-08T11:01:15Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490292 wikitext text/x-wiki {{Informkesto rivero | <!--ALTERNATIVNAME= Huang He<br />{{zh|kurz=1|v=黄河}}--> | nomo-loka=黄河 | nomo-lingvo=zh | situo= [[Ĉinio (ŝtato)|Ĉinio]] | rivera reto= Flava Rivero | ABFLUSSWEG= Flava Maro<!--kiel traduki la parametron?--> | akvokolekta areo= 752000 |meznombra trafluo=2571 | longo= 4845 | fonto= Gyaring-lago kaj Ngoring-lago en altebenaĵo de [[Tibeto]] | fonto-alteco= 4500 | fonto-latitudo=35/18/50.1/N | fonto-longitudo=96/13/56.8/E | regiono-ISO por fonto=CN-QH | enfluejo= [[Bohaj-maro]] | enfluejo-alteco= 0 | enfluejo-latitudo=37/44/40.7656/N | enfluejo-longitudo=119/8/23.5034/E | regiono-ISO por enfluejo=CN-SD | urboj= [[Lanĝoŭo|Lanzhou]], [[Vuhajo|Wuhai]], [[Baŭtoŭo|Baotou]], [[Kajfengo|Kaifeng]], [[Ĝinano|Jinan]] |regionoj= [[{{#invoke:Wikidata|claim|P131}}]] |flankriveroj= {{vikidatuma listo|p-kodo=P974|modo=kaj}} <!-- vidu ĉu ne estos tro multaj, alternative eblas mem aldoni elektitajn alfluantojn, ankaŭ kun internaj ligiloj, per preno el alia lingvo --> | dosiero= Yellowrivermap.jpg | priskribo de dosiero= Fluo de la rivero }} [[Dosiero:Huanghemap.png|eta|400ra]] La '''Flava Rivero''' ({{lang-zh|黄河|p=Huáng Hé}}), nomata ankaŭ ''[[Huang]]ho'', estas [[rivero]] en norda [[Ĉinio]]. Post [[Jangzio]] (Blua Rivero) estas la dua plej longa rivero de Ĉinio kaj [[Listo de riveroj laŭ longo|la sesa el plej longaj en la mondo]]. Ĝia longo estas 5.464&nbsp;km kun akvokolekta areo de 752.443&nbsp;km².<ref>[http://www.geol.lsu.edu/WDD/ASIAN/Huanghe/huange_he.htm Yellow River (Huang He) Delta, China, Asia.] Geol.lsu.edu (2000-02-28). Alirita la 9an de januaro 2020.</ref> Originanta en la Baĝan Har Montaro de la provinco [[Ĉinghajo]] de Okcidenta Ĉinio, ĝi fluas tra naŭ provincoj, kaj elfluas en la [[Bohaj-maro]] proksime de la urbo Dongjing en la provinco [[Ŝandongo]]. La baseno de la Flava Rivero havas orient–okcidentan etendon de ĉirkaŭ 1900&nbsp;km kaj nord–sudan etendon de ĉirkaŭ 1100&nbsp;km. Ties totala [[akvokolekta areo]] estas ĉirkaŭ 795,000&nbsp;km². Ties baseno estis la naskoloko de la civilizacio de antikva Ĉinio, kaj ĝi estis la plej prospera regiono en la komenco de la [[Historio de Ĉinio]]. Estis oftaj detruegaj [[inundo]]j kaj fluej-ŝanĝoj produktitaj pro la konstanta plialtiĝo de la [[fluejo]], foje super la nivelo de la ĉirkaŭaj kampoj. == Historio == === Dinamiko === [[Dosiero:Ma Yuan - Water Album - The Yellow River Breaches its Course.jpg|eta|maldekstra|''La Flava Rivero eliras el sia fluejo'' de Ma Ĝuan 1160–1225), Song dinastio.]] La Flava Rivero estas unu el kelkaj riveroj kiuj estas esencaj por la ekzisto de Ĉinio. Samtempe, tamen, ĝi estis responsa pro kelkaj mortigaj inundoj, kiel la nuraj [[natura katastrofo|naturaj katastrofoj]] en la registrita historio kiuj mortigis pli ol unu miliono da personoj. Inter la plej mortigaj estis tiuj de 1332–33 dum la [[Dinastio Yuan]], tiuj de 1887 dum la [[Dinastio Qing]] kiuj mortigis el 900 000 al 2 milionoj da personoj, kaj tiuj de 1931 (fakte nur parto de amasa nombro de inundoj de tiu jaro) kiuj mortigis 1–4 milionojn da personoj.<ref>{{Cite book|title=The Great Big Book of Horrible Things|last=White|first=Matthew|authorlink=|publisher= W. W. Norton |year=2012|page=47|isbn=9780393081923|title-link=The Great Big Book of Horrible Things}}</ref> La kaŭzo de tiuj inundoj estas la granda kvanto de fajn-grajna [[leŭso]] portita de la rivero el la [[Leŭsa Altebenaĵo]], kiu estas konstante lasita laŭlonge de la fundo de ties fluejo. Tiu sedimentado kreas naturajn baraĵojn kiuj malrapide akumuliĝas. Tiuj subakvaj baraĵoj estis neantaŭvideblaj kaj ĝenerale nedetekteblaj. Finfine, la enorma kvanto de avoj devis trovi novan vojon al la maro, serĉante aliron malpli rezistantan. Kiam tio okazas, ĝi forsaltas tra la [[Nord-Ĉinia Altebenaĵo]], foje farante novan kanalon kaj inundante ĉiujn agrokulturejojn, urbojn kaj grandurbojn survoje. La tradicia ĉina reago konstrui pli kaj pli altajn [[digo]]jn laŭlonge de la bordojn foje kontribuis al la drasto de la inundoj: Kiam la inunda akvo trarompas la digojn, ĝi ne plu povas redreniĝi al la riverfluejo kiel okazis post normala inundo ĉar la riverfluejo estis foje pli alta ol la ĉirkaŭa kamparo. Tiuj ŝanĝoj povis okazigi la fakton ke la riverfluejo ŝanĝis tiom multe kiom ĝis 480&nbsp;km, foje atingante la oceanon norde de la [[Duoninsulo Ŝandongo]] kaj foje sude.<ref name="Gascoigne">Gascoigne, Bamber kaj Gascoigne, Christina (2003) ''The Dynasties of China'', Perseus Books Group, {{ISBN|0786712198}}</ref> Alia historia fonto de detruegaj inundoj estis kolapso de suprariveraj baraĵoj el [[glacio]] en [[Interna Mongolio]] kun akompana subita liberigo de enormaj kvantoj de neeltenebla akvo. Estis 11 tiaj gravaj inundoj en la pasinta jarcento, el kiuj ĉiu okazigis grandajn perdojn de vivoj kaj havaĵoj. Nuntempe, eksplodaĵoj faligitaj el [[aviadilo]]j estas uzataj por rompi la glacibaraĵojn antaŭ ili iĝas danĝeraj.<ref>[http://www.strategypage.com/htmw/htpeace/articles/20110329.aspx The Ice Bombers Move Against Mongolia]. strategypage.com (29a de marto 2011)</ref> Antaŭ la tekniko por modernaj [[akvobaraĵo]]j venis al Ĉinio, la Flava Rivero estis tre tendenca al inundado. En la 2,540 jaroj el 595 a.K. ĝis 1946 p.K., oni registris, ke la Flava Rivero inundis 1,593 fojojn, kaj ŝanĝis sian fluejon 26 fojojn notinde kaj naŭ fojojn entute.<ref name="Treg">Tregear, T. R. (1965) ''A Geography of China'', pp. 218–219.</ref> Tiuj inundoj estis kelkaj el la plej mortigaj naturaj katastrofoj iam registritaj. Antaŭ la moderna administrado de katastrofoj, kiam okazis inundoj, parto de la loĝantaro povis morti dekomence pro dronado sed ankaŭ poste multaj suferis pro sekvaj [[malsatego]]j kaj etendo de [[malsano]]j.<ref>{{Cite web|url=http://www.who.int/hac/techguidance/ems/flood_cds/en/index.html|title=Flooding and communicable diseases fact sheet|publisher=World Health Organization|page=2|accessdate=27a de julio 2011}}</ref> === Antikvaj epokoj === [[Dosiero:Yellow River, Qing Dynasty.jpg|eta|Flava Rivero priskribita en la Qing dynastio en ilustrita mapo (detaloj).]] [[Dosiero:Yellow River watercourse changes en.png|eta|Historiaj fluejoj de la Flava Rivero.]] [[Dosiero:Yellow River course changes.gif|eta|Historiaj fluejoj de la Flava Rivero.]] En la [[Ĉina mitologio]], la giganto [[Kua Fu]] drenis la fluejon de la Flava Rivero kaj de la rivero [[Vei]] por satigi sian brulan soifon dum li persekutis la Sunon.<ref>Resumo de tiu historio en la difino de {{lang|zh|夸父追日}}: {{Cite book|last1=|first1= |script-title=zh:现代汉语词典(第七版) |trans-title= A Dictionary of Current Chinese (Sepa eldono) |date=1a de septembro 2016|publisher= The Commercial Press |language=zh-hans |isbn=978-7-100-12450-8|location=Beijing|pages=513, 755}}</ref> Jam historiaj dokumentoj el la [[Periodo de Printempo kaj Aŭtuno]]<ref name="Gernet p59?">Gernet, Jacques. ''Le monde chinois'', p. 59. Mapo "4. Major states of the Chunqiu period (Spring and Autumn)". france<br /> Anglalingva versio: {{citation|last=Gernet|first=Jacques|year=1996|url=https://books.google.com/books?id=jqb7L-pKCV8C|title=A History of Chinese Civilization|edition=Second|publisher=Cambridge, England: Cambridge University Press|isbn=0-521-49781-7}}</ref> kaj el la [[Dinastio Qin]]<ref>"[http://homepages.stmartin.edu/fac_staff/rlangill/HIS%20217%20maps/Qin%20dynasty%20map.JPG Qin Dynasty Map] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171123035038/http://homepages.stmartin.edu/Fac_Staff/rlangill/HIS%20217%20maps/Qin%20dynasty%20map.JPG |date=2017-11-23 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://homepages.stmartin.edu/Fac_Staff/rlangill/HIS%20217%20maps/Qin%20dynasty%20map.JPG |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2026-06-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20171123035038/http://homepages.stmartin.edu/Fac_Staff/rlangill/HIS%20217%20maps/Qin%20dynasty%20map.JPG |arkivdato=2017-11-23}}".</ref> indikas, ke la Flava Rivero tiam fluis konsiderinde norde de sia nuntempa fluejo. Tiuj rakontoj montras, ke la rivero pasiginte [[Luojango]] fluis laŭlonge de la limo inter la provincoj [[Ŝanŝio]] kaj [[Henano]], poste pluis laŭlonge de la limo inter [[Hebejo]] kaj Ŝandongo antaŭ elflui en la Bohaja Golfo proksime de la nuntempa [[Tjanĝino]]. Alia fluaĵoj sekvis esence la nuntempan fluejon.<ref name="Treg"/> La rivero lasis tiujn vojojn en la jaro 602 a.K. kaj ŝanĝiĝis kelkajn centojn de kilometrojn orienten.<ref name="Gernet p59?"/><ref>{{cite book |last1=Viollet |first1=Pierre-Louis |title=Water Engineering in Ancient Civilizations: 5,000 Years of History |date=2017 |publisher=CRC Press |isbn=978-0203375310 |page=230}}</ref> Sabotado de digoj, kanaloj kaj rezervejoj kaj intenca inundigo de la rivalaj ŝtatoj estis normiga milit-taktiko dum la [[Militŝtata periodo]].<ref name="Floods">Allaby, Michael & Garrat, Richard. ''Facts on File Dangerous Weather Series: [https://books.google.com/books?id=QTKbcWwJ90MC&pg=PA142 Floods]'', p. 142. Infobase Pub., 2003. {{ISBN|0-8160-5282-4}}. Alirita la 15an de oktobro 2011.</ref> Ĉar la valo de la Flava Rivero estis la ĉefa enirejo al la areoj de Kŭanĉuno kaj de la ŝtato Kin el la [[Nord-Ĉinia Altebenaĵo]], Kin ege fortifikis la Hanguan Montopasejon; tie okazis nombraj bataloj kaj tiu estis ankaŭ grava strategia punkto protektanta la ĉefurbojn de la [[Dinastio Han|Han]] nome [[Ĉangano]] kaj [[Lŭojango]]. Grava inundo de la jaro 11 p.K. ŝajne estis tialo de la falo de la mallongdaŭra [[Xin-dinastio]], kaj alia inundo en la jaro 70 a.K. revenigis la riveron norde de Ŝandongo esence al la nuntempa fluejo.<ref name="Treg"/> === Mezepokaj periodoj === Ekde ĉirkaŭ la komenco de la 3a jarcento, la gravo de la Hangua Montopasejo estis limigita, ĉar la ĉefaj fortikaĵoj kaj militbazoj translokiĝis suprenriveren al la Kantono Tongguan. En la jaro 923 p.K., la malespera generalo Duan Ning de la Fina Liang Dinastio denove rompis la digojn, inundante 2,600&nbsp;km² en malsukcesa klopodo protekti la ĉefurbon de sia regno el la Fina Tang Dinastio. Simila propono de la inĝeniero Li Ĉun de la [[Dinastio Song]] por inundigo de la malsupraj areoj de la rivero por protekti la centrajn ebenaĵojn el la [[Ĥitanoj]] estis malakceptita en 1020: fakte la Traktato de Ĉanĝuan inter ambaŭ ŝtatoj estis precize malpermesinta al la Song-oj la establadon de novaj elfosigoj aŭ la ŝanĝo de riverfluejoj.<ref name="Sedtime">Elvin, Mark & Liu Cuirong<!--sic--> (eld.) ''Studies in Environment and History:'' ''[https://books.google.com/books?id=tAxmcRXKpaUC&pg=PA554 Sediments of Time: Environment and Society in Chinese History]'', pp. 554 ff. Cambridge Uni. Press, 1998. {{ISBN|0-521-56381-X}}. Accessed 15 Oct. 2011.</ref> Tamen okazis trarompoj: unu en Henglong en 1034 dividis la fluejon en tri kaj ripete inundis la nordajn regionojn de [[Deĝoŭ]] kaj de Boĝoŭ.<ref name="Sedtime"/> La Song-oj laboris dum kvin jaroj sensukcese klopodante restaŭri la antaŭan fluejon - uzante ĉirkaŭ 35,000 dungitojn, 100,000 prizonulojn kaj 220,000 tunojn da [[ligno]] kaj de [[bambuo]] en unusola jaro<ref name="Sedtime"/> - antaŭ abandoni la projekton en 1041. La pli lanta rivero poste okazigis la trarompon en Ŝanghu kiu sendis la ĉefan fluejon norden al [[Tjanĝino]] en 1048.<ref name="Treg"/> En 1128, la trupoj de la Song-oj rompis la sudajn digojn de la Flava Rivero kiel klopodo haltigi la antaŭenirantan armeon de la [[Dinastio Jin (1115–1234)|dinastio Jin]]. La rezultinta grava riverŝanĝo permesis al la Flava rivero kapti la alfluantojn de la rivero [[Huai]].<ref>{{cite journal |last1=Chen |first1=Yunzhen |last2=Syvitski |first2=James PM |last3=Shu |first3=Gao |last4=Overeem |first4=Irina |last5=Kettner |first5=Albert J |title=Socio-economic Impacts on Flooding: A 4000-Year History of the Yellow River, China |journal=Ambio |date=2012 |volume=41 |issue=7 |pages=682–698 |doi=10.1007/s13280-012-0290-5 |pmid=22673799 |pmc=3472015}}</ref> Por la unua fojo en la registrita historio, la Flava Rivero ŝanĝis komplete suden de la [[Duoninsulo Ŝandongo]] kaj alfluis en la [[Flava Maro|Flavan Maron]]. Ĉirkaŭ 1194, la elfluo de la rivero Huai estis blokita.<ref name="R. Grousset">Grousset, Rene. ''The Rise and Splendour of the Chinese Empire'', p. 303. University of California Press, 1959.<!--Although note material error in source's claim the river remained on only this path until 1853--></ref> La formado de sedimentaj kuŝejoj estis tia ke eĉ post la Flava Rivero poste ŝanĝis sian fluejon, la Huai ne plu fluis laŭlonge de sia historia fluejo, sed anstataŭe, ties akvo alfluis al la lago Hongze kaj poste suden al la rivero [[Jangzio]].<ref>{{cite book |last1=Pietz |first1=David A. |title=The Yellow River |date=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674058248 |page=50}}</ref> Inundo en [[1344]] revenigis la Flavan Riveron suden de Ŝandongo. La dinastio Ĝuan estis dekadenca, kaj la imperiestro devigis enormajn [[laborteamo]]jn al konstruo de novaj digoj por la rivero. La teruraj kondiĉoj helpis nutri ribelojn kiuj kondukis al la fondo de la dinastio Ming.<ref name="Gascoigne"/> La fluejo ŝanĝiĝis denove en [[1391]] kiam la rivero inundis el Kajfengo ĝis Fengjango en Anhujo. Ĝi estis finfine stabilita fare de la eŭnuko Li Ksing pere de publikaj vorkoprojektoj post la inundo de [[1494]].<ref name="eunuch"/> La rivero inundis multajn fojojn en la 16a jarcento, ekzemple en 1526, 1534, 1558, kaj 1587. Inundoj kiuj tuŝis la malsupran parton de la rivero.<ref name="eunuch">Tsai, Shih-Shan Henry.<!--sic--> ''SUNY Series in Chinese Local Studies'': ''[https://books.google.com/books?id=Ka6jNJcX_ygC&pg=PA200 The Eunuchs in the Ming Dynasty]''. SUNY Press, 1996. {{ISBN|0791426874}}, 9780791426876. Alirita la 16an de oktobro 2012.</ref> La inundo de [[1642]] estis hom-farita, okazigita kiel klopodo de la guberniestro de [[Kajfengo]] de la [[Dinastio Ming]] kiu intencis uzi la riveron por detrui la kamparanan ribelon de Li Ziĉeng kiu estis sieĝanta la urbon dum la antaŭaj ses monatoj.<ref>Lorge, Peter Allan. ''[https://books.google.com/books?id=SE2Gw8rjuXQC&pg=PA147 War, Politics and Society in Early Modern China, 900–1795]'', p. 147. Routledge, 2005. {{ISBN|978-0-415-31691-0}}.</ref> Li direktis siajn homojn rompi la digojn kiel klopodo inundi la ribelulojn, sed li detruis sian propran urbon anstataŭe: oni ĉirkaŭkalkulas, ke la inundo kaj la sekvaj malsatego kaj plago mortigis 300,000 el la iama loĝantaro de la urbo de 378,000.<ref>Xu Xin.<!--This order--> ''[https://books.google.com/books?id=GAAWkYBNu5sC&pg=PA47 The Jews of Kaifeng, China: History, Culture, and Religion]'', p. 47. Ktav Publishing Inc, 2003. {{ISBN|978-0-88125-791-5}}.</ref> La iam prospera urbo estis preskaŭ abandonita ĝis la rekonstruo dum la regado de la imperiestro Kangksi en la [[Dinastio Qing]]. === Modernaj epokoj === [[Dosiero:1938 June Yellow River.gif|maldekstre|eta|La soldatoj de la [[Ĉina Naciisma Armeo]] dum la inundoj de 1938 de la Flava Rivero.]] Inter [[1851]] kaj [[1855]],<ref name="Treg"/><ref name="R. Grousset"/><ref name="eunuch"/> la Flava Rivero revenis norden inter la inundoj okazigitaj de la Niena kaj [[Tajpinga ribelo]]j. Oni ĉirkaŭkalkulis, ke la inundo de [[1887]] mortigis inter 900,000 kaj 2 milionoj da personoj,<ref name="internationalrivers.org">International Rivers Report. "[http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf Before the Deluge] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080704083330/http://internationalrivers.org/files/Deluge2007_full.pdf |date=2008-07-04 }}". 2007.</ref> kaj estas la dua plej mortiga natura katastrofo en la historio (senkalkuli malsategojn kaj epidemiojn). La Flava Rivero pli malpli adoptis sian nuntempan fluejon dum la inundo de [[1897]].<ref name="R. Grousset"/><ref>Needham, Joseph. ''Science and Civilization in China''. Vol. 1. ''Introductory Orientations'', p. 68. Caves Books Ltd. (Taipei), 1986 {{ISBN|052105799X}}.</ref> La inundo de [[1931]] mortigis ĉirkaŭkalkule {{unuo|1000000}} ĝis {{unuo|4000000}},<ref name="internationalrivers.org"/> kaj estas la plej mortiga [[natura katastrofo]] en la historio (senkalkuli malsategojn kaj epidemiojn). La 9an de junio 1938, dum la [[Dua japana-ĉina milito]], [[Kuomintang|Naciistaj]] trupoj sub la regado de la generalo [[Ĉiang Kai-ŝek]] [[Inundo de Flava Rivero (1938)|malfermis la dugojn]] revenigante la riveron apud la vilaĝo de Huaĝuankoŭ en Henano, okazigante tioj kio estis nomita de la kanada historiisto, Diana Lary, "milit-okazigita natura katastrofo". La celo de la operaco estis haltigi la antaŭeniron de la japanaj trupoj sekvante la strategion "uzi akvon kiel surogato de soldatoj" (''ĝiŝui daibing''). La [[Inundo de Flava Rivero (1938)|inundo de 1938]] de areo kovranta 54000&nbsp;km² kostis el 500,000 ĝis 900,000 ĉinajn vivojn, kaj nekonatan nombron de japanaj soldatoj. La inundo evitis, ke la Japana Armeo kaptu [[Ĝengĝoŭo]]n, en la suda bordo de la Flava Rivero, sed ne malsukcesigis ilin atingi sian celon konkeri [[Vuhano]]n, kiu estis tiam la provizora sidejo de la Ĉinuja registaro kaj setliĝi borde la rivero [[Jangzio]].<ref>Lary, Diana. "The Waters Covered the Earth: China's War-Induced Natural Disaster". Op. cit. in Selden, Mark & So, Alvin Y., eld. ''War and State Terrorism: The United States, Japan, and the Asia-Pacific in the Long Twentieth Century'', pp. 143–170. Rowman & Littlefield, 2004 {{ISBN|0742523918}}.</ref> == Geografio == [[Dosiero:Guide banner Yellow River.jpg|775ra]] [[Dosiero:九曲黄河第一湾1.JPG|eta|Kantono Zoigê, [[Siĉuano]].]] [[Dosiero:YellowRiver.jpg|eta|Guide, [[Ĉinghajo]] en la [[Tibeta Altebenaĵo]], supre el la [[Leŭsa Altebenaĵo]].]] Laŭ la Ĉina Esplorsocieto, la fonto de la Flava Rivero estas en 34° 29' 31.1" N, 96° 20' 24.6" Or en la Baĝanhara Montaro proksime de la orienta bordo de la Ĝuŝua Tibeta Aŭtonoma Prefekturo. La fontaj alfluantoj drenas en la lagoj Gjaring kaj Ngoring en la okcidenta bordo de la Gologa Tibeta Aŭtonoma Prefekturo alte en la Baĝanhara Montaro de [[Ĉinghajo]]. En la Zoige Baseno laŭlonge de la limo kun [[Gansuo]], la Flava Rivero turnas nordokcidenten kaj poste nordorienten antaŭ turni suden, kreante la areon nomata "[[Ordosa Meandro]]", kaj poste fluas ĝenerale orienten tra la [[Nord-Ĉina Altebenaĵo]] ĝis la [[Bohaja Maro|Golfo de Bohajo]], dreninte [[Akvokolekta areo|basenon]] de 752 443&nbsp;km² kiu havigas al 140 milionoj da personoj [[trinkakvo]]n kaj [[irigacio]]n.<ref name="video.nytimes.com">[https://www.nytimes.com/video/2007/05/30/world/asia/1194817118362/chinas-yellow-river-part-1.html China's Yellow River, Part 1. The New York Times (2007-05-30)]</ref> La Flava Rivero pasas tra sep nuntempaj [[Provinco (Ĉinio)|provincoj]] kaj du [[Aŭtonomaj regionoj de Ĉinio|aŭtonomaj regionoj]], nome (el okcidento orienten) [[Ĉinghajo]], Gansuo, [[Ningŝjao]], Interna Mongolio, [[Ŝenŝjio]], Ŝanŝjio, [[Henano]] kaj [[Ŝandongo]]. Gravaj urboj laŭlonge de la nuntempa fluejo de la Flava Rivero estas (el okcidento orienten) [[Lanĝoŭo]], [[Jinĉŭano]], [[Vuhajo]], [[Baŭtoŭo]], [[Lŭojango]], [[Ĝengĝoŭo]], [[Kajfengo]] kaj [[Ĝinano]]. La nuna elfluejo de la Flava Rivero estas en la Kantono Kenli, Ŝandongo. La Flava Rivero estas komune dividita en tri etapoj. Tiuj estas pli malpli la nordoriento de la [[Tibeta Altebenaĵo]], la [[Ordosa Meandro]] kaj la [[Nord-Ĉinia Altebenaĵo]]. Tamen, diversaj fakuloj havas diferencajn opiniojn pri kiel oni dividu la tri etapojn. === Elfluo === [[Dosiero:Llanura del Norte de China (mapa).png|dekstra|eta|200ra|La [[Nord-Ĉinia Altebenaĵo]] estas montrita malhele. La lasta fluejo de la Flava Rivero estas indikita hispanlingve kiel "Río Amarillo".]] La rivero fontas sur la [[Tibeta Altebenaĵo]], ĉirkaŭ 200&nbsp;km norde kaj meze de rekta linio inter [[Lasao]] kaj [[Sinino]]. Tie situas la [[montaro]] [[Kunlun]] (ankaŭ ''Kunlun Shan'' aŭ ''Kuenlun'') ĉirkaŭ 450&nbsp;km oriente de la fonta areo de [[Jangzio]], okcidente de du [[lago]]j (''Ngoring Tsho'' kaj ''Kyaring Tsho'') kaj nordokcidente de Stela maro (Singsuhai) – roka-stepa areo. === Riverfluo === La Flava Rivero trafluas de la fonto ĝis la du menciitaj lagoj, poste ĝi fluas ĉefe orienten sub la nomo ’’Ma Chhu’’ en [[zigzago]] tra forte tordita [[alta montaro|altmontara]] [[valo]] kun multnombraj [[ravino]]j ĝis [[Lanĝoŭo]] (ankaŭ ''Lanĉou''). Tie ĝi kurbiĝas al nordoriento, krucas la [[Ĉina Murego|Ĉinan Muregon]] kaj fluas plu tra la [[Nord-Ĉinia Altebenaĵo]]. Tie ĝi ĉirkaŭfluas la zonon [[Ordos]] en [[Interna Mongolio]] (areo, apartenanta al Ĉinio) kun granda kurbo kaj denove krucas sude la Grandan Muron, kie [[Fenho]] alfluas. Poste la rivero trafas en grandan baraĵlagon, en kiun ankaŭ la rivero [[Vei]] alfluas. Ĉe la lago la la rivero havas la angulon de 90° kaj plufluas al orienten kaj trafluas la [[provinco]]n [[Ŝenŝjio]] kaj forlasas ravinriĉan montaron kaj atingas [[leŭso|leŭsan]] [[ebenaĵo]]n. Ĉirkaŭ 45&nbsp;km post la urbo [[Kaifeng]] (aŭ ''Khaifung'') la fluo turniĝas nordorienten kaj trafluas [[malaltebenaĵo]]n kaj ĉirkaŭ 500&nbsp;km post Kaifeng atingas la Flava Rivero inter [[Tianjin]] kaj la [[Duoninsulo Ŝandongo]] la [[golfo]]n de Peĉili (ankaŭ ''ĉili'' aŭ ''Bohai''), parton de [[Flava Maro]]. === Sedimentoj, baraĵlagoj kaj aluvioj (riveraj alportaĵoj) === [[Dosiero:Yellow River Delta Animation.gif|eta|maldekstre|250ra|La etendo de la delto de la Flava Rivero ekde 1989 ĝis 2009 en saltoj de kvin jaroj.]] La Flava Rivero kunportas multan [[leŭso]]n, kion bonvenigas la [[agrikulturo]], sed la [[erozio]] kaj [[sedimento|sedimentiĝo]] kaŭzas damaĝojn. La leŭsa [[koloro]] donis la nomon de la rivero. La Flava rivero havas surmonde inter la grandaj riveroj la plej grandan ŝvebaĵo-kunportan kapablon (averaĝa sedimenta livero: 35&nbsp;kg/m³). Tio kaŭzas la malfaciligon de la [[ŝiptrafiko]] ĉe malaltebenaĵoj; la [[baraĵlago]]j havas mallongan vivdaŭron pro la aluviiĝo, kio plenigas ilin. Sur la [[Nord-Ĉinia Altebenaĵo]], la fluejo de la rivero jam pli altas ol la ebenaĵo pro la sedimentiĝo. La sekvoj estas la ĉiujare aperintaj grandaj inundaj [[katastrofo]]j kaj la oftaj [[translokiĝo]]j de la [[fluejo]]j. Malnovaj [[mapo]]j pruvas, ke la rivero ŝanĝis ekde 602 a.K. jam naŭfoje la maralfluon. La lasta granda translokiĝo okazis en [[1855]]. Poste oni konstruis [[digo]]jn por eviti la ofte aperantajn altakvojn. Ekde tiam la Flava rivero fluas inter 10 m altaj [[digo]]j en fluejo, kiu altas ĉirkaŭ 5 metrojn super la nivelo de la ĉirkaŭa [[ebeno]], tiel barante alflui la [[alfluanto]]jn. Tiuj digoj ne estis sukcesaj, ĉar la „subjugita“ rivero serĉas ĉiam denove sian vojon kaj ofte superfluas eĉ la digojn. La forta sedimentiĝo kaŭzis la teropligrandiĝon ĉe la rivera elfluejo. Nuntempe atingas la maron nur ĉirkaŭ 30% de la rivera akvokvanto pro la forta elprenoj por akvumado, [[trinkakvo]], [[industrio]]. Tio kaŭzas la elsekiĝon dum duonjaro ĉe la lasta rivera [[regiono]] kaj la malaltiĝon de la grundakva nivelo. La rivero estas interligita per la [[Imperiestra kanalo]] al [[Jangzio]]. == Faŭno == === Fiŝoj === [[Dosiero:DV Paradise fish male 03.jpg|eta|La [[paradiza fiŝo]] estas bone konata en la akvaria ŝatokupo kaj ĝi originiĝas el riverbasenoj de [[Orienta Azio]], kiel tiu de la Flava Rivero.]] La baseno de la Flava Rivero estas riĉa en [[fiŝoj]], kaj hejmo de pli ol 160 indiĝenaj specioj en 92 [[genro]]j kaj 28 [[Familio (biologio)|familioj]], kiel 19 specioj kiuj ne troviĝas aliloke en la mondo ([[Endemio|endemiaj]]).<ref name=Xie2018>{{cite journal | author1=Xie, J.Y. | author2=W.J. Tang | author3=Y.H. Yang | year=2018 | title=Fish assemblage changes over half a century in the Yellow River, China | journal=Ecology and Evolution | volume=8 | issue=8 | pages=4173–4182 | doi=10.1002/ece3.3890 | pmid=29721289 | pmc=5916296 }}</ref><ref name="Fishes_YR2015">{{cite book | author = Li, S.Z. | title = Fishes of the Yellow River and Beyond | publisher = The Sueichan Press | year = 2015 | pages = 53–414 | isbn = 9789578596771 | ol = 25879703M | author-link = }}</ref> Tamen, pro [[habitatoperdo]], poluado, [[enmetitaj specioj]] kaj [[troa fiŝkaptado]] multaj el la indiĝenaj specioj estis malpliiĝintaj aŭ eĉ malaperintaj entute; kelkaj estas agnoskitaj kiel [[minacata specio|minacitaj]] en la Ĉina Ruĝa Listo.<ref name=Xie2018/><ref name=Watts2007>{{cite news | author=Watts, J. | date=19a de januaro 2007 | title=A third of fish species killed in Yellow River | url=https://www.theguardian.com/environment/2007/jan/19/fish.china | newspaper=The Guardian | accessdate=2a de marto 2019 }}</ref> Akvobaraĵoj kaj iliaj rezervejoj pliigis la habitaton por specioj malrapidaj kaj de statecaj akvoj, dum ĝi malpliigis speciojn de fluantaj akvoj kaj malhelpis la supren-malsupren reproduktan [[Fiŝmigrado|migradon]] de aliaj.<ref name=Xie2018/><ref name=Watts2007/> En la 2000-aj jaroj, nur 80 indiĝenaj fiŝospecioj en 63 genroj kaj 18 familioj estis registritaj en la baseno de la Flava Rivero.<ref name=Xie2018/> Kontraste, enmetitaj fiŝospecioj pliiĝis kaj en abundo kaj en nombro da specioj; nur unu enmetita fiŝospecio estis registrita en la 1960-aj jaroj, sed ĉirkaŭ la 2000-aj jaroj estis jam 26.<ref name=Xie2018/> Kiel tipe en riveroj de Azio, [[Ciprinedoj]] estas pro multo la plej diversa familio en la baseno de la Flava Rivero. Pli ol 85 ciprinedoj estis registritaj en tiu baseno, same specioj kiuj ankoraŭ estas kaj specioj kiuj jam ne plu estas. Aliaj tre diversaj familioj estas la [[Nemaĥeiledoj]] (pli ol 20 specioj), [[Gobiedoj|gobioj]] (ĉirkaŭ 15 species), [[Kobitedoj]] (ĉirkaŭ 10 specioj) kaj [[Bagredoj|bagredaj katfiŝoj]] (ĉirkaŭ 10 specioj).<ref name=Xie2018/><!-- for species list, see "Supporting Information" in Xie2018 --> Kvankam estas specioj kiuj troviĝas tra multo de la rivero, kelkaj havas pli limigitan teritorion. Por ekzemplo, la plej supraj, plej altaj partoj de la [[Tibeta Altebenaĵo]] havas relative malmultajn indiĝenajn speciojn, notinde neĝotrutojn kaj parencaj (''Gymnocypris'', ''Gymnodiptychus'', ''Platypharodon'' kaj ''Schizopygopsis''), kaj ''Triplophysa''.<ref name=Qi2016>{{cite book | author=Qi, D. | year=2016 | chapter=Fish of the Upper Yellow River | editor1=Brierley, G. | editor2=Li, X. | editor3=Cullum, C. | editor4=Gao, J. | title=Landscape and Ecosystem Diversity, Dynamics and Management in the Yellow River Source Zone | publisher=Springer Geography. Springer, Cham | pages=233–252 | isbn=978-3-319-30475-5 }}</ref> El la 18 endemioj de la baseno de la Flava Rivero, 12 estas (aŭ estis) troveblaj en la supra parto.<ref name=Xie2018/> Tiuj partikulare iĝis minacitaj kaj la fiŝofaŭno en multaj supraj akvejoj estas nune dominataj de enmetitaj [[salmonedoj]].<ref name=Xie2018/><ref name=Qi2016/> Kontraste, la plej malsupra parto de la rivero kaj ties delto estas hejmo de multaj fiŝoj de [[saleta akvo]] aŭ eŭrihalenaj specioj, kiel gobioj (kvankam estas ankaŭ veraj nesalakvaj gobioj en la Flava Rivero), "Lateolabrax", [[Pleŭronektoformaj]] kaj ''Takifugu''.<ref name=Xie2018/><!-- for species list, see "Supporting Information" in Xie2018 --> [[Fiŝkaptado]] restas grava aktiveco, sed la kaptokvanto estis malpliiĝanta. En 2007, oni notis, ke 40% malpli da fiŝoj estis kaptitaj en la Flava Rivero kompare kun pli fruaj kaptoj.<ref name=Watts2007/> Grandaj Ciprinedoj (''Chanodichthys erythropterus'', ''Chanodichthys mongolicus'' kaj ''Megalobrama amblycephala'') kaj grandaj katfiŝoj (''Silurus asotus'' kaj ''Silurus lanzhouensis'') estas ankoraŭ tie, sed la plej grandaj specioj, nome [[Elefanta fiŝo]], [[kalugo]] kaj [[Jangzia acipensero]], ne estis registritaj el la baseno de la Flava Rivero en ĉirkaŭ 50 jaroj.<ref name=Xie2018/><!-- for species list, see "Supporting Information" in Xie2018 --> Aliaj specioj kiuj subtenas gravajn fiŝkaptejojn estas la ''Parabramis'', la [[Plekogloso]], Ĉina perko, ''Protosalanx'', ''[[Ĥanedoj|Channa argus]]'', Azia marĉangilo kaj aliaj.<ref name=Xie2018/><!-- for species list, see "Supporting Information" in Xie2018 --> === Akvobredado === [[Dosiero:Chinemys reevesii 02.jpg|eta|maldekstre|La [[Revesa testudo]] (enbilde) kaj la [[Ĉina molkarapaca testudo]] estas indiĝenaj de la Flava Rivero, sed ankaŭ estas [[Akvokulturo|bredataj]] grandnombre.]] la Flava Rivero estas ĝenerale malpli taŭga for [[akvokulturo]] ol la riveroj de centra kaj suda [[Ĉinio]], kiel la [[Jangzio]] aŭ la [[Perlorivero]], sed akvokulturo estas praktikata ankaŭ en kelkaj areoj laŭlonge de la Flava Rivero. Grava akvokultura areo estas la riverborda ebenaĵo en Ksingjang, supren el [[Ĝengĝoŭo]]. Ekde la disvolvigo de fiŝejoj komencita en la riverbordo de Ksingjang kaj en Vangkun en 1986, la fiŝlagaj sistemoj en Vangkun kreskiĝis al la totala grando de 15,000 ''mu'' (10&nbsp;km²), kio faras ĝin la urbo de plej granda akvokultura centro en [[Huabei|Norda Ĉinio]].<ref>[http://www.zgnyqss.com/news/zonghe/2011/0930/95767.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160201073225/http://www.zgnyqss.com/news/zonghe/2011/0930/95767.html|date=2016-02-01}} 黄河畔的荥阳市万亩鱼塘 =Dekmilo da ''mu'' de fiŝejoj en la riverbordo de Xingyang, zgnyqss.com, 2011-09-30</ref> Du testudaj specioj estas indiĝenaj de la baseno de la Flava Rivero: nome la [[Revesa testudo]] kaj la [[Ĉina molkarapaca testudo]].<ref name=Dijk2014>{{cite web | author1=van Dijk, P.P. | author2=Iverson, J.B | author3=Rhodin, A.G.J. | author4=Shaffer, H.B. | author5=Bour, R. | year=2014 | title=Turtles of the World, 7th Edition: Annotated Checklist of Taxonomy, Synonymy, Distribution with Maps, and Conservation Status | url=http://www.iucn-tftsg.org/wp-content/uploads/file/Accounts/crm_5_000_checklist_v7_2014.pdf | publisher=IUCN/SSC Turtle Taxonomy Working Group | accessdate=3a de marto 2019 }}</ref> Ambaŭ specioj — sed speciale la molkarapaca — estas amplekse bredataj kiel nutrofonto.<ref name=Shi2008>{{Cite journal| last1=Shi | first1=Haitao | last2=Parham | first2=James F. | last3=Fan |first3=Zhiyong | last4=Hong | first4=Meiling | last5=Yin | first5=Feng | year=2008 | title=Evidence for the massive scale of turtle farming in China| journal=Oryx | volume=42 | issue=1 | pages=147–150 | doi=10.1017/S0030605308000562 }}</ref> Variaĵo de la Ĉina molkarapaca testudo populara inter ĉinaj manĝemuloj estas nomata Testudo de la Flava Rivero ({{lang|zh-hans|黄河鳖}}). Nuntempe plel el la Testudoj de la Flava Rivero manĝataj en ĉinaj restoracioj venas el testudobredejoj, kiuj povas aŭ ne esti proksime al la Flava Rivero. En 2007, oni ekkonstruis en Vangkun, [[Henano]], grandan farmon por bredi tiun testudvariaĵon. Kun kapablo bredi 5 milionojn da testudoj jare, oni esperis, ke tiu instalaĵo estu la plej granda testudfarmo de Henano por tiu tipo.<ref>[http://www.zynews.com/town/2007-07/24/content_459017.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140222032909/http://www.zynews.com/town/2007-07/24/content_459017.htm|date=2014-02-22}} 荥阳开建河南省最大黄河鳖养殖基地 Ekkonstruo en Xingyang de la plej granda farmo de Flavrivera Testudo zynews.com en ĉina 2007-07-24</ref> La granda, tute akvoloĝanta [[Ĉina giganta salamandro]], specio kiu estis malpliiĝanta draste ĉefe pro persekutado kiel nutrofonto kaj por [[Ĉina tradicia medicino|tradicia medicino]], estas indiĝena de la basenoj de la Flava Rivero kaj de aliaj ĉinaj riveroj. Ĝi estas bredata en grandaj nombroj en kelkaj partoj de Ĉinio kaj genetikaj studoj montris, ke la kaptita salamandraro estas ĉefe indiĝena de la baseno de la Flava Rivero. Ĉar tiuj estis ofte liberigitaj reen en la naturo, la flavrivera tipo de Ĉina giganta salamandro estas disvastigita en aliaj partoj de Ĉinio, kio iĝas genetika problemo por la aliaj tipoj.<ref name=Yan2018>{{Cite journal|last=Yan|first=Fang|last2=Lü|first2=Jingcai|last3=Zhang|first3=Baolin|last4=Yuan|first4=Zhiyong|last5=Zhao|first5=Haipeng|last6=Huang|first6=Song|last7=Wei|first7=Gang|last8=Mi|first8=Xue|last9=Zou|first9=Dahu|year=2018|title=The Chinese giant salamander exemplifies the hidden extinction of cryptic species|url=https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(18)30432-9|journal=Current Biology|language=en|volume=28|issue=10|pages=R590–R592|doi=10.1016/j.cub.2018.04.004|issn=0960-9822}}</ref> == Antikvaj pramejoj ĉe la rivero == Kolektinte akvon el malgrandaj fluoj sur la Qinghai-Tibeta Altebenaĵo, la Flava Rivero fariĝis sufiĉe larĝa antaŭ la [[Silka Vojo]]. En la antikveco, kiam komercistoj venkis ĉiujn malfacilojn kaj atingis la Flavan Riveron, ili certe gapis pro la vidaĵo antaŭ la okuloj. La Flava Rivero kun akvo brue plaŭdanta kontraŭ la bordaj krutaĵoj baris la vojon al la vojaĝantoj. Por transiri la riveron oni konstruis sennombrajn [[pramo|pramejojn]] ĉe la Flava Rivero en la antikveco. Multaj turistoj, interesataj de la Silka Vojo, kun granda scivolemo serĉis ilin. Estas noto, ke en Gansu-provinco estis la pramejoj Jinchengjin (GinCenggin), Jincheng (GinCeng), Linjin (Lingin) kaj aliaj. Tamen, ĉiuj antikvaj pramejoj malaperis en la historio. Jam en la Okcidenta Handinastio (206 a.K. - 25 p.K.) ekfunkciis la pramejo Jincheng. En 81 a.K. la kortego de la dinastio starigis la prefektujon Jincheng en la nuna Xigu (Ŝjigu)distrikto de Lanzhou kaj la pramejo troviĝis ĉe la bordo de la Flava Rivero. En 50 a.K. ĉirkaŭ dekmilo da militistoj-rajdistoj de la dinastio transiris la riveron tie. Nun la pramejo estas anstataŭigita per [[ponto]]j ŝoseaj kaj fervoja super la rivero. Jinchengjin situis proksime de la nuna Fervoja Ponto super la Flava Rivero en Lanzhou. Jam antaŭ 1 400 jaroj tie troviĝis pramejo. La prefektujo eknomigis Lanzhou en la 7-a jarcento kaj sekve de tio, la pramejo Jinchengjin farigis aparte grava por iri al la okcident-aziaj landoj de la meza kaj malsupra basenoj de la Flava Rivero. Multaj gravaj diplomatoj, bonzoj, komercistoj kaj turistoj kaj regantoj de la okcidentaziaj landoj transiris la riveron per la pramejo por iri al la ĉefurbo de Ĉinio aŭ al la okcidentaziaj landoj. Antaŭ la finkonstruigo de la Fervoja Ponto super la Flava Rivero ĝi estis grava pramejo ĉe la Silka Vojo. En Gansu-provinco estis alia fama pramejo Linjin. Ĝi estis superakvita en 1969 pro ekfunkciado de akvokonservejoj. Nun tie videblas la sola malgranda monto ĉe la antikva pramejo. == Pontoj super la Flava Rivero == [[Dosiero:20060422094342.jpg|eta]] En longa tempo oni transiris la riveron ĉefe per lignaj [[boato]]j kaj ŝafledaj [[floso]]j. Nur meze de la 12-a jarcento konstruiĝis la plej frua flosponto super la rivero proksime de Jinĉengjin, tio estas la ponto Ĵengŭan (Ĝenjŭan). Oni starigis 4 gigantajn ferajn fostojn ambaŭborde de la rivero, al kiuj oni ligis 6 dikajn kablojn, ĉiu 400 m longa, paralele oni enakvigis 24 gipojn kunligitajn per ŝnurego kaj fiksis ilin al la kabloj. Sur la ŝipoj oni sternis tabulojn. La flosponto estis malkonstruita ĉiujare antaŭ la inunda sezono kaj rivera glaciiĝo. Rezulte de tio, oni povis uzi la ponton nur kelkajn monatojn ĉiujare. Tamen tia ponto funkciis 530 jarojn. Super la Flava Rivero aperis fera ponto en la komenco de la [[18-a jarcento]]. Tiam la registaro de Qing-dinastio asignis 366 milojn da taleoj da arĝento kaj konstruigis en pli ol 3 jaroj feran ponton en la loko de la antikva ponto Ĵenĝŭan. La fera pontobaraĵo de la akvokonservejo Liujiaxia longis 250 m kaj larĝis 8 m. Kun planko el dikaj feraj platoj ĝi estas 5-spana kaj 4-piliera kaj povas elteni [[argo]]n de 8 tunoj. Oni nomas ĝin la Unua Ponto super la Flava Rivero. En la [[1950-aj jaroj]] oni faris riparadon al la ponto, plifortigis ĝiajn arkajn ŝtalajn subtenilojn kaj asfaltis ĝin. Poste, la magistrato konstruigis ŝosean ponton proksime de ĝi. Post tio la fera ponto, ŝajne, funkcias ne plu kiel trafikilo, sed ĉefe kiel historia objekto. Oni diris, ke nun super la Flava Rivero estas entute pli ol 60 ŝoseaj kaj fervojaj pontoj. Sole en Lanĵu estas 17 tiuspecaj pontoj. == Ŝafleda floso == Ŝafleda [[floso]] iam funkciis kiel ĉefa [[veturilo]] por transiri la Flavan Riveron. Tamen, post apero de ponto super la rivero, la ŝafledaj flosoj rolis ne tiel grave kiel antaŭe. Nun nur en la turismaj lokoj en la supra baseno de la rivero oni povas vidi ŝafledajn flosojn, kiuj servas speciale por [[distro|distrigo]] de la [[turisto]]j. Por fari ŝafledan floson oni devas per [[ŝnuro]] ligi la preparitajn ŝafledajn sakojn al ligna framo. Granda floso konsistas maksimume el 600 tiaj sakoj kaj la malgranda el dekkelkaj. Granda ŝafleda floso, samkiel granda [[ŝipo]], povas, transporti ĉiufoje ĉirkaŭ 30 [[tuno]]jn da varoj je rapido de pli ol 200&nbsp;km tage, kelkoble pli ol kamela karavano. Multaj lokaj produktaĵoj de Lanĵu siatempe transportiĝis tiamaniere al la malsupra baseno de la Flava Rivero. == La akvoelektrejo Liujiaxia == [[Dosiero:6058-Liujiaxia-Dam.jpg|eta|maldekstre|Akvoelektrejo Liujiaxia.]] Liujiaxia (Liŭgjaŝja) estas la unua [[akvoelektrejo]] de Ĉinio ĉe la Flava Rivero. Ĝia granda [[digo]] situas sudokcidente de Lanĵu je pli ol 70&nbsp;km, en la sino de la montaro. La akvoelektrejo, konstruita en la [[1960-aj jaroj]], estas destinita ĉefe por [[elektro]]-produktado, kaj krome, ankaŭ por [[irigacio]], [[fiŝbredado]] kaj gardado kontraŭ inundaj kaj glaciaj katastrofoj. La fabrikdomo situas duone sub la digo kaj duone en kaverno, tio estas subtera ŝtona urbeto kun areo de 200 000 kvadrataj metroj sub la riverujo je 50 m. Per [[lifto]] oni povas descendi 174 metrojn kaj atingi la domon, kie laboras 5 [[generatoro]]j. La centra regadejo superregas la tutan fabrikon pere de laborstablo, industria televido, komunikaj aparatoj kaj aliaj aŭtomataj instalaĵoj. La fabrika pordego povas hermetike fermiĝi en malgranda tempo. Eĉ kiam akvo inundas la supron de la digo, nur se la pordego estas fermita, la fabriko estas tute ekster danĝero kaj la elektra produktado neniom malhelpita. La jara elektra produktokvanto estas 5.7 miliardoj da kWh. Ĝi povas konservi 5.7 miliardojn da kubmetroj da akvo. Danke al la granda akvobaraĵo de Liujiaxia, formiĝis granda akvokonservejo, kiu ludas gravan rolon por reguligi la akvokvanton de la Flava Rivero en ĝia malsupra baseno. Ĝi gardas Lanĵu kontraŭ [[inundo]], garantias normalan produktadon de la elektrejoj en la malsupra baseno de la Flava Rivero eĉ en la seka sezono kaj liveras akvon por irigacio en la provinco Gansu kaj aŭtonomaj regionoj Ninĝia (Ningŝja) kaj Interna Mongolio. Nun 85% de la kampoj en la malsupra baseno de la Flava Rivero estas irigaciataj. Danke al ĝia reguligo, la regiono en Ninĝia kaj Interna Mongolio, kiun trafluas la Flava Rivero je centoj da kilometroj, estas liberigita el detruado de glacia katastrofo kaj finiĝis la historio, en kiu oni forigis [[glacio]]n per [[bombardado]]. Kompreneble, tiu akvobredejo kun areo de 130 kvadrataj kilometroj donas rimarkindan ekonomian efikon. == Bingling-templo == [[Dosiero:Bingling Temple 02.jpg|eta|250ra|dekstre|La Granda Maitreja Budho de la sanktejo Bingling.]] Forlasinte Liujiaxia kaj daŭriginte la vojon oni povas ekvidi post 2-hora ŝipado la Bingling-templon, faman ŝtonkavernaron ĉe la Flava Rivero. Tie prezentiĝas statuo de [[Budho]] 27 m alta, kun supra parto el [[ŝtono]] kaj la malsupra el [[argilo]]. Ĝi aspektas tre vigle malgraŭ la mil-jara erozio. Gi, kun mieno goja kaj buŝo iomete malfermita, kvazaŭ predikas al la rigardantoj budhismajn [[sutro]]jn kaj misteron de la budha paradizo. Proksimiĝante al la ŝtonkavernaro kaj videblas, ke la plurtavolaj kavernoj densas kiel ĉelaro kaj la budhaj statuoj brilas en la sunlumo. Grimpinte laŭ la ŝtonaj ŝtupoj kaj lignaj viaduktoj, oni povas pririgardi la budhajn statuojn sur la krutaĵo. Tie estas multe da niĉoj, skulptaĵoj kaj [[fresko]]j faritaj de la 4-a ĝis la [[19-a jarcento]]. Nun tie restas 183 niĉoj, 694 ŝtonaj kaj 82 argilaj statuoj kaj 900 kvadrataj metroj da freskoj, kiuj ĉiuj troviĝas sur rokmuro 200 m longa kaj 60 m alta. Bingling-templo distingiĝas per granda nombro da ŝtonaj skulptaĵoj kaj reliefoj. En la mezo de la ĉefa halo de la kaverno numero 3 staras ŝtona [[pagodo]] 2,27 m alta kun mil reliefigitaj budhaj statuoj. Ĝi nomiĝas Mil-budha Pagodo. Ekster la ŝtonkavernoj vidiĝas ankaŭ grandaj kaj malgrandaj pagodoj el ŝtono, tomboj de eminentaj budhistoj. La reliefoj plejparte estis faritaj de la disĉiploj de majstroj antaŭ aŭ post ties morto. La nomo Bingling-templo ŝanĝigis plurfoje en la historio. La nuna nomo aperis en la 14-a jarcento. Bingling estas tibetlingva vorto kun signifo "sidejo de 100 miloj da budhoj". La templo estis kaj estas alte taksata de la budhistoj, artistoj, historiistoj kaj arkeologoj.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.chinareport.com.cn/z-00a/04z-00-123.htm |titolo=EPĈ |alirdato=2004-11-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20041025180517/http://www.chinareport.com.cn/z-00a/04z-00-123.htm |arkivdato=2004-10-25 }}</ref> == Vidu ankaŭ == * [[Jangzio]] * [[Jiahu]] == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Bibliografio == * Otto Franzius: ''Der Huangho und seine Regelung'' ** Teil 1, in: Die Bautechnik 9 (12a de junio 1931), Heft 26, S. 397–404 ** Teil 2, in: Die Bautechnik 9 (10a de julio 1931), Heft 30, S. 450–455 * Ottinger, M., C. Kuenzer, G. Liu, S. Wang kaj S. Dech (2013): Monitoring Land Cover Dynamics in the Yellow River Delta from 1995 to 2010 based on Landsat 5 TM. In: Applied Geography 44, 53–68. [[doi:10.1016/j.apgeog.2013.07.003]]. * Kuenzer, C., I. Klein, T. Ullmann, E. Foufoula-Georgiou, R. Baumhauer kaj S. Dech (2015): Remote Sensing of River Delta Inundation: Exploiting the Potential of Coarse Spatial Resolution, Temporally-Dense MODIS Time Series. In: Remote Sensing 7, 8516–8542. [[doi:10.3390/rs70708516]]. * Kuenzer, C., J. Huth, S. Martinis, L. Lu kaj S. Dech (2015): SAR Time Series for the Analysis of Inundation Patterns in the Yellow River Delta, China. En: Kuenzer, C., S. Dech kaj W. Wagner (Eld.): Remote Sensing Time Series. Revealing Land Surface Dynamics (= Remote Sensing and Digital Image Processing). Berlin: Springer, 427–441. * Kuenzer, C., M. Ottinger, G. Liu, B. Sun, R. Baumhauer kaj S. Dech (2014): Earth observation-based coastal zone monitoring of the Yellow River Delta: Dynamics in China's second largest oil producing region over four decades. En: Applied Geography 55, 92–107. [[doi:10.1016/j.apgeog.2014.08.015]]. == Eksteraj ligiloj == {{Commons category|Yellow River}} * [http://www.delight.eoc.dlr.de/ The DELIGHT Project, Delta Information System for Geoenvironmental and Human Habitat Transition] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171107013340/http://www.delight.eoc.dlr.de/ |date=2017-11-07 }} * [http://www.ibiblio.org/chinese-music/Pre_Liberation/D03.Yellow_River_Ballad.au Listen to the ''Yellow River Ballade''] el la Yellow River Cantata * [http://www.shangri-la-river-expeditions.com/1stdes/yellow/yellowsummary.html First raft descent] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090417072532/http://www.shangri-la-river-expeditions.com/1stdes/yellow/yellowsummary.html |date=2009-04-17 }} of the Yellow River from its source in Qinghai to its mouth (1987) * [http://www.hydrology.nl/ihppublications/374-climate-change-impacts-and-adaptation-strategies-in-the-yellow-river-basin.html Climate Change Impacts and Adaptation Strategies in the Yellow River Basin – UNESCO report] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171106064936/http://www.hydrology.nl/ihppublications/374-climate-change-impacts-and-adaptation-strategies-in-the-yellow-river-basin.html |date=2017-11-06 }} {{Projektoj|commonscat=Huang He}} {{Havenda artikolo|Flava Rivero}} [[Dosiero:WV banner Gannan prefecture Yellow river landscape.jpg|775ra]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Riveroj en Ĉinio]] pi0eifrap4ea381h03m1q62j8o21ltx 0 31878 9490018 8874409 2026-10-07T17:14:17Z Sj1mor 12103 9490018 wikitext text/x-wiki '''[[Kolektivigo]] en [[Sovetunio]]''' estis perforte realigite fine de la [[1920-aj jaroj]], kiel kolekto de la individuaj bienoj kaj kamparanoj en komunaj organizaĵoj, nomitaj '''kolektivaj bienoj''' ([[Rusa lingvo|ruse]]: '''колхоз''', '''[[kolĥozo]]''') kaj '''ŝtataj bienoj''' ([[sovĥozo]]j) kun la celo, kreskigi la agrikulturan produkton, meti ĝin sub kontrolon de la ŝtato. Oni rigardis tion tre grava politika paŝo al la [[komunismo]]: senbienigo, senproprigo de [[kulako]]j kaj anigo de ili en la kooperativoj (vidu [[Senkulakigo]]). == Tradiciaj bienoj == En [[Imperia Rusio]], la [[Agrara reformo de Stolipin|Stolipina reformo]] celis la evoluigon de la [[kapitalismo]] en la agrikulturo pere iniciato por krei grandajn bienojn (li celis disigi la agrokomunumojn). La [[unua mondmilito]] kaj la posta [[rusa revolucio]] haltigis tiun proceson en Rusio. Dum la revolucio, la grandaj bienoj estis dispartigitaj al la kamparanoj en la nomo de slogano "Agro — al la kamparanoj". La agroj de la bieneguloj kaj kulakoj produktis ĉ. 70% de la greno, kiu akiris la merkaton kaj uzeblis por eksporto. Antaŭ la revolucio, la kamparanoj kontrolis nur 210 milionojn da hektaroj en 16 milionoj da bienoj; poste 314 milionoj da hektaroj en 25 milionoj da bienoj. Antaŭ la revolucio, la kamparanoj produktis 50% de la nutraĵo kaj konsumis 60% de la nutraĵo produktata en Rusio. Poste ili produktis 85% sed konsumis 80%. Tio signifis, ke apenaŭ restis greno por eksporto kaj la urboj. Tiam la pli riĉaj kamparanoj havis 2-3 ĉevalojn, 4 aŭ pli bovinojn kaj prilaboris 30 aŭ 40 [[akreo]]jn (120,000 aŭ 160,000 m²) per helpo de sezonaj laboristoj. == La urboj bezonas nutraĵon == La [[unua mondmilito]], [[Oktobra revolucio]] kaj la sekvoj de [[Rusa Enlanda Milito]] disrompis la bienan mastrumadon kaj nutraĵan priservon de Rusio. Pro la kolapso de la industria produktado kaj la mona financa sistemo la kamparanoj retenis siajn produktojn. Tio kaŭzis la aperon de [[milita komunismo]] kaj la rekvizicion en la agrikulturo. La ŝtato postulis difinitan kvoton de la produktoj. (продразверстка). La [[Nova Ekonomia Politiko]] (NEP) restarigis la perimpostan rekviradon (продналог); sed tio kaŭzis la nedeziritan fortiĝon (el politika vidpunkto) de la [[kulako]]j. === La krizo de 1928 === En 1927 estis malbona rikolto de greno, tio kaŭzis krizon ĉe la grena distribuo komence de 1928. Stalin kulpigis la kulakojn je sabotaĵo de grena produktado, kolektivigo. Sed fakte la mankantaj 2 milionoj da tunoj estis produktitaj, sed la kamparanoj deponis ĝin kaj ne volis vendi ĝin kontraŭ la ŝtata malalta prezo. La politburo decidis anstataŭ altigi la prezon, rekvizicii la necesan kvanton de greno. Oni forprenis 2,5 milionojn da tunoj. La forpreno de greno malkuraĝigis la kamparanojn kaj oni produktis malpli da greno en 1928 kaj en 1929. La rezisto iĝis granda en 1929, la [[agrikultura sektoro]] kolapsis. Tial la Centra Komitato decidis en novembro de 1929 pri la kolektivigo. La kolektivigo estis kuraĝigita jam ekde la revolucio, sed nur 2% de la bienoj formis kolektivan mastrumadon ĝis 1928. Stalin eldiris: "Nia lando devas iĝi - ene de tri jaroj - unu el la plej riĉaj grenoproduktaj landoj, eĉ se ne la plej riĉa." Postaj observantoj vidis la krizon evitebla per pli altaj aĉetaj prezoj. == Celoj de kolektivigo == Per la kolektivigo oni volis efektivigi modernajn produktajn metodojn sur komunaj bienegoj. La plej bona propagandilo estis la usona [[traktoro Fordson]] (nomata "&#1060;&#1086;&#1088;&#1076;&#1079;&#1086;&#1085;" ruse). Aliaj celoj estis la politika, ekonomia kontrolo super la kooperativoj, tiel helpante la eksporton (oni bezonegis devizon por la modernaj teknologioj), la rapidan kreskon de urboj (malpeza industrio). Plia celo estis la elformo de nova socialista homo, kiu laboras por la komuna bono, intereso de la komunumo, ŝtato. == Efektivigo == Grandaj ŝanĝoj okazis en [[Ukrainio]] (kie pli frue ekzistis la tn. [[obŝĉino]]j), [[Centra Azio]], Trans-Volga steparo. Oni kreis malpli radikalajn kunlaborajn agroasociojn kiel ''"Asocio por komuna agroprilaboro"'' (Товарищество по совместной обработке земли, '''ТОЗ'''). En novembro de [[1929]], la [[Centra Komitato]] decidis por perforta kolektivigo. Tiu signifis finon de la [[Nova Ekonomia Politiko]] (NEP), kiu ebligis al la kamparanoj forvendi siajn produktojn sur la merkato. La rekvizicio de grenoj fortiĝis kaj oni perforte kolektivigis agrojn, bienojn, agrajn ilojn al kolektivaj farmoj, forprenante la bienojn de la kamparanoj. Kelkaj kamparanoj prenis pro tio armilon kaj ekrezistis. Estis formo de protesto, kiam la kamparanoj formanĝis bestojn anstataŭ transdoni ilin al iu kolektiva asocio. Tio rezultis la malkreskon de la brutaro. La kamparanoj ofte lasis la grenon sur la kampoj, anstataŭ pene rikolti ilin por nenio. <!-- http://www.plp.org/books/Stalin/node77.html#SECTION00800900000000000000 --> Por helpi la kolektivigon, la Partio decidis sendi 25,000 "sociale konsciajn" industriajn laboristojn al la provinco. Tiuj laboristoj ([[1929]]–[[1933]]) ricevis la nomon de [[dudek-kvin-miluloj]] ("dvadcatjpjatjsjaĉniki"). Tiuj laboristij perforte konvinkis la kamparanojn pri avantaĝoj de la kolektivaj bienoj. La kontraŭstarantajn oni nomis kulako aŭ helpanto de kulako. La prezo de la kolektivigo estas tro alta, ke aperis en la numero de ''[[Pravda]]'' [[2-a de marto]], [[1930]], artikolo de Stalin ''[http://www.marxists.org/reference/archive/stalin/works/1930/03/02.htm Kapturna sukceso]'', en kiu li malkuraĝigis fervorulojn: :"Fakto estas, ke la 20-an de februaro de tiu ĉi jaro, 50 procentoj de la kamparanaj bienoj estis kolektivigitaj en la Sovetunio. Tio signifas, ke la 20-an de februaro en 1930, ni troplenumis la kvinjaran planon de la kolektivigo per pli ol 100 procentoj kaj kelkaj kamaradoj ricevis kapturnon pro la sukceso kaj momente ili perdis la klarecon de menso kaj la sobrecon de la vizio." Post la publikigo de la artikolo, la premo por la kolektivigo provizore malpliiĝis kaj la kamparanoj eklasis la kooperativojn La membroj de la kooperativoj malpliiĝis je 50% en [[1930]] ([[Martin Kitchen]]), sed la kolektivigo baldaŭ denove intensiĝis kaj en [[1936]] ĉ. 90% de la soveta agrikulturo estis kolektivita. Sed la kamparanoj malpli laboris en la kooperativoj kaj la produktado malpliiĝis. Spite al la komencaj celoj, la kolektivigo ne realigis – akompanante per malbona rikolto de [[1932]]–[[1933]] – la esperojn. Oni akuzis la kulakojn, precipe en Ukrainio kaj tiel la plej granda premo realiĝis en Ukrainio, la plej granda agrikultura regiono de Sovetunio. Tiuj sabotaĵoj, malbona rikolto, rekvizio kaŭzis malsatmortojn en Ukrainio, kion oni nomas Holodomor. Multaj rezistantaj, sabotantaj kulakoj (bonhavaj kamparanoj) aŭ sen kialo iu ajn estis mortpafita aŭ sendita al [[gulago]]. La 7-an de aŭgusto, 1932, la ''[[ordono]] pri la Protekto de Socialista Posedaĵo'' proklamis la punon je 10- ĝis morto pro "iu ajn sabotaĵo (&#1074;&#1088;&#1077;&#1076;&#1080;&#1090;&#1077;&#1083;&#1100;&#1089;&#1090;&#1074;&#1086;) aŭ [[ŝtelo]] de la komuna posedaĵo". Oni nomis tion ankaŭ ''[[Leĝo de spiketo]]'' ("&#1047;&#1072;&#1082;&#1086;&#1085; &#1086; &#1082;&#1086;&#1083;&#1086;&#1089;&#1082;&#1072;&#1093;"): kamparanoj (kaj infanoj) kiuj mane kolektas grenojn sur la kolektivaj agroj post la rikolto, estis arestitaj pro damaĝo de la ŝtata grena produkto. [[Martin Amis]] skribas en la libro ''[[Koba the Dread]]'' , ke la nombro de juĝoj je tiu leĝo estis 125.000 en la malbona rikolta periodo de aŭgusto 1932 ĝis decembro 1933. == Ukrainio == Plimulto de historiistoj samopinias, ke la misturboj de la kolektivigo, la rezisto de la kamparanoj malbonigis la situacion ĉefe en Ukrainio dum la malbona rikoltaj jaroj de 1932-1933. La planitaj rikoltaj kvotoj por Ukrainio estis ĉiujare altigitaj. Kvankam la kvoto por la tuŝitaj jaroj estis malpli alta (de ĉ. 6,8 milionoj da [[tuno]]j al 4,6), tiu estis nerealigebla. La disvastiĝanta [[tifo]], la kamparana rezisto, sekego, forpreno de greno, nutraĵoj komune kaŭzis amasan malsatmorton en 1932-1933 en Ukrainio ('''[[Holodomoro|Holodomor]]'')<!--http://history.hanover.edu/courses/excerpts/111famine.html http://www.loc.gov/exhibits/archives/ukra.html http://www.loc.gov/exhibits/archives/k2grain.html-->. La malsato tuŝis ĉ. 40 milionojn da homoj, eĉ proksime de Moskvo<!--page 167, ''The Black Book of Communism'' ISBN 0674076087-->. La centro de la malbona rikolto estis en Ukrainio, sed ankaŭ aperis ĉe [[Don]], [[Kuban]], [[Norda Kaŭkazio]] kaj [[Kazaĥstano]]. Kelkaj ukrainiaj historiistoj karakterizas la malbonan rikolton kiel "genocidon de la ukraina homo", ĉar oni vidis tion kiel intencan paŝon de la rusigo, forigo de la ukraina intelektularo. Tiutempe oni apenaŭ povis akiri verajn informojn pri la internaj aferoj de Sovetunio, tial la ĵurnalistoj ofte bazis siajn artikolojn je soveta propagando. La leviĝo de la nazioj ne helpis la kalran analizon de la Ukrainiaj eventoj. Oni asertas, ke mortis pro malsatego de Ukrainio de 2 ĝis 6 milionoj da homoj. La vera nombro ne estas kalkulebla, sed oni kalkulas laŭ politika konscio. == Bildgalerio == <gallery widths="300" heights="300"> Dosiero:HolodomorKharkiv 1933 Wienerberger.jpg|Kadavroj de kamparanoj sur strato en Ĥarkov, 1933. Dosiero:Wladimir Gawriilowitsch Krikhatzkij - The First Tractor.jpg|Vladimir Krihaţki </gallery> == Vidu ankaŭ == * [[Kolektivigo]] * [http://en.wikipedia.org/wiki/Image:Holodomor_Famine_map.jpg mapo pri mortokvanto laŭ Ukrajniaj regionoj] * [[Holodomoro]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} [http://history.hanover.edu/courses/excerpts/111famine.html Ukrainia malsatego] [http://www.ukrweekly.com/Archive/1983/128312.shtml 1932-34 Granda malsatego] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20041215132846/http://www.ukrweekly.com/Archive/1983/128312.shtml |date=2004-12-15 }} [[Kategorio:Kolektivigo en Sovetunio| ]] 8q3bbt75lnp4kmzqcsm9tfzfi8zjimp 9490020 9490018 2026-10-07T17:15:00Z Sj1mor 12103 9490020 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''[[Kolektivigo]] en [[Sovetunio]]''' estis perforte realigite fine de la [[1920-aj jaroj]], kiel kolekto de la individuaj bienoj kaj kamparanoj en komunaj organizaĵoj, nomitaj '''kolektivaj bienoj''' ([[Rusa lingvo|ruse]]: '''колхоз''', '''[[kolĥozo]]''') kaj '''ŝtataj bienoj''' ([[sovĥozo]]j) kun la celo, kreskigi la agrikulturan produkton, meti ĝin sub kontrolon de la ŝtato. Oni rigardis tion tre grava politika paŝo al la [[komunismo]]: senbienigo, senproprigo de [[kulako]]j kaj anigo de ili en la kooperativoj (vidu [[Senkulakigo]]). == Tradiciaj bienoj == En [[Imperia Rusio]], la [[Agrara reformo de Stolipin|Stolipina reformo]] celis la evoluigon de la [[kapitalismo]] en la agrikulturo pere iniciato por krei grandajn bienojn (li celis disigi la agrokomunumojn). La [[unua mondmilito]] kaj la posta [[rusa revolucio]] haltigis tiun proceson en Rusio. Dum la revolucio, la grandaj bienoj estis dispartigitaj al la kamparanoj en la nomo de slogano "Agro — al la kamparanoj". La agroj de la bieneguloj kaj kulakoj produktis ĉ. 70% de la greno, kiu akiris la merkaton kaj uzeblis por eksporto. Antaŭ la revolucio, la kamparanoj kontrolis nur 210 milionojn da hektaroj en 16 milionoj da bienoj; poste 314 milionoj da hektaroj en 25 milionoj da bienoj. Antaŭ la revolucio, la kamparanoj produktis 50% de la nutraĵo kaj konsumis 60% de la nutraĵo produktata en Rusio. Poste ili produktis 85% sed konsumis 80%. Tio signifis, ke apenaŭ restis greno por eksporto kaj la urboj. Tiam la pli riĉaj kamparanoj havis 2-3 ĉevalojn, 4 aŭ pli bovinojn kaj prilaboris 30 aŭ 40 [[akreo]]jn (120,000 aŭ 160,000 m²) per helpo de sezonaj laboristoj. == La urboj bezonas nutraĵon == La [[unua mondmilito]], [[Oktobra revolucio]] kaj la sekvoj de [[Rusa Enlanda Milito]] disrompis la bienan mastrumadon kaj nutraĵan priservon de Rusio. Pro la kolapso de la industria produktado kaj la mona financa sistemo la kamparanoj retenis siajn produktojn. Tio kaŭzis la aperon de [[milita komunismo]] kaj la rekvizicion en la agrikulturo. La ŝtato postulis difinitan kvoton de la produktoj. (продразверстка). La [[Nova Ekonomia Politiko]] (NEP) restarigis la perimpostan rekviradon (продналог); sed tio kaŭzis la nedeziritan fortiĝon (el politika vidpunkto) de la [[kulako]]j. === La krizo de 1928 === En 1927 estis malbona rikolto de greno, tio kaŭzis krizon ĉe la grena distribuo komence de 1928. Stalin kulpigis la kulakojn je sabotaĵo de grena produktado, kolektivigo. Sed fakte la mankantaj 2 milionoj da tunoj estis produktitaj, sed la kamparanoj deponis ĝin kaj ne volis vendi ĝin kontraŭ la ŝtata malalta prezo. La politburo decidis anstataŭ altigi la prezon, rekvizicii la necesan kvanton de greno. Oni forprenis 2,5 milionojn da tunoj. La forpreno de greno malkuraĝigis la kamparanojn kaj oni produktis malpli da greno en 1928 kaj en 1929. La rezisto iĝis granda en 1929, la [[agrikultura sektoro]] kolapsis. Tial la Centra Komitato decidis en novembro de 1929 pri la kolektivigo. La kolektivigo estis kuraĝigita jam ekde la revolucio, sed nur 2% de la bienoj formis kolektivan mastrumadon ĝis 1928. Stalin eldiris: "Nia lando devas iĝi - ene de tri jaroj - unu el la plej riĉaj grenoproduktaj landoj, eĉ se ne la plej riĉa." Postaj observantoj vidis la krizon evitebla per pli altaj aĉetaj prezoj. == Celoj de kolektivigo == Per la kolektivigo oni volis efektivigi modernajn produktajn metodojn sur komunaj bienegoj. La plej bona propagandilo estis la usona [[traktoro Fordson]] (nomata "&#1060;&#1086;&#1088;&#1076;&#1079;&#1086;&#1085;" ruse). Aliaj celoj estis la politika, ekonomia kontrolo super la kooperativoj, tiel helpante la eksporton (oni bezonegis devizon por la modernaj teknologioj), la rapidan kreskon de urboj (malpeza industrio). Plia celo estis la elformo de nova socialista homo, kiu laboras por la komuna bono, intereso de la komunumo, ŝtato. == Efektivigo == Grandaj ŝanĝoj okazis en [[Ukrainio]] (kie pli frue ekzistis la tn. [[obŝĉino]]j), [[Centra Azio]], Trans-Volga steparo. Oni kreis malpli radikalajn kunlaborajn agroasociojn kiel ''"Asocio por komuna agroprilaboro"'' (Товарищество по совместной обработке земли, '''ТОЗ'''). En novembro de [[1929]], la [[Centra Komitato]] decidis por perforta kolektivigo. Tiu signifis finon de la [[Nova Ekonomia Politiko]] (NEP), kiu ebligis al la kamparanoj forvendi siajn produktojn sur la merkato. La rekvizicio de grenoj fortiĝis kaj oni perforte kolektivigis agrojn, bienojn, agrajn ilojn al kolektivaj farmoj, forprenante la bienojn de la kamparanoj. Kelkaj kamparanoj prenis pro tio armilon kaj ekrezistis. Estis formo de protesto, kiam la kamparanoj formanĝis bestojn anstataŭ transdoni ilin al iu kolektiva asocio. Tio rezultis la malkreskon de la brutaro. La kamparanoj ofte lasis la grenon sur la kampoj, anstataŭ pene rikolti ilin por nenio. <!-- http://www.plp.org/books/Stalin/node77.html#SECTION00800900000000000000 --> Por helpi la kolektivigon, la Partio decidis sendi 25,000 "sociale konsciajn" industriajn laboristojn al la provinco. Tiuj laboristoj ([[1929]]–[[1933]]) ricevis la nomon de [[dudek-kvin-miluloj]] ("dvadcatjpjatjsjaĉniki"). Tiuj laboristij perforte konvinkis la kamparanojn pri avantaĝoj de la kolektivaj bienoj. La kontraŭstarantajn oni nomis kulako aŭ helpanto de kulako. La prezo de la kolektivigo estas tro alta, ke aperis en la numero de ''[[Pravda]]'' [[2-a de marto]], [[1930]], artikolo de Stalin ''[http://www.marxists.org/reference/archive/stalin/works/1930/03/02.htm Kapturna sukceso]'', en kiu li malkuraĝigis fervorulojn: :"Fakto estas, ke la 20-an de februaro de tiu ĉi jaro, 50 procentoj de la kamparanaj bienoj estis kolektivigitaj en la Sovetunio. Tio signifas, ke la 20-an de februaro en 1930, ni troplenumis la kvinjaran planon de la kolektivigo per pli ol 100 procentoj kaj kelkaj kamaradoj ricevis kapturnon pro la sukceso kaj momente ili perdis la klarecon de menso kaj la sobrecon de la vizio." Post la publikigo de la artikolo, la premo por la kolektivigo provizore malpliiĝis kaj la kamparanoj eklasis la kooperativojn La membroj de la kooperativoj malpliiĝis je 50% en [[1930]] ([[Martin Kitchen]]), sed la kolektivigo baldaŭ denove intensiĝis kaj en [[1936]] ĉ. 90% de la soveta agrikulturo estis kolektivita. Sed la kamparanoj malpli laboris en la kooperativoj kaj la produktado malpliiĝis. Spite al la komencaj celoj, la kolektivigo ne realigis – akompanante per malbona rikolto de [[1932]]–[[1933]] – la esperojn. Oni akuzis la kulakojn, precipe en Ukrainio kaj tiel la plej granda premo realiĝis en Ukrainio, la plej granda agrikultura regiono de Sovetunio. Tiuj sabotaĵoj, malbona rikolto, rekvizio kaŭzis malsatmortojn en Ukrainio, kion oni nomas Holodomor. Multaj rezistantaj, sabotantaj kulakoj (bonhavaj kamparanoj) aŭ sen kialo iu ajn estis mortpafita aŭ sendita al [[gulago]]. La 7-an de aŭgusto, 1932, la ''[[ordono]] pri la Protekto de Socialista Posedaĵo'' proklamis la punon je 10- ĝis morto pro "iu ajn sabotaĵo (&#1074;&#1088;&#1077;&#1076;&#1080;&#1090;&#1077;&#1083;&#1100;&#1089;&#1090;&#1074;&#1086;) aŭ [[ŝtelo]] de la komuna posedaĵo". Oni nomis tion ankaŭ ''[[Leĝo de spiketo]]'' ("&#1047;&#1072;&#1082;&#1086;&#1085; &#1086; &#1082;&#1086;&#1083;&#1086;&#1089;&#1082;&#1072;&#1093;"): kamparanoj (kaj infanoj) kiuj mane kolektas grenojn sur la kolektivaj agroj post la rikolto, estis arestitaj pro damaĝo de la ŝtata grena produkto. [[Martin Amis]] skribas en la libro ''[[Koba the Dread]]'' , ke la nombro de juĝoj je tiu leĝo estis 125.000 en la malbona rikolta periodo de aŭgusto 1932 ĝis decembro 1933. == Ukrainio == Plimulto de historiistoj samopinias, ke la misturboj de la kolektivigo, la rezisto de la kamparanoj malbonigis la situacion ĉefe en Ukrainio dum la malbona rikoltaj jaroj de 1932-1933. La planitaj rikoltaj kvotoj por Ukrainio estis ĉiujare altigitaj. Kvankam la kvoto por la tuŝitaj jaroj estis malpli alta (de ĉ. 6,8 milionoj da [[tuno]]j al 4,6), tiu estis nerealigebla. La disvastiĝanta [[tifo]], la kamparana rezisto, sekego, forpreno de greno, nutraĵoj komune kaŭzis amasan malsatmorton en 1932-1933 en Ukrainio ('''[[Holodomoro|Holodomor]]'')<!--http://history.hanover.edu/courses/excerpts/111famine.html http://www.loc.gov/exhibits/archives/ukra.html http://www.loc.gov/exhibits/archives/k2grain.html-->. La malsato tuŝis ĉ. 40 milionojn da homoj, eĉ proksime de Moskvo<!--page 167, ''The Black Book of Communism'' ISBN 0674076087-->. La centro de la malbona rikolto estis en Ukrainio, sed ankaŭ aperis ĉe [[Don]], [[Kuban]], [[Norda Kaŭkazio]] kaj [[Kazaĥstano]]. Kelkaj ukrainiaj historiistoj karakterizas la malbonan rikolton kiel "genocidon de la ukraina homo", ĉar oni vidis tion kiel intencan paŝon de la rusigo, forigo de la ukraina intelektularo. Tiutempe oni apenaŭ povis akiri verajn informojn pri la internaj aferoj de Sovetunio, tial la ĵurnalistoj ofte bazis siajn artikolojn je soveta propagando. La leviĝo de la nazioj ne helpis la kalran analizon de la Ukrainiaj eventoj. Oni asertas, ke mortis pro malsatego de Ukrainio de 2 ĝis 6 milionoj da homoj. La vera nombro ne estas kalkulebla, sed oni kalkulas laŭ politika konscio. == Bildgalerio == <gallery widths="300" heights="300"> Dosiero:HolodomorKharkiv 1933 Wienerberger.jpg|Kadavroj de kamparanoj sur strato en Ĥarkov, 1933. Dosiero:Wladimir Gawriilowitsch Krikhatzkij - The First Tractor.jpg|Vladimir Krihaţki </gallery> == Vidu ankaŭ == * [[Kolektivigo]] * [http://en.wikipedia.org/wiki/Image:Holodomor_Famine_map.jpg mapo pri mortokvanto laŭ Ukrajniaj regionoj] * [[Holodomoro]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} [http://history.hanover.edu/courses/excerpts/111famine.html Ukrainia malsatego] [http://www.ukrweekly.com/Archive/1983/128312.shtml 1932-34 Granda malsatego] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20041215132846/http://www.ukrweekly.com/Archive/1983/128312.shtml |date=2004-12-15 }} [[Kategorio:Kolektivigo en Sovetunio| ]] ga6n4j3ybqsjpdrociok0mc9fymikxl 0 33259 9490064 9489719 2026-10-07T18:24:51Z Taylor 49 126294 -bugg 9490064 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Radioactivity symbol.png|eta|dekstra]] '''Radioaktiveco''' estas la [[eco]] pri elsendo de [[Subatoma partiklo|subatomaj partikloj]] el [[atomkerno]]j. Ĝi estas [[natura fenomeno]], kiu spontanee okazas al kelkaj [[nuklido]]j, nomataj '''radioaktivaj nuklidoj'''. La procezo ĝenerale ŝuldiĝas al la strukturo de la [[atomkerno]], kiu povas havi eksceson de unu el la eroj ([[protono]]j aŭ [[neŭtrono]]j) kiuj ĝin konsistigas. La elsenditaj materialoj estas nomataj [[joniga radiado]], kaj estas ĉefe de tri tipoj: * [[Alfa-radiado]]: nukleoj de [[heliumo]]-4, elsenditaj nur de tre pezaj [[kerno]]j. * [[Beta-radiado]]: elsendado de [[elektrono]]j je granda rapideco. Tio okazas ĝenerale ĉe kernoj kun eksceso de [[neŭtrono]]j, kiam unu el tiuj ĉi konvertiĝas en protonojn. Alia speco de beta-radiado estas la pozitiva beta-radiado, kiu konsistas en la elsendo de [[pozitrono]]j ĉe la transformado de protonoj en neŭtronojn. * [[Gama-radiado]]: elsendo de [[elektromagneta radiado]] ([[fotono]]j), akompanate al la elsendo de partikloj. La rezultanta [[nukleo]] estas malsimila al la origina, kaj siavice povas esti ankaŭ radioaktiva, en kies kazo produktiĝas nova [[radioaktiva ĉeno]]. == Historio de malkovro == [[Dosiero:Pierre and Marie Curie.jpg|eta|altdekstre=0.9|240ra|maldekstre|Pierre kaj Marie Curie en sia laboratorio de Parizo, antaŭ 1907.]] Radioaktiveco estis malkovrita en 1896 fare de la [[Francujo|Franca]] sciencisto [[Henri Becquerel]], dum li estis laboranta ĉe [[fosforesko|fosforeskaj]] materialoj.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=A century of X-rays and radioactivity in medicine : with emphasis on photographic records of the early years|url=https://archive.org/details/centuryofxraysra0000moul|familia nomo=Mould|persona nomo=Richard F.|dato=1995|eldono=Reprint. with minor corr|loko=Bristol|eldoninto=Inst. of Physics Publ.|ISBN=978-0-7503-0224-1|paĝo=[https://archive.org/details/centuryofxraysra0000moul/page/12 12]}}</ref> Tiuj materialoj brilis en malhelo post eksponado al [[lumo]], kaj li suspektis, ke la brilo produktita en [[katodradia tubo]] pere de [[Ikso-radioj]] povus esti asociata kun fosforesko. Li envolvis fotografian platon en nigra papero kaj metis variajn fosforeskajn [[salo (kemio)|salojn]] en ĝin. Ĉiuj rezultoj estis negativaj ĝis li uzis salojn el [[uranio]]. La uranisaloj kreis nigrigon de la plato spite la fakton ke la plato jam estis envovlita en nigra papero. Tiuj radiadoj ricevis la nomon de "radioj de Becquerel". Baldaŭ klariĝis, ke la nigrigo de la plato neniel rilatas al la fosforesko, ĉar la nigrigo estis produktita ankaŭ de ne-fosforeskaj [[salo]]j el uranio kaj eĉ de metala uranio mem. Klariĝis el tiuj eksperimentoj, ke estas formo de nevidebla radiado kiu povas trapasi tra [[papero]] kaj estis okaziginta la fakton ke la plato reagas kvazaŭ ĝi estas eksponita al la lumo. Dekomence, aspektis, kvazaŭ tiu nova radioaktiveco estas simila al la tiam ĵus malkovritaj Ikso-radioj. Plia esplorado fare de Becquerel, [[Ernest Rutherford]], [[Paul Villard]], [[Pierre Curie]], [[Marie Curie]], kaj aliaj montris, ke tiu formo de radioaktiveco estas multe pli komplika. Rutherford estis la unua, kiu konstatis, ke tiuj ĉiuj elementoj radias kongrue kun la sama matematika eksponenciala formulo. Rutherford kaj lia disĉiplo [[Frederick Soddy]] estis la unuaj, kiuj konstatis, ke multaj radiprocezoj rezultis en la transmutacio de unu elemento al alia. Poste, la leĝoj de radioaktiva transigo de Fajans kaj Soddy estis formulitaj por priskribi la produktojn de Alfa kaj [[Beta-radiado]].<ref>Kasimir Fajans, "Radioactive transformations and the periodic system of the elements". ''Berichte der Deutschen Chemischen Gesellschaft'', Nr. 46, 1913, pp. 422–439</ref><ref>Frederick Soddy, "The Radio Elements and the Periodic Law", Chem. News, Nr. 107, 1913, pp. 97–99</ref> La dekomencaj esploristoj malkovris ankaŭ, ke multaj aliaj [[Kemia elemento|kemiaj elementoj]], krom uranio, havas radioaktivajn [[izotopo]]jn. Sistema esplorado por la totala radioaktiveco en uraniaj [[erco]]j gvidis ankaŭ la esploristojn Pierre kaj [[Marie Curie]] por izoligi du novajn elementojn: nome [[polonio]] kaj [[radiumo]]. Escepte pro la radioaktiveco de radiumo, la kemia simileco de radiumo al [[bario]] faris tiujn du elementojn malfacile distingeblaj. La studoj de Marie kaj [[Pierre Curie]] pri radioaktiveco estas grava faktoro en [[scienco]] kaj [[medicino]]. Post ilia esplorado pri la radioj de Becquerel kondukis ilin al la malkovro kaj de la radiumo kaj de la polonio, ili stampis la terminon "radioaktiveco".<ref name=":0">{{Citaĵo el libro|titolo=Radioactivity: Introduction and History|url=https://archive.org/details/radioactivityint0000lann|familia nomo=L'Annunziata|persona nomo=Michael F.|jaro=2007|loko=Amsterdam, Netherlands|eldoninto=Elsevier Science|ISBN=9780080548883|paĝoj=[https://archive.org/details/radioactivityint0000lann/page/2 2]}}</ref> Ilia esplorado pri la penetrantaj radioj en uranio kaj la malkovro de radiumo lanĉis eraon de uzado de radiumo por la traktado de [[kancero]]. Ilia esplorado de radiumo povas esti konsiderita kiel la unua pacema uzado de nuklea energio kaj la startigo de moderna nuklea [[medicino]].<ref name=":0" /> == Dekomencaj sandanĝeroj == {{Ĉefartikolo|Joniga radiado}} [[Dosiero:Crookes tube xray experiment.jpg|eta|altdekstre=1.8|Farante bildon de Ikso-radioj per frua aparato de [[Tubo de Crookes|tuboj de Crookes]] en 1896. La Tubo de Crookes estas videbla centre. La stara homo estas vidanta sian manon per ekrano de fluoroscenco; tiu estis ofta vojo formi la tubon. Oni ne zorgis kontraŭ ekspono al radiado; ties danĝeroj ne estis konataj tiam.]] La danĝeroj de [[Joniga radiado]] pro radioaktiveco kaj Ikso-radioj ne estis tuj agnoskitaj. === Ikso-radioj === La malkovro de Ikso-radioj fare de [[Wilhelm Röntgen]] en 1895 kondukis al disvastigita eksperimentado fare de sciencistoj, fizkistoj kaj inventistoj. Multaj personoj ekrakontis historiojn de bruligo, hararperdo kaj sanmalbonigo en teknikaj ĵurnaloj tiom frue kiom 1896. En februaro de tiu jaro, Profesoro Daniel kaj Dro. Dudley de [[Vanderbilt University]] plenumis eksperimenton pri ikso-radiado sur la kapo de Dudley kiu rezultis en lia hararperdo. Informo de Dro. H.D. Hawks, pri sia suferigaj akraj bruloj en mano kaj brusto dum montro de Ikso-radioj, estis la unua de multaj aliaj postaj informoj en ''Electrical Review''.<ref name="SansareKhanna2011">{{cite journal |last1=Sansare |first1=K. |last2=Khanna |first2=V. |last3=Karjodkar |first3=F. |title=Early victims of X-rays: a tribute and current perception |journal=Dentomaxillofacial Radiology |volume=40 |issue=2 |year=2011 |pages=123–125 |issn=0250-832X |doi=10.1259/dmfr/73488299 |pmc=3520298 |pmid=21239576}}</ref> Ankaŭ aliaj eksperimentistoj, kiel [[Elihu Thomson]] kaj [[Nikola Tesla]], informis pri bruligadoj. Thomson intence eksponis fingron al tubo de Ikso-radioj dum ioma periodo de tempo kaj suferis doloron, ŝveladon kaj brulegon.<ref name="physics.isu.edu">{{Citaĵo el la reto |url=http://www.physics.isu.edu/radinf/50yrs.htm |titolo=Ronald L. Kathern kaj Paul L. Ziemer, The First Fifty Years of Radiation Protection, physics.isu.edu |alirdato=2019-10-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20170912164652/http://www.physics.isu.edu/radinf/50yrs.htm |arkivdato=2017-09-12 }}</ref> Aliaj efikantoj, kiel ultraviola radiado kaj ozono, estis foje kulpigitaj pro la damaĝo,<ref>{{Cite journal |title=Nikola Tesla and the Discovery of X-rays |journal=RadioGraphics |date=July 2008 |volume=28 |issue=4 |pmid=18635636 |pages=1189–92 |doi=10.1148/rg.284075206 |last1=Hrabak |first1=M. |last2=Padovan |first2=R.S. |last3=Kralik |first3=M. |last4=Ozretic |first4=D. |last5=Potocki |first5=K.}}</ref> kaj ankoraŭ multaj kuracistoj plendis, ke tio estas tute ne efiko de la ekspono al Ikso-radioj.<ref name="physics.isu.edu" /> Spite tion, estis kelkaj fruaj sistemaj kontraŭdanĝeraj esploroj, kaj tiom frue kiom ĝis en 1902 [[William Herbert Rollins]] verkis preskaŭ despere ke liaj avertoj pri la danĝeroj de la senzorga uzado de Ikso-radioj ne estis atentitaj, ĉu pere de industrio aŭ fare de siaj kolegoj. Tiame, Rollins estis pruvinta, ke la Ikso-radioj povas mortigi eksperimentajn animalojn, povas okazigi, ke graveda [[numido]] abortu, kaj ke tio povas mortigi abortaĵon.<ref name="taming">{{citation |title=Taming the Rays - A history of Radiation and Protection. |author=Geoff Meggitt |publisher= Lulu.com |year=2008 |isbn=978-1-4092-4667-1}}</ref> Li ankaŭ rimarkis, ke "animaloj varias en la ricevo de ekstera agado de Ikso-radioj" kaj avertis, ke tiuj diferencoj estu konsiderataj kiam pacientoj estas traktataj pere de rimedoj de Ikso-radioj. === Radioaktivaj substancoj === [[Dosiero:Periodic Table Stability & Radioactivity.svg|altdekstre=1.8|maldekstra|eta|Radioaktiveco estas karaktero de elementoj kun granda atoma nombro. Elementoj kun almenaŭ unu stabila [[izotopo]] estas montrataj helblue. Verda koloro montras elementojn kies plej stabila izotopo havas duonan vivon mezuritan en milionoj da jaroj. Flava kaj oranĝa koloroj estas iom post iom malpli stabilaj, kun duonvivoj en miloj aŭ centoj da jaroj, suben ĝis nur unu tago. Ruĝa kaj purpura koloroj montras tre altajn kaj ekstremajn radioaktivajn elementojn kie la plej stabilaj izotopoj montras duonvivojn mezuritajn en la gamo de unu tago kaj multe malplie.]] Tamen, la biologiaj efikoj de radiado pro radioaktivaj substancoj estis malfacile takseblaj. Tio havigis la oportunon por multaj kuracistoj kaj korporacioj merkatigi radioaktivajn substancojn kiel [[patento|patentigitaj]] [[kuracilo]]j. Ekzemploj estas radiuma traktado per [[klistero]], kaj radium-enhavaj akvoj trinkotaj kiel tonikaĵoj. [[Marie Curie]] protestis kontraŭ tiu speco de traktado, avertante, ke la efikoj de radiado sur la [[homa korpo]] ne estis bone komprenataj. Curie poste mortis pro aplazia [[anemio]], plej verŝajne okazinta pro ekspono al joniga radiado. Ĉirkaŭ la 1930-aj jaroj, post nombraj okazoj de osta nekrozo kaj morto de entuziasmuloj de radiuma traktado, radium-enhavaj medicinaj produktoj estis forigitaj el la merkato (radioaktiva [[ĉarlatanismo]]). === Radiprotektado === {{Ĉefartikolo|Radiprotektado}} Nur unu jaron post la malkovro fare de [[Wilhelm Röntgen|Röntgen]] pri la Ikso-radioj, la usona inĝeniero Wolfram Fuchs (1896) havigis tion kio estis probable la unua konsilo por protekto, sed nur en 1925 okazis la unua Internacia Kongreso de Radiologio (IKR) kaj ĝi konsideris la establadon de normigoj por internacia protektado. La efikoj de radiado sur genoj, inklude la efikon de kancera risko, estis agnoskitaj multe pli poste. En 1927, [[Hermann Joseph Muller]] publikigis esplorojn montrantajn genetikajn efikojn kaj, en 1946, li ricevis la [[Nobel-premio pri fiziologio aŭ medicino|Nobel-premion pri fiziologio aŭ medicino]] pro siaj trovitaĵoj. La konsciiĝo de la potenciala danĝero, kiu havas la troan ekspozicion al la jonigaj radiadoj, kondukis la aŭtoritatojn fiksi la reglamentajn normojn por la limoj de dozo. Ĉi tiuj limoj respondas al suplementa risko akceptebla rilate al la natura risko. == Ekzemploj de radioaktivaj nuklidoj == [[Dosiero:HEUraniumC.jpg|250ra|eta|Disko de [[uranio]] iomete radioaktiva.]] * [[Plutonio]] <SUP>239</SUP>Pu kaj <SUP>241</SUP>Pu * [[Uranio]] <SUP>235</SUP>U kaj <SUP>238</SUP>U * [[Kuriumo]] <SUP>242</SUP>Cm kaj <SUP>244</SUP>Cm * [[Americio]] <SUP>241</SUP>Am * [[Torio]] <SUP>234</SUP>Th * [[Radiumo]] <SUP>242</SUP>Cm * [[Cezio]] <SUP>134</SUP>Cs, <SUP>135</SUP>Cs kaj <SUP>137</SUP>Cs * [[Jodo]] <SUP>129</SUP>I, <SUP>131</SUP>I kaj <SUP>133</SUP>I * [[Antimono]] <SUP>125</SUP>Sb * [[Rutenio]] <SUP>106</SUP>Ru * [[Stroncio]] <SUP>90</SUP>Sr * [[Kriptono]] <SUP>85</SUP>Kr kaj <SUP>89</SUP>Kr * [[Seleno]] <SUP>75</SUP>Se * [[Kobalto]] <SUP>60</SUP>Co * [[Kloro]] <SUP>36</SUP>Cl * [[Karbono]] <SUP>14</SUP>C * [[Tritio]] <SUP>3</SUP>H (radiaktiva hidrogeno) == Fizika unuo == [[Dosiero:Paul Nadar - Henri Becquerel.jpg|eta|maldekstre|230ra|[[Antoine Henri Becquerel]], kun [[Nobel-premio pri fiziko]].]] Radioaktiveco estas ankaŭ la nomo de fizika [[unuo]], kiu mezuras la kvanton de radioaktiva materialo. Ĝi estas indikita per la nombro de malintegriĝoj en la unuo de tempo. La [[SI-unuo]] de radioaktiveco estas la [[bekerelo]] (simbolo '''Bq''') kiu estas la [[Sistemo Internacia de Unuoj#Derivitaj unuoj|derivita unuo]] pri radioaktiveco kadre de la [[Sistemo Internacia de Unuoj]]. Ĝi estas difinita kiel la aktiveco de kvanto de radioaktiva materio en kiu unu atoma [[nukleo]] diseriĝas en unu [[sekundo]]. Tial ĝi estas ekvivalenta al [[sekundo|s]]⁻¹. Oni povas ankaŭ uzi la bekerelon por la frekvenco de neperiodaj eventoj; por periodaj eventoj la [[herco]], ankaŭ difinita kiel s⁻¹, estas uzata kiel unuo. Pli malnova unuo de radioaktiveco estis la [[kurio]]. Kurio estas ekvivalenta al 3,70 x 10¹⁰ diseriĝoj en unu sekundo: proksimume la aktiveco de 1 g de radiumo-226 (Ci), difinita kiel 3,7×10¹⁰ bekereloj aŭ 37 GBq. == Radioĥemio == [[Dosiero:Penetración-de-la-radiación.png|eta|dekstre|220ra|La tipoj de radioaktiveco en papero, aluminio kaj plumbo kaj ties niveloj de penetrado.]] [[Radioĥemio]] estas la ĥemio de radioaktivaj materialoj, kie radioaktivaj [[izotopo]]j de elementoj uzatas por studi la ecojn kaj [[kemia reakcio|ĥemiajn reakciojn]] de ne-radioaktivaj izotopoj (ofte en radioĥemio la foresto de radioaktiveco kondukas al substanco priskribata kiel senaga kiam la [[izotopo]]j estas stabilaj). Ofte radioĥemiistoj traktas la uzon de radioaktiveco por studi ordinarajn ĥemiajn reakciojn. ==Tipoj== Radioaktiva kadukiĝo rezultigas redukton de sumigita ripoz-[[maso]], post kiam la liberigita energio (la disrompiĝinta energio) eskapis iel. Kvankam kadukiĝanta energio foje estas difinita kiel rilata al la diferenco inter la maso de la gepatraj nukleidproduktoj kaj la maso de la kadukigproduktoj, tio estas vera nur de ripozmasaj mezuradoj, en kiuj iom da [[energio]] estis forigita de la produktosistemo. Tio veras ĉar la disfala energio devas ĉiam porti mason kun si, kien ajn ĝi aperas laŭ la formulo E = mc2. La kadukiĝa energio estas komence liberigita kiel la energio de elsenditaj [[fotono]]j plus la kineta energio de mas-elsenditaj partikloj (t.e., partikloj kiuj havas ripoz-mason). Se tiuj partikloj venas al termika ekvilibro kun sia medio kaj fotonoj estas absorbitaj, tiam la kadukiĝanta energio estas transformita al termika energio, kiu retenas sian mason. Kadukiĝenergio, do, restas rilata al ia mezuro de la maso de la kaduksistemo, nomita senvaria maso, [[invarianta maso]], ripoza maso aŭ simple maso, kiu ne ŝanĝiĝas dum la kadukiĝo, kvankam la energio de kadukiĝo estas distribuita inter kadukiĝpartikloj. La energio de fotonoj, la kinetika energio de elsenditaj partikloj, kaj, poste, la termika energio de la ĉirkaŭa materio, ĉiuj kontribuas al la invarianta maso de la sistemo. Tiel, kvankam la sumo de la ripozmasoj de la partikloj ne estas konservita en radioaktiva kadukiĝo, la sistema maso kaj sistema invarianta maso (kaj ankaŭ la sistema totalenergio) estas konservitaj dum ajna kadukprocezo. Ĉi tio estas konfirmo de la ekvivalentaj leĝoj de [[Principo de konservado de energio|konservado de energio]] kaj konservado de maso. === Alfa, beta kaj gamma radiado === {{Ĉefartikolo|Beta-radiado|Gama-radiado}} [[File:Alfa beta gamma radiation.svg|maldekstre|thumb|[[Alfa-partiklo]]j povas esti tute haltigitaj per folio el papero, beta-partikloj per aluminia ŝirmado. [[Gama-radiado|Gamoradioj]] povas nur esti reduktitaj per multe pli granda maso, kiel ekzemple tre dika tavolo de [[plumbo]].]] Fruaj esploristoj trovis, ke [[elektra kampo|elektra]] aŭ [[magneta kampo]] povus dividi radioaktivajn elsendojn en tri specojn de radiadoj. La radioj ricevis la nomojn [[Alfa-partiklo|alfa]], beta kaj [[Gama-radiado|gama]], en kreskanta ordo de ilia kapablo penetri materion. Alfa-kadukiĝo estas observita nur en pli pezaj elementoj de atomnumero 52 ([[teluro]]) kaj pli granda, kun la escepto de [[berilio]]-8 (kiu kadukiĝas al du alfa-partikloj). La aliaj du specoj de kadukiĝo estas observataj en ĉiuj elementoj. Plumbo, [[atomnumero]] 82, estas la plej peza elemento kiu havas iujn ajn izotopojn stabilajn (ĝis la limo de mezurado) ĝis radioaktiva disfalo. Radioaktiva disfalo vidiĝas en ĉiuj izotopoj de ĉiuj elementoj de atomnumero 83 ([[bismuto]]) aŭ pli granda. Bismuto-209, tamen, estas nur tre iomete radioaktiva, kun duoniĝo de la tempo pli granda ol la aĝo de la universo; radioizotopoj kun ekstreme longaj duoniĝotempoj estas konsiderataj efike stabilaj por praktikaj celoj. Analizante la naturon de la kadukiĝproduktoj, estis evidente de la direkto de la [[Elektromagnetismo|elektromagnetaj fortoj]] aplikitaj al la radiadoj per eksteraj magnetaj kaj elektraj kampoj ke alfa-partikloj portas pozitivan ŝargon, beta-partikloj portas negativan ŝargon, kaj gamaradioj estis neŭtralaj. De la grandeco de deflankiĝo, estis klare ke alfa-partikloj estis multe pli masivaj ol beta-partikloj. Pasi alfa-partiklojn tra tre maldika vitra fenestro kaj kapti ilin en [[Neonlampo|senŝargiĝtubo]] permesis al esploristoj studi la Energia [[spektro|elsendospektron]] de la kaptitaj partikloj, kaj finfine pruvis, ke alfa-partikloj estas [[heliumo|heliumaj]] kernoj. Aliaj eksperimentoj montris beta-radiadon, rezultiĝantan el kadukiĝo kaj katodradioj, estis altrapidaj [[elektrono]]j. Same, oni trovis, ke gama-radiado kaj Rentgenradioj estas talt-energia [[elektromagneta radiado]]. [[File:Radioactive decay modes.svg|upright=0.9|thumb|Transirdiagramo por kadukiĝreĝimoj de radionukleido, kun neŭtronnumero ''N'' kaj [[atomnumero]] ''Z'' (montrita estas elsendoj de [[Alfa-partiklo|α]], [[elektrono|β^±]], [[protono|p⁺]], kaj [[neŭtrono|n⁰]], EC indikas [[elektronkapto]]n).]] Ankaŭ la rilato inter la tipoj de kadukiĝo komencis esti ekzamenita: ekzemple, gama-kadukiĝo preskaŭ estis trovita asociita kun aliaj specoj de kadukiĝo, kaj okazas proksimume en la sama tempo, aŭ poste. Gama kadukiĝo kiel aparta fenomeno, kun sia propra duoniĝotempo (nun nomita [[Atomkerna izomero#Disfalaj procezoj|izomera transiro]]), estis trovita en natura radioaktiveco kiel rezulto de la gama-kadukiĝo de ekscititaj metastabilaj [[Atomkerna izomero|atomizomeroj]], kiuj estis en victurno kreitaj de aliaj specoj de kadukiĝo. Kvankam alfa, beta, kaj gama radiadoj estis plej ofte trovitaj, aliaj tipoj de elsendado estis poste malkovritaj. Baldaŭ post la eltrovo de la [[pozitrono]] en kosmaradiaj produktoj, estis ekkomprenite ke la sama procezo kiu funkcias en klasika beta-disfalo ankaŭ povas produkti pozitronojn (pozitronelsendo), kune kun [[neŭtrino]]j (klasika beta-disfalo produktas antineŭtrinojn). === Elektronkapto === {{Ĉefartikolo|Elektrona kapto}} En elektronkapto, oni trovis, ke kelkaj proton-riĉaj nukleidoj kaptas siajn proprajn atomelektronojn anstataŭ elsendi pozitronojn, kaj poste, tiuj nukleidoj elsendas nur neŭtrinon kaj gamaradion de la ekscitita nukleo (kaj ofte ankaŭ [[Efiko de Auger|Auger-elektronojn]] kaj karakterizajn [[Ikso-radioj|Ikso-radiojn]], kiel rezulto de la misordigo de elektronoj por plenigi la lokon de la perditaj kaptitaj elektronoj). Tiuj tipoj de kadukiĝo implikas la atomkapton de elektronoj aŭ elsedon de elektronoj aŭ pozitronoj, kaj tiel agas por movi nukleon direkte al la rilatumo de neŭtronoj al protonoj, kiu havas la malplej grandan kvanton da energio por antaŭfiksita tutsumo de [[nukleono]]j. Tio sekve produktas pli stabilan (pli malaltan energion) nukleon. Hipoteza procezo de pozitrona kapto, analoga al elektrona kapto, estas teorie ebla en [[kontraŭmaterio|kontraŭmateriaj atomoj]], sed ne estis observita, ĉar kompleksaj kontraŭmateriaj atomoj preter kontraŭheliumo ne estas eksperimente haveblaj.<ref>{{Cite web |title=Radioactive Decay |url=http://chemed.chem.purdue.edu/genchem/topicreview/bp/ch23/modes.php#fission |access-date=2022-05-05 |website=chemed.chem.purdue.edu}}</ref> Tia kadukiĝo postulus kontraŭmateriajn atomojn almenaŭ same kompleksajn kiel [[berilio]]-7, kiu estas la plej malpeza konata izotopo de normala materio por sperti kadukiĝon per elektrona kapto.<ref>{{Cite web |title=CH103 – Chapter 3: Radioactivity and Nuclear Chemistry – Chemistry |url=https://wou.edu/chemistry/courses/online-chemistry-textbooks/ch103-allied-health-chemistry/ch103-chapter-3-radioactivity/ |access-date=2022-07-05 |language=en-US}}</ref> === Nukle-elsendo === [[Dosiero:Beta-minus Decay.svg|eta|maldekstra|[[Beta radiado]]. [[Neŭtrono]] rezultas en [[protono]], kaj [[elektrono]] estas elsendita. Por ke la totala energio de la sistemo restu same, Pauli kaj [[Enrico Fermi]] postulis, ke ankaŭ [[neŭtrino]] (<math>\bar{\nu}_e</math>) estas elsendata.]] Baldaŭ post la eltrovo de la neŭtrono en 1932, [[Enrico Fermi]] ekkomprenis, ke kelkaj maloftaj beta-kadukaj reagoj tuj donas neŭtronojn kiel kroma kadukiĝ-partiklo, tiel nomita beta-malfrua neŭtrona elsendo. Neŭtronelsendo kutime okazas el nukleoj, kiuj estas en ekscitita stato, kiel ekzemple la ekscitita ¹⁷O* produktita de la beta-disfalo de ¹⁷N. La neŭtrona elsendoprocezo mem estas kontrolita fare de la [[Nuklea forto|atomforto]] kaj tial estas ekstreme rapida, foje referencita kiel "preskaŭ tuja". Elĵeto de izolita protono estis poste observita ĉe kelkaj elementoj. Oni trovis ankaŭ, ke kelkaj pezaj elementoj povas sperti {{N|spontanea fisio}} fariĝante variaj produktoj. Ĉe aparta fenomeno nomita [[pezpartikla disfalo]] estas elĵetia partiklo kunmetita de neŭtronoj kaj protonoj pli peza ol alfa-partiklo (heliumnukleo). === Pli ekzotaj tipoj de radioaktiveco === Aliaj tipoj de radioaktiva disfalo estis trovitaj elsendi antaŭe viditajn partiklojn sed per malsamaj mekanismoj. Ekzemplo estas [[Ena konvertiĝo (atoma fiziko)|interna konvertiĝo]], kiu rezultigas komencan elektron-elsedon, kaj poste ofte pliajn karakterizajn Ikso-radiojn kaj [[Efiko de Auger|Auger-elektronan elsendadon]], kvankam la interna konverta procezo implikas nek beta-n nek gama-kadukiĝon. Neŭtrino ne estas elsendita, kaj neniu el la elektrono(j) kaj fotono(j) elsenditaj originiĝas en la nukleo, kvankam la energio por elsendi ĉiujn ja originas tie. Interna konverta kadukiĝo, kiel izomera transirgama kadukiĝo kaj neŭtronelsendado, implikas la liberigon de energio de ekscitita nukleido, sen la transmutacio de unu elemento en alian. Maloftaj okazaĵoj kiuj implikas kombinaĵon de du beta-kadukiĝ-specaj okazaĵoj okazantaj samtempe estas konataj (vidu malsupre). Ĉiu kadukiĝ-procezo, kiu ne malobservas la konservadon de energio aŭ impetleĝoj (kaj eble aliaj partiklokonservadaj leĝoj) povas okazi, kvankam ne ĉiuj estis detektitaj. Interesa ekzemplo studita finfine, estas ligo de la stato de beta-disfalo de [[renio]]-187. En ĉi tiu procezo, la beta-elektron-kadukiĝo de la gepatronukleido ne estas akompanata per beta-elektronelsendado, ĉar la beta-partiklo estis kaptita en la K-ŝelon de la elsenda atomo. Kontraŭneŭtrino estas elsendita, kiel en ĉiuj negativaj beta-disfaloj. Se energicirkonstancoj estas favoraj, antaŭfiksita radionukleido povas trairi multajn konkurantajn specojn de kadukiĝo, kaj kelkaj atomoj kadukiĝas per unu vojo, dum aliaj kadukiĝas per alia. Ekzemplo estas [[kupro]]-64, kiu havas 29 protonojn, kaj 35 neŭtronojn, kiu kadukiĝas pro duoniĝotempo de 12,7004(13) horoj.<ref name=NUBASE2020 /> Tiu izotopo havas unu neparigitan protonon kaj unu neparigitan neŭtronon, do aŭ la protono aŭ la neŭtrono povas kadukiĝi al la alia partiklo, kiu havas kontraŭan [[Izotopa spino|izospinon]]. Tiu ĉi speciala nukleido (kvankam ne ĉiuj nukleidoj en ĉi tiu situacio) pli verŝajne disfalos per beta plus disfalo (61.52(26)%<ref name=NUBASE2020/>) ol per elektrona kapto (38.48(26)%<ref name=NUBASE2020> Kondev, F. G.; Wang, M.; Huang, W. J.; Naimi, S.; Audi, G. (2021). [https://www-nds.iaea.org/amdc/ame2020/NUBASE2020.pdf "The NUBASE2020 evaluation of nuclear properties" (PDF).] ''Chinese Physics'' C. 45 (3): 030001. doi:10.1088/1674-1137/abddae. </ref>). La ekscititaj energistatoj rezultiĝantaj el tiuj kadukiĝoj kiuj malsukcesas finiĝi en grundenergia stato, ankaŭ produktas pli postan internan konvertiĝon kaj gama-kadukiĝon en preskaŭ 0.5% de la tempo. === Kadukĉenoj kaj pluraj manieroj === [[File:Decay_Chain(4n+1,_Neptunium_Series).svg|right|thumb|200ra|La kadukĉeno de [[neptunio]]-237.]] La fil-nukleido de kadukiĝokazaĵo ankaŭ povas esti malstabila (radioaktiva). En ĉi tiu kazo, ĝi ankaŭ kadukiĝos, produktante radiadon. La rezulta dua fil-nukleido ankaŭ povas esti radioaktiva. Tio povas konduki al sekvenco de pluraj kadukiĝokazaĵoj nomitaj kaduk-ĉeno (vidu artikolon por specifaj detaloj de gravaj naturaj [[Disfala vico|kaduk-ĉenoj]]). Poste, stabila nukleido estas produktita. Ĉiuj kadukiĝintaj rezultoj, kiuj estas la rezulto de alfa-kadukiĝo, ankaŭ rezultigos heliumajn atomojn. Kelkaj radionukleidoj povas havi plurajn malsamajn vojojn de kadukiĝo. Ekzemple, 35.94(6)%<ref name="NUBASE2020" /> de [[bismuto]]-212 kadukiĝas, tra alfa-elsendo, al [[taliumo]]-208 dum 64.06(6)%<ref name="NUBASE2020" /> de [[bismuto]]-212 kadukiĝas, tra beta-elsendo, al [[polonio]]-212. Kaj taliumo-208 kaj polonio-212 estas radioaktivaj fil-produktoj de bismuto-212, kaj ambaŭ kadukiĝas rekte al stabila [[plumbo]]-208. ==Ekzistado kaj aplikoj== Laŭ la [[Praeksplodo|teorio de Praeksplodo]], stabilaj izotopoj de la plej malpezaj tri elementoj ([[hidrogeno|H]], He, kaj spuroj de [[Litio|Li]]) estis produktitaj tre baldaŭ post la apero de la universo, en procezo nomita ''Praeksploda nukleosintezo''. Tiuj plej malpezaj stabilaj nukleidoj (inkluzive de [[deŭterio]]) pluvivas ĝis nun, sed ĉiuj radioaktivaj izotopoj de la malpezaj elementoj produktitaj en la Praeksplodo (kiel ekzemple [[tricio]]) delonge kadukiĝis. Izotopoj de elementoj pli pezaj ol [[boro]] ne estis produktitaj en la Praeksplodo, kaj tiuj unuaj kvin elementoj ne havas iujn ajn longvivajn radioizotopojn. Tiel, ĉiuj radioaktivaj nukleoj estas, do, relative junaj kun rilato al la naskiĝo de la universo, formiĝis poste en diversaj aliaj specoj de [[nukleosintezo]] en [[stelo]]j (aparte, [[supernovao]]j), kaj ankaŭ dum daŭrantaj interagoj inter stabilaj izotopoj kaj energiaj partikloj. Ekzemple, [[karbono-14]], radioaktiva nukleido kun duoniĝotempo de nur 5700 (30) jaroj,<ref name="NUBASE2020" /> estas konstante produktita en la supra atmosfero de la Tero pro interagoj inter kosmaj radioj kaj nitrogeno. Nukleidoj kiuj estas produktitaj per radioaktiva disfalo estas nomitaj [[Nuklido aperanta pro radioaktiveco|radiogenaj nukleidoj]], ĉu ili mem estas [[Stabila izotopo|stabilaj]] aŭ ne. Ekzistas stabilaj radiogenaj nukleidoj kiuj estis formitaj de mallongdaŭraj formortintaj radionukleidoj en la frua Sunsistemo.<ref>{{cite book |last=Clayton |first=Donald D. |url=https://archive.org/details/principlesofstel0000clay |title=Principles of Stellar Evolution and Nucleosynthesis |publisher=University of Chicago Press |year=1983 |isbn=978-0-226-10953-4 |edition=2nd |page=[https://archive.org/details/principlesofstel0000clay/page/75 75] |url-access=registration}}</ref><ref>{{cite web |author1=Bolt, B.A. |author2=Packard, R.E. |author3=Price, P.B. |year=2007 |title=John H. Reynolds, Physics: Berkeley |url=http://content.cdlib.org/xtf/view?docId=hb1r29n709&doc.view=content&chunk.id=div00061&toc.depth=1&brand=oac&anchor.id=0 |access-date=2007-10-01 |publisher=The University of California, Berkeley}}</ref> La ekstra ĉeesto de tiuj stabilaj radiogenaj nukleidoj (kiel ekzemple ksenono-129 de formortinta [[jodo]]-129) kontraŭ la fono de praaj [[Stabila izotopo|stabilaj nukleidoj]] povas esti konkludita per diversaj rimedoj. Radioaktiva kadukiĝo estis uzata en la tekniko de radioizotopa etikedado, kiu kutimas spuri la trairejon de kemia substanco tra kompleksa sistemo (kiel ekzemple vivanta [[organismo]]). Provaĵo de la substanco estas sintezita kun alta koncentriĝo de malstabilaj atomoj. La ĉeesto de la substanco en unu aŭ alia parto de la sistemo estas determinita detektante la lokojn de kadukiĝ-okazaĵoj. Sur la kondiĉo ke radioaktiva kadukiĝo estas vere hazarda (prefere ol simple [[Ĥaosoteorio|ĥaosa]]), ĝi estis uzita en aparataraj hazard-nombraj generatoroj. Ĉar la procezo supozeble ne varias signife laŭ mekanismo dum la tempopaso, ĝi ankaŭ estas valora ilo en taksado de la absolutaj aĝoj de difinitaj materialoj. Por geologiaj materialoj, la radioizotopoj kaj kelkaj el siaj kaduk-produktoj iĝas kaptitaj kiam [[roko]] solidiĝas, kaj tiam povas poste esti uzitaj (kondiĉigita de multaj bonkonataj kvalifikoj) por taksi la daton de la solidiĝo. Ĉi tio inkluzivas kontroli la rezultojn de pluraj samtempaj procezoj kaj iliajn produktojn unu kontraŭ la alia, ene de la sama specimeno. Simile, kaj ankaŭ kondiĉigita de kvalifiko, la indico de formado de [[karbono-14]] en diversaj epokoj, povas taksi la daton de formado de organika materio ene de preciza periodo rilata al la duoniĝotempo de la izotopo, ĉar la karbono-14 iĝas kaptita kiam la organika materio kreskas kaj asimilas la novan karbonon-14 de la aero. Poste, la kvanto de karbono-14 en organika materio malpliiĝas laŭ kadukiĝoprocezoj kiuj ankaŭ povas esti sendepende kruckontrolitaj per aliaj rimedoj (kiel ekzemple kontrolado de la karbono-14 en individuaj [[arboringo]]j, ekzemple). == Radioaktiva rubo == [[Dosiero:Nuclear waste flask train at Bristol Temple Meads 02.jpg|eta|Transporto de alte radioaktiva, forbrulinta nuklea bruligaĵo el brita NE Hinkley Point.]] {{Ĉefartikolo|Radioaktiva rubo}} Radioaktiva [[rubo]] estas [[materialo]], kiu havas radioaktivajn ecojn kaj kiu ne havas pluan valoran eluzon. Oni kutime dividas la rubon laŭ sia aktiveco jene: * malaltaktivaj – kutime restaĵoj de malmulte kontaminitaj materialoj * meze aktivaj – pluraj kontaminitaj materialoj kun pli granda enhavo, laŭ speco eblas deponi en supraĵan aŭ profundan deponejon * alte aktivaj – ekzemple forbrulinta nuklea bruligaĵo aŭ restaĵoj post ties alilaborigo Laŭ deveno de la rubo oni eblas dividi ĝin jene: * ''Forbrulinta nuklea bruligaĵo'' – kiu estas deponata post eluzo en nukleja elektrejo kaj poste ĝi estas deponita en ŝirmajn [[kontenero]]jn en subterejo. Fakte ne temas pri absoluta rubo, ĉar eblas ties plua eluzo. * ''Restaĵoj el diagnoziko en sansistemo'' – restinta materialo el [[sansistemo]] uzita dum diagnoziko aŭ dum kuracado de malsanoj – [[radiologio]] ''(ekz.: gama tranĉilo)'' == Institucioj == * [[Instituto por Radiuma Esplorado]] de [[Vieno]] == Gravuloj == * [[Chien-Shiung Wu]] == Vidu ankaŭ == * [[Atombombo]] * [[Atomeksplodo]] * [[Atomkerno]] * [[Izotopo]] * [[Radionuklido]] * [[Kalkulilo Geiger]] * [[Nuklea izomero]] * [[Partikla radiado]] * [[Radiobiologio]] * [[Radiologio]] == Referencoj == {{Referencoj}} * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Radioactive decay |revizio=919237504 }} {{Projektoj|ReVo=radioaktiv|ReVo titolo=Radioaktiv-}} {{Havenda artikolo|Radioaktiveco}} [[Kategorio:Radioaktiveco| ]] [[Kategorio:Marie Curie]] c0hhgaa6qbxw25hqwlliu3zmuccdccz 9490065 9490064 2026-10-07T18:26:44Z Taylor 49 126294 typ 9490065 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Radioactivity symbol.png|eta|dekstra]] '''Radioaktiveco''' estas la [[eco]] pri elsendo de [[Subatoma partiklo|subatomaj partikloj]] el [[atomkerno]]j. Ĝi estas [[natura fenomeno]], kiu spontanee okazas al kelkaj [[nuklido]]j, nomataj '''radioaktivaj nuklidoj'''. La procezo ĝenerale ŝuldiĝas al la strukturo de la [[atomkerno]], kiu povas havi eksceson de unu el la eroj ([[protono]]j aŭ [[neŭtrono]]j) kiuj ĝin konsistigas. La elsenditaj materialoj estas nomataj [[joniga radiado]], kaj estas ĉefe de tri tipoj: * [[Alfa-radiado]]: nukleoj de [[heliumo]]-4, elsenditaj nur de tre pezaj [[kerno]]j. * [[Beta-radiado]]: elsendado de [[elektrono]]j je granda rapideco. Tio okazas ĝenerale ĉe kernoj kun eksceso de [[neŭtrono]]j, kiam unu el tiuj ĉi konvertiĝas en protonojn. Alia speco de beta-radiado estas la pozitiva beta-radiado, kiu konsistas en la elsendo de [[pozitrono]]j ĉe la transformado de protonoj en neŭtronojn. * [[Gama-radiado]]: elsendo de [[elektromagneta radiado]] ([[fotono]]j), akompanate al la elsendo de partikloj. La rezultanta [[nukleo]] estas malsimila al la origina, kaj siavice povas esti ankaŭ radioaktiva, en kies kazo produktiĝas nova [[radioaktiva ĉeno]]. == Historio de malkovro == [[Dosiero:Pierre and Marie Curie.jpg|eta|altdekstre=0.9|240ra|maldekstre|Pierre kaj Marie Curie en sia laboratorio de Parizo, antaŭ 1907.]] Radioaktiveco estis malkovrita en 1896 fare de la [[Francujo|Franca]] sciencisto [[Henri Becquerel]], dum li estis laboranta ĉe [[fosforesko|fosforeskaj]] materialoj.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=A century of X-rays and radioactivity in medicine : with emphasis on photographic records of the early years|url=https://archive.org/details/centuryofxraysra0000moul|familia nomo=Mould|persona nomo=Richard F.|dato=1995|eldono=Reprint. with minor corr|loko=Bristol|eldoninto=Inst. of Physics Publ.|ISBN=978-0-7503-0224-1|paĝo=[https://archive.org/details/centuryofxraysra0000moul/page/12 12]}}</ref> Tiuj materialoj brilis en malhelo post eksponado al [[lumo]], kaj li suspektis, ke la brilo produktita en [[katodradia tubo]] pere de [[Ikso-radioj]] povus esti asociata kun fosforesko. Li envolvis fotografian platon en nigra papero kaj metis variajn fosforeskajn [[salo (kemio)|salojn]] en ĝin. Ĉiuj rezultoj estis negativaj ĝis li uzis salojn el [[uranio]]. La uranisaloj kreis nigrigon de la plato spite la fakton ke la plato jam estis envovlita en nigra papero. Tiuj radiadoj ricevis la nomon de "radioj de Becquerel". Baldaŭ klariĝis, ke la nigrigo de la plato neniel rilatas al la fosforesko, ĉar la nigrigo estis produktita ankaŭ de ne-fosforeskaj [[salo]]j el uranio kaj eĉ de metala uranio mem. Klariĝis el tiuj eksperimentoj, ke estas formo de nevidebla radiado kiu povas trapasi tra [[papero]] kaj estis okaziginta la fakton ke la plato reagas kvazaŭ ĝi estas eksponita al la lumo. Dekomence, aspektis, kvazaŭ tiu nova radioaktiveco estas simila al la tiam ĵus malkovritaj Ikso-radioj. Plia esplorado fare de Becquerel, [[Ernest Rutherford]], [[Paul Villard]], [[Pierre Curie]], [[Marie Curie]], kaj aliaj montris, ke tiu formo de radioaktiveco estas multe pli komplika. Rutherford estis la unua, kiu konstatis, ke tiuj ĉiuj elementoj radias kongrue kun la sama matematika eksponenciala formulo. Rutherford kaj lia disĉiplo [[Frederick Soddy]] estis la unuaj, kiuj konstatis, ke multaj radiprocezoj rezultis en la transmutacio de unu elemento al alia. Poste, la leĝoj de radioaktiva transigo de Fajans kaj Soddy estis formulitaj por priskribi la produktojn de Alfa kaj [[Beta-radiado]].<ref>Kasimir Fajans, "Radioactive transformations and the periodic system of the elements". ''Berichte der Deutschen Chemischen Gesellschaft'', Nr. 46, 1913, pp. 422–439</ref><ref>Frederick Soddy, "The Radio Elements and the Periodic Law", Chem. News, Nr. 107, 1913, pp. 97–99</ref> La dekomencaj esploristoj malkovris ankaŭ, ke multaj aliaj [[Kemia elemento|kemiaj elementoj]], krom uranio, havas radioaktivajn [[izotopo]]jn. Sistema esplorado por la totala radioaktiveco en uraniaj [[erco]]j gvidis ankaŭ la esploristojn Pierre kaj [[Marie Curie]] por izoligi du novajn elementojn: nome [[polonio]] kaj [[radiumo]]. Escepte pro la radioaktiveco de radiumo, la kemia simileco de radiumo al [[bario]] faris tiujn du elementojn malfacile distingeblaj. La studoj de Marie kaj [[Pierre Curie]] pri radioaktiveco estas grava faktoro en [[scienco]] kaj [[medicino]]. Post ilia esplorado pri la radioj de Becquerel kondukis ilin al la malkovro kaj de la radiumo kaj de la polonio, ili stampis la terminon "radioaktiveco".<ref name=":0">{{Citaĵo el libro|titolo=Radioactivity: Introduction and History|url=https://archive.org/details/radioactivityint0000lann|familia nomo=L'Annunziata|persona nomo=Michael F.|jaro=2007|loko=Amsterdam, Netherlands|eldoninto=Elsevier Science|ISBN=9780080548883|paĝoj=[https://archive.org/details/radioactivityint0000lann/page/2 2]}}</ref> Ilia esplorado pri la penetrantaj radioj en uranio kaj la malkovro de radiumo lanĉis eraon de uzado de radiumo por la traktado de [[kancero]]. Ilia esplorado de radiumo povas esti konsiderita kiel la unua pacema uzado de nuklea energio kaj la startigo de moderna nuklea [[medicino]].<ref name=":0" /> == Dekomencaj sandanĝeroj == {{Ĉefartikolo|Joniga radiado}} [[Dosiero:Crookes tube xray experiment.jpg|eta|altdekstre=1.8|Farante bildon de Ikso-radioj per frua aparato de [[Tubo de Crookes|tuboj de Crookes]] en 1896. La Tubo de Crookes estas videbla centre. La stara homo estas vidanta sian manon per ekrano de fluoroscenco; tiu estis ofta vojo formi la tubon. Oni ne zorgis kontraŭ ekspono al radiado; ties danĝeroj ne estis konataj tiam.]] La danĝeroj de [[Joniga radiado]] pro radioaktiveco kaj Ikso-radioj ne estis tuj agnoskitaj. === Ikso-radioj === La malkovro de Ikso-radioj fare de [[Wilhelm Röntgen]] en 1895 kondukis al disvastigita eksperimentado fare de sciencistoj, fizkistoj kaj inventistoj. Multaj personoj ekrakontis historiojn de bruligo, hararperdo kaj sanmalbonigo en teknikaj ĵurnaloj tiom frue kiom 1896. En februaro de tiu jaro, Profesoro Daniel kaj Dro. Dudley de [[Vanderbilt University]] plenumis eksperimenton pri ikso-radiado sur la kapo de Dudley kiu rezultis en lia hararperdo. Informo de Dro. H.D. Hawks, pri sia suferigaj akraj bruloj en mano kaj brusto dum montro de Ikso-radioj, estis la unua de multaj aliaj postaj informoj en ''Electrical Review''.<ref name="SansareKhanna2011">{{cite journal |last1=Sansare |first1=K. |last2=Khanna |first2=V. |last3=Karjodkar |first3=F. |title=Early victims of X-rays: a tribute and current perception |journal=Dentomaxillofacial Radiology |volume=40 |issue=2 |year=2011 |pages=123–125 |issn=0250-832X |doi=10.1259/dmfr/73488299 |pmc=3520298 |pmid=21239576}}</ref> Ankaŭ aliaj eksperimentistoj, kiel [[Elihu Thomson]] kaj [[Nikola Tesla]], informis pri bruligadoj. Thomson intence eksponis fingron al tubo de Ikso-radioj dum ioma periodo de tempo kaj suferis doloron, ŝveladon kaj brulegon.<ref name="physics.isu.edu">{{Citaĵo el la reto |url=http://www.physics.isu.edu/radinf/50yrs.htm |titolo=Ronald L. Kathern kaj Paul L. Ziemer, The First Fifty Years of Radiation Protection, physics.isu.edu |alirdato=2019-10-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20170912164652/http://www.physics.isu.edu/radinf/50yrs.htm |arkivdato=2017-09-12 }}</ref> Aliaj efikantoj, kiel ultraviola radiado kaj ozono, estis foje kulpigitaj pro la damaĝo,<ref>{{Cite journal |title=Nikola Tesla and the Discovery of X-rays |journal=RadioGraphics |date=July 2008 |volume=28 |issue=4 |pmid=18635636 |pages=1189–92 |doi=10.1148/rg.284075206 |last1=Hrabak |first1=M. |last2=Padovan |first2=R.S. |last3=Kralik |first3=M. |last4=Ozretic |first4=D. |last5=Potocki |first5=K.}}</ref> kaj ankoraŭ multaj kuracistoj plendis, ke tio estas tute ne efiko de la ekspono al Ikso-radioj.<ref name="physics.isu.edu" /> Spite tion, estis kelkaj fruaj sistemaj kontraŭdanĝeraj esploroj, kaj tiom frue kiom ĝis en 1902 [[William Herbert Rollins]] verkis preskaŭ despere ke liaj avertoj pri la danĝeroj de la senzorga uzado de Ikso-radioj ne estis atentitaj, ĉu pere de industrio aŭ fare de siaj kolegoj. Tiame, Rollins estis pruvinta, ke la Ikso-radioj povas mortigi eksperimentajn animalojn, povas okazigi, ke graveda [[numido]] abortu, kaj ke tio povas mortigi abortaĵon.<ref name="taming">{{citation |title=Taming the Rays - A history of Radiation and Protection. |author=Geoff Meggitt |publisher= Lulu.com |year=2008 |isbn=978-1-4092-4667-1}}</ref> Li ankaŭ rimarkis, ke "animaloj varias en la ricevo de ekstera agado de Ikso-radioj" kaj avertis, ke tiuj diferencoj estu konsiderataj kiam pacientoj estas traktataj pere de rimedoj de Ikso-radioj. === Radioaktivaj substancoj === [[Dosiero:Periodic Table Stability & Radioactivity.svg|altdekstre=1.8|maldekstra|eta|Radioaktiveco estas karaktero de elementoj kun granda atoma nombro. Elementoj kun almenaŭ unu stabila [[izotopo]] estas montrataj helblue. Verda koloro montras elementojn kies plej stabila izotopo havas duonan vivon mezuritan en milionoj da jaroj. Flava kaj oranĝa koloroj estas iom post iom malpli stabilaj, kun duonvivoj en miloj aŭ centoj da jaroj, suben ĝis nur unu tago. Ruĝa kaj purpura koloroj montras tre altajn kaj ekstremajn radioaktivajn elementojn kie la plej stabilaj izotopoj montras duonvivojn mezuritajn en la gamo de unu tago kaj multe malplie.]] Tamen, la biologiaj efikoj de radiado pro radioaktivaj substancoj estis malfacile takseblaj. Tio havigis la oportunon por multaj kuracistoj kaj korporacioj merkatigi radioaktivajn substancojn kiel [[patento|patentigitaj]] [[kuracilo]]j. Ekzemploj estas radiuma traktado per [[klistero]], kaj radium-enhavaj akvoj trinkotaj kiel tonikaĵoj. [[Marie Curie]] protestis kontraŭ tiu speco de traktado, avertante, ke la efikoj de radiado sur la [[homa korpo]] ne estis bone komprenataj. Curie poste mortis pro aplazia [[anemio]], plej verŝajne okazinta pro ekspono al joniga radiado. Ĉirkaŭ la 1930-aj jaroj, post nombraj okazoj de osta nekrozo kaj morto de entuziasmuloj de radiuma traktado, radium-enhavaj medicinaj produktoj estis forigitaj el la merkato (radioaktiva [[ĉarlatanismo]]). === Radiprotektado === {{Ĉefartikolo|Radiprotektado}} Nur unu jaron post la malkovro fare de [[Wilhelm Röntgen|Röntgen]] pri la Ikso-radioj, la usona inĝeniero Wolfram Fuchs (1896) havigis tion kio estis probable la unua konsilo por protekto, sed nur en 1925 okazis la unua Internacia Kongreso de Radiologio (IKR) kaj ĝi konsideris la establadon de normigoj por internacia protektado. La efikoj de radiado sur genoj, inklude la efikon de kancera risko, estis agnoskitaj multe pli poste. En 1927, [[Hermann Joseph Muller]] publikigis esplorojn montrantajn genetikajn efikojn kaj, en 1946, li ricevis la [[Nobel-premio pri fiziologio aŭ medicino|Nobel-premion pri fiziologio aŭ medicino]] pro siaj trovitaĵoj. La konsciiĝo de la potenciala danĝero, kiu havas la troan ekspozicion al la jonigaj radiadoj, kondukis la aŭtoritatojn fiksi la reglamentajn normojn por la limoj de dozo. Ĉi tiuj limoj respondas al suplementa risko akceptebla rilate al la natura risko. == Ekzemploj de radioaktivaj nuklidoj == [[Dosiero:HEUraniumC.jpg|250ra|eta|Disko de [[uranio]] iomete radioaktiva.]] * [[Plutonio]] <SUP>239</SUP>Pu kaj <SUP>241</SUP>Pu * [[Uranio]] <SUP>235</SUP>U kaj <SUP>238</SUP>U * [[Kuriumo]] <SUP>242</SUP>Cm kaj <SUP>244</SUP>Cm * [[Americio]] <SUP>241</SUP>Am * [[Torio]] <SUP>234</SUP>Th * [[Radiumo]] <SUP>242</SUP>Cm * [[Cezio]] <SUP>134</SUP>Cs, <SUP>135</SUP>Cs kaj <SUP>137</SUP>Cs * [[Jodo]] <SUP>129</SUP>I, <SUP>131</SUP>I kaj <SUP>133</SUP>I * [[Antimono]] <SUP>125</SUP>Sb * [[Rutenio]] <SUP>106</SUP>Ru * [[Stroncio]] <SUP>90</SUP>Sr * [[Kriptono]] <SUP>85</SUP>Kr kaj <SUP>89</SUP>Kr * [[Seleno]] <SUP>75</SUP>Se * [[Kobalto]] <SUP>60</SUP>Co * [[Kloro]] <SUP>36</SUP>Cl * [[Karbono]] <SUP>14</SUP>C * [[Tritio]] <SUP>3</SUP>H (radiaktiva hidrogeno) == Fizika unuo == [[Dosiero:Paul Nadar - Henri Becquerel.jpg|eta|maldekstre|230ra|[[Antoine Henri Becquerel]], kun [[Nobel-premio pri fiziko]].]] Radioaktiveco estas ankaŭ la nomo de fizika [[unuo]], kiu mezuras la kvanton de radioaktiva materialo. Ĝi estas indikita per la nombro de malintegriĝoj en la unuo de tempo. La [[SI-unuo]] de radioaktiveco estas la [[bekerelo]] (simbolo '''Bq''') kiu estas la [[Sistemo Internacia de Unuoj#Derivitaj unuoj|derivita unuo]] pri radioaktiveco kadre de la [[Sistemo Internacia de Unuoj]]. Ĝi estas difinita kiel la aktiveco de kvanto de radioaktiva materio en kiu unu atoma [[nukleo]] diseriĝas en unu [[sekundo]]. Tial ĝi estas ekvivalenta al [[sekundo|s]]⁻¹. Oni povas ankaŭ uzi la bekerelon por la frekvenco de neperiodaj eventoj; por periodaj eventoj la [[herco]], ankaŭ difinita kiel s⁻¹, estas uzata kiel unuo. Pli malnova unuo de radioaktiveco estis la [[kurio]]. Kurio estas ekvivalenta al 3,70 x 10¹⁰ diseriĝoj en unu sekundo: proksimume la aktiveco de 1 g de radiumo-226 (Ci), difinita kiel 3,7×10¹⁰ bekereloj aŭ 37 GBq. == Radioĥemio == [[Dosiero:Penetración-de-la-radiación.png|eta|dekstre|220ra|La tipoj de radioaktiveco en papero, aluminio kaj plumbo kaj ties niveloj de penetrado.]] [[Radioĥemio]] estas la ĥemio de radioaktivaj materialoj, kie radioaktivaj [[izotopo]]j de elementoj uzatas por studi la ecojn kaj [[kemia reakcio|ĥemiajn reakciojn]] de ne-radioaktivaj izotopoj (ofte en radioĥemio la foresto de radioaktiveco kondukas al substanco priskribata kiel senaga kiam la [[izotopo]]j estas stabilaj). Ofte radioĥemiistoj traktas la uzon de radioaktiveco por studi ordinarajn ĥemiajn reakciojn. ==Tipoj== Radioaktiva kadukiĝo rezultigas redukton de sumigita ripoz-[[maso]], post kiam la liberigita energio (la disrompiĝinta energio) eskapis iel. Kvankam kadukiĝanta energio foje estas difinita kiel rilata al la diferenco inter la maso de la gepatraj nukleidproduktoj kaj la maso de la kadukigproduktoj, tio estas vera nur de ripozmasaj mezuradoj, en kiuj iom da [[energio]] estis forigita de la produktosistemo. Tio veras ĉar la disfala energio devas ĉiam porti mason kun si, kien ajn ĝi aperas laŭ la formulo E = mc2. La kadukiĝa energio estas komence liberigita kiel la energio de elsenditaj [[fotono]]j plus la kineta energio de mas-elsenditaj partikloj (t.e., partikloj kiuj havas ripoz-mason). Se tiuj partikloj venas al termika ekvilibro kun sia medio kaj fotonoj estas absorbitaj, tiam la kadukiĝanta energio estas transformita al termika energio, kiu retenas sian mason. Kadukiĝenergio, do, restas rilata al ia mezuro de la maso de la kaduksistemo, nomita senvaria maso, [[invarianta maso]], ripoza maso aŭ simple maso, kiu ne ŝanĝiĝas dum la kadukiĝo, kvankam la energio de kadukiĝo estas distribuita inter kadukiĝpartikloj. La energio de fotonoj, la kinetika energio de elsenditaj partikloj, kaj, poste, la termika energio de la ĉirkaŭa materio, ĉiuj kontribuas al la invarianta maso de la sistemo. Tiel, kvankam la sumo de la ripozmasoj de la partikloj ne estas konservita en radioaktiva kadukiĝo, la sistema maso kaj sistema invarianta maso (kaj ankaŭ la sistema totalenergio) estas konservitaj dum ajna kadukprocezo. Ĉi tio estas konfirmo de la ekvivalentaj leĝoj de [[Principo de konservado de energio|konservado de energio]] kaj konservado de maso. === Alfa, beta kaj gamma radiado === {{Ĉefartikolo|Beta-radiado|Gama-radiado}} [[File:Alfa beta gamma radiation.svg|maldekstre|thumb|[[Alfa-partiklo]]j povas esti tute haltigitaj per folio el papero, beta-partikloj per aluminia ŝirmado. [[Gama-radiado|Gamoradioj]] povas nur esti reduktitaj per multe pli granda maso, kiel ekzemple tre dika tavolo de [[plumbo]].]] Fruaj esploristoj trovis, ke [[elektra kampo|elektra]] aŭ [[magneta kampo]] povus dividi radioaktivajn elsendojn en tri specojn de radiadoj. La radioj ricevis la nomojn [[Alfa-partiklo|alfa]], beta kaj [[Gama-radiado|gama]], en kreskanta ordo de ilia kapablo penetri materion. Alfa-kadukiĝo estas observita nur en pli pezaj elementoj de atomnumero 52 ([[teluro]]) kaj pli granda, kun la escepto de [[berilio]]-8 (kiu kadukiĝas al du alfa-partikloj). La aliaj du specoj de kadukiĝo estas observataj en ĉiuj elementoj. Plumbo, [[atomnumero]] 82, estas la plej peza elemento kiu havas iujn ajn izotopojn stabilajn (ĝis la limo de mezurado) ĝis radioaktiva disfalo. Radioaktiva disfalo vidiĝas en ĉiuj izotopoj de ĉiuj elementoj de atomnumero 83 ([[bismuto]]) aŭ pli granda. Bismuto-209, tamen, estas nur tre iomete radioaktiva, kun duoniĝo de la tempo pli granda ol la aĝo de la universo; radioizotopoj kun ekstreme longaj duoniĝotempoj estas konsiderataj efike stabilaj por praktikaj celoj. Analizante la naturon de la kadukiĝproduktoj, estis evidente de la direkto de la [[Elektromagnetismo|elektromagnetaj fortoj]] aplikitaj al la radiadoj per eksteraj magnetaj kaj elektraj kampoj ke alfa-partikloj portas pozitivan ŝargon, beta-partikloj portas negativan ŝargon, kaj gamaradioj estis neŭtralaj. De la grandeco de deflankiĝo, estis klare ke alfa-partikloj estis multe pli masivaj ol beta-partikloj. Pasi alfa-partiklojn tra tre maldika vitra fenestro kaj kapti ilin en [[Neonlampo|senŝargiĝtubo]] permesis al esploristoj studi la Energia [[spektro|elsendospektron]] de la kaptitaj partikloj, kaj finfine pruvis, ke alfa-partikloj estas [[heliumo|heliumaj]] kernoj. Aliaj eksperimentoj montris beta-radiadon, rezultiĝantan el kadukiĝo kaj katodradioj, estis altrapidaj [[elektrono]]j. Same, oni trovis, ke gama-radiado kaj Rentgenradioj estas talt-energia [[elektromagneta radiado]]. [[File:Radioactive decay modes.svg|upright=0.9|thumb|Transirdiagramo por kadukiĝreĝimoj de radionukleido, kun neŭtronnumero ''N'' kaj [[atomnumero]] ''Z'' (montrita estas elsendoj de [[Alfa-partiklo|α]], [[elektrono|β^±]], [[protono|p⁺]], kaj [[neŭtrono|n⁰]], EC indikas [[elektronkapto]]n).]] Ankaŭ la rilato inter la tipoj de kadukiĝo komencis esti ekzamenita: ekzemple, gama-kadukiĝo preskaŭ estis trovita asociita kun aliaj specoj de kadukiĝo, kaj okazas proksimume en la sama tempo, aŭ poste. Gama kadukiĝo kiel aparta fenomeno, kun sia propra duoniĝotempo (nun nomita [[Atomkerna izomero#Disfalaj procezoj|izomera transiro]]), estis trovita en natura radioaktiveco kiel rezulto de la gama-kadukiĝo de ekscititaj metastabilaj [[Atomkerna izomero|atomizomeroj]], kiuj estis en victurno kreitaj de aliaj specoj de kadukiĝo. Kvankam alfa, beta, kaj gama radiadoj estis plej ofte trovitaj, aliaj tipoj de elsendado estis poste malkovritaj. Baldaŭ post la eltrovo de la [[pozitrono]] en kosmaradiaj produktoj, estis ekkomprenite ke la sama procezo kiu funkcias en klasika beta-disfalo ankaŭ povas produkti pozitronojn (pozitronelsendo), kune kun [[neŭtrino]]j (klasika beta-disfalo produktas antineŭtrinojn). === Elektronkapto === {{Ĉefartikolo|Elektrona kapto}} En elektronkapto, oni trovis, ke kelkaj proton-riĉaj nukleidoj kaptas siajn proprajn atomelektronojn anstataŭ elsendi pozitronojn, kaj poste, tiuj nukleidoj elsendas nur neŭtrinon kaj gamaradion de la ekscitita nukleo (kaj ofte ankaŭ [[Efiko de Auger|Auger-elektronojn]] kaj karakterizajn [[Ikso-radioj|Ikso-radiojn]], kiel rezulto de la misordigo de elektronoj por plenigi la lokon de la perditaj kaptitaj elektronoj). Tiuj tipoj de kadukiĝo implikas la atomkapton de elektronoj aŭ elsedon de elektronoj aŭ pozitronoj, kaj tiel agas por movi nukleon direkte al la rilatumo de neŭtronoj al protonoj, kiu havas la malplej grandan kvanton da energio por antaŭfiksita tutsumo de [[nukleono]]j. Tio sekve produktas pli stabilan (pli malaltan energion) nukleon. Hipoteza procezo de pozitrona kapto, analoga al elektrona kapto, estas teorie ebla en [[kontraŭmaterio|kontraŭmateriaj atomoj]], sed ne estis observita, ĉar kompleksaj kontraŭmateriaj atomoj preter kontraŭheliumo ne estas eksperimente haveblaj.<ref>{{Cite web |title=Radioactive Decay |url=http://chemed.chem.purdue.edu/genchem/topicreview/bp/ch23/modes.php#fission |access-date=2022-05-05 |website=chemed.chem.purdue.edu}}</ref> Tia kadukiĝo postulus kontraŭmateriajn atomojn almenaŭ same kompleksajn kiel [[berilio]]-7, kiu estas la plej malpeza konata izotopo de normala materio por sperti kadukiĝon per elektrona kapto.<ref>{{Cite web |title=CH103 – Chapter 3: Radioactivity and Nuclear Chemistry – Chemistry |url=https://wou.edu/chemistry/courses/online-chemistry-textbooks/ch103-allied-health-chemistry/ch103-chapter-3-radioactivity/ |access-date=2022-07-05 |language=en-US}}</ref> === Nukle-elsendo === [[Dosiero:Beta-minus Decay.svg|eta|maldekstra|[[Beta radiado]]. [[Neŭtrono]] rezultas en [[protono]], kaj [[elektrono]] estas elsendita. Por ke la totala energio de la sistemo restu same, Pauli kaj [[Enrico Fermi]] postulis, ke ankaŭ [[neŭtrino]] (<math>\bar{\nu}_e</math>) estas elsendata.]] Baldaŭ post la eltrovo de la neŭtrono en 1932, [[Enrico Fermi]] ekkomprenis, ke kelkaj maloftaj beta-kadukaj reagoj tuj donas neŭtronojn kiel kroma kadukiĝ-partiklo, tiel nomita beta-malfrua neŭtrona elsendo. Neŭtronelsendo kutime okazas el nukleoj, kiuj estas en ekscitita stato, kiel ekzemple la ekscitita ¹⁷O* produktita de la beta-disfalo de ¹⁷N. La neŭtrona elsendoprocezo mem estas kontrolita fare de la [[Nuklea forto|atomforto]] kaj tial estas ekstreme rapida, foje referencita kiel "preskaŭ tuja". Elĵeto de izolita protono estis poste observita ĉe kelkaj elementoj. Oni trovis ankaŭ, ke kelkaj pezaj elementoj povas sperti {{N|spontanea fisio}} fariĝante variaj produktoj. Ĉe aparta fenomeno nomita [[pezpartikla disfalo]] estas elĵetita partiklo kunmetita de neŭtronoj kaj protonoj pli peza ol alfa-partiklo (heliumnukleo). === Pli ekzotaj tipoj de radioaktiveco === Aliaj tipoj de radioaktiva disfalo estis trovitaj elsendi antaŭe viditajn partiklojn sed per malsamaj mekanismoj. Ekzemplo estas [[Ena konvertiĝo (atoma fiziko)|interna konvertiĝo]], kiu rezultigas komencan elektron-elsedon, kaj poste ofte pliajn karakterizajn Ikso-radiojn kaj [[Efiko de Auger|Auger-elektronan elsendadon]], kvankam la interna konverta procezo implikas nek beta-n nek gama-kadukiĝon. Neŭtrino ne estas elsendita, kaj neniu el la elektrono(j) kaj fotono(j) elsenditaj originiĝas en la nukleo, kvankam la energio por elsendi ĉiujn ja originas tie. Interna konverta kadukiĝo, kiel izomera transirgama kadukiĝo kaj neŭtronelsendado, implikas la liberigon de energio de ekscitita nukleido, sen la transmutacio de unu elemento en alian. Maloftaj okazaĵoj kiuj implikas kombinaĵon de du beta-kadukiĝ-specaj okazaĵoj okazantaj samtempe estas konataj (vidu malsupre). Ĉiu kadukiĝ-procezo, kiu ne malobservas la konservadon de energio aŭ impetleĝoj (kaj eble aliaj partiklokonservadaj leĝoj) povas okazi, kvankam ne ĉiuj estis detektitaj. Interesa ekzemplo studita finfine, estas ligo de la stato de beta-disfalo de [[renio]]-187. En ĉi tiu procezo, la beta-elektron-kadukiĝo de la gepatronukleido ne estas akompanata per beta-elektronelsendado, ĉar la beta-partiklo estis kaptita en la K-ŝelon de la elsenda atomo. Kontraŭneŭtrino estas elsendita, kiel en ĉiuj negativaj beta-disfaloj. Se energicirkonstancoj estas favoraj, antaŭfiksita radionukleido povas trairi multajn konkurantajn specojn de kadukiĝo, kaj kelkaj atomoj kadukiĝas per unu vojo, dum aliaj kadukiĝas per alia. Ekzemplo estas [[kupro]]-64, kiu havas 29 protonojn, kaj 35 neŭtronojn, kiu kadukiĝas pro duoniĝotempo de 12,7004(13) horoj.<ref name=NUBASE2020 /> Tiu izotopo havas unu neparigitan protonon kaj unu neparigitan neŭtronon, do aŭ la protono aŭ la neŭtrono povas kadukiĝi al la alia partiklo, kiu havas kontraŭan [[Izotopa spino|izospinon]]. Tiu ĉi speciala nukleido (kvankam ne ĉiuj nukleidoj en ĉi tiu situacio) pli verŝajne disfalos per beta plus disfalo (61.52(26)%<ref name=NUBASE2020/>) ol per elektrona kapto (38.48(26)%<ref name=NUBASE2020> Kondev, F. G.; Wang, M.; Huang, W. J.; Naimi, S.; Audi, G. (2021). [https://www-nds.iaea.org/amdc/ame2020/NUBASE2020.pdf "The NUBASE2020 evaluation of nuclear properties" (PDF).] ''Chinese Physics'' C. 45 (3): 030001. doi:10.1088/1674-1137/abddae. </ref>). La ekscititaj energistatoj rezultiĝantaj el tiuj kadukiĝoj kiuj malsukcesas finiĝi en grundenergia stato, ankaŭ produktas pli postan internan konvertiĝon kaj gama-kadukiĝon en preskaŭ 0.5% de la tempo. === Kadukĉenoj kaj pluraj manieroj === [[File:Decay_Chain(4n+1,_Neptunium_Series).svg|right|thumb|200ra|La kadukĉeno de [[neptunio]]-237.]] La fil-nukleido de kadukiĝokazaĵo ankaŭ povas esti malstabila (radioaktiva). En ĉi tiu kazo, ĝi ankaŭ kadukiĝos, produktante radiadon. La rezulta dua fil-nukleido ankaŭ povas esti radioaktiva. Tio povas konduki al sekvenco de pluraj kadukiĝokazaĵoj nomitaj kaduk-ĉeno (vidu artikolon por specifaj detaloj de gravaj naturaj [[Disfala vico|kaduk-ĉenoj]]). Poste, stabila nukleido estas produktita. Ĉiuj kadukiĝintaj rezultoj, kiuj estas la rezulto de alfa-kadukiĝo, ankaŭ rezultigos heliumajn atomojn. Kelkaj radionukleidoj povas havi plurajn malsamajn vojojn de kadukiĝo. Ekzemple, 35.94(6)%<ref name="NUBASE2020" /> de [[bismuto]]-212 kadukiĝas, tra alfa-elsendo, al [[taliumo]]-208 dum 64.06(6)%<ref name="NUBASE2020" /> de [[bismuto]]-212 kadukiĝas, tra beta-elsendo, al [[polonio]]-212. Kaj taliumo-208 kaj polonio-212 estas radioaktivaj fil-produktoj de bismuto-212, kaj ambaŭ kadukiĝas rekte al stabila [[plumbo]]-208. ==Ekzistado kaj aplikoj== Laŭ la [[Praeksplodo|teorio de Praeksplodo]], stabilaj izotopoj de la plej malpezaj tri elementoj ([[hidrogeno|H]], He, kaj spuroj de [[Litio|Li]]) estis produktitaj tre baldaŭ post la apero de la universo, en procezo nomita ''Praeksploda nukleosintezo''. Tiuj plej malpezaj stabilaj nukleidoj (inkluzive de [[deŭterio]]) pluvivas ĝis nun, sed ĉiuj radioaktivaj izotopoj de la malpezaj elementoj produktitaj en la Praeksplodo (kiel ekzemple [[tricio]]) delonge kadukiĝis. Izotopoj de elementoj pli pezaj ol [[boro]] ne estis produktitaj en la Praeksplodo, kaj tiuj unuaj kvin elementoj ne havas iujn ajn longvivajn radioizotopojn. Tiel, ĉiuj radioaktivaj nukleoj estas, do, relative junaj kun rilato al la naskiĝo de la universo, formiĝis poste en diversaj aliaj specoj de [[nukleosintezo]] en [[stelo]]j (aparte, [[supernovao]]j), kaj ankaŭ dum daŭrantaj interagoj inter stabilaj izotopoj kaj energiaj partikloj. Ekzemple, [[karbono-14]], radioaktiva nukleido kun duoniĝotempo de nur 5700 (30) jaroj,<ref name="NUBASE2020" /> estas konstante produktita en la supra atmosfero de la Tero pro interagoj inter kosmaj radioj kaj nitrogeno. Nukleidoj kiuj estas produktitaj per radioaktiva disfalo estas nomitaj [[Nuklido aperanta pro radioaktiveco|radiogenaj nukleidoj]], ĉu ili mem estas [[Stabila izotopo|stabilaj]] aŭ ne. Ekzistas stabilaj radiogenaj nukleidoj kiuj estis formitaj de mallongdaŭraj formortintaj radionukleidoj en la frua Sunsistemo.<ref>{{cite book |last=Clayton |first=Donald D. |url=https://archive.org/details/principlesofstel0000clay |title=Principles of Stellar Evolution and Nucleosynthesis |publisher=University of Chicago Press |year=1983 |isbn=978-0-226-10953-4 |edition=2nd |page=[https://archive.org/details/principlesofstel0000clay/page/75 75] |url-access=registration}}</ref><ref>{{cite web |author1=Bolt, B.A. |author2=Packard, R.E. |author3=Price, P.B. |year=2007 |title=John H. Reynolds, Physics: Berkeley |url=http://content.cdlib.org/xtf/view?docId=hb1r29n709&doc.view=content&chunk.id=div00061&toc.depth=1&brand=oac&anchor.id=0 |access-date=2007-10-01 |publisher=The University of California, Berkeley}}</ref> La ekstra ĉeesto de tiuj stabilaj radiogenaj nukleidoj (kiel ekzemple ksenono-129 de formortinta [[jodo]]-129) kontraŭ la fono de praaj [[Stabila izotopo|stabilaj nukleidoj]] povas esti konkludita per diversaj rimedoj. Radioaktiva kadukiĝo estis uzata en la tekniko de radioizotopa etikedado, kiu kutimas spuri la trairejon de kemia substanco tra kompleksa sistemo (kiel ekzemple vivanta [[organismo]]). Provaĵo de la substanco estas sintezita kun alta koncentriĝo de malstabilaj atomoj. La ĉeesto de la substanco en unu aŭ alia parto de la sistemo estas determinita detektante la lokojn de kadukiĝ-okazaĵoj. Sur la kondiĉo ke radioaktiva kadukiĝo estas vere hazarda (prefere ol simple [[Ĥaosoteorio|ĥaosa]]), ĝi estis uzita en aparataraj hazard-nombraj generatoroj. Ĉar la procezo supozeble ne varias signife laŭ mekanismo dum la tempopaso, ĝi ankaŭ estas valora ilo en taksado de la absolutaj aĝoj de difinitaj materialoj. Por geologiaj materialoj, la radioizotopoj kaj kelkaj el siaj kaduk-produktoj iĝas kaptitaj kiam [[roko]] solidiĝas, kaj tiam povas poste esti uzitaj (kondiĉigita de multaj bonkonataj kvalifikoj) por taksi la daton de la solidiĝo. Ĉi tio inkluzivas kontroli la rezultojn de pluraj samtempaj procezoj kaj iliajn produktojn unu kontraŭ la alia, ene de la sama specimeno. Simile, kaj ankaŭ kondiĉigita de kvalifiko, la indico de formado de [[karbono-14]] en diversaj epokoj, povas taksi la daton de formado de organika materio ene de preciza periodo rilata al la duoniĝotempo de la izotopo, ĉar la karbono-14 iĝas kaptita kiam la organika materio kreskas kaj asimilas la novan karbonon-14 de la aero. Poste, la kvanto de karbono-14 en organika materio malpliiĝas laŭ kadukiĝoprocezoj kiuj ankaŭ povas esti sendepende kruckontrolitaj per aliaj rimedoj (kiel ekzemple kontrolado de la karbono-14 en individuaj [[arboringo]]j, ekzemple). == Radioaktiva rubo == [[Dosiero:Nuclear waste flask train at Bristol Temple Meads 02.jpg|eta|Transporto de alte radioaktiva, forbrulinta nuklea bruligaĵo el brita NE Hinkley Point.]] {{Ĉefartikolo|Radioaktiva rubo}} Radioaktiva [[rubo]] estas [[materialo]], kiu havas radioaktivajn ecojn kaj kiu ne havas pluan valoran eluzon. Oni kutime dividas la rubon laŭ sia aktiveco jene: * malaltaktivaj – kutime restaĵoj de malmulte kontaminitaj materialoj * meze aktivaj – pluraj kontaminitaj materialoj kun pli granda enhavo, laŭ speco eblas deponi en supraĵan aŭ profundan deponejon * alte aktivaj – ekzemple forbrulinta nuklea bruligaĵo aŭ restaĵoj post ties alilaborigo Laŭ deveno de la rubo oni eblas dividi ĝin jene: * ''Forbrulinta nuklea bruligaĵo'' – kiu estas deponata post eluzo en nukleja elektrejo kaj poste ĝi estas deponita en ŝirmajn [[kontenero]]jn en subterejo. Fakte ne temas pri absoluta rubo, ĉar eblas ties plua eluzo. * ''Restaĵoj el diagnoziko en sansistemo'' – restinta materialo el [[sansistemo]] uzita dum diagnoziko aŭ dum kuracado de malsanoj – [[radiologio]] ''(ekz.: gama tranĉilo)'' == Institucioj == * [[Instituto por Radiuma Esplorado]] de [[Vieno]] == Gravuloj == * [[Chien-Shiung Wu]] == Vidu ankaŭ == * [[Atombombo]] * [[Atomeksplodo]] * [[Atomkerno]] * [[Izotopo]] * [[Radionuklido]] * [[Kalkulilo Geiger]] * [[Nuklea izomero]] * [[Partikla radiado]] * [[Radiobiologio]] * [[Radiologio]] == Referencoj == {{Referencoj}} * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Radioactive decay |revizio=919237504 }} {{Projektoj|ReVo=radioaktiv|ReVo titolo=Radioaktiv-}} {{Havenda artikolo|Radioaktiveco}} [[Kategorio:Radioaktiveco| ]] [[Kategorio:Marie Curie]] noiox0rfn022brpgin8m595i55m3yw0 9490134 9490065 2026-10-07T20:38:45Z Taylor 49 126294 {{Alfa-PP-SF}} 9490134 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Radioactivity symbol.png|eta|dekstra]] '''Radioaktiveco''' estas la [[eco]] pri elsendo de [[Subatoma partiklo|subatomaj partikloj]] el [[atomkerno]]j. Ĝi estas [[natura fenomeno]], kiu spontanee okazas al kelkaj [[nuklido]]j, nomataj '''radioaktivaj nuklidoj'''. La procezo ĝenerale ŝuldiĝas al la strukturo de la [[atomkerno]], kiu povas havi eksceson de unu el la eroj ([[protono]]j aŭ [[neŭtrono]]j) kiuj ĝin konsistigas. La elsenditaj materialoj estas nomataj [[joniga radiado]], kaj estas ĉefe de tri tipoj: * [[Alfa-radiado]]: nukleoj de [[heliumo]]-4, elsenditaj nur de tre pezaj [[kerno]]j. * [[Beta-radiado]]: elsendado de [[elektrono]]j je granda rapideco. Tio okazas ĝenerale ĉe kernoj kun eksceso de [[neŭtrono]]j, kiam unu el tiuj ĉi konvertiĝas en protonojn. Alia speco de beta-radiado estas la pozitiva beta-radiado, kiu konsistas en la elsendo de [[pozitrono]]j ĉe la transformado de protonoj en neŭtronojn. * [[Gama-radiado]]: elsendo de [[elektromagneta radiado]] ([[fotono]]j), akompanate al la elsendo de partikloj. La rezultanta [[nukleo]] estas malsimila al la origina, kaj siavice povas esti ankaŭ radioaktiva, en kies kazo produktiĝas nova [[radioaktiva ĉeno]]. == Historio de malkovro == [[Dosiero:Pierre and Marie Curie.jpg|eta|altdekstre=0.9|240ra|maldekstre|Pierre kaj Marie Curie en sia laboratorio de Parizo, antaŭ 1907.]] Radioaktiveco estis malkovrita en 1896 fare de la [[Francujo|Franca]] sciencisto [[Henri Becquerel]], dum li estis laboranta ĉe [[fosforesko|fosforeskaj]] materialoj.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=A century of X-rays and radioactivity in medicine : with emphasis on photographic records of the early years|url=https://archive.org/details/centuryofxraysra0000moul|familia nomo=Mould|persona nomo=Richard F.|dato=1995|eldono=Reprint. with minor corr|loko=Bristol|eldoninto=Inst. of Physics Publ.|ISBN=978-0-7503-0224-1|paĝo=[https://archive.org/details/centuryofxraysra0000moul/page/12 12]}}</ref> Tiuj materialoj brilis en malhelo post eksponado al [[lumo]], kaj li suspektis, ke la brilo produktita en [[katodradia tubo]] pere de [[Ikso-radioj]] povus esti asociata kun fosforesko. Li envolvis fotografian platon en nigra papero kaj metis variajn fosforeskajn [[salo (kemio)|salojn]] en ĝin. Ĉiuj rezultoj estis negativaj ĝis li uzis salojn el [[uranio]]. La uranisaloj kreis nigrigon de la plato spite la fakton ke la plato jam estis envovlita en nigra papero. Tiuj radiadoj ricevis la nomon de "radioj de Becquerel". Baldaŭ klariĝis, ke la nigrigo de la plato neniel rilatas al la fosforesko, ĉar la nigrigo estis produktita ankaŭ de ne-fosforeskaj [[salo]]j el uranio kaj eĉ de metala uranio mem. Klariĝis el tiuj eksperimentoj, ke estas formo de nevidebla radiado kiu povas trapasi tra [[papero]] kaj estis okaziginta la fakton ke la plato reagas kvazaŭ ĝi estas eksponita al la lumo. Dekomence, aspektis, kvazaŭ tiu nova radioaktiveco estas simila al la tiam ĵus malkovritaj Ikso-radioj. Plia esplorado fare de Becquerel, [[Ernest Rutherford]], [[Paul Villard]], [[Pierre Curie]], [[Marie Curie]], kaj aliaj montris, ke tiu formo de radioaktiveco estas multe pli komplika. Rutherford estis la unua, kiu konstatis, ke tiuj ĉiuj elementoj radias kongrue kun la sama matematika eksponenciala formulo. Rutherford kaj lia disĉiplo [[Frederick Soddy]] estis la unuaj, kiuj konstatis, ke multaj radiprocezoj rezultis en la transmutacio de unu elemento al alia. Poste, la leĝoj de radioaktiva transigo de Fajans kaj Soddy estis formulitaj por priskribi la produktojn de Alfa kaj [[Beta-radiado]].<ref>Kasimir Fajans, "Radioactive transformations and the periodic system of the elements". ''Berichte der Deutschen Chemischen Gesellschaft'', Nr. 46, 1913, pp. 422–439</ref><ref>Frederick Soddy, "The Radio Elements and the Periodic Law", Chem. News, Nr. 107, 1913, pp. 97–99</ref> La dekomencaj esploristoj malkovris ankaŭ, ke multaj aliaj [[Kemia elemento|kemiaj elementoj]], krom uranio, havas radioaktivajn [[izotopo]]jn. Sistema esplorado por la totala radioaktiveco en uraniaj [[erco]]j gvidis ankaŭ la esploristojn Pierre kaj [[Marie Curie]] por izoligi du novajn elementojn: nome [[polonio]] kaj [[radiumo]]. Escepte pro la radioaktiveco de radiumo, la kemia simileco de radiumo al [[bario]] faris tiujn du elementojn malfacile distingeblaj. La studoj de Marie kaj [[Pierre Curie]] pri radioaktiveco estas grava faktoro en [[scienco]] kaj [[medicino]]. Post ilia esplorado pri la radioj de Becquerel kondukis ilin al la malkovro kaj de la radiumo kaj de la polonio, ili stampis la terminon "radioaktiveco".<ref name=":0">{{Citaĵo el libro|titolo=Radioactivity: Introduction and History|url=https://archive.org/details/radioactivityint0000lann|familia nomo=L'Annunziata|persona nomo=Michael F.|jaro=2007|loko=Amsterdam, Netherlands|eldoninto=Elsevier Science|ISBN=9780080548883|paĝoj=[https://archive.org/details/radioactivityint0000lann/page/2 2]}}</ref> Ilia esplorado pri la penetrantaj radioj en uranio kaj la malkovro de radiumo lanĉis eraon de uzado de radiumo por la traktado de [[kancero]]. Ilia esplorado de radiumo povas esti konsiderita kiel la unua pacema uzado de nuklea energio kaj la startigo de moderna nuklea [[medicino]].<ref name=":0" /> == Dekomencaj sandanĝeroj == {{Ĉefartikolo|Joniga radiado}} [[Dosiero:Crookes tube xray experiment.jpg|eta|altdekstre=1.8|Farante bildon de Ikso-radioj per frua aparato de [[Tubo de Crookes|tuboj de Crookes]] en 1896. La Tubo de Crookes estas videbla centre. La stara homo estas vidanta sian manon per ekrano de fluoroscenco; tiu estis ofta vojo formi la tubon. Oni ne zorgis kontraŭ ekspono al radiado; ties danĝeroj ne estis konataj tiam.]] La danĝeroj de [[Joniga radiado]] pro radioaktiveco kaj Ikso-radioj ne estis tuj agnoskitaj. === Ikso-radioj === La malkovro de Ikso-radioj fare de [[Wilhelm Röntgen]] en 1895 kondukis al disvastigita eksperimentado fare de sciencistoj, fizkistoj kaj inventistoj. Multaj personoj ekrakontis historiojn de bruligo, hararperdo kaj sanmalbonigo en teknikaj ĵurnaloj tiom frue kiom 1896. En februaro de tiu jaro, Profesoro Daniel kaj Dro. Dudley de [[Vanderbilt University]] plenumis eksperimenton pri ikso-radiado sur la kapo de Dudley kiu rezultis en lia hararperdo. Informo de Dro. H.D. Hawks, pri sia suferigaj akraj bruloj en mano kaj brusto dum montro de Ikso-radioj, estis la unua de multaj aliaj postaj informoj en ''Electrical Review''.<ref name="SansareKhanna2011">{{cite journal |last1=Sansare |first1=K. |last2=Khanna |first2=V. |last3=Karjodkar |first3=F. |title=Early victims of X-rays: a tribute and current perception |journal=Dentomaxillofacial Radiology |volume=40 |issue=2 |year=2011 |pages=123–125 |issn=0250-832X |doi=10.1259/dmfr/73488299 |pmc=3520298 |pmid=21239576}}</ref> Ankaŭ aliaj eksperimentistoj, kiel [[Elihu Thomson]] kaj [[Nikola Tesla]], informis pri bruligadoj. Thomson intence eksponis fingron al tubo de Ikso-radioj dum ioma periodo de tempo kaj suferis doloron, ŝveladon kaj brulegon.<ref name="physics.isu.edu">{{Citaĵo el la reto |url=http://www.physics.isu.edu/radinf/50yrs.htm |titolo=Ronald L. Kathern kaj Paul L. Ziemer, The First Fifty Years of Radiation Protection, physics.isu.edu |alirdato=2019-10-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20170912164652/http://www.physics.isu.edu/radinf/50yrs.htm |arkivdato=2017-09-12 }}</ref> Aliaj efikantoj, kiel ultraviola radiado kaj ozono, estis foje kulpigitaj pro la damaĝo,<ref>{{Cite journal |title=Nikola Tesla and the Discovery of X-rays |journal=RadioGraphics |date=July 2008 |volume=28 |issue=4 |pmid=18635636 |pages=1189–92 |doi=10.1148/rg.284075206 |last1=Hrabak |first1=M. |last2=Padovan |first2=R.S. |last3=Kralik |first3=M. |last4=Ozretic |first4=D. |last5=Potocki |first5=K.}}</ref> kaj ankoraŭ multaj kuracistoj plendis, ke tio estas tute ne efiko de la ekspono al Ikso-radioj.<ref name="physics.isu.edu" /> Spite tion, estis kelkaj fruaj sistemaj kontraŭdanĝeraj esploroj, kaj tiom frue kiom ĝis en 1902 [[William Herbert Rollins]] verkis preskaŭ despere ke liaj avertoj pri la danĝeroj de la senzorga uzado de Ikso-radioj ne estis atentitaj, ĉu pere de industrio aŭ fare de siaj kolegoj. Tiame, Rollins estis pruvinta, ke la Ikso-radioj povas mortigi eksperimentajn animalojn, povas okazigi, ke graveda [[numido]] abortu, kaj ke tio povas mortigi abortaĵon.<ref name="taming">{{citation |title=Taming the Rays - A history of Radiation and Protection. |author=Geoff Meggitt |publisher= Lulu.com |year=2008 |isbn=978-1-4092-4667-1}}</ref> Li ankaŭ rimarkis, ke "animaloj varias en la ricevo de ekstera agado de Ikso-radioj" kaj avertis, ke tiuj diferencoj estu konsiderataj kiam pacientoj estas traktataj pere de rimedoj de Ikso-radioj. === Radioaktivaj substancoj === [[Dosiero:Periodic Table Stability & Radioactivity.svg|altdekstre=1.8|maldekstra|eta|Radioaktiveco estas karaktero de elementoj kun granda atoma nombro. Elementoj kun almenaŭ unu stabila [[izotopo]] estas montrataj helblue. Verda koloro montras elementojn kies plej stabila izotopo havas duonan vivon mezuritan en milionoj da jaroj. Flava kaj oranĝa koloroj estas iom post iom malpli stabilaj, kun duonvivoj en miloj aŭ centoj da jaroj, suben ĝis nur unu tago. Ruĝa kaj purpura koloroj montras tre altajn kaj ekstremajn radioaktivajn elementojn kie la plej stabilaj izotopoj montras duonvivojn mezuritajn en la gamo de unu tago kaj multe malplie.]] Tamen, la biologiaj efikoj de radiado pro radioaktivaj substancoj estis malfacile takseblaj. Tio havigis la oportunon por multaj kuracistoj kaj korporacioj merkatigi radioaktivajn substancojn kiel [[patento|patentigitaj]] [[kuracilo]]j. Ekzemploj estas radiuma traktado per [[klistero]], kaj radium-enhavaj akvoj trinkotaj kiel tonikaĵoj. [[Marie Curie]] protestis kontraŭ tiu speco de traktado, avertante, ke la efikoj de radiado sur la [[homa korpo]] ne estis bone komprenataj. Curie poste mortis pro aplazia [[anemio]], plej verŝajne okazinta pro ekspono al joniga radiado. Ĉirkaŭ la 1930-aj jaroj, post nombraj okazoj de osta nekrozo kaj morto de entuziasmuloj de radiuma traktado, radium-enhavaj medicinaj produktoj estis forigitaj el la merkato (radioaktiva [[ĉarlatanismo]]). === Radiprotektado === {{Ĉefartikolo|Radiprotektado}} Nur unu jaron post la malkovro fare de [[Wilhelm Röntgen|Röntgen]] pri la Ikso-radioj, la usona inĝeniero Wolfram Fuchs (1896) havigis tion kio estis probable la unua konsilo por protekto, sed nur en 1925 okazis la unua Internacia Kongreso de Radiologio (IKR) kaj ĝi konsideris la establadon de normigoj por internacia protektado. La efikoj de radiado sur genoj, inklude la efikon de kancera risko, estis agnoskitaj multe pli poste. En 1927, [[Hermann Joseph Muller]] publikigis esplorojn montrantajn genetikajn efikojn kaj, en 1946, li ricevis la [[Nobel-premio pri fiziologio aŭ medicino|Nobel-premion pri fiziologio aŭ medicino]] pro siaj trovitaĵoj. La konsciiĝo de la potenciala danĝero, kiu havas la troan ekspozicion al la jonigaj radiadoj, kondukis la aŭtoritatojn fiksi la reglamentajn normojn por la limoj de dozo. Ĉi tiuj limoj respondas al suplementa risko akceptebla rilate al la natura risko. == Ekzemploj de radioaktivaj nuklidoj == [[Dosiero:HEUraniumC.jpg|250ra|eta|Disko de [[uranio]] iomete radioaktiva.]] * [[Plutonio]] <SUP>239</SUP>Pu kaj <SUP>241</SUP>Pu * [[Uranio]] <SUP>235</SUP>U kaj <SUP>238</SUP>U * [[Kuriumo]] <SUP>242</SUP>Cm kaj <SUP>244</SUP>Cm * [[Americio]] <SUP>241</SUP>Am * [[Torio]] <SUP>234</SUP>Th * [[Radiumo]] <SUP>242</SUP>Cm * [[Cezio]] <SUP>134</SUP>Cs, <SUP>135</SUP>Cs kaj <SUP>137</SUP>Cs * [[Jodo]] <SUP>129</SUP>I, <SUP>131</SUP>I kaj <SUP>133</SUP>I * [[Antimono]] <SUP>125</SUP>Sb * [[Rutenio]] <SUP>106</SUP>Ru * [[Stroncio]] <SUP>90</SUP>Sr * [[Kriptono]] <SUP>85</SUP>Kr kaj <SUP>89</SUP>Kr * [[Seleno]] <SUP>75</SUP>Se * [[Kobalto]] <SUP>60</SUP>Co * [[Kloro]] <SUP>36</SUP>Cl * [[Karbono]] <SUP>14</SUP>C * [[Tritio]] <SUP>3</SUP>H (radiaktiva hidrogeno) == Fizika unuo == [[Dosiero:Paul Nadar - Henri Becquerel.jpg|eta|maldekstre|230ra|[[Antoine Henri Becquerel]], kun [[Nobel-premio pri fiziko]].]] Radioaktiveco estas ankaŭ la nomo de fizika [[unuo]], kiu mezuras la kvanton de radioaktiva materialo. Ĝi estas indikita per la nombro de malintegriĝoj en la unuo de tempo. La [[SI-unuo]] de radioaktiveco estas la [[bekerelo]] (simbolo '''Bq''') kiu estas la [[Sistemo Internacia de Unuoj#Derivitaj unuoj|derivita unuo]] pri radioaktiveco kadre de la [[Sistemo Internacia de Unuoj]]. Ĝi estas difinita kiel la aktiveco de kvanto de radioaktiva materio en kiu unu atoma [[nukleo]] diseriĝas en unu [[sekundo]]. Tial ĝi estas ekvivalenta al [[sekundo|s]]⁻¹. Oni povas ankaŭ uzi la bekerelon por la frekvenco de neperiodaj eventoj; por periodaj eventoj la [[herco]], ankaŭ difinita kiel s⁻¹, estas uzata kiel unuo. Pli malnova unuo de radioaktiveco estis la [[kurio]]. Kurio estas ekvivalenta al 3,70 x 10¹⁰ diseriĝoj en unu sekundo: proksimume la aktiveco de 1 g de radiumo-226 (Ci), difinita kiel 3,7×10¹⁰ bekereloj aŭ 37 GBq. == Radioĥemio == [[Dosiero:Penetración-de-la-radiación.png|eta|dekstre|220ra|La tipoj de radioaktiveco en papero, aluminio kaj plumbo kaj ties niveloj de penetrado.]] [[Radioĥemio]] estas la ĥemio de radioaktivaj materialoj, kie radioaktivaj [[izotopo]]j de elementoj uzatas por studi la ecojn kaj [[kemia reakcio|ĥemiajn reakciojn]] de ne-radioaktivaj izotopoj (ofte en radioĥemio la foresto de radioaktiveco kondukas al substanco priskribata kiel senaga kiam la [[izotopo]]j estas stabilaj). Ofte radioĥemiistoj traktas la uzon de radioaktiveco por studi ordinarajn ĥemiajn reakciojn. ==Tipoj== Radioaktiva kadukiĝo rezultigas redukton de sumigita ripoz-[[maso]], post kiam la liberigita energio (la disrompiĝinta energio) eskapis iel. Kvankam kadukiĝanta energio foje estas difinita kiel rilata al la diferenco inter la maso de la gepatraj nukleidproduktoj kaj la maso de la kadukigproduktoj, tio estas vera nur de ripozmasaj mezuradoj, en kiuj iom da [[energio]] estis forigita de la produktosistemo. Tio veras ĉar la disfala energio devas ĉiam porti mason kun si, kien ajn ĝi aperas laŭ la formulo E = mc2. La kadukiĝa energio estas komence liberigita kiel la energio de elsenditaj [[fotono]]j plus la kineta energio de mas-elsenditaj partikloj (t.e., partikloj kiuj havas ripoz-mason). Se tiuj partikloj venas al termika ekvilibro kun sia medio kaj fotonoj estas absorbitaj, tiam la kadukiĝanta energio estas transformita al termika energio, kiu retenas sian mason. Kadukiĝenergio, do, restas rilata al ia mezuro de la maso de la kaduksistemo, nomita senvaria maso, [[invarianta maso]], ripoza maso aŭ simple maso, kiu ne ŝanĝiĝas dum la kadukiĝo, kvankam la energio de kadukiĝo estas distribuita inter kadukiĝpartikloj. La energio de fotonoj, la kinetika energio de elsenditaj partikloj, kaj, poste, la termika energio de la ĉirkaŭa materio, ĉiuj kontribuas al la invarianta maso de la sistemo. Tiel, kvankam la sumo de la ripozmasoj de la partikloj ne estas konservita en radioaktiva kadukiĝo, la sistema maso kaj sistema invarianta maso (kaj ankaŭ la sistema totalenergio) estas konservitaj dum ajna kadukprocezo. Ĉi tio estas konfirmo de la ekvivalentaj leĝoj de [[Principo de konservado de energio|konservado de energio]] kaj konservado de maso. === Alfa, beta kaj gamma radiado === {{Ĉefartikolo|Beta-radiado|Gama-radiado}} [[File:Alfa beta gamma radiation.svg|maldekstre|thumb|[[Alfa-partiklo]]j povas esti tute haltigitaj per folio el papero, beta-partikloj per aluminia ŝirmado. [[Gama-radiado|Gamoradioj]] povas nur esti reduktitaj per multe pli granda maso, kiel ekzemple tre dika tavolo de [[plumbo]].]] Fruaj esploristoj trovis, ke [[elektra kampo|elektra]] aŭ [[magneta kampo]] povus dividi radioaktivajn elsendojn en tri specojn de radiadoj. La radioj ricevis la nomojn [[Alfa-partiklo|alfa]], beta kaj [[Gama-radiado|gama]], en kreskanta ordo de ilia kapablo penetri materion. Alfa-kadukiĝo estas observita nur en pli pezaj elementoj de atomnumero 52 ([[teluro]]) kaj pli granda, kun la escepto de [[berilio]]-8 (kiu kadukiĝas al du alfa-partikloj). La aliaj du specoj de kadukiĝo estas observataj en ĉiuj elementoj. Plumbo, [[atomnumero]] 82, estas la plej peza elemento kiu havas iujn ajn izotopojn stabilajn (ĝis la limo de mezurado) ĝis radioaktiva disfalo. Radioaktiva disfalo vidiĝas en ĉiuj izotopoj de ĉiuj elementoj de atomnumero 83 ([[bismuto]]) aŭ pli granda. Bismuto-209, tamen, estas nur tre iomete radioaktiva, kun duoniĝo de la tempo pli granda ol la aĝo de la universo; radioizotopoj kun ekstreme longaj duoniĝotempoj estas konsiderataj efike stabilaj por praktikaj celoj. Analizante la naturon de la kadukiĝproduktoj, estis evidente de la direkto de la [[Elektromagnetismo|elektromagnetaj fortoj]] aplikitaj al la radiadoj per eksteraj magnetaj kaj elektraj kampoj ke alfa-partikloj portas pozitivan ŝargon, beta-partikloj portas negativan ŝargon, kaj gamaradioj estis neŭtralaj. De la grandeco de deflankiĝo, estis klare ke alfa-partikloj estis multe pli masivaj ol beta-partikloj. Pasi alfa-partiklojn tra tre maldika vitra fenestro kaj kapti ilin en [[Neonlampo|senŝargiĝtubo]] permesis al esploristoj studi la Energia [[spektro|elsendospektron]] de la kaptitaj partikloj, kaj finfine pruvis, ke alfa-partikloj estas [[heliumo|heliumaj]] kernoj. Aliaj eksperimentoj montris beta-radiadon, rezultiĝantan el kadukiĝo kaj katodradioj, estis altrapidaj [[elektrono]]j. Same, oni trovis, ke gama-radiado kaj Rentgenradioj estas talt-energia [[elektromagneta radiado]]. [[File:Radioactive decay modes.svg|upright=0.9|thumb|Transirdiagramo por kadukiĝreĝimoj de radionukleido, kun neŭtronnumero ''N'' kaj [[atomnumero]] ''Z'' (montrita estas elsendoj de [[Alfa-partiklo|α]], [[elektrono|β^±]], [[protono|p⁺]], kaj [[neŭtrono|n⁰]], EC indikas [[elektronkapto]]n).]] Ankaŭ la rilato inter la tipoj de kadukiĝo komencis esti ekzamenita: ekzemple, gama-kadukiĝo preskaŭ estis trovita asociita kun aliaj specoj de kadukiĝo, kaj okazas proksimume en la sama tempo, aŭ poste. Gama kadukiĝo kiel aparta fenomeno, kun sia propra duoniĝotempo (nun nomita [[Atomkerna izomero#Disfalaj procezoj|izomera transiro]]), estis trovita en natura radioaktiveco kiel rezulto de la gama-kadukiĝo de ekscititaj metastabilaj [[Atomkerna izomero|atomizomeroj]], kiuj estis en victurno kreitaj de aliaj specoj de kadukiĝo. Kvankam alfa, beta, kaj gama radiadoj estis plej ofte trovitaj, aliaj tipoj de elsendado estis poste malkovritaj. Baldaŭ post la eltrovo de la [[pozitrono]] en kosmaradiaj produktoj, estis ekkomprenite ke la sama procezo kiu funkcias en klasika beta-disfalo ankaŭ povas produkti pozitronojn (pozitronelsendo), kune kun [[neŭtrino]]j (klasika beta-disfalo produktas antineŭtrinojn). === Elektronkapto === {{Ĉefartikolo|Elektrona kapto}} En elektronkapto, oni trovis, ke kelkaj proton-riĉaj nukleidoj kaptas siajn proprajn atomelektronojn anstataŭ elsendi pozitronojn, kaj poste, tiuj nukleidoj elsendas nur neŭtrinon kaj gamaradion de la ekscitita nukleo (kaj ofte ankaŭ [[Efiko de Auger|Auger-elektronojn]] kaj karakterizajn [[Ikso-radioj|Ikso-radiojn]], kiel rezulto de la misordigo de elektronoj por plenigi la lokon de la perditaj kaptitaj elektronoj). Tiuj tipoj de kadukiĝo implikas la atomkapton de elektronoj aŭ elsedon de elektronoj aŭ pozitronoj, kaj tiel agas por movi nukleon direkte al la rilatumo de neŭtronoj al protonoj, kiu havas la malplej grandan kvanton da energio por antaŭfiksita tutsumo de [[nukleono]]j. Tio sekve produktas pli stabilan (pli malaltan energion) nukleon. Hipoteza procezo de pozitrona kapto, analoga al elektrona kapto, estas teorie ebla en [[kontraŭmaterio|kontraŭmateriaj atomoj]], sed ne estis observita, ĉar kompleksaj kontraŭmateriaj atomoj preter kontraŭheliumo ne estas eksperimente haveblaj.<ref>{{Cite web |title=Radioactive Decay |url=http://chemed.chem.purdue.edu/genchem/topicreview/bp/ch23/modes.php#fission |access-date=2022-05-05 |website=chemed.chem.purdue.edu}}</ref> Tia kadukiĝo postulus kontraŭmateriajn atomojn almenaŭ same kompleksajn kiel [[berilio]]-7, kiu estas la plej malpeza konata izotopo de normala materio por sperti kadukiĝon per elektrona kapto.<ref>{{Cite web |title=CH103 – Chapter 3: Radioactivity and Nuclear Chemistry – Chemistry |url=https://wou.edu/chemistry/courses/online-chemistry-textbooks/ch103-allied-health-chemistry/ch103-chapter-3-radioactivity/ |access-date=2022-07-05 |language=en-US}}</ref> === Nukle-elsendo === [[Dosiero:Beta-minus Decay.svg|eta|maldekstra|[[Beta radiado]]. [[Neŭtrono]] rezultas en [[protono]], kaj [[elektrono]] estas elsendita. Por ke la totala energio de la sistemo restu same, Pauli kaj [[Enrico Fermi]] postulis, ke ankaŭ [[neŭtrino]] (<math>\bar{\nu}_e</math>) estas elsendata.]] Baldaŭ post la eltrovo de la neŭtrono en 1932, [[Enrico Fermi]] ekkomprenis, ke kelkaj maloftaj beta-kadukaj reagoj tuj donas neŭtronojn kiel kroma kadukiĝ-partiklo, tiel nomita beta-malfrua neŭtrona elsendo. Neŭtronelsendo kutime okazas el nukleoj, kiuj estas en ekscitita stato, kiel ekzemple la ekscitita ¹⁷O* produktita de la beta-disfalo de ¹⁷N. La neŭtrona elsendoprocezo mem estas kontrolita fare de la [[Nuklea forto|atomforto]] kaj tial estas ekstreme rapida, foje referencita kiel "preskaŭ tuja". Elĵeto de izolita protono estis poste observita ĉe kelkaj elementoj. Oni trovis ankaŭ, ke kelkaj pezaj elementoj povas sperti {{N|spontanea fisio}} fariĝante variaj produktoj. Ĉe aparta fenomeno nomita [[pezpartikla disfalo]] estas elĵetita partiklo kunmetita de neŭtronoj kaj protonoj pli peza ol alfa-partiklo (heliumnukleo). === Pli ekzotaj tipoj de radioaktiveco === Aliaj tipoj de radioaktiva disfalo estis trovitaj elsendi antaŭe viditajn partiklojn sed per malsamaj mekanismoj. Ekzemplo estas [[Ena konvertiĝo (atoma fiziko)|interna konvertiĝo]], kiu rezultigas komencan elektron-elsedon, kaj poste ofte pliajn karakterizajn Ikso-radiojn kaj [[Efiko de Auger|Auger-elektronan elsendadon]], kvankam la interna konverta procezo implikas nek beta-n nek gama-kadukiĝon. Neŭtrino ne estas elsendita, kaj neniu el la elektrono(j) kaj fotono(j) elsenditaj originiĝas en la nukleo, kvankam la energio por elsendi ĉiujn ja originas tie. Interna konverta kadukiĝo, kiel izomera transirgama kadukiĝo kaj neŭtronelsendado, implikas la liberigon de energio de ekscitita nukleido, sen la transmutacio de unu elemento en alian. Maloftaj okazaĵoj kiuj implikas kombinaĵon de du beta-kadukiĝ-specaj okazaĵoj okazantaj samtempe estas konataj (vidu malsupre). Ĉiu kadukiĝ-procezo, kiu ne malobservas la konservadon de energio aŭ impetleĝoj (kaj eble aliaj partiklokonservadaj leĝoj) povas okazi, kvankam ne ĉiuj estis detektitaj. Interesa ekzemplo studita finfine, estas ligo de la stato de beta-disfalo de [[renio]]-187. En ĉi tiu procezo, la beta-elektron-kadukiĝo de la gepatronukleido ne estas akompanata per beta-elektronelsendado, ĉar la beta-partiklo estis kaptita en la K-ŝelon de la elsenda atomo. Kontraŭneŭtrino estas elsendita, kiel en ĉiuj negativaj beta-disfaloj. Se energicirkonstancoj estas favoraj, antaŭfiksita radionukleido povas trairi multajn konkurantajn specojn de kadukiĝo, kaj kelkaj atomoj kadukiĝas per unu vojo, dum aliaj kadukiĝas per alia. Ekzemplo estas [[kupro]]-64, kiu havas 29 protonojn, kaj 35 neŭtronojn, kiu kadukiĝas pro duoniĝotempo de 12,7004(13) horoj.<ref name=NUBASE2020 /> Tiu izotopo havas unu neparigitan protonon kaj unu neparigitan neŭtronon, do aŭ la protono aŭ la neŭtrono povas kadukiĝi al la alia partiklo, kiu havas kontraŭan [[Izotopa spino|izospinon]]. Tiu ĉi speciala nukleido (kvankam ne ĉiuj nukleidoj en ĉi tiu situacio) pli verŝajne disfalos per beta plus disfalo (61.52(26)%<ref name=NUBASE2020/>) ol per elektrona kapto (38.48(26)%<ref name=NUBASE2020> Kondev, F. G.; Wang, M.; Huang, W. J.; Naimi, S.; Audi, G. (2021). [https://www-nds.iaea.org/amdc/ame2020/NUBASE2020.pdf "The NUBASE2020 evaluation of nuclear properties" (PDF).] ''Chinese Physics'' C. 45 (3): 030001. doi:10.1088/1674-1137/abddae. </ref>). La ekscititaj energistatoj rezultiĝantaj el tiuj kadukiĝoj kiuj malsukcesas finiĝi en grundenergia stato, ankaŭ produktas pli postan internan konvertiĝon kaj gama-kadukiĝon en preskaŭ 0.5% de la tempo. {{Alfa-PP-SF}} === Kadukĉenoj kaj pluraj manieroj === [[File:Decay_Chain(4n+1,_Neptunium_Series).svg|right|thumb|200ra|La kadukĉeno de [[neptunio]]-237.]] La fil-nukleido de kadukiĝokazaĵo ankaŭ povas esti malstabila (radioaktiva). En ĉi tiu kazo, ĝi ankaŭ kadukiĝos, produktante radiadon. La rezulta dua fil-nukleido ankaŭ povas esti radioaktiva. Tio povas konduki al sekvenco de pluraj kadukiĝokazaĵoj nomitaj kaduk-ĉeno (vidu artikolon por specifaj detaloj de gravaj naturaj [[Disfala vico|kaduk-ĉenoj]]). Poste, stabila nukleido estas produktita. Ĉiuj kadukiĝintaj rezultoj, kiuj estas la rezulto de alfa-kadukiĝo, ankaŭ rezultigos heliumajn atomojn. Kelkaj radionukleidoj povas havi plurajn malsamajn vojojn de kadukiĝo. Ekzemple, 35.94(6)%<ref name="NUBASE2020" /> de [[bismuto]]-212 kadukiĝas, tra alfa-elsendo, al [[taliumo]]-208 dum 64.06(6)%<ref name="NUBASE2020" /> de [[bismuto]]-212 kadukiĝas, tra beta-elsendo, al [[polonio]]-212. Kaj taliumo-208 kaj polonio-212 estas radioaktivaj fil-produktoj de bismuto-212, kaj ambaŭ kadukiĝas rekte al stabila [[plumbo]]-208. ==Ekzistado kaj aplikoj== Laŭ la [[Praeksplodo|teorio de Praeksplodo]], stabilaj izotopoj de la plej malpezaj tri elementoj ([[hidrogeno|H]], He, kaj spuroj de [[Litio|Li]]) estis produktitaj tre baldaŭ post la apero de la universo, en procezo nomita ''Praeksploda nukleosintezo''. Tiuj plej malpezaj stabilaj nukleidoj (inkluzive de [[deŭterio]]) pluvivas ĝis nun, sed ĉiuj radioaktivaj izotopoj de la malpezaj elementoj produktitaj en la Praeksplodo (kiel ekzemple [[tricio]]) delonge kadukiĝis. Izotopoj de elementoj pli pezaj ol [[boro]] ne estis produktitaj en la Praeksplodo, kaj tiuj unuaj kvin elementoj ne havas iujn ajn longvivajn radioizotopojn. Tiel, ĉiuj radioaktivaj nukleoj estas, do, relative junaj kun rilato al la naskiĝo de la universo, formiĝis poste en diversaj aliaj specoj de [[nukleosintezo]] en [[stelo]]j (aparte, [[supernovao]]j), kaj ankaŭ dum daŭrantaj interagoj inter stabilaj izotopoj kaj energiaj partikloj. Ekzemple, [[karbono-14]], radioaktiva nukleido kun duoniĝotempo de nur 5700 (30) jaroj,<ref name="NUBASE2020" /> estas konstante produktita en la supra atmosfero de la Tero pro interagoj inter kosmaj radioj kaj nitrogeno. Nukleidoj kiuj estas produktitaj per radioaktiva disfalo estas nomitaj [[Nuklido aperanta pro radioaktiveco|radiogenaj nukleidoj]], ĉu ili mem estas [[Stabila izotopo|stabilaj]] aŭ ne. Ekzistas stabilaj radiogenaj nukleidoj kiuj estis formitaj de mallongdaŭraj formortintaj radionukleidoj en la frua Sunsistemo.<ref>{{cite book |last=Clayton |first=Donald D. |url=https://archive.org/details/principlesofstel0000clay |title=Principles of Stellar Evolution and Nucleosynthesis |publisher=University of Chicago Press |year=1983 |isbn=978-0-226-10953-4 |edition=2nd |page=[https://archive.org/details/principlesofstel0000clay/page/75 75] |url-access=registration}}</ref><ref>{{cite web |author1=Bolt, B.A. |author2=Packard, R.E. |author3=Price, P.B. |year=2007 |title=John H. Reynolds, Physics: Berkeley |url=http://content.cdlib.org/xtf/view?docId=hb1r29n709&doc.view=content&chunk.id=div00061&toc.depth=1&brand=oac&anchor.id=0 |access-date=2007-10-01 |publisher=The University of California, Berkeley}}</ref> La ekstra ĉeesto de tiuj stabilaj radiogenaj nukleidoj (kiel ekzemple ksenono-129 de formortinta [[jodo]]-129) kontraŭ la fono de praaj [[Stabila izotopo|stabilaj nukleidoj]] povas esti konkludita per diversaj rimedoj. Radioaktiva kadukiĝo estis uzata en la tekniko de radioizotopa etikedado, kiu kutimas spuri la trairejon de kemia substanco tra kompleksa sistemo (kiel ekzemple vivanta [[organismo]]). Provaĵo de la substanco estas sintezita kun alta koncentriĝo de malstabilaj atomoj. La ĉeesto de la substanco en unu aŭ alia parto de la sistemo estas determinita detektante la lokojn de kadukiĝ-okazaĵoj. Sur la kondiĉo ke radioaktiva kadukiĝo estas vere hazarda (prefere ol simple [[Ĥaosoteorio|ĥaosa]]), ĝi estis uzita en aparataraj hazard-nombraj generatoroj. Ĉar la procezo supozeble ne varias signife laŭ mekanismo dum la tempopaso, ĝi ankaŭ estas valora ilo en taksado de la absolutaj aĝoj de difinitaj materialoj. Por geologiaj materialoj, la radioizotopoj kaj kelkaj el siaj kaduk-produktoj iĝas kaptitaj kiam [[roko]] solidiĝas, kaj tiam povas poste esti uzitaj (kondiĉigita de multaj bonkonataj kvalifikoj) por taksi la daton de la solidiĝo. Ĉi tio inkluzivas kontroli la rezultojn de pluraj samtempaj procezoj kaj iliajn produktojn unu kontraŭ la alia, ene de la sama specimeno. Simile, kaj ankaŭ kondiĉigita de kvalifiko, la indico de formado de [[karbono-14]] en diversaj epokoj, povas taksi la daton de formado de organika materio ene de preciza periodo rilata al la duoniĝotempo de la izotopo, ĉar la karbono-14 iĝas kaptita kiam la organika materio kreskas kaj asimilas la novan karbonon-14 de la aero. Poste, la kvanto de karbono-14 en organika materio malpliiĝas laŭ kadukiĝoprocezoj kiuj ankaŭ povas esti sendepende kruckontrolitaj per aliaj rimedoj (kiel ekzemple kontrolado de la karbono-14 en individuaj [[arboringo]]j, ekzemple). == Radioaktiva rubo == [[Dosiero:Nuclear waste flask train at Bristol Temple Meads 02.jpg|eta|Transporto de alte radioaktiva, forbrulinta nuklea bruligaĵo el brita NE Hinkley Point.]] {{Ĉefartikolo|Radioaktiva rubo}} Radioaktiva [[rubo]] estas [[materialo]], kiu havas radioaktivajn ecojn kaj kiu ne havas pluan valoran eluzon. Oni kutime dividas la rubon laŭ sia aktiveco jene: * malaltaktivaj – kutime restaĵoj de malmulte kontaminitaj materialoj * meze aktivaj – pluraj kontaminitaj materialoj kun pli granda enhavo, laŭ speco eblas deponi en supraĵan aŭ profundan deponejon * alte aktivaj – ekzemple forbrulinta nuklea bruligaĵo aŭ restaĵoj post ties alilaborigo Laŭ deveno de la rubo oni eblas dividi ĝin jene: * ''Forbrulinta nuklea bruligaĵo'' – kiu estas deponata post eluzo en nukleja elektrejo kaj poste ĝi estas deponita en ŝirmajn [[kontenero]]jn en subterejo. Fakte ne temas pri absoluta rubo, ĉar eblas ties plua eluzo. * ''Restaĵoj el diagnoziko en sansistemo'' – restinta materialo el [[sansistemo]] uzita dum diagnoziko aŭ dum kuracado de malsanoj – [[radiologio]] ''(ekz.: gama tranĉilo)'' == Institucioj == * [[Instituto por Radiuma Esplorado]] de [[Vieno]] == Gravuloj == * [[Chien-Shiung Wu]] == Vidu ankaŭ == * [[Atombombo]] * [[Atomeksplodo]] * [[Atomkerno]] * [[Izotopo]] * [[Radionuklido]] * [[Kalkulilo Geiger]] * [[Nuklea izomero]] * [[Partikla radiado]] * [[Radiobiologio]] * [[Radiologio]] == Referencoj == {{Referencoj}} * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Radioactive decay |revizio=919237504 }} {{Projektoj|ReVo=radioaktiv|ReVo titolo=Radioaktiv-}} {{Havenda artikolo|Radioaktiveco}} [[Kategorio:Radioaktiveco| ]] [[Kategorio:Marie Curie]] fc25zws530oru0upuirg9wvc2y9d9dm 0 33503 9490130 9443903 2026-10-07T20:35:34Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490130 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Ferrofluid poles.jpg|eta|280ra|[[Ferofluaĵo]], enhavanta etajn magnetajn partiklojn, amasiĝas ĉe la polusoj de potenca [[magneto]]]] [[Dosiero:Lightning3.jpg|eta|280ra|[[Fulmo]]j estas grandaj elektraj fluoj]] [[Dosiero:Camposcargas.PNG|eta|280ra|Elektraj [[kampolinio]]j kreitaj de du [[ŝargo]]j]] '''Elektromagnetismo''' estas tiu parto de [[fiziko]], kiu okupiĝas pri la [[elektra kampo|elektra]] kaj [[magneta kampo|magneta]] [[kampo]]j kaj ĝiaj efikoj al ŝargaj partikloj. La [[lorenca forto]] estas la [[elektromagneta forto]], kiu interagas inter du [[elektra ŝargo|elektraj ŝargaj]] [[partiklo]]j. La ĝeneralaj ekvacioj, kiuj regas elektromagnetismon estas la [[ekvacioj de Maxwell]], en kiuj aperas la [[lumrapido]] en [[libera spaco|vakuo]]: :::<math> c_0=2,99792458 \times 10^8 \, [m/s] \ .</math> == Historio == Kun elektromagnetaj fenomenoj oni ekkonatiĝis jam dum la [[pratempo]], per observado de fulmoj. La historio de la teorio de elektromagnetismo havas longan historion, de pratempo ĝis la nuna tago. Ekde la [[antikva epoko]], la tuta mondo eksciis pri [[elektromagneta ondo|elektromagnetaj ondoj]]. En la ĉina antikva epoko ĉirkaŭ la jaro [[-400|400]] antaŭ nia epoko, la majstroj de la valo de la diablo en la libro "La libro de magnetismo", (鬼谷 子) skribas: ''La [[magneto]] altiras la [[fero]]n aŭ fero venas al ĝi.'' <ref>Li Ŝu-hua, “Origine de la Boussole 11. Aimant et Boussole,” ("Origino de la kompaso"), ĵurnalo ''Isis'', volumo 45, n-ro 2. (julio 1954), p. 175. ({{fr}})</ref> Kaj ĉirkaŭ la jaro [[1200]], ĉinaj navigistoj uzis la elektromagnetan fenomenon per [[kompaso]].<ref>Ekz. en la verko ''Pingzhou Ke Tan'' ("ĉetablaj interparoloj de ''Pingzhou''") de Zhu Yu en la jaro [[1117]] skribitas: "La navigisto konas geografion, observas la stelojn nokte, kaj la sunon tage; kiam malhelas kaj nubas, li rigardas la kompason."</ref> === Verkoj de William Gilbert kaj Benjamin Franklin === '''[[William Gilbert]]''', en la jaro [[1600]], en sia verko ''De Magnete, Magneticisque Corporibus, et de Magno Magnete Tellure'' (Pri magnetoj, magnetaj korpoj kaj [[tera magneta kampo]])<ref>Vidu [[:en:De Magnete|"De Magnete"]] kaj memorfeston pri la 400-a datreveno de tiu verko far David J. Sterna[http://www.phy6.org/earthmag/demagint.htm "400 Years of "De Magnete": Commemorating the 400th anniversary of "De Magnete" by William Gilbert of Colchester,"] Granda magneto, la Tero.({{en}})</ref> evidentigis la malsimilecojn inter la [[elektra kampo|elektra]] kaj la [[magneta kampo]]. La influo de tiu eseo longe malrapidigis progreson en la esplorado de elektromagnetismo. Gilbert simple rimarkis, ke elektraj proprecoj ŝajnas foriĝi ju pli la temperaturo grandiĝas, kvankam magnetaj proprecoj ne malaperas tiel. En la sama verko Gilbert supozis, ke [[Tero]] mem ja estas granda magneto, kio ebligas [[kompaso]]jn ĉiam indiki la [[nordo|nordan direkton]]. Gilbert estis la unua, kiu uzis la [[greka lingvo|grekan]] [[vorto]]n ''ήλεκτρον'' (''elektron''), indikanta materialo kun elektrostatikaj proprecoj, por priparoli elektron.<ref>La termino "[[elektro]]" kaj lia greka origino [[elektrono]] estas priskribitaj en paĝoj 31-33 ''"Notes on the ''De Magnete'' of D. William Gilbert,"'' (Notoj pri ''De Magnete'') skribitaj de Silvano P. Thompson kaj aliaj, [[Londono]] je [[1901]], kaj en ''"On the Magnet by William Gilbert,"'' verkita de Derek J. Price (Novi Eboraci: Basic Books, [[1958]]) denove produktita ({{en}}).</ref> '''[[Benjamin Franklin]]''' ĉirkaŭ la jaro [[1750]] esploradis [[elektrostatiko]]n. Multaj tiamaj fizikistoj ekkonatiĝis kaj interesiĝis pri elektro, danke al liaj eksperimentoj pri fulmoj kaj iliaj proprecoj.<ref>"Eksperimentoj kaj Observoj pri Elektro farita ĉe [[Filadelfio]] en [[Usono]], de Benjamin Franklin, LLD kaj FRS", F. Newbery Londono, M.DCC.LXXIV "vidu ankaŭ memuaron [http://www.physicstoday.org/vol-59/iss-1/p42.html "400 jaroj de Benjamin Franklin kaj fulmoŝirmilo"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060110052254/http://www.physicstoday.org/vol-59/iss-1/p42.html |date=2006-01-10 }} skribitan de E . Philip Krider.</ref> Franklin publikigis hipotezon, laŭ kiu elektrajn proprecojn kaŭzis iu elektra likvaĵo per sia abundo aŭ malabundo en materialoj. Kvankam malĝusta, lia teorio komencis la ĝisnunan kutimon uzi la simbolojn ''+'' kaj ''-'' por priskribi elektrajn ŝarĝojn.<ref>''Hence have arisen some new terms among us: we say B,(and bodies like circumstanced) is electrified positively; A, negatively. Or rather, B. is electrified plus; A, minus.'' (Sekve ŝprucis novaj terminoj inter ni, ni diros B (kaj korpoj ŝajnantaj) estas elektrizita'' pozitive''; A'' negative.'' Aŭ prefereble B estas elektrizita ''plus''; A, ''minus''. En unu el aliaj leteroj de Benjamin Franklin senditaj al Petro Collinson: letero 2 de Benjamin Franklin, Esq.; Filadelfio al Peter Collinson, Esq.; F. R. S. [[Londono]], [[1747]].''</ref> === Verkoj de Charles-Augustin de Coulomb kaj Carl Friedrich Gauss === [[Dosiero:Coulomb.jpg|eta|180ra|maldekstra|[[Kulombo]].]] [[Dosiero:Carl Friedrich Gauss.jpg|eta|180ra|maldekstra|[[Gaŭso]].]] En la jaro [[1785]], '''[[Charles-Augustin de Coulomb]]''' verkis tri [[memuaro]]jn pri elektro kaj [[magnetismo]],<ref> C.-A. Kulombo, "Unua Memuaro pri Elektro kaj Magnetismo," Historio de la [[Akademio de Sciencoj de Francio|Reĝa Akademio de Sciencoj]], 569-577, 1785 "Dua Memuaro pri Elektro kaj Magnetismo," Historio de la Reĝa Akademio de Sciencoj, 578-611, 1785 "Tria Memuaro pri Elektro kaj Magnetismo," Historio de la Reĝa Akademio de Sciencoj, 612-638, 1785. Vidu ankoraŭ [http://cnum.cnam.fr/CGI/redir.cgi?8CA121-1 "Kolekto da artikoloj rilataj al fiziko,...volumo I, Memuaroj de Kulombo"] p. 146, kie Kulombo konkludis: ''Que l'action, soit répulsive, soit attractive de deux globes électrisés et, par conséquent, de deux molécules électriques, est en raison composée des densités du fluide électrique des deux molécules électrisées et inverse du carré des distances'' (Ke ago , aŭ forpuŝa, aŭ altira de du elektrizita globoj kaj, sekve, de du elektraj molekuloj, estas proporcia al la densecoj de la elektra fluidaĵo en la elektrizitaj molekuloj kaj inverse proporcia al la kvadrato de la distanco). ({{fr}}) </ref> en kiu li raportis, ke la forto inter du [[elektra ŝargo|elektraj ŝargoj]] estas simila al la [[gravito]], kaj ke la forto estas inverse proporcia al la kvadrato de la rekta distanco inter la partikloj, la ŝargo de ili estas proporcia al iliaj densecoj de elektra fluidaĵo. La vektora formulado de la [[kulomba leĝo]] laŭ la [[internacia sistemo de unuoj]] estas: :::<math>\vec \mathbf{F}_{12} = q_1 \vec \mathbf{E}_{2} = \frac {1} {4 \pi \epsilon_0} {q_1 q_2 \over r^2} \, \mathbf{\hat{r}}_{21} \ ,</math> kie :<math>\vec \mathbf F_{12}</math> estas la elektra forto inter la partiklo 1 kaj la partiklo 2, :<math> \vec \mathbf E_{2}</math> estas la [[elektra kampo]] de la partiklo 2, en la loko de la partiklo 1, :''q''₁ et ''q''₂ estas la respektivaj elektraj ŝargoj de la partikloj 1 et 2, :<math> r =|\vec \mathbf r_1 - \vec \mathbf r_2| </math> estas la distanco inter la partikloj 1 kaj 2, t.e. :<math> \mathbf{\hat{r}}_{21} \ \stackrel{\mathrm{def}}{=}\ \frac{\vec \mathbf{r}_1 - \vec \mathbf{r}_2}{\vert \vec \mathbf{r}_1 - \vec \mathbf{r}_2\vert} </math> estas vektoro indikanta la direkton de la forto suferita de partiklo 1 fare de partiklo 2, kaj :<math> \frac {1}{4 \pi \epsilon_o} = 8.988 \times 10^{9} \, [\frac{N m^2}{C^2}]</math> estas elektra konstanto, foje nomata ''kulomba konstanto''. '''[[Carl Friedrich Gauss|Johann Carl Friedrich Gauss]]''', [[matematikisto]] kaj [[sciencisto]], en la jaro [[1813]], formulis la [[teoremo]]n pri la inversa kvadrata leĝo de kampoj,<ref> [[Carl Friedrich Gauss]], "Teorio de altiro de homogenaj sferaj korpoj, je marto 1813, en ''Werke'', volumo 5, paĝoj 3-24 en [http://dz1.gdz-cms.de/index.php?id=toc&no_cache=1&IDDOC=38910 Universitätsbibliothek Göttingen - Digitalisierungszentrum] ({{de}}) </ref> kaj deduktis sian [[gaŭsa leĝo|gaŭsan leĝon]], kiu poste konsideriĝis kiel aparta kazo de la nuna nomita [[teoremo de Stokes]].<ref>La "teoremo de Stokes" estis fakte trovita de [[William Thomson]]; vidu ankaŭ paĝojn [[:en:Stokes' theorem]] kaj [[Teoremo de Stokes]]. </ref> Aplikante la [[Gaŭsa leĝo|gaŭsan leĝon]] oni deduktas la [[kulomba leĝo|kulomban leĝon]], kaj per la [[diverĝenca teoremo]] (foje ankaŭ nomita ''gaŭsa teoremo'') oni obtenas la gaŭsan elektrostatikan formulon sub la diferenciala formo de hodiaŭ: :::<math>\nabla \cdot \vec \mathbf{E} = \rho/\epsilon_o \, ,</math> kie <math> \nabla \cdot </math> estas la [[diverĝenco]], <math> \rho </math> estas la loka denso de [[elektra ŝargo]] ĉirkaŭ la konsiderita punkto, se estas pluraj elektre ŝargitaj partikloj en iu volumeno, sekve ke <math>\vec \mathbf E </math> estas la rezulta elektra kampo kreita de tiuj partikloj. === Verkoj de Hans Christian Ørsted, Jean-Baptiste Biot, Félix Savart, André-Marie Ampère === [[Dosiero:Jean baptiste biot.jpg|eta|200ra|[[Jean-Baptiste Biot]].]] [[Dosiero:Ampere1.jpg|eta|200ra|[[André-Marie Ampère]].]] Ĉirkaŭ la jaro [[1820]], '''[[Hans Christian Ørsted]]''', '''[[Jean-Baptiste Biot]]''', '''[[Félix Savart]]''' kaj '''[[André-Marie Ampère]]''', pri la magneta forto sur elektraj dratoj en kiuj fluas [[elektra kurento|elektraj kurentoj]], faris similan leĝon je la kulomba leĝo.<ref>Malgraŭ ke Biot, Savart kaj Ampèrej ĉiuj partoprenis en tiu formo de la leĝo, la formulo nur al la leĝo pri la magneta formulaĵo estis nomita laŭ nur la nomoj de Biot kaj Savart; [http://www.ampere.cnrs.fr/oeuvresimp.php?lang=fr ''Oeuvres imprimées d'Ampère'' (Presitaj verkoj de Ampère ,André-Marie Ampère), @.ampère et l'histoire de l'électricité] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070517220448/http://www.ampere.cnrs.fr/oeuvresimp.php?lang=fr |date=2007-05-17 }} ({{fr}}); kaj L. Pearce Williams, "Ampère, André-Marie", ''Dictionary of Scientific Biography'' 1:139-147 (Novi Eboraci: [[Charles Scribner's Sons]], 1970) ({{en}}); kaj la angla paĝo [[:en:André-Marie Ampère]].</ref> Tiu leĝo koncernas la forton sur la drata 1 travojita de kurento 1 fare de [[magneta indukdenso|fluksdenso]] kreita de kurento 2 en la drato 2, kaj estas esprimita laŭ la [[internacia sistemo de unuoj]] sub la jena vektora diferenciala formo: :::<math> d\vec \mathbf F_{12} = I_1 d\vec \mathbf L_1 \times \vec \mathbf B_2 = I_1 d\vec \mathbf L_1 \times \frac{\mu_0}{4\pi} \frac{I_2 d\vec \mathbf L_2 \times \mathbf{\hat r_{21}}}{r^2} \, , </math> kie :<math> d \vec \mathbf L_{1} = \hat I_1 dL_1 </math> estas la diferenciala vektoro proporcia al la longo de dratosegmento <math> dL_1 </math> kaj la amplitudo de kurento 1 <math>\hat I_1</math> laŭ la direkto de ĉi-lasta, :<math> \vec \mathbf B_{2}</math> estas la [[magneta indukdenso]] en la loko de segmento 1 kreita de elektra kurento en segmento 2, :<math>I_1</math> et <math>I_2</math> estas la elektraj kurentoj en la du segmentoj de dratoj, :<math> r =|\vec \mathbf r_1 - \vec \mathbf r_2| </math> estas la distanco inter la du segmentoj 1 et 2, :<math> \mathbf{\hat{r}}_{21} \ \stackrel{\mathrm{def}}{=}\ \frac{\vec \mathbf{r}_1 - \vec \mathbf{r}_2}{\vert \vec \mathbf{r}_1 - \vec \mathbf{r}_2\vert} </math> estas la direkto de segmento 2 al segmento 1, :<math> \times </math> estas la [[vektora produto]], kaj :<math> \frac {\mu_0}{4 \pi} = 10^{-7} \, [\frac {N}{A^2}]</math>, kie <math>\mu_0</math> estas la [[magneta konstanto]]. Ĉirkaŭ la jaro [[1850]], [[George Gabriel Stokes]] kaj [[William Thomson]] ellaboris la [[teoremo de Stokes|teoremon de Stokes]],<ref>Vidu referencon [9] supre.</ref> kiu ebligas transformi la [[leĝo de Biot-Savart|leĝon de Biot-Savart]] sub la diferenciala nuna formo (foje nomita [[leĝo de Ampère]])<ref> Ĉi tiu ekvacio estas ekvivalenta al la leĝo de Biot-Savart kaj nomiĝas ''leĝo de Ampère''. Kiel la leĝo de Biot-Savart, ĝi validas nur pri statikaj kondiĉoj; poste, [[James Clerk Maxwell]] korektis ĝin por la kazo de ŝanĝiĝantaj kurentoj, (vidu sube).</ref>: :::<math>\nabla \times \vec \mathbf B = \mu_o \vec \mathbf J \, ,</math> kie <math>\nabla \times</math> estas la [[kirlo (matematiko)|kirlo]], <math>\vec \mathbf J</math> estas la [[kurenta denseco]] pro la dratoj kaj <math>\vec \mathbf B</math> estas la [[magneta indukdenso]] kreita de la kurentoj en la dratoj. === Verkoj de Michael Faraday === [[Dosiero:M Faraday Th Phillips oil 1842.jpg|eta|200ra|maldekstra|[[Farado]].]] [[Dosiero:M Faraday Lab H Moore.jpg|eta|200ra|Michael Faraday en lia laboratorio.]] Kvankam la leĝoj de Coulomb kaj Biot-Savart priskribas la elektran kaj magnetan kampojn, la nocio de kampo mem estas originale koncepto de '''[[Michael Faraday]]''', profesoro de kemio ĉe la ''Reĝa Instituto de Britio'' en [[1813]]. Li instruis kaj eksperimentis pri elektromagnetismo kaj kemio ĝis la jaro [[1860]].<ref>Biografio de Michael Faraday skribita de L. Pearce Williams ''Michael Faraday: A Biography'' (Da Capo Press, 1987, ISBN 0-306-80299-6) ({{en}}).</ref> Antaŭ li, la agadoj de la [[gravito]] laŭ la distanco estis supozataj similaj je la elektra kaj magneta fortoj, sed Faraday koncipis teorion, laŭ kiu pri tiaj fortoj la faktoro tempo devu esti konsiderata por komplete priskribi la fenomenojn. Sur tiuj studterenoj, Faraday inventis la koncepton de linioj, kaj tiam montrigis la liniojn de magnetaj kampoj, kiuj provizis la fontoj de la [[ampera cirkvita leĝo]], fare de cirklaj linioj ĉirkaŭ drato travojita de kurento.<ref>Fakte, Faraday diris, ke li pensis pri la magnetaj kampoliniojn, en sia verko, "Pri la naturo de la linioj de fortoj", (({{en}}): [http://books.google.com/books?id=Q7sKAAAAIAAJ&pg=PA407&lpg=PA407&dq=on+the+physical+character+of+the+lines+of+force&source=web&ots=bk7DipWnwe&sig=mnAX-svCMRD3UKrYnx_XsWdĥpg#PPA414,M1|"On the physical character of the lines of force"]), [[1852]]: "I cannot conceive curved lines of force without the conditions of ''a physical existence'' in that intermediate space" (Mi ne povas koncepti kurban linion de forto sen kondiĉoj de "fizika esto" en tiu interspaco).</ref> Aplikante la gaŭsan teoremon al fontoj de magnetaj kampoj, li obtenis la ''gaŭsan leĝon pri magnetismo'':<ref>Vidu noton[8] supran.</ref> :::<math>\nabla \cdot \vec \mathbf{B} = 0</math> Faraday ankaŭ produktis unu kampoteorion enkorpigantan ĉiujn kampojn, por ke ĝi estu universala. Por fortigi ĉi tiun hipotezon, necesis respondi al la demando, kiel transformi la gravitajn, elektrajn kaj magnetajn kampojn en energion. Fine, Faraday malkovris kiel transformi magnetan forton al elektra forto. Anstataŭante la magnetan kampon per elektra, Faraday kreis duan leĝon (poste nomita ''[[Leĝo de Lenz-Faraday|leĝo de Maxwell-Faraday]]''), sub la vektora diferenciala formo, esprimita laŭ la [[internacia sistemo de unuoj]]: :::<math>\nabla \times \vec \mathbf{E} = -\frac{\partial\vec \mathbf{B}} {\partial t} \, ,</math> kie <math> \mathbf E </math> estas parto de la elektra kampo kreita de ŝanĝiĝanta magneta kampo.<ref>En komentario de laboratorio, Faraday priskribis en aŭgusto [[1831]] eksperimenton pri indukto de sparko inter du izolitaj cirkvitoj : "Have had an iron ring made (soft iron), iron round and 7/8 inches thick and ring 6 inches in external diameter. Wound many coils of copper wire round one half, the coils being separated by twine and calico. . . . Will call this side of the ring A . . . on the other side but separated by an interval was wound wire in two pieces together amounting to about 60 feet in length, the direction being as with the former coils; this side call B . . . continued the contact of A side [primary] with battery but broke and closed alternately contact of B side [secondary] with flat helix. No effect at such times on the needle [of a galvanometer connected to B side]—depends on the change at battery side. Hence is no permanent or peculiar state of wire from B but effect due to a wave of electricity caused at moments of breaking and completing contact at A side. Tried to perceive a spark with charcoal at flat helix junction B side but could find none. Wave apparently very short and sudden."(Tiu paragrafo estis prenita el la fonto [13] supre, p. 182.) </ref> Tiu ĉi principo estas bazo de la tuta elektromagnetismo kaj de elektraj motoroj. === Verkoj de James Clerk Maxwell kaj Heinrich Rudolf Hertz === [[Dosiero:James-clerk-maxwell 1.jpg|eta|175ra|maldekstra|[[Maksvelo]].]] '''[[James Clerk Maxwell]]''', kiu aparte admiris Michael Faraday,<ref>En [[1857]], Faraday skribis al Makxwell, ke li estis la unua homo, pri kiu la ideo de korpoj agantaj foren estis asertita, kiel principo tute kredebla: ''you are the first person in whom the idea of bodies acting at a distance by throwing the surrounding medium into a state of constraint has arisen, as a principle to be actually believed in . . . nothing is clearer than your description of all sources of force keeping up a state of energy in all that surrounds them.''</ref> ellaboris diversajn elektromagnetajn kampajn ekvaciojn en sistemo de raciaj ekvacioj poste nomitaj [[ekvacioj de Maxwell]].<ref>J. C. Maxwell, ''A Dynamical Theory Of The Electromagnetic Field'' (Dinamika teorio de elektromagneta kampo), [[1865]], [http://www.zpenergy.com/downloads/Maxwell_1864_1.pdf Pars 1], [http://www.zpenergy.com/downloads/Maxwell_1864_2.pdf Pars 2], [http://www.zpenergy.com/downloads/Maxwell_1864_3.pdf Pars 3], [http://www.zpenergy.com/downloads/Maxwell_1864_4.pdf Pars 4], [http://www.zpenergy.com/downloads/Maxwell_1864_5.pdf Pars 5], [http://www.zpenergy.com/downloads/Maxwell_1864_6.pdf Pars 6]; Vidu ankaŭ la modernan analizon de [http://www.zpenergy.com/modules.php?name=Downloads&d_op=getit&lid=60 Andre Waser, ''On the Notation of Maxwell's Field Equations'' (Pri la notacio de ekvacioj de Maxwell), [[2000]]], kaj anglajn paĝojn [http://www.victorianweb.org/science/maxwell/maxwell1.html Victorian Web: James Clerk Maxwell] kaj [[:en:James Clerk Maxwell]].</ref> Kiel Faraday, Maxwell proponis korektadon al la leĝo de Ampère, kaj klarigis ke ŝanĝanta magneta kampo kreas elektran kampon. La vektora diferenciala formo de la leĝo de Ampère, esprimita laŭ la [[internacia sistemo de unuoj]], tiele korektita de Maxwell estas: :::<math>\nabla \times \vec\mathbf{B} = \mu_0 \varepsilon_0 \frac{\partial \vec \mathbf{E}} {\partial t} +\mu_0 \vec \mathbf{J} \, .</math> Ekde la jaro [[1861]], Maxwell disvolvis tiun korekton al aliajn ekvaciojn en la kunteksto de [[elektromagneta ondo|elektromagnetaj ondoj]].<ref>Vidu paĝon 22 en part III skribita en la jaro [[1861]] '[http://vacuum-physics.com/Maxwell/maxwell_oplf.pdf J. C. Maxwell, ''On Physical Lines of Force'' (Pri fizikaj linioj de forto),The London, Edinburg kaj Dublin Philosophical Magazine kaj Journal of Science, Ser. 4, marto, aprilo, kaj majo 1861]. ({{en}})</ref> El la ekvacioj de Maxwell intervenas la lumrapido en vakuo kaj rezultas diversaj ecoj de lumaj ondoj, Maxwell supozis la elektromagnetajn ondojn mem esti [[lumo]]. Per sia verko de [[1865]] ''A Dynamical Theory of Electromagnetic Field'' (Dinamika teorio pri [[elektromagneta kampo]]), en kiu liaj ekvacioj traktis la interrilatojn de elektra kaj magneta kampoj fare de iliaj evoluoj laŭ la tempo, li iniciatis novan branĉon de elektromagnetismo la [[klasika elektromagnetismo|klasika elektrodinamiko]].<ref name="ADTEF">{{Cito |Aŭtoro=James Clerk Maxwell|Titolo=A dynamical theory of the electromagnetic field (Dinamika teorio pri [[elektromagneta kampo]]) |URL=http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/19/A_Dynamical_Theory_of_the_Electromagnetic_Field.pdf |Formato=PDF |Gazeto=Philosophical Transactions of the Royal Society of London |Volumo=155 |Paĝoj=p. 459–512 |Jaro=1865 |Lingvo=angle|COI=1865RSPT..155..459C |DOI=10.1098/rstl.1865.0008}} (Tiu artikolo kunigita, la 8-an de decembro 1864, de prezento de Maxwell al la [[Reĝa Societo de Londono]]).</ref> Fine de jaro [[1887]], [[Heinrich Rudolf Hertz]] per genia elektromagneta eksperimento konfirmis la naturon de lumo.<ref>[http://historical.library.cornell.edu/cgi-bin/cul.cdl/docviewer?did=cdl334&view=50&frames=0&seq=5 ''Electric waves: being researches on the propagation of electric action with finite velocity through space'' (Elektraj ondoj: esploroj pri propagado de elektra agado per finia rapido tra spaco)] de Heinrich Rudolf Hertz; obtenebla ankaŭ per [http://www.amazon.com/dp/1429740361/ Cornell University Library Digital Collections].</ref> === Verkoj de Joseph John Thomson kaj Hendrik Antoon Lorentz === [[Dosiero:Hendrik Antoon Lorentz.jpg|eta|200ra|[[Hendrik Lorentz]].]] Malgraŭ ke la fulmoj kaj la fluoj estis antaŭe studitaj, la naturo de kelkaj el ili restis en dubo. Ĉu la elektra fluo originas de partikloj aŭ de fluido el la [[lumporta etero|etero]]? Per eksperimentoj pri katodaj radioj en malplenigitaj boteloj '''[[Joseph John Thomson]]''' klarigis en [[1897]], ke la eroj formintaj la katodajn radiojn kaj [[elektro]]n estis partikloj kun la plej malgrandaj masoj kaj negativaj ŝargoj, kiuj nomiĝas [[elektrono]]j,<ref>Vidu [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1906/thomson-bio.html la lekcion pri [[Nobel-premio pri fiziko|Nobel-premiito]] Joseph Thomson], kie estas priskribita lia identigo de ekzistanta elektrono.({{en}})</ref> la nomo proponita de George Johnstone Stoney en la jaro [[1881]] por la malgranda kvanto da elektra ŝargo.<ref>G. Stoney, ''On The Physical Units of Nature'' (Pri fizikaj unoj de naturo), Phil.Mag. 11, 381-391, [[1881]]. ({{en}})</ref>Tiun malkovron konfirmis Joseph J. Thomson, kaj la elektran ŝargon de elektrono zorgeme mezuris kaj determinis [[Robert Andrews Millikan]] en [[1909]]:<ref>Vidu [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1923/millikan-bio.html la lekcion pri la Nobel-premiito Robert A. Millikan], kiu indikas ke Millikan determinis precize la ŝargon de elektrono. ({{en}})</ref> :::<math>q_{elektrono} = -e = -1.6 \times 10 ^{-19} C \, .</math>. Antaŭe, ĉiuj leĝoj de la fiziko estis interpretitaj el la perspektivo de fortoj inter materiaj korpoj aŭ inter ili kaj la [[lumporta etero|etero]], sed en la jaroj [[1890]] - [[1905]] la leĝoj de la fiziko interpretiĝis laŭ la perspektivo de fortoj inter partikloj ''sub[[atomo|atomaj]]'' aŭ ''[[elementa partiklo|elementaj]]'' kiel la elektronoj, kiuj konsistigas la konkretan materion. Dum tiuj jaroj, '''[[Hendrik Antoon Lorentz]]''' faris hipotezon, laŭ kiu la elektra fluo konsistas el movaj elektraj ŝargoj, kaj starigis la [[lorenca forto|lorencan leĝon]] pri la elektromagneta forto inter elementaj partikloj. <ref> Vidu [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1902/lorentz-bio.html la lekcion pri la Nobel-premiito Hendrik Lorentz]. ({{en}})</ref> Formulata en unuoj de la [[Internacia sistemo de unuoj]] lia leĝo skribiĝas: :::<math>\vec \mathbf{F} = q (\vec \mathbf{E} + \vec \mathbf{v} \times \vec \mathbf{B}) \, ,</math> kiei <math>\vec \mathbf v</math> estas la [[rapido]] (relative al la senmova etero) de elementaj partikloj kun ŝargo ''q''. De tiu formulo oni povas dedukti la [[Lorenca forto#Laplaca forto|laplacan forton]]. Lia elektronika teorio klarigis multajn ecojn de materio, eĉ pri [[relativeco]], e.g. ''longo-kuntiriĝon de [[George FitzGerald|FitzGerald]]-[[Hendrik Antoon Lorentz|Lorentz]]''. <ref> George F. FitzGerald, "La vento kaj la tera atmosfero," ''Science'' 13, 390, [[1889]], Henrik A. Lorentz [http://www.historyofscience.nl/search/detail.cfm? pubid = 615 & view = image & startrow = 1 "Elektromagnetaj fenomenoj en sistemo moviĝanta kun ajna rapido malpli granda ol tiu de lumo"], 6, 1903-1904, p. 809-831, [[1904]]. ({{en}})</ref> === Teorio de la relativeco, fotoelektra efiko kaj verkoj de Albert Einstein === [[Dosiero:Einstein1921 by F Schmutzer 2.jpg|eta|[[Ejnŝtejno]].]] [[Hendrik Lorentz]] en sia elektromagneta teorio, supozis ekzistantan sistemon de koordinatoj fiksitan al senmova etero; dum la jaro [[1903]] li trovis siajn [[lorenca transformo|lorencajn transformojn]] aplikatajn al [[koordinatsistemo]]j, kaj asertis ke la rezultantaj magnetaj kaj elektraj kampoj el la ekvacioj de Maxwell estas samaj en transformitaj aŭ ne transformitaj koordinatsistemoj.<ref>Vidu la notojn malsuprajn.</ref> Li sekvis la hipotezon de [[Augustin Jean Fresnel]] pri ekzisto de senmova etero, kiu libere penetras en la korpojn. Tiu supozo formis la bazon de ĝenerala teorio de elektraj kaj optikaj fenomenoj pri movaj korpoj. Sed laŭ tiu etero, la lumrapido devu ŝanĝi rilate al aliaj moviĝantaj koordinatsistemoj, kio kontraŭdiras la ekvaciojn de Maxwell, per kiu lumrapido estas konstanta. Fine, en 1[[905]], '''[[Albert Einstein]]''' trovis, ke nur du [[aksiomo]]j estas necesaj kaj sufiĉaj por derivi la lorencajn transformojn:<ref>[http://www.fourmilab.ch/etexts/einstein/specrel/www/ A. Einstein, ''Zur Elektrodynamik bewegter Körper'' (Pri elektrodinamiko de movaj korpoj), Annalen der Physik 17, p. 891-921, [[1905]].] ({{de}})</ref> la principo de relativeco originale formulita de [[Galileo Galilei]]<ref>Galileo Galilei, ''Discorsi e dimostrazioni matematiche intorno a due nuove scienze attenenti alla meccanica'' (Paroladoj kaj matematikaj demonstroj de du novaj sciencoj pri mekaniko), Nederlando, [[1638]]; vidu ankaŭ la anglan paĝon [[:en:Galileo's Ship.]]</ref> kaj la konstanteco de la lumrapido, konata ekde la jaro [[1887]] de [[Albert Abraham Michelson]] kaj Edward Williams Morley en ĉiuj inerciaj koordinatsistemoj.<ref>[http://www.aip.org/history/gap/PDF/michelson.pdf {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150715063415/https://www.aip.org/history/gap/PDF/michelson.pdf |date=2015-07-15 }} A. A. Michelson and E.W. Morley, Philos. Mag. S.5, 24 (151), 449-463, [[1887]]].</ref> Fine, Einstein starigis la teorion de la [[speciala relativeco]], demonstrante la [[transformo de Lorentz|transformojn de Lorentz]] el la bazo de ekvacioj de Maxwell kaj indikante, ke necesis diversaj amendoj de la [[klasika mekaniko|neŭtona mekaniko]].<ref> [http://www.fourmilab.ch/etexts/einstein/E_mc2/www/ A. Einstein, ''Ist die Trägheit eines Körpers von seinem Energiegehalt abhängig?'' (Ĉu la maso de korpoj dependas de ilia energio?), Annalen der Physik 18, 639-641, [[1905]]]; kaj vidu [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/einstein-bio.html la lekcion pri la Nobel-premiito Albert Einstein, ''Fundamental Ideas and Problems of the Theory of Relativity'' (Fundamentaj ideoj kaj problemoj de la [[teorio de la relativeco]]).]</ref> El tiu ĉi perspektivo, la relativeca magneta kampo nature ekestas de la elektra kampo pro movo de koordinatsistemo.. Por Lorentz povas ekzisti senmova referenca etero, sed Einstein malakceptis tiun supozitan eteron kaj demonstri ke la lumo estas formita de moviĝantaj [[fotono]]j sendepende de iu ajn nocio de etero.<ref>[http://dbserv.ihep.su/~elan/src/einstein05/eng.pdf A. Einstein, ''Über einen die Erzeugung und Verwandlung des Lichtes betreffenden heuristischen Gesichtspunkt'' (Pri produkto kaj transformo de lumo laŭ [[heŭristiko|heŭristika]] vidpunkto), Annalen der Physik 17, 132–148, [[1905]].] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080423195339/http://dbserv.ihep.su/~elan/src/einstein05/eng.pdf |date=2008-04-23 }} ({{de}})</ref> Laŭ la teorio de Einstein, la energio ''E'' de fotono estas: :::<math>E = h f \, ,</math> kie ''f'' estas la [[frekvenco]] de la elektromagneta ondo asociita kaj <math>h = 6.626 \times 10^{-34} \, [J.s]</math> estas la [[konstanto de Planck]]. La nocio de fotono multe klarigis multajn fenomenojn, e. g. pri la '''[[fotoelektra efiko]]''' antaŭe studita de [[Heinrich Rudolf Hertz|Heinrich Hertz]] kaj [[Philipp Lenard]].<ref>P. E. A. Lenard, Ann. Pkysik, 8, p. 149, [[1902]]; vidu [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1905/lenard-bio.html la lekcion pri la Nobel-premiito Phillipp Lenard].</ref> === Kvantuma kampa teorio kaj verkoj de Paul Dirac === [[Dosiero:Paul Dirac, 1933, head and shoulders portrait, bw.jpg|eta|175ra|maldekstra|[[Dirako]].]] Unue, Ejnŝtejno neis la ekziston de etero, sed ĉirkaŭ la jaro [[1920]] li mem trovis la ideon de etero necesa por sia [[ĝenerala teorio de relativeco]] pro lokaj interagoj kaj trans distancaj agadoj.<ref>[http://www.tu-harburg.de/rzt/rzt/it/Ether.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070419024649/http://www.tu-harburg.de/rzt/rzt/it/Ether.html |date=2007-04-19 }} A. Einstein, ''Aether and the theory of Relativity'' (Etero kaj la teorio de relativeco), [[Universitato de Lejdeno]], [[Nederlando]], [[1920]]]. ({{de}})</ref> La etero de Ejnŝtejno estis simple la sidejo de elektromagnetaj kaj gravitaj kampoj kaj konsistiĝis nek el materio nek el eroj kun distinktigiĝa pozicio. Baldaŭ post la eksperimento de Geiger-Marsden,<ref>[http://dbhs.wvusd.k12.ca.us/webdocs/Chem-History/GM-1909.html H. Geiger and E. Marsden ''On a Diffuse Reflection of the α-Particles'' (Pri difuza reflekto de [[alfa-partiklo]]j), Proceedings of the Royal Society, Serio A 82, p. 495–500, [[1909]].] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080102232956/http://dbhs.wvusd.k12.ca.us/webdocs/Chem-History/GM-1909.html |date=2008-01-02 }} ({{en}})</ref> la fizikisto [[Ernest Rutherford]] konstatis, ke, aplikante nur la teoriojn de Maxwell kaj Lorentz al la [[elektrono]]j en [[atomo]]j, priskribeblas kial elektronoj restas kaptitaj en la kerno.<ref>[http://dbhs.wvusd.k12.ca.us/webdocs/Chem-History/Rutherford-1911/Rutherford-1911.html E. Rutherford, ''The Scattering of α and β Particles by Matter and the Structure of the Atom'' (Disĵeto de [[alfa-partiklo|α]]- kaj [[beta-partiklo|β-partikloj]] per materio kaj strukturo de atomo), Philosophical Magazine, Serio 6 21: p. 669–688, [[1911]].] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080114190208/http://dbhs.wvusd.k12.ca.us/webdocs/Chem-History/Rutherford-1911/Rutherford-1911.html |date=2008-01-14 }} ({{en}})</ref> Tial, la [[kvantuma mekaniko]] naskiĝis laŭ tiaj novaj principoj.<ref>[http://dbhs.wvusd.k12.ca.us/webdocs/Chem-History/Bohr/Bohr-1913a.html N. Bohr, ''On the Constitution of Atoms and Molecules'' (Pri konsisto de atomoj kaj molekuloj), Philosophical Magazine, Serio 6, vol. 26. p. 1-25, 1913] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070704225134/http://dbhs.wvusd.k12.ca.us/webdocs/Chem-History/Bohr/Bohr-1913a.html |date=2007-07-04 }}; vidu ankaŭ [http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1933/schrodinger-bio.html la lekcion pri Nobel-premiito, [[Erwin Schrödinger]]]. ({{en}})</ref> '''[[Paul Dirac]]''', kies la granda verko ''Principia Mechanicae Quanticae'' (Principoj de kvantuma mekaniko) estas disvolvita en [[1930]],<ref>P. A. M. Dirac, ''The Principles of Quantum Mechanics'' (La principoj de la kvantuma mekaniko), Oxford University Press, 1-a eldono [[1930]]; 4-a eldono [[1982]]. ISBN 0-19-852011-5; komparu ankaŭ kun la Ejnŝtejna teorio de elektrono citata en noto 31 supre. ({{en}})</ref> kreis la unuan kontentigan teorion de la [[kvantuma elektrodinamiko]], en kiu la fotono reprezentas la plej malgrandan kvanton da energio, kiu donas kaj kaptas la elektromagnetan kampon. El la nocio de fotono de Ejnŝrtejno, li trovis ke la eblaj energioj de [[elektromagneta ondo]] estas: :::<math>E_n = h f \left( n+\frac {1} {2} \right) \, ,</math> kie ''n'' estas [[entjero]]; rezultas do diskretaj valoroj de fotonoj. Poste, [[Richard Feynman]], Freeman Dyson, Julian Schwinger kaj Sin-Itiro Tomonaga ege antaŭenirigis la teorion de la [[kvantuma elektrodinamiko]] dum la [[1940-aj jaroj]] , kreante la unuan kontentigan teorion, pri kiu [[elektrono]]j, [[pozitrono]]j kaj [[fotono]]j estas kreitaj kaj detruitaj el [[lumporta etero|etero]] (aŭ ''kvantuma kampo'').<ref>[http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1965/ Lekcio pri la Nobel-premiitoj Richard Feynman, Julian Swinger kaj Sin-Intiro Tomonaga.] ({{en}})</ref> Sekve, ili trovos fizikajn partiklojn, la eroj kaj de la etero kaj de la kampo, kiuj el ĉi-lastaj obtenas energion. Ne eblas konstati la diferencon inter ilia etero kaj la referenca senmova etero de Lorentz. Paul Dirac estas konsiderita la fondinto de la [[kvantuma elektrodinamiko]], li estis la unua uzi la terminon. Komence de la [[1940-aj jaroj]] enkondukiĝis la nocio de ''[[polarizo]] de [[vakuo]]'' (reorientiĝo de mallongedaŭraj [[partiklo]]-[[antipartiklo]]-paroj), pro tia fenomeno, kiu kontraŭdiras lian [[Diraka ekvacio|dirakan ekvacion]], el kiu li antaŭvidis la [[antipartiklo]]jn. En [[1931]], Paul Dirac asertis, ke la ekzisto de ''magnetaj unupolusoj'' en la [[universo]] estis akordigebla kun la ekvacioj de Maxwell kaj kun la observataj kvantumigitaj [[elementa elektra ŝargo|elektraj ŝargoj]] ("negativa" en [[negatono]] kaj "pozitiva" en [[pozitono]]).<ref>{{Cito | Lingvo = angle | Aŭtoro = Paul Dirac | Titolo = ''Quantised Singularities in the Electromagnetic Field'' (Kvantumigitaj partikloaraĵoj en elektromagneta kampo) | Gazeto = Proceedings of the Royal Society A | Eldonejo = Proceedings of the Royal Society | Loko= Londono | Volumo = 133 | Numero = 821 | Dato = 1-a de septembro 1931 | Paĝoj = p. 60-72 | ISSN = 1471-2954 | DOI = 10.1098/rspa.1931.0130 | URL = http://users.physik.fu-berlin.de/~kleinert/files/dirac1931.pdf | Versio = pdf }}</ref>. tiu propono ricevis multan atenton, sed neniu konvinka evidenteco ekzistas pri la ekzisto de ''magneta unupoluso''. Ĝis nun oni konsideras, ke estas ĉiam samtempe "[[Magneto#Magnetaj polusoj: norda kaj suda|nordaj magnetaj polusoj]]" kun ties kontraŭaj "'sudaj magnetaj polusoj". == Unuoj en la ekvacioj de elektromagnetismo == Ĉiuj sistemoj havas kiel bazajn unuoj [[metro]], [[kilogramo]] kaj [[sekundo]], aŭ frakcio de ili. Laŭ la sistemo la ekvacioj ŝanĝas por priskribi la elektromagnetajn fenomenojn. === La hodiaŭa sistemo de unuoj === La [[sistemo internacia de unuoj]] (aŭ [[SI]] aŭ ankoraŭ [[MKSA]], reference al la mallongigoj de metro, kilogramo, sekundo, ampero) estis kreita ĉirkaŭ la jaro [[1960]]<ref>[http://www.bipm.org/en/si/ ''Bureau International des Poids et Mesures'' (Buroo Internacia pri Pezoj kaj Mezuroj)] ({{fr}}); </ref> estas uzata de tiam kiel mezurunuoj de laboratorioj. La ĉefaj unoj de tiu sistemo estas la metro (m), kilogramo (kg), sekundo (s) kaj ampero (A)<ref>La aliaj bazaj unuoj estas [[kelvino]] (K), [[molo]] (mol), kaj [[kandelo (mezurunuo)|kandelo]] (cd). Derivitaj unuoj estas, ekzemple pri areo [[kvadrata metro]] (m²), volumeno [[kuba metro]] (m³), forto [[neŭtono (mezurunuo)|neŭtono]] (N = kg m/s²), kaj [[elektra tensio]] [[volto]] (V = N m/A s).</ref>. La [[ampero]] estas difinita el la [[ampera forto]] tiele: ''ampero estas tia kurento ke, por du paralelaj konduktiloj kun konstanta kurento de 1 ampero en ĉiu, situantaj je 1 metro aparte unu de la alia en vakuo, la forto, al kiu estas submetita ĉiu konduktilo kun longo 1-metra estas precize 2×10-7 [[N]]'', sekvas (kiel vidite supren) ke: :::<math> \frac {\mu_0}{4 \pi} = 10^{-7} \; [\frac {kg \; m}{A^2 \; s^2}] \, .</math> La unuo de [[elektra ŝargo]], la [[kulombo]] (C), estas tiam difinita kiel la kvanto da ŝargoj moviĝantaj eksteren pro fluo de kurento je unu ampero dum unu sekundo; de tiu difino sekvas, ke , <math> [C] = [A \cdot s] </math>. La unuo de [[magneta indukdenso]] estas la [[teslo]] (T) , kies la rilato kun la derivataj kaj bazaj unuoj estas: :::[Teslo] <math>= [\frac{N}{A \; m}] = [\frac{kg}{A \; s^2}] \, ;</math> kaj la [[lorenca forto]] skribiĝas (kiel vidita supren): :::<math>\vec \mathbf{F} = q (\vec \mathbf{E} + \vec \mathbf{v} \times \vec \mathbf{B}) \, .</math> === La malnova sistemo de unuoj === La gaŭsa sistemo (aŭ [[CGS]], reference al la mallongigoj de [[centimetro]], [[gaŭso (mezurunuo)|gaŭso]], sekundo) estas la plej malnova sistemo kreita ĉirkaŭ la jaro [[1874]].<ref>[http://www.bipm.org/en/si/history-si/ Pri historio de Sistemo Internacia] ({{en}}) </ref> Multaj fizikistoj hodiaŭ ankoraŭ preferas ĝin, ĉar per tiu gaŭsa sistemo ili povas uzi (pri vakua medio) la saman valoron por la [[magneta indukdenso]] esprimata en [[gaŭso]]j kaj la [[magneta kampo]] esprimata en [[orstedo (mezurunuo)|orstedo]]j. Estis do ne grave do konfuzi unun nocion kun alia; sed la konfuzo persistis maloportune kun la nova sistemo de unoj, kio ne plu taŭgas. La ĉefaj unuoj de tiu sistemo estas:<ref>Aliaj bazaj unuoj estas [[kelvino]] (K) kaj [[molo]] (mol). Derivitaj unuoj estas, ekzemple pri areo [[kvadrata centimetro]] (cm²), volumeno [[kuba centimetro]] (cm³), forto [[dino]] (dyn = g cm/s²), kaj elektra tensio statvolto (statV = dyn cm/Fr).</ref> la centimetro (cm), gramo (g), sekundo (s), kaj [[franklino]] (Fr). La unuo de elektrostatika ŝargo, la franklino, estas difinita tiel, ke ''pri du ŝargoj je unu centimetro de unu al alia la forto inter ili estu de unu dino''; sekvas, ke la kulomba konstanto en la [[kulomba leĝo]] estas precize egala al 1: :::<math>\frac {1}{4 \pi \epsilon_o} = \; \frac {dyn \; cm^2}{Fr^2} = \; \frac {g \; cm^3}{Fr^2 \; s^2} = \; 1 \, .</math> Ankaŭ la unuo de [[magneta kampo|magneta indukdenso]] estas la [[gaŭso]] (G), kies la rilato kun la franklino estas: :::[Gaŭso] <math>= [\frac{dyn}{Fr}] = [\frac{g \; cm}{Fr \; s^2}] \, ,</math> Kaj la [[lorenca forto]] skribiĝas: :::<math>\vec \mathbf{F} = q (\vec \mathbf{E} + \vec \frac {\mathbf{v}}{c_0} \times \vec \mathbf{B}) \, ,</math> kie ''c_o'' estas la [[lumrapido]]. Per tiaj difinoj, se oni aplikas la [[ekvacioj de Maxwell|ekvaciojn de Maxwell]], ili simplifiĝas sen la [[elektra konstanto]] nek la [[magneta konstanto]], e.g. la ekvacio de Maxwell-Ampere skribiĝas: :::<math>\nabla \times \vec\mathbf{B} = \frac {1}{c_0} \frac{\partial \vec \mathbf{E}} {\partial t} + \frac {4 \pi} {c_0} \vec \mathbf{J} \, . </math> == Konceptoj == * La [[magneta fluksdenso]], foje nomata simple '''magneta kampo''' estas [[fizika grando]] de [[Klasika elektromagnetismo|elektro-dinamiko]]. Ĝi estas la area denso de la [[magneta flukso]] kiu trafluas orte difinitan elementon de surfaco. La magneta fluksdenso <math>\vec{B}</math> – same kiel la [[Elektra indukdenso|''elektra'' indukdenso]] <math>\vec{D}</math> – estas direktita grando, do [[vektoro]]. * La [[magneta kampintenso]] (formulsigno '''''H''''') estas [[vektoro|vektora]] grando, kiu karakterizas la fortefikon kaj la direkton en ĉiu punkto de [[magneta kampo]]. En [[vakuo]] ĝi egalas al la kvociento de [[magneta fluksdenso]] per la [[magneta konstanto|induktokonstanto]]. <ref>Plena Ilustrita Vortaro 2002</ref> : <math> \vec\mathbf{H}=\frac{\vec\mathbf{B}}{\mu_{0}} \!\, </math> * La [[magnetado]] <math>M</math> estas [[fizika grando]] kiu karakterizas la la [[Magnetismo|magnetan]] staton de materialo. Ĝi estas [[vektoro]] egala pri grandeco kaj direkto al la kvociento de la [[magneta momanto]] <math>\vec m</math> de iu elemento per ĝia [[volumeno]] <math>V</math>:<ref>Plena Ilustrita Vortaro 2002</ref>. :<math>\vec {M} = \frac{d\vec m}{dV}</math> La magnetado priskribas la rilaton inter la [[magneta fluksdenso]] <math>\vec{B}</math> kaj la [[magneta kampintenso]] <math>\vec{H}</math>: :<math>\vec B = \mu_0 \left( \vec H + \vec M \right)\ = \mu \vec H</math> Tie <math>\mu_0</math> estas la [[magneta konstanto]] kaj <math>\mu</math> la [[Magneta permeableco|magneta permeablo]]. En [[Diamagnetismo|diamagnetaj]] materialoj estas <math>\mu < \mu_0</math> la magnetado direktiĝas kontraŭe al la estiganta kampo; en [[Paramagnetismo|paramagneta]] materialo estas <math>\mu > \mu_0</math> sekve magnetado kaj kampo estas la samdirektaj. * La [[magneta momanto]] <math>\vec{m}</math> en fiziko estas vektora grando, kiu mezuras la intenson de [[magneta dupoluso]]. Al magneta momanto en ekstera [[Magnetismo|magneta kampo]] kun [[Magneta fluksdenso|fluksdenso]] <math>\vec{B}</math> agas la [[Torda momanto|tordmomanto]] :<math>\vec M = \vec m \times \vec B\,,</math> kiu turnas ĝin al la direkto de la kampo. Ĝia [[potenciala energio]] dependas de la angulo <math>\theta </math> inter la direkto de la kampo direkto kaj la magneta momanto: :<math>E_{\text{pot}} = -\vec m \cdot \vec B \equiv -m \, B \cos \theta.</math> == Aplikoj == La funkciado de [[elektra cirkvito|elektraj cirkvitoj]], [[magneta cirkvito|magnetaj cirkvitoj]], kaj [[duonkonduktaĵa aparato|duonkonduktaĵaj aparatoj]] dependas de elektromagnetismo. == Referencoj == {{Referencoj}} == Fontoj == * Gillispie, Charles C., eld. [[1970]]-[[1980]]. ''Dictionary of Scientific Biography'' (Vortaro pri scienca biografio). 16 vol. Novi Eboraci: Charles Scribner and Sons. ISBN 0-684-10114-9. + Supplement II, ed. Frederic Lawrence Holmes, 2 vols., [[1990]]. ISBN 0-684-16962-2. {{en}} * Griffiths, David J. [[1998]]. ''Introduction to Electrodynamics'' (Enkonduko al elektrodinamiko). El.. 3a. Prentice Hall. ISBN 0-13-805326-X. (france) * Jackson, John David. [[1975]] ''Classical Electrodynamics'' (Klasika elektrodinamiko). Eldono 2a. Novi Eboraci: John Wiley & Sons. ISBN 0-471-43132-X. {{en}} * Mottelay, Paul FLeury. [[1922]]. ''Bibiographical History of Electricity and Magnetism'' (Bibliografia historio pri elektro kaj magnetismo). Richard Clay & Sons, Ltd. ISBN 1-888262-54-0. {{en}} * Purcell, Edward M. [[1985]]. ''Electricity and Magnetism'' (Elektro kaj magnetismo). Berkeley Physics Course Volume 2, Second Edition. Bostoniae: McGraw Hill. ISBN 0-07-004908-4. {{en}} {{Tradukita | lingvo = la | artikolo = Physica electromagnetica | revizio = 2779201 }}(konsiderita elstara) == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/Hbase/emcon.html#emcon Elektro kaj magnetismo] de Hyperphysics {{en}} == Vidu ankaŭ == {{Div col|cols = 3}} * [[Atmosfera elektro]] * [[Elektro]] * [[Klasika elektromagnetismo]] * [[Kvantuma elektromagnetismo]] * [[Kvantuma elektrodinamiko]] * [[Kvantuma kampa teorio]] * [[Elektrostatiko]] * [[Ekvacioj de Maxwell]] * [[Gaŭsa leĝo]] * [[Kulomba leĝo]] * [[Lorenca transformo]] * [[Magnetismo]] * [[Magnetostatiko]] * [[Elektromagneta forto]] * [[Elektromagneta indukto]] * [[Elektromagneta ondo]] * [[Elektromagneta radiado]] * [[Impulso (elektromagnetismo)]] * [[Magneta unupoluso]] * [[Oliver Heaviside]] * [[Statika elektro]] {{Div col end}} {{Elstara}} <!-- elektita la 17-an de novembro 2014 --> {{ADLS|2014|47}} <!-- kaj de la semajnoj 48 kaj 49 --> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Elektromagnetismo| ]] [[Kategorio:Elektromagnetaj fenomenoj]] [[Kategorio:Ismoj]] 7qydg32jgs3fiji6x3tgu1216getzur 0 35765 9490133 8978324 2026-10-07T20:37:07Z Taylor 49 126294 {{Alfa-PP-SF}} 9490133 wikitext text/x-wiki {{TemasPri|atoma partiklo|Alfo}} [[Dosiero:Alpha Decay.svg|eta|dekstra|220ra|Bildo de [[atomo]][[disfala vico|disfalo]] per [[emisio]] de alfa partiklo]] '''Alfa radiado''' aŭ '''alfa partikloj''' (simbolo '''α''') estas aro da [[partiklo]]j elsenditaj kun granda [[energio]] dum la malintegriĝo de kelkaj tipoj de [[radioaktiveco|radiaktivaj]] [[atomo]]j. Ĝi estas tipo de [[joniga radiado]]. Ili estas formitaj de du [[protono]]j kaj du [[neŭtrono]]j, unuigitaj tiel ke fakte ili formas la [[nukleo]]n de [[atomo]] de [[heliumo]], pro kio ili povas esti simbolitaj per He²⁺. La alfa-partikloj estas elsenditaj nur de tre pezaj radioaktivaj nukleoj kiel [[uranio]] aŭ [[radiumo]]. La rezulta nukleo ofte sendas samtempe [[fotono]]n, t.e. [[gama-radiado]]n. {{Alfa-PP-SF}} Pro sia tre granda maso kaj sia [[elektra ŝargo|ŝargeco]], la alfa-partikloj estas rapide sorbitaj, kaj vojaĝas en la solidaj medioj dum tre mallonga distanco. Ili do estas haltigitaj de tre maldikaj sorbiloj, kaj eĉ ne kapablas trairi la plej eksteran tavolon de la haŭto. Tamen, dum tiu vojo la [[joniga radiado|jonigado]] estas tre alta, kaj tial se substanco, kiu estas elsendonta tiun alfa-radiadon, eniras en la korpon, ekzemple pro enspirado aŭ ensorbo, la damaĝo povas esti sufiĉe alta (modifo de [[kromosomo]]j, [[kancero]], ktp). == Vidu ankaŭ == {{Commons|Alpha particle}} * [[Beta-radiado]] * [[Disfala vico]] * [[Kernfiziko]] * [[Kosma radiado]] [[Kategorio:Elektromagneta radiado]] [[Kategorio:Nuklea fiziko]] [[Kategorio:Partikla fiziko]] [[Kategorio:Radioaktiveco]] e76c587vujz9n8edtmskgy1ilgywe1a 0 35784 9490315 8897853 2026-10-08T11:34:18Z Sakai Yayoi 231726 /* Sporto */ 9490315 wikitext text/x-wiki {{Apartigila paĝo|Sakaj (apartigilo)}} {{Japana urbo |Nomo= Sakaj |JapanlingvaNomo= 堺市 |MapBildo=Sakai in Osaka Prefecture Ja.svg |Regiono= [[Kansajo]] |Prefektujo= [[Gubernio Osaka|Osaka]] |Municipokodo= 27140-3 |Areo = {{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}} |LoĝDato = {{WikidataLoĝantaroDato}} |Loĝantaro = {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}}} |Denseco = {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} |Koordinato={{koordinatoj gm|34|35|N|135|28|E|montru=e}} |Arbo=[[Saliko]] |Floro=Hanaŝobu (''Iris ensata''), Arbofloro: [[Azaleo]] |Birdo=Mozu (''[[Lanio|Lanius]] bucephalus'') |Fiŝo= |Besto= |Maskoto= |BlazonoBildo= {{#invoke:Wikidata|claim|P94}} |Urboestro= {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} |UrbodomoPoŝtkodo=590-0078 |UrbodomoAdreso=Minami-Kawara-machi-3-1 |UrbodomoTelefono=+81-72-233-11011 |UrbodomoRetpaĝo=http://www.city.sakai.osaka.jp/ |kesteroj={{Informkesto urbo|bildo=Sakai montage.jpg|bildo-larĝeco = 300px |regiono-ISO=JP-25|situo sur mapo2=Japanio|zomo=10|subŝablono=jes|dua ŝablono=jes}} }} La urbo '''Sakaj''' (堺市 [sakai-ŝi]) estas [[urboj de Japanio|urbo]] de [[Japanio]]. Ĝi situas en la norda parto de la [[gubernio Osaka]], en la [[Japanaj regionoj|regiono]] [[Kansajo]], kaj geografie troveblas en la centro de la insulo [[Honŝuo]], la plej granda el la insuloj de [[Japanio]]. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la urbo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Temas pri la 2-a plej granda urbo en [[Gubernio Osaka]], [[Granda Urbo kun Esceptoj]]. Ĝi situas sude de [[Osako]]. Inter la du urboj fluas la rivero <!--[[Jamato (rivero)|-->''Jamato''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. == Kvartaloj == Sakai-urbo enhavas 7 [[kvartaloj de Japanio|kvartalojn]]. * [[kvartalo Higaŝi-ku (Sakaj)|Higaŝi-ku]] * [[kvartalo Kita-ku (Sakaj)|Kita-ku]] * [[kvartalo Mihara|Mihara]] * [[kvartalo Minami-ku (Sakaj)|Minami-ku]] * [[kvartalo Naka-ku (Sakaj)|Naka-ku]] * [[kvartalo Niŝi-ku (Sakaj)|Niŝi-ku]] * [[kvartalo Sakaj|Sakaj]] [[Dosiero:NintokuTomb Aerial photograph 2007.jpg|eta|dekstra|Nintoku-Tombejo]] == Konataj lokanoj == * [[Asuna Tanaka]], futbalistino == Sporto == * [[Cerezo Osaka]] [[Dosiero:Daisenryo Kofun from Sakai City Hall.jpg|eta|maldekstra|360ra|{{centre|panoramo}} ]] == Partneraj urboj == * {{flago|Nov-Zelando}} [[Berkeley]] en [[Kalifornio]], [[Usono]] ekde 1976 * {{flago|Nov-Zelando}} Lianyungang en [[Ĝjangsuo]], [[Ĉinio]] ekde 1983 * {{flago|Nov-Zelando}} [[Wellington]] en [[Nov-Zelando]] ekde 1994 Amikecaj kontaktoj * {{flago|Vjetnamio}} [[Danango]] en [[Vjetnamio]] ekde 2019 == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{ja}}) * http://www.119stfd.jp {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061004100325/http://www.119stfd.jp/ |date=2006-10-04 }} * http://www.sakai-hanatebako.org {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051231205519/http://www.sakai-hanatebako.org/ |date=2005-12-31 }} {{Projektoj|commonscat=Sakai, Osaka}} {{-}} {{Gubernio Osaka}} [[Kategorio:Urboj de Gubernio Osaka]] 16dt30kp7wnqhi255wdmnw2vfvksp6h 0 36992 9490274 9482081 2026-10-08T10:36:12Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490274 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Fiŝkapta industrio''' estas ajna industrio aŭ aktiveco koncerne kun kaptado, kultivado, procezado, konservado, stokado, transportado, komercado aŭ vendado de [[fiŝo]]j kaj fiŝproduktoj. Ĝi estas difinita de la [[Organizaĵo pri Nutrado kaj Agrikulturo|FAO]] kiel inkludanta ĉiajn tipojn de [[fiŝkaptado]] nome [[Fiŝhokado|distran]], [[Vivtena fiŝkaptado|vivtenan]] kaj [[Komerca fiŝkaptado|komercan fiŝkaptadon]], kaj la surharvenigon, procezadon, kaj merkatadon.<ref>FAO Fisheries Section: Glossary: Fishing industry. [http://www.fao.org/faoterm/collection/fisheries/en/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150221082404/http://www.fao.org/fi/glossary/default.asp |date=2015-02-21 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.fao.org/fi/glossary/default.asp |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2026-06-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150221082404/http://www.fao.org/fi/glossary/default.asp |arkivdato=2015-02-21}} Alirita la 26an de Majo 2018.</ref> La komerca aktiveco celas la liveradon de fiŝoj kaj de aliaj marbestaj produktoj por homa konsumado aŭ kiel krudmateriala faktoro por aliaj industriaj procezoj. Rekte aŭ malrekte, la [[vivtenado]] de ĉirkaŭ 500 milionoj da personoj en disvolviĝantaj landoj dependas el [[fiŝkaptejo]]j kaj [[akvokulturo]].<ref> Fisheries and Aquaculture in our Changing Climate, Policy brief of the FAO for the UNFCCC COP-15 en Kopenhago, Decembro 2009. [ftp://ftp.fao.org/FI/brochure/climate_change/policy_brief.pdf]</ref> '''Marbestokaptado''' estas [[supernocio]] por la kapto de [[fiŝo]]j ([[fiŝkaptado]]) kaj la kapto de aliaj marbestoj, precipe [[marfrukto]]j kiel [[meduzo]]j, [[salikoko]]j, [[palinuro]]j, sed ankaŭ [[baleno]]j (balen-kaptado aŭ balen-[[ĉasado]]), [[testudo]]j ktp. por homa nutro kaj konsumo. Ofte oni diras simple "[[fiŝkaptado]]" eĉ kiam la kaptataj marbestoj ne estas fiŝoj. Tia neprecizeco eble ne tro ĝenas en la ĉiutaga lingvouzo, sed en la faka lingvouzo oni uzu "fiŝkaptado" nur por kaptado de fiŝoj, kaj uzu "marbestokaptado" por la kaptado de aliaj marbestoj aŭ por la supernocio. == Vidu ankaŭ == * [[Marfrukto]] == Notoj == {{Referencoj}} {{Commons|Fishing}} {{Ĝermo|fiŝoj}} [[Kategorio:Fiŝkapta industrio| ]] 8akdzc9rbhcu5iyausgvmo95kne22ri 0 39117 9490025 6819186 2026-10-07T17:17:41Z Sj1mor 12103 9490025 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} [[Dosiero:Buena Vista Social Club ZMF 2015 IMGP9138.jpg|eta|Omara Portuondo]] '''Omara PORTUONDO''' (naskiĝis oktobre de [[1930]]) estas kantistino en [[Kubo]]. Ŝi kantis sur la disko ''Buena Vista Social Club''. Ŝi debutis en 1945, kiam ŝi regule akompanis sian fratinon al la dancistaj provoj de la kabaredo ''Tropicana''. Ŝi iĝis el akompananto al ludanto, kiam unu dancisto vundiĝis du tagojn antaŭ la premiero. Ŝi longjare dancis tie kaj estis pli poste retrurna gasto ankaŭ kiel kantistino. En 1952 ŝi fondis kun sia fratino virinan kantogrupon kun nomo de ''Cuarteto Las D'Aida''. Tiu grupo ekzistis 15 jarojn kaj enskribis sin en la muzikan historion de Kubo. Kvankam, post enpotenciĝo de [[Fidel Castro]], (ankaŭ) la muzikistoj havis malpli da eblecoj ol antaŭe, la tiam jam solistina Omara apartenis al la pli bonŝancaj. Ŝi turneis en la 1970-aj jaroj eĉ en Japanio kaj Francio. Omara iĝis stelulino, kiam - kun multaj muzikistaj amikoj - malkovris ŝin la gitaristo [[Ry Cooder]], kiu - post faro de disko - sukcese instigis la faman reĝisoron [[Wim Wenders]] por fari filmon pri la pli malnova kuba muzikistaj talentoj. La pensiula klubo, la filmo, muzika grupo ''Buena Vista Social Club'' iĝis abrupte mondfama kaj Omara kunturneis la mondon. Ŝi poste kantis sur la soloalbumo de Ibrahim Ferrer kaj en 2000 eldonis sian unuan "pensiulan" solodiskon (''Buena Vista Social Club Presents Omara Portuondo'') kaj en 2004 ''Flor de Amor''. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kubaj kantistoj|Portuondo, Omara]] mbqbmgvooj18hfwx7sbh0ovx2ty5wds 0 41014 9490075 9428968 2026-10-07T18:42:17Z Sj1mor 12103 9490075 wikitext text/x-wiki {{Informkesto rolulo}} Okaze de '''Papino Johana''' temas pri [[persono]], pri kiu ankoraŭ hodiaŭ ne estas klare, ĉu ŝia [[ekzisto]] estas [[legendo]] aŭ havas ian [[historio|historian]] kernon. == La legendo == [[Dosiero:Papessa tiara.jpg|eta|200px|Papino Johana kun krono, kiel la [[Malĉastistino de Babilono]]]] La unuajn spurajn diraĵojn pri ''papino Johana'' historiistoj trovas inter la goliardaĵoj de fratula dominikana komunumo de la 13a jarcento (do, 4 jarcentojn poste!), inter kiuj frato Jean de Maily, kaj tuj poste aliloke sammedie raportata de frato Stefano Borbone, amuzis... La goliardaĵo restus tia, se la legendo ne montriĝus utila al la kontraŭuloj de la katolika papeco por plifortigi la akuzon pri ties korupteco: komencis Jan Hus en 1413, poste fariĝis arda buŝa-skriba sago por, iamaj, protestantoj. Kaj fine la legendo iom post iom ricevis la karakterizojn de historia evento (kio plaĉas ankaŭ al la popola rakontaremo). Sed per historiistoj, kiel Platina ([[Bartolomeo Sacchi]]) kaj [[Cesare Baronio]] kaj aliaj, la historio refariĝis legendo. Kelkaj inter la historiistoj opinias ke la kaŭzo de la origino de la legendo povus esti la prisatiremo kontraŭ papo [[Johano la 8-a]] kiu regnis ekde 872 ĝis 882. Eble tiu papo havis virineskajn manierojn: kio aperas probabla ĉar lia kontraŭulo, la samtempa konstantinopolitana patriarĥo [[Focio]], sarkasme diradis pri li "la vireca Johano". (Il Timone, n. 96, 2010) == Infanaĝo == Laŭ la legendo, ŝi naskiĝis ĉ. [[818]] en [[Ingelheim]]. Ŝia patro estis angla [[pastro]], kies tasko estis la kristanigo de la paganaj saksoj. Post la frua morto de la gepatroj, ŝi iris al [[monaĥinejo]], kie ŝia granda [[talento]] kaj [[saĝeco]] tre frue frapis la okulojn. == De Fulda al Romo == Johana kaŝ-vestis sin unuafoje en la [[monaĥejo]] de la urbo [[Fulda]], kie ŝi senvualiĝis post kelka de tempo kaj devis fuĝi. Ŝi veturis al [[Grekio]]. Ŝi restis en [[Ateno]] kaj disvolvis tie sian talenton. Post kelkaj jaroj veturis ŝi denove vestite kiel viro al la [[papo]] en [[Romo]]. La [[eklezio|eklezia]] [[hierarkio]] tuj rimarkis ŝian scion kaj ŝi akiris pli kaj pli da rekono. == Papo == [[Dosiero:Papisajuana.jpg|eta|Mezaĝa ilustraĵo de la papino.]] En la jaro de [[853]] aŭ [[855]], ŝi iĝis papo sub nomo ''Johannes Anglicus'' kiel posteulo de la [[papo]] [[Leono la 4-a]]. Johana gravediĝis dum sia oficperiodo far servisto, tiel baldaŭ finiĝis ŝia [[pontifiko]]. Ŝi naskis mortintan infanon dum [[procesio]] sur Via Sacra (hodiaŭ: Via San Giovanni). Pri ŝia morto ekzistas diversaj variantoj: aŭ ŝi mortis dum la nasko pro la komplikaĵoj aŭ la ekscititaj homoj [[ŝtonumo|ŝtonumis ŝin al morto]]. == Post la morto == Laŭ la [[legendo]], aperis por Johana [[anĝelo]], kiu petis ŝin decidi inter [[publiko|publika]] [[honto]] aŭ [[infero|eterna kondamno]]. Johana estis entombigita en la [[katedralo]], en kiu ŝi mortis. == Papa posteulo == La oficiala posteulo de [[papo]] [[Leono la 4-a]] estis [[Benedikto la 3-a]], pri kiu oni havas tre malmulte da informoj. Kelkaj supozas pro tio, ke [[Benedikto la 3-a]] estis elpensata fare de la [[Romkatolika eklezio]], kiam oni ekstermis la papinon el la historio en la 17-a jarcento. Alia teorio supozas, ke papino Johana regis inter [[Leono la 4-a]] kaj [[Benedikto la 3-a]]. La papino Johana estas menciita en diversaj historiaj, sed ankaŭ en nefideblaj fontoj, ĝis la 17-a jarcento eĉ ankaŭ en la ekleziaj fontoj. Ankaŭ la tiama [[kontraŭpapo]] [[Anastazio la 3-a]] mencias ŝin en siaj libroj. == Hipotezoj == Krom la konata, disvastiĝinta formo, ekzistas ankaŭ aliaj tradicioj, kiuj la historion pri la papino metas en la 11-an jarcenton. Alia teorio vidas la historion pri la papino nur legendo, kies vera kerno estas rilate al la familio de [[Theophylakte]], pli precize al [[Marozia]], patrino de papo [[Johano la 9-a]], kaj ŝia patrino Teodora, kiu dum malpli ol dek jaroj surtronigis kaj detronigis 8 papojn. Tiel ŝi havis la veran [[potenco]]n malantaŭ la papa [[trono]]. == En literaturo == La temo, legendo tre tuŝis la verkistojn kaj tiel estiĝis multaj romanoj kiuj okupiĝas pri la la papina historio. La unua germana verko aperis de [[Jans der Enikel]] ([[13-a jarcento]]). Gravis krome la germanlingva versio de [[Dietrich Schernberg]]. Literaturan sukceson akiris la libroj de [[Emmanuil Roidis]] ([[1866]]), [[Lawrence Durell]] ([[1973]]) kaj [[Donna W. Cross]] ([[1996]]); la lasta iĝis eĉ [[furorlibro]]. Pliaj dekoj da popularaj libroj troveblas surmerkate. == En kulturo == En 1972, filmo estis farita pri Johanna, ĉefroligante [[Maximilian Schell]] kaj [[Liv Ullmann]]. En 2009, alia filmadaptigo de la rakonto estis farita, ĉefroligante Johanna Wokalek kaj [[John Goodman]]. == Fontoj == * Donna W. Cross: ''Die Päpstin''. - Berlin : Aufbau-Taschenbuchverl., 2001. - ISBN 3-7466-1400-7 * Elisabeth Gössmann: ''Die Päpstin Johanna'' : der Skandal eines weiblichen Papstes. - Berlin : Aufbau-Taschenbuchverl., 2000. - ISBN 3-7466-8040-9 * Ingeborg Kruse: ''Johanna von Ingelheim'' : das wahre Leben der Päpstin Johanna. - Berlin : Aufbau-Verl., 2002. - ISBN 3-7466-8074-3 * Cesare D'Onofrio: ''Mille anni di leggenda'' : una donna sul trono di Pietro. - Rom : Romana Soc. Ed., 1978 * Cesare D'Onofrio: ''La papessa Giovanna'' : Roma e papato tra storia e leggenda. - Rom : Romana Soc. Ed., 1979 * Emmanuel D. Rhoides: ''Die Päpstin Johanna''. - Bergisch-Gladbach : Bastei-Lübbe, 2000. - ISBN 3-404-14446-5 * Peter Stanford: ''Die wahre Geschichte der Päpstin Johanna''. - Berlin : Aufbau-Taschenbuchverl., 2000. - ISBN 3-7466-8057-3 * [[Esther Vilar]]: ''Die Anstrittsrede der amerikanischen Päpstin''. - Frankfurt/Main : Ullstein, 1984. - ISBN 3-548-20429-5 * Craig M. Rustici: ''The afterlife of Pope Joan : deploying the Popess legend in early modern England'', University of Michigan Press, c2006 == Vidu ankaŭ == * [[Listo de papoj]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.manuscripta-mediaevalia.de/hs/hs_hd_cpg137/hs_hd_cpg137.htm Chronicon pontificum et imperatorum - siehe Abb. 401-450 - Blatt 206f] * [http://www.bautz.de/bbkl/j/Johanna_pae.shtml Johana en biografia eklezia leksikono] * [http://www.loq12.at/conspiracy/13_johanna/ kelkaj bazoj pri la falsiga teorio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050316191827/http://www.loq12.at/conspiracy/13_johanna/ |date=2005-03-16 }} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Papoj]] [[Kategorio:Mitaj roluloj]] [[Kategorio:Fikciaj pastroj]] [[Kategorio:Fikciuloj de la Mezepoko]] [[Kategorio:9-a jarcento en fikcio]] gkwh87dfmy6es5gtzbtapfeenxmmeo3 0 41989 9489951 9138802 2026-10-07T13:55:46Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9489951 wikitext text/x-wiki {| cellpadding="2" style="float: right; width: 307px; background: #e3e3e3; margin-left: 1em; border-spacing: 1px;" ! Blazono ! Mapo |- style="background: #ffffff; text-align: center;" | style="width: 145px;" | [[Dosiero:DE-ST 15-0-86 Landkreis Jerichower Land COA.svg|140ra|blazono]] | style="width: 145px;" | [[Dosiero:Lage des Landkreises Jerichower Land in Deutschland.png|140ra|mapo]] |- ! colspan="2" | Bazaj informoj |- style="background: #ffffff;" | [[federacia lando (Germanio)|Federacia lando]]: || [[Saksio-Anhalto]] |- style="background: #ffffff;" | Administra sidejo: || [[Burg]] |- style="background: #ffffff;" | Areo: || 1 576,66 km² |- style="background: #ffffff;" | Loĝantoj: || {{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Saksio-Anhalto|15086}}}} <small>''(fine de {{#time: Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Saksio-Anhalto||STATO}}}})''</small> |- style="background: #ffffff;" | [[Loĝdenso]]: || 58 |- style="background: #ffffff;" | [[Aŭtokodo]]: || JL |- style="background: #ffffff;" | Oficiala kodo: || 15086 |- style="background: #ffffff;" | [[NUTS]]-kodo: || DEE06 |- style="background: #ffffff;" | Komunumoj: || 8 |- style="background: #ffffff;" | Adreso: ||Bahnhofstraße 9<br />39288 Burg |- style="background: #ffffff;" | Retejo: || [https://web.archive.org/web/20121226024404/http://www.lkjl.de/ www.lkjl.de] |- ! colspan="2" | Situo ene de Saksio-Anhalto |- style="background: #ffffff;" ! colspan="2" | [[Dosiero:Saxony-Anhalt JL.svg|300ra|situo de la distrikto en Saksio-Anhalto]] <!-- |- ! colspan="2" | Skema mapo de la komunumoj |- style="background: #ffffff;" ! colspan="2" | [[Dosiero:Municipalities in JL.svg|300ra]] --> |} La '''Distrikto Jerichower Land''' ({{Lang-de|Landkreis Jerichower Land}} {{prononco|LANTkrajs JEri''h''ova lant}}) situas en la nordoriento de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Saksio-Anhalto]] de [[Germanio]]. Ĝia administra sidejo estas la urbo [[Burg]]. La distrikto kovras areon de 1 576 km², kaj fine de la jaro {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Saksio-Anhalto||STATO}}}} ĝi havis {{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Saksio-Anhalto|15086}}}} loĝantojn. La [[1-an de julio]] [[2007]] la distrikto sude signife ampleksiĝis je pluraj komunumoj el la tiam malfondita [[distrikto Anhalt-Zerbst]]. Najbaraj [[distrikto (Germanio)|distriktoj]] ene de Saksio-Anhalto estas sude la [[distrikto Anhalt-Bitterfeld]], sudokcidente la [[distrikto Salzland]] kaj sudoriente la [[distrikto Mansfeld-Suda Harco]], krome en la najbara federacia lando [[Turingio]] la [[distrikto Nordhausen]] kaj la [[eksterdistrikta urbo]] [[Magdeburg]], okcidente la [[distrikto Börde]], nordokcidente kaj norde la [[distrikto Stendal]], kaj en la najbara federacia lando [[Brandenburgio]] la [[distrikto (Germanio)|distriktoj]] [[distrikto Havelland|Havelland]] nordoriente kaj [[distrikto Potsdam-Mittelmark|Potsdam-Mittelmark]] oriente. {{Projektoj}} {{Distrikto Jerichower Land}} {{Administra divido de Saksio-Anhalto}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Distrikto Jerichower Land| ]] [[Kategorio:Distriktoj de Germanio|J]] [[Kategorio:Distriktoj de Saksio-Anhalto|J]] 1rt7f4pjw96ssnisz6btkpaejxtjclh 0 47575 9489962 9406252 2026-10-07T14:50:09Z Sj1mor 12103 9489962 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Guido Pieter Theodorus Josephus GEZELLE''' (naskiĝis la {{daton|1|majo|1830}} en [[Bruĝo]], mortis samurbe la {{daton|27|novembro|1899}}) estis [[Flandrujo|flandra]] lirika [[verkisto]], satiristo, [[lingvisto]], [[ĵurnalisto]] kaj [[tradukisto]]. Li precipe konatiĝis pro siaj poemoj pri la naturo kaj sia figura lingvaĵo. == Deveno == Lia patro, Pieter-Jan (1791-1871), originis el Heule (apud [[Kortrijk]]) kaj laboris kiel ĝardenisto en la ''malgranda seminario'' (mezlernejo preparanta al plua studado en [[seminario]]) de [[Roeselare]]. Poste li laboris en Bijloke-hospitalo en [[Gent]] kaj 37-jaraĝa li iĝis gardenisto ĉe bruĝa familio Th. Van de Walle. Lia patrino, Monica De Vriese (1804-1875), estis filino de farmista familio el [[Wingene]]. Ili geedziĝis {{daton|2|junio|1829}} kaj ekloĝis en Rolweg, kie ili povis okupi parton de la somerdomo de la familio Van de Walle. Guido Gezelle estis la onklo de la flandra verkisto [[Stijn Streuvels]] (Frank Lateur). == Biografio == === Roeselare === [[Dosiero:Guidogezelle.jpg|eta|150px|Guido GEZELLE ĉe placo, kiu portas lian nomon en [[Bruĝo]] ]]Li estis ordinita pastro en Bruĝo en 1854, sed jam antaŭe li iĝis instruisto en la malgranda seminario de Roeselare. Li i.a. instruis natursciencojn kaj lingvojn kaj respondecis pri grupo de angladevenaj lernantoj. Dum du lernejaj jaroj (1857-1859) li tie estris la ''poesis''-klason (la antaŭlastan klason de la mezlernejo). En favora kultura etoso kaj stimulata de siaj estroj, li provis evoluigi sendependan [[Okcidentflandra lingvo|okcidentflandran lingvon]], kiu laŭ li estis tre proksima al la malnova [[Nederlanda lingvo]]. La nederlandan li trovis tro [[Holando|holanda]] kaj tro [[Protestantismo|protestanta]]. Ekde 1858 ekestis liaj unuaj versaĵaroj Kerkhofblommen (Tombejaj floroj) kaj Dichtoefeningen (Poemekzercoj). === Bruĝo === Ĉiam Gezelle deziris iĝi katolika misiisto en [[Anglio]] sed lia revo ne realiĝis. Tamen, en 1860 li iĝis profesoro ĉe nove fondita angla seminario en Bruĝo. Jam en 1861 la seminario estis malfondita kaj samjare li faris sian unuan vojaĝon al Anglio, laŭ invito de [[kardinalo]] Nicholas Wiseman. En 1862 kaj 1863 sekvas pliaj restadoj en Anglio. En 1865 li iĝis vicparoĥestro. En la sama jaro li estis, kun James Weale, kunfondinto de "Rond den Heerd" (Ĉirkaŭ la fajrujo), historia-kultura revuo. De 1864 ĝis 1870 li estis, plimalpli kaŝe, la ĉefrespondeculo de la ekstrem-katolika kaj kontraŭ-liberala gazeto "'t Jaer 30" (La jaro 30; en 1830 [[Belgio]] iĝis sendependa). La jaroj 1868-1872 estis malfacilaj: la katolika partio perdis la komunumajn elektojn (1869), la patro de Gezelle mortis (1871), Gezelle malsaniĝis kaj envolviĝis en kelkaj skandaloj. === Kortrijk === En 1872 Gezelle estis nomumita vic-paroĥestro en Kortrijk. Tio estis ora tempo por li. Apud liaj oficialaj taskoj restis tempo por lingvostudado (''Loquela'', monata revuo en kiu li aperigis malnovajn flandrajn vortojn) kaj poezio (i.a. la versaĵaroj ''Tijdkrans'' (Tempokrono, 1893) kaj ''Rijmsnoer'' (Rimperlaro, 1897). En 1886 aperis lia traduko de ''Hiawatha'' de [[Henry Wadsworth Longfellow]]. En 1896 episkopo Waffelaert petis Gezelle traduki sian teologian verkon ''Meditationes Theologicae'' nederlanden. Estis malfacila tasko kiun Gezelle nur parte povis plenumi. === Bruĝo === En marto 1899 Gezelle iĝis direktoro de angla monaĥinejo en Bruĝo. En septembro li faris, kun Waffelaert, sian sesan kaj lastan vojaĝon al Anglio. La {{daton|27|novembro|1899}} Gezelle mortis post kelksemajna malsano. == Literatura situo == Dum la 19a jarcento la flandra literaturo disvolviĝis precipe ĉirkaŭ la kernoj [[Antwerpen]], [[Bruselo]] kaj [[Gent]] kaj estis parte dependa de francaj kaj nederlandaj ekzemploj. Kontraŭe, la iom izolita Okcident-Flandrio klopodis konservi la historion, la lingvon kaj la katolikan religion de la propra regiono. Gezelle estis elstara figuro de tiu ''partikularismo''. Li estis de kampara origino kaj bone konis la naturon. Per memstudado kaj restado en erudiciaj medioj li iĝis persono kun multflankaj, sed precipe lingvaj kapabloj. Malfacilas doni al li lokon en la tradiciaj kategorioj. Gezelle estas ĝis hodiaŭ konsiderata unu el la plej gravaj poetoj kaj kreinto de la moderna nederlanda poezio. == Tradukoj en Esperanto == * ''[[Se Aŭskultas la Animo]]''; 1900/1987; tradukis [[Hector Vermuyten]] * ''Se Aŭskultas la Animo''; 1900/1939; tradukis Hector Vermuyten * La poemtradukoj de Hector Vermuyten. (Tyneverum): Aldono al la poemaro ''Se Aŭskultas la Animo''; 1968 * De Winden; La ventoj; tradukis [[Maurice Seynaeve|M. Seynaeve]] * [[La skribisteto]]; 1899/1928; tradukis M. Seynaeve * Kor' mia estas kiel flor'; 1899/1928; tradukis Hector Vermuyten * Pri la salikoj; 1899/1928; tradukis [[Leon Paul Charles Cogen]] * Nenio; 1899/1928; tradukis [[Marcel Somerling]] * El ''Kerkhofblommen''; El 'Tombejaj floroj'; 1904; tradukis M. Seynaeve * Het schrijverke, uit 'dichtoefening'; La skribisteto; 1904; tradukis M. Seynaeve * VI van 'de zeven hoofdzonden, uit 'Tijdkrans'; Birdoj, forflugu!; 1904; tradukis M. Seynaeve * Geluwde legerscharen, uit 'Tijdkrans'; Unuaj folioj; 1904; tradukis M. Seynaeve * De winden, uit 'Rijmsnoer'; La ventoj; 1904; tradukis M. Seynaeve * Wintermuggen, uit 'Rijmsnoer'; Vintromusetoj; 1904; tradukis M. Seynaeve * La Flandra lingvo; 1930; tradukis Hector Vermuyten * La skribisteto; 1930; tradukis Hector Vermuyten * Kor' mia estas kiel flor'; 1930; tradukis Hector Vermuyten * La skribisteto; 1935; tradukis Kools, A.M.H. * Mi amas staradi; 1930; tradukis Hector Vermuyten * La skribisteto; 1935; tradukis Hector Vermuyten * La malnove breviero; 1935; tradukis Hector Vermuyten * Ho, melodi'; 1936; tradukis Redl, Fr. * Ja kial povas ni ne; 1935; tradukis Hector Vermuyten * Patrineto; 1935; tradukis Hector Vermuyten * Cindra merkredo; 1937; ? * Leviĝas la sun'; 1937; tradukis Hector Vermuyten * Se Aŭskultas la Animo...; 1937; tradukis Hector Vermuyten * Ho, melodi'; 1938; tradukis Redl, Fr. * Ho kant'; 1938; tradukis [[Jan Van Schoor]] * Ho! De l' kanaro tremsusur' !; 1938; Ewijk, H. van; SK-2 nr 6 (jun 1938)-88/89; P * Ho kant'; 1938; tradukis Hector Vermuyten * Se Aŭskultas la Animo; 1939; tradukis Hector Vermuyten * La Flandra lingvo; 1939; tradukis Hector Vermuyten * La skribisteto; 1939; tradukis Hector Vermuyten * Susuro de l' gracila kan'; 1939; tradukis Hector Vermuyten * Farmpentrado; 1939; tradukis Hector Vermuyten * Mi amas staradi; 1939; tradukis Hector Vermuyten * Kial ne povas ja ni; 1939; tradukis Hector Vermuyten * Ho kanto; 1939; tradukis Hector Vermuyten * Tiu rozo kaj tiu vespero; 1939; tradukis Hector Vermuyten * Guto da poezio; 1939; tradukis Hector Vermuyten * Leviĝas la sun'; 1939; tradukis Hector Vermuyten * Estas al Versfaro baro; 1939; tradukis Hector Vermuyten * Ne aŭdas mi vin; 1939; tradukis Hector Vermuyten * Majtago; 1939; tradukis Hector Vermuyten * La najtingalo; 1939; tradukis Hector Vermuyten * Nun aŭskultu al la greno; 1939; tradukis Hector Vermuyten * Kor' mia kiel viva flor'; 1939; tradukis Hector Vermuyten * La krucosigno ; 1939; tradukis Hector Vermuyten * La malnova breviero; 1939; tradukis Hector Vermuyten * Kia malrapida fal'... ; 1939; tradukis Hector Vermuyten * Patrinjo ; 1939; tradukis Hector Vermuyten * Ego Flos ; 1939; tradukis Hector Vermuyten * Twee horsen; [[Hector Vermuyten#Ekzempla poemo|Du ĉevaloj]]; 1950; tradukis Hector Vermuyten * De avondtrompe; La vespera korno ; 1951; tradukis Hector Vermuyten * Het getouwe; La teksilo ; 1951; tradukis Hector Vermuyten * La funebra irado ; 1951; tradukis Hector Vermuyten * Versaĵetoj ; 1952; tradukis Hector Vermuyten * Sur monto preĝis sola vi...; 1952; tradukis Hector Vermuyten * Venu, Di', al mi ĉagrena; 1952; tradukis Hector Vermuyten * Komt, en 'n beidt niet meer; Nun, ne atendu plu; 1952; tradukis Hector Vermuyten * Sendu, sun', radiojn ree; 1952; tradukis Hector Vermuyten * Komt, en 'n beidt niet meer; Nun, ne atendu plu; 1953; tradukis Hector Vermuyten * Mietje; Manjo; 1953; tradukis Hector Vermuyten * Ik droome alree; Mi revas jam; 1956; tradukis Hector Vermuyten * Mietje; Manjo; 1956; tradukis Hector Vermuyten * Dien avond in die rooze; Ĉi horo kaj ĉi rozo; 1964; Samijn, A. * La skribisteto; 1968; tradukis Hector Vermuyten * La Flandra lingvo; 1968; tradukis Hector Vermuyten * Kor' mia estas flor'; 1968; tradukis Hector Vermuyten * Kor' mia kiel viva flor'; 1968; tradukis Hector Vermuyten * La muŝo; 1968; tradukis Hector Vermuyten * La funebra irado; 1968; tradukis Hector Vermuyten * La teksilo; 1968; tradukis Hector Vermuyten * La vespera korno; 1968; tradukis Hector Vermuyten * Du ĉevaloj; 1968; tradukis Hector Vermuyten * Mi revas jam; 1968; tradukis Hector Vermuyten * Manjo; 1968; tradukis Hector Vermuyten * Sur monto sola preĝis mi; 1968; tradukis Hector Vermuyten * Venu, Di'; 1968; tradukis Hector Vermuyten * Sendu, sun'; 1968; tradukis Hector Vermuyten * Nun, ne atendu plu; 1968; tradukis Hector Vermuyten * La skribisteto; 1968; tradukis Hector Vermuyten * Pri la salikoj; 1968; tradukis Hector Vermuyten * Nenio; 1968; tradukis Hector Vermuyten * Ho, melodi'; 1968; tradukis Hector Vermuyten * Ho, kant' ; 1968; tradukis Hector Vermuyten * Ach hemellawerke; 1859; Aĥ alaŭdo; tradukis Leo De Cooman * 't Groeit overal entwat; 1896; Ĉie kreskas io; tradukis Leo De Cooman * Schuldeloos blommeke lief; Ĉarma floreto senkulpa; tradukis Leo De Cooman * Egelantiere, rooske, rooske; 1860; Eglanterio, roza rozo; tradukis Leo De Cooman * Boerke Naas; 1868; Kampulo Naz; tradukis Leo De Cooman * Het schrijverke; 1857; La skribisteto; tradukis Leo De Cooman * Niemands vriend; 1895; Nenies amiko; tradukis Leo De Cooman * Zwarte dorenhagen; 1891; Nigraj kratagoj; tradukis Leo De Cooman * Pisseblommen; 1891; Pisofloroj; tradukis Leo De Cooman * Sempervivum tectorum; 1894; Sempervivo; tradukis Leo De Cooman == Literaturo == (eo) Petro Desmet, ''Gezelle - Tyneverum, Tradukado - literaturanalizo''. Eseo kun multe da ekzemploj pri poemoj de la flandra verkisto Guido Gezelle esperantigitaj de Hector Vermuyten (Tyneverum), FEL, 2023, 99 paĝoj, <nowiki>ISBN 9789077066768</nowiki><ref>[https://katalogo.uea.org/?inf=7014 ''Gezelle - Tyneverum'',] eld. FEL, 2023, Libroservo de Universala Esperanto-Asocio.</ref> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * http://www.gezelle.be/ Guido Gezelle-arĥivo de la urba biblioteko de [[Brugge]] (plej kompleta, aktualigita en 2020) * http://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=geze002 Gezelle en la Cifereca Biblioteko de la Nederlanda Literaturo * http://www.ipernity.com/blog/paul_peeraerts/61210/?lg=eo Poemo "La najtingalo" en Esperanto-traduko * http://users.telenet.be/griza_leono/ {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080318150353/http://users.telenet.be/griza_leono/ |date=2008-03-18 }} Esperanto-tradukoj de Leo De Cooman * http://www.ua.ac.be/main.aspx?c=*ISLN&n=12050&ct=007877&e=t16219 ''Gezelliana'', duonjara revuo pri Gezelle-studado * http://users.skynet.be/fonds.vanbiervliet/ {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200923203604/http://users.skynet.be/fonds.vanbiervliet/ |date=2020-09-23 }} Ciferecigita versio de la Esperanto-traduko de Hector Vermuyten == Referencoj == [[Kategorio:Nederlandlingvaj verkistoj]] [[Kategorio:Flandraj verkistoj]] [[Kategorio:Flandraj poetoj]] [[Kategorio:Personoj sur belgaj monbiletoj]] {{Referencoj}}{{Bibliotekoj}} oj9vdkay0ol9v5yxkmrearkiyr5fuhg 0 55610 9490260 9190261 2026-10-08T09:44:17Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490260 wikitext text/x-wiki {{Ne konfuzu|Feta-fromaĝo}} {{Homa kresko kaj disvolviĝo}} [[Dosiero:Fetus.jpg|dekstra|300 px|eta|Homa feto]] '''Feto''' estas nenaskita (prenata periodo) unuopulo de [[vertebrulo]] en feta evolua periodo. Tio estas inter periodo de [[embrio]] ĝis naskiĝo ([[nasko]]). Ĉe homo estas la feta periodo de la 8-a (aŭ la 10-a) [[semajno]] de [[gravedeco]] ĝis nasko (t. e. de la 3-a luna monato ĝis fino de la 10-a luna monato). Okazas ĉe ĝi evoluo de organaj sistemoj, kresko de la feto, diferenciigo de la [[organo]]j. La evoluon de la feto studas scienca fako [[embriologio]]. La suma evoluo de unuopulo nomiĝas [[ontogenezo]]. En periodo post la nasko la homa unuopulo nomiĝas [[novnaskito]]. La terminoj [[feta morto]] kaj ''mortnasko'' estas uzataj en sansciencoj por rilati al la morto de feto en la utero kiam ĝi pezas pli ol 500 gramojn aŭ havas gravedecan aĝon de pli ol 20 semajnoj; tio estas, kiam ĝi atingis nivelon de disvolviĝo tia, ke, sub optimumaj kondiĉoj, vivo ekster la utero povus esti ebla. Plej multaj fetaj mortoj okazas en la tria trimestro de gravedeco, kaj frua feta morto estas difinita kiel morto en la dua trimestro aŭ, pli precize, kiam la pezo estas malpli ol 1000 gramoj aŭ la disvolviĝo estas malpli ol 28 semajnoj. Aborto estas difinita kiel morto kiam la pezo de la embrio aŭ feto estas malpli ol 500 gramoj aŭ la disvolviĝo de la gravedeco estas malpli ol 20 semajnoj. Plej multaj abortoj okazas en la unua trimestro, kaj malfrua aborto estas difinita kiel morto en la dua trimestro. {{Projektoj|ReVo=fet}} == Eksteraj ligiloj == * https://web.archive.org/web/20070616105312/http://www.visembryo.com/ <!-- La videbla embrio --> * http://yourembryo.blogspot.com/ <!-- La embrio --> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Embriologio]] [[Kategorio:Obstetriko]] cth0uv85o9idy7edk5rxkjt0ck3blqu 0 55782 9489931 9104211 2026-10-07T12:52:06Z Arbarulo 135469 9489931 wikitext text/x-wiki {{Sen fontoj|temo=komputiko|dato=2026}} {{informkesto urbo|regiono-ISO=RU-KRS|situo sur mapo2=Ruslando eŭropa parto|zomo=10}} '''Kurĉatov''' ({{lang-ru|Курчатов}}) estas [[urbo]] en [[Kurska provinco]] en [[Rusio]]. Kodo de [[OKATO]] de la urbo (en jaro [[2005]]) estas 38408. La urbo estis fondita en jaro [[1968]] dum konstruado de atoma elektrocentralo. Ĝi estas nomita honore al [[Igor Kurĉatov]] kaj havas statuson de urbo ekde jaro [[1983]]. La interurba telefona kodo estas 07131 (ĝis 2005), 47131 (ekde [[2006]]). La enurbaj telefonnumeroj estas kvinciferaj. La loka tempo estas la sama kiel [[moskva tempo]] (en jaro 2005). <!--Geografiaj koordinatoj de la urbo estas {{Koordinato|NS=51/40//N|EW=35/39//E|text=/|type=city|name=Kurĉatov|montru=entekste}}.--> La urbo estas ĉe rivero [[Sejm (rivero)|Sejm]] ({{lang|ru|Сейм}}). En la urbo estas fervoja stacio. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la urbo {{paĝonomo}} vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Kompare, en jaro [[2002]] la urbo havis 45,6 mil loĝantojn. {{Unua}} [[Kategorio:Urboj de Kurska provinco]] rywfcx9fk9t571h7fz10vmi7dqdip6z 0 56120 9490074 9476189 2026-10-07T18:42:09Z Sj1mor 12103 9490074 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Ruĝgorĝa kolimbo |koloro = pink |regno2 = bestoj |dosiero = Gavia Stellata Ölfusá 20090606.jpg | priskribo de dosiero = Plenkreskulo en reprodukta plumaro kun eloviĝinta ido |dosiero larĝo = 300 px |regno = [[Animalo]]j ''Animalia'' |filumo = [[Ĥordulo]]j ''Chordata'' |klaso = [[Birdo]]j ''Aves'' |ordo = [[Gavioformaj]] ''Gaviiformes'' |familio = [[Gaviedoj]] ''Gaviidae'' |genro = [[Gavio]] ''Gavia'' |specio = '''''G. stellata''''' |statuso = LC |dunomo = ''Gavia stellata'' |dunomo aŭtoritato = ([[Erik Pontoppidan|Pontoppidan]], [[1763]]) |mapo de vivoteritorioj = Gavia stellata map.png |mapo de vivoteritorioj larĝo = 300px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Vivejoj de la ruĝgorĝa kolimbo<br />verda = somera tereno (kovejo), flava = vintra tereno |vikispecio = |komunejo = }} La '''Ruĝgorĝa kolimbo''' aŭ '''Ruĝgorĝa gavio''' (''Gavia stellata'') estas [[migranta birdo|migranta]] [[birdospecio]] el la familio de [[Gaviedoj]] aŭ [[kolimboj]], kiu troviĝas en [[Norda Hemisfero]]. Ili reproduktiĝas ĉefe en [[Arkto|arktaj]] regionoj, kaj vintrumas en nordaj marbordaj akvoj. Ĝi estas la plej amplekse distribuata membro de la familio de [[kolimboj]]. La birdo grandas 55-67 cm, ĝi estas pli malgranda ol la [[Granda kolimbo]] kaj la plej malgranda kaj plej hela el la tutmondaj kolimboj. Vintre, ĝi estas nebunta birdo, grizeca supre nuance al blanka sube. La vintra plumaro estas pli hela, ol tiu de la [[Arkta kolimbo]], la dorso estas blanke makulita, la ventro estas blanka. Ĝia kapo estas duone blankaj kaj griza. En ĝia reprodukta plumaro, ĝi akiras la distingan ruĝan gorĝareon (tio vidiĝas defore kiel nigra) kiu estas tialo por ties [[komuna nomo]], la kapo estas griza, la dorso estas sendesegnaĵa, brungriza. Ĝi estas facile rekonebla per la milde suprenkliniĝanta beko (la beko de la Arkta kaj Granda kolimboj estas rekta). [[Fiŝoj]] formas la kernon de ties dieto, kvankam ili manĝas ankaŭ amfibiojn, senvertebrulojn kaj plantomaterialon. Ĝi estas [[Monogamio|monogama]] specio, kaj formas longdaŭrajn parligojn. Ambaŭ membroj de la paro kunlaboras al nestokonstruado, kovado de ĝenerale du ovoj kaj nutrado de la idoj. Vintre ĝi ofte grupiĝas ĉe la marbordaj akvoj. Tiam ĝi aspektas pli blanka ol la aliaj kolimbospecioj. Ĝia voĉo estas pli alta „kra-ŭ” ol tiu de arkta kolimbo aŭ plendanta veado. Vintre ĝi vivas ĉe la marbordaj akvoj, somere ĝi nestas en la nordaj kovejoj ĉe profundaj lagetoj, golfoj. Ĝi estas pli malofta vidaĵo ol la Arkta kolimbo. La '''Ruĝgorĝa kolimbo''' havas grandajn tutmondan populacion kaj teritoriojn, kvankam kelkaj populacioj estas malpliiĝantaj. Inter ĉefaj minacoj estas [[naftoverŝado]], [[habitata degradado]], poluado kaj fiŝkaptadaj retoj. Naturaj predantoj estas diversaj specioj de [[mevoj]], kaj ambaŭ [[Ruĝa vulpo|Ruĝa]] kaj [[Arkta vulpo]]j, rabas ovojn kaj idojn. Tiu specio estas protektita de nombraj internaciaj traktatoj. == Taksonomio kaj etimologio == [[unua priskribo|Unuafoje priskribita]] de dana naturalisto [[Erik Pontoppidan]] en [[1763]], la Ruĝgorĝa kolimbo estas [[monotipo (biologio)|monotipa]] specio, sen distingaj subspecioj spite sia granda teritorio tra [[Holarkto]].<ref name=HBW162/> Pontoppidan dekomence lokigis la specion en la nune neekzistantan genron ''Colymbus'', kiu enhavis [[greboj]]n same kiel kolimboj. Ĉirkaŭ [[1788]], tamen, la germana naturalisto [[Johann Reinhold Forster]] notis ke greboj kaj kolimboj estas sufiĉe diferencaj por meriti separatajn genrojn, kaj formovis la Ruĝgorĝan kolimbon (kun ĉiuj aliaj kolimbospecioj) al ties nuna genro.<ref>{{cite journal |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/auk/v014n03/p0312-p0313.pdf |journal=The Auk |date=July 1897 |title=The Proper Generic Name of the Loons |first=J. A. |last=Allen |volume=14 |issue=3 |pages=312–313 |doi=10.2307/4068646}}</ref> Ties rilataro kun la aliaj kvar kolimboj estas komplika; kvankam ĉiuj apartenas al la sama genro, ĝi diferencas pli ol la aliaj laŭ [[morfologio (biologio)|morfologio]], kutimaro, ekologio kaj reprodukta biologio,<ref name=HBW162/> kaj povus esti la baza stirpo de la genro.<ref>{{cite journal |last=Boertmann |first=D. |year=1990 |title=Phylogeny of the divers, family Gaviidae (Aves) |journal=Steenstrupia |volume=16 |pages=21–36}}</ref> Oni supozas, ke ĝi [[evoluo|evoluis]] en [[Palearkto]], kaj poste etendiĝis al [[Nearkto]].<ref name=HBW162/> La genronomo ''Gavia'' devenas el [[latina]] vorto por "marmevo", uzita de antikva romia naturalisto [[Plinio la Maljuna]].<ref name=Johnsgard>{{cite book |title=Diving Birds of North America |first=Paul A. |last=Johnsgard |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1011&context=bioscidivingbirds |publisher=University of Nevada–Lincoln |year=1987 |isbn = 0-8032-2566-0 }}</ref> La [[specifa nomo (zoologio)|specifa epiteto]] ''stellata'' estas latina vorto por "ornama per stelo" aŭ "steleca",<ref>{{cite book |last = Simpson |first=Donald Penistan| title = Cassell's Latin Dictionary | publisher = Cassell Ltd| year = 1979|edition = 5|location = London|page = 883| isbn=0-304-52257-0}}</ref> kaj aludas al la birda makuleca dorso en sia nereprodukta [[plumaro]].<ref name=Johnsgard/> "Ruĝgorĝa" estas klara aludo al la birdospecia plej distinga karaktero en reprodukta plumaro. La vorto "kolimbo" devenas el iam genronomo ''Colymbus''. == Priskribo == [[Dosiero:Gavia stellata -New Jersey -USA-26Feb2009.jpg|eta|maldekstra|Plenkreskulo en nereprodukta plumaro montras makulecan dorson kiu havigas al la birdospecio ties specifan nomon.|alt=A grey and white bird swims in water.]] La Ruĝgorĝa kolimbo estas la plej malgranda kaj malpeza el la tutmondaj kolimbaj specioj, game el 53 al 69 cm longa (konvencie, longo estas mezurata el bekopinto al vostopinto ĉe mortinta birdo kuŝa surdorse<ref>Cramp 1997, p. 3</ref>)<ref name= Cornell>{{cite web |url=http://www.allaboutbirds.org/guide/Red-throated_Loon/lifehistory |title=All About Birds: Red-throated Loon Life History |accessdate=20a Oktobro 2011 |publisher=Cornell Lab of Ornithology}}</ref> kun enverguro de 91-120 cm,<ref name= Cornell/><ref>{{cite book |last1=Svensson |first1=Lars |first2=Peter |last2=Grant |title=Collins Bird Guide |publisher=HarperCollins |location=London |year=1999 |pages=12–13 |isbn=0-00-219728-6}}</ref> kaj pezo de 1-2.7 kg.<ref name= Cornell/> Kiel ĉe ĉiuj kolimboj, ĝi estas longkorpa kaj mallongkola, kun ties kruroj tro malantaŭe en la korpo.<ref name=Cramp42>Cramp 1977, p. 42.</ref> Ambaŭ seksoj estas similaj laŭ aspekto, kvankam maskloj tendencas esti iom pli grandaj kaj fortikaj ol inoj.<ref name=HBW162>Carboneras 1992, p. 162</ref> En reprodukta plumaro, plenkreskulo havas malhelgrizajn kapon kaj kolon (kun mallarĝa blankanigra strieco en la malantaŭo de la kolo), triangulan ruĝan gorĝomakulon, blankajn subajn partojn kaj malhelgrizbrunan dorsoŝultron.<ref name=Cramp43>Cramp 1977, p. 43.</ref> Ĝi estas la ununura kolimbo kun tutmalhela dorso en reprodukta plumaro.<ref>Carboneras 1992, p. 163.</ref> La nereprodukta plumaro estas pli senkolora kun mentono, antaŭo de kolo kaj multe de vizaĝo (ĝis okulo) blankaj, kapopinto kaj malantaŭo de kolo grizaj, kaj konsiderinda blanka punkteco ĉe la malhela dorso.<ref name=Cramp43/> Ties beko estas fajna, rekta kaj akrapinta, kaj la birdo ofte tenas ĝin laŭ suprenindikan angulon.<ref name=Cramp43/> Kvankam la koloro de le beko ŝanĝas el nigra somere al palgriza vintre, la tempo de la kolorŝanĝo ne necese korespondas kun tiu de la birda ĝenerala plumarŝanĝo. La [[naztruo]]j estas mallarĝaj fendoj situantaj ĉe la bekobazo,<ref name=Cramp42/> kaj la [[iriso (anatomio)|irisoj]] estas ruĝaj.<ref name=Cramp49/> Kiel ĉe aliaj membroj de ties genro, ankaŭ la Ruĝgorĝa kolimbo estas bone adaptita al [[akva ekosistemo|akva medio]]: ties densaj [[osto]]j helpas ĝin merĝi, ties kruroj — en malantaŭa situo — havigas bonegan elpelon kaj ties korpo estas longa kaj aerodinamika. Eĉ ties akrapinta beko povas helpi ties subakvigan dinamikecon. Ties piedoj estas grandaj, ties antaŭj tri fingroj estas tute retecaj, kaj ties [[tarso (skeleto)|tarso]] estas ebena, kio malpliigas akvan kontraŭstaron kaj permesas la krurojn moviĝi facile tra akvo.<ref>{{cite book |title=The Sibley Guide to Bird Life & Behaviour |editor1-first=David |editor1-last=Sibley |editor2-first=Chris |editor2-last=Elphick |editor3-first=John B. |editor3-last=Dunning, Jr. |year=2001 |publisher=Christopher Helm |location=London |pages=124–25 |isbn=0-7136-6250-6}}</ref> [[Dosiero:Gavia stellata -Iceland -swimming-8.jpg|dekstra|eta|Plenkreskulo en reprodukta plumaro en Islando.]] [[Dosiero:Red-Throated Loon Juvenile.jpg|eta|Tre junaj birdoj estas kovrataj per malhela bruna aŭ griza [[lanugo]].|alt=Dark grey fuzzy-looking chick floats on water.]] Tuj post eloviĝo la juna Ruĝgorĝa kolimbo estas kovrata per fajna milda [[lanugo]]. Ĉefe malhela bruna aŭ griza supre, ĝi estas iome pli pala ĉe la flankoj de kapo kaj kolo, same kiel ĉe la gorĝo, brusto, kaj flankoj, kun palgriza malsupra brusto kaj ventro. Post semajnoj, tiu unua lanugo estas anstataŭata de dua, pli pala tavolo de lanugo, kiu estas siavice anstataŭata de disvolviĝantaj junulaj plumoj.<ref name=Cramp49>Cramp 1977, p. 49.</ref> La junula plumaro estas simila al tiu de plenkreskulo, kvankam kun kelkaj distingaj karakteroj. Ĝi havas pli malhelajn frunton kaj kolon, kun tre disa makuleco en flankoj de la kolo kaj gorĝo. Ties dorso estas pli bruna kaj malpli makuleca, kaj ties subaj partoj estas nuance al bruna. Ties okuloj estas ruĝecbrunaj kaj ties beko estas palgriza. Kvankam kelkaj junaj birdoj tenas tiun plumaron ĝis meza vintro, multaj rapide iĝas virtuale nedistingeblaj el plenkreskuloj, escepte pro siaj pli palaj bekoj.<ref name=Cramp43/> [[Dosiero:Plongeon catmarin en vol vectorisé.svg|eta|Dumfluge, la ĝibeca profilo de la Ruĝgorĝa kolimbo estas distinga.|alt=diagram of silhouette of Ruĝgorĝa kolimbo in flight]] Dumfluge, la Ruĝgorĝa kolimbo havas distingan profilon; ties malgrandaj piedoj ne elstaras for el la korpofino, ties kapo kaj kolo pendas sub la horizontalo (havigante al la fluganta birdo distingan ĝibecan aspekton) kaj ties fajnaj flugiloj angulas reen. Ĝi havas pli rapidan, pli fortan flugilfrapadon ol aliaj kolimboj.<ref name=Sibley>{{cite book |last=Sibley |first=David |title=The Sibley Guide to Birds |publisher=Alfred A. Knopf |location=New York |year=2000 |page=23 |isbn=0-679-45122-6}}</ref> === Voĉo === Plenkreskulo de Ruĝgorĝa kolimbo havas nombron de [[birdovoĉo|voĉoj]], kiuj estas uzataj en diferencaj cirkonstancoj. Dumfluge, dum preterpasado de [[Samspecieco|samspecianoj]] aŭ dum cirklado de sia propra akvejo, ĝi elsendas serion de rapidaj kvankam ritmaj ridegoj kvazaŭ de [[ansero]], je kvin alvokoj por sekundo. Ties averta alvoko, kaze de ĝenado fare de homoj aŭ ĉebordaj [[predanto]]j, estas mallonga kvakeca bojado. Malaltatona ĝemeca alvoko, uzata ĉefe kiel kontaktalvoko inter partneroj kaj inter gepatroj kaj junulo, sed ankaŭ dum [[kopulacio]], estas farata per fermita beko. Tiu specio havas ankaŭ mallongan plorecan alvokon, kiu descendas iomete laŭ [[tonalto]] kaj daŭras ĉirkaŭ unu sekundo; pro fortaj [[harmono]]j ĉirkaŭ la unuaranga tonalto, tiu miaŭa alvoko estas pli muzika ol ties aliaj alvokoj. Alia alvoko — akra, pulseca kverado kiu altiĝas kaj falas laŭ tonalto, kaj estas tipe ripetita ĝis 10-foje en serio — estas uzata en teritoriaj renkontoj kaj parligoj, kaj de gepatraj birdoj kuraĝigante siajn junulojn moviĝi surtere inter akvejoj.<ref name="Cramp48">Cramp 1977, p. 48.</ref> Konata kiel "longa alvoko", ĝi estas ofte elsendata duope, kio estas nekutima inter kolimboj;<ref>Carboneras 1992, p. 164.</ref> la ina kontribuo estas pli longa kaj pli milda ol tiu de ŝia partnero.<ref name="Cramp48"/> Junuloj havas stridan bekofermitan alvokon, kiun ili uzas por manĝopeti kaj por kontakti siajn gepatrojn. Ili havas ankaŭ longan alvokon uzatan por respondo al (kaj simila al tiu de) longa alvoko de plenkreskulo.<ref name="Cramp48"/> === Similaj specioj === Meze de sia teritorio, plenkreskulo de Ruĝgorĝa kolimbo ĉu en reprodukta aŭ nereprodukta plumaro estas kutime facile rekonata. Tamen laŭ ia lumkondiĉo, foje en sia muda ciklo aŭ je plej grandaj distancoj, ĝi povus esti misidentigita por alia specio — ĉefe komune kun la [[Nigragorĝa kolimbo]], sed ankaŭ foje kun la [[Tufgrebo]]. Ĝi montras pli da blanko en kapo kaj kolo ol la Nigragorĝa kolimbo, kaj — kondiĉe ke ĝi ne sidas malalta subakve — tendencas montri ankaŭ pli da blanko en flankoj. Se ĝi sidas malalte subakve, tiele ke la blanko en flankoj estas limigita al makulo ĉe la malantaŭa flanko (tiele simila al la bildo de la Nigragorĝa kolimbo), tiu makulo tendencas esti malpli klare difinita ol la kompara makulo de la Nigragorĝa.<ref>{{cite journal |journal=British Birds |volume=79 |issue=8 | pages=365–91 |first1=R. H. |last1=Appleby |first2=Steve |last2=Madge |first3=Killian |last3=Mullarney |date=August 1986 |title=Identification of divers in immature and winter plumages}}</ref> == Habitato kaj distribuado == [[Dosiero:Alaska -tundra landscape-11Aug2008.jpg|dekstra|eta|La Ruĝgorĝa kolimbo reproduktiĝas ĉefe ĉe marborda [[tundro]], ofte sur tre malgrandaj lagoj.|alt=aerial view of tundra, with numerous small lakes dotting the ground]] La Ruĝgorĝa kolimbo reproduktiĝas ĉefe ĉe regionoj de [[Arkto]] de norda [[Eŭrazio]] kaj Nordameriko (ĝenerale norde de latitudo 50°N), kaj vintrumas en nordaj marbordaj akvoj,<ref name=HBW171/> foje en grupoj de konsiderinda grando. Pli ol 4,400 pasas la vintron en izola koncentro de la orienta parto de la [[Germana Golfo]], ekzemple.<ref>{{cite book |title=Progress in Marine Conservation in Europe: Natura 2000 Sites in German Offshore Waters |first1=Henning |last1=von Nordheim |first2=Dieter |last2=Boedeker |first3=Jochen |last3=Krause |publisher=Springer |year=2006 |isbn=540-33290-1 |location=Berlin |page=85}}</ref> Malkiel aliaj kolimboj, tiu ĉi regule uzas tre malgrandajn nesalakvajn lagojn kiel reproduktajn lokojn. En Nordameriko, ĝi vintrumas regule laŭlonge de ambaŭ marbordoj, kun teritorioj tiom for sude kiom ĝis [[Baskalifornia Duoninsulo]] kaj la [[Golfo de Kalifornio]] en nordokcidenta Meksiko; ĝi estis registrita kiel [[vaganteco (biologio)|vaganto]] en la interna meksika subŝtato de [[Hidalgo (ŝtato)|Hidalgo]].<ref>{{cite book |title=A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America |first=Steve N. G. |last=Howell |coauthors=Sophie Webb |year=1995 |publisher=Oxford University Press |page=92 |isbn=0-19-854012-4}}</ref> En Eŭropo, ĝi reproduktiĝas en [[Islando]], norda [[Skotlando]], nordokcidenta [[Irlando]], [[Skandinavio]] kaj norda [[Rusio]], kaj vintrumas laŭlonge de la marbordo tiom for sude kiom ĝis partoj de [[Hispanio]]; ĝi regule ĉeestas ankaŭ laŭlonge de ĉefaj internaj akvejoj, inklude areojn de la [[Mediteranea Maro|Mediteraneo]], [[Egea Maro|Egeo]] kaj [[Nigra Maro]], same kiel ĉe grandaj riveroj, lagoj kaj akvorezervejoj.<ref>Cramp 1977, p. 45.</ref> Ĝi ĉeestis kiel vaganto tiom for sude kiom ĝis [[Maroko]], [[Tunizio]] kaj [[Gambio]].<ref name=IUCN2012>{{IUCN|id=106003865 |title=''Gavia stellata'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> En Azio, ĝi reproduktiĝas en nordaj areoj de [[Siberio]], kaj vintrumas laŭlonge de la pacifika marbordo tiom for sude kiom ĝis [[Ĉinio]], [[Japanio]] kaj [[Tajvano]]. Ĝi estis kiel vaganto en [[Mongolio]].<ref name=IUCN2012/> == Kutimaro == [[Dosiero:Red-Throated Loon Iceland.jpg|eta|Inter kolimboj, la Ruĝgorĝa kolimbo estas escepto pro sia kapablo ekflugi el tre malgrandaj akvejoj.|alt=Adult loon in breeding plumage, reared up on the water with its wings spread.]] Ĉar ties piedoj situantas tiom for malantaŭe en sia korpo, la Ruĝgorĝa kolimbo estas tre mallerta piedire surtere; tamen, ĝi povas uzi siajn piedojn por treniĝi antaŭ sia brusto.<ref name=Sibley/> Junuloj uzas tiun metodon kovri terenon por moviĝi el la reproduktejaj lagetoj al pli grandaj akvejoj, inklude riverojn kaj maron.<ref>{{cite journal |journal=British Birds |title=On the Method of Progression on Land of a Young Red-throated Diver |volume=8 |issue=10 | date = March 1915 |pages=241–43 |last=Haviland |first=Maud D.}}</ref> Ĝi estas la nura specio de kolimbo kapabla ekflugi rekte el tero.<ref>{{cite journal |journal=British Birds |last=Mead-Waldo |first=E. G. B. |volume=16 |issue=6 | date = November 1922 | pages=172–73 |title=Habits of the Red-throated Diver}}</ref> Kaze de timo, ĝi povas submerĝi ĝis nur sia kapo aŭ beko montriĝas super la akva surfaco.<ref name=Cramp44>Cramp 1977, p. 44.</ref> La Ruĝgorĝa kolimbo estas [[Taga animalo|dumtaga]] [[birdomigrado|migranto]], kiu veturas sole aŭ en izolaj grupoj, ofte alte superakve.<ref name=Sibley/> En orienta Nordameriko (kaj eble aliloke), ĝi tendencas migri ĉe la marbordo pli ol for de ĝi;<ref>{{cite journal |title=Loon migrations off the coast of the northeastern United States |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/wilson/v095n01/p0125-p0132.pdf |journal=Wilson Bulletin |volume=95 | year =1983 |issue=1 |pages=125–32 |first=Kevin D. |last=Powers |coauthors=Cherry, Jeffrey}}</ref> Siberiaj populacioj veturas centojn da mejloj supertere survoje al siaj eŭropaj vintrejoj.<ref>Carboneras 1992, p. 168.</ref> Ĝi estas forta fluganto, kaj ĝi estis registrita je rapidoj inter 75 kaj 78 km/h.<ref>{{cite journal |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/auk/v088n01/p0169-p0169.pdf |journal=The Auk |volume=88 |issue=1 |pages=169 |title=Flight speed of Arctic and Red-throated Loons |first=Rolph A. |last=Davis |date=January 1971 |doi=10.2307/4083974}}</ref> Kiel ĉe ĉiuj membroj de ties familio, la Ruĝgorĝa kolimbo trapasas samtempan [[mudo]]n ĉe flugiloj, kaj perdas ĉiujn sian [[flugoplumo]]jn samtempe iĝante senfluga dum periodo de 3–4&nbsp;semajnoj. Tamen, malkiel aliaj kolimboj — kiu suferas tiun mudon malfrue vintre —la Ruĝgorĝa kolimbo perdas sian flugokapablon foje inter fine de la somero kaj fine de la aŭtuno.<ref>{{cite journal |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/wilson/v079n04/p0416-p0420.pdf |journal=The Wilson Bulletin |volume=79 | year = 1967 |issue=4 |pages=416–20 |first=Glen E. |last=Wolfenden |title=Selection for a Delayed Simultaneous Wing Molt in Loons (Gaviidae)}}</ref> === Manĝado === [[Dosiero:Red-Throated Loon juvenile eating fish.jpg|eta|dekstra|Ekde kiam ili estas 3–4&nbsp;tagaĝaj, la junuloj estas nutrataj el fiŝoj — kiuj povas esti tro grandaj kompare kun la grando de la ido.|alt=Two small fuzzy blackish chicks—one swallowing a silver fish—float on water beside a larger bird with a black back and gray neck.]] Kiel ĉe ĉiuj membroj de ties familio, la Ruĝgorĝa kolimbo estas ĉefe [[fiŝomanĝanto]], kvankam ĝi manĝas foje ankaŭ [[molusko]]jn, [[krustulo]]jn, [[rano]]jn, akvajn [[senvertebrulo]]jn, [[insekto]]jn, fiŝan ovaron aŭ eĉ plantan materialon.<ref name=HBW171>Carboneras 1992, p. 171.</ref> Ĝi kaptas pli ol ponardas sian predon, kiu estas ĝenerale kaptita subakve.<ref name=Handbook>{{cite book |author=Ehrlich, Paul R. |coauthors=Dobkin, David S.; Wheye, Darryl; Pimm, Stuart L. |title=The Birdwatcher's Handbook |publisher=Oxford University Press|location=Oxford, UK |year=1994 |page=2 |isbn=0-19-858407-5}}</ref> Kvankam ĝi normale plonĝas kaj naĝas uzante nur siajn piedojn por propelado, ĝi povas uzi ankaŭ siajn flugilojn se ĝi bezonas turniĝi aŭ akcele rapide.<ref>{{cite journal |title=The Use of the Wings and Feet by Diving Birds |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/auk/v026n03/p0234-p0248.pdf |journal=The Auk |volume=26 |issue=3 |pages=234–48 |first=Charles W. |last=Townsend |date=July 1909 |format=PDF |doi=10.2307/4070795}}</ref> Persekuta subnaĝado gamas el 2-9 m profunde, kun averaĝa subakva tempo de ĉirkaŭ unu minuto.<ref name=HBW171/> Ties fiŝa dieto pliigas la vundeblon de la Ruĝgorĝa kolimbo pro [[persistaj organaj poluaĵoj]] kaj [[pezmetalo]]j, ambaŭ el kiuj [[bioakumulado|bioakumuliĝas]], tiele eventuale kaŭzante pli grandajn problemojn al longvivaj specioj (kiaj kolimboj) ĉe la pinto de la [[manĝoĉeno]].<ref>{{cite journal |journal=Arctic |title=Status of Marine Birds of the Southeastern Beaufort Sea |year=2002 |first1=D. Lynne |last1=Dickson |first2=H. Grant |last2=Gilchrist |volume=55 |issue=supp. 1 |pages=46–58 |url=http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic55-S-46.pdf |format=PDF }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160304023636/http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic55-S-46.pdf |date=2016-03-04 }}</ref> Jam dum la unuaj kelkaj tagoj post eloviĝo, la junuloj de Ruĝgorĝa kolimbo estas nutrataj per {{J|akva insekto}} kaj malgrandaj krustuloj fare de ambaŭ gepatroj. Post 3–4&nbsp;tagoj, la gepatroj ŝanĝas al fiŝoj sufiĉe malgrandaj por ke la junaj birdoj povu engluti ilin komplete. Ĉirkaŭ kvar semajnoj de aĝo, la junuloj povas manĝi la saman manĝon — de sama grando — kiel ties gepatroj.<ref>Cramp 1977, p. 46</ref> La junaj birdoj povas esti nutrataj dum iome da tempo post [[elnestiĝo]]; plenkreskuloj estis foje vidataj dum nutrado per fiŝoj al junuloj ĉemare kaj en internaj lagoj en Britio, centojn da kilometroj for el reproduktejaj areoj.<ref>{{cite journal |journal=British Birds |volume=91 |page=231 |title=Red-throated Diver feeding young in October |last=Hart |first=Alan S. |coauthors=Jardine, David C. and Colin Hewitt |date=June 1998 |issue=6}}</ref><ref>{{cite journal |journal=British Birds |volume=95 |page=313 |author=Barber, S. C. |date=Junio 2002 |title=Red-throated Diver feeding young in November |issue=6}}</ref> === Reproduktado kaj survivado === [[Dosiero:Plongeon catmarin oisillon.jpg|eta|dekstra|Idoj estas lertaj naĝantoj, kapablaj akompani siajn gepatrojn tuj post eloviĝo.|alt=Small fuzzy black chick floats beside a larger bird on calm water with a muddy bank and tall grass in the background]] [[Dosiero:Gavia stellata MHNT.ZOO.2010.11.36.1.jpg|eta| ''Gavia stellata'' - [[MHNT]]]] La Ruĝgorĝa kolimbo estas [[Monogamio|monogama]] specio kiu formas longdaŭrajn parligojn. Ambaŭ seksoj konstruas la [[birdonesto|neston]], kiu estas neprofunda skrapaĵo (aŭ foje platformo el koto kaj vegetaĵaro) kovrita per vegetaloj kaj foje per kelkaj plumoj, kaj situanta ĉe duonmetro el la bordo de malgranda lageto. La ino demetas du [[ovo]]jn (kvankam oni registris ankaŭ ovokvantojn de 1–3 ovoj); ili estas [[kovado|kovataj]] dum 24–29&nbsp;tagoj, ĉefe fare de la ino. La ovoj, kiuj estas verdecaj aŭ olivec-brunecaj makulitaj je nigra, estas 75x46 mm kaj havas mason de 83 g, el kio 8% estas ŝelo.<ref name=Handbook/><ref name=BTO/> La kovado ekas tuj post la demeto de la unua ovo, tiele ke ili eloviĝas nesamtempe. Se oni perdas ovaron (pro predado aŭ inundo, ekzemple) antaŭ la eloviĝo, la Ruĝgorĝa kolimbo kutime demetas duan ovaron, ĝenerale sur nova nesto.<ref>{{cite journal |journal=Journal of Field Ornithology |volume=56 |issue=3 |pages=282–283 |title=Replacement clutches in the Red-throated Loon |first1=Douglas |last1=Schamel |first2=Diane M. |last2=Tracy |date=Summer 1985 |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/jfo/v056n03/p0282-p0283.pdf |format=PDF}}</ref> La junuloj estas [[frumatura]]j tuj post eloviĝo: lanugaj kaj movokapablaj havante malfermajn okulojn. Ambaŭ gepatroj nutras ilin per malgrandaj akvaj senvertebruloj dekomence, kaj poste per malgrandaj fiŝoj dum 38–48&nbsp;tagoj. La gepatroj plenumas [[trompoceremonio]]jn por malproksimigi predantojn for el la nesto kaj la idoj.<ref name=Handbook/> [[Ornitologio|Ornitologoj]] malkonsentas ĉu la plenkreskuloj portas siajn idojn surdorse dumnaĝe kaj kelkaj asertas, ke ili faras tion,<ref name=Handbook/> dum aliaj defendas la malon.<ref name=Cornell/> En naturo, la plej aĝa konata Ruĝgorĝa kolimbo vivis dum pli ol du jardekoj;<ref name="HBW171"/> ĝi estis trovita, oleita kaj mortinta, sur strando en Svedio 23&nbsp;jarojn kaj 7&nbsp;monatojn post ĝi estis [[birdoringado|ringita]].<ref>{{cite web |author=Staav, Roland; Fransson, Thor |year=2008 |publisher=EURING: The European Union for Bird Ringing |url=http://www.euring.org/data_and_codes/longevity-voous.htm |title=European Longevity Records |accessdate=14a Julio 2009}}</ref> == Konservostatuso kaj minacoj == [[Dosiero:RedthroatedLoon23.jpg|eta|maldekstre|Ruĝgorĝa kolimbo]] Kvankam la Ruĝgorĝa kolimbo ne estas tutmonde minacata specio, ĉar ĝi havas grandan populacion kaj enorman teritorion, ŝajne estas populacioj kiuj malpliiĝas. La nombroj kalkulitaj per enketoj de la [[Fiŝkapta kaj Natura Servo de Usono]] en Alasko montras populacian malpliiĝon de 53% inter 1971 kaj 1993, ekzemple,<ref>{{cite journal |last1=Groves |first1=Deborah J. |last2=Conant |first2=Bruce |last3=King |first3=Rodney J. |last4=Hodges |first4=John I. |last5=King |first5=James G. |title=Status and trends of loon populations summering in Alaska, 1971–1993 |journal=The Condor |volume=98 |pages=189–95 |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/condor/v098n02/p0189-p0195.pdf |doi=10.2307/1369136 |year=1996 |issue=2}}</ref> kaj la nombroj falis ankaŭ en kontinenta Eŭropo.<ref name=BBC/> En [[Skotlando]] aliflanke la populacio pliiĝantis je ĉirkaŭ 16% inter 1994 kaj 2006, laŭ enketoj fare de la [[RSPB]] kaj de la [[Scottish Natural Heritage]].<ref name=BBC>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/highlands_and_islands/6980265.stm |title=Rise in divers mystifies experts |publisher=BBC News |accessdate=7a Septembro 2007 | date=7a Septembro 2007}}</ref> En 2002, [[Wetlands International]] ĉirkaŭkalkulis tutmondan populacion de 490,000 al 1,500,000&nbsp;individuoj; la tutmonda populacitendenco ne estis kalkulita.<ref name=IUCN2012/> La Ruĝgorĝa kolimbo estas [[specio]] al kiu aplikiĝas la ''[[Interkonsento pri la konservado de migrantaj akvobirdoj de Afriko-Eŭrazio]]'' (AEWA);<ref>{{cite web |url=http://www.unep-aewa.org/documents/agreement_text/eng/pdf/aewa_agreement_text_annex2.pdf |title=Waterbird species to which the Agreement applies |publisher=Agreement on the Conservation of African-Eurasian Migratory Waterbirds |accessdate=29a Junio 2008 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-08-12 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110726033146/http://www.unep-aewa.org/documents/agreement_text/eng/pdf/aewa_agreement_text_annex2.pdf |arkivdato=2011-07-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120330091814/http://www.unep-aewa.org/documents/agreement_text/eng/pdf/aewa_agreement_text_annex2.pdf |archivedate=2012-03-30 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.unep-aewa.org/documents/agreement_text/eng/pdf/aewa_agreement_text_annex2.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-08-12 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20071110021259/http://www.unep-aewa.org/documents/agreement_text/eng/pdf/aewa_agreement_text_annex2.pdf |arkivdato=2007-11-10 }}</ref> en [[Ameriko]] ĝi estas protektita de la [[Traktato de Migrantaj Birdoj de 1918]].<ref>{{cite web |url=http://www.fws.gov/migratorybirds/RegulationsPolicies/mbta/taxolst.html |title=Birds Protected by the Migratory Bird Treaty Act |publisher=US Fish and Wildlife Service |accessdate=29a Junio 2008 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-08-12 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130512162120/http://www.fws.gov/migratorybirds/regulationspolicies/mbta/taxolst.html |arkivdato=2013-05-12 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.fws.gov/migratorybirds/regulationspolicies/mbta/taxolst.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2022-03-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130512162120/http://www.fws.gov/migratorybirds/regulationspolicies/mbta/taxolst.html |arkivdato=2013-05-12 }}</ref> [[Naftoverŝado]], [[habitatodegradado]], kaj [[fiŝkaptaj retoj]] estas inter ĉefaj minacoj kiun tiu ĉi specio frontas.<ref name=Cornell/> Ĉar ĝi tendencas migri ĉe la marbordo — ĝenerale ĉe 20 km el tero — tio povus esti damaĝe efika pro la konstruado de ĉemarbordaj [[ventocentralo]]j;<ref>{{cite book |first1=Eric W.M. |last1=Stienen |first2=Van |last2=Waeyenberge |first3=Eckhart |last3=Kuijken |first4=Jan |last4=Seys | year =2007 |contribution=Trapped Within the Corridor of the Southern North Sea: The Potential Impact of Offshore Wind Farms on Seabirds |url=http://www.vliz.be/imisdocs/publications/129847.pdf |pages=71–80 |format=PDF |title=Birds and Wind Farms: Risk Assessment and Mitigation |publisher=Quercus |editors=de Lucas, Manuela; Janss, Guyonne F.E.; Ferrer, Miguel |location=London}}</ref> studoj indikas altan nivelon de evito de ventocentralaj areoj, kvankam mortoj pro rekta frapo kontraŭ la aergeneratoroj ŝajnas nekomunaj.<ref>{{cite web |last1=Halley |first1=D.J. |last2=Hopshaug |first2=P |url=http://www.nina.no/archive/nina/PppBasePdf/rapport/2007/297.pdf |format=PDF |title=Breeding and overland flight of red-throated divers ''Gavia stellata'' at Smøla, Norway, in relation to the Smøla wind farm |publisher=Norwegian Institute of Nature Research |accessdate=26a Julio 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130626082248/http://www.nina.no/archive/nina/PppBasePdf/rapport/2007/297.pdf |archivedate=2013-06-26 }}</ref> Altaj niveloj de [[hidrargo]] en la medio kondukis al reproduktaj malsukcesoj en kelkaj areoj, inklude partojn de Svedio.<ref>{{cite journal |title=Levels of mercury in eggs of red-throated diver ''Gavia stellata'' and black-throated diver ''G. arctica'' in southwest Sweden |journal=Ornis Svecica |volume=2 |issue=1 |year=1992 |pages=29–36 |first=M.O.G. |last=Eriksson |coauthors=Johansson, I.; Ahlgren, C.G.}}</ref> Studoj en Svedio montris ankaŭ ke ili povus esti tuŝitaj negative de la acidigo de la lagoj, ĉar la fiŝoj kiujn ili predas suferas pro malalta [[pH]].<ref>{{cite journal |journal=Hydrobiologia |volume=279–280 |issue=1 |pages=439–444 |doi=10.1007/BF00027875 |title=Susceptibility to freshwater acidification by two species of loon: Red-throated Loon (''Gavia stellata'') and Arctic Loon (''Gavia arctica'') in southwest Sweden |first=Mats O. G |last=Eriksson |year=1994}}</ref> Ĉe reproduktejaj areoj, la [[Arkta vulpo|Arkta]] kaj la [[Ruĝa vulpo]]j estas ĉefaj [[predanto]]j de ovoj,<ref>{{cite journal |last1=Schamel |first1=Douglas |last2=Tracy |first2=Diane |title=Replacement Clutches in the Red-throated Loon |journal=Journal of Field Ornithology |date=Summer 1985 |pages=282–83 |volume=56 |issue=3 |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/jfo/v056n03/p0282-p0283.pdf}}</ref> dum la [[Granda rabmevo]], la [[Parazita rabmevo]] kaj variaj specioj de mevoj de la genro ''[[Larus]]'' (inklude speciojn kiaj la [[Nigramantela mevo]] kaj la [[Glacimevo]])<ref>{{cite journal |journal=British Birds |volume=29 |issue=1 |pages=81–82 |title=Mortality amongst Red-throated Divers |author=Serle, W. |date=January 1936}}</ref><ref name="Auk110">{{cite journal |journal=The Auk |volume=110 |issue=3 |pages=436–444 |author=Eberl, Christine |coauthor=Picman, Jaroslav |title=Effect of Nest-site Location on Reproductive Success of Red-throated Loons (''Gavia stellata'') |date=Julio–Septembro 1993 |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/auk/v110n03/p0436-p0444.pdf |doi=10.2307/4088408}}</ref> estas predantoj kaj de ovoj kaj de junuloj.<ref>{{cite journal |journal=British Birds |volume=71 |issue=1 |page=44 |first= C. J. |last=Booth |date=Januaro 1978 |title=Breeding success of Red-throated Divers}}</ref> Oni scias, ke tiu ĉi specio utilis kiel gastiganto por almenaŭ 51&nbsp;specioj de [[parazito]]j, plej el kiuj estas [[nematodoj]], [[digenea]] kaj [[cestodo]]j portitaj interne; nur ununura sola specio de [[laŭso]] estas konata kiel ekstera parazito.<ref>{{cite book |title=The Metazoan Parasite Fauna of Loons (Aves: Gaviiformes), Its Relationship to the Birds' Evolutionary History and Biology, and a Comparison with the Parasite Fauna of Grebes |url=http://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/56434/1/MP191.pdf |last=Storer |first=Robert W. |year=2002 |publisher=Museum of Zoology, University of Michigan |page=37 |issn=0076-8405}}</ref> Ĝi foje portas gravajn populaciojn de [[diatomeo]]j (mikroskopa fitoplanktono) sur sia ekstera plumaro.<ref>{{cite journal |first1=Donald A. |last1=Croll |first2=Robert W. |last2=Holmes |title=A Note on the Occurrence of Diatoms on the Feathers of Diving Seabirds |date=October 1982 |journal=Auk |pages=765–66 |volume=99 |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/auk/v099n04/p0765-p0766.pdf}}</ref> La Ruĝgorĝa kolimbo suferas pro [[birda gripo]]<ref>{{cite web |url=http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=3865 |title=Red-throated Loon – BirdLife Species Factsheet |publisher=BirdLife International |accessdate=14a Julio 2009 }}{{404|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> kaj [[botulismo]] de Tipo E ,<ref>{{cite web |publisher=Canadian Cooperative Wildlife Health Centre |url=http://www.ccwhc.ca/wildlife_health_topics/botulism/botulisme_org.php |title=Type E Botulism in Birds |author=Leighton, F. A. |year=2007 |accessdate=14a Julio 2009 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-08-12 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100710062946/http://www.ccwhc.ca/wildlife_health_topics/botulism/botulisme_org.php |arkivdato=2010-07-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100710062946/http://www.ccwhc.ca/wildlife_health_topics/botulism/botulisme_org.php |archivedate=2010-07-10 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.ccwhc.ca/wildlife_health_topics/botulism/botulisme_org.php |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-08-12 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100710062946/http://www.ccwhc.ca/wildlife_health_topics/botulism/botulisme_org.php |arkivdato=2010-07-10 }}</ref> kaj estas regule mortigita pro ingestado de [[neŭrotoksino]]j produktitaj de algara eksplodo nome "ruĝa tajdo".<ref>{{cite web |url=http://www.nwhc.usgs.gov/publications/quarterly_reports/2007_qtr_2.jsp |title=Quarterly Wildlife Mortality Report |year=2007 |publisher=[[USGS]] |accessdate=14a Julio 2009 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-08-12 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090506235201/http://www.nwhc.usgs.gov/publications/quarterly_reports/2007_qtr_2.jsp |arkivdato=2009-05-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090506235201/http://www.nwhc.usgs.gov/publications/quarterly_reports/2007_qtr_2.jsp |archivedate=2009-05-06 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.nwhc.usgs.gov/publications/quarterly_reports/2007_qtr_2.jsp |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-08-12 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090506235201/http://www.nwhc.usgs.gov/publications/quarterly_reports/2007_qtr_2.jsp |arkivdato=2009-05-06 }}</ref> Dum [[algoflorado]] de 2007 grandaj nombroj de tiu birdospecio mortis ankaŭ pro [[hipotermio]], post ties plumaroj iĝis hirtigitaj de proteina subprodukto de [[algo]]j, kiuj malpliigis la insuligajn{{klarigu}} efikojn de ties plumaro.<ref>{{cite journal |journal=PLoS ONE |volume=4 |issue=2 |page=e4550 |title=Mass Stranding of Marine Birds Caused by a Surfactant-Producing Red Tide |first1=David A. |last1=Jessup |first2=Melissa A. |last2=Miller |first3=John P. |last3=Ryan |last4=''et al.'' |date=23 February 2009 |pmid=19234604 |doi=10.1371/journal.pone.0004550 |first4=HM |last5=Kerkering |first5=HA |last6=Mekebri |first6=A |last7=Crane |first7=DB |last8=Johnson |first8=TA |last9=Kudela |first9=RM |pmc=2641015 |editor1-last=Bennett |editor1-first=Peter M.}}</ref> == En homa kulturo == [[Dosiero:Juvenile red throated diver.jpg|Juvenile Red-throated Diver|eta|dekstra|Junuloj havas pli malmultajn makulojn durdorse kaj pli malhelajn kolojn ol la plenkreskuloj.|alt=Grayish bird with white speckles on its back and a sharply pointed gray bill floats on water]] Uzita kiel manĝofonto ekde prahistoriaj tempoj,<ref>{{cite journal |journal=Arctic |volume=27 |issue=3 |pages=175–88 |title=Whirl Lake: A Stratified Indian Site Near the Mackenzie Delta |last1=Gordon |first=Bryan C. |last2=Savage |first2=Howard | year = 1974 |url=http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic27-3-175.pdf}}</ref><ref>{{cite journal |journal=Acta zoologica cracoviensia |volume=45 |issue=special issue |pages=117–31 |date=November 2002 |title=Exploitation of Anseriformes at two Upper Palaeolithic sites in Southern Italy: Grotta Romanelli (Lecce, Apulia) and Grotta del Santuario della Madonna a Praia a Mare (Cosenza, Calabria) |last1=Tagliacozzo |first1= Antonio |last2=Gala |first2=Monica |url=http://www.isez.pan.krakow.pl/journals/azc_v/pdf/45/09.pdf}}</ref> la Ruĝgorĝa kolimbo estas ankoraŭ ĉasata de [[indiĝenaj popoloj]] en kelkaj partoj de la mondo nuntempe.<ref>{{cite book |title=Telling Our Stories: Omushkego Legends and Histories from Hudson Bay |last1=Bird |first1=Louis |last2=Brown |first2=Jennifer S.H. |year=2005 |publisher=Broadview Press |isbn=1-55111-580-8 |url=http://books.google.com/?id=Cc9dgTkkfcoC&printsec=frontcover}}</ref> Oni kapras kaj birdoj kaj ovojn, foje en gravaj nombroj; dum unu studo en la insulo Igloolik de norda [[Kanado]], 73% el ĉiuj ovoj de Ruĝgorĝa kolimbo demetataj ene de la studita teritorio de 10&nbsp;km² dum du reproduktaj sezonoj estis kolektita de indiĝenaj loĝantoj de la insulo.<ref>{{cite journal |journal=Arctic |title=Breeding Densities, Biogeography, and Nest Predation of Birds on Igloolik Island, NWT |first1=Graham |last1=Forbes |first2=Kelly |last2=Robertson |first3=Carey |last3=Ogilvie |first4=Laura |last4=Seddon |volume=45 |issue=3 |date=September 1992 |pages=295–303 |location=Peterborough, Ontario |url=http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic45-3-295.pdf }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160303213202/http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic45-3-295.pdf |date=2016-03-03 }}</ref> En kelkaj partoj de Rusio, oni uzas tradicie haŭtaĵojn de Ruĝgorĝa kolimbo por fari ĉapelojn kaj variajn vestornamojn, inklude kolringojn.<ref>{{cite web |url=http://bna.birds.cornell.edu/bna/species/513/articles/conservation |publisher=[[Cornell Laboratory of Ornithology]] kaj [[American Ornithologists' Union]] |work=Birds of North America Online |title=Red-throated Loon |accessdate=27a Marto 2008}} (Registriĝo postulata)</ref> La specio estis ŝlosila ankaŭ por [[kreo]]mitoj de indiĝenaj grupoj tra la tuta Holarkto.<ref name="Ethno">{{cite journal |journal=Ethnohistory |volume=7 |issue=2 |pages=151–80 |first=Elli Kaija |last=Köngäs |title=The Earth-Diver (Th. A 812) |date=Spring 1960 |doi=10.2307/480754 |jstor=480754}} (Registriĝo postulata)</ref> Laŭ la mito — kiu varias nur iomete inter versioj, spite la foje ampleksaj distancoj kiuj separas la grupojn kiuj kreas je ĝi — la kolimbo estis petata de granda [[ŝamano]] alporti teron el la marbordo. Tiu tero estis poste uzita por konstrui la mondan sekan teron.<ref name="Ethno"/><ref>{{cite book |title=Birds in Literature |first=Leonard |last=Lutwack |isbn=0-8130-1254-6 |year=1994 |page=82 |publisher=University Press of Florida}}</ref> Tiom ĵuse kiom ĉe la 1800-aj jaroj, la kutimaro de la Ruĝgorĝa kolimbo estis uzita por antaŭscii la venontan veteron; laŭ la konvencia kono de la klimato, birdoj flugantaj internen aŭ elsendantaj mallongajn kriojn antaŭanoncis bonan veteron, dum tiuj flugantaj for al la maro aŭ elsendantaj longajn, ĝemajn kriojn antaŭanoncis pluvon.<ref name = BTO>{{cite web |url=http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob20.htm |publisher=British Trust for Ornithology |title=Red-throated Diver |accessdate=27a Junio 2008}}</ref><ref name=BBC/> En la [[Orkadoj]] kaj [[Ŝetlandaj Insuloj]] de [[Skotlando]], la specio estas ankoraŭ konata kiel "pluvansero" alude al ties supozita veterprognoza kapablo.<ref name=BBC/> La popolo de la [[Ferooj]] kredis ke se la Ruĝgorĝa kolimbo miaŭas kiel kato, pluvo estas tuje venonta, dum alvoko kiel ''gaa-gaa-gaa'' aŭ ''turkatrae-turkatrae'' antaŭanoncis bonan veteron.<ref name="folkloreofbirds">{{Cite book|last=Armstrong|first=Edward A.|title=The Folklore of Birds|location=New York, NY |publisher=Dover Publications|year=1970|isbn=0-486-22145-8|origyear=1958|pages=62–63}}</ref> Kelkaj landoj kiaj Aland, Butan, Japanio kaj [[Komoroj]] eldonis poŝtmarkojn aperigantajn bildojn de la Ruĝgorĝa kolimbo.<ref>{{cite web |url=http://www.birdtheme.org/mainlyimages/index.php?spec=1458 |title=Stamps showing Red-throated Loon ''Gavia stellata'' |author=Scharning, Kjell |publisher=Theme Birds on Stamps |accessdate=13a Februaro 2009}}</ref> == Vidu ankaŭ == * [[Blankbeka kolimbo]] == Notoj == {{Referencoj|2}} {{Commons|Gavia stellata}} {{-}} == Eksteraj ligiloj == * http://images.google.com/images?q=Gavia+stellata <!-- cs:obrázky potáplice severní cs->eo:_obrázky_ arkta kolimbo --> * http://www.sofnet.org/index.asp?lev=2043&typ=1 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050903034220/http://www.sofnet.org/index.asp?lev=2043&typ=1 |date=2005-09-03 }} <!-- sv:Sveriges Ornitologiska Förening --> * http://www.projekt-lom.com {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090727065224/http://www.projekt-lom.com/ |date=2009-07-27 }} <!-- sv:Projekt Lom --> * http://www.dofbasen.dk/ART/art.php?art=00020 <!-- sv:Dansk ornitologisk forening --> {{Gavioformaj birdoj}} [[Kategorio:Gaviedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Pollando]] qows2mz5y784ub7d086rbnlciz779rn 0 71456 9489980 8886933 2026-10-07T16:33:54Z Tiguliano 34250 9489980 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo de Italio | nomo = Villanova d'Albenga | dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} | blazono = {{#invoke:Wikidata|claim|P94}} | regiono = {{Italio LIG}} | provinco = {{Italio SV}} | areo = 15 | subdividaĵoj = | najbaraj_komunumoj = [[Alassio]], [[Albenga]], [[Andora]], [[Casanova Lerrone]], [[Garlenda]], [[Ortovero]] | nomo_de_loĝantoj = | patrono = {{#invoke:Wikidata|claim|P417|parameter=link}} | festo = 26-a de decembro | zomo = 11 | tipo1 = reliefo }} '''Villanova d'Albenga''' estas [[komunumo]] de [[Italio]]. Ĝi apartenas al la [[provinco Savono]] de la [[Regionoj kaj provincoj de Italio|regiono]] [[Ligurio]], en la nordorienta parto de la lando. Komence de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Kristana patrono estas la sanktulo {{#invoke:Wikidata|claim|P417|parameter=link}}, kies memortago sekve estas la komunuma festotago. == Eniri == La Flughaveno '''Albenga-Riviera''' situas en la municipa areo de Villanova d'Albenga, identigita kiel la flughaveno de [[Albenga]] kaj [[Savono]]. Najbaras la komunumoj {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- == Partneraj komunumoj == * {{flago|}} [[]] en [[]] --> == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{it}}) <!-- [[Dosiero:bildo|eta|maldekstra|300ra|{{centre|teksto}}]] --> {{Projektoj}} {{provinco Savono}} {{Ĝermo|Italio}} [[Kategorio:Komunumoj de Italio]] [[Kategorio:Komunumoj de Ligurio]] [[Kategorio:Komunumoj de Provinco Savona]] sxkv91vlh9nmlk3hxpi0zjc8a4r7shi 0 83247 9490227 9423670 2026-10-08T07:05:47Z Filozofo 3592 /* */ Lingva korekto 9490227 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Concurrent Lines.svg|eta|Konverĝaj linioj]] En [[geometrio]], tri aŭ pli da linioj estas nomataj '''konverĝaj''' se ili intersekciĝas ĉe unu sola [[Punkto (matematiko)|punkto]]. Komparu al [[samrektaj linioj]]. {{ĝermo|Geometrio}} [[Kategorio:Matematika terminologio]] [[Kategorio:Elementa geometrio]] e8t90b1pm1s06czmhe7vckwrrgeptgc 9490228 9490227 2026-10-08T07:07:00Z Filozofo 3592 /* */ Interpunkcia korekto 9490228 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Concurrent Lines.svg|eta|Konverĝaj linioj]] En [[geometrio]], tri aŭ pli da linioj estas nomataj '''konverĝaj''', se ili intersekciĝas ĉe unu sola [[Punkto (matematiko)|punkto]]. Komparu al [[samrektaj linioj]]. {{ĝermo|Geometrio}} [[Kategorio:Matematika terminologio]] [[Kategorio:Elementa geometrio]] 2lfgd6p29cyrymvnkv2yhol01lxquex 9490229 9490228 2026-10-08T07:07:34Z Filozofo 3592 /* */ Aldonis ligon 9490229 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Concurrent Lines.svg|eta|Konverĝaj linioj]] En [[geometrio]], tri aŭ pli da [[linio]]j estas nomataj '''konverĝaj''', se ili intersekciĝas ĉe unu sola [[Punkto (matematiko)|punkto]]. Komparu al [[samrektaj linioj]]. {{ĝermo|Geometrio}} [[Kategorio:Matematika terminologio]] [[Kategorio:Elementa geometrio]] jp6mp8cytf9rkncux03xb2bg6lkd6c1 9490230 9490229 2026-10-08T07:08:38Z Filozofo 3592 /* */ Korektis ligon 9490230 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Concurrent Lines.svg|eta|Konverĝaj linioj]] En [[geometrio]], tri aŭ pli da [[rekto]]j estas nomataj '''konverĝaj''', se ili intersekciĝas ĉe unu sola [[Punkto (matematiko)|punkto]]. Komparu al [[samrektaj linioj]]. {{ĝermo|Geometrio}} [[Kategorio:Matematika terminologio]] [[Kategorio:Elementa geometrio]] 4psn9i66vw6foqg9acee3xn9jwwblj3 9490234 9490230 2026-10-08T07:10:25Z Filozofo 3592 Forkomentis nekompreneblan referencon al neekzistanta artikolo 9490234 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Concurrent Lines.svg|eta|Konverĝaj linioj]] En [[geometrio]], tri aŭ pli da [[rekto]]j estas nomataj '''konverĝaj''', se ili intersekciĝas ĉe unu sola [[Punkto (matematiko)|punkto]]. <!-- Komparu al [[samrektaj linioj]]. --> {{ĝermo|Geometrio}} [[Kategorio:Matematika terminologio]] [[Kategorio:Elementa geometrio]] 8k4kacvia9gi2axae33c36vnji0uttr 0 95662 9489923 8914926 2026-10-07T12:19:12Z CommonsDelinker 2357 Forigis la dosieron [[commons:File:Mary_Poppins5.jpg|Mary_Poppins5.jpg]] forigitan el la Komunejo de [[commons:User:Christian Ferrer|Christian Ferrer]]: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Mary Poppins (film)|]] 9489923 wikitext text/x-wiki {{Informkesto rolulo | nomo = Mary Poppins | bildo = Mary Poppins heureuse de rencontrer ses fans.jpg | bildoteksto = rolulino de Mary Poppins en 2018 je [[Disneyland]] [[Parizo]] | kreita de = | verko = | interpretita de = | voĉigita de = | reala nomo = | kaŝnomo = | sekso = ina | specio = | povoj = magiaj povoj | naskiĝis = | mortis = | loĝloko = | okupo = infanvartistino | titolo = | familio = | amikoj = Bert | malamiko = | parencoj = }} '''Mary Poppins''' {{prononco|Mari Popins}} estas la ĉefa rolulino en romanoj de la aŭstralia verkistino [[P. L. Travers]] ([[1899]]-[[1996]]). La angla eldono aperis unuafoje en [[1934]] ĉe la eldonejo ''G. Howe'' en Londono. [[dosiero:Monument commemorating the birthplace of Mary Poppins 01.jpg|eta|maldekstra|180ra|{{centre|monumento ĉe la naskiĝloko de la fikcia figuro ''Mary Poppins'' en ''Bowral'', [[Novsudkimrio]], [[Aŭstralio]]}}]] == La romano == «''Mary Poppins''», infanvartistino kun magiaj povoj, zorgas pri novaj interrilatoj en la angla familio Banks en Londono, komence de la 20a jarcento. Kun Mary Poppins, la gefiloj Johana, Miĥaelo kaj la ĝemeloj Johano kaj Barbara (kiuj mankas en la Disney-filmo) vivas nekredeblajn aventurojn. == Referencoj == En la romano Mary Poppins estas persono iom vanta, kiu ne akceptas aliajn opiniojn ol la sia. La libro ne enhavas sinsekvan agadon, sed estas kolekto de rakontetoj, el kiuj nur malmulte troviĝas en la Disney-filmo (alveno, ekskurso de Mary kaj Bert en la stratbildon - en la libro sen la infanoj, la rakonto pri ridanta onklo Alberto, la scenoj de la birdovirino kaj la foriro). == Filmoj == {{Ĉefartikolo|Mary Poppins (1964)}} La unua Mary Poppins-romano estis filmigita en [[1964]] fare de la filmfaradentrepreno [[Disney]]. Kontraŭe al la romano, la familiestro, Mr. Banks, vivas nur por sia kariero, lia edzino ĉiam forestas kiel virinrajtdefendantino kaj tial la edukado de la infanoj estis, kiel ofte tiutempe ĉe riĉaj familioj, afero de la infanvartistino. [[P.L. Travers]] ne tre kontentis pri tiu filmo. La muzikfilmo ne ŝin plaĉis, kaj la prezento de la agado. Tamen la filmo multe plaĉis ne nur al infanoj kaj iĝis unu el la plej grandaj sukcesoj de la filmfaradentrepreno [[Disney]]. En tiu filmo, Mary Poppins uzas egale vorton tre malfacile prononceblan « Superkalifraĝilistikekspialidocius ». En [[1983]] la unua libro estis filmigita por la [[Rusio|rusa]] [[televido]] sub la titolo "Meri Poppins, do svidanija", kun ''Natalja Andrejĉenko'' (Наталья Андрейченко, n. en 1956) en la rolo de Mary Poppins. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Anglalingva literaturo por infanoj]] [[Kategorio:Libroj aperintaj en 1934]] [[Kategorio:Literaturaj roluloj|Poppins, Mary]] [[Kategorio:Fikciaj britoj|Poppins, Mary]] [[Kategorio:Londono en fikcio]] [[Kategorio:Romanoj pri infanoj]] 3mv1d8nw889dupbgbxjgcph1fooxzxl 0 101718 9490110 8492332 2026-10-07T19:50:32Z Taylor 49 126294 {{Prisupre|pri=muzo en helena mitologio|kemia elemento|Uranio}} {{Informkesto rolulo}} 9490110 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=muzo en helena mitologio|kemia elemento|Uranio}} {{Informkesto rolulo}} '''Uranio''' ({{Lang-el|Ουρανία}}), laŭ [[helena mitologio]], estis [[muzoj|muzo]] de [[astronomio]], aŭ pli bone de [[astrologio]], ĉar en [[antikvo]] ne estas malsamo inter ili. Foje oni nomas ŝin ankaŭ muzo de [[filozofio]] kaj [[matematiko]]. Ĝenerale oni montras ŝin kun [[globuso|ĉiela globuso]] kaj [[cirkelo]] en la manoj kaj oni diras ŝin la plej juna el la muzoj.[[Dosiero:Urania (M.A.N. Madrid) 01.jpg|dekstra|eta|Uranio, statuo ĉ. 2-a jarcento a. K. el [[Churriana]] ([[Málaga]], Hispanio). [[Nacia Arkeologia Muzeo de Hispanio]] ([[Madrido]]).]] Ŝi estis filino de [[Zeŭso]] kaj [[Mnemozina]]. Oni diras ŝin patrino de [[Lino (mitologio)|Lino]], kies patro estus [[Apolono]] aŭ [[Amfimaro]]. Laŭ [[Katulo]], ŝi estis patrino de [[Himeno (mitologio)|Himeno]], kies patro estus [[Dionizo]]. [[Heziodo]] diris, ke ŝi estis patrino de Lino kaj [[Orfeo]] kun [[Apolono]]. {{-}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|commonscat=Urania}} * [[Urano]] [[Kategorio:Historio de astronomio]] [[Kategorio:Muzoj]] m9vpw5od90cngoj4b6imtirb5xkzr9w 0 102173 9489945 9063011 2026-10-07T13:41:19Z RG72 11847 9489945 wikitext text/x-wiki {{AliaSignifo|Venkotago (kanto)}} [[Dosiero:Victory Day Parade 2005-38.jpg|eta|09.05.2005]] '''Venkotago''' ({{lang-ru|День Победы}}, angle ''V-E Day'') estas festotago omaĝe la venkon de [[aliancanoj]] super la [[faŝismo|faŝisma]] [[Germanio]]. En okcidenta [[Eŭropo]] kaj [[Usono]] estas festata la 8-an de majo kiel [[Tago de Venko en Eŭropo]], en [[Orienta Eŭropo]] kaj eksa [[Sovetunio]] — la 9-an de majo. En soveta terminologio estas [[Granda patriota milito]]; unu el ĉefaj ŝtataj festoj en [[Rusio]] kaj [[Belorusio]]. En Sovetunio la Venkotago iĝis [[ripoztago]] en la jaro [[1965]] (la 20-a datreveno de la venko). Post disfalo de la socialisma ŝtato, en [[Rusio]] dum kelkaj jaroj ne okazis parado sur [[Ruĝa Placo]] ([[Moskvo]]), sed ekde [[1995]] tiu tradicio renoviĝis. Ĝi restas tutlanda rusia ripoztago. La [[senmorta regimento]] estas socia agado kiu konsistas en kolektiĝo al memormarŝo kaj portado de bildoj de familianoj, kiuj estis batalintaj en la [[Granda Patruja Milito]]. == Landoj, kie la festo estas celebrata == * [[Pollando]] - oficiale agnoskita kaj starigita la 8-an de majo de 1945; en [[Pola Popola Respubliko]] solene festata en la jaroj 1946–1989, en 1945–1950 ripoztago. Ĉefaj solenaĵoj estis en [[Varsovio]] * [[Rusio]] - oficiale agnoskita la 9-an de majo de 1946; la tagon oni konsideras libertago, eĉ se aperas semajnfine (tiukaze posta lundo estas ripoztago) * [[Armenio]] - oficiale agnoskita la 9-an de majo de 1946 * [[Azerbajĝano]] - oficiale agnoskita la 9-an de majo de 1946 * [[Belorusio]] - oficiale agnoskita la 9-an de majo de 1946, kvankam estas labortago * [[Kartvelio]] - oficiale agnoskita la 9-an de majo de 1946 * [[Kirgizio]] - oficiale agnoskita la 9-an de majo de 1946 * [[Taĝikio]] - oficiale agnoskita la 9-an de majo de 1946 * [[Turkmenio]] - oficiale agnoskita la 9-an de majo de 1946 * [[Ukrainio]] - oficiale agnoskita la 9-an de majo de 1946, tago ripoztago * [[Uzbekio]] - oficiale agnoskita la 9-an de majo de 1946 ĝis 1998, ekde 1999 ripoztago kiel Memor-Tago * [[Kazaĥio]] - oficiale agnoskita la 9-an de majo de 1947 * [[Moldavio]] - oficiale agnoskita la 9-an de majo de 1951 * [[Israelo]] - oficiale agnoskita la 9-an de majo ekde 2000 == Taksoj == En Rusio tiu ĉi festo estas konsiderata inter la plej gravaj. Rusia politikisto [[Boris Nemcov]] skribis en 1997: {{Citaĵo |teksto = Ĉiu [[festo]] havas siajn [[gusto]]n kaj [[odoro]]n. Sed la plej grava por mi, la plej ĝoja kaj feliĉa estas la Venkotago. Mi opinias ke tio estas la festo por ĉiuj. Por la [[homo]]j de la tuta [[mondo]]. Mi estas certa ke per tiu ĉi [[venko]] [[Rusio]] kaj la [[Sovetunio|sovetia]] [[popolo]] plenumis sian historian [[misio]]n tiel kiel neniu popolo iam ajn plenumis. Nia popolo savis la mondon. Mi ne komprenas kiam iuj agantoj provas trakti tion alie. |aŭtoro= [[Boris Nemcov]] |verko=Provincano<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Провинциал |lasta = Немцов |unua = Б. Е. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1997 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Вагриус; Нижегор. журн. |loko = Москва; Н. Новгород |lingvo = ru |isbn= = 5-7027-0474-6 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 70 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> |origina teksto = У каждого праздника — свой вкус и запах. Но самый главный для меня, самый радостный и счастливый — День Победы. Я считаю, что это праздник для всех. Для всех людей мира. Уверен, что этой победой Россия и советский народ выполнили свою историческую миссию так, как ни один народ никогда не выполнял. Наш народ спас мир. Не понимаю, когда некоторые деятели пытаются смотреть на это иначе. }} == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Urbo-Heroo]] * [[Venkotago (kanto)]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://victory.rusarchives.ru/ Paĝaro dediĉita al la venko. Enhavas multajn arkivajn materialojn] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090318140416/http://victory.rusarchives.ru/ |date=2009-03-18 }} ({{ru}}) {{ĝermo}} [[Kategorio:Venkotago| ]] [[Kategorio:Majo]] [[Kategorio:1945]] b74kv9kw8slctmsv8wa8pgmq5kjea7o 0 106487 9490205 9319285 2026-10-08T05:34:08Z RG72 11847 9490205 wikitext text/x-wiki {{polurinda|estas multaj gramatikaj kaj stilaj eraroj, eĉ estas tute fremdecaj literoj (Ğ?) kaj multaj tajperaroj (Smalensk??, Catherine la Granda?)..|listigi=ne)}} {{malneŭtraleco}} [[Dosiero:Auksa_altorius_cirillics.jpg|eta|Litova populara preĝlibro pri la litova, Auksa altorius (Ora Altaro). Inter 1865-1904 estis leĝa malpermeso printi uzante la latinan alfabeton. La cirila versio, ankoraŭ en la litova lingvo, estis laŭleĝa kaj pagita de la registaro.]] La esprimo '''rusigo''' signifas celon atingi unuecan rus-parolan loĝantaron. En la [[Rusa Imperio]] ekzistis certaj lingvo- kaj lernejleĝoj, kiuj celis subpremi uzon de aliaj lingvoj. Tiu politiko trafis precipe la polojn kaj neslavojn de la imperio ekde 1863. En la [[Sovetunio]] la rusa lingvo estis oficiala kaj interparola lingvo inter la popoloj. Rusiĝon kaŭzis ankaŭ la avantaĝoj por la rusoj, rusparolantoj, sed tiuj estas kutimaj asimiligaj efikoj en ĉiuj landoj (t.e. avantaĝo por la loĝantoj, kiuj apartenas al la etna, lingva gvidantaro). Ğenerale, Belorusio plej suferis pro Rusigo, ĉi tiu politiko manifestiĝis ne nur en la enkonduko de la rusa lingvo, sed ankaŭ en la fizika detruo de identeco. La dua estis Ukrainio. Ĉar ankaŭ ĉi tiuj popoloj, kiel la rusoj, apartenas al la orientaj slavoj, ĝuste en ĉi tiuj du landoj la rusoj plej aktive praktikis sian influon. == Rusigo de Belorusio == [[Dosiero:Маскалізацыя (русіфікацыя). Полацак.jpg|eta|Polatsk. La plej malnova urbo en la lando en 1812, 1912, kaj 2006. Detruo de arkitektura heredaĵo fare de rusoj]]2,3 milionoj homoj en Belorusio deklaras la rusan kiel ilian unuan lingvon, kvankam en la socipolitika realeco de la lando praktike la tuta loĝantaro de 9 milionoj kutime parolas kaj skribas la [[Belorusa lingvo|belorusan]]. Post [[1995]], la nacia lingvo de Belorusio estis transformita en endanĝerigitan malplimultan lingvon, malgraŭ la fakto ke pli ol duono de la loĝantaro konsideras ĝin kiel sian unuan lingvon<ref>(en) Tomasz Kamusella University of St Andrews, ''[https://www.academia.edu/129935335/Russian_Moscows_Latest_Propaganda_Myth?email_work_card=abstract-read-more Russian: Moscow’s Latest Propaganda Myth.],'' Academia.edu, junio 2025.</ref>. === Kronologio === Post la sekcioj de la Pola-Litova Komunumo kaj la detruo de la Granda Duklando de Litovio, la plej multaj el la Belorusian etnaj teroj iĝis parto de la Rusia Imperio, post kio la rusaj aŭtoritatoj komencis amase aresti la Belorusian eliton kaj anstataŭigi ilin per rusoj. En 1772, Catherine la Granda subskribis dekreton laŭ kiu dokumentoj en la aneksaj teritorioj devis esti kompilitaj nur en la rusa, kaj en 1773 ŝi subskribis alian dekreton "Pri la starigo de lokaj tribunaloj", kiu denove antaŭvidis la devigan uzon de ekskluzive rusa en la juĝa sistemo <ref>Уладзімер Арлоў. Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае. — KALLIGRAM, 2012. С. 330.</ref>. Poste, la sklavigo de la lando komenciĝis - dum la regado de Katerino la Granda, ĉirkaŭ duonmiliono antaŭe liberaj Belorusian kamparanoj iĝis posedaĵo de rusaj nobeluloj. Ribeloj regule ekis sur Belorusian teroj, sed ĉiuj el ili estis brutale subpremitaj. Precipe, post la subpremado de la Kosciuszko-Ribelo, Aleksandro Suvorov ricevis 25 mil servutulojn kiel rekompencon <ref>Філатава А. Нацыянальнае пытанне і палітыка царскага ўраду ў Беларусі (канец XVIII — першая палова ХІХ ст.) // Беларускі Гістарычны Агляд. Т. 7, Сш. 1, 2000.</ref> [[Dosiero:Siemaszko01.jpg|eta|170px|Yosyf Semashko]] Ĉie forbruligis ankaŭ belorusa literaturo el monaĥejoj kaj bibliotekoj; la plej multaj el la libroj estis bruligitaj laŭ la ordoj de Joseph Semashko. Rusigo ankaŭ estis reflektita en arkitekturo: la detruo de sanktaj konstruaĵoj de la tempoj de la Granda Duklando de Litovio komenciĝis, inkluzive de grekkatolikaj presejoj kiuj estis lojalaj al la Belarusia lingvo <ref>Швед В. Эвалюцыя расейскай урадавай палітыкі адносна земляў Беларусі (1772—1863 г.)</ref> Sur la loko de la detruitaj konstruaĵoj estis konstruitaj tiel nomataj Muravyovka preĝejoj, kiuj ricevis sian nomon de la tiama guberniestro de la "Nord-Okcidenta Teritorio" Miĥail Muravyov, konata pro siaj krimoj kontraŭ Belarusian kaj la subpremado de la Kalinovskij ribelo. Lia devizo "Kion la rusa bajoneto ne plenumis, la rusa oficisto, la rusa lernejo kaj la rusa pastro plenumos" iĝis vaste populara <ref>Филиппов М. Игры интеграции: Белоруссия и Россия в поисках друг друга // Неприкосновенный запас. — 2007.</ref> [[Dosiero:Kosciuszko (5871133) (cropped).jpg|eta|170px|Tadeusz Kosciuszko]] 1795. Rusio oficiale neas la ekziston de la belorusa nacio kaj sendependa belorusa lingvo. Komenciĝis amasaj arestoj de lokaj belorusaj politikistoj kaj ilia anstataŭigo per rusaj. 1825. Post kiam imperiestro Nikolao la 1-a ekregis, la Novembra Ribelo de 1830–1831 estis subpremita <ref>Миллер А. И. Планы властей по усилению русского ассимиляторского потенциала в Западном крае // «Украинский вопрос» в политике властей и русском общественном мнении (вторая половина XIХ века). — СПб: Алетейя, 2000.</ref>. 1831. Formado de speciala "Okcidenta Komitato", kies tasko estis "egaligi en ĉio la okcidentan teritorion kun la internaj provincoj de Granda Rusio". La Ministro pri Internaj Aferoj de la Rusa Imperio, Pjotr ​​Valuev, preparis por la menciita komisiono "Specialan Eseon pri la Vojoj de Rusigo de la Okcidenta Regiono" (en la rusa Очерк о средствах обрусения Западного края) <ref>Арлоў У. Як беларусы змагаліся супраць расейскага панавання? // Modèle:Літаратура/100 пытаньняў і адказаў з гісторыі Беларусі С. 51—52.</ref>. 1832. Amasa likvido de grekaj katolikaj kaj bazilaj lernejoj kiuj defendis la belorusan lingvon kaj kulturon estis farita. La kontrolo de la Rusa Ortodoksa Eklezio super edukado estis plifortigita <ref> Арлоў У. Дзесяць вякоў беларускай гісторыі (862―1918): Падзеі. Даты. Ілюстрацыі. / У. Арлоў, Г. Сагановіч. ― Вільня: «Наша Будучыня», 1999</ref> <ref>Гісторыя Беларусі (у кантэксьце сусьветных цывілізацыяў) С. 237</ref>. 1840. Imperiestro Nikolao la 1-a publikigis dekreton malpermesantan la uzon de la vortoj "Belorusio" kaj "Belarusian" en oficialaj dokumentoj. Belorusio ricevis la nomon "Nord-Okcidenta Teritorio" (en la rusa Северо-Западный край) <ref>Калубовіч А. Мова ў гісторыі беларускага пісьменства. Клыўлэнд, 1978</ref>. [[Dosiero:Муравьёв-Виленский литография.jpg|eta|170px|Miĥail Muravyov]] 1864. Miĥail Muravyov-Vilensky (1796-1866), konata pro siaj krimoj kontraŭ la belorusa loĝantaro, iĝis la Ĝenerala Guberniestro de la "Nord-Okcidenta Teritorio". Laŭ liaj ordonoj, belorusa knabo, kiu rifuzis preĝi en la rusa, estis vipita 200 fojojn, post kio li konvertiĝis al Rusa Ortodoksismo kaj mortis pro infektoj. Malgraŭ la subpremo de Rusio, la konstanta elpelo de nedezirindaj al Siberio kaj limigoj de la uzado de la belorusa lingvo en la gazetaro, kiuj estis nuligitaj nur fine de la 19-a jarcento, estis en tiu tempo ke la krea stilo de kelkaj grandaj belorusaj verkistoj, precipe Yanka Kupala, estis sekrete formita. La literatura formo de la moderna belorusa lingvo formiĝis komence de la 20-a jarcento, en kondiĉoj de intensa konkurenco kun la rusa kaj la pola. La ĉefa beloruslingva eldonaĵo de tiuj jaroj estis la gazeto “Nasha Niva” En 1900, la Ministerio pri Publika Eduko de la Rusa Imperio fiksis la jenan taskon por ĉiuj lernejoj en la lando: "infanoj de malsamaj naciecoj devas ricevi pure rusan orientiĝon kaj prepari por kompleta integriĝo kun la rusa nacio" <ref>Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае (2012) С. 327.</ref>. 1914. La belorusa popolo ne estis menciita en la rezolucioj de la Unua Tut-Rusa Kongreso pri Publika Eduko, kiu listigis grandan nombron da popoloj de la Rusa Imperio. Ĝenerale, dum la tuta periodo de lia regado en Belorusio, la aŭtoritatoj de la Rusa Imperio ne permesis la malfermon de ununura belorusa lernejo <ref>Катлярчук А. Прадмова да «літоўскага» нумару // Arche № 9, 2009</ref>. 1929. Fino de la politiko de Belorusigo, komenco de amasaj politikaj subpremoj <ref>Клімчук Ф. Старадаўняя пісьменнасць і палескія гаворкі [archive] // Беларуская лінгвістыка. Вып. 50., 2001. С. 19—24.</ref>. 1930. En Sovetunio, sub la ŝajno de "batala religio", komenciĝas amasa detruo de unikaj arkitekturaj monumentoj. Antikvaj monaĥejoj de Vitebsk, Orsha kaj Polotsk <ref>Бекус Н. Тэрапія альтэрнатывай, або Беларусь, уяўленая інакш // Arche. № 2 (31), 2004.</ref>. [[Dosiero:Kurapaty - 01.jpg|eta|170px|Kuropaty, la loko de amasentombigoj de viktimoj de la totalisma sovetia reĝimo]] 1937. [[La nokto de ekzekutitaj poetoj (1937)|Laŭ ordono de sovetiaj aŭtoritatoj ĉiuj reprezentantoj de la tiama belorusa intelektularo estis pafitaj, kaj iliaj restaĵoj estis entombigitaj en la arbaro Kurapaty]] <ref>Пацюпа Ю. Занядбаная старонка правапісу: прапановы пісаньня прыназоўніка у/ў перад словамі, што пачынаюцца з галоснай // Arche. № 6 (29), 2003.</ref>. 1942. Yanka Kupala, klasikaĵo de belorusa literaturo, estis mortigita fare de specialaj servoj en Moskvo. [[Dosiero:Jan Lucevič (Janka Kupala). Ян Луцэвіч (Янка Купала) (1925).jpg|eta|170px|Yanka Kupala]] 1948. Olesya Furs, aktivulo de la nacia liberiga movado, estis kondamnita al 25 jaroj da malliberejo pro elmontro de la belorusa nacia blazono "Pagonia" <ref>[https://web.archive.org/web/20170905001658/https://news.tut.by/society/556639.html Памерла беларуская патрыётка Алеся Фурс. У маладосці яна атрымала 25 гадоў лагера за "Пагоню"281 комментарий]</ref>. 1960. Post la dua mondmilito, sub la masko de ĉefplanoj por la restarigo kaj rekonstruo de urboj, daŭris la detruo de arkitekturaj monumentoj. Belarusian suferspertis la plej grandajn perdojn en arkitektura heredaĵo en la 1960-aj jaroj kaj 1970-aj jaroj <ref>Касперович Л. Местные бабушки плакали: "Оставьте нам церковь". Деревянные храмы Беларуси, которые нужно увидеть</ref>. 1995. Post kiam Aleksandro Lukaŝenko ekregis, la naciaj simboloj de Belorusio - la blanka-ruĝa-blanka flago kaj la historia blazono de Pahonia estis anstataŭigitaj per modifitaj sovetiaj simboloj, ankaŭ la himno estis anstataŭigita (la melodio de la himno de sovetia Belorusio estas uzata kun modifita teksto). Krome, la rusa lingvo ricevis la statuson de dua oficiala lingvo (la rusa estas uzata en ĉiuj edukaj institucioj kaj en amaskomunikiloj), laŭ Unesko, la belorusa lingvo estas en danĝero de formorto <ref>Мікуліч Т. Мова і этнічная самасвядомасць. — Modèle:Менск (Мінск): Навука і тэхніка, 1996. — 159 с. </ref>. [[Dosiero:2020 Belarusian protests, Minsk, 25 October p17.jpg|eta|Unu el la multaj protestoj kontraŭ Lukaŝenko, 2020]] 2010-aj jaroj. Partoprenantoj en la protestoj de Minsk en 2010 estis brutale batitaj fare de sekurecaj taĉmentoj kaj nun estas en malliberejo, kie ili daŭre estas torturitaj. 2020 - post la subpremado de protestoj intensiĝis premo kaj cenzuro pri la lingvo. La belorusa lingvo estas persekutata kun la subteno de la Putin-reĝimo en Rusio. == Rusigo de Ukrainio == [[Dosiero:Ukraine census 2001 Ukrainian.svg|eta|300px|Ukraina kiel gepatra lingvo laŭ regiono laŭ la 2001-datita censo. La loĝantaro de Orienta Ukrainio estis preskaŭ tute ekstermita en la 1930-aj jaroj kaj anstataŭigita per enmigrintoj de centra Rusio. Post la Holodomor kaj subpremoj]] === Kronologio === [[Dosiero:Saint Basil's Church, Volodymyr. Russification.png|eta|unu el la rekonstruitaj historiaj konstruaĵoj]] 1690 La malpermeso de la Rusa Ortodoksa Eklezio de preĝejlibroj presitaj en la ukraina, kaj la unuaj kazoj de ilia detruo (Tiu politiko tuj komenciĝis post kiam la kozakoj iĝis protektorato de Rusio) <ref>[https://web.archive.org/web/20201027050204/http://movahistory.org.ua/wiki/XVII_%D1%81%D1%82#1690 XVII ст]</ref>. 1720. Dekreto de imperiestro Petro la 1-a pri la malpermeso de presado de libroj en la ukraina lingvo en la presejoj de Kyiv kaj Ĉernihivo 1764. Instrukcio de Catherine II pri la Rusigo de Ukrainio, Smalensk (tiam Belorusio), la Baltaj Ŝtatoj kaj Finnlando <ref>[http://litopys.org.ua/ohienko/oh14.htm XIVЯК МОСКВА ЗНИЩИЛА ВОЛЮ ДРУКУ КИЄВО-ПЕЧЕРСЬКОЇ ЛАВРИ]</ref>. 1775. [[Detruo de la ukrainaj kozakoj (1775)|Detruo de la ukrainaj kozakoj]]. 1778. Dekreto de la Sinodo de la Rusa Ortodoksa Eklezio pri la konfisko de ukrainaj enkondukoj kaj ukrainaj ekleziaj libroj de la loĝantaro <ref>[https://archive.org/details/sirio007/page/n389/mode/1up?view=theater Собственноручное наставление Екатерины II князю Вяземскому при вступлении им в должность генерал-прокурора (1764 года)]</ref>. 1786. Malpermeso de la uzo de la ukraina lingvo en religiaj servoj kaj la instruado de la ukraina lingvo en superaj instruejoj de la Rusa Imperio <ref>[https://archive.org/details/OtmStMalPechSl1905/1905/page/n5/mode/1up?view=theater Об отмене стеснений малорусского печатного слова]</ref>. 1831. Forigo de Magdeburga leĝo en urboj, kio malebligis fari jurajn procedojn en la ukraina lingvo. 1862 ukrainaj paroĥlernejoj fermiĝas. La eldonado de la ukraina literatura, scienca kaj politika revuo "Osnova" estas ĉesigitas. [[Dosiero:Валуєвський циркуляр. Valuev Circular.jpg|eta|222px|Valuyev cirkulero]] 1863. La dekreto de Pjotr ​​Valuyev en kiu li deklaris ke "ne ekzistis ukraina lingvo, ĝi ne ekzistas kaj ne povas ekzisti, kaj kiu ne komprenas tion, estas malamiko de Rusio" <ref>[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Valuievskyj_tsyrkuliar ВАЛУЄВСЬКИЙ ЦИРКУЛЯР]</ref>. 1876. Emski-Ordono. Malpermeso importi ukrainajn librojn el eksterlando, malpermeso subskribi ukrainajn tekstojn sub partituroj, malpermeso de ukrainaj prezentoj. La koruso de Mykola Lysenko estis devigita kanti la ukrainan popolkanton "Pluvo" en la franca ĉe la koncerto. 1881. Leĝo rajtiganta la presadon de vortaroj en la ukraina lingvo, sed laŭ rusa ortografio, la produktado de ukrainaj teatraĵoj dependas de lokaj aŭtoritatoj. 1887. La cenzuristo resendis la manuskripton de la gramatiko de la ukraina lingvo sen legi ĝin, skribante al la aŭtoro, ke "ne necesas permesi la publikigon de la gramatiko de ĉi tiu lingvo, kiu estas kondamnita al neekzisto". 1888. Dekreto de imperiestro Aleksandro la 3-a "Pri la malpermeso de la uzo de la ukraina lingvo en oficialaj institucioj kaj bapto kun ukrainaj nomoj." 1889. En Kyiv, en arkeologia kongreso, ili permesis paroli ĉiujn lingvojn krom la ukraina. 1882. La rusa registaro ordonas al cenzuristoj strikte kontroli la preventadon de ukrainaj literaturaj tradukoj de fremda literaturo. 1894. Malpermeso de importo de ukrainaj libroj el eksterlando. 1895. Malpermeso de ukrainaj infanlibroj. 1903. Ĉe la malfermo de la monumento al la verkisto Ivan Kotlyarevsky en Poltavo, ili ne rajtis paroli en la ukraina. 1905. La rusa Kabineto de Ministroj malaprobis la peticion de Kyiv kaj Kharkiv Universitatoj por ĉesigi la malpermeson de la ukraina lingvo, nomante ĝin "malkonvena". 1906 kaj 1907. Fermo de la gazeto "Prosvita" en Odeso kaj Mykolaiv. 1908 Senato-dekreto deklarante ke "plibonigi edukon en Ukrainio estas damaĝa kaj danĝera por Rusio." 1910 La dekreto de Stolypin pri la inkludo de ukrainoj en la kategorion de eksterlandanoj kaj la malpermeso de ĉiuj ukrainaj politikaj organizoj. 1913 La direktoro de la Kyiv Eduka Distrikto eldonis instrukcion malpermesantan studentojn de partoprenado de ukrainaj teatroprezentoj. 1914 Malpermeso festi la 100-an datrevenon de la naskiĝo de la ĉefa ukraina verkisto Taras Ŝevĉenko <ref>[https://kpi.ua/shevchenko-revolt Ювілей Т.Г. Шевченка і студентські заворушення в Києві 100 років тому]</ref>. [[Dosiero:Budynok Grushevskogo.jpg|eta|250px|La domo de Mykhailo Hrushevsky, historiisto, verkisto, kaj Kapo de la Ukraina Popola Respubliko, post estado senŝeligita fare de la sovetarmeo en 1918 dum la Sovetia-Ukraina-Milito. Hrushchovsky mem estis mortigita fare de la NKVD en la 1930-aj jaroj.]] 1917. Dum la revolucio, la Ukraina Popola Respubliko akiris sendependecon, sed Lenin poste deklaris militon kontraŭ ĝi. Amasmortigoj de por-ukrainaj homoj en Ĥarkovo, eksterjuĝaj ekzekutoj, arestoj kaj torturo. 1918. Amasmortigoj de civiluloj kaj la [[Ruĝa teruro]] en Kievo estis faritaj dum la unua ofensivo de la sovetarmeo sub la gvidado de Miĥail Muravjov, kiu fakte tenis la pozicion de Defendministro de Sovetrusio. 1919. La Ĉeka, sisteme detruis subtenantojn de sendependeco kaj la intelektularo. La kreado de la unuaj sovetiaj koncentrejoj (poste renomitaj laborkoncentrejoj), precipe en Kievo, por teni politikajn kaptitojn. 1920. La Ruĝa Armeo aktive subpremis kamparanribelojn kaŭzitajn de malkontento kun la malvola forkapto de manĝaĵo. La plej fama estis la "Verda Armeo" ribelo, kiu kovris grandajn areojn de Ukrainio. La subpremado de tiuj movadoj estis akompanita per amasekzekutoj, la forbruligo de vilaĝoj, kaj subpremoj. 1922. La Ĥolodnojarska Respublikoje, la lasta antaŭposteno en la territorio de la tuta iama Rusa Imperio kiu rezistis la bolŝevikojn, estis brutale subpremita. Post la [[Sovetia-Ukrainia Milito]] en Kuban kaj aliaj loĝlokoj de ukrainoj en Sovetrusio, la gazeto "Prosvita" estis likvidita <ref>Репресовані кінематографісти. Актуальна пам'ять: Статті й документи /Кінематографічні студії. Випуск п'ятий. — К.: «Кіно-Театр»; «АРТ КНИГА», 2017. — 176 с.</ref> 1929. Arestoj de intelektuloj kaj figuroj de la Ukraina Aŭtocefala Ortodoksa Eklezio (montriĝis, ke "Ukrainigo" en Sovetunio estis farita en la 1920-aj jaroj por identigi estontajn viktimojn de subpremo) <ref>Корніеєнко Агніешка Розстріляне відродження / Rozstrzeelane odrodzenie, Краків-Перемишль 2010 (пол.), 272 с.</ref> <ref>Репресовані кінематографісти. Актуальна пам'ять: Статті й документи /Кінематографічні студії. Випуск п'ятий. — К.: «Кіно-Театр»; «АРТ КНИГА», 2017. — 176 с.</ref>. 1932. La komenco de la [[Holodomoro]] - genocido suferita de Ukrainio kaj suda Rusio, ĉefe loĝata de ukrainoj (Kuban, Voroneĵ-regiono, Belgoroda regiono) 1933. Dum la Holodomoro, la telegramo de Stalin pri la fino de Ukrainization estis publikigita <ref>Українська література XX століття: навч.-метод. посіб. для студентів 2-го курсу, які навчаються за спец. 035 — Філологія (заоч. форма) / Нар. укр. акад., каф. українознавства; упоряд. О. В. Слюніна. — Харків: Вид-во НУА, 2018. — 128 с.</ref>. [[Dosiero:Kyiv Bykivnia central monument.JPG|eta|Tomboj Bykovnia, Kyiv. Amasaj entombigoj de viktimoj de subpremoj dum la totalisma sovetia reĝimo]] 1937. [[Detruo de la ukraina intelektularo (1937)|La pafado de la ukraina intelekta elito, nomita la Pafado-Renesanco]] <ref>Історія української літератури XX століття: у 2 кн.: 1910—1930-ті роки: Навч. посібник/ за ред. В. Г. Дончика. — Кн. 1. — К.: Либідь, 1993. — С. 21.</ref>. 1938. Kremla dekreto pri la deviga studado de la rusa lingvo en lernejoj de sovetia Ukrainio. 1958 Rezolucio de la Plenumo de la Centra Komitato de la CPSU pri transiro de ukrainaj lernejoj al la rusa instrulingvo. La 17-an de septembro 1959, la Verĥovna Rada de la Ukraina SSR adoptis respondan rezolucion. 1961. 22-a Kongreso de la Komunista Partio de Sovetunio - la nova partia programo pri la "fuzio de nacioj en unu sovetian popolon". 1970. Ordono de la Ministerio pri Edukado de Sovetunio verki kaj defendi ĉiujn tezojn nur en la rusa. 1975. La verkoj de ukrainaj verkistoj estas publikigitaj en mallongigita formo pro sovetia cenzuro. 1980 - Novaj arestoj de ukraina intelektularo kaj disidentoj, kiuj tiam estas submetitaj al puna psikiatrio. 2014. En la rusaj okupataj teritorioj de Donecko kaj Luhansk regionoj de Ukrainio, lernejoj ŝanĝas al la rusa instrulingvo. Forkapto kaj forbruligo de ukrainaj libroj. Malkonstruo de monumentoj al ukrainaj hetmanoj <ref>[https://web.archive.org/web/20220508234920/https://www.bbc.com/ukrainian/ukraine_in_russian/2016/10/161027_ru_s_ukrainian_in_donetsk Школы "ДНР": как изучают украинскую историю и язык?]</ref>. 2016 - post la okupado de Krimeo fare de Rusio, la lastaj ukrainlingvaj lernejoj estis fermitaj <ref>[https://web.archive.org/web/20220509000046/https://ru.krymr.com/a/29219102.html Искоренить идентичность: как из крымских школ выдавливают украинский]</ref>. [[Dosiero:Cemetery in Izium made during Russian occupation (25).jpg|eta|Elfosado de tomboj de la viktimoj de deokupado en la urbo Izyum, oriente de Ukrainio. Inter tiuj mortigitaj fare de rusaj trupoj estis multaj por-ukrainaj homoj]] 2022 Parolado de la deputito de la Ŝtata Dumao de la Rusa Federacio, Jevgenij Fedorov, al la estro de la Ministerio pri Scienco de la Rusa Federacio pri la kreado de la Instituto por la Reguligo de la Normoj de la Ukraina Lingvo en Rusio <ref>[https://web.archive.org/web/20220509000048/https://ru.krymr.com/a/news-v-krimu-ne-ostalos-shkol-s-obucheniem-na-ukrainskom-yazike/29842791.html В Крыму не осталось ни одной школы с обучением на украинском языке – правозащитники]</ref>. Rusaj trupoj en la provizore okupitaj teritorioj konfiskis kaj detruis ukrainajn lernolibrojn de literaturo kaj historio, kaj devigis urbajn instruistojn fari la edukan procezon en lernejoj ekskluzive en la rusa. Rusaj trupoj penis premon sur edukistoj en provizore loĝata Berdjansk. En 2022, la okupaciaj aŭtoritatoj de Krimeo kreis tiel nomatajn retrejnajn tendarojn por instruistoj de Ĥerson, Ĥarkovo kaj Zaporiĝia regionoj kun la celo konverti ilin al "rusaj edukaj normoj" <ref>[https://web.archive.org/web/20220405005345/https://www.radiosvoboda.org/a/novyny-pryazovya-okupatsiya-peresliduvannya-vchyteliv/31782322.html Змушують вчити російською». На півдні України військові РФ полюють на освітян]</ref> <ref>[https://m.censor.net/ua/news/3342092/v_melitopoli_okupanty_nyschat_knygy_z_istoriyi_ukrayiny В Мелітополі окупанти нищать книги з історії України]</ref>. 2023. En la provizore okupataj teritorioj, rusoj forigas ukrainajn librojn el la kolektoj de ĝeneralaj kaj lernejaj bibliotekoj kaj bruligas ilin en kaldronoĉambroj <ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://sprotyv.mod.gov.ua/okupanty-spalyuyut-na-tot-ukrayinski-knygy-v-kotelnyah/ |titolo=Окупанти спалюють на ТОТ українські книги в котельнях |alirdato=2025-05-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20240324065313/https://sprotyv.mod.gov.ua/okupanty-spalyuyut-na-tot-ukrayinski-knygy-v-kotelnyah/ |arkivdato=2024-03-24 }}</ref>. == Enmigrintoj == Rusaj naciistoj insistas ke la enmigrintoj devas asimiliĝi, do ŝanĝi ankaŭ sian kulturan identecon. Rusa politikisto [[Aleksej Navalnij]] vortumis tion en 2011: {{Citaĵo |teksto = Mi estas por [[asimilado]], ne por [[deportado]]. Se oni deziras loĝi ĉi tie — estu ruso. Se bebo kreskis en Rusio, por kio li estu [[taĝiko]]? Li laŭvorte iĝu ruso. Ja alveturante [[Usono]]n la homoj plejparte iĝas usonanoj. |aŭtoro = [[Aleksej Navalnij]]<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://esquire.ru/rules/26-alexey-navalny/ | titolo = Правила жизни Алексея Навального | titolo-aldono = | alirdato = | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = [[Aleksej Navalnij]] | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2011-11-29 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Esquire | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20200909170508/https://esquire.ru/rules/26-alexey-navalny/ | arkivdato = 2018-04-08 | citaĵo = }}</ref> |verko = |origina teksto = Я за ассимиляцию, а не за депортацию. Если ты хочешь жить здесь — будь русским. Если ребенок вырос в России, зачем ему быть таджиком? Пусть в буквальном смысле становятся русскими. Ведь, приезжая в Америку, люди по большей части становятся американцами. }} == Vidu ankaŭ == * [[Germanigo]] * [[Kontraŭpolismo]] * [[Kontraŭslavismo]] * [[Kontraŭjudismo]] * [[Kultura asimilado]] * [[Slavigo]] == Bibliografio == * Piotr Frączykowski, ''Rusyfikacja polskiego narodu'' (Rusigo de la [[poloj|pola nacio]]), Wydawnictwo PWN, [[Krakovo]] 2001 == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Rusigo| ]] [[Kategorio:Politikaj esprimoj]] [[Kategorio:Malobservo de la homaj rajtoj]] [[Kategorio:Etnoj en Rusio]] 54hyp0okrxb6c64ua01aaystouz23jx 0 108293 9489942 9489907 2026-10-07T13:28:15Z Filozofo 3592 Lingvaj plibonigoj 9489942 wikitext text/x-wiki [[Pedagogio]] - [[Psikologio]] '''Golem-efiko''' estas fenomeno, kiu estas sekvo de la negativa [[supozado]] de [[instruisto]]. Ĝi estas dimila al la [[Pigmalion-efiko|Pigmaliona efiko]] sed kondukas al negativa efiko, t.e. ĝi estas procezo, en kiu memplenuma profetaĵo kaŭzas negativan efikon al la profetato per plenumiĝo de la profetaĵo. La efiko oftas en malbonaj administradaj procezoj, kaj estas ŝlosila ero en la realigo de [[Stereotipo|stereotipoj]]. La instruisto [[subkonscio|subkonscie]] atendas, ke certa [[lernanto]] ne estas edukebla, ne havas [[ŝanco]]n pliboniĝi; eĉ male, estas verŝajne, ke li malboniĝos ankoraŭ pli. La instruisto prognozas la malbonan [[evoluo]]n de la lernanto kaj kondutas kun la lernanto tiamaniere, ke lia [[prognozo]] montriĝas prava. Li agas kun la lernanto rezerveme kaj rifuzeme, senĉese lin kritikas kaj admonas, senĉese suspektas kaj kulpigas pri diversaj misfaroj. La lernanto ekkredas, ke pliboniĝi estas ekster liaj [[kapablo]]j, ke la instruisto lin intence deprimas kaj humiligas, ke estos pli saĝe rezigni kaj konduti tiel, kiel la instruisto atendas. La efiko ricevis sian nomon laŭ [[Golemo]], [[Androido|artefarita homo]] el la [[Prago|Pragaj]] [[legendo]]j, kiu eskapis el la regado de sia kreinto. == Scienca baziĝo == La efiko estis konfirmita de esploristoj Rosenthal kaj Pod en 1963. La esploristoj petis al studentoj de laboratorio instrui kuradon al [[Muso|musoj]] kiuj estas genetike identaj. Studentoj estas diritaj, ke iuj musoj estas "inteligentaj", do estos facile instrui ilin, kaj ke la aliaj musoj estas "stultaj" kaj do estos malfacile instrui ilin. Post jaro oni malkovris, ke malgraŭ la identa genetika fono, kiun havis la samaj grupoj de musoj, la grupo de musoj, kiujn la studentoj kredis esti la "stulta" grupo, malfacilis lerni kuradon<ref>Rosenthal, R., & Fode, K. (1963). The effect of experimenter bias on performance of the albino rat. Behavioral Science, 8, 183-189.</ref>. == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Vidu ankaŭ == * Malo estas [[Pigmalion-efiko]]. {{Unua}} [[Kategorio:Pedagogio]] [[Kategorio:Psikologio]] hudap2tis0u8efq21i1x08jtknzvwsv 0 112800 9490216 9488877 2026-10-08T06:20:19Z Robert Weemeyer 407 +bildo 9490216 wikitext text/x-wiki {{Informkesto galaksio| Nomo = NGC 2868 | Indikoj = '''NGC 2868''', '''NPM1G -10.0299''', '''PGC 26598''' | Speco = E-S0 | Bildo = NGC 2868 PanS.jpg | Rektascensio = 09h 23m 27,2s | Deklinacio = -10° 25' 44" | Fota_magnitudo = 15,3 | Videbla_magnitudo = 14,3 | Surfaca_heleco = 13,1 | Videblaj_ampleksoj = 0,6' × 0,5' | Angula_situo = 65 | Konstelacio = Hidro | Epoko = [[J2000.0]] | Trovinto = [[Frank Müller]] | Dato_de_trovo = [[1886]] }} '''NGC 2868''' (aliaj indikoj — '''NPM1G -10.0299''', '''PGC 26598''') estas [[galaksio]] en konstelacio [[Hidro (konstelacio)|Hidro]]. Ĉi tiu objekto estis jam en la originala versio de [[NGC-katalogo]]. == Eksteraj ligiloj == {{Eksteraj ligiloj NGC|2868}} {{Navigacio NGC|NGC 2864|NGC 2865|NGC 2866|NGC 2867|NGC 2868|NGC 2870|NGC 2871|NGC 2872|NGC 2873}} {{Ĝermo|astronomia objekto}} [[Kategorio:Objektoj NGC|2868]] [[Kategorio:Hidro (konstelacio)]] [[Kategorio:Galaksioj]] iqt4yjse3bimcyrewnrcgrbi4oiwfqd 0 113818 9489936 9489901 2026-10-07T13:22:02Z Filozofo 3592 /* */ Lingvaj korektoj kaj plibonigoj 9489936 wikitext text/x-wiki [[Pedagogio]] '''Pigmalion-efiko''' estas [[sekvo]] de pozitiva [[espero]] de [[instruisto]]. La instruisto estas konvinkita, ke la [[lernanto]] havas ŝancon pliboniĝi, kaj gvidas la lernanton tiamaniere, ke la [[supozo]] praviĝu. Li helpas kaj kuraĝigas la lernanton, malgravigas la [[malsukceso]]jn kaj [[mallertaĵo]]jn de la lernanto („ne ĉagreniĝu, tio povas okazi al ĉiu, neniu naskiĝis [[saĝulo]]“), ĝis la lernanto mem ekkredas, ke li kapablas pliboniĝi kaj atingi [[sukceso]]n. Aliflanke, tiu povas kaŭzi troiĝon de [[memamo]] ĝis [[orgojlo]], maltoleremo al [[malsukceso]] kaj manko de [[memkritiko]]. == Origino == Pigmalion-[[efiko]] estas nomita laŭ [[Pigmaliono]], antikva [[Kipro|kipra]] [[skulptisto]], kiu enamiĝis al sia [[statuo]] de [[Galateo]] kaj elpetis de [[Afrodito]], ke ŝi vivigu ĝin. Pro tio la efiko estas nomata ankaŭ '''[[Galateo-efiko]]'''. Ekzemplon de tia [[edukado]] montris [[George Bernard Shaw]] en sia [[teatraĵo]] „Pigmaliono“, en kiu [[profesoro]] edukas el malklera kaj fiparolanta strata [[florvendistino]] tian [[damo]]n, ke ŝia [[konduto]] fine superas lian propran en nobleco kaj [[ĉarmo]]. == Scienca baziĝo == La efikon konfirmis esploristoj Rosenthal kaj Jacobson en 1968 en [[eksperimento]], kiu fariĝis unu el la plej famaj eksperimentoj en la historio de [[socia psikologio]]. La esploristoj faris [[Intelekta kvociento|inteligentecan teston]] por la lernantaro kaj argumentis al la instruistoj, ke la testo estis desegnita por identigi infanojn, kiuj "malfrue floras", do studentojn, kiuj komence estas intelekte malfruiĝintaj, tamen ĝis la venonta jaro ili fermos la breĉon. Tiel ĉiu instruisto en la klaso ricevis liston de studentoj en siaj klasoj, kiuj estis klasifikitaj kiel promesplenaj kvankam ili estis hazarde atribuitaj al la listo sendepende de la inteligenta testo. Fine de la lernojaro evidentiĝis, ke la "malfruaj florantoj" efektive atingis la plej altajn atingojn dum tiu jaro <ref>Rosenthal, R, and L. Jacobsen. Pygmalion in the classroom: teacher expectation and pupils’ intellectual development. New York: Holt, Rinehart and Winston, 1968.</ref>. Surbaze de ĉi tiu studo, estis verkita la libro "La Pigmaliona Efiko en la Klasĉambro". == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * Malan [[efiko]]n prezentas [[Golem-efiko]]. [[Kategorio:Pedagogio]] [[Kategorio:Psikologio]] 8mgvkcezpmdqvdfxwgold7vby66gwqo 0 121967 9490313 9489576 2026-10-08T11:33:04Z Roberto 609 /* Odile Florent */ 9490313 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto | speco = ĝermo | bildo = <span style="vertical-align: middle; background:transparent">[[Dosiero:Flago-de-Francio.svg|50ra]]<span style="margin-left:-45px;">[[Dosiero:Jubilea simbolo.svg|40ra]]</span></span> | css-stiloj = width: 80%; | teksto = ''Tiu ĉi paĝo listigas [[Vikipedio:ĝermo|ĝermajn informojn]] pri [[franca esperantisto|francaj esperantistoj]]. Movu mallongajn informojn pri francaj esperantistoj en tiun ĉi paĝon metante [[Vikipedio:alidirektilo|alidirektilo]]n.<br />Se vi volus partigi informon en apartan artikolon, aldonu informojn tiel ke '''minimume''' estu tri plenaj frazoj, prefere pli, nepre estu ĝustaj kategorioj, almenaŭ [[:kategorio:francaj esperantistoj]], kaj laŭeble ankaŭ uziĝu la ŝablonoj {{ŝ|Informkesto homo}} kaj {{ŝ|vivtempo}}. Post kreo de aparta artikolo forigu la informon de ĉi tie.<br />Ekzistas pli plena '''[[listo de francaj esperantistoj]]''', en kiu listiĝu la nomoj de francaj esperantistoj aŭ menciataj ĉi tie aŭ per propra biografia artikolo.'' <!-- Pri ĉi tiu paĝo, vidu la historian diskuton [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo_2006_9#Kvanto_kaj_kvalito]] --> }} {{KompaktaEnhavTabeloEo}} == A == ===[[Albert Adeline]]=== '''Albert ADELINE''' (mortis en septembro 1933) estis Sekretario de la Franca [[Ĉambro de Komerco]] en [[Londono]]. Li sciis Esperanton kaj subtenis ĝin, kvankam li ne movadis<ref>[[La Brita Esperantisto]] - Numero 343, Novembro (1933)</ref>. ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} ===Amigault=== '''Amigault''' estis esperantisto el St-Denis, malaperinta ĉe Charleroi la 22-a de aŭgusto 1914 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===Asset=== '''Asset''' estis esperantisto militkaptita en 1917 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n205-206 sep.-ok. 1917</ref>. ===[[Gérard Aussenac]]=== '''Gérard Aussenac''', fervojisto, estis esperantisto en [[Saint-Dizier]] en 1912<ref>[[Propaganda piedvojaĝo]]</ref> kaj [[Sézanne]] en 1916, kie delegito de UEA li estis en 1916<ref>Esperanto n 193-194 sep-okt 1916</ref> sekretario de la Nordorienta Federacio. ===G. Azambre=== '''G. Azambre''' estis esperantisto el [[Marcilles]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Altengrabow]]<ref>Esperanto n182 okt 1915</ref>. == B == === [[M. Baissac]] === '''M. BAISSAC''' estis pioniro en Alĝerio en la komenco de 20-a jarcento. En 1905 li verkis la originalan teatraĵon "La duonokulvitro". Baissac publikigis artikolojn pri la 2-a UK en alĝeriaj gazetoj: „Le Republicain“ kaj „L'Independant“ en 1906.<ref>[https://archive.org/details/RuslandaEsperantisto_1906_n11_nov/page/232/mode/2up Ruslanda Esperantisto. ''Esperantista movado''. N 11, p. 232.] Nov. 1906</ref> ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} ===[[Gaston Barat]]=== '''Gaston Barat''' (mortis 1918) estis esperantisto el [[Lille]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n215-216 jul-aŭg 1918</ref> ===[[Otto Barban]]=== '''Otto Barban''' estis esperantisto el Metz, mortinto dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n174 feb 1915</ref> ===Barraud=== Lieŭtenanto-Kolonelo Barraud (mortis 1915) estis esperantisto el Bordeaux, mortinto dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. === [[Paulette Bascou]] === '''Paulette BASCOU''' (naskiĝis en 1909, mortis la [[27-an de decembro]] 1995 en [[Privas]], Francio) estis Freinet-metoda Esperanto-instruintino, delegito de Universala Esperanto-Asocio ([[UEA]]) pri edukado dum kvaronjarcento kaj aktiva en la movado JEAN. ===T. Baumann=== '''T. Baumann''' estis esperantisto el [[Château Sallins]] forkondukita kiel garantiulo en 1915 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> en la sama jaro li revenis al [[Bayonne]]<ref>Esperanto n182 okt 1915</ref>. ===A. Bayet=== '''A. Bayet''' estis esperantisto el St-Maurice en Gourgois, vundita kaj kredeble kaptita la 7-an aŭ 8-a de septembro 1914, dum la Unua mondmilito, en [[Fosse Martin]].<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===[[René Beck]]=== '''René Beck''' estis franca esperantisto en [[Chartres]], kiu esperantiĝis en 1903. Verko: *'''La Mistera Sinjorino. Novelo originale verkita en Esperanto'''. Eld. Librejo Asselin, [[Tours]], 1913 (?). {{citaĵo|La verko prezentas la historion de malfeliĉa virino edziniĝinta kun viro malbona kaj diboĉema. En la komenco de la rakonto ni jam trovas ŝin apartigita de ŝia edzo kaj loĝanta sola en vilaĝo. Kio tie okazas estas vive priskribita en tre klara bona Esperanto. Ŝajnas al ni bedaŭrinde, ke la aŭtoro ne faris el sia [[temo]] iom pli dikan volumon, ĉar tiumaniere li povus kredeble prezenti pli detale la karakterojn de la personaro. Cetere la prezo estas sufiĉe alta por tiel malgranda libreto. La verko de nia samideano estas tute leginda. Ni esperas, ke ĝi ricevos bonan akcepton ĉe la Esperantistaro, kiu per tio kuraĝigos lin al plua kaj eble pli ambicia provo sur la kampo de nia [[originala literaturo]].|A.B. [[La Brita Esperantisto]] - Numero 104, Aŭgusto (1913)}} === [[Michel Becker]] === [[Dosiero:Grosjean Maupin, Becker – Cours Élémentaire Pratique d’Esperanto, 1909.pdf|160ra|eta]] '''Michel BECKER''' estis franca esperantisto, kiu publikigis kun [[Émile Grosjean-Maupin]] la ''Cours élémentaire pratique d'après la méthode combinée'', 1909, tradukita italen, persen ktp. Verko * Michel Becker et E. Grosjean - Maupin. ''Cours élémentaire pratique d’Esperanto d’après la methode directe combinée''. Eldonejo [[Hachette]], Parizo, 1909, (12 x 18 cm) 166 paĝoj. ===[[Charles Bégel]]=== '''Charles Bégel''' (naskiĝis 1855? - mortis 1919) estis esperantistino el [[Lyon]], kie li estis profesoro ĉe la liceo Ampère en la komenco de 20-a jarcento. En 1902, post parolado de [[Émile Boirac]], li fondis la Esperanto-grupon de Lyon kun [[Henri Dor]], Prof. Cohendy, [[Albert Offret]] kaj [[Jeanne Zabilon d'her Ranfaing]]. <ref>Esperanto n234 fev 1920</ref>. ===[[Lucien Bernot]]=== '''Lucien BERNOT''' (mortis 1905), plibone konata sub la pseŭdonomo « Elber No » estis franca esperantisto pioniro en [[Fontenay-sous-Bois]]. Li verkis multajn muzikaĵojn. Li direktis ankoraŭ, en la ĵurnalo [[L'Espérantiste]] la rubrikon « amuzaĵoj ». === [[Roger Blanc]] === '''Roger BLANC''' (naskiĝis en [[1913]], mortis [[1993]] en [[Sancoins]], [[Francio]]) estis emerita lernejestro, [[UEA]]-delegito tra 40 jaroj. Li fondis plurajn grupojn kaj estris regionan federacion dum jaroj. ===[[Louis Bigorgne]]=== '''Louis Bigorgne''' estis esperantisto militkapita en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n190 aŭt 1915</ref>. ===[[Robert Bollack]]=== '''Robert Bollack''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Parizo]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref> === [[Fanny Bonnet]] === '''Fanny BONNET''' [bone] (naskiĝis la {{daton|9|septembro|1870}} en [[Parizo]]; mortis en [[1936]]) estis franca "profesorino", t.e. instruistino, de la [[angla lingvo]] kaj de [[stenografio]]. Ŝi esperantiĝis en [[1903]]. Ŝi estis kasistino de [[SFPE]] dum 10 jaroj kaj komitatanino de la "[[Fédération Universitaire Espérantiste de France]]". ===Bord=== '''Profesoro Bord''' (mortis 1919) estis esperantisto el [[Beaune]], kies loka grupo li fondis en 1903. Li estis unu el la unuaj pioniroj de Esperanto-movado en [[Burgonjo]]. En 1907 li iniciatis la kreon de la [[Esperanta Burgonja Federacio]], kiu estis unu el la plej vivplenaj Francaj Esperanto-asocio; antaŭ la Unua milito <ref>Esperanto n232 dec. 1919</ref>. ===J. A. Bordes=== '''J. A. Bordes''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Saint-Chamond]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref> === [[Emile Borel]] === '''Emile BOREL''' estis franca [[radiostacio|radiostaciestro]] kaj esperantisto de [[Liono]], kiu vivis en la kvartalo ''La Doua'' de la urbo [[Villeurbanne]] tuj norde de Liono, en ties [[Metropolo Liono|nuna metropola regiono]]. Li naskiĝis la [[27-an de aprilo]] [[1884]] en Liono ([[Lyon]]), kaj fervore propagandis favore al Esperanto, aparte en la [[radiostacio]], kiun li multajn jarojn direktis. Lia edzino estis unu el la fondintoj de la feminista Esperanto-Socio [[UDEV]]. ===[[Emile Boirac (filo)]]=== {{Ne konfuzu|Emile Boirac}} '''Emile Boirac ''' (mortis 1915) estis filo de Rektoro [[Emile Boirac]]. Li estis esperantisto el Dijon, mortinto dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>.. === [[Rémy Bouchet]] === '''Rémy BOUCHET''' estas franca esperantisto. En Esperantujo li interalie kontribuas al la organizaĵo [[Tutmonda Asocio de Konstruistoj Esperantistaj]] (TAKE). === [[Honoré Bourdelon]] === '''Honoré BOURDELON''' (naskiĝis en [[1892]], mortis la [[21-a de septembro|21-an de septembro]] [[1980]]) estis multjara [[delegito de UEA]] en [[Marsejlo]], [[Francio]]. Li prezidis la Lokan Kongresan Komitaton de la [[42-a UK 1957]] en [[Marsejlo]]. === [[Louis Bourdon]] === [[Pastro]] '''Louis BOURDON''' ([[1904]], mortis la [[14-a de marto|14-an de marto]] [[2005]] en [[Lille]], [[Francio]]) lernis [[Esperanto]]n ĉ. 65-jaraĝa. Li entuziasme partoprenis en multaj kongresoj kaj renkontiĝoj, ĉe kiuj li ofte celebris la Sanktan [[Meso]]n. === [[Suzanne Bourot]] === '''Suzanne BOUROT''' (naskiĝis en [[1936]]) estas franca esperantistino, dum pluraj jaroj membro de Franca Esperanto Instituto ([[FEI]]). Ŝi estas unu el la ĉefaj kunfondintoj de la esperanto-centro [[Kvinpetalo]], kaj daŭre prizorgis ĝin dum transira periodo de 2004 (morto de [[Georges Lagrange|Georgo Lagranĝo]]) ĝis 2008, lasante iom post iom la taskojn al administranta skipo. ===[[Eugène Bourreau]]=== '''Eugène Bourreau''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Parizo]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref> === [[André Brest]] === '''André BREST''' (naskiĝis en [[1928]], mortis la [[4-a de aprilo|4-an de aprilo]] [[1993]]) estis [[UEA]]-delegito en [[Bormes-les-Mimosas]] ([[Francio]]). === [[Marc Budimir]] === '''Marc Svetomir BUDIMIR''' (naskiĝis en [[1929]], mortis la [[3-an de aŭgusto]] [[1976]] revenante de la [[61-a UK 1976]] en [[Ateno]] en trafik-akcidento en [[Greklando]]) estis franco jugoslav-devena. Li aktivis en la Esperanto-movado ekde [[1952]], unue en [[Beogrado]] ĝis la jaro [[1956]], kaj poste en [[Liono]], kie li vivis dum la lastaj dudek jaroj. === [[Fernand Buecher]] === '''Fernand BUECHER''' (naskiĝis en 1902 je nomo ''Ferdinand Bücher'' en Alzaco, [[Germana Regno]], mortis en 1996) post la [[Unua Mondmilito]] estis kunfondinto de la Esperanto-grupo en [[Mulhouse]] ([[Alzaco]], Francio). Li estis UEA-membro dum preskaŭ 50 jaroj kaj [[delegito de UEA|delegito]] en [[Didenheim]] dum 20 jaroj. ===[[Lucien Bourgois]]=== '''Lucien Bourgois''' franca esperanto-verkisto. Li estis prezidanto de [[Nordfrancia Esperanto-Federacio]] en la fino de 20-a jarcento. Verkoj: *'''Laŭ la fluo de l’ interparolo; Konversacia gvidlibro franca-Esperanta'''. Mimeo. Eld. [[Cercle esperantiste de l'Agenais]], [[Laroque Timbaut]], 1985. *'''Kvarlingva proverbaro'''. Eld. [[La KancerKliniko]], Parizo, 2000 26p. A4. ===[[Jules Bouche]]=== '''Jules Bouche''' (mortis 1915?) estis esperantisto el Parizo, mortinto dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref>. == C == === [[Hector Cachon]] === '''Hector CACHON''' [ekTOR kaŜON] (naskita la {{daton|11|marto|1891}} en [[Sens]],departemento [[Yonne]], mortinta en [[1951]]) estis franca esperantisto kaj tipografo. Laŭ la [[enciklopedio de Esperanto]] de 1934 li estis esperantisto de 1910. Li estis unu el la unuaj membroj de ''[[Fédération Espérantiste Ouvrière]]'' (FEO) kaj de [[SAT]], estis sekretario de FDO de 1924 ĝis 1933 kaj direkciano de [[SAT]] de 1927 ĝis 1932. Plurajn kursojn li gvidis en [[Parizo]]. === [[Fortuné Cadenel]] === '''Fortuné CADENEL''' (naskiĝis en [[1901]], mortis la [[18-a de junio|18-an de junio]] [[1987]]) estis membro de [[UEA]] kaj unu el la organizantoj de la [[Universala Kongreso]] en [[Marsejlo]] ([[1957]]). === [[Raoul Cahouet]] === '''Raoul CAHOUET''' naskiĝis en [[1931]] kaj mortis la [[5-a de decembro|5-an de decembro]] [[1994]]. La [[urbo]] [[Vierzon]] ([[Francio]]), kie li estis delegito, decidis inaŭguri dulingvan memorplaton je lia memoro. ===[[Georges Carreiron]]=== '''Georges Carreiron''' (naskiĝis 1896?, mortis 1919) estis esperantisto el Parizo. Li estis vundita dum la Unua mondmilito kaj sekve mortis<ref>Esperanto n224 apr 1919</ref>. ===[[Edouard Carrete]]=== '''Edouard Carrete''' estis esperantisto el [[Lille]], militkaptito en 1915 dum la Unua mondmilito arestita ĉe Munster<ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. ===[[Adrien Cart]]=== '''Adrien Cart''' filo de [[Theophile Cart]], estis esperantisto malaperinta en 1915 dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n191-192 jul-aŭg 1916</ref>. Estis notico pri lia morto en 1916 en la [[Batalo de Somme]] la 20-a de julio 1916<ref>Esperanto n 193-194 sep-okt 1916</ref>, sed li estis sendito el militkaptejo al Svisio en 1917 <ref>Esperanto n207 nov. 1917</ref>. === [[Jean-Pierre Cancel]] === '''Jean-Pierre CANCEL''' estas franca esperantisto vivanta en [[Alzaco]]. Li aktivas en la regiona Esperanto-asocio "[[Espéranto France-Est]]" kaj en 1993 estis inter la fondintoj de la organizaĵo [[Tutmonda Asocio de Konstruistoj Esperantistaj]] (TAKE). ===[[Raul Chaigné]]=== '''André-Raul Chaigné''' estis franca esperantisto el [[Culzac]], malaperinta la 20-an de aŭgusto 1914 en [[Faxe-Fonteny]] dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref>. === [[Jean Clement]] === '''Jean CLEMENT''' (naskiĝis en [[1908]], mortis en [[januaro]] [[1998]] en [[Vierzon]], ([[Francio]]) estis iama [[delegito de UEA]] pri [[naturprotektado]]. ===[[Marcel Clement]]=== '''Marcel Clement''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Orange (Francio)]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref> === [[Maurice Clavel]] === '''Maurice CLAVEL''' (naskiĝis en [[1910]], mortis la [[16-a de novembro|16-an de novembro]] en [[Valence]], [[Francio]]) estis franca esperantisto. Li estis membro de [[UEA]] depost [[1938]] kaj delegito ekde [[1946]]. === [[Roger Colney]] === '''Roger Colney''' estis de longe la prezidanto de la intertempe malaperinta poŝta [[ESP]]-asocio en [[GAP]]. === [[Jean-Paul Colnot]] === '''Jean-Paul COLNOT''' (naskiĝis en [[1928]], mortis en [[aŭgusto]] [[2000]]), estis franca delegito kaj fakdelegito (pri [[junularo]], poste pri [[turismo]]) dum preskaŭ duona jarcento en Nancio ([[Nancy]]) kaj [[Laxou]] (Francio). Colnot estis bona, efika instruisto de Esperanto, i.a. en la junuldomo en Nancio. Por EFE, la Esperanto-asocio en Alsaco-Loreno, li aktivis kiel sekretario (1959-1972<!-- @EFE-anoj: bonvolu kontroli kaj korekti-->) kaj prezidanto (1972-1980<!-- @EFE-anoj: bonvolu kontroli kaj korekti; mi prenis la informojn el http://esperanto.france.est.free.fr/historio.htm pri prezidantoj -->). ===Comte=== '''Kapitano Comte''' estis franca esperantisto el [[Boulogne-sur-Mer]], militkaptito en koncentrejo Kavalier Scharnhorst apud [[Magdeburg]].<ref>Esperanto n174 feb 1915</ref> ===[[Horace Cotelle]]=== '''Horace Cotelle''' estis esperantisto militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Sennelager]]<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref>. La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 1917 mar 1917</ref> ===J. M. Courtinat=== '''J. M. Courtinat''' estis esperantisto militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n183 nov 1915</ref> === [[Robert Coyac]] === '''Robert COYAC''' ([[1912]], mortis la [[23-a de oktobro|23-an de oktobro]] [[1991]]) estis [[UEA]]-delegito kaj fervojisto en [[Sartrouville]], [[Francio]]. === [[Louis Cozic]] === '''Louis COZIC''' (kozik) (naskiĝis la [[27-an de februaro]] [[1879]] en [[Parizo]]) estis [[Francio|franca]] inĝeniero kaj esperantisto. Laŭ la [[enciklopedio de Esperanto]] de 1934 li plurajn jarojn estis prezidanto de la Asocio de la Inĝenieroj de Ŝtataj Publikaj Laboroj (france ''Association des Ingénieurs des Travaux publics''). Fervora propagandisto de Esperanto, li longe estis prezidanto de la [[Federacio de la Pariza Regiono]]. == D == === [[Henri Dabezies]] === '''Henri DABEZIES''' (naskiĝis en [[1918]], mortis en aŭgusto [[1992]] en [[Parizo]]) estis multajn jarojn fakdelegito pri protestantismo. ===[[Jean Dardel]]=== '''Jean Dardel''' estis esperantisto en Francio en la komenco de 20-a jarcento. Verko: *'''La tekniko de la Termala Kuracado ĉe [[Aix-les-Bains]]'''. Eld. e A. Malaine, Parizo, 1905(?) === [[Jeanne Dedieu]] === '''Jeanne DEDIEU''' estis franca instruistino kaj esperantistino. En 1949 ŝi estis unu el kvar estraranoj de la ĵus nove fondita [[Internacia Ligo de Esperantistaj Instruistoj]]<ref>''Internacia Ligo de Esperantistaj Instruistoj stariĝis!'' En: [http://www.gazetoteko.com/jv/jv4909.pdf ''La Juna Vivo,'' septembro 1949], paĝo 355.</ref>. En la sekva estraro de 1956 Jeanne Dedieu estis la prezidantino kaj plurajn jarojn gvidis la ligon.<ref>laŭ [[Humphrey Tonkin]], [[Poznano]], [[Pollando]] 8-an de februaro 2014</ref> ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} === [[Paul Degon]] === '''Paul DEGON''', franco, d-ro, advokato en [[Neuilly-sur-Seine]]. Ano de la [[Lingva Komitato]], UEA-delegito, kunlaboris je [[La Revuo]] kaj Jarlibro de UEA. ===[[Albert Delaunay]]=== '''Albert Delaunay''' estis esperantisto el [[Amiens]], militkaptita 1915 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. ===[[Lucien Demarcy]]=== '''Lucien Demarcy''', filo de [[Léon Demarcy]], estis esperantisto el [[Beauvais]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n195 nov 1916</ref> === [[Louis Demarest]] === '''Louis DEMAREST''' (demare) estis franca instruisto kaj unu el la kunfondintoj de [[SPPE]] en [[1898]] kaj el la unuaj propagandistoj por Esperanto en Francio, nome en "Journal des instituteurs", 1899. Li prezidis la grupon de [[Reims]] ĝis 1902, poste li forveturis al [[Konakry]] ([[Gvineo]]). ===[[Lucien Deniau]]=== '''Lucien Deniau''' estis esperantisto militkaptita en 1916 dum la Unua mondmilito. <ref>Esperanto n191-192 jul-aŭg 1916</ref> === [[Pol Denis]] === '''Pol DENIS''' estas franca esperantisto, delegito de [[UEA]]. Li jam longe aktivas en sia urbo [[Bar-le-Duc]] kaj por la regiona Esperanto-asocio "[[Espéranto France-Est]]" kiel prezidanto (1980-1983<!-- @EFE-anoj: bonvolu kontroli kaj korekti; mi prenis la informojn el http://esperanto.france.est.free.fr/historio.htm pri prezidantoj -->), komitatano kaj redaktoro de la komunikilo "[[La informilo]]". ===[[Paul Deschamps]]=== '''Paul Deschamps''' (mortis la 22-an de aŭgusto 1914) estis franca esperantisto el [[Rouen]] dum la Unua mondmilito ĉe Fillières (Meurthe-et-Moselle)<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref>. === [[Roger Despiney]] === '''Roger DESPINEY''' (1907-2003) estis franca delegito de [[UEA]], prezidanto de la Pariza Federacio, sideja direktoro de [[Espéranto-France]] (1978-1987) kaj ties honora prezidanto.<!-- Ĉu estas familia rilato al la pli juna esperantistino [[Barbara Despiney]], devene el Pollando? Ĉu ŝi povus esti lia bofilino? --> === [[Charles Devoucoux]] === '''Charles Devoucoux''' (mortis 1909<ref>[https://archive.org/details/BelgaEsperantisto_1909_n003_jan/page/n33/mode/2up?q=Charles&view=theater Belga Esperantisto n003] (jan 1909)</ref>) advokato, estis franca pioniro listita en la Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”/Serio XXIII ĉe [[Valognes]], Manche kaj prezidanto de la grupo de [[Charenton]]. Li ofte faris kursojn kaj paroladojn en la Pariza regiono. ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} ===[[Henriette Diou-Trouillon]]=== '''Henriette Diou-Trouillon''' estis franca esperantistino en la komenco de la 20-a jarcento. ;Tradukoj: *'''Oficiala resumo de la teosofia doktrino'''. Eld. Preza Esperanta Societo, Parizo, 1912(?)<ref>Esperanto n135 dez 1912</ref> ===[[Xavier Dorion]]=== '''Xavier Dorion''' (mortis 1904) estis unu el la pioniroj de Esperanto en [[Roubaix]]. === [[Raymond Doury]] === '''Raymond DOURY''' (naskiĝis en [[1912]] kaj mortis [[4-an de marto]] [[2000]]) estis [[franca esperantisto]] kaj iama [[UEA-delegito]] pri [[mondcivitanismo]]. Li mortis la [[4-an de marto]] en vilaĝeto ''Combejean'', komunumo [[Pierrerue]], departemento [[Hérault]] en suda [[Francio]]. Ĝis la mezo de la [[1980-aj jaroj]] li aktivis en la [[Pariza regiono]], i. a. kiel delegito por [[Parizo]], gvidanto de konversaciaj rondoj kaj redaktoro de la [[gazeto]] [[Paris-Esperanto]]. ===[[Yvonne Dousset]]=== '''Yvonne DOUSSET''', esperantistino en Parizo en la komenco de 20-a jarcento. ===A. Dupuis === '''A. Dupuis '''(mortis 1915) estis esperantisto el [[Gipoy]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref> ===[[Paul Dumas]]=== '''Paul Dumas''' (mortis 1918) estis esperantisto el [[Toulon]] en la komenco de 20-a jarcento. <ref>Esperanto n212 apr. 1918</ref> === [[Marcel Dupuis]] === '''Marcel DUPUIS''' [dŭpŭi] (naskiĝis la {{daton|25|februaro|1880}} en [[Parizo]]) estis [[franca esperantisto]] kaj [[inĝeniero]] de [[fervojo]]j. Li propagandis ĉefe sur la kampo de fervojoj kaj [[turismo]] per artikoloj, paroladoj, organizo de karavanoj ktp. Li estis vicprezidinto de la [[Pariza Esperantista Grupo]] kaj ĝenerala sekretario de [[ISAE]]. ===[[Roland Dupuis]]=== '''Roland DUPUIS''' estis franca esperantisto dum la mezo de 20-a jarcento. Tradukoj: * [[Georges Duhamel]]. ''Rakontoj pri Nederlando'', 1938 [https://www.amazon.fr/RAKONTOJ-NEDERLANDO-ESPERANTO-HISTOIRES-HOLLANDE/dp/B01I3YXTF2] * [[Georges Duhamel]]. ''Norda Kanto'', 1939 [http://retbutiko.be/de/ero/nork] * [[Guy de Maupassant]]. [[La Normandaj Rakontoj]]. Eld. [[Eldona Societo Esperanto]], 1953. ====Recenzoj==== Pri ''Rakontoj pri Nederlando'' {{citaĵo|Unuavide, oni povus supozi, ke ĉi tiu libreto estas nur riĉe ilustrita kaj altklasa gvidlibro al Nederlando. Sed ĝi estas multe pli, ol tio. Verkite de membro de la [[Franca Akademio]], ĝi konsistas el serio de 20 delikataj literaturaj skizoj, veraj [[prozpoemo]]j, kiuj spiras amon al Nederlando kaj instigas la leganton ŝati ĝiajn belaĵojn. La traduko estas bonega, kaj la verko tre rekomendinda. Notinda esprimo: ''Ĉiuj pecoj de la puzlo (ĵig-saw puzzle)''.|[[Montagu Christie Butler]] (M.C.B.) [[La Brita Esperantisto]] - Numero 405, januaro (1939) }} ==E== ===Louis Eschembrenner=== Serĝento '''Louis Eschembrenner''' estis esperantisto el [[Fresne-Nord]] militkaptita en 1916 dum la Unua mondmilito en [[Germanio]].<ref>Esperanto n191-192 jul-aŭg 1916</ref> == F == ===[[Alexandre Fabre]]=== '''Alexandre Fabre''' (mortis 1915) estis esperantisto. eks-volapukisto, loĝanta en [[Toulon]] ekde 1907, kie li fondis esperanto-grupon, unu el la pioniroj de Esperanto en Francio<ref>Esperanto n186 feb 1915</ref>. ===F. Farjon=== '''F. Farjon''' (mortis 1916), prezidanto de la komerca ĉambro en [[Boulogne sur Mer]], estis unu el la organizintoj de la [[UK 1905|unua Universala Kongreso]].<ref>Esperanto n191-192 jul-aŭg 1916</ref> === [[Germaine Faucher-Mahé]] === '''Germaine FAUCHER-MAHÉ''' (naskiĝis en [[1908]], mortis la [[3-a de aprilo|3-an de aprilo]] [[1994]]) estis vidvino de Jacques-Louis Mahé ([[Lorjak]]). === [[Marcelle Fauvart-Bastoni]] === '''Marcelle Fauvart-Bastoni''' estis franca esperantistino en la komenco de 20-a jarcento. Verko * '''Cours élémentaire pour apprendre l’Espéranto sans professeur'''.— Paris. Hachette & C°. 1912? {{Citaĵo|Tiu nova kurso estas speciale rekomendinda al la francparolantoj kiuj deziras lerni la lingvon Esperanto, ĉar la aŭtorino atentis pri multnombraj specialaj frazkonstruaĵoj kaj dirmanieroj de la franca lingvo. Kvankam ni ne plu bezonas francajn lernolibrojn ni devas tamen konfesi ke la nova metodo estas bona kaj tute rekomendinda.|[[Belga Esperantisto]] n046-047 (aŭg-sep 1912)}} === [[Juliette Fayot]] === '''Juliette FAYOT''' (1899-1995), dumviva membro de UEA kaj de Unuiĝo Franca por Esperanto, pentristino, kiu verkis kaj ilustris '''Gvidlibro tra Paris''' (1965), mortis la 4-an de aŭgusto 1995 en Parizo. === [[Maurice Feneyrol]] === '''Maurice FENEYROL''' (1924-2000), iama delegito pri elektrotekniko, dumviva membro de UEA kaj de Unuiĝo Franca por Esperanto, granda mecenato de la Esperanto-movado, forpasis junie en La Garde (Francio). ===[[Maurice Flavigny]]=== '''Maurice Flavigny''' (mortis 1918) estis esperantisto el [[La Havro]] mortigita en la lastaj tagoj de Unua mondmilito.<ref>Esperanto n224 apr 1919</ref> ===[[Odile Florent]]=== '''Odile Florent''' (mortis 1919) instruistino, estis esperantistino el [[Sebourg]] en la komenco de 20-a jarcento<ref>Esperanto n239 okt 1919</ref> ===[[Jules Forestier]]=== '''Jules Forestier''' (mortis 1920) diplomato, estis esperantisto en [[Genève]] en la komenco de 20-a jarcento. Li estis garantianto de UEA. Forestier estis dum kelkaj jaroj reprezentanto de la Franca registaro en [[Indoĉinio]]. <ref>Esperanto n236 apr 1920</ref> == G == === [[François Garrique]] === '''François GARRIQUE''' (1911-2003) estis vicdelegito (1958-59) kaj delegito (1960-91), mortis en Rognes (Francio). ===[[Georges Gauvin]]=== '''Georges Gauvin''' (mortis 1917) estis esperantisto el [[Toulon]], vundita apud Monastir, mortis en Veria (Grekujo) dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n207 nov. 1917</ref>. === [[Madeleine Gibez]] === '''Madeleine GIBEZ''' (1902-1998), iama delegitino en Gargas (Francio) kaj pri turismo, mortis la [[9-a de decembro|9-an de decembro]]. ===[[René Giroux]]=== '''René Giroux''' estis esperantisto el [[Chartres]], militkaptita 1915 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. ===[[Marcel Glon]]=== '''Marcel Glon''' estis esperantisto el [[Parizo]], kaptita en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref>. === [[Félix Gomez]] === '''Félix GOMEZ''' (naskiĝis en [[1920]]; mortis en [[2001]] en [[Les Cluses]]) estis franca esperantisto, membro de [[UEA]] dum duona jarcento, iama [[delegito de UEA]]. ===[[Henri Gourmand]]=== '''Henri Gourmand''' estis esperantisto militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Germanio]]<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref>. ===[[Louis Gouchon]]=== '''Louis Gouchon''' estis esperantisto el [[Lyon]], militkaptito en 1915 dum la Unua mondmilito, arestita en [[Quedlinburg]]on <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. === [[Léon Goudé]] === '''Léon GOUDÉ''' naskiĝis en [[1923]], delegito en [[Juigné-sur-Loire]] ([[Francio]]), katolika [[pastro]], kiu fondis la grupon en [[Baugé-en-Anjou|Baugé]] kaj gvidis multajn kursojn, mortis la [[8-an de aŭgusto]] [[1994]] en [[Anĝero]]. ===[[Henri Graër]]=== '''Henri Graër''' estis franca esperantisto el Lille, militkaptito ĉe Munster en 1915.<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref> === [[André Grossmann]] === '''André (Andreo) GROSSMANN''' (naskiĝis la {{daton|1942-11-17}}) estas franca esperantisto, delegito de [[UEA]], laŭ profesio [[informadiko|informadikisto]]. Li jam longe aktivas por Esperanto en sia urbo [[Mulhouse]] kaj por la regiona Esperanto-asocio "[[Espéranto France-Est]]" kiel komitatano, membroadministranto, kasisto kaj redaktoro de la dissendolisto "Alzaco-Loreno". ===[[Josée Guivy]]=== '''Josée Guivy''' estis franca esperantisto en la komenco de 20-a jarcento. Traduko: *[[Jacques Freneuze]].<small>^??</small> '''Per Telefono'''. Eld. Presejo S. Martino, [[Sainte-Radegonde]], 1907 <ref>([https://bibliotekoj.org/esperantajbitoj/PDF/Bibliografio%201888-1911%20Davidov.pdf Bibliografio 1888-1911 de Georg Davidov-Saratov, paĝo 26]</ref> ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} == H == === [[Alberic Humez]] === '''Alberic HUMEZ''' (ume) estis franca entreprenisto kaj esperantisto en [[Douai]]. De [[1908]] ĝis sia morto li seninterrompe estis UEA-delegito. Li elektiĝis [[honora membro de UEA]]. ==I== ===[[Albert Issaly]]=== '''Albert Issaly''' estis esperantisto el [[Poitiers]], kiu mortis iam dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n222 fev 1919</ref> == J == === [[Pierre Jelenc]] === '''Pierre JELENC''' estas franca esperantisto, kiu estas inter la [[kunlaborintoj de PIV]], rilate al la fakoj [[histologio]], [[biologio]], [[fiziologio]] kaj [[kemio]]. En 1996 li kontribuis al la esperantlingva traduko de la romano [[Naskiĝo de la Rustimuna Ŝtalrato]] de [[Harry Harrison]], kiun publikigis la eldonejo [[Sezonoj]] en [[Jekaterinburg]].<!-- Ĉu estas familia rilato al la esperantisto [[Féodor Jelenc]], ankaŭ kunlaborinto de PIV? --> ===[[Ernest Joly]]=== '''Ernest Joly''' estis esperantisto militkaptito en 1915 dum la Unua mondmilito arestita en [[Ohrdruf]]on<ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. === [[Roland Jossinet]] === '''Roland JOSSINET''', esperantisto ekde 1920, UEA-membro seninterrompe de 1937, iama delegito pri reviziado de manuskriptoj, mortis 1995 en Parizo. ===[[Emile Jourdan]]=== '''Emile Jourdan''' (mortis 1915) estis esperantisto el Marseille, mortinto dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. ===[[Georges Jullien]]=== '''Georges Jullien''' estis franca esperantisto el Nice, malaperinta la 10-an de septembro 1914 en [[Sonancourt]] dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref>. == K == === [[Katakana (Pafklik)]] === '''Katakana''' estas membro de la [[Pafklik]]. Li komponas repinstrumentarojn kaj repas. === [[Georges Kolowrat]] === '''Georges KOLOWRAT''', [[licencio|licenciito]] en beletristiko, estis pioniro de Esperanto en Francio. Li aktivis ĉefe kontraŭ la afero de [[Ido]]. Verkoj * ''Faut-il réformer l'Esperanto?''. [[Presa Esperantista Societo]], Parizo, 1908 (reeldono 1938). * ''Pri la derivo en Ido kaj en Esperanto''. [[Presa Esperantista Societo]], Parizo, 1909. == L == ===[[Charles Lacoche]]=== '''Charles Lacoche''' (1890?-1914) estis franca esperantisto en la komenco de 20-a jarcento en [[Poix]].<ref>Esperanto n166 apr 1914</ref> === [[Paul Lacroix]] === '''Paul LACROIX''' [paŭl lakrŭa] estis [[franca esperantisto]], [[komercisto]], kaj prezidento de la Asocio por Komerco kaj Industrio en Grenoble. Unu el la kunfondintoj de [[SPPE]], [[1898]]. Per lia apogo okazis la unua prop. en Sudoriento de Francio. ===[[Gilbert Lamondé]]=== '''Gilbert Lamondé''' estis esperantisto kaptita en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref>. ===[[Gabriel Lanoux]]=== '''Gabriel LANOUX''' (mortis la 29-an de aprilo 1955) estis franca esperantisto en [[Alès]], departemento [[Gard]] en [[Okcitanio]]. ===[[Gaston Laudrèat]]=== '''Gaston Laudrèat''' estis esperantisto militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n181 sep 1915</ref>. === [[Noël Lecomte]] === '''Noël LECOMTE''', alie "Noĉjo Lagrafo", tradukis plurajn novelojn de [[Guy de Maupassant]]. Interalie rete legeblas: * Rozalia Prudent<ref name = "ipernity.com ROZALIA PRUDENT"> {{ Citaĵo el la reto | url = http://www.ipernity.com/blog/58225/4628494 | titolo = ipernity: ROZALIA PRUDENT - Guy de Maupassant by Noĉjo Lagrafo | alirdato = 2024-04-13 | aŭtoro = Noĉjo Lagrafo | dato = 2016-08-22 | verko = ipernity | lingvo = eo | arkivurl = https://web.archive.org/web/20221126182434/www.ipernity.com/blog/58225/4628494 | arkivdato = 2022-11-26 | citaĵo = Karaj geamikoj, mi proponas al vi tiun novelon de Guy de Maupassant }} </ref> * La ermito<ref name = "ipernity.com La ermito"> {{ Citaĵo el la reto | url = http://www.ipernity.com/blog/58225/372345 | titolo = ipernity: La ermito -- Guy de Maupassant by Noĉjo Lagrafo | alirdato = 2024-04-13 | aŭtoro = Noĉjo Lagrafo | dato = 2012-01-23 | verko = ipernity | lingvo = eo | arkivurl = https://web.archive.org/web/20221126182209/www.ipernity.com/blog/58225/372345 | arkivdato = 2022-11-26 | citaĵo = Karaj esperantlingvaj geamikoj, mi proponas al vi tiun novelon de Guy de Maupassant }} </ref> ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} === Sinjoro Lefebvre === Sinjoro '''LEFEBVRE''', (pseŭdonimo ''Ned Katryn''), franco, estis [[kapitano]] en [[Versailles]] antaŭ la [[Unua Mondmilito]]. Li verkis multajn artikolojn en la revuo "[[Lingvo Internacia]]". Aparte interesaj estis liaj humorplenaj raportoj pri [[Universalaj Kongresoj]]. === [[Michel Legris]] === '''Michel LEGRIS''' (n. en 1934, m. la 22-an de februaro 2000) estis franca esperantisto, iama [[delegito de UEA]] en Galan (departemento [[Altaj Pireneoj]] en [[Okcitanio]], Francio) kaj fakdelegito pri filatelo. === [[Armela LeQuint]] === '''Armela LEQUINT''' - la franca familia nomo skribeblas ''LeQuint'', ''Le Quint'' aŭ ''Lequint'' - estas franca esperantistino, redakciano de la satira gazeto ''[[La Kancerkliniko]]'' (LKK) kaj tradukistino kaj eldonintino de pluraj esperantlingvaj publikaĵoj. Ŝi estas la vivkunulino de [[Ĵak Lepŭil']], realnome ''Jacques Le Puil''. Grandan parton de sia vivo ŝi pasigis kaj pasigas kun li en la urbeto [[Thaumiers]] en la [[departemento Cher]].<ref>[[Grand Dictionnaire Français-Espéranto]], 1992, paĝo 5</ref>. Same kun la vivkunulo, ŝi plenumis gravajn tradukverkojn kiaj ''[[Vojaĝo ĝis noktofino]]'' laŭ ''Voyage au bout de la nuit'' de [[Louis-Ferdinand Celine]] en 2005.<ref>[https://www.amazon.com/Voja%C4%9Do-%C4%9Cis-Noktofino-Romano-Espera/dp/1595690220 Vojaĝo Ĝis Noktofino] kun esperanta recenzeto en la reta librovendejo ''[[Amazon.com]]''</ref> Pro tiu ĉi traduko la tradukistoj ricevis la [[OSIEK-premio|OSIEK-premion]] de la [[Organiza Societo de Internaciaj Esperanto-Konferencoj]] en [[2007]]. ===[[André Lemarchand]]=== '''André Lemarchand''' (mortis 1917) estis esperantisto el [[La Ciotat]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n207 nov. 1917</ref> ===[[Joseph Lemière]]=== '''Joseph Lemière''' estis esperantisto el [[Caen]], militkaptita 1915 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} ===[[Armand Levoy]]=== '''Armand Levoy''' estis esperantisto el Pré-St-Gervais, militkaptito dum la Unua mondmilito en la koncentrejo Reserve-Lazarett II, ĉe Frankfurto.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 1917 mar 1917</ref>. Li estis translokigita al [[Altengrabow]] en 1917. <ref>Esperanto n 200 apr 1917</ref> ===[[Emile Lhuissier]]=== '''Emile Lhuissier''' estis esperantisto el [[Le Mans]], kaptita en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref>. La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 1917 mar 1917</ref> === [[R. Louis]] === '''R. LOUIS''' (luis) estis franca esperantisto, kiu interalie konatis kiel kunfondinto de la asocio „Paco Libereco“. Li estis administranto kaj kunlaboranto de [[Internacia Socia Revuo]] inter la jaroj 1907 kaj 1909, kaj redaktoro de ''[[Le Travailleur Espérantiste]]'' inter la jaroj 1912 kaj 1914. Krome li interalie tradukis vastan gamon da broŝuroj pri Esperanto al la franca. === [[Pierre Louis]] === '''Pierre LOUIS''', en Esperanto '''Petro Luiso''' (naskiĝis en [[1911]], mortis en [[1998]] en [[Angulemo]] ([[Francio]]), estis verkinto kaj ilustrinto de la fama '''[[Junulkurso]] de [[SAT-Amikaro]]'''. Organizanto de kongresoj de [[SAT]] (en Nancio, 1954, kun 480 kongresanoj) kaj [[SAT-Amikaro]], li dum pluraj jaroj gvidis Esperanto-kursojn en [[Nancio]]. == M == ===[[Gaston de Maigret]]=== Grafo '''Gaston de MAIGRET''' (mortis en 1904) estis bonfaranta membro de la ''[[Société Pour la Propagation de l'Espéranto]]'', unu el la unuaj kiuj subtenis la [[Esperanto-movado en Francio|Esperanto-movadon en Francio]]<ref>La belga sonorilo - Numero 019, marto (1904)</ref>. '''Referencoj''' {{referencoj}} === [[Generalo Malraison]] === '''Generalo MALRAISON''' de la franca armeo (mortis en [[1965]]) lernis Esperanton en [[1909]] kaj ĉiam subtenis la movadon. === [[Valentin Mannevy]] === Leŭtenanto '''Valentin-Emile MANNEVY''' (naskiĝis en 1882 - mortis la 9-an de aprilo 1912) estis franca esperantisto, sekretario de esperanto-grupo de [[Condé-sur-l'Escaut]]. Li mortis sur la batalkampo en [[Maharidja]] ([[Maroko]])<ref>[https://archive.org/details/BelgaEsperantisto_1912_n044_jun/page/222/mode/2up?q=Valentin+Mannevy+&view=theater Belga Esperantisto n044] (jun 1912)</ref>. Lia [[epitafo]] en Esperanto ankoraŭ ekzistas. '''Referencoj''' {{referencoj}} === [[Fernand Maréchal]] === '''Fernand L. G. MARÉCHAL''' estis pioniro de Esperanto, franco loĝanta en [[Leeds]], aŭtoro de la apenaŭ konata pionira originala komedio "Ĉu Pumpilurbo havu pumpilon?"<ref>'Ni Festivalu' 09 aligxilo.doc</ref> Verkoj * ''La Tutmonda Lernolibro, por paroligi Esperanton, verkita laŭ la Gouín-metodo''. Eld. [[Northern Institute]], Leeds, 1906(?) * ''Trezoro de l’ Sorĉistoj''. Eldonejo Esperanto House, Leeds, 1908 (12x18), 64 paĝoj.<ref name = "esperanto.es"> {{ citaĵo el la reto | url = http://biblioteko.esperanto.es/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=557 | titolo = Details for: Trezoro de l' sorĉistoj. › Biblioteko Juan Régulo Pérez catalog | alirdato = 2024-04-13 | eldoninto = Esperanto House, Leeds | lingvo = eo | lingvo2 = en | lingvo3 = <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240412225434/http://biblioteko.esperanto.es/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=557 | arkivdato = 2024-04-12 | citaĵo = }} </ref> : Enhavo : :# Legendo pri la unua violono. :# Unuakta [[komedio]] originala: «La ensorĉigita Ringo». :# Vilhelmo Tell. :# Unuakta komedio originala «Ĉu Pumpilurbo havu Pumpilon?» ====Recenzoj==== Pri ''La Tutmonda Lernolibro, por paroligi Esperanton...'' {{citaĵo|Lernolibro verkita laŭ la Gouin metodo, ankaŭ nomata « natura metodo », nun multe uzata por instrui la fremd-naciajn lingvojn. La aŭtoro diras prave ke, por bone ellerni lingvon, oni bezonas koni multe da verboj. Tial, li priskribas la diversajn intersekvajn agojn de iu persono, kaj tio ŝajnas la plej bona maniero por facile memori la vortojn. La [[antaŭparolo]] de tiu libro estas leginda humorajn. Ni rekomendas la verkaĵon al ĉiuj esperantistaj profesoroj.|[[La belga sonorilo]] - Numero 046, Junio (1906)}} ---- Pri ''Trezoro de l’ Sorĉistoj'' {{Citaĵo|Grandampleksan kaj multekostan libron oni povas kompari kun grandega ŝipo kiu nur povas elŝipigi siajn komercaĵojn en granda haveno. Malgrandaj libroj similas al delikataj ŝipetoj kiuj povas penetri en la plej mallarĝajn golfeton por provizi ĉiujn partojn de la lando. Tiu estis sendube ankaŭ la opinio de Sro Maréchal kaj de liaj kunlaborantaj, kiam ili publikigis la ĉi supre cititajn literaturaĵetojn. Ilia celo estas tre laŭdinda kaj ilia libro estas rekomendinda; bedaŭrinde ĝi enhavas kelkajn lingvajn erarojn, kiujn ili espereble signalos en la 2-a numero de la kolekto.| [[Amatus Van der Biest-Andelhof]]. [[Belga Esperantisto]] n004 (feb 1909)}} '''Referencoj''' {{referencoj}} ===[[Alphonse Mairey]]=== Prof. '''Alphonse Mairey''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Dijon]] mortita dum la Unua mondmilito. Profesoro de [[historio]] kaj geografio ĉe la liceo kaj universitato de Dijon, unu el la kondukantoj de la socialista partio en Francujo.<ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref> ===[[Albert Margot]]=== '''Albert Margot''' estis esperantisto el [[Namur]], militkaptito en 1915 en [[Chateauroux]] dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. ===[[Henri Marton]]=== '''Henri Marton''' (aŭ ''Martron''<ref>Esperanto n179 jul. 1915</ref>) estis esperantisto el [[Canholens]], militkaptita 1915 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. ===Martin=== '''Kapitano Martin''' (mortis 1915?) estis franca esperantisto el Nice, mortita dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref>. ===[[Albert Masselier]]=== '''Albert Masselier''' estis franca esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Li estis blindita dum la Unua Mondmilito. Verko *''Franca bukedo da dudek kantoj ĉerpitaj el nacia kaj regionaj literaturĝardeno''. Eld. [[Franca Asocio de Blindaj Esperantistoj]] (FABE), [[Neuilly-Plaisance]], 1937(?) {{citaĵo|[[Kolekto]] de dudek francaj kanzonoj, vendata por la profito de la [[Franca Asocio de Blindaj Esperantistoj]]. Kvankam sen la melodioj ĝi ne multe utilas al britaj legantoj [''tiel''], certe por la francaj samideanoj ĝi tre helpos. Laŭdire, kaj kiom ni povas kontroli, la traduko bone konvenas al la muziko. |[[La Brita Esperantisto]] - Numero 380, Decembro (1936)}} === [[Sébastien Merlet]] === '''Sébastien MERLET,''' kromnomita '''Sebeto,''' estas juna franca esperantisto. Dum du jaroj li estis vicprezidanto de [[JEFO]].<ref>''[http://www.esperantomondo.net/correspondants/utilisation_eo.php#qui Qui suis-je?] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080305203234/http://www.esperantomondo.net/correspondants/utilisation_eo.php#qui |date=2008-03-05 }} (france)''</ref> '''Referencoj''' {{referencoj}} === [[François Mesplède]] === '''François MESPLÈDE''' ([[1904]]-[[2002]]) estis membro de 1973, fakdelegito pri [[turismo]] (1977-1999), mortis la 30-an de junio en [[Arcachon]] (Francio). === [[Pierre Métivier]] === '''Pierre MÉTIVIER''' naskiĝis [[1925]] kaj mortis la [[26-a de februaro|26-an de februaro]] [[2005]]. Profesie ĝardenisto, li estis delegito en [[Saint-Martin-de-la-Place]], [[Francio]], [[dumviva membro de UEA]] kaj regula membro en [[Societo Zamenhof]]. === [[Marie-Therese Micard]] === '''Marie-Thérèse MICARD''' (mortis la [[28-an de decembro]] [[1986]] en [[Caen]], [[Francio]] estis franca esperantistino. Kun sia edzo [[Henri Micard]] ŝi fondis la [[kastelo Grezijono|Kulturdomon de la Franclandaj Esperantistoj]] ([[kastelo Greziljono]]) en [[1952]]. === [[Suzanne Minault]] === '''Suzanne MINAULT''' (naskiĝis en [[1896]], mortis la [[21-an de junio]] [[1978]] en [[Niort]], [[Francio]]) estis franca esperantistino. Ŝi dum multaj jaroj estis delegito de [[UEA]]. Ŝi lernis Esperanton dum sia junaĝo en [[Parizo]] kaj poste gvidis multajn kursojn, ankaŭ korespondajn. ===[[Maurice Mongeois]]=== '''Maurice Mongeois''' (naskiĝis 1907, mortis septembro 1974) estis esperantisto en [[Épernay]] ekde 1920-a jardeko. Li gvidis la lokan Esperanto-grupon. === [[Robert Moraud]] === '''Robert MORAUD''' (naskiĝis en 1909, mortis la 5-an de oktobro 1998 en St-Yreix, Francio) estis tre agema inform-aktivulo, kiu fondis kaj gvidis Agad-Grupon por Esperanto. ===[[Gaston Moretti]]=== '''Gaston MORETTI''' (mortis en 1904) estis unu el la pioniroj en [[Nancy]]. ===[[Anselmo Morin]]=== '''Anselmo Morin''' (mortis 1916 en [[Barcelonette]]) estis franca esperantisto, ano de la [[Lingva Komitato]], iniciatinto de la Esperanta propagando en [[Meksikio]], kie [[Ambrosio Vargas]] estis esperantigita de li. ===[[Pierre Mossmann]]=== ''' Pierre Mossmann''' (mortis 1919?) instruisto, estis esperantisto el [[Vesoul]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n222 fev 1919</ref> ===[[Ultric Moulin]]=== '''Ultric Moulin''' estis esperantisto el [[Levallois-Perret]], maleperinta en 1915 dum la Unua mondmilito apud [[Arras]] <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. ===[[Yves Muffang]]=== '''Yves Muffang''' (mortis 1916), filo de [[Henri Muffang]], frato de la ŝakludanto André Muffang (1897-1989), kiu estis la unua franca internacia ŝak-majstro, estis esperantisto mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n197 jan 1917</ref> == N == ===[[Henri Niessen]]=== '''Henri Niessen''' (mortis 1917) estis esperantisto el [[Dijon]] mortita dum la Unua mondmilito post longa malsano ricevita ĉe la fronto. <ref>Esperanto n207 nov. 1917</ref> ===[[Paul Nuyts]]=== '''Paul NUYTS''' (naskiĝis probable en 1869, mortis la 18-an de aŭgusto de 1925 en [[Lannion]]) Kavaliro de la [[Honora Legio]], Prezidanto de la societo «[[Esperanto kaj komerco]]», estis franca esperantisto dum la unua duono de 20-a jarcento. Li ludis gravan rolon en la agado por la internacia lingvo iniciatita en la [[Komerca Ĉambro de Parizo]]. == P == === [[Yvonne Paulier]] === '''Yvonne PAULIER''' aŭ '''PAULIEN''' (mortis 72-jara la [[1-an de aŭgusto]] [[1972]]) estis la sekretariino de [[Unuiĝo Franca por Esperanto]]. Ŝi servis al Espéranto-France dum kvaronjarcento. Ĉiam sindonema, ŝi donacis al medicina fakultato sian korpon. ===Th. Pénisson=== '''Th. (Theodor?) Pénisson''' estis esperantisto el [[Villeneuve-Saint-Georges]], militkaptito en koncentrejo Altengrabow ĉe Magdeburg.<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref>. Pri tio li verkis: {{citaĵo|La 27 aŭgusto 1914 mi estis militkaptito jam de tri tagoj, mi morale suferis, kaj mi malsatis, kiam venis al mi la ideo, uzi la elementojn de Esperanto, kiujn mi estis lerninta en Francujo. Mi turnas min al germana soldato kaj demandas: "Ĉu vi parolas Esperante?" Li nee respondas, mi demandas du aliajn; la tria, je mia granda surprizo, jese respondas; kvankam "malamikoj" ni interparolas kiei veraj kamaradoj; mi petas de li panon, kaj li malavare donas al mi sian porcion, kiun mi ne estus havinta, se mi ne povus min komprenigi. De tiam, mi, laŭ mia eblo, disvastigis Esperanton. En la sola kaptitejo de [[Altengrabow]], mi gajnis du cent adeptojn.|Esperanto, n195 nov. 1916}} La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 1917 mar 1917</ref> ; Referencoj <references/> ===Pereira=== '''Komandanto Pereira''' (mortis 1915?) estis esperantisto el [[Clermont-Ferrand]], mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto, n173 jan 1915</ref> ===[[Louis Perret]]=== '''Louis Perret''' estis esperantisto en la mezo de 20-a jarcento. Eldonanto de [[Feuillets Encyclopédiques de Documentation Espérantiste]]. ===[[Georges Petit]]=== '''Georges Petit''' estis franca esperantisto el Parizo, militkaptito en koncetrejo Gardelegen, [[Altmark]]<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref>. ===[[Henri Petit]]=== '''Henri Petit''' estis esperantisto el Parizo, militkaptito ĉe [[Göttingen]].<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref> ===J. Petit=== '''J. Petit''' estis esperantisto el [[Parizo]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Germanio]]<ref>Esperanto n182 okt 1915</ref> === [[Henri Philippe]] === '''Henri PHILIPPE''' estis franca esperantisto en la komenco de 20-a jarcento. Pri li ĝis nun estas neniuj pliaj informoj, krom ke li estis [[Espéranto-France#prezizintoj|prezidanto]] de [[Unuiĝo Franca por Esperanto]] (UFE) inter 1951 kaj 1957, antaŭita de [[Georges Warnier]]] kaj sekvita de [[René Llech-Walter]]. === J. M. Picard === '''J. M. (Jean-Marie?) PICARD''' estis franca esperantisto en la komenco de 20-a jarcento. Verko: * ''L'Espéranto à l’École, ou l’enseignement méthodique de la Langue française aux enfants par l'Espéranto. ''. Eld. Imprimerie Paul Brodard, [[Coulommiers]], 1911 (18X11), 216 + XXVII pĝ. [https://www.abebooks.co.uk/LEsp%C3%A9ranto-l%C3%A9cole-PICARD.J.M-Instituteur-Professeur-diplom%C3%A9/30433398969/bd#&gid=1&pid=1 titolpaĝo] ===[[René Pigeard]]=== '''René Pigeard''' (mortis 1918) estis esperantisto en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n212 apr. 1918</ref> === [[Joseph Pinon]] === '''Joseph PINON''' (mortis 78-jara la [[23-a de aŭgusto|23-an de aŭgusto]] [[1965]] en [[Sallanches]]) estis franca esperantisto, Delegito de UEA en [[Sartrouville]]. ===[[Louis Poncet]]=== '''Louis PONCET''', kuracisto, estis franca esperantisto. La 8-an de majo 1925 li prezentis sian tezon al [[Universitato de Liono]] pri vakcinado en Eŭropo uzante enketon farita per Esperanto. Li estis aldona estrarano de UEA en 1932. ===G. Pourchelle=== '''G. (Georges?) Pourchelle''' estis esperantisto el Amiens, militkaptito en la koncentrejo Truppenubungsplatz <ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> kaj post en koncentrejo Zossen<ref>Esperanto n174 feb 1915</ref> ambaŭ ĉe Berlino. La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 1917 mar 1917</ref> === [[Paul Poisson]] === '''Paul POISSON''' naskiĝis en [[1917]] kaj mortis en [[1999]], aktivulo por la utiligo de [[Esperanto]] en la [[Freinet-instruado]], forpasis novembre en [[Tours]] ([[Francio]]). ===A. Ploussu=== '''A. PLOUSSU''' estis franca esperantisto en la komenco de 20-a jarcento, [[Honoraj membroj de UEA|honora membro de UEA]]. === [[Georges Pouchot]] === '''Georges POUCHOT''' (puŝo) estis franca [[profesoro]] kaj esperantisto. Naskiĝis la [[20-an de septembro]] [[1880]] en [[Caluire]] (apud [[Lyon]]). Laŭ la [[Enciklopedio de Esperanto - P|Enciklopedio de Esperanto]] de 1934 li estis sekretario kaj fondinto de „[[Amikaro Esperantista de Lyon]]“ ([[1904]]), sekretario de la [[Federacio Esperantista Rodana]] kaj administranto de [[SFPE]]. De [[1905]] gvidis multajn kursojn, publikajn kaj oficialajn (urbajn aŭ lernejajn) kaj per [[radio]] (TSF). ==Q== ===G. Queste=== '''G. Queste''' (mortis 1915?) estis esperantisto, fondinto de la grupo en [[Amiens]], mortita dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref>. == R == ===E. Ragon=== '''E. Ragon''' estis esperantisto el [[Grasse]], vundita kaj militkaptita en la koncentrejo Lager Lechfeld dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> === [[Alexandre Raymond]] === '''Alexandre RAYMOND''' (naskiĝinta en [[1988]]) estas franca esperantisto vivanta en [[Liono]]. Krom pri Esperanto li okupiĝas pri la [[arpitana lingvo]] kaj verkis vortaron pri ĝi. Neregule li kontribuetas al vikipedio per la uzantonomo [[:uzanto:Kaha|Kaha]]. === [[A. Rivier]] === '''A. RIVIER''' estis pioniro de Esperanto en [[Alĝerio]] en [[1899]]. Verko * [[En Rusujo per Esperanto]]. Eldonejo Moskva Librejo "Esperanto", Moskvo, 1911, (12 x 16 cm), 132 paĝoj. ===[[León Rebière]]]=== Kaporalo '''León Rebière''' estis esperantisto malaperita aŭgusto aŭ septembro 1916 dum la Unua mondmilito. <ref>Esperanto n198 feb 1917</ref> ===[[Marcelle Robineau]]=== '''Marcelle Robineau''' (naskiĝis en 1903, mortodato nekonata) estis esperantistino en [[Seignelay]], departemento [[Yonne]]<ref>[[Der Esperantist]] n124_feb. 1984</ref>. '''Referencoj''' {{referencoj}} === [[Théophile Rousseau]] === '''Théophile ROUSSEAU''' vivis de [[1880]] ĝis [[1916]], mortinta kiel soldato antaŭ [[Verdun]]. La matematikinstruisto estis de [[1908]] ĝis sia morto vicprezidanto de [[UEA]]. ===[[André Rouveret]]=== '''André Rouveret''' estis esperantisto el [[Bagard]] en la komenco de 20-a jarcento. Li pereis sur torpedita ŝipo dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n222 fev 1919</ref> === [[Marcel Roux]] === '''Marcel ROUX''', prononco [marSEL RU] estis franca sekretario kaj fervora esperantisto. Li naskiĝis la [[3-an de majo]] [[1903]] en [[Liono]], mortodato ĝis nun ne estas notita. Sekretario de urba laborista Esperanto-grupo, li interalie estis organizinto de la [[7-a SAT-Kongreso 1927]]. Marcel Roux propagandis la disvastiĝon de Esperanto per franclingvaj artikoloj en naciaj gazetoj kaj kunlaboris per esperantlingvaj artikoloj al la revuo „[[Sennaciulo]]“ de [[SAT]]. ===[[François Roy]]=== '''François Roy''' (mortis 1920) instruisto, lernejdirektoro, estis esperantisto el [[Grenoble]], kies grupon li kunkreis, en la komenco de 20-a jarcento<ref>Esperanto n234 fev 1920</ref>. ;Verko: *''Dauphiné'' . Eld. Iniciata Sindikato. === [[Gustave Roy]] === '''Gustave Roy''', framasono, instruisto pri la hispana kaj la germana, estis franca pioniro, kies pli granda kontribuo estis la partopreno en la kreado de [[Amikejo]] en [[Moresnet neŭtrala]] en 1908. [[Dosiero:Moresnet - Gustave ROY.jpg|alternative=Gustave Roy pri sendependa esperantista ŝtato|eta|Gustave Roy pri sendependa esperantista ŝtato|maldekstra]] Verko: * '''Kiel Neŭtra Moresneto fariĝis Amikejo'''. Parizo, ''Librairie de l’Esperanto'', 1908. {{Citaĵo|Mi tralegis kun granda intereso tiun ĉi broŝuron en kiu nia amiko kaj kunlaboranto Sro G. Roy pritraktas la projekton, kies unua, talenta iniciatoro li estas. S-ro Roy priskribas intersekve la gravecon de Amikejo, ĝia fondo, la ĝis nun faritajn penadojn kaj klopodojn kaj la estontecon de Amikejo. Li faras elokvantan alvokon al la esperantistoj, montras al ni la tri geniojn de Amikejo kaj prezentas fine gvideton por Fremduloj en la rava regiono, kiu estas Amikejo. La [[broŝuro]] estas skribita en korekta,entuziasta stilo; ĝi estas tute rekomendinda.|Amatus. [[Belga Esperantisto]] n.001-002 (nov-dec 1908) }} == S == ===[[Fernand Salles]]=== '''Fernand Salles''' estis esperantisto el Parizo militkaptita en 1917 dum la Unua mondmilito en [[Germanio]] <ref>Esperanto n198 feb 1917</ref> === [[Maurice Salzmann]] === '''Maurice SALZMANN''' estis esperantisto en [[Liono]], kiu internacie aparte konatiĝis pro lia traduko de la rakonto ''[[Al ĉiuj egale - mia utopio]]'' de la jidlingva verkisto [[Ŝalom Alejĥem]], kiu esperantlingve en unua eldono publikiĝis en 1928 ([https://search.worldcat.org/de/title/Al-iuj-egale-mia-utopio/oclc/1281807052 OCLC 1281807052]), sed laŭ libraj datumaroj ankaŭ en dua eldono en 1948.<ref>[https://tekstaro.com/t?nomo=esperanto-en-perspektivo&sekcio=eep-parto-2 eldonjaro 1948 estas konfirmita per la ĉapitro 7.2.26 "El la Jida Literaturo" de la verko] [[Esperanto en perspektivo]], paĝo 221</ref> La bulteno [[FranceEsperanto]] en [https://tempa.bitarkivo.org/gazetoj/FranceEsperanto/france-esperanto-monata-organo-de-francaj-esperantistoj-dua-serio-no-20-44-aug-sept-1923.pdf la eldono aŭgusto-septembro 2023, paĝo 149] gratule anoncigis ke al li naskiĝis filo Maks la 20-an de junio 1920. '''Referencoj''' {{referencoj}} ===Sans=== '''Sans''' estis esperantisto el [[Perpignan]] militkaptita en 1917 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n205-206 sep.-ok. 1917</ref>. ===[[Robert Sénéchal]]=== '''Robert Sénéchal''' estis esperantisto el [[Liévin]], kaptita en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref>. === [[Lucien Sergeant]] === '''Lucien Sergeant''', akvokato, estas pioniro en Francio. Li ĉeestis la Unuan Universala Kongreso de Esperanto en Boulogne-sur-Mer, kie li, kune kun Duchochois kaj Michaud elpensis la [[Esperanto-flago]]n. En aŭgusto 1914 li estis vokita al Unua mondmilito kaj lasis sian edzinon [[Alice Sergeant]] hejme kun sia 11-jara filo. Li revenis en januaro 1919. ===Sergent=== S-rino Sergent (naskiĝis 1841?; mortis 1919) estis esperantistino en Parizo<ref>Esperanto n224 apr 1919</ref>. ===Servais=== '''Servais''' estis esperantisto el Pré-St-Gervais, militkapitito en koncentrejo ĉe [[Mecklenburg]] <ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===[[Joseph Servais]]=== '''Joseph Servais''' estis esperantisto el [[Givet]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Rastatt]]<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref>. === [[Gérard Schneider]] === '''Gérard SCHNEIDER''' (naskiĝis en 1921, mortis la 4-an de junio 1995) estis franca katolika pastro. En sia paroĥo Saint-Clement<!-- Kiu Saint-Clement? Laŭ stato de somero 2015 estas 8 nunaj administraj komunumoj de tiu nomo en Francio, plus 8 iamaj... --> li plurfoje instruis Esperanton, kaj aranĝis per Esperanto multjaran rilatadon kun paroĥo en Germanio. === [[Dominique Simeone]] === '''Dominique SIMEONE''' estas franca esperantisto. Ekde somero 2006<ref>fonto [http://ateisto.org/arĥivujo/2007-04.pdf revuo "Ateisto" de aprilo 2007]{{404|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> li estis estrarano, ekde somero 2008 vicprezidanto, de [[Ateista Tutmonda Esperanto-Organizo]],<ref>[http://ateisto.org/arhxivujo/2013-11-ateo17.pdf informo "estraro de ATEO" en la revuo "Ateisto" de novembro 2013,]</ref><ref>[http://ateisto.org/estraro paĝo en la retejo de la organizaĵo, alirita la 30-an de novembro 2014, kontrolita la 15-an de marto 2016:] "prezidanto: [[Roland Schnell]], Germanio, vicprezidanto [[Dominique Simeone]], Francio, sekretario: [[Anna Löwenstein]], Italio, kasisto: [[Dieter Rooke]], Svislando, redaktoro: [[Christian Rivière]], Francio"</ref> kaj ekde somero 2006 ankaŭ funkciis kiel redakciano de la asocia revuo "Ateisto". === [[François Soubranne]] === '''François SOUBRANNE''' (subran) estis franca esperantisto kaj instruisto en [[Tulle]]. De l908 li seninterrompe estis UEA-delegito. ===[[Emile Souchay]]=== '''Emile Souchay''' (mortis 1918) estis esperantisto en Parizo, kie li estis vic-delegito de UEA, post li translokiĝis al [[Athis-Mons]] en la komenco de 20-a jarcento, kie li mortis pro epidemio de [[hispana gripo]].<ref>Esperanto n221 jan 1919</ref> ===[[Louis Surateau]]=== '''Louis Surateau''' (mortis marton 1917) estis esperantisto el [[Parizo]] en la komenco de 20-a jarcento. Li estis mortita en batalkampo dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n232 dec. 1919</ref>. == T == === [[Joël Thézard]] === '''Joël Thézard''' (naskiĝis la 24-an de februaro 1884 en [[Châtillon-sur-Loire]], mortis la 27-an de junio 1957 en [[Niort]]<ref>http://www.wiki-niort.fr/THEZARD_Joel_-_Artiste_Niortais</ref>), franca verkisto, pentristo kaj skulptisto, estis esperantisto en Francio ekde 1934. Li instruis desegnarton en [[Bastia]], [[Havre]] [[Guéret]] kaj fine ĉe la liceo ''Fontanes'' de [[Niort]] ekde 1919. ====Verkoj==== * 1. ''Polusaj glacioj sub noktomeza suno''. Eld. [[Franca Esperanto-Instituto]], 1937? * 2. ''La Bela Historio de Jozef'', de Zamenhof, ilustrita per 12 desegnaĵoj. Eld. Franca Esperanto-Instituto. * 3. ''Nordnordaj Fabeloj''. Eld. [[Muusses Esperanto-Biblioteko]], [[Purmerend]], 1937. ;Recenzoj Pri ''Polusaj glacioj sub noktomeza suno'' {{Citaĵo| La libreto priskribas krozadon al Islando kaj Spitzbergo kaj reveturon laŭlonge de la norvegaj fjordoj.|[[Aŭstria Esperantisto (revuo)]] n149 (dec 1937)}} {{citaĵo|Aperis en la Kolekto de Franca Esperanto Instituto tiu ĉi tre rekomendinda originala verketo konsistanta el mallongaj vojaĝnotoj ilustritaj per 30 ĉarmaj laŭnaturaj desegnoj, fotoj, [[bildo]]j laŭ [[akvarelo]]j, kaj du kartoj, ĉiuj de la aŭtoro mem. En taglibra formo ĝi priskribas krozadon al Islando kaj Spitsbergo kun reveturo laŭlonge de la fjorda [[norvega marbordo]]. Ĉiam denove la artista plumo scias kapti per kelkaj vortoj la mirindajn lumkaj kolorefekton de l' helaj arktaj vastejoj; bedaŭrinde nur, ke mankas koloro al la “akvareloj” ĉi tie represitaj. Neoficialaj estas la terminoj [[isbergo]] (iceberg), [[bankizo]] (coastal ice-pack), kaj [[tribordo]] (starboard).| M.M.D. [[La Brita Esperantisto]] - Numero 391, Novembro (1937)}} ---- Pri ''Nordnordaj Fabeloj'' {{Citaĵo|La scenejo estas jam laŭ la titolo en la [[nordo]], en la plej alta nordo. La fabeloj estas belaj kaj lerte verkitaj. La verkisto, juna [[esperantisto]] (de 4 jaroj) esperigas, ke ni povas atendi de li ankoraŭ aliajn interesajn verketojn.|[[Aŭstria Esperantisto (revuo)]] n.152 (mar 1938)}} === [[Jean-Luc Thibias]] === '''Jean-Luc THIBIAS''' (naskiĝis la {{daton|1960-08-15}}) estas franca esperantisto, delegito de [[UEA]], laŭ profesio [[poŝtoficisto]]. Li jam longe aktivas por Esperanto en sia urbo [[Nancio]] kaj por la regiona Esperanto-asocio "[[Espéranto France-Est]]" kiel prezidanto, kasisto kaj [[libroservo|libroservisto]]. ===[[Jules Thiébault]]=== '''Jules Thiébault''' estis franca esperantisto en Carignan (Ardennes) dum la unua duono de 20-a jarcento. Verkoj: *[[La malaperinta amiko]]<ref>Eldonejo A. Suzaine, Sedan</ref>; (ĉ. 1920); *[[Materiiĝoj en Mantes]] (1925); ===[[Maurice Thomas]]=== '''Maurice Thomas''' estis esperantisto kaptita en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref>. === [[Claude Trésorier]] === '''Claude TRÉSORIER''' naskiĝis la [[4-an de majo]] [[1948]], mortis la [[5-an de decembro]] [[2013]], estis franca esperantisto vivanta en la germana urbo [[Göttingen]]. Li estas la filo de [[Jacqueline Trésorier]] kaj kiel ŝi aktivis por [[kastelo Greziljono]]. Li laboris kiel docento en la instituto pri [[romanistiko]] de la [[universitato de Göttingen]], kaj movade interalie estas delegito de UEA. ===[[Marius Troullloud]]=== '''Marius Troullloud''' (mortis 1918) estis esperantisto el [[Voiron]], kiu mortis dum la Unua milito per [[hispana gripo]] en fronta hospitalo.<ref>Esperanto n224 apr 1919</ref> === [[Gaston Turin]] === '''Gaston TURIN''' (naskiĝis en [[1910]], mortis la [[6-a de marto|6-an de marto]] [[1979]] en [[Pontarlier]], [[Francio]]) estis franca esperantisto. Li estis redaktoro de [[Internacia Pedagogia Revuo]], aktivulo de [[ILEI]] kaj multjara delegito pri instruado. == V == === [[Marie-Thérèse Valantin]] === '''Marie-Thérèse VALANTIN''' naskiĝis en [[1899]] mortis novembre [[1994]] en [[Bourges]], [[Francio]]. Dojeno de la franca movado, ŝi helpis la renaskiĝon de [[Unuiĝo Franca por Esperanto]] post la [[dua mondmilito]]. ===Sr-ino Vallienne=== '''Sr-ino Vallienne''' (mortis 1913), edzino de [[Henri Vallienne]], estis esperantistino en la comenco de la 20-a jarcento. Ŝi estis verkistino, kunlaborantino de pluraj francaj revuoj kaj verkistino de kelkaj propagandaj komedioj ludataj en Esperantaj festoj de sia tempo.<ref>Esperanto, n139 fev. 1913</ref> === [[Lionel Venon]] === '''Lionel VENON''' (naskiĝis en [[1921]] - pereis la [[4-a de aprilo|4-an de aprilo]] [[1993]] en aŭto-akcidento) estis vic-urbestro de [[Selles-sur-Cher]], la prezidanto de la franca sekcio de Internacia Ligo de Esperantistaj Radio-Amatoroj ([[ILERA]]). ===[[Félix Verlaguer]]=== '''Félix Verlaguer''' (ankaŭ nomata ''Verlaque''<ref>Esperanto n205-206 sep.-ok. 1917</ref>) estis esperantisto el [[Marseille]], militkaptito en 1915 dum la Unua mondmilito de germanoj <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. Li estis citita de [[Léon Courtinat]] kiel proponanto de Esperanto-kurso por militkaptitoj<ref>Esperanto n205-206 sep.-ok. 1917</ref>. ===[[Claude Vernay]]=== '''Claude Vernay''' estis franca esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento en [[Dunkerque]]. Verko: *''Historique du mouvement espérantiste à Dunkerque, précédé d 'un aperçu sur l'évolution du probleme de la langue auxiliaire''. 1938 (?) {{citaĵo|Jen sendube unu el la plej bonaj, plej efikaj propagandaj eldonaĵoj kiuj nacilingve aperis pri [[Esperanto]]. En la libreto, grandformata kaj 76-paĝa, ni trovas la kompletan evoluon de la ideo pri [[helplingvo internacia]] lerte redaktitan kaj bone prezentitan. La libreto ekde sia apero tiom bone impresis ke oni tuj uzis ĝin por efika [[propagando]] kaj eĉ por ĉerpi el ĝi regule dokumentajn gazetartikoloj. Tiu unua parto de la broŝuro, fakte la enkonduko, estas verkita de D-ro Degand, [[advokato]] kaj prezidanto de la grupo de Dunkerque. La dua parto skizas la historion, la evoluon kaj la intensan vivon de la tiea grupo. Ankaŭ tiu parto estas tre utila , ĉar ĝi montras kiamaniere akiri viv - kaj laborplenan grupon. La broŝuro estas dokumenta por ĉiuj kaj instiga precipe por grupanoj. Diversaj belaj fotografaĵoj pligrandigas ankoraŭ ĝian valoron. Inter tiuj portretoj ni precipe citu tiu jn de Zamenhof, Dumont, la nestoro de la movado en Dunkerque, Deligny, konata esperanto-profesoro, P. Benoit, prezidinto de la loka grupo, kaj plej simpatia samideano Archdeacon, granda batalanto por nia lingvo, ktp .| Hoso. [[Belga esperantisto]] n253 (mar 1938)}} {{citaĵo|Dokumentita historio pri la movado Esperanta en Nord, kaj aparte en Dunkerque, 1902-1935. Interesa raporto pri klopodo, laboro, kaj sukceso. Dek tri portretoj, kun biografiaj notoj, de lokaj [[pioniro]]j honorindaj. Unu ĉapitro montras la anglan devenon de [[Ernest Archdeacon]], prezidanto de S.F.P.E. Komence troviĝas skiza ''Aperçu sur l' Evolution du Probleme de la Langue Auxiliare''. |[[La Brita Esperantisto]] - Numero 413, Septembro (1939)}} === [[Gaston Veron]] === '''Gaston VERON''' (naskiĝis en [[1918]]; mortis en [[2001]]) estis [[franca esperantisto]] kaj [[delegito de UEA]] en [[Domfront]] dum kvardek jaroj, iama fakdelegito pri historio, juro kaj katolikismo. === [[Renée Volpeliere]] === '''Renée VOLPELIERE''' (naskiĝis en [[1902]], mortis la [[15-a de decembro|15-an de decembro]] [[1986]] en [[Nimes]], [[Francio]]) estis [[UEA]]-delegito. Dum dek kvin jaroj ŝi estis fakdelegito pri mondofederismo kaj mondocivitaneco, ŝi ankaŭ regule kaj malavare kontribuis al la Novjorka Oficejo de UEA por subteni la laboron ĉe UN. == Y == === [[Roger Yafil]] === '''Roger YAFIL''' (1921-1997), aktivulo en la Pariza regiono, delegito pri instruado de lingvoj, kiu partoprenis en multaj UK-oj, mortis en [[Chatou]] la 16-an de februaro. Li aŭtoris la infanan kurslibron '''La familio muso'''. ==Z== ===[[Eduard Zuber]]=== '''Eduard Zuber''' estis franca esperantisto, militkaptito 1915 en [[Königsbrück]].<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Francaj esperantistoj|*]] [[Kategorio:Listoj de esperantistoj laŭ nacieco|Francaj]] [[Kategorio:Ĝermolisto de esperantistoj|Francaj]] c3c4qvp3nbs4l3n8d7hqt91zd0i3xid 0 121968 9490302 9488922 2026-10-08T11:21:18Z Roberto 609 /* Willi Bruhn */ 9490302 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto | speco = ĝermo | bildo = <span style="vertical-align: middle; background:transparent">[[Dosiero:Flago-de-Germanio.svg|50ra]]<span style="margin-left:-45px;">[[Dosiero:Jubilea simbolo.svg|40ra]]</span></span> | css-stiloj = width: 80%; | teksto = ''Ĉi tiu paĝo listigas [[Vikipedio:ĝermo|ĝermajn informojn]] pri [[germana esperantisto|germanaj esperantistoj]]. Movu mallongajn informojn pri germanaj esperantistoj en tiun ĉi paĝon metante [[Vikipedio:alidirektilo|alidirektilo]]n.<br />Se vi volus partigi informon en apartan artikolon, aldonu informojn tiel ke '''minimume''' estu tri plenaj frazoj, prefere pli, nepre estu ĝustaj kategorioj, almenaŭ [[:kategorio:germanaj esperantistoj]], kaj laŭeble ankaŭ uziĝu la ŝablonoj {{ŝ|Informkesto homo}} kaj {{ŝ|vivtempo}}. Post kreo de aparta artikolo forigu la informon de ĉi tie.<br />Ekzistas pli plena '''[[listo de germanaj esperantistoj]]''', en kiu listiĝu la nomoj de germanaj esperantistoj aŭ menciataj ĉi tie aŭ per propra biografia artikolo.'' <!-- Pri ĉi tiu paĝo, vidu la historian diskuton [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo_2006_9#Kvanto_kaj_kvalito]] --> }} {{KompaktaEnhavTabelo}} ==A== ===[[Robert Alm]]=== '''Robert Alm''' (naskiĝis la 20-an de junio 1897) estis esperantisto en [[Wismar]]. == B == === [[Diana Babec]] === '''Diana BABEC''' (naskiĝis {{naskiĝtago|1969|09|21}}, do nun {{aĝo|1969|09|21}}-jara) estas germana esperantistino. Ŝi en la [[1990-aj jaroj]] plurajn jarojn estis komisionano de [[Germana Esperanto-Junularo]] pri publikaj rilatoj, dum ŝi estis studento en [[Soest]].<ref>ekzemple en ''Die Deutsche Esperanto-Jugend stellt sich vor'' (la teamo de GEJ sin prezentas), eldono 1995, paĝo 11</ref>. ==== Referencoj ==== {{referencoj}} ===[[Gottlieb Baumann]]=== '''Gottlieb Baumann''' (mortis 1917) estis esperantisto el [[Eger]] dum la komenco de la 20-a jarcento.<ref>Esperanto n209 jan 1918</ref> ===[[Andreas Bender]]=== '''Andreas Bender''' estis esperantisto dum la unua duono de 20-a jarcento en [[Neunkirchen]]. ===[[Josef Benning]]=== '''Josef Benning''' (mortis 1919?) estis esperantisto en la komenco de 20-a jarcento en [[Bochum]]. <ref>Esperanto n222 fev 1919</ref> === [[Anneliese Elsa Bepperling]] === '''Anneliese (Lisa) Elsa BEPPERLING''' (naskiĝis en [[1919]], mortis la [[11-an de novembro]] [[1990]] en [[Hamburgo]], [[Germanio]], pro rajd-akcidento) estis dum multaj jaroj fakdelegitino de [[UEA]]. === [[Katja Bertram]] === '''Katja BERTRAM''' (naskiĝis en 1966 aŭ 1967) estas germana esperantistino, kiu kreskis en la komunumo [[Bissendorf]] en [[Malsupra Saksio]] kaj esperantistiĝis en lerneja aĝo, kiel lernantino en la tiam ankoraŭ nur-knabina ''Ursula''-gimnazio de [[Osnabruko]] - intertempe la privata katolika mezlernejo akceptas ankaŭ knabajn lernejanojn. Fine de la 1980-aj kaj en la 1990-aj jaroj ŝi estis estraranino kaj komisianino pri internaciaj rilatoj de [[Germana Esperanto-Junularo]], kaj krome plurajn jarojn aktivis kiel esperantlingva aktorino en la teatra grupo ''[[Kia Koincido]]''. === [[Rita Beug]] === '''Rita BEUG''' (naskiĝis en 1916, mortis fine de aŭtuno 1997) estis dumviva membro de [[UEA]], animo de la Esperanto-grupo en [[Würzburg]] (Germanio) kaj iama vic- kaj turisma fakdelegito de UEA. ===A. Binder=== '''A. Binder''' estis esperantisto el [[Stade]], militkaptito en 1915 dum la Unua mondmilito arestita ĉe [[Dorset]]<ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. === [[W. D. Ekkehard Bink]] === D-ro '''W. D. Ekkehard BINK''' (naskiĝis en [[1924]], mortis julie [[1992]] en [[Hamburgo]]) estis [[UEA]]-fakdelegito pri [[matematiko]]. === [[Sascha Bittner]] === '''Sascha BITTNER''' en la 2000-aj jaroj estis juna germana esperantistoj kaj aktivulo de [[GEJ]]. Ekzemple li okaze de la 51-a [[Internacia Seminario|IS]] en [[Würzburg]] ([[2007]]/[[2008]]) faris edukan programeron pri [[geokaŝado]]. Pri lia naskiĝjaro aŭ studado resp. profesio ĝis nun estas neniuj informoj, sed konatas ke li en 2007 vivis en [[Hoppstädten]], [[Rejnlando-Palatinato]].<ref>[http://www.u-matthias.de/trilanda.htm anonco pri la 8-a Trilanda Renkontiĝo de la Esperanto-Junularoj en Baden-Virtembergo, Hesio kaj Rejnlando-Palatinato en Idar-Oberstein (Okcidenta Germanio, inter Mainz kaj Saarbrücken) en majo 2007]</ref> '''Referencoj''' {{Referencoj}} ===D. Borchers=== '''D. Borchers''' estis esperantisto el [[Stade]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Nevers]]<ref>Esperanto n184 dec 1915</ref> ===[[Bruno Kuberski]]=== '''Bruno Kuberski''' estis esperantisto el [[Bochum]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Cassis]]<ref>Esperanto n186 jan 1916</ref> === [[Hans J. Borgwardt]] === '''Hans Joachim BORGWARDT'''<!-- jes, BORgwardt (laŭ siatempa membrolisto de GEA)! - kaj ne "BROgwardt" kiel malprave asertas ĉiuj kopiitaj interretaj paĝoj!!! --> (naskiĝis la {{daton|2|marto|1924}}, mortis en novembro 2003) estis delegito pri humanismo kaj homaj rajtoj (1991-2003) en [[Stralsund]] (Germanio). Li estis ano de la Centra Estraro de [[GDREA]]. === [[Marta Boxhammer]] === '''Marta BOXHAMMER''' {{prononco|'''boks'''hama}} (naskiĝis la {{daton|14|marto|1882}} en ''Sänitz'' (ekde 1954 pole ''Sanice'' apud [[Rothenburg (Saksio)]] en [[Malsupra Luzacio]], mortis la {{daton|30|novembro|1931}}) estis pioniro de la laborista Esperanto-movado. === [[Rudolf Brand]] === '''Rudolf BRAND''' (naskiĝis en [[1921]], mortis la [[6-an de novembro]] [[1992]] en [[Bamberg]], [[Germanio]]) estis [[UEA]]-fakdelegito pri instruado kaj [[turismo]]. En [[1966]] li estis la ĉeforganizanto de [[Germana Esperanto-Kongreso]] en Bamberg. === [[Franz Josef Braun]] === '''Franz Josef BRAUN''' (mortis en aĝo de 86 jaroj la 30-an de junio 2023 en [[Bühl (Baden)|Bühl]],<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.balzhofen.de/Auftritte/20230712%20Nachruf%20Franz-Josef%20Braun/aktuell01.htm |titolo=nekrologo de muzika asocio en la urbo Bühl pri li de julio 2023, kun portreta foto identiganta lin |alirdato=2025-09-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20250926091748/https://www.balzhofen.de/Auftritte/20230712%20Nachruf%20Franz-Josef%20Braun/aktuell01.htm |arkivdato=2025-09-26 }}</ref> do naskiĝis en 1936 aŭ 1937) estis germana esperantisto aktiva en [[Germana Esperanto-Asocio]] GEA kaj en ties suborganizo [[BAVELO]] en la [[germana federacia lando]] [[Baden-Virtembergo]]. Li en 1984 estis gvida kunfondanto de la Internacia Komerca kaj Ekonomia Fakgrupo (intertempe [[Internacia Komerca kaj Ekonomia Federacio]], IKEF) pri uzado de Esperanto en komerco kaj ekonomio. ==== Referencoj ==== {{referencoj}} === [[Gisela Braun]] === '''Gisela BRAUN''' (mortis 36-jara la [[15-an de novembro]] [[1970]]) estis [[germana esperantisto|germana esperantistino]] kaj fakdelegito en [[Frankfurto ĉe Majno]]. Sub tragika cirkonstanco ŝi perdis la vivon surstrate. ===[[Johanna Brautigam]]=== '''Johanna Brautigam''' (naskiĝis la 4-an de februaro 1898) estis esperantistino en [[Meißen]]. === [[Otto Brandt]] === '''Otto BRANDT''' (naskiĝis en [[1891]], mortis komence de junio en [[1970]]) estis germana esperantisto en [[Krefeld]]. Li lernis Esperanton 50 jarojn antaŭ la morto kaj estis malnova membro kaj fakdelegito por blinduloj. En 1962 al li estis atribuita la [[meritmedalo de GEA|honorbroŝo de GEA]]. [[Dosiero:1923 Historio Brüggemann.jpg|eta|160px|''Historio de Esperanto'', fare de Karl Brüggemann.]] === [[Karl Brüggemann]] === '''Karl Brüggemann''' estis germana esperantisto en la unua duono de la 20-a jarcento. Verkoj * ''Unua legolibreto''. (19 Rakontoj, fabeloj kaj popollegendoj). Eld. [[Friedrich Ader]], Dresden, 1922. - 64 paĝoj, 16 cm. - (Universala biblioteko no. 1, *AB: 97 A 5 dl 6) * ''Dua legolibreto''. (16 prozaĵoj el literaturo , arto kaj scienco). Eld. [[Friedrich Ader]], Dresden, 1922. - 63 paĝoj, 16 cm. - (Universala biblioteko no. 2, *AB: 96 B 10 dl 10) {{Citaĵo|La enhavo estas senriproĉa, kaj la eldono boneqe prizorgita.|[[Belga Esperantisto]] n092-093 (okt-nov 1922)}} * ''Esperanto-Lehrbuch für Schul-, Kursus- und Selbstunterricht'', Eld. [[Friedrich Ader]], Dresden, 1922 - 144 paĝoj, 2 Bl., Kl. 8°<ref>https://www.rotes-antiquariat.de/index.php?action=books_detail&lang=en&proid=220787 ''Esperanto-Lehrbuch für Schul-, Kursus- und Selbstunterricht'' en antikvaĵejo de Berlino</ref><!-- se iam bezonatos: https://web.archive.org/web/20240221181025/https://www.rotes-antiquariat.de/index.php?action=books_detail&lang=en&proid=220787--> * ''Historio de Esperanto''. Eld. [[Friedrich Ader]], Dresden, 1923. - ? paĝoj, 16 cm. - (Universala biblioteko no. 3) * [[Wilhelm Hauff]]: La Almozulino de la "Pont des Arts": novelo el la germana lingvo tradukita de Karl Brüggemann. Eld. [[Friedrich Ader]], Dresden 1923. - 144 paĝoj, 16 cm. - (Universala biblioteko no. 4, *AB: 96 B 10 dl 14) * Johann Heinrich Daniel Zschokke: Aventuro en la Novjara Nokto: novelo el la germana lingvo esperantigita de Karl Brüggemann. Eld. [[Friedrich Ader]], Dresden, 1923. - 72 paĝoj, 16 cm. - (Universala biblioteko no. 6, *AB: 96 B 10 dl 15) * ''El la mitologio de antikvaj popoloj''. Eld. [[Friedrich Ader]], Dresden, 1923. - 80 paĝoj, 16 cm. - (Universala biblioteko no. 5, *AB: 97 C 7 dl 2) La kodoj estas de la [https://web.archive.org/web/20080611201314/http://repertorium.library.uu.nl/standlijsten/kunsttalen.htm Standlijst collectie "Kunsttalen" (lista kolekto "Artaj lingvoj")] de la universitata biblioteko [[universitato Utrecht|Utrecht]], arkivigita en junio 2008 {{referencoj}} ===[[Arthur Brühe]]=== '''Arthur Brühe''' estis esperantisto, militkaptita 1916 dum la Unua mondmilito en [[Handforth]]<ref>Esperanto n 193-194 sep-okt 1916</ref> ===[[Harry Brühl]]=== '''Harry Brühl''' estis esperantisto en Germanio dum la komenco de 20-a jarcento. Verko: *'''Kurzer Lehrgang der Internationalen Hilfssprache Esperanto'''. Eld. Hans Th. Hoffmann, Berlino, 1907(?) ===[[Willi Bruhn]]=== '''Willi Bruhn''' (mortis 1915?) estis esperantisto el Postdam, kiu mortis dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1914</ref> ===[[Paul Bühring]]=== '''Paul Bühring''' (mortis 1920) estis esperantisto en [[Oberschüneweid]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n236 apr 1918</ref> ===[[Adolf Bruse]]=== '''Adolf Bruse''' (mortis 1917?) estis elperantisto el Lubeck, kiu mortis dum la Unua mondmilito sekve de malsano kaptita en la servo de Ruga Kruco.<ref>Esperanto n209 jan 1918</ref> ===B. Böning=== '''B. Böning''' estis esperantisto el [[Bremen]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Le Havre]]<ref>Esperanto n184 dec 1915</ref> === [[Martin Burkert]] === Pri '''Martin BURKERT''' vidu sub [[#Martin Markarian|Martin Markarian]]. ===[[Max Büschel]]=== '''Max Büschel''' estis esperantisto en LEIPZIG, dum la komenco de 20-a jarcento. Li ellernis Esperanton en 1903<ref>[[:s:Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”/Serio XXIV|Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”/Serio XXIV]], n-ro 9210 </ref>. Verkoj: *'''D. Zamenhofs Esperanto-Sprache zum Selbstunterricht'''. Eld. Verlag von Rudolf Uhlig, Leipzig, 1907(?) {{referencoj}} === [[Nicola Buskotte]] === '''Nicola BUSKOTTE''' (naskiĝis {{naskiĝtago|1966|7|17}}, do nun {{aĝo|1966|7|17}}-jara) estas germana historiistino kaj esperantistino, kiu kreskis en la komunumo [[Ostercappeln]] en [[Malsupra Saksio]] kaj esperantistiĝis en lerneja aĝo, kiel lernantino en la knabina ''Ursula''-gimnazio de [[Osnabruko]]. Fine de la 1980-aj kaj en la 1990-aj jaroj, grandparte dum sia studado en la [[universitato de Monastero]], ŝi estis estraranino de [[Germana Esperanto-Junularo]], interalie pri renkontiĝoj kaj pri financoj. ===[[Walter Busse]]=== '''Walter Busse''' (naskiĝis la 24-an de januaro 1899) estis esperantisto el [[Magdeburg]]. == C == === H. de Chalmot === '''H. de Chalmot''' estis esperantistino en [[Göttingen]] citita en [[Adresaro de la Esperantistoj]], serio XXV/peco 1,<ref>[[:s:Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”/Serio XXV/Peco 1|Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”/Serio XXV/Peco 1]], n-ro 9959</ref> kiu signifas ke ŝi ellernis Esperanton en 1904. La adresaro indikas ŝin kiel fraŭlino, kio estas indiko ke probable ŝi estis junulino kiam ŝi lernis la lingvon, eble lernejano aŭ studentino. En 1909 ŝi verkis kun [[Frieda Döninghaus]] kalendaron en kvar lingvoj: Esperanto, la franca, germana kaj angla. ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} ===[[Max Chamrol]]=== '''Max Chamrol''' (mortis la 20an de decembro 1980) estis germana esperantisto. == D == ===G. Daub=== '''G. Daub''' (mortis 1915?) estis germana esperantisto ekde la 19-a jarcento (n-ro 7964), kiu mortis dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto, n173 jan 1915</ref> ===[[Ferdinand Delkliseur]]=== Pastro '''Ferdinand Delkliseur''' (mortis 1910) estis Esperantisto el Hamburgo. Li estis "konsulo" (t.e. [[delegito de UEA]]), en [[Frankfurto ĉe Majno]] en la komenco de la 20-a jarcento <ref>Esperanto n80 20 jun. 1910</ref>. === [[Carl Denker]] === '''Carl Denker''' (mortis la 30-an de aprilo 1933), vegetarano kaj konfidata supera registara konsilisto de titolo ''Geheimrat'', estis germana esperantisto. ===[[Florentin Dentler]]=== '''Florentin Dentler''' (mortis 1915?) el Grimma, estis unu el pioniroj de esperanto en Germanio ekde la 19-a jarcento (n-ro 6614), kiu mortis dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===[[Ernst Diedrich]]=== '''Ernst Diedrich''' (naskiĝis la 30-an de marto 1909) estis esperantisto en [[Warin]]. === [[Alfred Dietrich]] === '''Alfred DIETRICH''' (naskiĝis en 1926, mortis la 2-an de aprilo 1995 en [[Elsfleth]]), estis germana fervojisto kaj esperantisto. Li fondis la Esperanto-grupon en [[Elsfleth]]. ===[[Walter Dietze]]=== '''Walter Dietze''' (mortis la 10-an de novembro 1978) estis esperantisto el [[Großpösna]]. === [[Frieda Döninghaus]] === '''Frieda Döninghaus''' estis germana esperantistino en [[Kolonjo]] en la komenco de 20-a jarcento. En 1909, ŝi verkis kun H. de Chalmot la kalendaron ''Kalendaro por lingva ripetado en kvar lingvoj : Esperanto-Franco-Germana kaj Angla''. Ŝi pagis la eldonon sur 53 folioj (25X15). {{Citaĵo|Jen ŝir[[kalendaro]], enhavanta por ĉiu tago de la jaro kvarlingvan tekston pri la ĉiutago (''sic'') vivo, proverboj, kc. La aŭtorinoj elektis kiel devizo de sia publikaĵo : Ripetado estas la fonto de scipovo. Estas ankaŭ mia opinio, kaj traleginte la tre laŭdindan verkon de la estimataj aŭtorinoj, mi plezure esprimas al ili mian sinceran gratulon kaj mian tutkoran bondeziron pri sukceso.|[[Amatus Van der Biest-Andelhof| Amatus]]. [[Belga Esperantisto]] n.15 (jan 1910)}} ===[[Felix Dyba]]=== '''Felix Dyba''', gimnazia instruisto, estis germana esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Li instruis [[stenografio]] kaj aperigis original-sistemon „Ĉies“. Verko *ESPERANTA STENOGRAFIO INTERNACIA. Unua Parto. Korespondada Skribo. 14 paĝa (10.5 X 16.5 cm.) broŝuro hektografiita. Eld. la aŭtoro: Berlino, 1926? == E == === [[Otto Eberler]] === '''Otto EBERLER''' (naskiĝis la {{daton|9|marto|1891}} en [[Altusried]]) estis germana esperantisto kaj advokato. Li estis komponisto de moderna dancmuziko kaj propagandisto de Esperanto en Germanio kaj eksterlando. === [[Alois Eder]] === '''Alois EDER''' (naskiĝis en la {{daton|26|11|1940}} en [[Bruck an der Großglocknerstraße]], mortis la {{daton|21|8|2026}}<ref>[https://ikue.org/in-memoriam/ rubriko "In memoriam"] - ĉe: ''ikue.org''</ref><ref>[https://esperanto-bw.de/pages/posts/forpasis-nia-prezidanto-318.php "Forpasis nia prezidanto"] - ĉe: ''esperanto-bw.de''</ref>) estis aŭstra-germana esperantisto kaj pensiiĝinta religia pedagogo. Li esperantiĝis 14-jara en la [[internulejo]] de [[Kollegium Borromaeum Salzburg]], ekde ties fondojaro en [[1982]] estis li estrarano de [[BAVELO]], poste inter la jaroj 2001 kaj 2005 estis li estrarano de GEA kaj almenaŭ de 2012 prezidanto de BAVELO. Li loĝis en [[Gärtringen]]. ===[[Erich Ehmig]]=== '''Erich Ehmig''' (naskiĝis la 13-an de aŭgusto 1898) estis esperantisto en [[Hildburghausen]]. === [[Ulrich Ender]] === D-ro '''Ulrich ENDER''' (naskiĝis la {{daton|1955-04-30}}, kutime nomata ''Uli Ender'') - estas germana esperantisto vivanta en Munkeno. De jardekoj aktiva en la loka Esperanto-movado, li interalie estis inter la organizantoj de la [[69-a Germana Esperanto-Kongreso]] de pentekosto 1991 en sia hejmurbo, kadre de kiu reunuiĝis la du landaj asocioj de UEA el okcidenta kaj orienta Germanio al unu asocio. ===[[Otto Erbs]]=== '''Otto Erbs''' (mortis la 24-an de decembro 1981) estis kunfondinto de la Esperanto-grupo [[Waltershausen]], [[Turingio]]. == F == === [[Paul Fast]] === '''Paul FAST''' estis germana esperantisto kaj instruisto en komerca lernejo. Li naskiĝis la [[21-an de septembro]] [[1853]] kaj mortis la [[28-an de oktobro]] [[1928]]. En [[1907]] li estis kunfondinto de Esperanto-grupo de [[Kenigsbergo]] en [[Orienta Prusio]] (Königsberg i.Pr.). Fast verkis Esperantan gramatikon kun W.B. Mielck, "Die Weltsprache, ein Hilfsmittel für jedermann", Leipzig ([[Lepsiko]]) 1912, 181&nbsp;p. === [[Bernd Finger]] === '''Bernd FINGER''' (naskiĝis {{naskiĝtago|1972|08|30}}, do nun {{aĝo|1972|08|30}}-jara) estas germana esperantisto kaj filologo pri romanidaj lingvoj. Li en la [[1990-aj jaroj]] plurajn jarojn estis estrarano de [[Germana Esperanto-Junularo]] pri renkontiĝoj.<ref>ekzemple en ''Die Deutsche Esperanto-Jugend stellt sich vor'' (la teamo de GEJ sin prezentas), eldono 1995, paĝo 8</ref> ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} === [[Karl Foehr]] === '''Karl FOEHR''' estis germana esperantisto kaj direktoro de komerca kaj industria altlernejo en [[Köthen (Anhalt)]]. Li naskiĝis la [[25-an de marto]] [[1860]] en [[Stuttgart]] (Stutgarto) kaj mortis la [[21-an de aprilo]] [[1930]] en [[Freiberg]]. Esperanto estis lernofako en lia altlernejo. Paroladoj, vizito de [[Universala Kongreso|Universalaj Kongresoj]]. === [[Clemens Fries]] === '''Clemens FRIES''' {{prononco|klemens fris}} (naskita en [[1984]]) estas germana esperantisto. Li komence de la [[2010-aj jaroj]] estis estrarano de [[Germana Esperanto-Junularo]] kaj respondeca pri ties Interreta Komisiono. (''[[Esperanto aktuell]] 2012/1, paĝo 25.) [[dosiero:1922 Universala Legolibro.jpg|eta|150ra|{{centre|la kovrilo de ''Universala Legolibro'' (1922)}}]] === [[Wilhelm Fricke]] === '''Wilhelm Fricke''' estis germana esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Verko: * ''Universala Legolibro''. Modelaj tradu­kaĵoj el la tutmonda literaturo kaj originaloj Esperantaj. Eldonejo Ellersiek & Borel, Berlin-Dresden, 1922, 176 paĝoj, 18,5 x 13 cm. {{Citaĵo|Enhavas 90 bone elektitaj versaĵoj kaj prozaĵoj de niaj plej bonaj Esperantistaj stilistoj. La libro estas presita sur bona papero kaj tre zorge eldonita.|[[Belga Esperantisto]] n092-093 (okt-nov 1922)}} === [[Heike Fritz]] === '''Heike FRITZ''', naskonomo Heike LÜHMANN, estas germana esperantistino, vivanta en [[Hennef]], [[Nordrejn-Vestfalio]]. Aparte en la [[1970-aj jaroj]], ankoraŭ konata per la fraŭlina familia nomo, ŝi estis tre aktiva en la junulara Esperanto-movado, en [[TEJO]], [[GEJ]] kaj la junulara grupo de la universitata urbo [[Bonno]]. En la Esperanto-movado ŝi ankaŭ konatiĝis kun la posta edzo [[Klaus-Peter Fritz|Klaus-Peter]], kun kiu ŝi vivis ĝis ties morto en 2020. La paro estis gepatroj de tri infanoj, Marina, Benjamin kaj Fabian. === [[Helmut Fuchs]] === '''Helmut Fuchs''' (n. la 18-an de aprilo 1909, m. nekonata) estis esperantisto en [[Pirna]], kie li estis honora civitano, estis membro de [[Centra Laborrondo Esperanto]] kaj membro de la Internacia Komitato de [[MEM]]. === [[Heinrich Funk]] === '''Heinrich FUNK''' (mortis la [[1-an de marto]] [[1970]]) estis germana esperantisto, multjara prezidanto kaj estrarano de la Esperanto-Societo [[Fulda]] en orienta [[Hesio]]. Li lernis la lingvon en [[1907]], kunfondis grupon en [[Heilbronn]] kaj estis malnova membro kaj [[delegito de UEA]]. == G == ===[[Arno Gallandt]]=== '''Arno Gallandt''' (mortis 1915) estis germana esperantisto el Berlino en la komenco de la 20-a jarcento. Li mortis en 1915 batalante dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. ===[[Gerard Goldberg]]=== '''Gerard Goldberg''' estis esperantisto malaperita 1916 dum la Unua mondmilito en Barleuse<ref>Esperanto n 193-194 sep-okt 1916</ref>. === [[Martin Goldberg]] === '''Martin GOLDBERG''' estis germana esperantisto kaj popollerneja instruisto en [[Lepsiko]] (Leipzig), kiu naskiĝis la [[16-an de aŭgusto]] [[1890]] en Groß Schönau (hodiaŭ [[Velký Šenov]] en [[Ĉeĥio]]). Dum pluraj jaroj li plenumis valorajn servojn por Tutmonda Asocio de Geinstruistoj Esperantistaj ([[TAGE]]) kaj ĉe la eldono de [[Internacia Pedagogia Revuo]]. === [[Cornelius Göbel]] === [[Dosiero:Göbel Cornelius 208 VIII. Universala Kongreso Esperantista – Albumo (cropped).jpg|eta|140ra|{{centre|[[Cornelius Göbel]] en 1912}}]] '''Cornelius GÖBEL''' estis doktoriĝinta esperantisto aktiva en la unua duono de la 20-a jarcento en [[Görlitz]]. En 1910 li elektiĝis prezidanto de la urba ''Esperanto-Societo Zamenhof'', kaj plurfoje faris festparoladojn en kaj pri Esperanto antaŭ publiko de plurcent personoj. Proksime li kunlaboris kun la komercisto kaj esperantista aktivulo [[Ferdinand Maly]], kiu forte instigis la fondon de la urba grupo, subtenis ĝin en la unuaj jaroj kaj poste iĝis honora membro de la grupo. '''Fontoj:''' * „[[Germana Esperantisto]]”, decembro 1910, N-ro 12, p. 253, 254 * „Germana Esperantisto”, januaro 1913, N-ro 1 A, p. 7, 8 ===[[Wolfgang Göpel]]=== '''Wolfgang Göpel''' (mortis la 31-an de marto 1984) estis esperantisto el [[Wolmirstedt]], [[GDR]] (ekde 1990 en la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Saksio-Anhalto]]). ===[[Wally Graetz]]=== '''Wally Graetz''' (naskiĝis la 8-an de julio 1908) estis esperantistino en Berlino, edzino de [[Rudi Graetz]]. === [[Ursula Grattapaglia]] === '''Ursula GRATTAPAGLIA''' (naskiĝis en [[Berlino]] en 1933) estas german-devena brazila esperantistino, administrantino de fondaĵo [[Bona Espero]] en [[Brazilo]] kun ŝia edzo [[Giuseppe Grattapaglia|Giuseppe]]. Ŝi estas membro de [[Rotario]] kaj [[Rotaria Amikaro de Esperantistoj]]. === [[Hellmut Grebe]] === '''Hellmut GREBE''' (naskiĝdato ankoraŭ ne notita ĉi-tie, intertempe pensiulo, antaŭe instruisto pri la latina en Bremeno)<ref>[https://taz.de/Esperanto-estos-facile-lernebla-lingvo/!1727898/ sufiĉe ĥaosa, supozeble mis-skanita, teksto el 1991 pri la bremena Esperanto-grupo] en retejo de la gazeto [[TAZ]]</ref> estas germana esperantisto. Ekde la [[1980-aj jaroj]] li estas la prezidanto de la Esperanto-grupo de la [[urboŝtato]] [[Bremeno]].<ref>[https://www.esperanto.de/de/landesverb%C3%A4nde-alt noto en historia listo el 2006 pri la landaj ligoj de] [[GEA]]</ref> Ankaŭ lia filino ''Maren'' estas esperantistino kaj aparte en la lernejaj jaroj en Bremeno kaj poste la studa tempo de protestantisma religio en Marburgo en la 1980-aj kaj komencaj 1990-aj jaroj aktivis en [[Germana Esperanto-Junularo]]. ===[[Alexander Greeven]]=== '''Alexander Greeven''' (mortis 1915) estis germana esperantisto el Dortmund, de kies grupo li estis kasisto, en la komenco de la 20-a jarcento. Li mortis en 1915 batalante dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. ===[[Hermann Greff]]=== '''Hermann Greff''', kemiisto, estis esperantisto en la komenco de 20-a jarcento en [[Elbing]].<ref>Esperanto n166 apr 1914</ref> ===[[Hans Grosse]]=== '''Hans Grosse''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Radebeul]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref> :Referencoj {{Referencoj}} ===Fr. Gruhlke=== '''Fr. Gruhlke''' estis esperantisto el [[Bodenbach]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Rusio]]<ref>Esperanto n182 okt 1915</ref>. === [[Johannes Grundkötter]] === '''Johannes GRUNDKÖTTER''' (naskiĝis en [[1900]], mortis la [[16-an de marto]] [[1991]] en [[Landau]], [[Germanio]]) estis aktiva esperantisto en sia loĝurbo [[Landau]] kaj ties regiono [[Palatinato]]. === [[Walter Gscheidel]] === '''Walther GSCHEIDEL''' (naskiĝis en [[1902]], mortis la [[29-a de marto|29-an de marto]] [[1993]] en [[Crailsheim]], [[Germanio]]) estis aktiva esperantisto ekde [[1928]]. Pri siaj malfacilaj travivaĵoj en- kaj post-militaj li estis intervjuata de [[Konrad Grammelspacher]] kadre de la projekto ''Rettet die Erinnerung - Sekurigu la rememoron''. ===[[Kurt Günther (esperantisto)|Kurt Günther]]=== '''Kurt Günther'''' (mortis la 9-an de februaro 1983) estis esperantisto en [[Schwarzenberg]]. ===[[Werner Gürges]]=== '''Werner Gürges''' (mortis 1915?<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref>) estis germana esperantisto el Dresden, vundita kaj malaperinta en [[Sampuis près Vitry]] la 10-an de septembro 1914 dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===[[Kurt Güse]]=== '''Kurt Güse''' (naskiĝis la 14-an de majo 1924) estis prezidanto de la Distrikta Estraro [[Schwerin]] kaj membro de Centra Estraro de [[GDREA]]. == H == === [[Thomas Händel]] === '''Thomas Händel''' (naskiĝis {{naskiĝtago|1972|08|26}}, do nun {{aĝo|1972|08|26}}-jara) estas germana esperantisto kaj teologo. Li en la [[1990-aj jaroj]] plurajn jarojn estis komisionano de [[Germana Esperanto-Junularo]], jam dum li estis lernejano, kaj ekde 1995 estis la redaktoro de la nacia bulteno ''[[GEJ-gazeto]]'' (poste alititolita al ''"[[kune]]"''), estante studento pri teologio en [[Münster (Vestfalio)]].<ref>ekzemple en ''Die Deutsche Esperanto-Jugend stellt sich vor'' (la teamo de GEJ sin prezentas), eldono 1995, paĝo 8</ref>. ===Hanke=== '''Hanke''' (mortis 1915) estis esperantisto el Dresdeno, kiu mortis dum la Unua mondmilito. === [[Alois Hans]] === '''Alois HANS''' (naskiĝis en [[1928]], mortis en [[1992]] en [[Maikammer]], [[Germanio]]) estis dumviva membro de [[UEA]]. === [[Heinrich Harasin]] === '''Heinrich Harasin''' eldonisto, estis esperantisto en [[Mainz]] dum la mezo de 20-a jarcento. === [[Detlef Haußner]] === Pri '''Detlef HAUSSNER''' vidu ĉe [[Susanne Warmuth]]. ===[[Emmerich Haussmann]]=== '''Emmerich Haussmann''' (mortis 1915?) estis esperantisto el [[Krefeld]] (n-ro 884), kiu mortis dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1914</ref> ===[[Johannes Heyn]]=== '''Johannes Heyn''' (naskiĝjaro nekonata, mortis en 1916) estis esperantisto en Leipzig kaj Dresden. Li fondis ''Centran Komercejon por Esperantujo'' en Dresden kaj poste ĝin daŭrigis kun gazeto, ''La Duonmonata'', en Leipzig<ref>[[La Brita Esperantisto]] - Numero 141, septembro (1916)</ref>. {{referencoj}} ===[[Manilius Herbig]]=== '''Manilius Herbig''' estis esperantisto en Germanio dum la komenco de 20-a jarcento. Verko: *''Preĝkanto “ Patro Nia”''. Eld. Esperanto Librejo, Leipzig, 1912(?) {{citaĵo|Jen tre interesa kaj esprimplena muziko, en ellaborita formo, aŭ la vortoj de la Krista [[preĝo]], tradukita de D-ro Zamenhof. La kantistoj certe ĝin ŝatos. Sed, bedaŭrinde la akompano estas tiel malfacila por legado, ke ĝi timigos multe da pianistoj. La malfacileco devenas de la kapricoj de la ordinara muzika signosistemo, kombine kun la ŝanĝoj de [[gamo]]. Granda parto de tiu malfacileco estus forigita se la lerta verkisto nur volus ĝin subigi je duontono, donante ĝin en E maldura, anstataŭ F maldura. En ĉiu okazo, ĝi multe gajnus per pli simpla ortografio. Se, en la nuna gamo, la unua ŝanĝo estus en signon de [[Cb]] (sep subsignoj) anstataŭ B (kvin supersignoj), tiu [[signo]] povus daŭri ĝis la ŝanĝo en la GĜ-signon (unu [[supersigno]]). Tiel oni evitus du ŝanĝojn, kaj multajn duoblajn supersignojn, kiuj tre embarasas la nemetiistan ludiston tute sem iu muzika, aŭ eĉ teĥnika, neceso. |E,L.Y. [[La Brita Esperantisto]] - Numero 090, Junio (1912)}} ===[[Kurt Heeg]]=== '''Kurt Heeg''' estis germana esperantisto en [[Fraureuth]], distrikto [[Karl Marks]]-urbo de [[orienta Germanio]] (intertempe en la [[distrikto Zwickau]] de la federacia lando [[Saksio]]), kiu en 1978 estis distingita per la komunisma [[Johannes Becher|Johannes-Becher]]-Medalo en bronzo.<ref>[[Der Esperantist]] - [https://archive.org/details/DerEsperantist_1978_n091_maj/page/n21/mode/2up numero 091, majo 1978, paĝo 23]</ref> ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} === [[Fritz Hegemann]] === D-ro '''Fritz HEGEMANN''' (naskiĝis en [[1935]], mortis en [[1991]] survoje al la [[76-a UK 1991|UK]] en [[Bergeno]]) estis kuracisto el [[Fürfeld]], [[Germanio]] kaj deĵoris kiel [[UEA]]-fakdelegito pri motorbiciklado. === [[Roland H. Hegen]] === '''Roland H. HEGEN''' (naskiĝis en [[1930]], mortis en [[1994]]) estis dumviva [[UEA]]-membro, fakdelegito pri [[humanismo]] en [[Elmstein]] ([[Germanio]]), prizorginto de Esperanto-Centro Humanismo en Elmstein-Iggelbach. ===[[Kurt Henke]]=== '''Kurt Henke''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Barmen]], mortinto dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. === [[Max Heinrich]] === '''Max HEINRICH''' [maks hajnriĥ] (naskiĝis en [[1871]]) estis germana esperantisto kaj mezlerneja instruisto. Li vivis en [[Potsdam]] kaj interesiĝis pri [[stenografio]]. === [[Paul Heinrich]] === '''Paul HEINRICH''' (naskiĝis en [[1880]], mortis la [[19-a de junio|19-an de junio]] [[1980]] tri monatojn antaŭ sia centa datreveno) estis membro de la Esperanto-grupo en [[Wiesbaden]], [[Germanio]], === [[Werner Heinrich]] === '''Werner HEINRICH''' (n. la {{daton|19|novembro|1904}}, m. la {{daton|6|oktobro|1999}} en Berlino) estis dumviva membro kaj longtempa ano de [[Societo Zamenhof]], honora membro de [[Germana Esperanto-Asocio]] en [[Berlino]], ĝis la ŝtata reunuiĝo de 1990 en [[okcidenta Berlino]]. Esperantisto de post la [[dua mondmilito]], dum multaj jaroj li gvidis grupon en [[Esperanto-Ligo Berlin]]o. ===[[Richard Herr]]=== '''Richard Herr''' (mortis la 29-a de januaro de 1983) estis esperantisto en [[Potsdam]]. ===[[Herbert Hesse]]=== '''Herbert Hesse''', poeto, estis germana esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Verko *''Sonoj novaj kaj malnovaj: Originalaj versoj''. Eld. la aŭtoro, [[Heroldo de Esperanto]], [[Kolonjo]], 1930. {{citaĵo|Fine, ree poezio. Bela formo, sonora vorto, ne nur, feliĉe, sed ankaŭ ideoj, simple, nature esprimitaj sen afekto. Ni citu kiel ekzemplon de la verketo, la sekvantan trilinian verseton: <poem> Vivo. El nevidebla man’ monero falis. Ekbrilis. Eksonoris voĉ’ metala. Momento — malaperis son’ kaj brilo. </poem> Ĉiu Esperantisto devus almenaŭ konatiĝi kun la juveleto « Nia Lingvo » sur paĝo 22, kiu revokos en lia koro korŝvelantan senton iam ankaŭ sentitan.|[[Belga esperantisto]] n188 (sep-nov 1931)}} === [[Konrad Hinsen]] === '''Konrad HINSEN''' estas germana fizikisto kaj esperantisto, vivanta en [[Munkeno]], post kiam stude li labore pasigis multajn jarojn en Kanado. Li estas inter la [[kunlaborintoj de PIV|kunlaborintoj de la eldono 2005 de la]] ''[[Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto]]''. ===[[Josef Hock]]=== '''Josef Hock'''estis esperantisto el [[Bayer]] malaperita la 15-a de septembro 1916 dum la Unua mondmilito en [[Francio]]. <ref>Esperanto n198 feb 1917</ref> ===[[Obergast Holst]]=== '''Obergast Holst''' (mortis 1918) estis esperantisto en la komenco de 20-a jarcento<ref>Esperanto n215-216 jul-aŭg 1918</ref>. ===[[Marie Hommel]]=== '''Marie Hommel''' (mortis 1919?) estis esperantisto en [[Dresdeno]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n222 fev 1919</ref> === [[Jakob Hotz]] === '''Jakob HOTZ''' estis esperantisto en Mannheim dum mezo de la 20-a jarcento. === [[Reinold Huber]] === '''Reinold HUBER''' (naskiĝis en [[1937]], mortis la 28-an de januaro [[2002]] en [[Salzburg]]-Gnigl, [[Aŭstrio]]) estis germana dumviva membro de [[UEA]]. ===[[Ernst Hübscher]]=== '''Ernst Hübscher''' (mortis 1918) estis esperantisto el [[Regensburg]] en la komenco de 20-a jarcento<ref>Esperanto n219 nov 1918</ref> ===Hunger=== '''Hunger''' estis esperantisto el Frankenberg. Dum la Unua mondmilito li estis civilkaptito internigita en [[Le Vigan]] (Francio)<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> == I == === [[Ludwig Istel]] === '''Ludwig ISTEL''' estis germana asekura direktoro kaj esperantisto. Li mortis la 17-an de decembro 1933 en [[Wiesbaden]]. De [[1908]] ĝis la morto li estis delegito de [[UEA]]<ref>[https://viewer.onb.ac.at/10045F99/ ekzemple jen en la Jarlibro de UEA pri la jaro 1923, presite p. 207, en la komputila versio p. 252]</ref> kaj laboris amplekse por Esperanto. ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} == J == ===[[Bianka Jacobsen-Mulongo]] === '''Bianka Jacobsen-Mulongo''', ĝis edziniĝo nur ''Bianka Jacobsen'', estas germana esperantistino, kiu tre aktivis en lernejaj kaj studentaj jaroj fine de la 1980-aj kaj en la 1990-aj jaroj en [[Germana Esperanto-Junularo]]. Interalie ŝi unu jaron deĵoris kiel plentempa [[volontulo de TEJO]] en [[Roterdamo]], kaj ŝi aktive kunsukcesigis interalie la [[34-a IS|34-an]] (1990-1991), [[35-a IS|35-an]], kaj [[36-a IS|36-an IS-on]] (1992-1993). Ekde komenco de la 21-a jarcento ŝi vivas en [[Rüsselsheim]], ekde kie ŝi ekzemple vizitis la proksiman [[IJK 2015|IJK-on 2015 en Wiesbaden]]. ==== Eksteraj ligiloj ==== * [https://de.linkedin.com/in/bianka-jacobsen-mulongo-2bab1216 paĝo pri Bianka Jacobsen-Mulongo en la profesia reto] ''linkedin.com'' <!-- [[Kategorio:Volontuloj de TEJO]] --> === [[Josef Jakob]] === '''Josef JAKOB''' estis [[germana esperantisto]] en [[Munkeno]]. Ĉirkaŭ [[1888]] li estis [[volapukisto]] kaj iĝis [[esperantisto]] nur [[1919]]. Jam [[1920]] li publikis en munkena gazetaro kaj paroladis pri [[Esperanto]] al 1500 homoj. ===[[Alois Jauernig]]=== '''Alois Jauernig''' (naskiĝis 1899?; mortis la 31-a de julio 1982) estis esperantisto el [[Sangerhausen]], kiu movadis en [[Quedlinburg]]. === [[Rudolf Jochmann]] === '''Rudolf JOCHMANN''' (naskiĝis en [[1902]], mortis en [[1986]] en [[Grafing apud Munkeno]], [[Bavario]], [[Germanio]]) estis esperantisto, arkitekto, delegito kaj fakdelegito de [[UEA]] pri konstruado, lia profesio. Li estis inter la [[ĉeĥaj germanoj]], ĝis la fino de la dua mondmilito vivis en [[Langenau (Sudetio)|Langenau]], nun {{lang-cs|Lánov}}, kaj en [[1929]] en gazetare multe atentata [[geedziĝoj esperantistaj|internacia movada geedziĝo]] en Langenau edziĝis al la bulgara esperantistino [[Dalinka Spasova]].<ref>[http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e2h&datum=1929&page=86&size=45 ''La plej nova Esperanto-geedziĝfesto]; La Marto, 1929</ref> Ankaŭ la [[Enciklopedio de Esperanto]] de 1934 menciis la nupton.<ref>[https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl-g.htm listo sub la kapvorto "Geedziĝoj esperantistaj"] en la [[Enciklopedio de Esperanto]] de 1934 ({{eo}})</ref> '''Publikaĵoj''' * "Heimatbuch der Gemeinde Langenau mit Josefsdorf" (etnografia libro pri la komunumo Langenau kun Josefsdorf) von Rudolf Jochmann, Grafing, aprilo 1986 (https://www.oppelt.org/forum/viewtopic.php?t=339 referenco]) '''Referencoj''' {{referencoj}} ===[[Victor Jung]]=== '''Victor Jung''' estis esperantisto el [[Bayer]] malaperita la 15/16-a de decembro 1916 dum la [[Batalo apud Verdun]] en [[Francio]]. <ref>Esperanto n198 feb 1917</ref> === [[August Junker]] === '''August JUNKER''' estis [[germana esperantisto]] kaj komercisto. Li naskiĝis en [[Kolonjo]]. Li estis kunfondinto de [[Revelo]] kaj prezidanto de la ekzamena komitato de la [[Germana Esperanto-Instituto]]. Li aperigis originalajn prozaĵojn en gazetoj. ===[[Rudolf Jurig]]=== '''Rudolf Jurig''' estis esperantisto el [[Zittau]], militkaptita 1916 dum la Unua mondmilito en [[Dordogne]]<ref>Esperanto n 193-194 sep-okt 1916</ref> == K == === [[Walter Kaukal]] === '''Walter KAUKAL''' (vivdatoj ankoraŭ ne konataj), aparte en la 1960-aj kaj 1970-aj jaroj estis aktiva esperantisto en [[Neustadt ĉe la Vinvojo]] (''Neustadt/Weinstr.''), kiu estis aparte agema en varbado de novaj individuaj membroj de UEA, nelaste de [[dumviva membro de UEA|dumvivaj membroj]], ĉe homoj kiuj jam lernis la lingvon sed ankoraŭ ne plene aktivas movade, kaj fokusiĝis pri la administra progreso de la internacia Esperanto-movado. ''' Eksteraj ligiloj ''' * [https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/51200/edition/47695/content al li dediĉiĝas granda artikolo en n-ro majo 1970 de la] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240924075400/https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/51200/edition/47695/content |date=2024-09-24 }} [[revuo Esperanto]], paĝoj 78 kaj 79] ({{eo}}) * kaj [[Claude Gacond]] [http://www.esperanto-gacond.ch/Claude_Gacond_Radioprelego_0335.pdf menciis lin en radioprelego en marto 1970] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20241220144758/http://www.esperanto-gacond.ch/Claude_Gacond_Radioprelego_0335.pdf |date=2024-12-20 }} de la [[Svisa Radio Internacia]] ({{eo}}) ===[[Karl Keßner]]=== '''Karl Keßner''' (naskiĝis la 24-an de junio 1888) estis germana esperantisto en Berlino. === [[Ernst Klemm]] === '''Ernst KLEMM''' (mortis ĉ. la 14-an de junio 1930), supera instruisto en [[Chemnitz]], estis longjara, agema kunlaboranto de la [[Asocio de Germanaj Esperanto-Instruistoj]] en la unua duono de 20-a jarcento. === [[Gerhard Klingenhöfer]] === '''Gerhard KLINGENHÖFER''' (naskiĝis la 21-an de majo 1932 en [[Leverkusen]], mortis la 21-an de majo 2017 en [[Erlangen]], ekzakte je la 85-a naskiĝtaga reveno) estis germana inĝeniero en la firmao ''[[Siemens AG]]'' kaj ekde 1994 estis esperantisto. Multajn jarojn li funkciis kiel prezidanto de la Esperanto-grupo en [[Erlangen]] kaj aparte flegis intensajn rilatojn kun esperantistoj kaj Esperanto-grupoj en Pollando. * [https://esperantobayern.wordpress.com/texte/nachrufe-nekrologoj/gerhard-klingenhoefer/ detala nekrologo en la retejo de] [[Bavara Esperanto-Ligo]] ({{de}}) === [[Linde Knöschke]] === '''Linde KNÖSCHKE''' (naskiĝis en 1936, mortis la 10-an de decembro 2001) estis multjara estrarano de [[Esperanto-Asocio de GDR]], aganto por la scienc-teknika apliko de la lingvo kaj aŭtoro de sociologiaj studoj. ===[[Fritz König]]=== '''Fritz König''' estis esperantisto militkaptita en 1917 dum la Unua mondmilito en [[Britio]] <ref>Esperanto n207 nov. 1917</ref> === [[Josef König]] === '''Josef KÖNIG''' (1887 - 1978) estis instruisto kaj esperantisto en [[Stockum (Sundern)]]. Dum sia vivo, li certigis, ke la universala lingvo Esperanto postlasis spurojn en Stockum. Nur danke al li, la militmonumento, unu el la {{J|preĝeja sonorilo}}, kaj lia tombo havas surskribojn en Esperanto. Kaj kompreneble la Esperantostrato - en kiu ankaŭ la hejmo de Josef König troviĝas. ===[[Otto König]]=== '''Otto König''' (mortis 1918) estis esperantisto el [[Zittau]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n219 nov 1918</ref> === [[Franz Körbing]] === '''Franz Körbing ''' estis esperantisto en Göttingen dum mezo de 20-a jarcento. ===[[Carl Koess]]=== '''Carl Koess''' estis esperantisto, civila militkaptito en 1915 dum la Unua mondmilito ĉe [[Cannes]]<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref>. Li estis sendita al Svisio en 1918 <ref>Esperanto n213 majo 1918</ref>. === [[Paul Köster]] === '''Paul KÖSTER''' (mortis la {{daton|3|decembro|1998}}) dum multaj jaroj prezidis la Esperanto-grupon en [[Rostock]]. Paul vojaĝis tra Eŭropo de 1931 ĝis 1933. Pri lia vojaĝo ekzistas lumdisko de la 2-a de decembro 2001, aranĝita de la [[Ŝverino|Ŝverina]] esperantisto [[Ralf Kuse]]. ===[[Rudolf Kracht]]=== '''Rudolf Kracht''' (mortis 1918) estis esperantisto el [[Münster (Vestfalio)]] en la komenco de 20-a jarcento. Li verkis versaĵojn.<ref>Esperanto n219 nov 1918</ref> === [[Josef Kreitz]] === '''Josef KREITZ''' estis blinda esperantisto de la 20-a jarcento, vivinta en [[Kreuzau]],<ref>[https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-662-35209-0#:~:text=Handbuch%20der%20Blindenwohlfahrtspflege informo en ''Handbuch der Blindenwohlfahrtspflege'' (1927)] (enhavolisto, en formato PDF, {{de}})</ref> [[distrikto Düren]], ekde 1945 en [[Nordrejn-Vestfalio]]. Li estis la unua prezidanto de [[Universala Asocio de Blindaj Esperantistoj]] (UABE), fondita en somero 2024, kadre de la Kvara Kongreso de blindaj Esperantistoj en [[Vieno]] sine de la [[UK 1924]], post kiam jam la antaŭaj tri samspecaj kongresoj ekde la unua de 1921 en [[Prago]] sine de la [[UK 1921]] preparis tiun fondon. En 1960 li honoriĝis per la [[meritmedalo de GEA]]. ==== Eldonaĵoj ==== * [[Josef Kreitz]]: [https://web.archive.org/web/20250624072629/https://www.libe.slikom.info/Historio%20de%20la%20Esperanto-Movado%20Inter%20la%20Blinduloj/Joseph%20Kreitz_1.htm Historio de la Esperanto-Movado inter la Blinduloj en tri brajlaj volumoj, jen volumo 1, eldoninto ''Imprenta Braille de la Organizacion Nacional de Ciegos''] en [[Barcelono]], arkivigo de junio 2025 ({{de}}) * Josef Kreitz: [https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-662-35209-0_29 ''Handbuch der Blindenwohlfahrtspflege'' (1927), ĉapitro ''Esperanto unter den deutschen Blinden'', paĝoj 276–277] ({{de}}) ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} === [[Franz Kreutzberg]] === '''Franz KREUTZBERG''' (mortis la [[10-an de majo]] [[1959]], 65-jara) estis germana esperantisto, industria komercisto, multjara UEA-delegito de [[Kolonjo]]. Fervora esperantisto-propagandisto dum 48 jaroj, li estis fondinto de loka grupo, kies konstanta prezidanto kaj kursestro li estis pli ol 25 jarojn. ===E. Kröber=== Dr. '''E. Kröber''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Leipzig]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref> ===[[Rita Krips]]=== '''Rita Krips''' (naskiĝis en 1953) en 1975 estis prezidantino de la junulara komisiono de [[Centra Laborrondo Esperanto]] en Kulturligo de GDR<ref>''[[Der Esperantist]]'' - numeroj 073-074, majo - junio (1975)</ref>. Ekde 1971 la junulara komisiono estis landa sekcio de [[TEJO]] kaj internacie estis nomata [[Esperanto-Junularo de GDR]]. ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} [[dosiero:Wiesbaden Kaiser-Friedrich-Ring 60.jpg|eta|maldekstra|180ra|{{centre|la domo ''Kaiser-Friedrich-Ring 60'' en [[Wiesbaden]]}}]] === d-ro Kunschert === D-ro '''Kunschert''' estis esperantisto en [[Wiesbaden]] dum la komenco de 20-a jarcento. Li aperis en la [[Adresaro de la Esperantistoj|Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon Esperanto]]/Serio XXVII/Parto 2 sub la adreso ''Kaiser-Friedrich-Ring 60, III, Wiesbaden".'' Tio signifas ke li lernis la lingvon en 1906 aŭ 1907. Verko * D-ro Burwinckel_ ''La Kormalsanoj, priskribo popularo (''sic'')''. Traduko de d-ro Kunschert. Eld. Esperanto-Verlag [[Möller & Borel]], Berlino, 1909? (24 x 15), 40 paĝoj. {{Citaĵo|Ĝenerale la publiko nenion legas pri medicino krom... malfeliĉe, kelkajn ĉiam trompemajn anoncartitolojn. Jen nun interesa libreto, skribita kaj esperantigita de kuracistoj, tute komprenebla de ĉiu, pli ol rekomendinda, ne nur utila, sed necesa. La klareco de l'stilo, la akurateco de l'ideoj estas admirindaj ; mi legis la verkon kun granda plezuro, kaj mi estos feliĉa, se multaj el niaj gelegantoj bonvolos konatiĝi je ĝi.|D-ro Amatido (pseŭdonimo de [[Willem Van der Biest]]). [[Belga Esperantisto]] n.15 (jan 1910)}} ==== Internaj ligiloj ==== * [[:s:Adresaro_de_la_personoj_kiuj_ellernis_la_lingvon_„Esperanto”/Serio_XXVII/Parto_2|la Serio XXVII Parto 2 de la adresaro ciferece en]] [[vikifontaro]] ({{eo}}) * [[:dosiero:LD10-185.JPG|kaj skanita paĝo de la koncerna paĝo 185 de la adresaro]] ({{eo}}) {{-l}} ===[[Viktor Kutschert]]=== '''Viktor Kutschert''' (mortis 1917?) estis esperantisto el [[Bromberg]] en la komenco de la 20-a jarcento mortita dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n209 jan 1918</ref> ===[[Hermann Krueger]]=== '''Hermann Krueger''' estis esperantisto el [[Güstrow]], vundita kaj maleperinta en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. == L == ===[[Otto Lauckner]]=== '''Otto LAUCKNER''', n. la 27-an de septembro 1901,<ref>[[Der Esperantist]] - [https://archive.org/details/DerEsperantist_1976_n078_apr/page/n21/mode/2up?view=theater numero 078, aprilo 1976, paĝo 22]</ref> m. nekonata, estis laborista esperantisto en [[Großenhain]], distrikto Dresdeno de la komunisma [[orienta Germanio]] (intertempe en la [[distrikto Meißen]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Saksio]]). ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} === [[Michael Lennartz]]=== '''Michael LENNARTZ''' estas germana esperantisto aparte aktiva en la epoko de la socialisma ŝtato [[GDR]], kiu multe verkis en [[Der Esperantist]]. '''Eksteraj ligiloj ''' * [https://esperanto-sh.blogspot.com/2013/10 artikolo pri li el oktobro 2013 pri la] [[nordfrisa lingvo]] ({{eo}}) ===[[Rudolph Leonhardt]]=== '''Rudolph Leonhardt''' (mortis 1915?) estis germana esperantisto el Dresden, mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> === [[Siegfried Liebeck]] === '''Siegfried LIEBECK''' (libek) estis germana d-ro jura, [[advokato]] kaj [[notario]]. Li naskiĝis la [[12-an de februaro]] [[1885]] en [[Konigsbergo]], kaj aparte propagandas inter [[juristo]]j. Siegfried Liebeck en [[1931]] verkis ''Jurista Terminaro'' Germanan-Esperantlingvan. ===[[Otto Lauckner]]=== '''Otto Lauckner''' (naskiĝis la 27-an de septembro 1901) estis germana esperantisto el [[Großenhain]]. === A. Mobus Lübeck === Dr. Phil. '''A. Mobus Lübeck''', estis germana esperantisto komence de la 20-a jarcento. Eĉ ne klaras, ĉu lia familia nomo vere estis "Mobus Lübeck" aŭ ĉu li nur aldonis la indikon pri sia vivurbo "Lübeck" ([[Lubeko]]) al la familia nomo "Mobus". '''Verko''' :Demonstraciaj tabeloj, pri la konstruo de Esperanto, 8 tabeloj pri la konstruo de la lingvo Esperanto. Eld. [[Möller & Borel]], Berlino, 1910?, 80X106. {{Citaĵo|En tiuj tabeloj estas sinoptike montrataj : 1. Alfabeto, 2. deklinacio, 3. la numeraloj, 4. pronomoj, adverboj, 5. verbo, ĉefaj formoj, 6. konjugacia [[tabelo]] laŭ latina skemo, 7. afiksoj, 8. rolo de Esperanto. La tabeloj enhavas do la plej gravan parton el la gramatiko esperanta. Ili povas tre utili en tiuj instruejoj, kie nigra tabulo kaj kreto mankas, kaj ŝpari la tempon kiun la skribado sur la nigran tabulon necesigas.|[[Belga Esperantisto]] n025 (nov 1910)}} == M == === [[Willi Machleidt]] === '''Willi MACHLEIDT''' (naskiĝis en [[1934]]; mortis la {{daton|15|novembro|1999}} en [[Berlino]]) estis [[germana esperantisto]]. En la [[1950-aj jaroj]] li apartenis al la tiam aktiva junulara Esperanto-grupo de Berlino. === [[Ferdinand Maly]] === '''Ferdinand MALY''' (mali) estis germana esperantisto kaj policadministranto. Li naskiĝis la [[1-an de junio]] 1867 en [[Leitmeritz]] (ĉeĥe ''Litoměřice'' en [[Bohemio]]), kaj estis esperantisto ekde 1903. Ferdinand Maly fondis 11 Esperanto-grupojn kaj gvidis 26 kursojn. Li elektiĝis honora membro de la Esperanto-grupoj en [[Görlitz]] kaj [[Eisleben]] (Germanio). En 1910 li verkis gramatikon de la internacia lingvo. {{EdE|M}} === [[Wilhelm Marienfeld]] === '''Wilhelm Marienfeld''' estis esperantisto en Hannover dum mezo de 20-a jarcento. ===H. Martano=== '''H. Martano''' estis esperantisto en la komenco de 20-a jarcento. Verko: *'''Esperanto-Normal-Grammatik für Deutsche'''. Bamberg, 1912 <ref>Esperanto n147 jun 1913</ref> === [[Julius Mathes]] === '''Julius Mathes''' estis esperantisto en Freiburg dum mezo de 20-a jarcento. ===[[Kurt Mathiak]]=== '''Kurt Mathiak''' (mortis 1915?) estis esperantisto el [[Danzig]], mortita dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===[[Arthur May]]=== '''Arthur May''' (mortis 1917) estis esperantisto el Frankenberg mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n207 nov. 1917</ref>. === [[Fritz Mayerhauser]] === '''Fritz MAYERHAUSER''', formale Friedrich Mayerhauser, estis komercisto kaj esperantisto en [[Bad Reichenhall]] ĉe la limo inter [[Bavario]] kaj [[Salcburgio]] en [[Aŭstrio]]. Interalie li estis gastiganto de la [[propaganda piedvojaĝo]] de [[Parizo]] al la [[UK 1912]] en [[Krakovo]], kiu gastis en Bad Reichenhall inter la 28-a ĝis 29-a de julio de tiu jaro. En la familio esperantistis precipe li kaj lia filino Manjo. Laŭ [https://bulteno.esperanto-usa.org/a/1922/16/00-pdf/bulteno.pdf Amerika Esperantisto, numero junio 1922, paĝo 18] dokumentiĝas ke li ĝis Usono komercis pri gravuritaj aluminiaj pordoplatoj. === [[Max Mayr]] === '''Max Mayr''' estis germana esperantisto, kiu verkis * '''„Mondosteno“. la plej klara. mallonga kaj facila stenografio esperanta''', originale verkita ĉe [[Reichertshausen]], Post Au-[[Hallertau]], Bayern. {{Citaĵo|La sistemo malgraŭ sia titolo ne ŝajnas originala, sed aranĝita laŭ germana stenografio vokalskriba. La signoj por konsonantoj estas malsuprenstrekoj kaj honzontalstrekoj. Sed ne ĉiuj signoj estas bone elektitaj laŭ la principoj de ofteco kaj legebleco. Tamen la kunligado estas vere simila kaj la formoj estas relative mallongaj. Personoj, kiuj ne scipovas alian stenografion, povus rapide kaj facile uzi tiun sistemon, almenaŭ por la tiel nomita „koresponda skribo“ |E. W. [[Aŭstria Esperantisto (revuo)]] n. 104 (jan 1934)}} === [[Maria Merla]] === '''Maria MERLA''' estas germana esperantistino kaj lingvoinstruistino, aktiva movade de la 1980-aj jaroj, ekde la lernejaj jaroj en [[Paderborno]] kaj posta studado en [[Hamburgo]]. Ankaŭ pli poste, dum instruista posteno en [[Francio]], ŝi estis en proksima kontakto kun la regionaj esperantistoj. Ŝi de almenaŭ la jaro 2000 estas la precipa motoro de la loka Esperanto-grupo en [[Darmstadt]], vivanta en la tradicia urboparto [[Darmstadt-Bessungen|Bessungen]], sed petis ke ne pli da biografiaj informoj de ŝi aperu en vikipedio. === [[Judith Meyer]] === '''Maria MEYER''' ([[d:Q131332069|en vikidatumoj]]) estas germana esperantistino, lingvoinstruistino kaj verkistino de lingvolerniloj en vasta gamo da lingvoj. Ŝia naskiĝjaro ĝis nun ne estas konata, sed konatas ke ŝi pasigis la infanajn jarojn en [[Kamp-Lintfort]] kaj ekde la plenkreskiĝo vivas en [[Berlino]]. Origine ŝi membris en la estraro de interreta esperanta grupiĝo [[E@I]], antaŭ ol demisii, organizis kaj gvidis laborgrupojn en kunvenoj pri [[Lingva ideologio]], [[Aktivula Maturigo]], la [[Komuna Eŭropa Referenckadro por Lingvoj]] kaj pri tielnomata "[[Plurlingvula kunveno]]" en [[Berlino]] (la lasta interalie kun [[Chuck Smith]]). Kun Chuck kaj eta kroma teamo ŝi ankaŭ starigis la socian retejon [[Amikumu (retejo)|Amikumu]], kaj en 2018 kunaŭtoris kun la brito [[Tim Owen]] la lernolibron ''Complete Esperanto''. ''' Eksteraj ligiloj ''' * [https://learnlangs.com ''learnlangs.com'' - oficiala rettaglibro de ŝi] (precipe en la {{angla}}) * [https://www.facebook.com/judith.meyer.969 persona retpaĝo en la] [[socia retejo]] ''[[Facebook]]'' ===[[Artur Mildner]]=== '''Artur Mildner''' (naskiĝis la 22-a de septembro 1898) estis esperantisto en [[Pirna]]. === [[Hans Moder]] === '''Hans MODER''' estis germano ĉeĥoslovaka. Li estis longjara sekretario de la Esperanto-unuiĝo „Verda Stelo“ en [[Prago]], kaj estis instruisto pri Esperanto en blindulejo. En Esperanto li verkis aron da humoraj skizoj. ===[[Emil Momber]]=== '''Emil Momber''' (mortis 1919?) estis esperantisto el [[Bad Honnef]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n222 fev 1919</ref>. [[Adam Zakrzewski]] en sia ''Historio de Esperanto'' citas iun Momber, kiu partoprenis literaturan konkurson dum la [[7-a UK|Universala kongreso de Antverpeno]]. === [[Marieta Moschner]] === '''Marieta MOSCHNER''' (naskiĝis en [[1914]], mortis la [[8-an de oktobro]] [[1999]] en [[Aŭgsburgo]]) estis germana esperantistino. Ŝi estis regula membro de [[Germana Esperanto-Asocio]], de [[UEA]] kaj de [[Societo Zamenhof]], sindona movadano kaj gastiganto. === [[Walter Mutschler]] === '''Walter MUTSCHLER''' (mortis en marto [[1987]] en [[Freudenstadt]], [[Germanio]]) estis dumviva membro de [[UEA]]. == N == ===[[Anton Neitzel]]=== '''Anton Neitzel''' (mortis 1919) estis esperantisto el [[Hannover]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n224 apr 1919</ref> ===[[Karl Niedling]]=== '''Karl Niedling''' (mortis 1985) estis germana esperantisto en [[Thale]], kunfondinto de la laborist-movada Esperanto-grupo en [[Ruhla]]. ===[[Karl Nopitsch]]=== Serĝento '''Karl Nopitsch''' estis esperantisto el [[Bayer]] malaperita la 15-a de septembro 1916 dum la [[batalo apud Verdun]] en [[Francio]]. <ref>Esperanto n198 feb 1917</ref> === [[H. Nonnenmann]] === ''' H. Nonnenmann''' estis esperantisto en Germanio dum la unua duono de 20-a jarcento, citita en artikolo ''Germanio'' de [[Enciklopedio de Esperanto]], ano de lingva komisiono de [[GLEA]]. Verko *''LEA Vortaro Esperanto-Deutsch''. Eld. [[Laborista Esperanto-Asocio]] por la german lingvaj teritorioj ([[GLEA]]), Berlino, 1933. {{citaĵo|La antaŭvorto diras, ke la libro servas al la bezonoj de la ĉiutaga [[praktiko]] de la [[laborista movado]], de la kolektiva internacia laborista kaj terkulturista [[korespondado]]. « La ĝis nun aperintaj burĝaj vortaroj estas tiurilate tute malkontentigaj, ĉar unue ilia vort-''eksplikado'' estas ideologie burĝa, ne marksisma... ili reakcie ignoras progresajn lingvoformojn eĉ jam vaste aplikatajn en la praktiko (ekz. finaĵo io). Tiel ni trovas la formojn administra apud administracio, aritmetio apud aritmetiko, botanio apud botaniko, gimnastiko apud [[gimnastiko]], didakio apud didaktiko, profilakso apud profilaktiko, kosmetio apud kosmetiko. Logike daŭrigante , ni atendis, sed ne trovis fizio por fiziko, ankaŭ ne metafizio por metafiziko, tie strange ne la tre konatajn kaj uzitajn formojn telegrafio, telefonio, stereotipio, kinematografio. Ni ankaŭ ne trovis la supozeblajn formojn teknio por tekniko, praktio por praktiko, lirio por liriko, etio por etiko, politio por politiko, polemio por polemiko. Kio montros al la [[laboristo]]j kiam ili uzu la finaĵon « iko » aŭ « io » Krom tio in trovas la formojn butro, kvaze, ant, ĉirk, kvazaŭ la forntoj butero, kvazaŭ, antaŭ, ĉirkaŭ, ktp. ne bone ludas sian rolon. En la frazo : "agu, kvazaŭ mi ĉeestis" , mi eĉ ne kapablas diri "agu, kvaze mi ĉeestus", ĉar la vorto tute ne estas adverbo sed [[konjunkcio]]. Entute la vortaro donas al ni la konfuzan bildon de senorda laborado. Sed ni lernas ke "klasaneco obligas" traduko "Klassenzugehorigkeit verpflichtet ". Verdire, ĉiam la sama povas esti konstatata: la simpleco estas multe pli malfacile atingebla ol komplikeco. Tion jam spertis D-ro Zamenhof; nur finfine li alvenis al simpleco, la supera eleganteco kaj perfekteco. Kompilketo devenas ordinare de ne klaraj ideoj. Precipe por laboristaj rondoj simpleco estas deviga se ne "obliga". Ekzemplo plia : ŝajnas ke la vorto "apartigi" ne plu sufiĉas. Oni bezonas la radikon "separ". Mi havas do tute simple de tio. separi-apartigi, separo-apartigo, separita-apartigita. En la vortato, mi trovas separinta. Jen kion oni faras el la facila Esperanto.|[[Belga esperantisto]] n201 (maj-jun 1933)}} === [[Friedrich Nüchter]] === '''Friedrich Nüchter''' estis germana esperantisto (aŭ minimume simpatizanto) en la komenco de 20-a jarcento. Verko * [[Friedrich Nüchter]]: ''Albrecht Dürer. Lia vivo kaj elekto el liaj verkoj.'' Esperantigita de la [[Germana Esperanto-Asocio]]. Ansbach: Seybold, 1911. 95 paĝoj kaj 54 tabuloj kaj bildoj.<br />''Formato 33x26. {{Citaĵo|Unu el la plej konataj kaj plej grandaj artistoj mezepokaj estas la eminenta Nurnberga majstro Albrecht Dürer. Certe hodiaŭe, kiam preskaŭ kvar centjaroj disigas nin de lia laborado, klarigoj pri liaj verkoj estas bezonaj. Ne estas manko de riĉenhavaj libroj por pli profunda studado, kiuj certe estas tradukitaj en ĉiujn vivantajn lingvojn. Sed inter ili ne estas libro kuniganta malmultekostecon kaj plej impresan artan ornamon kun tiom kompetentaj, facile kompreneblaj kaj vivplene klarigantaj vortoj, kiel la laboro de Dr. Friedr. Nüchter. Tia lia verko en sia originala teksto estis salutata kun sincera laŭdo de la gazetaro, de artkonantoj kaj kompetentaj personoj kaj rekomendata, precipe kiel donaca verko, por plej granda vastigado pro sia alta valoro por praktika [[artedukado]]. <br/> La tradukado estas farita de granda nombro da konataj esperantistoj de Germana Esperanto-Asocio sub direktado de s-ro d-ro [[Maximilian Kandt]] kaj s-ino prof. [[Marie Hankel]]; s-ro [[Antoni Grabowski]] tralegis la tekston. Ĉiu esperantisto certe salutas ĝoje la eldonadon de tiu verko kaj devus opinii ĝin sia honora devo, helpi al la disvastigado de la belega arteldonaĵo, kiu tion plene meritas. Al tiu teksto, ĉerpita el la anonccirkulero de la verko, ni povas nur aldoni ke tiu libro estas la plej arte eldonita verko de la tuta [[esperanta literaturo]]. Ĝi devas esti en la biblioteko de ĉiu artamanta samideano.|[[Belga Esperantisto]] n038 (dec 1911)}} {{citaĵo| Germano Esp. Asocio faris grandan servon al Esperanto kaj al nia propagando, eldonante tradukon de tiu grava kaj belega verko de D-ro Fr. Nüchter. Ĉe tiu tradukado laboris aro da Esperantistoj sub la lerta direktado de [[Maximilian Kandt|S-ro Kandt]] kaj [[Marie Hankel|S-ino Hankel]]. Aliaj sindonemuloj zorgis pri la korektado kaj line S-ro [[Antoni Grabowski|A. Grabowski]] trarigardis la tuton kaj aprobis la tradukon. Oni vidas, ke niaj germanaj samideanoj, kiel kutime, metode penadis por liveri al la Esperantistaro bonstilan kaj fidindan tekston.<br> Cetere la originala verko indis tian metodemon kaj zorgemecon por la okula kaj spirita ĝuado de la artamantoj kaj la nepra artemiĝo de multaj aliaj.<br> Tiu enfolia kajero (cm. 34,5x26) enhavas 75 pagojn, 54 tabulojn kaj bildojn (t. p. pentraĵoj, mandesegnaĵoj, kupro-kaj ligno-gravuroj, unikolorpresaĵo). La plej bonaj verkoj de Dürer estas modele reproduktitaj, grandparte laŭ originala grandeco.<br> Mi rimarkis inter aliaj rimarkindaĵoj la portretojn de la patro kaj [[Barbara Dürer|patrino de Dürer]] kaj de Dürer mem — [[Leporo de Dürer|la leporon]], mirida mandesegnaĵo — [[Adamo kaj Evo (Durero)|Adamo kaj Evon]] — la faman [[Kavaliro, Morto kaj Diablo]]n — Melancholia'n - [[la kvar Apostoloj]]n — la portreton de Holzschuher, k. t. p.<br> La teksto kiu akompanas la bildojn interese rakontas pri la vivo kaj tempo de Dürer, kaj ĝi tiel klare priskribas la represitajn [[pentraĵo]]jn kaj gravurojn, ke la desegnitaj scenoj kaj personoj, kun la tuta Dürer-a epoko, kun la tiamaj kredoj, karakteroj kaj moroj, ŝajne revivigas kaj movigas sub la mirigitaj okuloj. Certe, traleginte kaj trarigardinte tiun libron, ĉiu esperantisto povos pli multe koni pri la fama XV-XVI jarcentata artisto ol multaj profesiaj artkritikistoj.|Esperanto n.118 5 mar. 1912}} ==O== ===A. Omlor=== '''A. Omlor''' estis esperantisto el [[Sankt Ingbert]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Francio]]<ref>Esperanto n182 okt 1915</ref> ===[[Luise von Osenburg]]=== '''Grafino Luise von Osenburg''' (mortis 1918) estis esperantistino el [[Birstein]] en la komenco de 20-a jarcento. <ref>Esperanto n214 jun 1918</ref> === [[Guido Otto]] === '''Guido Otto''', instruisto, estis germana esperantisto en la komenco de 20-a jarcento, pioniro en [[Plauen]], kie li gvidis la unuan Esperanto-kurso en 1900. Lia lernolibro havis multajn reeldonojn kun pli ol 30 mil ekzempleroj. Verko * Elementar-Lehbuch zum gründlichen Erlernung der int. Hilfssprache Esperanto. {{Citaĵo|La tuta lernoperiodo estas dividita en 10 lecionojn, ĉiu kun parola kaj skriba ekzerco. La parto de praktikaj tekstoj enhavas anekdotojn, ekzemplojn de komercaj leteroj, eltiraĵojn el paroladoj kaj artikolojn de plej famaj [[esperantisto]]j.|[[Belga Esperantisto]] n087 (maj 1922)}} == P == === [[Johanna Pagenstecher]] === '''Johanna PAGENSTECHER''' (mortis la [[1-a de februaro|1-an de februaro]] [[1959]]) estis sekretariino de la Esperanto-grupo en [[Bonn]]. ===[[Richard Partecke]]=== '''Richard Partecke''' (naskiĝis lan 15 de decembro 1923) estis esperantisto en [[Eisenach]]. Li gvidis la Scienc-Teknikan Komisionen de [[GDR]]. Li studis terminologion de aviado en Esperanto<ref>[[Der Esperantist]] n119_mar. 1983</ref>. Li prezentis komunikaĵon ''Temo kaj amplekso de mikroelektronika fakvortlisto kiel parto de elektronika fakvortaro'' en [[Konferenco pri Aplikoj de Esperanto en Scienco kaj Tekniko]] 1980. ===[[Otto Pick]]=== '''Otto Pick''' (mortis 1915) estis germana esperantisto el Breslau en la komenco de la 20-a jarcento. Li mortis en 1915 batalante dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. ===[[Isy Pindur]]=== '''Isy Pindur''' estis esperantisto el [[Schweldnitz]] militkaptita en 1917 dum la Unua mondmilito en [[Francio]] <ref>Esperanto n198 feb 1917</ref> === [[Josef Pontz]] === '''Josef PONTZ''' (ponc), germano, [[doktoro]] jura kaj notario en [[Jablonec]] a. N. ([[germane]] Gablonz, [[Ĉeĥoslovakio]]). Naskiĝis la [[5-a de julio|5-an de julio]] [[1895]] en Haslau ([[ĉeĥe]] Hazlov) apud Aŝ. Esperantisto ekde [[1909]]. Aktive kunlaboris en la landa organizo, prezidis la organizaĵon [[Germana Esperanto-Ligo en Ĉeĥoslovakio]] (GEL). ===[[Rosemarie Post]]=== '''Rosemarie Post''' (mortis 1985) estas esperantistino el [[Apolda]]. ===[[Theodor Pyl]]=== '''Theodor Pyl''' (mortis 1915?) estis esperantisto el [[Greifswald]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref> == R == === [[Uli Rau]] === '''Uli RAU''' (naskiĝis {{naskiĝtago|1973|05|13}}, do nun {{aĝo|1973|05|13}}-jara) estas germana esperantisto. Li en la [[1990-aj jaroj]] plurajn jarojn estis komisionano de [[Germana Esperanto-Junularo]] pri renkontiĝoj, dum li estis lernejano en [[Rheinsheim]] kaj [[Philippsburg]], civilservanto en 1994 kaj 1995 kaj poste ĝis 2001 estis studento en la [[Teknologia universitato Dresdeno]].<ref>ekzemple en ''Die Deutsche Esperanto-Jugend stellt sich vor'' (la teamo de GEJ sin prezentas), eldono 1995, paĝo 9</ref>. Poste li kompletigis siajn studojn pri ekonomio kaj komerco en la [[universitato de Trento]], kaj ekde la fino de la 2000-aj jaroj laboras en [[Oslo]], [[Norvegio]].<ref>[https://www.facebook.com/uli.rau paĝo en la retejo ''facebook'']</ref> ===[[Robert Raupp]]=== '''Robert Raupp''', kuracisto, estis germana esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Verko *Esperanto-paradigmaro. Kondukilo por instruado en kursoj kaj [[klubo]]j. Eld. la aŭtoro, Freiberg, 1932(?). 48 Paĝoj 22x15 cm. ===Reber=== '''Reber''' (mortis 1915?) estis esperantisto el [[Bamberg]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===Barono de Reinsperg=== La '''Barono de Reinsperg''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Breslau]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n182 okt 1915</ref> ===F. Reifschneider=== '''F. Reifschneider''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Berlino]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref> === [[Max Reichelt]] === === [[Matthias Reimann]] === '''Matthias REIMANN''' estas esperantisto el [[Nordhausen]], urbo en la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Turingio]] de [[Germanio]], kiu interalie aktivas en la regiona [[Esperanto-Societo Sudharco]], sed internacia plej elstaras kiel estrarano de de [[Esperantista Go-Ligo Internacia]] kaj kiel organizanto de retaj [[Goo]]-turniroj sur interreta KISEIDO Go-Servilo, kiun partoprenas interesatoj pri goo kaj Esperanto el la tuta mondo uzante komputilojn. === [[Hermann Remers]] === '''Hermann REMERS''' estas germana [[tornisto]] kaj historia esperantisto, kiu naskiĝis en [[1891]] en Duseldorfo ([[Düsseldorf]]) kaj mortis la [[14-an de oktobro]] [[1928]]. Li estis aktivulo en la loka laborista grupo, kunfondinto de la eldon-kooperativo de [[SAT]] kaj la kasisto ĝis [[1924]]. Kunlaboris al [[SAT]]-gazetoj. [[Enciklopedio de Esperanto - R|EdE-R]] === [[Karl-Heinz Renschler]] === '''Karl-Heinz RENSCHLER''' (naskiĝis en [[1923]], mortis la [[20-an de aŭgusto]] [[1993]]) estis [[UEA]]-fakdelegito pri [[turismo]] en [[Bad Krozingen]] ([[Germanio]]). === [[Ursula Richter]] === '''Ursula RICHTER''' (naskiĝis en 1919, mortis la [[7-an de majo]] [[2001]]) estis longe aktiva en la Esperanto-grupo [[Frankfurto ĉe Majno|Frankfurta]], kiu organizis kursojn en sia hejmo. === [[Kurt Riedel]] === '''Kurt RIEDEL''' (ridel), naskiĝis la [[29-an de oktobro]] [[1891]] en ''Jugelsburg'', urboparto de [[Adorf (Vogtland)]], estis germana esperantisto, [[doktoro]] pri [[filologio]] kaj [[docento]] ĉe la pedagogia instituto de la [[Teknologia universitato Dresdeno|Teknologia Altlernejo]] en [[Dresdeno]]. Riedel prelegis pri [[Esperanto]] en la Pedagogia Instituto kaj estis redaktanto de „[[Internacia Pedagogia Revuo]]“ de 1929 ĝis 1933. {{EdE|R}} === [[Johann Riedl]] === '''Johann RIEDL''' (naskiĝis en [[1913]], mortis en [[1999]]) estis [[germana esperantisto]] kaj iama [[delegito de UEA]] en [[Esslingen]] (Germanio). ===A. Rosenberg=== '''A. Rosenberg''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Berlino]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref> ===[[Eugen Rüdig]]=== '''Eugen Rüdig''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Gummersbach]], kiu mortis dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref> ===[[Elli Rühle]]=== '''Elli Rühle''' (naskiĝis la 9-an de marto 1913) estis esperantisto en [[Meißen]]. == S == === [[Georg Chr. Sack]] === '''Georg Chr. SACK''' (naskiĝis en [[1912]], mortis la [[4-an de januaro]] [[1975]] en [[Heidelberg]], [[Germanio]]) estis altlerneja muzikinstruisto, unu el la plej agemaj komitatanoj de [[Muzika Esperanto-Ligo]] kaj de 1963 ĝis 1975 la sekretario de la liga ''Muzika Terminara Komisiono''. === [[Martina Sachs]] === '''Martina SACHS-BOCKELMANN''' (instruistino vivanta en [[Stromberg]], [[Rejnlando-Palatinato]]), filino de la esperantisto [[Rüdiger Sachs]], naskiĝinta komence de la 1960-aj jaroj en [[Namibio]], ĝis nun menciiĝas nur per unu frazo en la artikolo pri sia patro, kvankam ŝi tre aktivis en [[Germana Esperanto-Junularo]] dum ŝi estis lernejano en [[Eschwege]], norda [[Hesio]], kaj en la sekvaj unuaj jaroj de studado. Ŝi daŭre aktive partoprenas UK-ojn kaj aliajn esperantistajn eventojn, ekzemple en aŭgusto 2024 estis en la [[UK 2024|109-a UK]] en [[Aruŝo]], [[Tanzanio]]. === [[Hans Schäper]] === '''Hans SCHÄPER''', estis germana esperantisto loĝinta en la unua duono de la 20-a jarcento en [[Essen]], Germanio. Li estis la [[Geedziĝoj esperantistaj|edzo]] de la brita esperantistino [[Mabel Victoria Schäper]], naskita Hewetson (naskiĝjaro nekonata, mortis la 6-an de februaro 1933), kiu pro li translokiĝis al Germanio<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 335, marto (1933)</ref>. {{referencoj}} === [[Gustav Schattat]] === '''Gustav SCHATTAT''' {{prononco|ŜA:tat}} estis germana esperantisto kaj [[revizoro]]. Li naskiĝis la [[8-an de aŭgusto]] [[1885]] en [[Königsberg]]. Verkis: „Esperanto-Führer“, lernolibro, 1926; „Einführung in die deutsche Sprachlehre“ (kursa helplibro kun ideoj por Esperanta teorio), 1927 en [[Hamburgo]]. ===[[Hanna Scheffs]]=== '''Hanna Scheffs''' (naskiĝis la 23-an de novembro 1914) sindikata sekretariino, estis germana esperantistino en [[Potsdam]], kies grupo ŝi estis estrarano, ŝi ankaŭ estis kaj [[membro]] de la Centra Estraro de [[GDREA]]. Ŝi lernis Esperanton en 1974. Ŝi ricevis la plej altan distingon de Kulturligo de [[GDR]], la Johannes-R.-Becher-medalon en oro<ref>[[Der Esperantist]] n124_feb.1984</ref>. ===[[Selma Schlesinger]]=== '''Selma Schlesinger''' (mortis 1919) estis esperantistino el [[Breslau]], kies loka grupo ŝi estis estrarano, en la komenco de 20-a jarcento<ref>Esperanto n233 jan. 1920</ref>. === [[Natalia von Schenck]] === ''' Natalia von SCHENCK''' (naskiĝis la 26-an de julio de 1840; mortis la 19-an de majo 1921) estis germana esperantistino el [[Arnsberg]]. Ekde 1905 ŝi loĝis en [[Almoloya de Alquisiras]], [[Meksiko]], en la bieno "Los Arcos". Ŝi kune kun la amikino ''Alice L. Nohl'' estis unu de la ĉefaj propagandistoj de Esperanto en Meksiko. Krome ŝi ankaŭ aktivis en la socia vivo. Ŝi estis protektantino de la blinduloj kaj ŝi enkondukis la [[brajlo]]-sistemon al [[Meksiko]]. Estas infanlernejo (''escuela preescolar general'') en la kolonio ''Santa Teresa'' en [[Huehuetoca]] nomita omaĝe al ŝi.<ref>[https://www.estudia.com.mx/natalia-von-schenck-escuela-preescolar-general-huehuetoca-mexico-15EJN4672W.html informo pri la infanlernejo ''Natalia von Schenck'' en la retejo ''estudia.com.mx'']</ref> {{referencoj}} [[dosiero:IFEF-kongreso Fulda 1967 Schindler-Steenhout-Roseman.jpg|eta|{{centre|iuj partoprenantoj de la [[IFEF]]-kongreso 1967 en [[Fulda]], 5-a de dekstre Heinz Schindler}}]] === [[Heinz Schindler]] === '''Heinz SCHINDLER''' {{prononco|ŜI:NDl^a}} (1920-2012) estis germana esperantisto, emerita fervoja oficisto, vivanta en la urbeto [[Schwelm]] de la federacia lando [[Nordrejn-Vestfalio]]. La apuda foto de la [[IFEF]]-kongreso 1967 en [[Fulda]] pruvas ke li jam en la 1960-aj jaroj estis aktiva esperantisto. Laŭ nekrologo en revuo Esperanto (januaro 2013) li mortis la 27-an de septembro 2012. La revuo [[Esperanto aktuell]] 4/2013 indikas, ke li mortis inter printempo 2012 kaj printempo 2013.<ref>[https://www.esperanto.de/sites/default/files/esperanto.de/ea-archiv/Esperanto%20aktuell%202013-4.pdf protokolo de la jarkunveno de GEA la 19-an de majo 2013] en [[Esperanto aktuell]] 4/2013 (ĉi tie {{de}})</ref> {{referencoj}} '''Eksteraj ligiloj:''' * [http://esperanto.cri.cn/1/2006/08/15/1@43416.htm intervjuo de 2006 kun li en la retejo ''esperanto.cri.cn'' (tie enŝteliĝis tajperaro "Schindlr")] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160329143318/http://esperanto.cri.cn/1/2006/08/15/1@43416.htm |date=2016-03-29 }} === [[Julie Schindler]] === '''Julie SCHINDLER''' estis esperantistino aktiva en la unua duono de la 20-a jarcento en [[Görlitz]]. Interalie, en 1913 ŝi elektiĝis kasistino de la urba ''Esperanto-Societo Zamenhof''. Julie Schindler estas ŝia naskiĝnomo, kiun ŝi havis kiel fraŭlino. Ĝis nun mankas informoj, ĉu ŝi poste edziniĝis kaj eble ŝanĝis la familian nomon. Evidente, ankaŭ mankas datoj pri naskiĝo kaj morto. === [[Hans Schiebl]] === '''Hans SCHIEBL''' {{prononco|ŜI:bl}} komence de la [[20-a jarcento]] estis germandevena aŭstra poŝtdirektoro en Vieno, laŭ la stato de la jaro 1934 jam pensiiĝinta. Li speciale laboris en katolikaj rondoj por Esperanto, kaj multajn jarojn estis kasisto de katolika Esperanto-unuiĝo en Vieno. {{EdE|S}} ===[[Willy Schmitt]]=== '''Willy Schmitt''' (mortis 1915) estis germana esperantisto el Kronach i. Oberfranken en la komenco de la 20-a jarcento. Li mortis en 1915 batalante dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. === [[Bodo Schneider]] === '''Bodo SCHNEIDER''' (naskiĝis en [[1931]] kaj mortis la [[24-an de januaro]] [[2000]] en [[Porvoo]], prononco {{prononco|BO:do ŜNAJ:d^a}}) estis fakdelegito pri [[fiziko]]. === [[Josef Schneider]] === '''Josef SCHNEIDER''' {{prononco|JO:zef ŜNAJ:d^a}} estis germana esperantisto kaj [[inĝenierio|inĝenieria]] [[profesoro]] ĉe la germana komerca akademio en [[Karlovy Vary]] ([[Karlsbad]], [[Ĉeĥoslovakio]]). Li naskiĝis la [[13-an de majo]] [[1895]] en [[Ostrava|Moravská Ostrava]], kaj estis esperantisto de [[1924]]. Josef Schneider fondis Esperanto-grupon en Karlovy Vary, kaj oficiale instruis Esperanton kiel laŭvolan fakon en sia [[lernejo]]. ===[[Ernst Schonert]]=== '''Ernst Schonert''' (naskiĝis la 13-an de junio 1907) estis germana esperantisto. Li [[Esperanto-instruado en orienta Berlino|instruis esperanton en Berlino]] dum la 1960-aj jaroj, inter lia lernintoj estas [[Hella Sauerbrey]], kaj estis redaktoro de [[Berlina informilo]] de 1974 ĝis 1979. === [[Hermann Schröder]] === '''Hermann SCHRÖDER''' {{prononco|HERman ŜR''E'':d^a}} (naskita en [[1920]]; mortinta komence de [[1999]]) estis prezidanto de Budhana Ligo Esperantista kaj inter la jaroj 1974 kaj 1979 redaktoro de ties ''Budhana Kuriero,'' iama delegito de UEA pri budhismo, kaj aŭtoro de la libreto ''Budho kaj la moderna homo'' (1979). === [[Nathalie Schuchert]] === '''Nathalie SCHUCHERT''' (naskiĝis {{naskiĝtago|1974|04|29}}, do nun {{aĝo|1974|04|29}}-jara) estas germana esperantistino. Ŝi en la [[1990-aj jaroj]] plurajn jarojn estis komisionanino kaj ekde 1995 estraranino de [[Germana Esperanto-Junularo]] pri kulturo, dum ŝi estis lernantino en [[Germersheim]] kaj poste ekde 1995 studento de romanistiko en [[Majenco]].<ref>ekzemple en ''Die Deutsche Esperanto-Jugend stellt sich vor'' (la teamo de GEJ sin prezentas), eldono 1995, paĝo 20</ref>. {{referencoj}} === [[Edmund Schulz]] === ''' Edmund SCHULZ''', kalkulkonsilanto, estis germana esperantisto en la urbo [[Schweidnitz]] de [[Silezio]]. En 1909 li lernis Esperanton en la unua urba kurso de Esperanto, gvidita fare de [[Julie Wolfson]] el [[Breslau]]; sekve de tiu kurso fondiĝas vigla urba Esperanto-grupo, kies prezidanto iĝas Edmund Schulz. Jam en la sekva jaro, 1910, li en la najbara urbo [[Liegnitz]] okazigas publikan paroladon pri Esperanto kaj sekvan Esperanto-kurson, sekve de kio tie fondiĝas propra urba Esperanto-grupo. Post la [[unua Mondmilito]] li vivis en [[Überlingen]] ĉe la [[Bodenlago]]. === [[Steffen Schüssler]] === '''Steffen PIETSCH''' {{prononco|ŜTEfn PI:Ĉ}}, ekde la edziĝo '''Steffen SCHÜSSLER''' [ŝ''i''sler] (naskita {{naskiĝtago|1970|01|5}}, do nun {{aĝo|1970|01|5}}-jara) estas germana esperantisto kaj informadikisto. Li en la 1990-aj jaroj, dum studado de [[ekonomika matematiko]] en la [[Teknologia Universitato Berlino]], estis estrarano de [[Germana Esperanto-Junularo]] kaj gvidis ties oficejon en Berlino.<ref>ekzemple en ''Die Deutsche Esperanto-Jugend stellt sich vor'' (la teamo de GEJ sin prezentas), eldono 1995, paĝo 5</ref> {{referencoj}} === [[Hans Schütt]] === '''Hans SCHÜTT''' [ŝ''i''t] (naskiĝis en [[1908]], mortis la [[2-an de decembro]] [[1993]] en [[Hamburgo]], [[Germanio]]) estis tra 37 jaroj [[UEA]]-fakdelegito pri komerco kaj regula membro de [[Societo Zamenhof]]. ===E. Schwarz=== '''E. Schwarz''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Berlino]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref> ===[[Andreas Sebald]]=== '''Andreas Sebald''' estis esperantisto malaperita la 15-a de septembro 1916 dum la Unua mondmilito en la [[batalo de Somme]]. <ref>Esperanto n195 nov 1916</ref> ===[[Erich Seidemann]]=== '''Erich Seidemann''' (naskiĝis la 22-an de majo 1903<ref>Laŭ [[Der Esperantist]] n.119 mar. 1983, p. 69, li naskiĝis en 1908</ref>) estis esperantisto en Dresdeno. Germanlingva referenco<ref>[https://www.hgwst.de/Wehnerpost/Wehnerpost_20.pdf informoj en la publikaĵo ''Wehnerpost'', eldono 20, paĝoj 6 kaj 7]</ref> asertas, ke li fine de la 1920-aj jaroj estis tre akcita [[socialisto]] en la urbo kaj funkciis kiel sekretario de la kamarado [[Herbert Wehner]], kiu poste de la diktaturo de [[Nazia Germanio]] fuĝis al Svedio kaj post la [[Dua Mondmilito]] decidis en reveni al [[Dresdeno]], kiu nun situis en la [[Sovetunie okupita zono de postmilita Germanio]]. {{referencoj}} ===[[Otto Sengewald]]=== '''Sengewald''' (mortis 1915?) estis germana esperantisto el [[Hirschfelde]], mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===Th. Sherer=== '''Th. Sherer''' (1836?-1919?) estis esperantisto el Lubeck. <ref>Esperanto n225 majo 1919</ref> ===[[Tobias Sigel]]=== '''Tobias Sigel''' estis germana esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Li esperantigis: * Aventuroj de Malspertulo : Fragmento de la verko / [[Robert Reitzel]]. Eld. [[Ellersiek & Borel]], Berlino, 1924. {{citaĵo|La malspertulo estas la aŭtoro mem, kiu vojaĝis Usonon dum sia junaĝo por trovi porviron (''sic'') kaj kies komenca restado en la Nova Mondo estis intersekvo de mizeroj, de suferadoj, de seniĝadoj kaj mankoj, kiujn li rakontas kun neelĉerpebla bonhumoro, ne ŝparante tamen merititan ungoskrapon al tiu aŭ alia riĉa senkorulo. La traduko estas entute bonefarita, kvankam ĉi tie kaj tie la atenton de l' leganto trafos ĉu vorto malbonsence uzita, aŭ ne ĝuste kunmetita, ĉu esprimo tro laŭvorte tradukita, ĉu gramatika nekorektaĵo. (Ekzemploj: kompanio, anst. kunularo aŭ ĉeesto; sklavofoirejo; anst. sklavofoiro; «ĉio bone marŝis»; anst. sukcesis; la adiaŭo de tiu arbara [[idilio]], anst. «al»; Ĉio estis plenega per laboristoj, anst. «de»; laboro kio, anst. kiu.)|[[Belga esperantisto]] n124 (jun 1925)}} === [[Karl Simon]] === '''Karl SIMON''' (naskiĝis en [[1896]], mortis la [[12-an de aŭgusto]] [[1989]] en [[Munkeno]], [[Germanio]]) estis [[UEA]]-fakdelegito pri fervojoj dum trideko da jaroj. Ne konfuzu lin kun la forst-sciencisto [[Karl-Hermann Simon]]. === [[Rudolf Skoruppa]] === '''Rudolf SKORUPPA''' (naskiĝis en 1930, mortis en 2003) estis delegito kaj fakdelegito pri [[fotografio]], [[katolikismo]] kaj naturkuracado (1995-2002), mortis la [[2-an de novembro]] [[2003]] en [[Bad Wörishofen]] (Germanio). ===F. Soegel=== '''F. Soegel''' (mortis 1915?) estis germana esperantisto el [[Den Hof]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===[[Josef Sommer]]=== '''Josef SOMMER''' estis germana esperantisto en la mezo de 20-a jarcento. Verko: * '''Wörterbuch Esperanto-Deutsch.''' [[Max Butin]], [[Josef Sommer]], Limburger Vereinsdruckerei, [[Limburg (Lahn)|Limburg/Lahn]] 1952. ===[[Georg Sörgel]]=== Prof. Dr. '''Georg Sörgel''' botanikisto (naskiĝis 1911- mortis la 12an de julio 1961) estis germana esperantisto el [[Quedlinburg]]. Li ludis gravan rolon en la unua etapo de la revigligo de organizita [[Esperanto-movado]] de [[GDR]]. Georg Sorgel jam eklernis [[Esperanto]]n en sia junaĝo. Kiam li post la milito, en la jaro 1948, eklaboris en Quedlinburg ĉe la Planinstituto post kelkaj jaroj en tiu urbo ekfunkciis la unuaj Esperanto-kursoj, laŭ lia iniciato. ===[[Harmut Sögel]]=== Dr. '''Harmut Sögel''' esperantisto en Germanio. En januaro 1984 li doktoriĝis per disertacio kun la temo "''Ein System der deutschen Verben im EDV-Bereich ais Grundlage für die linguistische Datenverarbeitung mit einem Vergleich zu englischen und Esperanto-Verben''" (Sistemo de germanaj verboj en la elektronika, datumprilabora sfero kiel bazo por la lingvistika [[datumprilaborado]], kompare kun anglaj kaj Esperantaj verboj) ĉe la [[Humboldt-Universitato]] en Berlino. La disertacio ekestis sub gvido de prof. d-ro [[Georg F. Meier]]<ref>[[Der Esperantist]] n126_apr. 1984</ref>. ===[[Stefan Sklepik]]=== '''Stefan Sklepik''' estis esperantisto en [[Posen]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n166 apr 1914</ref> ===[[Adolf Steinhagen]]=== '''Adolf Steinhagen''' (mortis 1915) estis germana esperantisto el [[Hagen]] en la komenco de la 20-a jarcento. Li mortis en 1915 batalante dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. === [[Georg S. Streidt]] === '''Georg S. STREIDT''' estis germana esperantisto de la unua duono de 20-a jarcento. Verko: * ''Esperanto-Lehrbuch für Volksschulen: auf Grundlage der Anschauung und des Erlebnisses in zwei Teilen mit 30 Bildern''. Eldonis [[Ferdinand Hirt & Sohn]], Leipzig. 1922. {{Citaĵo|La germanaj propagandistoj ja ne rajtis plendi pro manko de lernolibroj en sia lingvo. La ĵus aperinta [[libro]] de G. Streidt tamen ne estas troa. Ĝi celas speciale la instruon de Esperanto al lernantoj de la popol-lernejoj, do al infanoj. Kaj ni povas senhezite diri, ke ĝi bonege trafas sian celon. Ĝi estas bazita sur la aktiva metodo. Ni estas certaj ke per tiu nova libro la instruantoj atingos bonegajn rezultatojn.|[[Belga Esperantisto]] n085-086 (mar-apr 1922)}} {{Citaĵo|Nenecese estas, laŭ ni, ripeti laŭdojn, kiujn meritis la apero de la unua parto de tiu libro. Bonega instruilo, kiu certe havos grandan influon super la enkonduko de nia lingvo en la lernejoj de germanlingvaj landoj.|[[Belga Esperantisto]] n088-089 (jun-jul 1922)}} === [[Paul String]] === '''Paul STRING''', naskiĝis la [[5-an de marto]] [[1930]] kaj mortis 82-jara la [[29-an de julio]] [[2012]],<ref>[https://issuu.com/davidortmann/docs/die-pforte_nr.65 noteto en la gazeto ''Die Pforte'' 65/2012]{{404|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ({{de}})</ref> estis [[germanoj|germana]] [[esperantisto]] kaj [[elektronikisto]] el [[Dresdeno]], [[Saksio]]. La revuo ''[[Esperanto aktuell]]'' 4/2013 indikas, ke la jarkunveno de [[Germana Esperanto-Asocio|GEA]] la 19-an de majo 2013 kadre de la [[Germana Esperanto-Kongreso]] aparte memorigis pri li.<ref>[https://www.esperanto.de/sites/default/files/esperanto.de/ea-archiv/Esperanto%20aktuell%202013-4.pdf protokolo de la jarkunveno de GEA la 19-an de majo 2013] en [[Esperanto aktuell]] 4/2013, paĝo 11 (ĉi tie {{de}}, en formato [[Portebla dokumentformo|PDF]])</ref> == Referencoj == {{referencoj}} === [[Erwin Stolpe]] === '''Erwin STOLPE''' (naskiĝis en [[1894]], mortis la [[13-an de aprilo]] [[1970]]) estis germana esperantisto, vic-prezidanto de [[Internacia Esperanto-Asocio de Juristoj]]. Li partoprenis la organizitan Esperanto-movadon jam de 1913. Inter 1947 kaj 1960 li deĵoris kiel juĝisto ĉe la supera tribunalo de Berlino. ===[[Eduard Szynianowski]]=== '''Eduard Szynianowski''' (mortis 1918) estis esperantisto el [[Bromberg]], kiu mortis en batalo ĉe la pola limo dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n224 apr 1919</ref> == T == ===J. Tamke=== '''J. Tamke''' (naskiĝis 1886?; mortis 1919) estis esperantisto el [[Agathenburg]]. Li propagandis precipe inter la [[Senalkohola kulturo|Bontemplanoj]], al kiuj li apartenis. Li mortis pro [[hispana gripo]] en 1919<ref>Esperanto n225 majo 1919</ref>. ===[[Paul Tauche]]=== '''Paul Tauche''' estis esperantisto militkaptita 1916 dum la Unua mondmilito en [[Handforth]]<ref>Esperanto n 193-194 sep-okt 1916</ref> kaj post [[Hawick]].<ref>Esperanto n195 nov 1916</ref> ===[[Franz Thiele]]=== '''Franz Thiele''' (mortis 1917) estis esperantisto el [[Rudolstadt]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n207 nov. 1917</ref> === [[Hans Tressel]] === '''Hans TRESSEL''' estis komercisto kaj dum pli ol duonjarcento esperantisto en [[Munkeno]]. Li plenumis la funkcion de [[UEA-delegito]] en la bavara ĉefurbo dum 53 jaroj. Interalie li estis gastiganto de la [[propaganda piedvojaĝo]] de [[Parizo]] al la [[UK 1912]] en [[Krakovo]], kiu gastis en Munkeno inter la 24-a ĝis 26-a de julio de tiu jaro. === [[Luise Tressel]] === '''Luise TRESSEL''' (naskiĝis en [[1888]], mortis la [[9-an de julio]] [[1975]]), vidvino de la iama [[UEA-delegito]] [[Hans Tressel]] en [[Munkeno]], [[Germanio]] (kiu sian delegitan funkcion plenumis dum 53 jaroj). Ankaŭ s-ino Tressel estis dum multaj jaroj aktiva en la Movado kaj mem estis membro de UEA. === [[Wilhelm Treude]] === '''Wilhelm TREUDE''' (mortis la [[12-an de julio]] en [[Stuttgart]], [[Germanio]]) estis dumviva membro de [[UEA]] kaj malavara subtenanto de ĝia laboro - speciale ĉe [[Unuiĝintaj Nacioj]]. === [[Claude Trésorier]] === '''Claude TRÉSORIER''', naskiĝis {{naskiĝtago|1948|05|4}}, do nun {{aĝo|1948|05|4}}-aĝa, estas franca esperantisto vivanta en la germana urbo [[Göttingen]]. Li estas la filo de [[Jacqueline Trésorier]]. Claude Trésorier laboras kiel docento en la instituto pri [[romanistiko]] de la [[universitato de Göttingen]], kaj movade interalie estas [[delegito de UEA]]. == U == === [[Reinhard Uhde]] === '''Reinhard UHDE''' estis aktiva laborista esperantisto en la nordgermana havenurbo [[Bremeno]], aparte aktivema interalie en la 1950-aj jaroj. Li estis redaktoro kaj eldoninto de la germanlingva gazeto '''''Grenzenlos''''' ("senlime"), subtitolo ''Blätter von heute für Weltbürger von morgen'' ("folioj de hodiaŭ por [[mondcivitanoj]] de morgaŭ"), kunlabore kun la [[Libera Esperanto-Asocio]] (de [[SAT]] por germanlingvaj teritorioj) kaj la asocio [[TANEF]] (Turisma Asocio de Naturamikoj - Esperanto-Fako). ===[[Ernst Ulitzsch]]=== '''Ernst Ulitzsch''' (mortis 1919) instruisto, estis esperantisto el [[Gera]] dum la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n224 apr 1919</ref> == V == ===[[Robert Veigel]]=== '''Robert Veigel''' (naskiĝis la 6-an de julio 1904, mortojaro ne konata, sed sendube post la 70-a naskiĝtaga reveno en 1974) estis germana esperantisto kaj prezidanto de DLR [[Suhl]] en [[GDR]]<ref>''[[Der Esperantist]]'' - [https://archive.org/details/DerEsperantist_1974_n067-068_maj-jun/mode/2up Numeroj 067-068, majo - junio (1974), paĝo 44]</ref>. {{referencoj}} === [[Gerhard Vogel]] === '''Gerhard VOGEL''' (naskiĝis en [[1910]], mortis post longa malsano la [[30-an de marto]] [[1979]]) estis esperantisto kaj multjara fakdelegito de [[UEA]] pri [[turismo]] en [[Kolonjo]], [[Germanio]]. ===[[Meta Voigt]]=== '''Meta Voigt''' (mortis 1918) estis esperantistino el [[Hirschberg]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n219 nov 1918</ref> === [[Friedrich Volk]] === [[Dosiero:Friedrich Volk.jpg|eta|Friedrich Volk en 1955]] '''Friedrich VOLK''' (naskiĝis la {{daton|15|aprilo|1894}}, mortis komence de decembro [[1993]]) estis dumviva membro de [[UEA]], [[honoraj membroj de GEA|honora membro de Germana Esperanto-Asocio]] kaj multjara gvidinto de la Esperanto-grupo en [[Würzburg]]. ===[[Paul Voss]]=== '''Paul Voss''' estis germana esperantisto en Leipzig en la unua duono de 20-a jarcento. ;Verko *''La evoluo de la Leipziga foiro''. Eld. la aŭtoro, 1925(?) {{citaĵo|En lukse eldonita 32-paĝa broŝuro la aŭtoro pritraktas la [[historio]]n kaj la evoluon de la Leipzig’a fojro [''tiel''] de XII jarcento ĝis [[1925|nun]]. Multaj fotografaĵoj prezentas la diversajn fakojn de la [[foiro]]. Por vizitontoj nepre posedenda libro.|[[Bulgara Esperantisto]], j06 n11-12 jul-ago, 1925}} == W == ===[[Vincenz Wachutka]]=== '''Vincenz WACHUTA''' estis esperantisto en Germanio dum la unua duono de 20-a jarcento. Traduko * W. Weith. ''Al la Homojkoneco! Enkondukskribo kun bildoj. Komunike krimuloj-studajoj. Longjaraj studadoj kaj multnombraj spertecoj'' (tiel). Trad. Vincenz Wachutka. Eld. la aŭtoro. [[Mittelwalde]], 1933(?). {{citaĵo|La titolo klarigas la celon de la aŭtoro, al kiu ni rekomendas ke li estonte sin turnu al pli kapabla tradukanto por siaj venontaj Esperanto-eldonoj.|[[Belga esperantisto]] n199 (jan-feb 1933)}} === [[Hermann Wagner]] === '''Hermann WAGNER''' (naskiĝis en [[1898]], mortis la [[17-an de julio]] [[1975]] en [[Fürth]], [[Germanio]]) estis membro de [[UEA]] ekde [[1947]], dum la lastaj 20 jaroj de sia vivo regule en la kategorio de membro-subtenanto. Li estis ankaŭ delegito kaj fakdelegito. Pli konata estas lia samnomulo [[Hermann Wagner]]. ===[[Erich Wald]]=== '''Erich Wald''' (naskiĝis la 22-an de aprilo 1902) estis esperantisto en Dresdeno. ===[[Oskar Walter]]=== '''Oskar Walter''' (naskiĝis la 1-an de decembro 1903) estis esperantisto en [[Zittau]]. ===[[Walter Weckel]]=== '''Walter Weckel''' (mortis 1917?) estis esperantisto mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n209 jan 1918</ref> ===[[Ludwig Wegener]]=== '''Ludwig Wegener''' estis germana esperantisto. Verko: * ''La arto fariĝi centjara'', eld. ''Limburger Vereinsdrückerei'' - Esperanto-fako, unua eldono 1953, [[Limburg (Lahn)]]. {{citaĵo|En ĉi tiu interesa verketo, la aŭtoro traktas klare kaj koncize pri unu el la plej gravaj problemoj de nia epoko, nome: la [[nutrado]], kiu, bedaŭrinde, estas sufiĉe malzorgata de nia socio. Sekvante tiel nekompreneblan konduton, la nunaj [[generacio]]j riskas plej evidente sian ekziston. La solvo, kiun prezentas la germana [[kuracisto]], ne estas — kiel eble maliculo povas supozi — la greftado de bestaj glandoj en la homan organismon, aŭ la apliko de nova kaj mirakla eliksiro. Tute neniel! Ambaŭ sciencaj metodoj malsukcesis. La [[programo]] estas alia: «Modera vegetara [[manĝado]], sufiĉe da laboro, necesa ripozo, abunda movado, multe da akvo, suno, aero, saŭno, k. t. p. krom spirita laboro kaj interna trankvileco». Unuvorte: praktiki la naturajn rimedojn por konservi la [[sano]]n, sekvante regule la veran vojon. Rilate la aplikon de saŭno (varmoprodukta aparato) mi rimarkigas, ke D-ro V. Ferrandiz perfektigis ĝin. Per tiu moderna aparato, nomata «Vigorsauna», nia [[organismo]] estas saturita de pura oksigeno. D-ro Wegener insistas emfaze pri la graveco de la nutrado. Certe, li plene pravas, ĉar ju pli simpla kaj natura estas la [[nutraĵo]] ricevita, des pli bela kaj harmonia rezultas la propra vivo. Oni ne forgesu, ke multe glavas konstrui bonajn [[fundamento]]jn. La aŭtoro ankaŭ rekomendas daŭran intelekton laboron, kun la celo plivigligi nian spiriton. Li donas etikan [[ekzemplo]]n, dirante: «Mi havis pli ol sesdek jaroj, kiam mi komencis lerni [[Esperanto]]n!» Ĉu vi volas esprimon pli elokventan? Nu, fine jam, varme mi rekomendas al vi, kara leganto ĉi tiun mirindan libreton. Ĝia filozofia kaj scienca enhavo nutros vian personecon per altaj pensoj kaj valoraj principoj, ununura maniero efektivigi per naturaj rimedoj la sinceran deziron de l' aŭtoro, t. e. fariĝi centjara!|[[Boletín]] n060 (dec 1953)}} === [[Hermann Wehrheim]] === '''Hermann WEHRHEIM''' (naskiĝis en [[1885]], mortis la [[4-a de majo|4-an de majo]] [[1977]], en [[Hildesheim]], [[Germanio]]), estis [[germana esperantisto]]. D-ro Wehrheim estis membro de [[UEA]] seninterrompe dum la lastaj 30 jaroj de sia vivo. === [[Josef Weidacher]] === '''Josef WEIDACHER''' (naskiĝis en [[1920]], mortis la {{daton|8|julio|2000}}) estis [[germana esperantisto]] kaj fervojista aktivulo. Li estis honora membro de la [[Esperanto-Klubo Munkeno]]. ===[[Albert Weinhold]]=== '''Albert Weinhold''' (mortis la 12-an de aŭgusto 1981) estis esperantisto en Leipzig. ===[[Rudi Weiß]]=== '''Rudi WEISS''' (naskiĝis la 22-an de aprilo 1910) estis esperantisto el [[Zwickau]]. === [[Uwe Weiß]] === '''Uwe WEISS''' (n. en la 1960-aj jaroj en la tiama ŝtato [[GDR]]) apud [[Adrian Bourcevet]], [[Sabine Trenner]], [[Heidi Schiller]], [[Torsten Bendias]], [[Steffen Pietsch]], [[Andreas Jacobs]] kaj [[Sandra Kinast]] aktivis en la fonda periodo de [[Esperanto-Junularo de GDR|„Die Esperanto-Jugend“ (GDR)]], post kiam la Junulara Komisiono de GDREA en novembro 1989 decidis, krei sendependan junularan organizon. En januaro 1990 ĝi estis jure allasita.<ref>Bendias, Torsten: Die Esperanto-Jugend in der DDR. Zur Praxis und Lebenswelt sozialer Strömungen im Staatssozialismus. LIT-Verlag Dr. W. Hopf, Berlin 2011, p. 212</ref> Li aparte engaĝiĝis en la Esperanto-Junularo [[Brandenburgio]]/[[Berlino]] (EJB). Pliaj datumoj pri naskiĝjaro aŭ -loko, studado, profesio kaj nuna vivloko estas ankoraŭ ne notitaj en Vikipedio, sed kiel ĉe ĉiuj nomoj en tiu ĉi listo bonvenas ampleksigoj - kaj aparte bonvenas ekstervikipediaj referencoj, aldonataj piednote. ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} ===M. Weissbach=== '''M. Weissbach''' (mortis 1915?) estis esperantisto el [[Geyer]] mortita dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref>. === [[Heinz Weißflog]] === '''Heinz WEISSFLOG''' (mortis la 17-an de junio 1993) estis [[germana esperantisto]] vivanta en la komunumo [[Bergen auf Rügen]]. Laŭ nekrologo en la revuo [[Esperanto aktuell]], n-ro 8/1993 (paĝo 7), li estis ekde novembro 1987 vigla esperantisto, seninterrompe agis por la humanisma ideo kaj fondis en 1988 subdistriktan ligon de [[GDREA]] de la insulo [[Rügen]]. ===[[Ehrenfried Wengler]]=== ''' Ehrenfried Wengler''' (naskigis la 12an aprilo 1891 - mortis 2-an de julio 1915) estis esperantisto el Berlino, sekretario de la [[Esperanto Gruparo Berlin]] kaj post 1913 Delegito de UEA. Li estis mortita dum batalo de Champagne ĉe atakado de Galicio<ref>Esperanto n185 jan 1915</ref>. === [[Agnes Wermke]] === '''Agnes WERMKE''' estis germana instruistino. Ŝi deĵoris kiel parolintino por Esperanto ĉe la unua radio-sendstacio en [[Königsberg]] de 1927, ĝis la detruo de la demokratio en 1933. Ŝi verkis: „La konsonant-kombinoj de Esperanto kaj la demando de l' silabo-disigo“ (1910, 62 paĝoj). ===[[Ernst Wichert]]=== '''Ernst Wichert''' (naskiĝis la 29-an de julio 1886; mortis la 8-an de junio 1977) estis germana esperantisto en Berlino. === [[Walter Wichmann]] === '''Walter WICHMANN''' (naskiĝis la 23-an de februaro 1929 en Perkuhnen^*, [[Orienta Prusio]], hodiaŭ Перекрёстное (Perekrjostnoje), [[Kaliningrada provinco]], mortis la 11-an de aŭgusto 2021 en Wiesbaden) estis germana esperantisto. Li lernis la lingvon ĉirkaŭ la jaro 1950 kaj estis dum preskaŭ dudek jaroj prezidanto de [[Esperanto-Grupo Wiesbaden]]. ^* <small>Pri la origino de la loknomo vidu la tekston pri [[Perkūnas]], la ĉefa dio de la [[balta mitologio]].</small> ===[[Fritz Wicke]]=== '''Fritz WICKE''' (n. la 1-an de majo 1881 en [[Dresdeno]], m. dum 1940 en [[Chemnitz]],<ref name=DNB>[https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&cqlMode=true&query=nid%3D143246429 informoj en la datumbazo de la] [[Germana Nacia Biblioteko]] ({{de}})</ref> [[d:Q102228361|en vikidatumoj]]) estis germana esperantisto, matematikisto kaj filologo. En 1905 li 24-jara doktoriĝis (Dr. phil.) en la [[Friedrich-Schiller-Universitato Jena]]. En la Esperanto-literaturo konatiĝis aparte lia esperantlingva traduko de la novelo [[La Nigra Galero]] de [[Wilhelm Raabe]] eldoniĝta en [[1912]] <ref>[[Petro Stojan|Stojan, Petro]] 1929: ''[[Bibliografio de Internacia Lingvo]]'', numero 4095, paĝo 365 ({{eo}})</ref><ref>1934 : ''[[Enciklopedio de Esperanto]]'' ({{eo}})</ref> ĉe la Centra Eldonejo en [[Magdeburgo]], kun dua eldono en [[1922]] ĉe [[Ferdinand Hirt & Sohn]] en [[Lepsiko]], kiel kvara volumo de la serio "[[Internacia Mondliteraturo]]". Li post la studado profesie agis kiel altlerneja instruisto, do [[docento]], de matematiko kaj parencaj fakoj en la ŝtata [[akademio]] pri [[tekniko]] [[Chemnitz]],<ref name=DNB/> kiu ekde 1986 estas la [[:d:Q159630|Teknologia Universitato Chemnitz]]. {{referencoj}} ===[[Klemenz Wieczorek]]=== '''Klemenz Wieczorek''' estis germana esperantisto dum la mezo de 20-a jarcento. Verkoj: * ''Kiel aŭtodidakto al pedagogia scienco''. Eld. ''Limburger Vereinsdruckerei'', [[Limburg (Lahn)]], 1952 {{citaĵo|Verketo pri la edukado, en kiu la aŭtoro citas diversajn pensojn kaj regulojn de filozofoj kaj edukistoj kaj proprajn opiniojn pri la volo, la animo de infano, k. t. p. Li montras ankaŭ siajn vidpunktojn pri la rolo de Esperanto kiel kulturfaktoro, videble influda de la t. n. humanismo, kiu anstataŭ baziĝis sur la instruado de la socia scienco, baziĝas sur la instruado de literaturo kaj lingvoj. Pri la jenaj pensoj: «Esperanto estas la sola taŭga ilo por solvi la problemo de la komuna interkompreno kaj reunigo de la homaro » (p . 25 ) kaj «Unu el la plej gravaj ŝtupoj de la pedagogio estas la fremda lingvo» (p . 39 ), oni povas aserti ke lingvo estas nur komunikilo de ideoj kaj Esperanto estas helpilo por solvi la internacia problemon kreitan de la diverseco de lingvoj. Sed la sperto mem konvinkis la homojn, ke komuna lingvo ne havigos al ili pacan reuniĝon, sen oni ne forigas antaŭe, nacie kaj internacie, la ekonomiajn kaŭzojn de disigo, mizero, malkonfido, ribelo kaj milito.|[[Boletín]] n043 (jul 1952)}} === [[Heinrich Wielgus]] === '''Heinrich Wielgus''' (n. en la 1920-aj jaroj, mortis en oktobro 2009) estis esperantisto kaj policano en Hamburgo.<ref>[https://dlibra.kul.pl/Content/48393/1988.pdf ekzemple laŭ la]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[jarlibro de UEA]], jen en la eldono de 1988, paĝo 231</ref> Pli ol 60 jarojn li estis membro de [[Germana Esperanto-Asocio]], [[delegito de UEA]] en la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Hamburgo]] kaj kunmotoro de la federacilanda asocio [[Hamburga Esperanto-Societo]]. Esperanton li eklernis en 1948 en kurso de [[August Weide]], kune kun sia posta edzino [[Elsbeth Wielgus]],<ref>[https://www.esperanto.de/sites/default/files/esperanto.de/ea-archiv/Esperanto%20aktuell%202011-5.pdf laŭ nekrologo de la edzino en] la revuo [[Esperanto aktuell]] 2011/5, p. 15, pli amplekse ankaŭ en „Esperanto Hamburg“, 2011/4 ({{eo}}) </ref> kiu dum plurjardeka profesiado kiel sekretariino kaj ankaŭ post pensiiĝo meze de la 1980-aj jaroj, multajn jarojn estis la ĉefa motoro de la klubejo "Klaus-Groth-Straße 95" de [[Hamburga Esperanto-Societo]], funkciis kiel prezidanto, kunordigis ties gastejon, kuiris kaj organizis festojn kaj kunvenojn. La paro loĝis en la sama kvartalo, fakte nur kelkajn domojn for de la klubejo, kaj tiel povis ĉiam rapide helpi. {{referencoj}} === [[Heinrich Wieners]] === '''Heinrich WIENERS''' (naskiĝis en [[1900]]; mortis la [[30-an de aprilo]] [[1988]] en [[Lahr]]) estis germana esperantisto kaj dumviva membro de [[UEA]]. ===[[Otto Wilde]]=== '''Otto Wilde''', pentristo, estis unu el la pioniroj de esperanto en [[Magdeburgo]]. ===[[Georg Wimmer]]=== '''Georg Wimmer''' (mortis 1975) kasisto de la esperanto-grupo el [[Weißenfels]]. ===[[Arthur Winkler]]=== '''Arthur Winkler''' estis esperantisto el [[Kreiensen]], Vundita kaj malaperinta en [[Chamonille]] (en la reglono Tergnier kaj Laon) la 14-an aŭ 15-an de septembro 1914 dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===[[Hans Wingen]]=== '''Hans Wingen''', vortaristo el [[Bergisch Gladbach]] apud [[Kolonjo]], estis germana esperantisto dum la mezo de 20-a jarcento. Li estis filo de [[Wilhelm Wingen]] kun kiu li verkis multajn lernolibrojn post la [[Dua Mondmilito]]. ====Verkoj==== *'''Post la kurso''', Limburger Vereinsdruckerei, [[Limburg (Lahn)]] , 1953 (?) *'''Wörterbuch Deutsch-Esperanto''', Limburger Vereinsdruckerei, Limburg/Lahn , 1954, 180p, 12X17; *'''Esperanto für den Amateurfunk'''; Kun [[Wilhelm Wingen]] * '''Ni stenografas - laŭ la Germana Unueca Stenografio'''. Bailieboro, Kanado: Esperanto Press 1980, 40 p. * '''WIR LERNEN ESPERANTO, DIE WELTHILFSSPRACHE'''. Eld. Limburger Vereinsdruckerei, Limburg/Lahn, 1954(?) ;Recenzoj Pri '''Wörterbuch Deutsch-Esperanto''' {{citaĵo|La vortaro delonge atendita fine ekzistas. Ofte ni sentis la mankon de german-esperanta vortaro en la postmilitaj jaroj, kiam ne plu estis haveblaj la vortaroj de [[Paul Bennemann]], de [[Paul Gottfried Christaller]] nek la tre utila Liliputvortaro „10.000 Worte". Nu, la Wingen-vortaro certe ne estas liliputa, ĝi enhavas ĉ. 25.000 gvidvortojn kaj ampleksas 177 paĝojn. Tamen oni tuj konstatos ke ĝi estas malpli granda ol la standarda vortaro de la antaŭmilita tempo, tiu de Benneman, kiu havis 450 pagojn (kun iom malpli granda kompostformato). Kompreneble tio nun prezentas la avantaĝon, ke la Wingen-vortaro havas ankoraŭ tolereblan prezon, kaj tio verŝajne estas la kaŭzo de la malgrandigo. Se la prezo ne ludus rolon, oni ja plej bone represus la Bennemann-vortaron farante la necesajn aldonojn por novaj vortoj kaj la forstrekojn kaj ŝanĝojn, kiujn necesigas la moderna lingvoevoluo. Se oni volas kritiki vortaron oni devas kompari ĝin, kaj tion mi faris. Mi prenis pagon 218 de Paul Bennemann (aperinta en 1926) kaj notis, kio estis alia. En Wingen mankis jenaj vortoj ''Mastix, Mastodon, Masturbation, Masure, Matinee, Maturitât, Mâtzchen, Matze, Maurerkelle, Maueranschlag -pfeffer -kronezinne, mausig, Mausebussard, Mausoleum, Maut, maximal, Mayonnaise, Mazedonien, Mazurka, Media''. El tiuj, pluraj estas internaciaj vortoj facile esperantigeblaj eĉ por [[komencanto]], sed jam pli malagrabla estas la manko de Maturitât (en Svislando ekzemple tiu vorto estas sole uzata kaj neniam Abitur), Maurerkelle, Mayonnaise (la esperantigo „majonezo" ne estas memkomprenebla kaj kiel sciu serĉanto, kiu ne posedas P.V. ĉu ĝi estas permesebla?). Bennemann enhavas ankaŭ tre multajn parolturnojn kiel ''Maulaffen feil halten, ein gutes Maul haben, jemandem das Maul stopfen, jemandem ums Maul gehen''. Tiaj esprimoj mankas tute ĉe Wingen, aliel li ne estus povinta tiagrane redukti la amplekson de sia vortaro. Aliflanke li donas kelkajn vortojn, kiuj mankas ĉe Bennemann nome ''Matthias, mâuschenstill'' kaj ''meckern ''en la senco de grizmbli aŭ kritikaĉi. Unu vorto estas malĝusta ĉe Bennemann, nome por Mastkorb „marso" (ne ekzistas), Wingen korekte uzas „topo". Alie mi trovis kelkajn kritikindaĵojn. Kial li mencias ĉe la [[vorto]] ''Matrose'' nur „ŝipano" kaj ne „maristo", kiu ŝajnas al ni pli ofta ol la unua. Kial li enkondukas la maltaŭgan vorton „amaĵistino" por Matresse, kial li mencias por ''matschig'' nur „kota"? Ĉu oni povas diri „kota piro" por „matschig Birne"? „Matte" ne estas nur „monta herbejo", sed ĉiu [[herbejo]]. Kion pruvas ĉi tiu analizo de unu paĝo? Ĝi montras, ke Wingen devis tute rezigni pri la strebado al certagrada kompleteco, efektive li nur faris poŝvortaron — kaj oni ankaŭ povas tre bone preni lian vortaron en la poŝon, kio ankaŭ estas avantaĝo. Ĝi montris kritikindaĵojn, sed ne gravajn erarojn. Ĝi montras memstarecon de la aŭtoro. Koncerne la lastan punkton certaj aliaj paĝoj estus provokintaj ankoraŭ pli favoran juĝon, ĉar la aŭtoro tre klopodis adapti sin laŭ la aktuala lingvouzo kaj de la germana kaj de la esperanta lingvoj. La rimarkinda romanĉa vortaristo [[Ramun Vieli]] iam ekĝemis dirante: „Kiun dio volas puni, tiun li igas verki [[vortaro]]n". La laboro estas klopodiga kaj poste la kritikistoj pendigas la aŭtoron ĉe radikoj kaj silaboj. Ni ne volas fini sen esprimi al Hans Wingen la dankon en la nomo de la tuta germanlingva esperantistaro, ke li plenumis tiun tre necesan kaj utilan laboron kaj prezentis al ni verkaĵon, kiu enhavas la maksimumon, kiun la spaco permesis.|A. Baur.[[Belga Esperantisto]] - Numero 330, Februaro, 1955}} {{citaĵo|Dudek mil vortojn oni povas trovi per la nova vortaro de Wingen, eldonita de la Esperanto-Fako de la ''Limburger Vereinsdruckerei'' en [[Limburg]] / Lahn. La postmilita epoko montris gravan mankon de bona vortaro german-esperanta. Ĉi tiun mankon majstrece forigis ia aŭtoro, kiu estas konata jam kiel eldoninto de aliaj lernolibroj kaj [[esperantaĵo]]j. Agrabla aranĝo ebligas al la serĉanto de vortoj kaj [[esprimo]]j baldaŭ trovi la ĝustan. Per fakaj [[signo]]j oni estas ĉe du- aŭ pli sencaj vortoj, kiuj en germana lingvo abundas, direktata al la konvena loko. Por la germanaj esperantistoj kaj interesatoj verdlingvanoj pri germana lingvo la eldonaĵo estas de supera valoro kaj povas esti ĝenerale rekomendata. La eldonaĵo trovas specialan intereson en la germanaj regionoj malantaŭ la [[Fera Kurteno]], kie nun eksentiĝas nova freŝa blovo por la veloj de niaj tieaj samlingvanoj. |Bruno Gahler. [[Boletín]] n086 (feb 1956)}} ---- Pri ''Post la kurso'' {{citaĵo|Por germanlingvanoj ĵus aperis ĉi tiu gramatika broŝureto, celante perfektigan kurson al gelernantoj. Oni ekzercas la ĝustan parol- kaj skribmanieron Esperantan; inter kromaj germanlingvaj klarigoj ebligas, ke la lernado estu kompleta; estas interesa la detala konigado pri uzo de [[prepozicio]]j kaj la vortfarado per afiksoj; ĉefa kono, kiun nepre oni devas scii pri aglutina lingvo, kiel estas Esperanto. Ĉio estas klarigata per amuzaj ekzemploj kaj rakontetoj, kion certe ŝatos la gelernantoj, kiel ĉiuj ŝatas ĉie; do, rekomendinda uzo; klaraj presliteroj kaj bela presado kompletigas la bonan broŝuron.|[[Boletín]] n052 (apr 1953)}} {{citaĵo|Ĉi tiu germanlingva lernolibro estas tre taŭga por esperantistoj, kiuj jam trapasis la unuan kurson kaj eĉ mi konsideras, ke se oni atente studas ĉion ĝis la fino, certe la esperanta kapableco estos kompleta. Ĝi ankaŭ signifas ke la movado en la germanlingvaj landoj fariĝas pli forta kun ia paso de la tagoj, ĉar oni povis eldoni tiel kompetentan kaj belaspektan lernolibron. Mi gratulas la eldonejon pro ĝiaj klopodoj havigi taŭgan lernolibron. Kune kun ĉi tiu lernolibro, oni havigas en aparta volumo Ŝlosilon pri ĝiaj [[ekzerco]]j. |M . Rodriguez. [[Boletín]] n074 (feb 1955)}} === [[Yvonne Winkler von Mohrenfels]] === '''Yvonne WINKLER von MOHRENFELS''' (naskiĝis {{naskiĝtago|1966|04|19}}, do nun {{aĝo|1966|04|19}}-jara) estas denaske germana juristino, ekonomistino kaj esperantistino, vivanta ekde 2005 en Usono. Ŝi en la [[1990-aj jaroj]] plurajn jarojn estis komisionano de [[Germana Esperanto-Junularo]] pri internaciaj rilatoj.<ref>ekzemple en ''Die Deutsche Esperanto-Jugend stellt sich vor'' (la teamo de GEJ sin prezentas), eldono 1995, paĝo 13</ref>. Ŝia patro estas jura profesoro, kaj subtenis ŝin bone kunordigi honoroficajn taskojn kun la duobla studo en [[Saarbrücken]]. Ekde 2005 ŝi laboras ĉe la internacia firmao ''Ashland'' en [[Bridgewater (Nov-Ĵerzejo)]]. '''Eksteraj ligiloj''' * [https://modern-counsel.com/2020/yvonne-winkler-von-mohrenfels-ashland/ intervjuo kun ŝi, kun portreta foto, en 2020, post 15 jaroj en] [[Nov-Ĵerzejo]] ({{en}}) {{referencoj}} === [[Julie Winter]] === '''Julie WINTER''' (naskiĝis en [[1906]], mortis en [[2004]] en [[Wolfhagen]], [[Germanio]]) estis konstanta membrino de [[Societo Zamenhof]] ekde [[1969]]. De [[1969]] ĝis [[1992]] ŝi estis respondeculo de [[Veterana Esperantista Klubo]]. ===[[Hannelore Winzer]]=== '''Hannelore Winzer''' (mortis 1985) estis esperantisto el [[Leinefelde]]. === [[Alfred Wollbacher]] === '''Alfred WOLLBACHER''' (naskiĝis en 1912, mortis komence de novembro 1996) estis multjara [[UEA-delegito]] pri fervojoj kaj turismo en [[Bamberg]] (Germanio). ===[[Max Wolter]]=== '''Max Wolter''', komercisto, estis esperantisto en [[Turingio]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n166 apr 1914</ref> ===[[Hans Würtz]]=== '''Hans Würtz''' (mortis 1915?) estis esperantisto el [[Rohrbach]] mortita dum la Unua monmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> == Z == ===[[Alfred Zaumseil]]=== '''Alfred Zaumseil''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Gera]], kiu mortis dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref>. ===[[Theodor Zempe]]=== '''Theodor Zempe''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Berlino]], kiu mortis dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref>. === [[Gerhard Ziegler]] === '''Gerhard ZIEGLER''' en 1981 verkis Esperanto-tradukon de pluraj "elektitaj satiroj" de [[Efraim Kiŝon]], kiuj sub tiu titolo publikiĝis en eldonejo Bleicher. === [[Oskar Ziegler]] === '''Oskar''' (foje ankaŭ skribita ''Oscar'') '''ZIEGLER''' estis esperantista presisto kaj librobindisto, kiu eldonis multajn librojn pri Esperanto en la unua duono de la 20-a jarcento. Lia firmao havis sidejon en [[Stutgarto]] ĝis la fino de la [[Unua Mondmilito]] kaj en [[Marktredwitz]], norda Bavario, poste. Inter la unuaj eldonaĵoj en la nova urbo estis [[Humoraĵoj (Baucon)]] kun antaŭparolo de [[Paul Gottfried Christaller]], eldonita en 1919. :Noto: Familiaj ligoj al la pliaj esperantistoj kun sama familia nomo [[Gerhard Ziegler]] (vidu supre), [[Siegfried Ziegler]] (n. 1902 en [[Essen]], m. en 1984 en [[Seefeld (Tirolo)|Seefeld]]), germana geografo, esperantisto kaj politikisto, la unua postmilita prezidanto de [[Germana Esperanto-Asocio]] kaj [[Sven Ziegler]] (n. en 1935 en [[Kopenhago]]), dana esperantisto kaj kortuma prezidanto en Kopen­hago) estus teorie eblaj, sed ne tre probablaj. ===[[Rudolf Zimmermann]]=== '''Rudolf Zimmermann''' (naskiĝis la 15-an de septembro 1904) ===[[Wilhelm Zimmermann]]=== '''Wilhelm Zimmermann''' (mortis la 14-an de septembro 1981) estis esperantisto el [[Fürstenwalde]]. Li vojaĝis 1927 per Esperanto tra Sovetunio<ref>[[Der Esperantist]] n110 jun. 1981</ref>. ==Notoj== <references/> {{Ĝermo|esperantisto}} [[Kategorio:Germanaj esperantistoj|!]] [[Kategorio:Listoj de esperantistoj laŭ nacieco|Germanaj]] [[Kategorio:Ĝermolisto de esperantistoj|Germanaj]] tibp2dtpfbpbbpl0uvf6crcdkx7th0q 0 121969 9490299 9489585 2026-10-08T11:12:51Z Roberto 609 /* José Sempere (Valencia) */ 9490299 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto | speco = ĝermo | bildo = <span style="vertical-align: middle; background:transparent">[[Dosiero:Flago-de-Hispanio.svg|50ra]]<span style="margin-left:-45px;">[[Dosiero:Jubilea simbolo.svg|40ra]]</span></span> | css-stiloj = width: 80%; | teksto = ''Tiu ĉi paĝo listigas [[Vikipedio:ĝermo|ĝermajn informojn]] pri [[hispana esperantisto|hispanaj esperantistoj]]. Movu mallongajn informojn pri hispanaj esperantistoj en tiun ĉi paĝon metante [[Vikipedio:alidirektilo|alidirektilo]]n.<br />Se vi volus partigi informon en apartan artikolon, aldonu informojn tiel ke '''minimume''' estu tri plenaj frazoj, prefere pli, nepre estu ĝustaj kategorioj, almenaŭ [[:kategorio:hispanaj esperantistoj]], kaj laŭeble ankaŭ uziĝu la ŝablonoj {{ŝ|Informkesto homo}} kaj {{ŝ|vivtempo}}. Post kreo de aparta artikolo forigu la informon de ĉi-tie.<br />Ekzistas pli plena '''[[listo de hispanaj esperantistoj]]''', en kiu listiĝu la nomoj de hispanaj esperantistoj aŭ menciataj ĉi-tie aŭ per propra biografia artikolo.'' <!-- Pri ĉi tiu paĝo, vidu la historian diskuton [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo_2006_9#Kvanto_kaj_kvalito]] --> }} {{KompaktaEnhavTabeloEo}} == A == ===[[Francisco Abella]]=== '''Francisco Abella''' (naskiĝis 1888?; mortis aprilo 1965) estis hispana esperantisto ekde 1907. ===[[Joaquín Aguiló]]=== '''Joaquín Aguiló''' (mortis 1919) estis esperantisto el Palma en la komenco de 20-a jarcento. <ref>Esperanto n224 apr 1919</ref> ===[[Isauro Alvarez]]=== '''Isauro Alvarez''' (mortis la 12-an de januaro 1954) estis hispana esperantisto dum la mezo de 20-a jarcento en Madrido. Li estis edzo de [[Flora González]]. ===[[Juan Anguita Galán]]=== '''Juan Anguita Galán''' (naskiĝis 1889?, mortis 1969) estis esperantisto en [[Jaén]]. ===[[Julio Antiguedad]]=== '''Julio Antiguedad''' (mortis 1970) estis esperantisto en Bilbao. === [[Tomas Apraiz Riberas]] === '''Tomas APRAIZ RIBERAS''' (naskiĝis la [[21-an de decembro]] [[1914]], mortis la [[23-an de oktobro]] [[1999]]), kvardekon da jaroj estis [[delegito de UEA]] en [[Bilbao]] ([[Eŭskio]], [[Hispanio]]). Li agadis dum multaj jaroj kiel prezidanto, sekretario kaj vicprezidanto de la loka klubo. === [[Tomas Apraiz Riberas]] === La instruisto '''Vallés Arévalo''' es ===[[Enrique Arnau Prosper]]=== '''Enrique Arnau Prosper''' (mortis la 15-an de januaro 1989) estis esperantisto en [[Cheste]]. Li estis elstara Esperanto-parolanto el la grupo de Cheste. Li instruis klasojn al interesitaj studentoj en la klubo de Esperanto de la Universitato Laboral de Cheste. ===[[Juan Artagoitia Artagoitia]]=== '''Juan Artagoitia Artagoitia''' (mortis la 30-an de aprilo de 1969) estis esperantisto en [[Bilbao]]. ===[[Emilio Artigas]]=== '''Emilio Artigas''' (mortis la 17-a de septembro 1953) estis hispana esperantisto en [[Zaragozo]] dum mezo de 20-a jarcento. === [[Jozefo Artigas Lasala]] === '''Jozefo ARTIGAS LASALA''' (naskiĝis la [[21-an de novembro]] [[1870]] en [[Pina]]) estis [[Hispanio|hispana]] esperantisto. Profesie lernejestro en [[Madrid]]. Esperantisto de [[1911]]. Membro de [[HEI]]. Kursgvidado, grupfondado. Artikoloj en nacia gazetaro. == B == ===[[Dativo Blanco Seco]]=== '''Dativo Blanco Seco''' (naskiĝis 1923?; mortis la 2-a de aprilo de 1984), fervojisto, estis esperantisto en Palencia kaj Valladolid ekde 1963. ===[[José Fernando Berenguer]]=== '''José Fernando Berenguer''' estis esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Li tradukis multajn verkojn el la hispana al Esperanto. ;Tradukoj: *[[José de Elola y Gutiérrez]]. [[La amo en la jaro dekmil]]. Eld. [[Heroldo de Esperanto]], Kolonjo, 1932. *[[Vicente Blasco Ibáñez]]. [[Sango kaj sablo]]. Eld. [[Frateco (Aragona Esperanta Societo)|Aragona Esperanta Societo «Frateco»]], Zaragozo, 1935. *Riccardo Becerro de Bengoa. '''La Ĵusnaskito'''. Eld. [[Muusses Esperanto-Biblioteko]], 1937. ===[[Demetrio Berges María]]=== '''Demetrio Berges María''' (mortis la 29-an de januaro 1971) fervojisto, estis esperantisto en Zaragozo. ===[[Angel Bolaños Martinez]]=== '''Angel Bolaños Martinez''' (naskiĝis 1916?; mortis la 31-a de marto 1971) estis esperantisto en Bilbao. ===[[José Maria Carlos Boloix Romanos]]=== '''José Maria Carlos Boloix Romanos''' (mortis la 4-an de oktobro 1993) estis dum multaj jaroj presisto de [[Boletín]] kaj multnombraj verkoj en [[Esperanto]]. ===[[Fernando Boscá]]=== '''Fernando Boscá''' estis hispana esperantisto dum la mezo de 20-a jarcento. ===[[Félix Brovo]]=== '''Félix Brovo''' estis esperantisto en [[Zaragoza]] dum la unua duono de 20-a jarcento. ===[[Manuel Burgos Mancebo]]=== '''Manuel Burgos Mancebo''' (mortis 1965) estis esperantisto en [[Jaén]] dum 20-a jarcento. == C == ===[[Alfredo Cabrera]]=== '''Alfredo CABRERA''' (vivdatoj ne konatas, sed estas lia adreso en 1903) estis pionira esperantisto el [[Las Palmas]] sur la insulo [[Gran Canaria]] de la [[Kanariaj Insuloj]], kiu kun kvin samurbanoj jam en [[1903]] enskribis sin en la [[Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”]],<ref>[[:s:Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”/Serio XXIV|Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”, Serio XXIV (1903)]], numero 8085</ref> Du jarojn poste, li estis inter la kunfondintoj de unua urba Esperanto-grupo, la entute unua de la insularo, antaŭ dua el 1907 en la urbo [[La Laguna]] de la insulo [[Tenerife]].<ref>laŭ [[Esperanto-movado en la Kanariaj insuloj]], interalie surbaze de la [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl-k.htm Enciklopedio de Esperanto el 1934 (kapvorto Kanariaj insuloj)]</ref> {{referencoj}} ===[[Manuel Capiliure Ballester]]=== '''Manuel Capiliure Ballester''' estis hispana esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Verko: *Esperanto Gramatica, Ejercicios, y Diccionario. Eld. la aŭtoro, [[San Vicente]], 1934(?) {{citaĵo|Plena gramatiko de Esperanto en [[hispana lingvo]], kun vortaroj Esperanto-hispana kaj hispan-Esperanta. Kiom ni povas juĝi, ĝi estas verko tre bona, kaj multe helpos al hispanaj lernantoj. Traleginte multajn paĝojn, ni vidis nur tri aferojn kritikindajn : la stranga uzo de laŭ (''laŭ diras la kuracisto'', p. 88), la uzo de ''spite'' kiel prepozicio (''spite malhelpaĵoj''<nowiki>=</nowiki> malgraŭ malhelpaĵoj, ŝpite malhelpaĵojn, p. 106): kaj formoj kiaj ''mi estos dormigante'' (dormiganta) ''la infanon'' (p. 65). Eble preseraro, sed ripetita. |[[La Brita Esperantisto]] - Numero 351, Julio (1934)}} ===[[Valeriano Casado]]=== Pastro '''Valeriano Casado''' (naskiĝis la 15-a de decembro 1915 en [[Castilla]]; mortis 2008 en [[Osorno (urbo)|Osorno]]), paroĥestro de [[Osorno]], li eniĝis seminarion en 1938 kaj pastiĝis en la 6-a de junio 1950 kaj estis misiisto en sudo de Ĉinio kaj paroĥestro en Ĉilio. ===[[Alberto Cendra Elias]]=== '''Alberto Cendra Elias''' (mortis la 14-a de septembro 1970) estis hispana esperantisto en [[Villanueva y Geltrú]]. ===[[Joaquim Coll]]=== '''Joaquim Coll''' (mortis 1919) estis esperantisto en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n225 majo 1919</ref> ===[[Raimundo Cortijo]]=== '''Raimundo Cortijo''' (mortis 1965) estis hispana esperantisto en [[Lérida]] dum la 20-a jarcento. ===[[Francisco Costa]]=== '''Francisko (aŭ Francisco) Costa''' (mortis la 9-an de januaro 1952) estis hispana esperantisto dum la mezo de 20-a jarcento en Valencia. ===[[Venancio Monsalve de la Cruz]]=== '''Venancio Monsalve de la Cruz''' (naskiĝis 1913; mortis 2002) estis esperantisto en Madrido. ==D== ===[[Alberto Diaz Chapartegui]]=== '''Alberto Diaz Chapartegui''' (naskiĝis 1892; mortis la 22-an de oktobro 1984) abelbredisto, estis hispana esperantisto loĝante en [[Southampton]] (Britujo). Li estis patro de [[Amador Díaz]], kiu estis prezidanto de [[Brita Esperanto-Asocio]]. Li lernis Esperanton en Bilbao en 1908, kie li prezidis la lokan grupon dum [[Hispana Enlanda Milito]]. <!-- == Ĉ == == D == --> == E == ===[[José de Elezcano y Maiztegui]]=== '''José de Elezcano y Maiztegui''' (mortis la 8an de junio 1968) komercisto, estis esperantisto en [[Bilbao]] ekde 1910. Li estis frato de [[Manuel de Elezcano y Maiztegui]]. ===[[Teodoro Elizondo]]=== '''Teodoro Elizondo Correa''' (naskiĝis 1892? , mortis la 16-an de januaro 1967) estis esperantisto en [[Bilbao]]. Li estis kunfondinto kaj iama prezidanto de la [[Esperantista Grupo de Bilbao]] en la jaro 1905, ekde 1909 li kontribuis en la revuo [[Nova Sento]]. Verkoj: *1935: "Esperanto Giltza" (eŭsklingva versio de [[Ŝlosilo de Esperanto]]) ===[[Alfonso Escamilla]]=== '''Alfonso Escamilla Roa''' (naskiĝis 1912? en [[Santisteban del Puerto]], mortis 2007 en [[Linares]]) instruisto, estis esperantisto en [[Jaeno]] kaj [[Pegalajar]]. ===[[Justo Estañ Canales]]=== '''Justo Estañ Canales''' (mortis 1999) estis esperantisto en Granado. Li naskiĝis en [[Callosa de Segura]] elmigris al Francio en 1928, okaze de industria krizo. En Francio li lernis Esperanton sub la gvido de [[Lidja Zamenhof]]. Li vojaĝis tra la Eŭropo en la 1930-a jardeko disvastigante Esperanton ĉefe en Svedio. === [[Manuel Esteban]] === '''Manuel ESTEBAN''' [manŭel' esteban] estis [[hispana esperantisto]], kiu estis [[Esperanto-movado en Hispanio|pioniro de Esperanto]] en [[Murcia]]. Li estis prezidanto de [[Hispana Societo por Propagando de Esperanto]]. Kuntradukanto de la [[Hispana ŝlosilo]], verkis broŝurojn. == F == ===[[Miguel Fabregas Bargallo]]=== '''Miguel Fabregas Bargallo''' (mortis la 4-an de decembro 1982) estis esperantisto dum la dua duono de la 20-a jarcento. ===[[Jaime Fé]]=== '''Jaime Fé''' (mortis 1919) estis esperantisto el Palma en la komenco de 20-a jarcento. <ref>Esperanto n224 apr 1919</ref> ===[[Leonor Fernández-Elizaldé]]=== '''Leonor Fernández-Elizaldé''' (mortis en 1952) estis esperantistino dum la mezo de la 20-a jarcento en [[Santander]]. Ŝi estis edzino de [[Urbano Gómez Collado]]. ===[[S. Ferreira]]=== '''S. Ferreira''' (vivdatoj ne konatas, eĉ ne la plena persona nomo) estis pionira esperantisto el [[La Laguna]] sur la insulo [[Tenerife]] de la [[Kanariaj Insuloj]]. En 1907, li estis inter la kunfondintoj de la urba Esperanto-grupo, la entute dua de la insularo, post unua el 1905 en la urbo [[Las Palmas]] sur la insulo [[Gran Canaria]].<ref>laŭ de la [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl-k.htm Enciklopedio de Esperanto el 1934 (kapvorto Kanariaj insuloj)]</ref> 50 jarojn pli poste, la grupo post malfacilaj jaroj de [[Frankismo]] en 1957 refondiĝos je la nomo [[Esperantista Societo de Tenerife]] - tiu tutinsula asocieto ankoraŭ aktivas en la [[2020-aj jaroj]].<ref>laŭ [[Esperanto-movado en la Kanariaj insuloj]] (tie estas pliaj referencaj ligiloj)</ref> {{referencoj}} === [[Antonio Ferrer Hervás]] === '''Antonio Ferrer Hervás''' estis iama prezidanto de la [[Esperantista Societo de Tenerifo]]. Li estis ido el esperantista familio: la patro estis [[Antonio Ferrer Soler]], kunfondinto de la esperantlingva ''Grupo Laborista de [[Valencio]]'', kaj aktivulo en [[La Laguna]], kaj la patrino la esperantistino [[Consuelo Hervás Navarro]]. === [[Antonio Ferrer Soler]] === '''Antonio Ferrer Soler''' (naskiĝis eble en 1910; mortis en 1971) estis kunfondinto de la esperantlingva ''Grupo Laborista de [[Valencio]]'', kaj poste aktivulo en [[La Laguna]]. Li partoprenis la agadon de la [[Esperantista Societo de Tenerifo]], kies [[membro]] li estis ekde ĝia fondiĝo en [[1957]]. Li estis edzo de la esperantistino [[Consuelo Hervás Navarro]] kaj patro de [[Antonio Ferrer Hervás]], iama prezidanto de la Esperantista Societo de Tenerifo. ===[[Gerardo Flores]]=== '''Gerardo Flores''' (naskiĝis 1914; mortis la 9-an de aprilo 2010) estis esperantisto en Madrido. Membro numero 1 de [[Madrida Esperanto-Liceo]] kaj eksprezidanto de [[MEL]] kaj de [[HEF]]. Li estis unu el la agantoj kiuj efektivigis la aĉeton de oficejo por HEF en 1971 en la centro de [[Madrido]], kaj la homo kiu plej multe donacis al la fonduso por tiu aĉeto. == G == ===[[María Luz Galán]]=== '''María Luz Galán''' (mortis 1971) estis esperantistino en Valladolid. ===[[Antonio Gamboa Sánchez]]=== '''Antonio Gamboa Sánchez''' (mortis la 31-a de januaro 1985) estis membro de la loka Esperanto-grupo «Fido kaj Espero» de [[Valadolido]], kie li okupis la postenon de vicprezidanto. Li kontribuis finance al la agado de la Grupo. Dank'al sia helpo ĝi sidis, dum pluraj jaroj, en la strato Dos de Mayo. Li, plurfoje, verkis por «[[Boletín]]» kaj inter siaj skribaioj, elstaras poezion, kastillingve, enhavante la tutan gramatikon de Esperanto. ===[[Gonzalo Garcia Alvaro]]=== '''Gonzalo Garcia Alvaro''' (mortis 1982?) estis esperantisto en Madrido. ===[[Juan García Pintado]]=== '''Juan García Pintado''' (mortis la 3-an de februaro 1987) estis esperantisto en [[Kartageno]].<ref>[[Boletín]] n279 (aprilo 1987, [http://www.gazetoteko.com/hef/bol279.pdf skanaĵo)]</ref> {{referencoj}} === [[Vicenta Garcia Aguirre]] === '''Vicenta Garcia Aguirre''' estis esperantistino en Hispanio en la unua duono de 20-a jarcento. Ŝi partoprenis belec-konkurson en la [[UK 1929]] en [[Budapeŝto]], [[Hungario]]. ===[[Vicente Garcia Ifarte]]=== '''Vicente Garcia Ifarte''' (1895-1966) estis hispana esperantisto ekde 1913. Li naskiĝis en vilaĝo [[San Mateo]] en insulo [[Ibiza]] kie movadis, post li translokiĝis al [[Tarrasa]] kie li organizis la [[Hispana Esperanto Kongreso|Hispanan Esperanton Kongreson]] en 1951. ===[[José Garcia San Pedro]]=== '''José Garcia San Pedro''' (mortis 1982) estis hispana esperantisto. === [[Pedro A. Garrote Escribano]] === '''Pedro A. GARROTE ESCRIBANO''' naskiĝis en [[1950]] en Villagarcia de Campos (Valladolid). Li fariĝis esperantisto en la jaro [[1985]]. Li estis kasisto de [[Hispana Esperanto-Federacio]]<ref>Federación Española de Esperanto. [http://www.esperanto-es.net/asocio/estraro.php Junta directiva / Estraro] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060709192223/http://www.esperanto-es.net/asocio/estraro.php |date=2006-07-09 }}. Kontrolo: 2006-10-07.</ref> ekde [[1995]] dum 12 jaroj kaj peranto de [[UEA]] <ref>Kontrolo: 2006-10-07.</ref> ekde [[2003]], kaj membro de la grupo kiu tradukis al la hispana la libron "La Homo kiu defiis Babelon". {{referencoj}} ===[[Rafael Gastón Burillo]]=== Prof. Dr. '''Rafael Gastón Burillo''' (mortis 1963) estis hispana denaska esperantisto. Li estis unu el la gefiloj de [[Emilio Gastón]]. Li kaj liaj fratinoj laŭ la UEA-jarlibro de 1966 estis la unuaj flue parolantaj denaskaj esperantistoj en la mondo. ===[[Herminia Gil Alvarez]]=== '''Herminia Gil Alvarez''' (mortis 1998) estis esperantistino en Zaragozo ekde la 1950-a jardeko. ===[[Juan Gil]]=== '''Juan Gil''' (mortis 1918) estis esperantisto el [[Palma de Mallorca]] en la komenco de 20-a jarcento. <ref>Esperanto n219 nov 1918</ref> ===[[Felix Gómez Martín]]=== '''Felix Gómez Martín''' (mortis 2002) aeronaŭtika inĝeniero, estis esperantisto ekde la 1940-a jardeko. En 1953 li kun aliaj fondis Madridan E-Klubon, kiu en 1962 ŝanĝis sian nomon al Madrida E-Liceo, kies prezidanto li estis 1967-1968. ===[[Flora González]]=== '''Flora GONZÁLEZ''' (mortis en 1969) estis esperantistino en Madrido. Ŝi estis edzino de [[Isauro Alvarez]]. ===[[Fernando González Correa]]=== '''Fernando GONZÁLEZ CORREA''' (vivdatoj ne konatas, sed estas lia adreso en 1903) estis pionira esperantisto el [[Las Palmas]] sur la insulo [[Gran Canaria]] de la [[Kanariaj Insuloj]], kiu kun kvin samurbanoj jam en [[1903]] enskribis sin en la [[Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”]],<ref>[[:s:Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”/Serio XXIV|Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”, Serio XXIV (1903)]], numero 8088</ref> Du jarojn poste, li estis inter la kunfondintoj de unua urba Esperanto-grupo, la entute unua de la insularo, antaŭ dua el 1907 en la urbo [[La Laguna]] de la insulo [[Tenerife]].<ref>laŭ [[Esperanto-movado en la Kanariaj insuloj]], interalie surbaze de la [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl-k.htm Enciklopedio de Esperanto el 1934 (kapvorto Kanariaj insuloj)]</ref> {{referencoj}} === [[Pedro González Cantero]] === '''Pedro GONZÁLEZ CANTERO''' (mortis julie [[1990]] en [[Burgos]], [[Hispanio]] post longa malsano) estis dumviva patrono de [[UEA]] kaj malavara [[mecenato]] de la internacia movado. ===[[Rafael Gonzáles]]=== '''Rafael GONZÁLEZ''' (mortis 1949) estis hispana esperantisto dum la unua duono de 20-a jarcento. Li estis la unua delegito de [[IEL]] en Hispanio. ===[[Ferdinando González Guardiola]]=== '''Ferdinando GONZÁLEZ GUARDIOLA''' (mortis la 22-an de junio 1972) estis hispana esperantisto. ===[[José Ernesto Guillem Tarín]]=== '''José Ernesto Guillem Tarín''' (mortis 1971) estis esperantisto en [[Valencio]]. ===[[José Guio Fierro]]=== '''José Guio Fierro''' (naskiĝis 1918?; mortis la 15-a de decembro 1975) estis esperantisto en Zaragozo. <!-- == Ĝ == --> == H == ===[[Esteban Hernandez Baez]]=== '''Esteban HERNANDEZ BAEZ''' (vivdatoj ne konatas, sed estas lia adreso en 1903) estis pionira esperantisto kaj instruisto el [[Las Palmas]] sur la insulo [[Gran Canaria]] de la [[Kanariaj Insuloj]], kiu kun kvin samurbanoj jam en [[1903]] enskribis sin en la [[Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”]],<ref>[[:s:Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”/Serio XXIV|Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”, Serio XXIV (1903)]], numero 8089</ref> Du jarojn poste, li estis inter la kunfondintoj de unua urba Esperanto-grupo, la entute unua de la insularo, antaŭ dua el 1907 en la urbo [[La Laguna]] de la insulo [[Tenerife]].<ref>laŭ [[Esperanto-movado en la Kanariaj insuloj]], interalie surbaze de la [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl-k.htm Enciklopedio de Esperanto el 1934 (kapvorto Kanariaj insuloj)]</ref> {{referencoj}} ===[[Amelia Hernando de Gil Contreras]]=== '''Amelia Hernando de Gil Contreras''' (mortis 1971) estas esperantistino en [[Valladolid]]. ===[[Rafael Herrero]]=== '''Rafael Herrero Arroyo''' (mortis 1983) estis esperantisto en [[Moyá]], [[Valencio]]. Li estis prezidanto de la [[Hispana Esperanto-Federacio]] ekde 1954 ĝis 1962. ===[[Ramón Herrero Arroyo]]=== '''Ramón Herrero Arroyo''' (mortis la 9-an de januaro 1973) estis esperantisto en [[Valencio]], frato de [[Rafael Herrero]]. <!-- == Ĥ == --> == I == ===[[Concepción Iglesias Diez]]=== '''Concepción Iglesias Diez''' (mortis 1970) estas esperantistino en [[Valadolido]], patrino de [[Tinuca Tranque]]. == J == === [[Arturo Jiménez]] === [[Dosiero:Jiménez.jpg|dekstre|120ra|eta|Arturo Jiménez en 2008]] '''Arturo JIMÉNEZ CARRETERO''' (plumnomo: ''Simajro Nneer;'' naskiĝinta la {{daton|24|septembro|1976}}) estas hispana esperantisto. De 2008 al 2009 li estis prezidanto de [[Hispana Esperanto-Federacio]]. ===[[Engracia Juliá de Ricou]]=== '''Engracia Juliá de Ricou''' (mortis 1970) estis esperantistino, edzino de [[Ramón Ricou Pujadas]]. <!-- == Ĵ == == K == --> == L == ===[[Cirilo Lapeña]]=== '''Cirilo Lapeña''' (mortis 1970) estis esperantisto en [[Bilbao]]. ===[[Ignacia de Lara]]=== La junulino '''Ignacia de LARA''' (vivdatoj ne konatas, sed estas ŝia adreso en 1903) estis pionira esperantistino el [[Las Palmas]] sur la insulo [[Gran Canaria]] de la [[Kanariaj Insuloj]], kiu kun kvin samurbanoj jam en [[1903]] enskribis sin en la [[Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”]],<ref>[[:s:Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”/Serio XXIV|Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”, Serio XXIV (1903)]], numero 8086</ref> Du jarojn poste, ŝi estis inter la kunfondintoj de unua urba Esperanto-grupo, la entute unua de la insularo, antaŭ dua el 1907 en la urbo [[La Laguna]] de la insulo [[Tenerife]].<ref>laŭ [[Esperanto-movado en la Kanariaj insuloj]], interalie surbaze de la [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl-k.htm Enciklopedio de Esperanto el 1934 (kapvorto Kanariaj insuloj)]</ref> {{referencoj}} ===[[Joaquin López Herrero]]=== '''Joaquin López Herrero''' (mortis la 7-an de februaro 1981) estis esperantisto en Madrido, kie helpita de kelkaj samideanoj, fondigis la lokan societon [[Madrida Esperanto-Klubo]] (poste [[Madrida Esperanto-Liceo]]) en 1953. En 1975 li translokiĝis al [[Albufereta]] ([[Alicante]]). ===[[Jozefo López Gozálbez]]=== Pastro '''Jozefo López Gozálbez''' (mortis la 11-an de novembro 1974) monaĥo, iama estro de la franciskanaj monaĥejoj de [[Alcoy]], [[Cullera]] kaj [[Valencia]] estis hispana esperantisto. Okaze de mesoj dum la esperantistaj solenaĵoj li predikis en Esperanto. ===[[Nicolás López]]=== '''Nicolás López''' (mortis la 6-a de junio 1967) estis esperantisto el [[Zaragoza]]. Li estis patro de [[Nicolás Escartín|Nicolás López Escartin]]. == M == ===[[Julián de Maguregui]]=== '''Julián de Maguregui''' (mortis 1969) estis esperantisto en Bilbao dum la 20-a jarcento. ===[[Miguel Manteca López]]=== '''Miguel Manteca López''' (1913-1981) estis hispana esperantisto. === [[Rafael Márquez Porres]] === '''Rafael MÁRQUEZ PORRES''' ([[1917]] - [[20-a de novembro]] [[1997]]) estis tri jardekojn delegito pri mondfederismo en [[Palma de Mallorca]] ([[Hispanio]]). ===[[Carlos Martínes Fernández]]=== '''Carlos Martínes Fernández''' estis hispana esperantisto en [[Sevilo]] ekde 1911. Li gvidis diversajn E-kursojn ĉe la [[Reĝa Ekonomia Societo de Amikoj de la Lando]], kaj estis ankaŭ dum multaj jaroj Delegito de [[UEA]]. ===[[Alberto Menéndez Gonzáles]]=== '''Alberto Menéndez Gonzáles''' (naskiĝis 1893 en [[Gijon]]) estis hispana esperantisto. Li lernis Esperanton de [[Francisco Menéndez Rua]] en 1908. En Gijon, li fondis la Esperanto-grupon ĉe la «[[Ateneo Jovellanos]]», organizis diversajn Esperanto-Ekspoziciojn kaj la Kongreson de Esperanto en Gijon en la jaro 1955. ===[[Francisco Menéndez Rua]]=== '''Francisco Menéndez Rua''' (naskiĝis 1870?; mortis 1953) estis hispana pioniro de esperanto. En 1906 li fondis la iama [[Reĝa Asturia Esperanto-Asocio]] kaj fondis ĉe la [[Centro Katolika]], la Grupon «[[Astura Esperantista Asocio]]» en [[Gijon]]. === [[David Minguillon]] === '''David MINGUILLON''' <!-- {{naskiĝis {{naskiĝdato|?|?|?}}, do nun {{naskiĝdato|?|?|?}}-jara)---> estas [[katalunoj|kataluna]] [[esperantisto]] kaj [[muzikisto]]. Dum pluraj jaroj li estis membro de la esperantlingva muzikgrupo ''[[Kaj Tiel Plu]]'' kaj en ĝi ludis [[basgitaro]]n. ===[[Jozefo Santiago Molina]]=== '''Jozefo Santiago Molina''' (naskiĝis la 2-an de marto 1897; mortis la 10-an de Majo 1967) estis esperantisto el Valencio. Antaŭ la [[dua mondmilito]], aktive li kunlaboris dum la florantaj tagoj de la Grupo. Post la konflikto, li tute sin dediĉis al lernado de la [[rusa lingvo]], kaj lia agado en la esperanta kampo malpliiĝis, sed neniam li forlasis la movadon. ===[[Pilar Molins Tomás]]=== '''Pilar Molins Tomás''' (naskiĝis 1889?; mortis la 28-an de februaro 1983) estis esperantistino ekde 1915. Ŝi estis edzino de [[Sebastià Alberich i Jofré]]. ===[[Julio Mongada Rosenora]]=== '''Julio Mongada Rosenora''' estis hispana esperantisto dum la unua duono de 20-a jarcento. Verkoj: *'''Qué es el Esperanto?'''. Eld. [[Asociación Esperantista Española]], Madrid, 1932(?) ===[[Jesús Morán Alvarez]]=== '''Jesús Morán Alvarez''' (mortis 1969) estis esperantisto en Bilbao dum la 20-a jarcento. ===[[Francisco Moreno]]=== '''Francisco Moreno''' (mortis 1969) estis esperantisto en Valencia. === [[Nicolás Muñiz Alonso]] === '''Nicolás MUÑIZ ALONSO''' ([[1917]]- [[19-a de decembro]] [[1999]]) estis [[delegito de UEA]], fondinto ([[1987]]) kaj prezidanto de la grupo Antaŭen en [[Aviles]] ([[Hispanio]]). === [[Javier Muñoz i Cotoré]] === '''Javier MUÑOZ i COTORÉ''' <!-- {{naskiĝis {{naskiĝdato|?|?|?}}, do nun {{naskiĝdato|?|?|?}}-jara)---> estas [[katalunoj|kataluna]] [[esperantisto]] kaj [[muzikisto]]. Dum pluraj jaroj li estis membro de la esperantlingva muzikgrupo ''[[Kaj Tiel Plu]]'' kaj en ĝi ludis [[violono]]n. == N == ===[[Pedro Naranjo Terán]]=== '''Pedro Naranjo Terán''', industriisto, (naskiĝis la 3an de aprilo 1887, mortis 1968), estis esperantisto ekde 1917 en [[Jerez de la Frontera]]. Li paroladis pri Esperanto en la estinta jereza Ateneo kaj en la [[Nacia Porblindula Organizaĵo]]. Dum la ekzistado de la «[[Revista del Ateneo]]», li verkis ĉiumonate artikuleton en Esperanto. ===[[Maria Camino Tomás Navascues]]=== '''Maria Camino Tomás Navascues''' (naskiĝis 1898?; mortis 1964) estis esperantistino en [[Pamplono]] dum la 20-a jarcento. ===[[Julián Nieto Tapia]]=== Pastro '''Julián Nieto Tapia''' (mortis la 24-an de majo 1970) estis esperantisto en [[Zaragozo]] ekde 1933. == O == ===[[Mariano Ocaña Ortega]]=== '''Mariano Ocaña Ortega''' (mortis en 1969) estis hispana esperantisto loĝante en [[Bezons]] Francio. ===[[José Orós Gimeno]]=== '''José Orós Gimeno''' (mortis la 16-an de februaro 1971) advokato, estis esperantisto en Zaragozo ekde 1922. Li estis prezidanto de Esperanto-grupo “Frateco", redaktis bultenon de la [[Hispana Esperantista Konfederacio]] "[[Progreso Esperantista]]", fondita en 1931 kaj organizanto de la 15-a [[Hispana Kongreso de Esperanto]] en 1954. ===[[Francisco Orts Parach]]=== '''Francisco Orts Parach''' (mortis 1983) estis hispana esperantisto. ===[[Juan de Otaola Faón]]=== '''Juan de Otaola Faón''' (mortis la 1-an de novembro 1974) estis esperantisto en Bilbao. ===[[Fernando Oyarzábal Tejada]]=== '''Fernando Oyarzábal Tejada''' (naskiĝis probable en 1926, mortis en 1971) estis esperantisto en Bilbao. == P == ===[[Rafael Palacios Herranz]]=== '''Rafael Palacios Herranz''' (naskiĝis eble en 1913; mortis la 4-a de aprilo 1984) estis esperantisto en Bilbao. Li estis diversfoje sekretario kaj estrarano de loka asocio. ===[[José de Palma Andrés]]=== '''José de Palma Andrés''' (mortis 1971) estis esperantisto en Valladolid, kie li estis kasisto de loka Esperanto-grupo «Fido kaj Espero» de [[Valadolido]]. === [[Salvador Palomares]] === '''Salvador PALOMARES''' (mortis 1937) iniciatinto de la Esperanto-movado en Tabernes de Valldigna (Valencio), li mortis kiel regula soldato en la fronto de Madrido en 1937. ===[[Vicente Palomares]]=== '''Vicente Palomares''' (naskiĝis 1912?; mortis la 21-a de septembro 1949) estis hispana esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento en [[Tabernes de Validigna]]. === [[Marcelina Palomo]] === '''Marcelina PALOMO''' (naskiĝis en [[1911]], mortis la [[20-an de februaro]] [[2000]]) estis dumviva membro de [[Hispana Esperanto-Federacio]], vidvino de [[Ángel Figuerola Auque]] (prezidinto de [[HEF]], [[1970]]-[[1978]]), kiu aktivis en [[Madrido]]. ===[[José Pastor Torregrosa]]=== '''José Pastor Torregrosa''' (naskiĝis 1916?; mortis la 20-a de aŭgusto 1986) estis esperantisto en [[Novelda]]. ===J. Paulet=== '''J. Paulet''' (mortis 1919) estis esperantisto el [[Barcelona]] en la komenco de 20-a jarcento<ref>Esperanto n230 okt 1919</ref>. ===[[José Efrén Pedraz Palacio]]=== '''José Efrén Pedraz Palacio''' (mortis 1952) estis hispana esperantisto dum la mezo de 20-a jarcento. === [[Jean Peletier]]=== Kapitano '''Jean Peletier''' (mortis 1964) aviadisto, estis hispana esperantisto dum la 20-a jarcento. Li estis oficiro de la [[Honora Legio]]. ===[[Angel Pérez Saura]]=== '''Angel Pérez Saura''' (naskiĝis 1928?; mortis la 24-an de Februaro 1971) estis esperantisto en Valencio. Li estis sekretario [[Hispana Esperanto-Federacio]] kaj redaktoro de [[Boletín]]. Li tradukis “Platero y yo” . ===P. Perez Valle=== '''P. Perez Valle''' (mortis 1917) estis esperantisto en [[Barcelono]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n202 jun 1917</ref> === [[Vicent Peris Sifres]] === '''Vicent PERIS Sifres''' (naskiĝis en 1919) loĝis en [[Tavernes de la Valldigna]]<ref>https://lacotorradelavall.blogspot.com/2017/11/reportatge-unes-notes-sobre-lesperanto.html</ref> , zorgis pri la urba biblioteko kaj aktivis tie. Estas fama ĉar li kunkreis la surskribon farita sur monta ŝtono "Antaŭen esperantistoj" en 1933 sed ĝis 2017 ne estis malkovrita ke ĝi estis Esperanta surskribo. ===[[Vicente Perles Moncho]]=== '''Vicente Perles Moncho''' (naskiĝis 1892; mortis la 19an de julio 1963) estis kataluna esperantisto dum la 20-a jarcento en [[Tarbeno]]. ===[[Jose Manuel Pinedo Rodriguez]]=== '''Jose Manuel Pinedo Rodriguez''' (mortis la 26-an de julio 1980) estis esperantisto en [[Santander]]. ===[[Juan Miguel Piquero]]=== '''Juan Miguel Piquero''' (mortis 1980) estis esperantisto en Valladolid ekde 1966. Li estis ano de loka Esperanto-grupo «Fido kaj Espero» de [[Valadolido]]. ===[[Marina Piquero Muñiz]]=== '''Marina Piquero Muñiz''' (mortis la 30-a de januaro 1996) estis esperantistino en [[Gijón]]. ===[[Darvin Pono]]=== '''Darvin Pono''' (mortis 1919) estis esperantisto en Palma en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n224 apr 1919</ref> ===[[Frederico Poveda Pérez]]=== '''Frederico Poveda Pérez''' (mortis la 12-a de februaro 1968) kuracisto, estis esperantisto en Valencio. <!-- == Q == --> == R == ===[[E. Rivero]]=== '''E. RIVERO''' (Esteban?, vivdatoj ne konatas, eĉ pri la persona nomo nur estas certigita unua litero E.) estis pionira esperantisto el [[La Laguna]] sur la insulo [[Tenerife]] de la [[Kanariaj Insuloj]]. En 1907, li estis inter la kunfondintoj de la urba Esperanto-grupo, la entute duua de la insularo, post unua el 1905 en la urbo [[Las Palmas]] sur la insulo [[Gran Canaria]].<ref>laŭ de la [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl-k.htm Enciklopedio de Esperanto el 1934 (kapvorto Kanariaj insuloj)</ref> 50 jarojn pli poste, la grupo post malfacilaj jaroj de [[Frankismo]] en 1957 refondiĝos je la nomo [[Esperantista Societo de Tenerife]] - tiu tutinsula asocieto ankoraŭ aktivas en la [[2020-aj jaroj]].<ref>laŭ [[Esperanto-movado en la Kanariaj insuloj]] (tie estas pliaj referencaj ligiloj)</ref> {{referencoj}} ===[[Angel Rodríguez Álvarez]]=== '''Angel Rodríguez Álvarez''' (vivdatoj ne konatas, sed estas lia adreso en 1903) estis pionira esperantisto el [[Las Palmas]] sur la insulo [[Gran Canaria]] de la [[Kanariaj Insuloj]], kiu kun kvin samurbanoj jam en [[1903]] enskribis sin en la [[Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”]],<ref>[[:s:Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”/Serio XXIV|Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”, Serio XXIV (1903)]], numero 8087</ref> Du jarojn poste, li estis inter la kunfondintoj de unua urba Esperanto-grupo, la entute unua de la insularo, antaŭ dua el 1907 en la urbo [[La Laguna]] de la insulo [[Tenerife]].<ref>laŭ [[Esperanto-movado en la Kanariaj insuloj]], interalie surbaze de la [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl-k.htm Enciklopedio de Esperanto el 1934 (kapvorto Kanariaj insuloj)]</ref> {{referencoj}} ===[[José Rodriguez Arés]]=== '''José Rodriguez Arés''' (mortis la 5-a de aprilo 1968) estis hispana esperantisto. ===[[Agustina Roca Mas]]=== '''Agustina Roca Mas''' (naskiĝis 1907:mortis 1977) estis hispana esperantistino en Malago. === [[Josep Rofes Mestre]] === '''Josep ROFES MESTRE''' ([[1926]]- mortis [[1990]] en [[Barcelono]], [[Hispanio]]) estis esperantisto, libro-amanto kaj instruisto. Li estis ankaŭ unu el la kunfondintoj de [[Hispana Esperanto-Instituto]]. === [[Àngel Ribas Martí]] === '''Àngel RIBAS MARTI'''<!-- {{naskiĝis {{naskiĝdato|?|?|?}}, do nun {{naskiĝdato|?|?|?}}-jara)---> estas [[katalunoj|kataluna]] [[esperantisto]] kaj [[muzikisto]]. Dum pluraj jaroj li estis membro de la esperantlingva muzikgrupo ''[[Kaj Tiel Plu]]'' kaj en ĝi ludis [[akordiono]]n. === [[Lucia ROLET]] === '''Lucia Rolet'''<!-- {{naskiĝis {{naskiĝdato|?|?|?}}, do nun {{naskiĝdato|?|?|?}}-jara)---> estas [[katalunoj|kataluna]] [[esperantistino]] kaj [[muzikistino]]. Ŝi estas okaza kunlaboranto de la esperantlingva muzikgrupo ''[[Kaj Tiel Plu]]'' kaj en ĝi ludas [[gambovjolo]]n. === [[Ramón Rodríguez Peña]] === '''Ramón RODRÍGUEZ PEÑA''' (naskiĝis [[1907]] - mortis la [[11-a de marto|11-an de marto]] [[1994]]) estis aktivulo kaj E-instruisto en la [[Kanariaj Insuloj]]. ===[[Arturo Ruiz Sánchez]]=== '''Arturo Ruiz Sánchez''' (mortis la 29-a de decembro 1979) estis esperantisto en [[El Morche]]. ===[[Manuel Ruiz Maza]]=== '''Manuel Ruiz Maza''' (mortis la 2-an de aŭgusto 1981) estis hispana esperantisto. == S == === [[Ramón de Salas Bonal]]=== '''Ramón de Salas Bonal''' estis hispana esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Traduko: *[[Vicente Blasco Ibáñez]]. '''Sango kaj Sablo'''. Eldonis [[Aragona Esperanto-Federacio]], 1936, 232 pĝ. === [[Anna Maria Sánchez]] === '''Anna Maria SÁNCHEZ'''<!-- {{naskiĝis {{naskiĝdato|?|?|?}}, do nun {{naskiĝdato|?|?|?}}-jara)---> estas [[katalunoj|kataluna]] [[esperantistino]] kaj [[muzikistino]]. Ekde pluraj jaroj ankaŭ ŝi estas membro de la esperantlingva muzikgrupo ''[[Kaj Tiel Plu]]'' kaj en ĝi ludas [[perkutilo]]jn. ===[[Ernestina Serra Jimenez]]=== '''Ernestina Serra Jimenez''' (mortis 1916) estis esperantistino en [[Liria]] en la komenco de 20-a jarcento. ===[[Pilar Rebullida de Sancho Izquierdo]]=== '''Pilar Rebullida de Sancho Izquierdo''' (mortis la 31-an de aŭgusto 1972) estis esperantistino en [[Jaca]]. Ŝi estis edzino de [[Miguel Sancho Izquierdo]]. ===[[Andrés San Pedro González]]=== '''Andrés San Pedro González''' (naskiĝis 1890(?), mortis la 13an de marto 1969) estis esperantisto en [[Bilbao]]. Li estis ano de [[Grupo Esperantista de Baracaldo]]. ===[[José Sastre Lago]]=== '''José Sastre Lago''' (mortis la 17-an de julio 1967) estis esperantisto, ano de la loka Esperanto-grupo «Fido kaj Espero» de [[Valadolido]]. ===[[José Sempere (Valencia)]]=== '''José Sempere''' (mortis 1952) estis esperantisto en Valencia dum la mezo de 20-a jarcento. Li estis filo de [[Fernando Soler Valls]] <ref>Esperanto n235 apr 1920</ref>. === [[Jozefo Serrano]] === '''Jozefo Serrano''' ( mortis [[1937]]) estis hispana esperantisto, kunlaboranto de ĵurnalo [[Popola Fronto]]. Leŭtenanto de la Popola Armeo, li mortis en la aragona fronto, en batalo kontraŭ la faŝisma armeo dum [[Hispana Enlanda Milito]]. ===[[Conchita Soler]]=== '''Conchita Soler''' (mortis 1966) estis hispana esperantistino. Ŝi estis filino de [[Fernando Soler Valls]] kaj fratino de [[José Sempere (Valencia)]]. ===[[Fernando Soler Sempere]]=== '''Fernando Soler Sempere''' (mortis la 17-an de Oktobro 1966) estis hispana esperantisto. Li estis filo de [[Fernando Soler Valls]] kaj frato de [[José Sempere (Valencia)]]. ===[[Trinidad Soriano Hidalgo]]=== Dr. '''Trinidad Soriano Hidalgo''' (mortis 1920), arĥitekto, estis esperantisto el [[Sevilla]], kies loka grupo li prezidis, en la komenco de 20-a jarcento. Li estis konsilanto de la urbestraro de Sevilla kaj provinca deputato. Li ricevis la Katolikan Isabelan Ordenon. Li estis kunfondanto de la [[Hispana Societo por propagandi Esperanton]] kaj de [[Andaluzia EsperantoFederacio]]. <ref>Esperanto n235 mar 1920</ref> ===[[Mariano Soto]]=== '''Mariano Soto''' (1890?-1914), ministo, estis esperantisto en [[La Arboleda]] en la komenco de 20-a jarcento. <!-- == Ŝ == --> == T == === [[Nicassi Terrassa]] === '''Nicassi TERRASSA''' (mortis la [[19-a de aprilo|19-an de aprilo]] [[1959]] [[Palma de Mallorca]], [[Balearaj Insuloj]]) estis hispana esperantisto, multjara UEA-delegito en sia urbo. ===[[Lorenzo Til]]=== '''Lorenzo Til''' (naskiĝis 1911?; mortis la 19an de septembro 1971) estis esperantisto en Zaragozo. === [[Alfonso Tur Thomas]] === '''Alfonso TUR THOMAS''' (naskiĝis en [[1918]], mortis la 2-an de januaro [[2002]] post longa malsano) estis delegito en [[Barcelono]], vicprezidanto de [[Hispana Esperanto-Instituto]], redaktoro de la revuo [[Eŭropa Unio]] kaj E-instruisto. Lia filo [[d:Q126202815|Alfons Tur i García]]<ref>[https://www.facebook.com/alfons.turgarcia/ persona paĝo de Alfons Tur i García] en la retejo ''[[Facebook]]''</ref> estas denaska Esperanto-parolanto kaj multe aktivas en la kataluna Esperanto-movado, interalie kiel estrarano kaj ekde 2024 prezidanto de [[Kataluna Esperanto-Asocio]]. {{referencoj}} === [[Pep Tordera]] === '''Pep TORDERA''' (plennome ''Josep Tordera i Bordas'')<!-- {{naskiĝis {{naskiĝdato|?|?|?}}, do nun {{naskiĝdato|?|?|?}}-jara)---> estas [[katalunoj|kataluna]] [[esperantisto]] kaj [[muzikisto]]. Li kun [[Xavier Rodon i Morera]] estas fondinto kaj poste dum pluraj jaroj estis membro de la esperantlingva muzikgrupo ''[[Kaj Tiel Plu]]'', en ĝi ludis [[gitaro]]n kaj kantis. ===[[Fernando de la Torre Rodriguez]]=== '''Fernando de la Torre Rodriguez''' (naskiĝis 1891?; mortis 1987) estis esperantisto en [[Baena]]. ===[[Clementina Tranque Iglesias]]=== '''Clementina Tranque Iglesias''' (mortis la 31-an de julio 1984) estis esperantistino en [[Valodilido]]. Ŝi partoprenis en la unua elementa kurso okazinta en Valodilido en 1958. Ŝi apartenis al la estraro de la urba Esperanto-klubo «Fido kaj Espero» deĵorante en diversaj postenoj. ===[[Leandro Trujillo Casañas]]=== '''Leandro Trujillo Casañas''' estas esperantisto de [[Tenerife]]. Verkoj * [[Santa Cruz de La Palma]] y el Esperanto. Eld. [[Esperantista Societo de Tenerife]] en 2000. == U == ===[[Francisco Uceda Flores]]=== '''Francisco Uceda Flores''' (mortis la 10-an de aŭgusto 1995) instruisto, estis esperantisto en [[Baeza]]. ===[[Jacinto Ureña Antón]]=== '''Jacinto Ureña Antón''' (naskiĝis 1914?; mortis la 28-an de septembro 2001) estis instruisto kaj esperantisto en [[Valadolido]] ekde 1960. Li estis estrarano de loka grupo «Fido kaj Espero» en diversaj estrar-postenoj. == V == === [[Luz Vázquez Souto]] === '''Luz VÁZQUEZ SOUTO''' <!-- {{naskiĝis {{naskiĝdato|?|?|?}}, do nun {{naskiĝdato|?|?|?}}-jara)--->estas [[katalunoj|kataluna]] [[esperantisto]] kaj [[muzikisto]]. Dum pluraj jaroj ŝi estis membro de la esperantlingva muzikgrupo ''[[Kaj Tiel Plu]]'', en ĝi ludis [[fluto]]n kaj kantis. ===[[ Evaristo Verdŭ Gisbert| Evaristo Verdú Gisbert]]=== ''' Evaristo Verdú Gisbert''' (mortis 1993) estis esperantisto en [[Alicante]]. ===[[Josef Vidal]]=== '''Josef Vidal''' (mortis 1919) estis esperantisto el [[Tarragona]], kies loka asocio li estis prezidanto, en la komenco de 20-a jarcento<ref>Esperanto n230 okt 1919</ref>. ===[[Alfredo Villa y Villa]]=== '''Alfredo Villa y Villa''' (mortis la 7-an de aprilo 1969) estis esperantisto en [[Gijón]]. Li estis ano de la Organiza Komitato de la [[16-a Hispana Kongreso de Esperanto]] en 1955. ===[[Rafael Vizcaino Olcina]]=== '''Rafael Vizcaino Olcina''' (mortis la 3-a de januaro 1973) estis esperantisto en [[Valencia]] ekde 1912. <!-- == W == == X == == Y == == Z == --> == Notoj == <div style="font-size: 90%"> {{Referencoj}} </div> [[Kategorio:Hispanaj esperantistoj| ]] [[Kategorio:Listoj de esperantistoj laŭ nacieco|Hispanaj]] [[Kategorio:Ĝermolisto de esperantistoj|Hispanaj]] 4pxl2mgc6ky1vc81wg985nu8koksx26 0 127476 9490304 9489264 2026-10-08T11:22:55Z Roberto 609 /* Primo Dottarelli */ 9490304 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto | speco = ĝermo | bildo = <span style="vertical-align: middle; background:transparent">[[Dosiero:Flago-de-Italio.svg|50ra]]<span style="margin-left:-45px;">[[Dosiero:Jubilea simbolo.svg|40ra]]</span></span> | css-stiloj = width: 80%; | teksto = ''Tiu ĉi paĝo listigas [[Vikipedio:ĝermo|ĝermajn informojn]] pri [[itala esperantisto|italaj esperantistoj]]. Movu mallongajn informojn pri italaj esperantistoj en tiun ĉi paĝon metante [[Vikipedio:alidirektilo|alidirektilo]]n.<br />Se vi volus partigi informon en apartan artikolon, aldonu informojn tiel ke '''minimume''' estu tri plenaj frazoj, prefere pli, nepre estu ĝustaj kategorioj, almenaŭ [[:kategorio:italaj esperantistoj]], kaj laŭeble ankaŭ uziĝu la ŝablonoj {{ŝ|Informkesto homo}} kaj {{ŝ|vivtempo}}. Post kreo de aparta artikolo forigu la informon de ĉi-tie.<br />Ekzistas pli plena '''[[listo de italaj esperantistoj]]''', en kiu listiĝu la nomoj de italaj esperantistoj aŭ menciataj ĉi-tie aŭ per propra biografia artikolo.'' <!-- Pri ĉi tiu paĝo, vidu la historian diskuton [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo_2006_9#Kvanto_kaj_kvalito]] --> }} {{KompaktaEnhavTabeloEo}} == A == === [[Alessandro Angeletti]] === '''Alessandro ANGELETTI''' (naskiĝis en [[1923]], vivis en [[Ozieri]], mortis en [[1992]] en [[Sardio]], [[Italio]]) estis itala esperantisto kaj [[notario]].<ref name="lamaddalena">[https://lamaddalena.info/i-sogni-di-garibaldi/ artikolo ''I sogni di Garibaldi'' de januaro 2018] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240724125826/https://lamaddalena.info/i-sogni-di-garibaldi/ |date=2024-07-24 }} ({{it}})</ref> En [[Sardio]] li estis movada gvidanto kaj organizanto de lingvaj seminarioj pri [[Esperanto]]. Krome li multajn jarojn estis prezidanto de la Sarda Esperantista Unuiĝo (''Unione Esperantista Sarda'')<ref name="lamaddalena"/>, estis aktiva membro de [[IKUE]] kaj funkciis kiel unu el la ĉefaj organizantoj de la 54-a [[Itala Kongreso de Esperanto]], kiu havis lokon en oktobro 1983 en [[Alghero]].<ref>[[Espero Katolika]], numero 1982 12</ref> {{referencoj}} == B == === [[Alfredo Bassetti]] === '''Alfredo BASSETTI''' naskiĝis en [[1912]], dum 50 jaroj animo de la Esperanto-movado en [[Trento]] ([[Italio]]) kaj prezidinto (1966- 94) de la loka Esperanto-grupo, delegito pri [[fervojo]]j kaj [[turismo]], mortis la [[25-a de februaro|25-an de februaro]] [[1997]]. === [[Alessandro Bellucci]] === '''Alessandro BELLUCCI''' estas itala esperantisto, membro de [[Florenca Esperanto-Asocio]]. === [[Dario Besseghini]] === '''Dario BESSEGHINI''' estas esperantisto kaj amatora lingvisto, ekde la fino de la [[1970-aj jaroj]] gvida aktivulo de [[Itala Esperantista Junularo]] kaj inter la jaroj [[1980]] kaj [[1985]] redaktoro de la revuo [[Kontakto (revuo)|Kontakto]] de [[TEJO]] - parte sole, parte en redaktora duopo. Li naskiĝis en [[Bergamo]] kaj ekde la jaro 1992 laboras kiel komputila teknikisto en la [[Universitato de Pizo]] (Pisa),<ref>[https://www.linkedin.com/in/dariobesseghini/details/experience de lia persona paĝo en la retejo] [[LinkedIn]]</ref> kie li diplomiĝis pri matematiko. Li loĝas en [[San Giuliano Terme]] iom norde de [[Pizo (Italio)|Pizo]].<ref>[https://www.facebook.com/dario.besseghini/ de lia persona paĝo en la retejo] [[Facebook]]</ref> Naskiĝdato ne jam troviĝis en la interretaj mencioj pri li, sed laŭ takso li devus havi naskiĝjaron [[1960]].<!-- Hipotezon pri naskiĝjaro 1960 apogas lia salutnomo "Dario1960" en la retejoj https://store.falkon.org/u/dario1960 kaj https://www.opencode.net/dario1960 --> {{referencoj}} === [[Medardo Biagi]] === '''Medardo BIAGI''' (naskiĝis en [[1907]], mortis la [[7-a de decembro|7-an de decembro]] [[1991]] en [[Bologna]], [[Italio]]) estis malnova membro, regula kongresano kaj apoganto de [[Societo Zamenhof]]. === [[Giacomo Bianchini]] === '''Giacomo BIANCHINI''' naskiĝis en 1875 en Carbona PN , mortis en 1954 . Li esperantiĝis en la jaro 1904 . * vidu aparta paĝo pri li ĉe [[Giacomo Bianchini]] === [[Patrizia Bini]] === '''Patrizia BINI''' estas itala esperantistino, membro de [[Florenca Esperanto-Asocio]]. === [[Matia Bolcato]] === '''Matia BOLCATO''' (n. en 1906, mortis la 20-an de septembro 1998), estis itala esperantistino kaj iama [[UEA-delegito]] pri instruado en [[Mantovo]] (Italio). === [[Laura Bonciani]] === '''Laura BONCIANI''' estas itala esperantistino, membro de [[Florenca Esperanto-Asocio]]. === [[Egisto Borghini]] === '''Egisto BORGHINI''' (naskiĝis la 15-an de septembro 1953, mortis decembre 2023) estis esperantisto ekde juna aĝo. Ekde 2021 li estis prezidanto de la Esperanto-klubo en [[Massa]]. === [[Riccardo Borgioli]] === '''Riccardo BORGIOLI''' estas itala esperantisto, membro de [[Florenca Esperanto-Asocio]]. === [[Giuseppe Stanislao Boscarino]] === '''Giuseppe Stanislao BOSCARINO''' (mortis 72-jara la [[21-a de oktobro|21-an de oktobro]] [[1971]]) estis esperantisto ekde la jaro 1913 en [[Sicilio]] ([[Italio]]), kaj dum multaj jaroj estis UEA-delegito en [[Ragusa]]. === [[Serio Boschin]] === '''Serio BOSCHIN''' (naskiĝis en 1930), esperantisto ekde 1968, estis prezidanto de la [[Itala Unuiĝo de Katolikaj Esperantistoj]] (UECI) de 1998 al 2003, kaj dum aliaj jaroj estrarano. Li loĝas en [[Treviso]] apud [[Venecio]]. === [[Agostino Brizzi]] === '''Agostino BRIZZI''' (naskiĝis en [[1894]], mortis la [[7-a de aŭgusto|7-an de aŭgusto]] [[1965]]), estis itala esperantisto kaj literaturisto, kiu lernis Esperanton en [[1920]]. Li postlasis manuskripton de ampleksa vortaro itala-Esperanta. === [[Enrico Brustolin]] === '''Enrico BRUSTOLIN''' estas itala esperantisto, membro de [[Florenca Esperanto-Asocio]]. Ekde 2015 ĝi estas ties prezidanto (laŭ stato de 2023). == C == === [[Giovanni Cacciapuoti]] === '''Giovanni CACCIAPUOTI''' estis itala pionira esperantisto. Li en [[Napolo]] aperigis en [[1902]] gazeton ''L' Esperantista''; en [[1903]] li fondis Esperanto-grupon en Napolo, kiu baldaŭ malaperis, kaj tiam refondiĝis loka grupo nur en [[1922]]. Tiu urba esperantista grupo, ankoraŭ funkcianta, havas la nomon "harmonio kaj progreso". === [[Enrico Campanile]] === '''Enrico CAMPANILE''' (kampanile) (naskiĝis la [[4-a de novembro]] [[1861]] – ?) estis [[itala esperantisto]] kaj reĝa [[notario]]. Ekde 1922 li estis la prezidanto de la [[Napola Esperanto-Grupo]] "harmonio kaj progreso", fervora propagandisto, kiu elstaris per gastamo kaj bonhumoro. === [[Pilade Cappella]] === '''Pilade Cappella''' estis esperantisto itala en la unua duono de 20-a jarcento. Verko: '''Lecionoj de tipostenografio''' (en lingvoj Esperanta kaj itala); Eld. de A. Paolet, S. Vito al Tagliamento (Italujo). ===[[Domenico Cavalieri]]=== '''Domenico Cavalieri''' estis esperantisto militkaptita en 1916 dum la Unua mondmilito en [[Linz]]<ref>Esperanto n191-192 jul-aŭg 1916</ref> === [[Giuseppe Checco]] === '''Giuseppe CHECCO''' (mortis en [[1976]] en [[Triesto]], [[Italio]]) estis itala esperantisto. Li estis fervora aganto en la loka Esperanto-movado dum pluraj jardekoj. Li estis membro de UEA ekde [[1947]]. === [[Pier Luigi Cinquantini]] === '''Pier Luigi CINQUANTINI''' (ĉinkŭantini) (naskiĝis en Blera la [[9an de februaro]] [[1962]]) estas [[itala esperantisto]] kaj profesie [[policisto]]. Fama pro la organizado de Internacia Arkeologia Laborbrigado kiu okupiĝis pri fosado/purigado de etruskaj restaĵoj en urbeto Blera, li estis redaktoro de la itala Esperanta revuo [[l'Esperanto]], kaj interesiĝas pri muziko: li faris Esperantan muzikalon kaj tenas liston entenantan la tekstojn de ĉiuj italaj kantoj tradukitaj en Esperanto. ===[[Giacomo Costantini]]=== '''Giacomo Costantini''' estis esperantisto en [[Trani]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref> === [[Michela Concialdi]] === '''Michela CONCIALDI''' estas itala esperantisto vivanta en [[Bolonjo]]. Ŝi laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#konsilio|konsilianoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri eŭropaj projektoj. ''' Eksteraj ligiloj ''' * [https://www.facebook.com/michela.concialdi paĝo en la retejo] ''[[Facebook]]'' === [[Franca Concina]] === '''Franca CONCINA''' ([[1932]]-[[1996]]), kasistino de [[Itala Unuiĝo de Katolikaj Esperantistoj]], kunorganizanto de pluraj kongresoj, mortis la [[16-a de oktobro|16-an de oktobro]] en [[Torino]]. [[Dosiero:LibroGConti-Zamenhof.jpg|eta|180ra|maldekstra|{{center|libroforma tabulo pri la paroladoj de Zamenhof en la unuaj tri UK-oj, en la ĝardeno ''Esperanto'' de [[Gianni Conti]] (pr. Ĝani Konti).}}]] === [[Gianni Conti]] === '''Gianni CONTI''', aŭ formale '''Giovanni Conti''' (n. en [[1932]], m. la 1-a de aŭgusto [[2022]]), tre aktiva esperantisto, estas aparte konata pro la ''[http://www.giardinoesperanto.com/galleria.html Ĝardeno Esperanto]'' apud sia domo en [[Cormano]] apud [[Milano]]. ''' Eksteraj ligiloj ''' * [https://www.facebook.com/EsperantoInstituto/photos/la-1-an-de-a%C5%ADgusto-2022-forpasis-giovanni-conti-itala-esperantisto-movadano-kaj-/1964973127024666/ noto "La 1-an de aŭgusto 2022 forpasis Giovanni Conti" en la Facebook-paĝo de la] [[Internacia Esperanto-Instituto]], kun fotomuntaĵo de la ĝardeno ({{eo}}) * [http://www.giardinoesperanto.com persona sinprezento de li kun foto en la retejo ''giardinoesperanto.com''] ({{eo}}) === [[Glauco Corrado]] === '''Glauco CORRADO''' ([[1937]]-[[2004]]), milana profesoro, esperantisto tre aktiva inter la italaj katolikoj, longe instruis Esperanton kaj verkis [https://docplayer.it/16069800-Grammatica-della-lingua-internazionale-esperanto-di-antares.html Gramatikon pri Esperanto por itallingvanoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240513155614/https://docplayer.it/16069800-Grammatica-della-lingua-internazionale-esperanto-di-antares.html |date=2024-05-13 }} kaj babiladojn por komencintoj ([http://www.ueci.it/eldonoj/verkoj/Dirite_inter_Ni.pdf Dirite inter Ni]). == D == === [[Massimo Desideri]] === '''Massimo DESIDERI''', estis [[Italio|itala]] esperantisto, membro de [[Florenca Esperanto-Asocio]]. === [[Primo Dottarelli]] === '''Primo DOTTARELLI''' (naskiĝis la [[1-an de decembro]], [[1864]] en [[Roma]], mortis la [[6-an de decembro]] [[1919]] en [[Roma]]), estis [[Italio|itala]] esperantisto.<ref>Esperanto n236 apr 1920</ref> Esperantisto de [[1905]]. Vigla kaj fervora propagandisto. De [[1905]] [[konsulo]], Poste Delegito de [[Universala Esperanto Asocio]] (UEA), bazita en [[Roterdamo]] ([[Nederlando]]). {{EdE|D}} === [[Angelo Duranti]] === '''Angelo DURANTI''' (naskiĝis en [[1927]], mortis la [[8-an de septembro]] [[2002]], en [[Madonna Degli Angeli]], parto de la komunumo [[Fondi]] en la [[Provinco Latina]] ([[Italio]])<!-- La itala vikipedio ne informas pri tiu loĝloko, nek alia el la 10 plej grandaj vikipedioj, sed la serba vikipedio informas ke tia loĝloko estas po kvartalo de [[Frosinone]] (Frozinono), [[Rieti]] kaj [[Pescara]] (Peskaro). Sed pri kiu el tiuj kvartaloj temas? La publikaĵo [www.ueci.it/k_sento/ks_1987/ks_1987_n3.htm "Katolika Sento 3- 1987"] nomas lin "Angelo Duranti di [[Ravenna]] (Raveno)" - sed Ravenna ne proksimas al iu ajn el la supraj komunumoj. ... Mi fine decidiĝas favore al la komunumo [[Fondi]]... 2018-12-31-->) estis [[Italio|itala]] esperantisto. Estis [[pastro]], piliero de la [[Tutmonda Ekumena Ligo]] (TEL), iama Vic-Delegito kaj Fak-Delegito. == F == === [[Piero Ferrara]] === '''Piero FERRARA''' naskiĝis en [[1940]], delegito pri [[brikfarado]] kaj [[skoltismo]], forpasis en [[San Lazzaro di Savena]] ([[Italio]]) la [[17-a de septembro|17-an de septembro]] [[1999]]. Longdaŭra membro de la [[Bolonja Esperanto-grupo]], li agis precipe en la skolta medio. === [[Livio Fioroni]] === '''Livio FIORONI''' (naskiĝis la 2-a de aŭgusto 1948) estas itala esperantisto vivanta en [[Milano]]. Li laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#konsilio|konsilianoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri la asocia libroservo. ''' Eksteraj ligiloj ''' * [https://www.facebook.com/livio.fioroni paĝo en la retejo] ''[[Facebook]]'' === [[Anna Formaggio]] === '''Anna FORMAGGIO''', estas denaska esperantistino el itala-hungara familio, filino de Aldo kaj [[Elisabetta Vilisics Formaggio]]. Ŝi estas la pli juna fratino de [[Eva Formaggio]], kaj same kiel la fratino pasigis la lernejajn jarojn en [[Chiavari]], Italio. Interalie, ŝi kun [[Uta Hasekamp]] verkis centojn da ilustraĵoj por la Esperanto-lernolibro ''[[Tesi, la testudo]]'', kies unua eldono publikiĝis dum 1985 en [[Bonno]]. === [[Raffaele Franceschini]] === '''Raffaele FRANCESCHINI''' estas itala esperantisto. Li laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#konsilio|konsilianoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri eduko. === [[Mario Furlan]] === '''Mario FURLAN''' (1906-1995), [[mecenato]] de la movado en [[Triesto]] kaj de la granda vortaro itala-Esperanta, mortis la 9-an de septembro 1995. == G == === [[Francesco Geraci]] === '''Francesco GERACI''' (mortis 66-jara la [[12-a de aprilo|12-an de aprilo]] [[1965]]) estis itala esperantisto, mezgrada profesoro. En [[1961]] li kunorganizis la unuan kunvenon de siciliaj esperantistoj, kiu rezultigis la restarigon de la tiea movado. === [[Aldo Grassini]] === '''Aldo GRASSINI''' estas itala esperantisto. Li laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#konsilio|konsilianoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri "specialaj taskoj". == I == === [[Pia Incoronato]] === '''Pia INCORONATO''' (n. en [[1922]], mortis la 10-an de julio [[2000]]), instruistino, animo de la Esperanto-agado en sia urbo [[Ercolano]] ([[Italio]]), iama delegito pri [[arkeologio]]. === [[Piatti Ippolito]] === '''Piatti IPPOLITO''' (naskiĝis en [[1885]], mortis la [[20-a de junio|20-an de junio]] [[1971]]) estis [[itala esperantisto]]. [[Profesoro]] Piatti Ippolito, [[delegito de UEA]] dum dudeko da jaroj kaj eksdirektoro de la [[katedro]] de Esperanto en la [[universitato de Milano]], sukcese agadis por [[Esperanto]] ĉe turismaj, komercaj kaj edukaj instancoj italaj, kaj tradukis i.a. la raporton de [[Ligo de Nacioj]]. == L == === [[Lorenzo Longoni]] === '''Lorenzo LONGONI''' (1920-1996), kanoniko de la katedralo de Milano, spirita asistanto de Itala Katolika Unuiĝo Esperantista kaj de la Milana Katolika Esperanto-Centro, mortis la 21-an de majo 1996. == M == === [[Alessandra Madella]] === '''Alessandra MADELLA''' estas itala esperantistino. Ŝi laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#konsilio|konsilianoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri la asocia revuo. En la konferenco ''Assessing World Languages Workshop and Conference'' komence de novembro 2018 en la universitato de [[Makao]], ŝi prelegis angle pri la temo ''Formal and Informal Assessment in the Esperanto Courses at the Kunming College of the Arts''. Realigis la animacion de ''La aventuroj de Saĝa Steleto kaj de la Mirinda Teamo''. * [https://uea.facila.org/filmetoj/la-aventuroj-de-saĝa-steleto-kaj-de-la-mirinda-teamo-r133/ Video: La aventuroj de Saĝa Steleto kaj de la Mirinda Teamo] === [[Ida Mancinelli]] === '''Ida MANCINELLI''' (naskiĝis la [[21-an de junio]] [[1928]] en [[Valle di Maddaloni]] ([[Provinco de Caserta|CE]]), mortis la [[8-an de septembro]] [[2009]] en [[Napolo]]), [[instruisto]], estis [[Italio|itala]] esperantistino. Ŝi propagandis esperantismon en la dommastrina movado de la 1980-aj jaroj en [[Napolo]], kie ŝi konstante vivis kun edzo [[Eduardo Delehaye]] (ankaŭ [[esperantisto]]) kaj kvar gefiloj: Luigi, [[Elena Delehaye|Elena]], [[Vincenzo Delehaye|Vincenzo]] kaj [[Renato Delehaye|Renato]] (tri [[geesperantistoj]]). === [[Ciro Menotti]] === '''Rag. Ciro MENOTTI''' (mortis en 1958 aŭ 1959 en [[Brescia]]) estis [[itala esperantisto]], librotenisto, multjara [[delegito de UEA]], fervora propagandisto kaj fondinto de loka Esperanto-grupo (laŭ ''[[Esperanto (gazeto)|Esperanto]]'' 642). === [[Miriam Michelotti]] === '''Miriam MICHELOTTI''' (perdis sian vivon en strata akcidento la [[25-a de novembro|25-an de novembro]] [[1991]] en [[Sicilio]], kune kun sia fratino Maria Luisa) estis unu el la fondintoj de [[Akademio Internacia de la Sciencoj]] [[San Marino]]. ===H. Mondini=== Dr. '''H. Mondini''' estis esperantisto el [[Stenico]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito ĉe [[Linz]]<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref>. === [[Brunella Moracci]] === '''Brunella MORACCI''' estas itala esperantistino, membro de [[Florenca Esperanto-Asocio]]. === [[Carlo Musazzi]] === '''Carlo MUSAZZI''' (naskiĝis la [[24-a de marto|24-an de marto]] [[1922]], mortis la [[23-a de februaro|23-an de februaro]] [[2001]]) estis [[itala esperantisto]] kaj pastro katolika. De [[1988]] plurajn jarojn li laboris kiel redaktoro ĉe la Esperanto-elsendoj de [[Radio Vatikana]]. En Valencio (1993) kaj Prago (1996) li gvidis Esperanto-lingvajn diservojn dum la Universalaj Kongresoj. == N == ===[[Orestes Nardi]]=== '''Orestes Nardi''' (naskiĝis la 21-an de junio 1886 en [[Cascia]]; mortis la 10-an de majo 1922) estis esperantisto kaj maristo dum la komenco de la 20-a jarcento. Dum lia militservo, li propagandis inter siaj kunuloj en [[Gosport]], ''Southwold'' ([[d:Q1854554|vikidatumoj]]) kaj [[Dublin]], kaj poste surŝipe li daŭrigis tiun laboron kiam ajn li trovis okazon, vizitante esperantistojn en [[Jokohamo]], [[Ŝanhajo]], [[Vancouver]], kaj [[Wellington]], Novzelando<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 207, junio (1922)</ref>. {{referencoj}} === [[Paola Nigrelli]] === '''Paola NIGRELLI''' (naskiĝis la 26-a de marto 1964) estas itala esperantistino vivanta en [[Torino]]. Ŝi laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#konsilio|konsilianoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri la [[Itala Kongreso de Esperanto]] de 2018 en [[San Marino]]. ''' Eksteraj ligiloj ''' * [https://www.facebook.com/livio.fioroni paĝo en la retejo] ''[[Facebook]]'' == O == === [[Ivan Orsini]] === '''Aldo GRASSINI''' estas itala esperantisto. Li laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#konsilio|konsilianoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri la eldona komisiono kaj la pres-servo de la asocio. ''' Eksteraj ligiloj ''' * [https://www.facebook.com/ivan.orsini.58 paĝo en la retejo] ''[[Facebook]]'' == P == === [[Vincenzo Pasquario]] === '''Vincenzo Pasquario''' estis esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Verko: * ''Canto delle nazioni sorelle. Kanto de l' frataj nacioj''. Paroloj de Vincenzo Pasquario; muziko de majstro [[Natale Garosio]]. Eld. Internacia Kanto Lerneja. [[Genova]]. {{Citaĵo|Kun teksto en originala lingvo itala, kaj traduko en lingvoj franca, angla kaj Esperanta. Tiu kanto estis unuafoje kantita, la l0an de Majo 1919 en Genova, de 5000 gekantantoj ĥorsocietanoj, studentoj, kaj gelernantoj de la unuagrandaj lernejoj. La aŭtoro permesas liberan publikigon kaj kantadon en ĉiuj landoj.|[[Belga Esperantisto]] n073-074 (mar-apr 1921)}} ===[[Roberto Paternolli]]=== '''Roberto Paternolli''' (mortis 1916) estis esperantisto el [[Gorizia]], kiu mortis dum la milita okupo dum la Unua mondmilito. <ref>Esperanto n239 okt 1919</ref> === [[Jakov Perčević]] === '''Jakov PERČEVIĆ''' (naskiĝis en [[Jugoslavio]]) fervora aganto, propagandisto kaj animo de la Esperanto-movado en [[Napolo]] ([[Italio]]), mortis en la 90-aj jaroj de la dudeka jarcento. La "Napola Esperanto Biblioteko kaj Legocentro "Jakov Perčević"", de la "Napola Esperanto Grupo "Harmonio kaj Progreso"", nomiĝis laŭ li. === [[Alessandro Perna]] === '''Alessandro PERNA''' (naskiĝis la 8-an de septembro -jaro?- en [[Romo]], vivas en Torino) estas itala esperantisto. Li en sia junaĝo tre aktivis en [[IJE]] kaj laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#konsilio|konsilianoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri rilatoj al [[EEU]]. ''' Eksteraj ligiloj ''' * [https://www.facebook.com/alessandro.perna2 paĝo en la retejo] ''[[Facebook]]'' === [[Gustavo Perini]] === '''Gustavo PERINI''' (naskiĝis en [[1897]]; mortis la {{daton|20|decembro|1998}}) estis [[itala esperantisto]] kaj sekretario de la Esperanto-grupo en [[Trento]] (Italio), kiu dum multaj jaroj instruis Esperanton kaj servis ĝis 1985 kiel [[delegito de UEA]]. === [[Giuseppina Picciotto de Vita]] === '''Giuseppina PICCIOTTO DE VITA''' (naskiĝis en [[1916]], mortis en [[marto]] [[1989]] en [[Palermo]], [[Italio]]) estis [[UEA]]-delegitino dum trideko da jaroj. === [[Riccardo Pinori]] === '''Riccardo PINORI''', je plena nomo '''Riccardo Natale PINORI''' estas itala esperantisto. Li laŭ la stato de 2017 ĝis 2026 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#estraro|estraranoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri administrado.<ref>la [[Itala Esperanto-Federacio#estraro|estraranoj]] de [[IEF]] laŭ [https://web.archive.org/web/20200919114031/https://www.esperanto.it/sulla-fei/ stato de septembro 2020], [https://web.archive.org/web/20230601004641/https://www.esperanto.it/sulla-fei/ de junio 2023] kaj [https://web.archive.org/web/20260611001350/https://www.esperanto.it/sulla-fei/ stato de junio 2026]</ref> <!-- La retpoŝtaj adresoj «napinori@tin.it» kaj «riccardo.pinori@esperanto.it» ne antaŭvidatas por rekta montro en vikipedia frazo aŭ piednoto, tamen ili nerekte videblas per la eksteraj referencoj, kaj tamen ankoraŭ restu nevideble, ĉar estas tiom malmultaj informoj pri li ... naskiĝdato?, nuna urbo?, altlernejo? profesio?, alia esperanta agado, plua aktivado post 2026? --> ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} == R == ===[[Dante Randi]]=== '''Dante Randi''' estis esperantisto el [[Triesto]] militkaptita en 1917 dum la Unua mondmilito en [[Linz]] <ref>Esperanto n198 feb 1917</ref> === [[Agostinho Righi]] === '''Agostinho RIGHI''' (naskiĝis en 1926, mortis la 16-an de januaro 2000) estis itala instruisto kaj esperantisto. Multajn jarojn li estis la prezidanto de la Bolonja Esperanto-grupo ''A. Tellini''. ===[[Pietro Rizzo]]=== '''Pietro Rizzo''' itala esperantisto. Verko: *'''Lineamenti di lessiografia dell’ esperanto'''. Eldonejo [[Edistudio]], Pisa, 1983. 61p. {{citaĵo|Ampleksa itallingva kritiko de la vortaro ''[[Vocabolario italiano-esperanto]]'' (Verona, 1981) kaj la Esperanta [[leksikografio]] ĝenerale.|[[Der Esperantist]] n130_feb. 1985}} === [[Carlo Rossini]] === '''Carlo ROSSINI''' (vivdatoj ankoraŭ ne konataj) estis itala esperantisto el la unua duono de la 20-a jarcento. Parte konata estas lia turista kaj komerca gvidlibro pri la banurbo [[Montecatini Terme]], nomata ''Italaj Urboj: Montecatini, ĝiaj mineralakvoj kaj grotoj'', eldonejo A. Paolet, [[San Vito al Tagliamento ]], 1928, 56 paĝoj. En la teksto pri la urbo [[Montecatini Terme]] notiĝas iuj pliaj informoj, precipe du recenzoj el Belgio kaj Aŭstrio de 1930 kaj 1931. === [[Massimo Rinaldi]] === '''Massimo RINALDI''' estas itala esperantisto, membro de [[Florenca Esperanto-Asocio]] ekde 2018. Li naskiĝis en Florenco en 1964 kaj nuntempe profesias kiel programisto. Li ankoraŭ ne bone konas la lingvon sed li ĉiam estis fascinita de ĝi ekde sia infanaĝo, ĉar universala lingvo estas demokrata kaj povas kunigi homojn sen malegalecoj. === [[Massimo Ripani]] === '''Massimo RIPANI''' estas itala esperantisto vivanta en [[Teramo]]. Li funkciis kiel ĉefredaktoro de [[TEJO Tutmonde]] kaj laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#konsilio|konsilianoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri disvastigo. ''' Eksteraj ligiloj ''' * [https://www.facebook.com/ivan.orsini.58 paĝo en la retejo] ''[[Facebook]]'' === [[Debora Rossetti]] === '''Debora ROSSETTI''' estas itala esperantistino. Ŝi laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#estraro|estraranoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri sociaj retoj kaj la asocia retpaĝaro. ''' Eksteraj ligiloj ''' * [https://www.facebook.com/luigi.fraccaroli paĝo en la retejo] ''[[Facebook]]'' == S == === [[Lucia Sanna]] === '''Lucia SANNA''', naskiĝinta en 1950, loĝas en la provinco de Florenco. Ŝi estas emerita instruisto, nuna sekretario de [[Florenca Esperanto-Asocio]] kaj esperantistino ekde 1985. === [[Gian Piero Savio]] === '''Gian Piero SAVIO''' (naskiĝis en [[1944]]) estas itala esperantisto vivanta en [[Israelo]]. Li aktivas en la projekto [[Esperanta Retradio]] kaj aparte redaktas tekstojn pri Israelo. Interalie li tradukis, kun [[Amri Wandel]], impresan novelon pri Esperanto de la israela verkisto [[Amos Oz]] en la [[revuo Esperanto]] de julio 2015, kaj prezentas la itala-franca [[drama filmo]] el la jaro 1986 [[Manon de la fontoj]] en la [[Esperanta Retradio]] de la 7-a julio 2017. '''Eksteraj ligiloj''' * [https://www.lingq.com/fa/lesson/gojan-naskigtagon-gian-piero-savio-1162724/ sonartikolo pri lia 70-a naskiĝdato e 2014 fare de] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181231143744/https://www.lingq.com/fa/lesson/gojan-naskigtagon-gian-piero-savio-1162724/ |date=2018-12-31 }} [[Luiza Carol]] === [[Luigi Scarselli]] === '''Luigi SCARSELLI''' (vivdatoj ne konataj) estis itala esperanisto unuavice aktiva en sia hejmurbo [[Florenco]] en la unua duono de la 20-a jarcento. Li menciiĝas jam plurfoje en la [[revuo Esperanto]] en 1909.<ref>[https://esperanto.org.au/ftp-uploads/E-090205.pdf revuo Esperanto, la 5-an de februaro 1909]</ref><ref>[https://esperanto.org.au/ftp-uploads/E-090520.pdf revuo Esperanto, la 20-an de aprilo 1909]</ref>. La sekvan jaron, kiam en Florenco okazis la 1-a [[Itala Kongreso de Esperanto]] kaj samurbe fondiĝis la [[Itala Esperantista Federacio]] ([[IEF]]), li internacie konatiĝis per orkestra muzikaĵo nomata "Marŝo de la Esperantistoj",<ref>[https://bibliotekoj.org/esperantajbitoj/PDF/Bibliografio%201888-1911%20Davidov.pdf bibiografio de Davidof 1908-1911, p. 85]</ref> kaj en la jarlibro 2022 li plu listiĝas kiel la ĉefa [[UEA-delegito]] en la urbo.<ref>[https://dlibra.kul.pl/Content/42687/47551_V-18679_Oficiala-Jarlibro.pdf oficiala Jarlibro de 1922, p. 103 (en formato PDF)]{{404|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><!-- laŭ robota averto la ligilo ne estis havebla kaj laŭaserte ne estis arkivigebla en majo 2026, sed en julio kaj septembro 2026 ĝi ree estis senprobleme havebla, kaj ĝi ankaŭ estis pluroble arkivigita en la interreta arkivo, laste en oktobro 2025 je la URL https://web.archive.org/web/20251008163504/https://dlibra.kul.pl/Content/42687/47551_V-18679_Oficiala-Jarlibro.pdf. --> '''Referencoj''' {{Referencoj}} === [[Forwa Solimena]] === [[Dosiero:Forwa Solimena.jpg|eta|{{centre|1=Forwa Solimena, en uniformo de ''crocerossina'' (= volontula [[flegistino]]) de la [[Itala Ruĝa Kruco]] dum la Dua Mondmilito (1940-1945)}}]] '''Forwa SOLIMENA''' (naskiĝis en [[1912]] en [[Napolo]], mortis en [[1994]] samurbe) estis [[italoj|itala]] esperantistino, kiu dum la Dua Mondmilito (1940-1945) servis kiel volontula [[flegistino]] de la [[Itala Ruĝa Kruco]]. Dum 50 jaroj ([[1944]]-[[1994]]) ŝi estis fervora aganto, propagandisto kaj animo de la Esperanto-movado en [[Napolo]] ([[Italio]]). Ŝi listiĝis kiel fak-[[delegito de UEA|delegito]] por [[kulturo]] de [[Universala Esperanto-Asocio]] ([[1974]]-[[1994]]). === [[Renzo Sommi]] === '''Renzo SOMMI''' (naskiĝis en [[1922]], mortis la [[14-a de decembro|14-an de decembro]] [[2000]] en [[Fidenza]], [[Italio]]) estis 40 jarojn delegito en Fidenza, gvidis multajn kursojn kaj aranĝis diversajn renkontiĝojn. === [[Agostino Stelacci]] === '''Agostino STELLACCI''' (stelaĉi), italo, sacerdoto, prof., eksmilita kapelano kaj post kapelano O. N. B. kaj kapelano de pasaĝerŝipo ''Conte Grande''. De 1928 gvidis la kursojn de Kampana Esperantista Instituto kaj de 1937 sur pasaĝerŝipo Conte Grande. Kunlaboris por „Rivista Italiana di Esperanto“. == T == === [[Leandro Taccani]] === '''Leandro TACCANI''' (naskiĝis en [[1901]], mortis la [[17-a de februaro|17-an de februaro]] [[1993]]) estis [[UEA]]-fakdelegito pri instruado en [[Milano]] ([[Italio]]). Honora Membro de Itala ESPERANTO Federacio, li stimulis amasan lernadon de Esperanto en la mezlernejo, kiun li estris dum 22 jaroj. Dank'al li ekzistas turisma mezlernejo en Milano kun la nomo Marignoni-Polo. [[Daniele Marignoni]] estas la unua itala esperantisto. ===[[Adria Tellini]]=== '''Adria Tellini''' estis esperantistino en Udine en la komenco de la 20-a jarcento. Verko: *'''Kristanaj preĝoj por blinduloj''' . Eld. la aŭtorino, [[San Rocco]], 1907(?) === [[Ugo Tonini]] === '''Ugo TONINI''' (naskiĝis en [[1949]], mortis en [[2024]] en [[Trento]]) estis itala esperantisto. Li laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estis unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#estraro|estraranoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri financoj. === [[Humberto Toschi]] === '''Humberto Toschi''' estis esperantisto en Italio en la unua duono de 20-a jarcento. Verkoj * ''Gvidlibro tra Bologna'' por la kongresanoj de la 5-a Esperantista Kongreso Itala. Eld. A. Paolet, [[San Vito al Tagliamento]], 1920. 16 paĝoj 16 X 12 cm. Ilustrita. * ''Gvidlibro tra Bologna'' eldonita je l'okazo de la pilgrimo de la 5-a kongreso de italaj Esperantistoj al la tombo de [[Dante]]. Eld. A. Paolet, San Vito al Tagliamento, 1920 == V == === [[Alberto Vitale]] === '''Alberto VITALE''' estas itala esperantisto. Li laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#konsilio|konsilianoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri la informa fako. Kadre de tio li inter aliaj homoj intervjuiĝis en februaro 2017 en la ŝtata itala televido [[RAI]] pri Esperanto.<ref name="RAI 2017">[http://www.rai.it/dl/RaiTV/programmi/media/ContentItem-8e55cb2e-be0a-43a6-a875-960d4291faf7.html?fbclid=IwAR16ERmbj3414UyLVN6fGNhdZDvBN3WpYTL605LAM3SYv_tzQHvt3TbsT6I intervjuo en februaro 2017 en la ŝtata itala televido] [[RAI]] ({{it}}) kaj [https://www.facebook.com/esperantotorino/posts/661930577265219 novaĵo pri ĝi], Alberto Vitale ekde minuto 3:10</ref> {{referencoj}} ''' Eksteraj ligiloj ''' * [https://www.facebook.com/vitale.alberto paĝo en la retejo] ''[[Facebook]]'' == Z == === [[Giovanni Zanaboni]] === '''Giovanni ZANABONI''' estas itala esperantisto. Li laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#konsilio|konsilianoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri rilatoj kun la asocio Tavola della Pace, kun skoltoj kaj volontulaj asocioj. === [[Pierre Zanin]] === '''Pierre ZANIN''' (naskiĝis en 1921, mortis la 2-an de septembro 1995) estis [[UEA-delegito]] en [[Mel]] ([[Italio]]) pri instruado, ĝardenoj kaj universala kalendaro. Krome dum multaj jaroj li aktivis kiel instruanto de Esperanto. === [[Alessandro Zappalà]] === '''Alessandro ZAPPALÀ''' (naskiĝis en 1922, mortis la 26-an de novembro 2000) estis iama [[delegito de UEA|fakdelegito]] pri instruado kaj delegito en [[Mesino]] (''Messina'', [[Sicilio]]). <!-- Referencoj - ne aperu fine de la listo, sed post ĉiu unuopa ĝermo, ĉar ĉiu unuopa ero konsiderindas memstara informo --> [[Kategorio:Italaj esperantistoj| ]] [[Kategorio:Listoj de esperantistoj laŭ nacieco|Italaj]] [[Kategorio:Ĝermolisto de esperantistoj|Italaj]] 0c5x3d0myv0h9r15ty3pjrvlmpnrx5v 0 127700 9490024 8061258 2026-10-07T17:17:32Z Sj1mor 12103 9490024 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Farinelli''', originale '''Carlo BROSCHI''' (n. [[24-an de januaro]] [[1705]] en [[Andria]], [[Napola Reĝlando]] – m. [[15-an de julio]] [[1782]] [[Bologna]]) estis fama itala [[kastrita kantisto]], plej grava kantoartisto de la opera historio. Li alprenis la nomon de la apogantoj, la Farina-fratoj. Li lernis en Napolo ĉe [[Nicola Porpora]], gvidanta opera komponisto kaj kantoinstruisto de la 18-a jc.. Li debutis en aĝo de 16 en Romo, en verko de Nicola Porpora. Pli poste li kantis en opero de Porpora, en la ''Angelico e Medoro'' je teksto de la fama libretisto Pietro Metastasio, kun kiu li amikiĝis. La famo de Farinelli atingis Vienon, Londonon. Oni miris lian puran kaj fortan voĉon, teknikan virtuozecon, ornamaron, muzikan esprimkapablon. Li kunlaboris en Venecio kun la fama opera-komponisto, [[Johann Adolf Hasse]]. Li aliĝis en 1734 en Londono al Porpora. Krom liaj operoj aperis en Artasers de hase, kun la kastrita Senesino. Farinelli veturis 1737 al Hispanio, kie lia kantado helpis profundan melankolion de [[Filipo la 5-a (Hispanio)|Filipo la 5-a]]. Li kantis dum 10 jaroj la samajn kvar kantojn por la reĝo. Li restis ĝis 1759 en Hispanio kiel publikestimata impresario, kiu partoprenis eĉ en publikaj aferoj. Kvankam oni maldungis lin el kortego de [[Karlo la 3-a (Hispanio)|Karlo la 3-a]] pro politikaj malinterkonsentoj, li kolektis grandan riĉaĵon kaj vivis pace en Italio. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo}} [[Kategorio:Italaj operkantistoj]] iqs8aupiqmtgq7riziw2bm21nlgezl0 0 136044 9490122 9282705 2026-10-07T20:24:53Z VolodimirSvjatoslaviĉ 244109 9490122 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}}[[Dosiero:M Faraday Lab H Moore.jpg|eta|300px|[[Michael Faraday]], 19-a jarcenta fizikisto kaj kemiisto en sia laboratorio.]] '''Laboratorio''', '''labo'''<ref>[https://vortaro.net/#labo_kd labo] en [[PIV]] 2020, reta eldono</ref> aŭ '''esplorejo''' estas laborejo kie oni povas konduki sciencan aŭ teknikan [[scienca esplorado|esploradon]], [[eksperimento]]jn, [[mezurado]]n, k. s. laborojn, ne celante rekte produktadon, sed scion. Laŭ [[Francisko Azorín]] '''laboratorio''' estas ''Laborejo por sciencaj esploroj kaj eksperimentoj.''<ref>[[Francisko Azorín]], arkitekto, [[Universala Terminologio de la Arkitekturo]] (arkeologio, arto, konstruo k. metio), Presejo Chulilla y Ángel, Madrido, 1932, paĝo 124.</ref> Li indikas [[etimologio]]n el la latina ''laboratorium'', el ''laborare'' (labori).<ref>Azorín, samloke.</ref> Laboratorioj troveblas en [[lernejo]]j kaj [[universitato]]j, en [[industrio]], en [[registaro|registaraj]] aŭ [[milito|militaj]] lokoj, kaj ankaŭ en [[marŝipo]]j kaj [[kosmoŝipo]]j. Laboratorioj donas laborspacon al [[sciencisto]]j kaj teknikistoj por esplor-laboro. '''[[Laboratoriisto]]''' (laboratoria asistanto, laboristo aŭ teknikisto) estas profesia titolo de tiu, kiu administras laboratorion kaj kontrolas la laboron kaj [[Eksperimento|eksperimentojn]] tie faratajn. Temas pri labora termino por metia trejna okupo en la [[serva sektoro]], kies taskoj varias depende de la tipo de laboratorio. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Laboratoria muso]] == Notoj == {{Referencoj}} {{Projektoj|ReVo=labora}} {{Ĝermo|teknologio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Laboratorioj| ]] 54boy1d4nvvd7dq28lchda4wofvieb0 0 137939 9489924 9489918 2026-10-07T12:26:56Z Kani 670 /* Magneta registrado */ 9489924 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Hdd od srodka.jpg|eta|Diskaparato]] '''Diskaparato''' (DA-oj, aŭ '''malmoldisko''', '''[[Fiksdisko|fiksa disko]]''' aŭ '''durdisko''', angle HDD) estas magneta [[disko]] (aŭ pluraj tiaj diskoj samaksaj), muntita(j) kun la lega-skribaj kapetoj kaj ceteraj partoj meĥanikaj kaj elektronikaj, kaj enujigita(j) en metalan skatolon (kp disketo)<ref>{{cite web |title=Operating Systems: Three Easy Pieces [Chapter: Hard Disk Drives] |url=http://pages.cs.wisc.edu/~remzi/OSTEP/file-disks.pdf |publisher=Arpaci-Dusseau Books |year=2014 |first1=Remzi H. |last1=Arpaci-Dusseau |first2=Andrea C. |last2=Arpaci-Dusseau}}</ref> Depende je la modelo, la atingotempo de diskaparato estas 9 ms aŭ malpli. Normale komputilo havas diskaparaton kiel sian fiksitan diskon; sed ekzistas ankaŭ demeteblaj diskaparatoj<ref>{{Cite web |url = http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |title = 5th Non-Volatile Memories Workshop (NVMW 2014) |date = March 2014 |publisher = IEEE |accessdate = 23a de Aprilo, 2014 |first = Eric |last = Fullerton |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180928051219/http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |archivedate = 2018-09-28 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-12-26 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20180928051219/http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |arkivdato=2018-09-28 }}</ref><ref>{{Cite web | url = http://thessdguy.com/for-the-lack-of-a-fab/#more-538 | title = For the Lack of a Fab... | last = Handy | first = James | date = July 31, 2012 | publisher = Objective Analysis | accessdate = 25a de Novembro, 2012 }}</ref>. Temas pri datumstoka [[aparato]] kiu uzas magnetan stokadon kaj prenas ciferecajn informojn uzantajn unu aŭ pli rigidajn rapide rotaciante diskojn (pladoj) kovritajn per magneta materialo. La pladoj estas parigitaj per magnetkapoj, kutime aranĝite sur aktuaria brako, kiuj legas kaj skribas datenojn al la pladsurfacoj.<ref> Arpaci-Dusseau, Remzi H.; Arpaci-Dusseau, Andrea C. (2014). [https://pages.cs.wisc.edu/~remzi/OSTEP/file-disks.pdf "Operating Systems: Three Easy Pieces, Chapter: Hard Disk Drives" (PDF).] Arpaci-Dusseau Books. Arkivita (PDF) el la originalo la 18an de Februaro, 2015. Alirita la 18an de Julio, 2021. </ref> Datenoj estas aliritaj en hazard-alira maniero, signifante ke individuaj blokoj de datenoj povas esti stokitaj aŭ prenitaj en iu sinsekvo kaj ne nur sinsekve. DAoj estas speco de ne-volatila stokado, retenante stokitajn datenojn eĉ kiam funkciigite for. [[Dosiero:Laptop-hard-drive-exposed.jpg|eta|dekstre|Interno de 2.5-cola tekokomputila diskaparato.]] Lanĉite fare de [[IBM]] en 1956,<ref>[https://www.ibm.com/ibm/history/exhibits/storage/storage_350.html "IBM Archives: IBM 350 disk storage unit".] 23a de Januaro, 2003. Arkivita el la originalo la 31an de Majo, 2008. Alirita la 18an de Julio, 2021. </ref> DAoj iĝis la domina sekundara memorunuo por ĝeneraluzeblaj [[komputilo]]j de la fruaj [[1960-aj jaroj]]. Ade plibonigita, DAoj konservis tiun pozicion en la modernan epokon de serviloj kaj personaj komputiloj. Pli ol 200 firmaoj produktis DAojn historie, kvankam post ampleksa industriofirmiĝo la plej multaj nunaj unuoj estas produktitaj fare de Seagate, [[Toshiba]], kaj Western Digital. Liveroj de DAoj kaj vendenspezoj malkreskas, kvankam produktado (eksabajtoj je jaro) kreskas. Fulmmemoro havas kreskantan parton de la merkato por sekundara stokado, en la formo de solidsubstancaj veturiloj ([[Solidstata disko|SSD]]oj). SSDoj havas pli altajn daten-transigo-rapidecojn, pli altan arean stokaddensecon, pli bonan fidindecon, kaj multe pli malaltan latentecon kaj alirtempojn. Kvankam SSDoj havas pli altan koston je peco, ili anstataŭigas DAojn kie rapideco, elektrokonsumo, eta grandeco, kaj fortikeco estas gravaj. La primaraj karakterizaĵoj de DA estas ĝia kapacito kaj efikeco. Kapacito estas precizigita en unuoprefiksoj egalrilatantaj al potencoj de 1000: 1-terabite (tb) diskilo havas kapaciton de 1,000 gigabajtoj (Gb; kie 1 gigabajto = 1 miliardo da bajtoj). Tipe, iom da el la kapacito de HDD estas neatingeblaj al la uzanto ĉar ĝi estas uzita per la dosiersistemo kaj la mastrumsistemo, kaj eventuale enfinkonstruita ripeto por erarĝustigo kaj normaligo. Efikeco estas precizigita antaŭ la tempo postulata por movi la kapojn al trako aŭ cilindro (meza alirotempo) kaj plie la tempon kiam ĝi prenas pri la dezirata sektoro por prezenti proponon sub la kapon (meza latenteco, kio estas funkcio de la fizika rotacia rapideco en rivolua nombro), kaj finfine la rapidecon ĉe kiu la datenoj estas elsenditaj (datenrapideco). La du plej oftaj formofaktoroj de modernaj DAoj estas 3. 5-colojn, por tablokomputiloj, kaj 2,5-colojn, ĉefe por [[tekokomputilo]]j. DAoj estas ligitaj al sistemoj per normigitaj interfacaj kabloj kiel ekzemple Pata (Paralelo ATA), SATA (Seria ATA), USB aŭ SAS (Serial Attached SCSI) kabloj. == Historio == [[Dosiero:Hard drive.svg|eta|dekstre|Anglalingva diagramo pri la ĉefaj komponantoj de komputila DA.]] Diskaparatoj estis lanĉitaj en 1956 kiel datumstokado por IBM-realtempaj transakcipretigaj komputiloj, kaj estis evoluigitaj por uzo per ĝeneraluzebla komputilego kaj [[minikomputilo]]j. La unua IBM-veturado, la 350 RAMAC en 1956, estis ĉirkaŭ la grandeco de du mezgrandaj [[fridujo]]j kaj stokis kvin milionojn de ses-bitaj karaktroj (3.75 megabajtoj) sur stako de 50 diskoj. En 1962 la IBM 350 RAMAC diskunuo estis anstataŭita fare de la IBM 1301 diskekzemplero, kiuj konsistis el 50 pladoj, ĉiu proksimume 1/8-cola dika kaj 24 colojn el diametro.<ref>[https://web.archive.org/web/20150328161124/http://www.computermuseum.li/Testpage/DiskPlatter-1301.htm "DiskPlatter-1301".] computermuseum.li. Arkivita el la originalo la 28an de Marto, 2015. </ref> Dum la IBM 350 uzis nur du leg/skribajn kapojn kiuj estis pneŭmatike funkciigitaj kaj translokigitaj en du dimensioj, la 1301-datita estis unu el la unuaj diskekzempleroj se temas pri uzi aron de kapoj, po unu per plado, moviĝante kiel ununura unuo. Cilindro-reĝimo legas/skribas ke operacioj estis apogitaj, kaj la kapoj flugis proksimume 250 mikro-colojn (proksimume 6 µm) super la pladsurfaco. Moviĝo de la ĉefinstalado dependis sur binara vipursistemo de hidraŭlikaj aktuarioj kiuj certigis ripeteblan poziciigadon. La kabineto (1301) temis pri la grandeco de tri hejmaj fridujoj metitaj flank-al-flanke, stokante la ekvivalenton de proksimume 21 milionoj de ok-bitaj bajtoj. Alirtempo estis proksimume kvarono de sekundo. Ankaŭ en 1962, IBM prezentis la modelon 1311 diskilo, kio temis pri la grandeco de [[lavmaŝino]] kaj stokis du milionojn da karaktroj sur forprenebla diskujo. Uzantoj povis aĉeti kromajn pakojn kaj interŝanĝi ilin kiel bezonate, tre kiel bobenoj de magneta bendo. Pli postaj modeloj de forprenebla pako moveblas, de IBM kaj aliaj, iĝis la normo en la plej multaj komputilinstalaĵoj kaj atingis kapacitojn de 300 megabajtoj de la fruaj [[1980-aj jaroj]]. Ne-forpreneblaj DAoj estis nomitaj "fiksaj disk-"iniciatoj. [[Dosiero:Seagate Barracuda IMG 7901.jpg|eta|maldekstre|Du DAoj Seagate Barracuda, el 2003 kaj 2009 - respektive 160GB kaj 1TB. En 2020 Seagate proponas kapacitojn de ĝis 16TB.]] Kelkaj alt-efikecaj DAoj estis produktitaj kun po unu kapo por trako (ekz. IBM 2305 en [[1970]]) tiel ke neniom da tempo estis perdita fizike movante la kapojn al trako. Konataj kiel fiks-kapaj aŭ ĉef-trakaj diskiloj ili estis tre multekostaj kaj jam ne estas en produktado. En 1973, IBM lanĉis novan specon de HDD-kodita "Winchester". Ĝia primara karakteriza trajto estis ke la diskokapoj ne estis retiritaj tute de la stako de diskopladoj kiam la funkciado estis elektra malsupre. Anstataŭe, la kapoj estis permesitaj "alteriĝi" sur specialareon de la diskosurfaco sur spino-lanugo, "ekante" denove kiam sur la disko poste estis elektra. Tio tre reduktis la koston de la kap-aktuaria mekanismo, sed malhelpis forigojn de la diskoj dum la funkciado kiel estis farita kun la diskujoj. Anstataŭe, la unuaj modeloj de "Winchester teknologio" havis forpreneblan diskomodulon, kiu inkluzivis kaj la diskujon kaj la kapkunigilon, postlasante la aktuarian motoron en la funkciado. Pli postaj "Winchester" funkciadoj prirezignis la forpreneblan novaĵkoncepton kaj revenis al ne-forpreneblaj pladoj. Kiel la unua forprenebla grupo, la unuaj "Winchester" funkciadoj uzis pladojn 14 colojn (360 mm) en diametro. Kelkajn jarojn poste, dezajnistoj esploris la eblecon ke fizike pli malgrandaj pladoj eble ofertos avantaĝojn. Veturadoj kun ne-forpreneblaj ok-colaj pladoj kaj tiam prezentiĝis funkciadoj kiuj uzis 5 1 ⁄ 4 in (130 mm) formofaktoron (munta larĝo ekvivalenta al tio kion uzis nuntempaj disketingoj). La lasta estis ĉefe destinitaj por la tiama eta merkato de personaj komputiloj. Ekde kiam la [[1980-aj jaroj]] komenciĝis, DAoj estis rara kaj tre multekosta kroma trajto en komputiloj, sed de la malfruaj 1980-aj jaroj ilia kosto estis reduktita al la punkto kie ili estis normaj sur ĉiuj krom la plej malmultekostaj komputiloj. La plej multaj DAoj en la fruaj 1980-aj jaroj estis venditaj al komputilaj finuzantoj kiel ekstera, kroma subsistemo. La subsistemo ne estis vendita sub la nomo de la durdiskoproduktanto sed sub la subsistema produktanto nomita kiel ekzemple Corvus Systems kaj Tallgrass Technologies, aŭ sub la nomo de la komputila sistemproduktanto kiel ekzemple la Apple ProFile. La IBM KOMPUTILO/XT en 1983 inkludis internan 10 MB HDD, kaj baldaŭ poste internaj DAoj multiĝis sur personaj komputiloj. Eksteraj DAoj restis popularaj por multe pli longe sur la Apple Macintosh. Multaj kiun makintoŝoj faris al inter 1986 kaj 1998 havis SCSI havenon sur la dorso, igante eksteran vastiĝon pli simpla. Pli aĝaj kompaktaj makintoŝoj ne havis uzant-alireblajn durdiskujojn (efektive, la Makintoŝo 128K, Macintosh 512K, kaj Macintosh Plus ne havis durdiskujon entute), tiel en tiuj modeloj eksteraj SCSI-diskoj estis la nura akceptebla opcio por disetendiĝado sur iu interna stokado. === 21a jarcento === Plibonigoj de malmolaj diskoj (HDD, tio estas DA-oj) estis pelataj de kreskanta areala denseco. Aplikoj disvastiĝis dum la [[2000-aj jaroj]], ekde la grandkomputiloj de la fino de la 1950-aj jaroj ĝis la plejmultaj uzoj por amasstokado, inkluzive de komputiloj kaj konsumantaj aplikoj kiel ekzemple la stokado de distra enhavo. En la 2000-aj kaj 2010-aj jaroj, NAND komencis anstataŭigi DA-ojn en aplikoj postulantaj porteblon aŭ altan rendimenton. En 2018, la plej granda malmola disko havis kapaciton de 15 TB, dum la SSD kun la plej granda kapacito havis 100 TB.<ref name= "100TB 2018"> Alcorn, Paul (19a de Marto, 2018). [https://www.tomshardware.com/news/100tb-ssd-nimbus-sata-flash,36687.html "Need A 100TB SSD? Nimbus Data Has You Covered With The ExaDrive DC100".] Tomshardware.com. Alirita la 20an de Februaro, 2019.</ref> En 2018, oni antaŭvidis, ke DA-oj atingos kapacitojn de 100 TB ĉirkaŭ la jaro 2025,<ref>{{cite web|last=Mott |first=Nathaniel |url=http://tomshardware.com/news/seagate-hamr-100tb-drives-2025,38035.html |title=Seagate Wants to Ship 100TB HDDs by 2025 |date=7a de Novembro, 2018 |access-date=29a de Februaro, 2019}}</ref> sed en 2019, la atendata ritmo de plibonigo estis reviziita al 50 TB ĝis 2026.<ref name= "blocks WWrevenue August2019" >{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/09/23/seagate-assumes-ssds-wont-kill-disk-drives/ |title= How long before SSDs replace nearline disk drives? |last= Mellor |first= Chris |date= 23a de Septembro, 2019 |quote= the total addressable market for disk drives will grow from $21.8bn in 2019 |access-date= 15a de Novembro, 2019 }}</ref> Pli malgrandaj formatoj (1,8 coloj kaj malpli grandaj) estis ĉesigitaj ĉirkaŭ 2010. La kosto de solid-stata memor-teknologio (NAND), priskribebla per la [[leĝo de Moore]], pliboniĝas pli rapide ol tiu de malmolaj diskopeliloj (HDD-oj, nome DA-j). NAND havas pli altan prezan elastecon de la postulo ol HDD-oj, kaj tio stimulas merkatan kreskon.<ref name= Appleton >{{cite web |url= https://www.cnet.com/news/flash-goes-the-notebook/ |title= Flash goes the notebook |last= Kanellos |first= Michael |date= 17a de Januaro, 2006 |website= CNET |access-date= 15a de Majo, 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180519203122/https://www.cnet.com/news/flash-goes-the-notebook/ |archive-date= 19a de Majo, 2018 |url-status= live }}</ref> Dum la malfruaj 2000-aj kaj la [[2010-aj jaroj]], la produkta vivociklo de HDD-oj atingis maturan fazon, kaj malrapidiĝanta vendado eble indikas la komencon de la malkreska fazo.<ref name= lifecycle >{{cite web |url= https://www.inc.com/encyclopedia/industry-life-cycle.html |title= Industry Life Cycle - Encyclopedia - Business Terms |work= Inc. |access-date= 15a de Majo, 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180708234048/https://www.inc.com/encyclopedia/industry-life-cycle.html |archive-date= 8a de Julio, 2018 |url-status= live }}</ref> Dum la [[2020-aj jaroj]], la ritmo de adopto de NAND signife akceliĝis – grandparte pro la kreskanta uzo de la teknologio en konsumanta elektroniko –, dum ĝia rendimento pliboniĝis pli rapide ol tiu de HDD-oj. La Tajlandaj inundoj en 2011 difektis la fabrikojn kaj kunpremis diskaparatkoston negative inter 2011 kaj 2013.<ref>{{cite web | url = https://blog.backblaze.com/2012/10/09/backblaze_drive_farming/ | title = Farming hard drives: how Backblaze weathered the Thailand drive crisis | year = 2013 | access-date = 23a de Majo, 2014 | website = Blaze | archive-url = https://web.archive.org/web/20140625060029/http://blog.backblaze.com/2012/10/09/backblaze_drive_farming/ | archive-date = 25a de Junio, 2014 | url-status = live }}</ref> En 2019, [[Western Digital]] fermis sian lastan malajzian fabrikon de HDD-oj pro malkreskanta postulo, por koncentriĝi al la produktado de SSD-oj.<ref>{{cite web |url=https://www.theregister.com/2018/07/17/western_digital_petaling_jaya_malaysia/ |title=Western Digital formats hard disk drive factory as demand spins down |work=The Register |last=Mellor |first=Chris |date=17a de Julio, 2018 |access-date=21a de Julio, 2021}}</ref> Ĉiuj tri restantaj fabrikantoj de HDD-oj spertas malkreskantan postulon je siaj HDD-oj ekde 2014.<ref>{{cite web |url=https://www.extremetech.com/computing/273849-western-digital-to-close-hdd-plant-increase-ssd-production |title=Western Digital to Close HDD Plant, Increase SSD Production |work=Extreme Tech |last=Hruska |first=Joel |date=20a de Julio, 2018 |access-date=21a de Julio, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251016044530/https://www.extremetech.com/computing/273849-western-digital-to-close-hdd-plant-increase-ssd-production |archive-date=2025-10-16}}</ref> == Teknologio == === Magneta registrado === [[Dosiero:Harddrive-engineerguy.ogv|eta|220ra|dekstre|Filmeto pri kiel funkcias diskaparato]] [[Dosiero:2019 Rozebrane dyski twarde.jpg|eta|220ra|dekstre|3,5-cola kaj 2,5-cola malmolaj diskoj kun forigitaj antaŭaj kovriloj por montri iliajn internajn partojn.]] Moderna malmola disko (HDD) registras datumojn per magnetigado de maldika tavolo el [[Feromagneta substanco|feromagneta materialo]] sur ambaŭ flankoj de disko. Sinsekvaj ŝanĝoj en la direkto de magnetigo reprezentas bitojn de duumaj datumoj. La datumoj estas legitaj el la disko per detektado de la transiroj en la magnetigo. Uzantaj datumoj estas koditaj per kodiga skemo, kiel ekzemple "run-length limited" (RLL) kodigo, kiu determinas kiel la datumoj estas reprezentataj per la magnetaj transiroj. Tipa dezajno de HDD konsistas el [[spindelo]], kiu tenas platajn cirklajn diskojn – nomatajn ''platoj'' – sur kiuj estas konservataj la datumoj. La platoj estas faritaj el nemagneta materialo, kutime el [[aluminio|aluminia]] [[alojo]], [[vitro]] aŭ [[ceramiko]]. Ili estas kovritaj per maldika tavolo de magneta materialo, tipe 10–20 [[nanometro|nm]] dika, kaj per ekstera tavolo el [[karbono]] por protekto.<ref name="headcrash" >[https://escotal.com/harddrive.html "Hard Drives".] escotal.com. Arkivita el la originalo en la 3a de Septembro, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref><ref name="AutoMK-6" >[https://www.data-master.com/lander?oref=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2F "What is a "head-crash" & how can it result in permanent loss of my hard drive data?".] data-master.com. Arkivita el la originalo en la 8a de Julio, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref><ref name="AutoMK-7">[https://web.archive.org/web/20110903011543/http://www.hard-drive-help.com/technology.html "Hard Drive Help".] hardrivehelp.com. Arkivita el la originalo en la 3 de Septembro, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref> Kompare: norma folio de kopi-papero havas dikecon de 0,07–0,18 mm (70 000–180 000 nm).<ref name="AutoMK-8" > Sherlis, Juliya (2001). Elert, Glenn (eld.). [https://hypertextbook.com/facts/2001/JuliaSherlis.shtml "Thickness of a piece of paper".] ''The Physics Factbook''. Arkivita el la originalo en la 8a de Junio, 2017. Alirita la 9an de Julio, 2011.</ref> La platoj en nuntempaj malmolaj diskoj (HDD-oj) rotacias je rapidoj variantaj de 4 200 rpm en energi-efikaj porteblaj aparatoj ĝis 15 000 rpm por alt-efikecaj serviloj.<ref name="AutoMK-10" > Blount, Walker C. (Novembro 2007). [https://web.archive.org/web/20120419091304/http://www.hitachigst.com/tech/techlib.nsf/techdocs/33c6a76df9338b0a86256d34007054c0/$file/why7200mobilehdds.pdf "Why 7,200 RPM Mobile Hard Disk Drives?" (PDF).] Arkivita el la originalo (PDF) la 19an de Aprilo, 2012. Alirita la 17an de Julio, 2011.</ref> La unuaj malmolaj diskoj rotaciis je 1 200 rpm<ref name="IBM350" >[https://web.archive.org/web/20080531032031/http://www-03.ibm.com/ibm/history/exhibits/storage/storage_350.html "IBM Archives: IBM 350 disk storage unit".] 23a de Januaro, 2003. Arkivita el la originalo la 31an de Majo, 2008. Alirita la 19an de Oktobro, 2012.</ref>, kaj dum multaj jaroj 3 600 rpm estis la normo.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-spindle-speed/ |title=Hard Drive Spindle Speed |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=26a de Majo, 2019 |date=20a de Oktobro, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526103244/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-spindle-speed/ |archive-date=26a de Majo, 2019 |url-status=live }}</ref> En novembro 2019, la platoj en la plej multaj konsumant-nivelaj malmolaj diskoj rotacias je 5 400 aŭ 7 200 rpm. Informoj estas skribataj sur kaj legitaj el plato, dum ĝi rotacias preter aparatoj nomataj ''leg-skribaj kapoj''; tiuj estas poziciigitaj por funkcii tre proksime al la magneta surfaco, kun flugalteco ofte en la ordo de dekoj da nanometroj. La leg-skriba kapo estas uzata por detekti kaj modifi la magnetiĝon de la materialo, kiu pasas tuj sub ĝi. En modernaj diskunuoj, ekzistas unu leg-skrib-kapo por ĉiu magneta diskosurfaco sur la spindelo, muntita sur komuna brako. Funkciiga brako (aŭ alir-brako) movas la kapojn laŭ arko (proksimume radie) super la platoj dum tiuj rotacias, kio ebligas al ĉiu kapo atingi preskaŭ la tutan surfacon de la disko. La brako estas movata per voĉbobena funkciigilo aŭ, ĉe iuj pli malnovaj modeloj, per paŝmotoro. Fruaj diskaparatoj skribis datumojn kun konstanta indico de bitoj sekunde, kio rezultigis egalan kvanton da datumoj en ĉiu trako; tamen, modernaj unuoj (ekde la 1990-aj jaroj) uzas zonan bit-registradon, kiu pliigas la skribrapidecon de la interna al la ekstera zono kaj tiel stokas pli da datumoj en ĉiu trako ĉe la eksteraj zonoj. Ĉe modernaj diskaparatoj, la eta grandeco de la magnetaj regionoj kreas la danĝeron, ke ilia magneta stato povus perdiĝi pro termikaj efikoj — nome termike induktita magneta malstabileco, ofte nomata la "superparamagneta limo". Por kontraŭagi tion, la diskoj estas kovritaj per du paralelaj magnetaj tavoloj, apartigitaj de triatoma tavolo el la nemagneta elemento [[rutenio]]; la du tavoloj estas magnetigitaj en kontraŭaj direktoj, tiel plifortigante unu la alian.<ref name="AutoMK-15" > Hayes, Brian. [https://www.americanscientist.org/issues/pub/terabyte-territory "Terabyte Territory".] ''American Scientist''. p. 212. Arkivita el la originalo la 8an de Julio, 2014. Alirita la 20an de Septembro, 2014.</ref> Alia teknologio uzata por venki termikajn efikojn kaj ebligi pli grandajn registrad-densecojn estas perpendikulara registrado (PMR); ĝi unuafoje aperis sur la merkato en 2005<ref name="AutoMK-16" >[https://www.global.toshiba/ww/news/corporate/2004/12/pr1401.html "Press Releases December 14, 2004".] Toshiba. Arkivita el la originalo la 14an de Aprilo, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref> kaj, ekde 2007, estas uzata en kelkaj malmolaj diskoj.<ref name="AutoMK-17" >[https://www.seagate.com/es/es/www/en-us/products/laptops/momentus/ "Seagate Momentus 2-1/2" HDDs per webpage January 2008".] Seagate.com. 24a de Oktobro, 2008. Arkivita el la originalo la 11an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref><ref name="AutoMK-18" >[https://www.seagate.com/es/es/products/hard-drives/barracuda-hard-drive/ "Seagate Barracuda 3-1/2" HDDs per webpage January 2008".] Seagate.com. Arkivita el la originalo la 14an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref><ref name="AutoMK-19" >[https://web.archive.org/web/20090316015932/http://www.wdc.com/en/company/investor/q108remarks.asp "Western Digital Scorpio 2-1/2" and Greenpower 3-1/2" HDDs per quarterly conference, July 2007".] Wdc.com. Arkivita el la originalo la 16an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref> Perpendikulara registrado povas esti akompanata de ŝanĝoj en la fabrikado de la leg-skribaj kapoj por pliigi la forton de la magneta kampo kreata de tiuj kapoj.<ref>{{cite web | url=https://patents.google.com/patent/US20080002290 | title=Damascene coil design for a perpendicular magnetic recording head |archive-url=https://web.archive.org/web/20251016044846/https://patents.google.com/patent/US20080002290 |archive-date=2025-10-16}}</ref> In 2004, a higher-density recording media was introduced, consisting of coupled soft and hard magnetic layers. So-called ''[[exchange spring media]]'' magnetic storage technology, also known as ''exchange coupled composite media'', allows good writability due to the write-assist nature of the soft layer. However, the thermal stability is determined only by the hardest layer and not influenced by the soft layer.<ref name=AutoMK-19a /><ref name=AutoMK-19b /> Flux control MAMR (FC-MAMR) allows a hard drive to have increased recording capacity without the need for new hard disk drive platter materials. MAMR hard drives have a microwave-generating spin torque generator (STO) on the read/write heads which allows physically smaller bits to be recorded to the platters, increasing areal density. Normally hard drive recording heads have a pole called a main pole that is used for writing to the platters, and adjacent to this pole is an air gap and a shield. The write coil of the head surrounds the pole. The STO device is placed in the air gap between the pole and the shield to increase the strength of the magnetic field created by the pole; FC-MAMR technically doesn't use microwaves but uses technology employed in MAMR. The STO has a Field Generation Layer (FGL) and a Spin Injection Layer (SIL), and the FGL produces a magnetic field using spin-polarised electrons originating in the SIL, which is a form of spin torque energy.<ref>{{cite web | url=https://blocksandfiles.com/2021/06/14/toshiba-disks-get-2-gen-leg-up-from-flux-control/ | title=Toshiba disks get 2-gen leg-up from flux control | date=June 14, 2021 }}</ref> <gallery widths="200" heights="200"> magneticMedia.svg|Magnetic cross section & [[frequency modulation]] encoded binary data HDD_Startup_and_Shutdown.webm|HDD with front cover removed to show its operation Aufnahme einzelner Magnetisierungen gespeicherter Bits auf einem Festplatten-Platter..jpg|Recording of single magnetisations of bits on a 200&nbsp;MB HDD-platter (recording made visible using CMOS-MagView)<ref name="AutoMK-9" /> Perpendicular Recording Diagram.svg|Longitudinal recording (standard) & [[perpendicular recording]] diagram </gallery> === Components === The ''{{visible anchor|actuator|Actuator}}'' is a [[permanent magnet]] and [[moving coil]] motor that swings the heads to the desired position. The head support arm is very light, but also stiff; in modern drives, acceleration at the head reaches 550 [[g-force|''g'']]. A metal plate supports a squat [[neodymium magnet|neodymium–iron–boron]] (NIB) high-flux [[magnet]]. Beneath this plate is the moving coil, often referred to as the ''[[voice coil]]'' by analogy to the coil in [[loudspeaker]]s, which is attached to the actuator hub, and beneath that is a second NIB magnet, mounted on the bottom plate of the motor (some drives have only one magnet). The voice coil itself is shaped rather like an arrowhead and is made of doubly coated copper [[magnet wire]]. The inner layer is insulation, and the outer is thermoplastic, which bonds the coil together after it is wound on a form, making it self-supporting. The portions of the coil along the two sides of the arrowhead (which point to the center of the actuator bearing) then interact with the [[magnetic field]] of the fixed magnet. Current flowing radially outward along one side of the arrowhead and radially inward on the other produces the [[magnetic field#Force on a charged particle|tangential force]]. If the magnetic field were uniform, each side would generate opposing forces that would cancel each other out. Therefore, the surface of the magnet is half north pole and half south pole, with the radial dividing line in the middle, causing the two sides of the coil to see opposite magnetic fields and produce forces that add instead of canceling. Currents along the top and bottom of the coil produce radial forces that do not rotate the head. The HDD's electronics controls the movement of the actuator and the rotation of the disk and transfers data to or from a [[disk controller]]. Feedback of the drive electronics is accomplished by means of special segments of the disk dedicated to [[servomotor|servo]] feedback. These are either complete concentric circles (in the case of dedicated servo technology) or segments interspersed with real data (in the case of embedded servo, otherwise known as sector servo technology). The servo feedback optimizes the signal-to-noise ratio of the GMR sensors by adjusting the voice coil motor to rotate the arm. A more modern servo system also employs milli or micro actuators to more accurately position the read/write heads.<ref>A. Al-Mamun, G. Guo, C. Bi, Hard Disk Drive: Mechatronics and Control, 2006, Taylor & Francis.</ref> The spinning of the disks uses fluid-bearing spindle motors. Modern disk firmware is capable of scheduling reads and writes efficiently on the platter surfaces and remapping sectors of the media that have failed. <gallery widths="160" heights="100"> File:Hard drive.svg|Diagram labeling the major components of a computer HDD File:Hard disk dismantled.jpg|An HDD with disks and motor hub removed, exposing copper-colored stator coils surrounding a bearing in the center of the spindle motor. The orange stripe along the side of the arm is a thin printed-circuit cable, the spindle bearing is in the center and the actuator is in the upper left. File:Circuit board of a Samsung hard disk MP0402H.jpg|[[Printed circuit board]] of a 2.5-inch Samsung hard disk MP0402H. File:Kopftraeger WD2500JS-00MHB0.jpg|Head stack with an actuator coil on the left and read/write heads on the right File:HDD read-write head.jpg|Close-up of a single [[disk read-and-write head|read–write head]], showing the side facing the platter File:Hard drive underside (better angle and lighting).jpg|The circuit board of a Western Digital hard drive attached to its chassis File:Hard drive arm 2.jpg|The read/write arm </gallery> === <span class="anchor" id="ERRORRATESHANDLING"></span> Error rates and handling === Modern drives make extensive use of [[error correction code]]s (ECCs), particularly [[Reed–Solomon error correction]]. These techniques store extra bits, determined by mathematical formulas, for each block of data; the extra bits allow many errors to be corrected invisibly. The extra bits themselves take up space on the HDD, but allow higher recording densities to be employed without causing uncorrectable errors, resulting in much larger storage capacity.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-error-correcting-code-ecc/ |title=Hard Drive Error Correcting Code (ECC) |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=May 26, 2019 |date=November 25, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526072642/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-error-correcting-code-ecc/ |archive-date=May 26, 2019 |url-status=live }}</ref> For example, a typical 1&nbsp;[[Terabyte|TB]] hard disk with 512-byte sectors provides additional capacity of about 93&nbsp;[[Gibibyte|GB]] for the [[forward error correction|ECC]] data.<ref>{{cite web | url = https://www.idema.org/wp-content/uploads/downloads/2011/12/AF-in-Legacy-Infrastructures-SDC2011_IDEMA-AF.pdf | title = Advanced Format in Legacy Infrastructures: More Transparent than Disruptive | year = 2011 | access-date = November 5, 2013 | first = Curtis E. | last = Stevens | website = idema.org | archive-url = https://web.archive.org/web/20131105222506/http://www.idema.org/wp-content/uploads/downloads/2011/12/AF-in-Legacy-Infrastructures-SDC2011_IDEMA-AF.pdf | archive-date = November 5, 2013 | url-status = dead }}</ref> In the newest drives, {{as of|2009|lc=on}},<ref name="AutoMK-21" /> [[low-density parity-check code]]s (LDPC) were supplanting Reed–Solomon; LDPC codes enable performance close to the [[Shannon limit]] and thus provide the highest storage density available.<ref name="AutoMK-21" /><ref>[https://docplayer.net/3699743-2-5-inch-hard-disk-drive-with-high-recording-density-and-high-shock-resistance.html "2.5-inch Hard Disk Drive with High Recording Density and High Shock Resistance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190526075908/https://docplayer.net/3699743-2-5-inch-hard-disk-drive-with-high-recording-density-and-high-shock-resistance.html |date=May 26, 2019 }}, Toshiba, 2011</ref> Typical hard disk drives attempt to "remap" the data in a [[Bad sector|physical sector that is failing]] to a spare physical sector provided by the drive's "spare sector pool" (also called "reserve pool"),<ref>{{cite web|author=MjM Data Recovery Ltd |url=http://datarecovery.mjm.co.uk/sectorremapping.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201174433/http://datarecovery.mjm.co.uk/sectorremapping.html| title=MJM Data Recovery Ltd: Hard Disk Bad Sector Mapping Techniques |website=Datarecovery.mjm.co.uk |access-date=January 21, 2014 | archive-date=February 1, 2014}}</ref> while relying on the ECC to recover stored data while the number of errors in a bad sector is still low enough. The S.M.A.R.T ([[Self-Monitoring, Analysis and Reporting Technology]]) feature counts the total number of errors in the entire HDD fixed by ECC (although not on all hard drives as the related S.M.A.R.T attributes "Hardware ECC Recovered" and "Soft ECC Correction" are not consistently supported), and the total number of performed sector remappings, as the occurrence of many such errors may predict an [[HDD failure]]. The "No-ID Format", developed by IBM in the mid-1990s, contains information about which sectors are bad and where remapped sectors have been located.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-sector-format-and-structure/ |title=Hard Drive Sector Format and Structure |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=May 26, 2019 |date=December 23, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526072622/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-sector-format-and-structure/ |archive-date=May 26, 2019 |url-status=live }}</ref> Only a tiny fraction of the detected errors end up as not correctable. Examples of specified uncorrected bit read error rates include: * 2013 specifications for enterprise SAS disk drives state the error rate to be one uncorrected bit read error in every 10¹⁶ bits read,<ref name="SGAT2013">{{cite web | url = https://www.seagate.com/files/www-content/product-content/savvio-fam/enterprise-performance-15k-hdd/savvio-15k-4/en-us/enterprise-performance-15k-hdd-ds1797-1-1307us.pdf | title = Enterprise Performance 15K HDD: Data Sheet | year = 2013 | access-date = October 24, 2013 | publisher = Seagate | archive-url = https://web.archive.org/web/20131029192706/http://www.seagate.com/files/www-content/product-content/savvio-fam/enterprise-performance-15k-hdd/savvio-15k-4/en-us/enterprise-performance-15k-hdd-ds1797-1-1307us.pdf | archive-date = October 29, 2013 | url-status = live }}</ref><ref name="WD2013">{{cite web | url = https://www.wdc.com/wdproducts/library/SpecSheet/ENG/2879-771463.pdf | title = WD Xe: Datacenter hard drives | year = 2013 | access-date = October 24, 2013 | publisher = Western Digital | archive-url = https://web.archive.org/web/20131029193439/http://www.wdc.com/wdproducts/library/SpecSheet/ENG/2879-771463.pdf | archive-date = October 29, 2013 | url-status = live }}</ref> * 2018 specifications for consumer SATA hard drives state the error rate to be one uncorrected bit read error in every 10¹⁴ bits.<ref name="SGAT2018">{{cite web | title = 3.5" BarraCuda data sheet | publisher = Seagate | date = June 2018 | url = https://www.seagate.com/www-content/datasheets/pdfs/3-5-barracudaDS1900-11-1806US-en_US.pdf | access-date = July 28, 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180728070449/https://www.seagate.com/www-content/datasheets/pdfs/3-5-barracudaDS1900-11-1806US-en_US.pdf | archive-date = July 28, 2018 | url-status = live }}</ref><ref name="WD2018">{{cite web | title = WD Red Desktop/Mobile Series Spec Sheet | publisher = Western Digital | date = April 2018 | url = https://www.wdc.com/content/dam/wdc/website/downloadable_assets/eng/spec_data_sheet/2879-800002.pdf | access-date = July 28, 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180728070730/https://www.wdc.com/content/dam/wdc/website/downloadable_assets/eng/spec_data_sheet/2879-800002.pdf | archive-date = July 28, 2018 | url-status = live }}</ref> Within a given manufacturers model the uncorrected bit error rate is typically the same regardless of capacity of the drive.<ref name="SGAT2013" /><ref name="WD2013" /><ref name="SGAT2018" /><ref name="WD2018" /> The worst type of errors are [[silent data corruption]]s which are errors undetected by the disk firmware or the host operating system; some of these errors may be caused by hard disk drive malfunctions while others originate elsewhere in the connection between the drive and the host.<ref>{{Cite news |title= Keeping Bits Safe: How Hard Can It Be? |work= ACM Queue |date= October 1, 2010 |author= David S. H. Rosenthal |url= https://queue.acm.org/detail.cfm?id=1866298 |access-date= January 2, 2014 |author-link= David S. H. Rosenthal |archive-url= https://web.archive.org/web/20131217020947/http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1866298 |archive-date= December 17, 2013 |url-status= live }}</ref> === <span class="anchor" id="TDMR"></span> Development === [[File:Full History Disk Areal Density Trend.png|thumb|Leading-edge hard disk drive [[Density (computer storage)|areal densities]] from 1956 through 2009 compared to [[Moore's law]]. By 2016, progress had slowed significantly below the extrapolated density trend.<ref name="Hayes 2016">{{cite web |url=http://bit-player.org/2016/wheres-my-petabyte-disk-drive |title= Where's My Petabyte Disk Drive? |first= Brian |last= Hayes|page= chart of historical data courtesy of Edward Grochowski |date= March 27, 2016 |access-date= December 1, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260104060248/http://bit-player.org/2016/wheres-my-petabyte-disk-drive/ |archive-date=2026-01-04}}</ref>]] The rate of areal density advancement was similar to [[Moore's law]] (doubling every two years) through 2010: 60% per year during 1988–1996, 100% during 1996–2003 and 30% during 2003–2010.<ref name="Byrne2015b">{{cite web |url=http://www.federalreserve.gov/econresdata/notes/feds-notes/2015/prices-for-data-storage-equipment-and-the-state-of-it-innovation-20150701.html#fn2 |title=Prices for Data Storage Equipment and the State of IT Innovation |publisher=The Federal Reserve Board FEDS Notes |first=David |last=Byrne |page=Table 2 |date=July 1, 2015 |access-date=July 5, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708124555/http://www.federalreserve.gov/econresdata/notes/feds-notes/2015/prices-for-data-storage-equipment-and-the-state-of-it-innovation-20150701.html#fn2 |archive-date=July 8, 2015 |url-status=live }}</ref> Speaking in 1997, [[Gordon Moore]] called the increase "flabbergasting",<ref name="Moore1997">{{cite news | url = https://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp | title = Gallium Arsenide | work = PC Magazine | date = March 25, 1997 | quote = Gordon Moore: ... the ability of the magnetic disk people to continue to increase the density is flabbergasting--that has moved at least as fast as the semiconductor complexity. | access-date = August 16, 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140821103700/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp | archive-date = August 21, 2014 | url-status = live }}</ref> while observing later that growth cannot continue forever.<ref name="Moore2005">{{cite news |last=Dubash |first=Manek |url=http://www.techworld.com/news/operating-systems/moores-law-is-dead-says-gordon-moore-3576581/ |title=Moore's Law is dead, says Gordon Moore |work=techworld.com |date=April 13, 2005 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140706081110/http://news.techworld.com/operating-systems/3477/moores-law-is-dead-says-gordon-moore/ |archive-date=July 6, 2014 |access-date=March 18, 2022 |quote=It can't continue forever. The nature of exponentials is that you push them out and eventually disaster happens. }}</ref> Price improvement decelerated to −12% per year during 2010–2017,<ref name="McCallum">{{cite web |title=Disk Drive Prices (1955–2017) |url=http://www.jcmit.net/diskprice.htm |year=2017 |first=John C. |last=McCallum |access-date=July 15, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170711202719/http://www.jcmit.net/diskprice.htm |archive-date=July 11, 2017 |url-status=live }}</ref> as the growth of areal density slowed. The rate of advancement for areal density slowed to 10% per year during 2010–2016,<ref name="IBM Fontana 2016">{{cite web |url=http://www.ibmsystemsmag.com/mainframe/storage/Support/cloud-trends-projections/?page=1 |title=A Look at Cloud Storage Component Technologies Trends and Future Projections |first1=Gary M. |last1=Decad |author2=Robert E. Fontana Jr. |website=ibmsystemsmag.com |date=July 6, 2017 |access-date=July 21, 2014 |page=Table 1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729050933/http://ibmsystemsmag.com/mainframe/storage/support/cloud-trends-projections/?page=1 |archive-date=July 29, 2017 |url-status=dead }}</ref> and there was difficulty in migrating from perpendicular recording to newer technologies.<ref name="Mellor 2014-11-10">{{cite news |last=Mellor |first=Chris |url=https://www.theregister.co.uk/2014/11/10/kryders_law_of_ever_cheaper_storage_disproven/ |title=Kryder's law craps out: Race to UBER-CHEAP STORAGE is OVER |work=theregister.co.uk |location=UK |publisher=The Register |date=November 10, 2014 |access-date=November 12, 2014 |quote=The 2011 Thai floods almost doubled disk capacity cost/GB for a while. Rosenthal writes: 'The technical difficulties of migrating from PMR to HAMR, meant that already in 2010 the Kryder rate had slowed significantly and was not expected to return to its trend in the near future. The floods reinforced this.' |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112004831/http://www.theregister.co.uk/2014/11/10/kryders_law_of_ever_cheaper_storage_disproven/ |archive-date=November 12, 2014 |url-status=live }}</ref> As bit cell size decreases, more data can be put onto a single drive platter. In 2013, a production desktop 3&nbsp;TB HDD (with four platters) would have had an areal density of about 500&nbsp;Gbit/in² which would have amounted to a bit cell comprising about 18 magnetic grains (11 by 1.6 grains).<ref name="Anderson2013a" >{{cite web |url=https://www.dtc.umn.edu/resources/bd2013_anderson.pdf |title=HDD Opportunities & Challenges, Now to 2020 |year=2013 |access-date=May 23, 2014 |quote='PMR CAGR slowing from historical 40+% down to ~8-12%' and 'HAMR CAGR = 20-40% for 2015–2020' |first=Dave |last=Anderson |publisher=Seagate |archive-url = https://web.archive.org/web/20140525232605/https://www.dtc.umn.edu/resources/bd2013_anderson.pdf | archive-date=May 25, 2014 |url-status=live}}</ref> Since the mid-2000s, areal density progress has been challenged by a [[Superparamagnetism#Effect on hard drives|superparamagnetic]] trilemma involving grain size, grain magnetic strength and ability of the head to write.<ref>{{cite journal | title = New Paradigms in Magnetic Recording | last = Plumer |display-authors=etal | first = Martin L. | journal = Physics in Canada | volume = 67 | issue = 1 | date = March 2011 | pages = 25–29 |arxiv = 1201.5543| bibcode = 2012arXiv1201.5543P }}</ref> In order to maintain acceptable signal-to-noise, smaller grains are required; smaller grains may self-reverse ([[electrothermal instability]]) unless their magnetic strength is increased, but known write head materials are unable to generate a strong enough magnetic field sufficient to write the medium in the increasingly smaller space taken by grains. Magnetic storage technologies are being developed to address this trilemma, and compete with [[flash memory]]–based [[solid-state drive]]s (SSDs). In 2013, [[Seagate Technology|Seagate]] introduced [[shingled magnetic recording]] (SMR),<ref name="Seagate 2013-09-09">{{cite press release |url=http://www.seagate.com/about/newsroom/press-releases/shingled-magnetic-recording-milestone-pr-master/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009135540/http://www.seagate.com/about/newsroom/press-releases/shingled-magnetic-recording-milestone-pr-master/ |title=Seagate Delivers On Technology Milestone: First to Ship Hard Drives Using Next-Generation Shingled Magnetic Recording |location=New York |publisher=[[Seagate Technology]] plc |date=September 9, 2013 |access-date=July 5, 2014 |archive-date=October 9, 2014 |quote=Shingled Magnetic Technology is the First Step to Reaching a 20 Terabyte Hard Drive by 2020}}</ref> intended as something of a "stopgap" technology between PMR and Seagate's intended successor [[heat-assisted magnetic recording]] (HAMR). SMR utilizes overlapping tracks for increased data density, at the cost of design complexity and lower data access speeds (particularly write speeds and [[random access]] 4k speeds).<ref>{{cite web | url = https://lwn.net/Articles/591782/ | title = Support for shingled magnetic recording devices | date = March 26, 2014 | access-date = January 7, 2015 | first = Jake | last = Edge | publisher = [[LWN.net]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20150202075938/http://lwn.net/Articles/591782/ | archive-date = February 2, 2015 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = https://lwn.net/Articles/548116/ | title = LSFMM: A storage technology update | date = April 23, 2013 | access-date = January 7, 2015 | first = Jonathan | last = Corbet | publisher = [[LWN.net]] | quote = A 'shingled magnetic recording' (SMR) drive is a rotating drive that packs its tracks so closely that one track cannot be overwritten without destroying the neighboring tracks as well. The result is that overwriting data requires rewriting the entire set of closely-spaced tracks; that is an expensive tradeoff, but the benefit—much higher storage density—is deemed to be worth the cost in some situations. | archive-url = https://web.archive.org/web/20150107075254/https://lwn.net/Articles/548116/ | archive-date = January 7, 2015 | url-status = live }}</ref> By contrast, [[HGST]] (now part of [[Western Digital]]) focused on developing ways to seal [[helium]]-filled drives instead of the usual filtered air. Since [[turbulence]] and [[friction]] are reduced, higher areal densities can be achieved due to using a smaller track width, and the energy dissipated due to friction is lower as well, resulting in a lower power draw. Furthermore, more platters can be fit into the same enclosure space, although helium gas is notoriously difficult to prevent escaping.<ref>{{Cite web|date=2020|title=Brochure: HelioSeal Technology: Beyond Air. Helium Takes You Higher.|url=https://documents.westerndigital.com/content/dam/doc-library/en_us/assets/public/western-digital/collateral/brochure/brochure-helioseal-technology.pdf|website=Western Digital}}</ref> Thus, helium drives are completely sealed and do not have a breather port, unlike their air-filled counterparts. They have two top covers, the second is laser welded in place and is the only one visible from the exterior.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20220321004847/https://www.jsme.or.jp/award/jsme2016/mnt2016-1.pdf |format=PDF|title=Development of Helium Sealed High Capacity Hard Disk Drive |website=Web.archive.org|access-date=13 September 2026}}</ref> Other recording technologies are either under research or have been commercially implemented to increase areal density, including Seagate's [[heat-assisted magnetic recording]] (HAMR). HAMR requires a different architecture with redesigned media and read/write heads, new lasers, and new near-field optical transducers.<ref name="Shilov_anandtech_b">{{cite news |url=http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |title=Hard Disk Drives with HAMR Technology Set to Arrive in 2018 |first=Anton |last=Shilov |date=December 18, 2015 |access-date=January 2, 2016 |quote=Unfortunately, mass production of actual hard drives featuring HAMR has been delayed for a number of times already and now it turns out that the first HAMR-based HDDs are due in 2018. ... HAMR HDDs will feature a new architecture, require new media, completely redesigned read/write heads with a laser as well as a special near-field optical transducer (NFT) and a number of other components not used or mass produced today. |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102200055/http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |archive-date=January 2, 2016 |url-status=dead }}</ref> HAMR shipped commercially in early 2024<ref>{{Cite web |date=2024-01-18 |title=Seagate launches Mozaic 3+ platform for 30 TB and larger HAMR-based hard drives |url=https://www.techspot.com/news/101565-seagate-introduces-mozaic-3-platform-30-tb-larger.html |access-date=2025-07-22 |website=TechSpot |language=en-US}}</ref> after technical issues delayed its introduction by more than a decade, from earlier projections as early as 2009.<ref name= "HAMR 2008 for 2009" >{{cite web |url= https://blog.dshr.org/2018/05/longer-talk-at-msst2018.html |title= Longer talk at MSST2018 |last= Rosenthal |first= David |date= May 16, 2018 |access-date= November 22, 2019 }}</ref><ref name= "HAMR 2014 for 2015" >{{cite web |url= https://www.kitguru.net/components/hard-drives/anton-shilov/tdk-hamr-technology-could-enable-15tb-hard-drives-already-in-2015/ |title= TDK: HAMR technology could enable 15TB HDDs already in 2015 |last= Shilov |first= Anton |date= October 15, 2014 |access-date= November 15, 2019 }}</ref><ref name= "HAMR 2013 for 2016" >{{cite web |url= http://www.tomsitpro.com/articles/wd-hamr-hdd-heat-assisted-magnetic-recording,1-1396.html |title= WD Demos Future HDD Storage Tech: 60TB Hard Drives |last= Oliver |first= Bill |work= Tom's IT Pro |quote= ...Seagate expects to start selling HAMR drives in 2016. |date= November 18, 2013 |access-date= November 15, 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131121065015/http://www.tomsitpro.com/articles/wd-hamr-hdd-heat-assisted-magnetic-recording,1-1396.html |archive-date= November 21, 2013 }}</ref><ref name= "blocks HAMR 2019" >{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/08/28/nearline-disk-drives-ssd-attack/ |website=Blocks and Files |title= How long before SSDs replace nearline disk drives? |last= Mellor |first= Chris |quote= Seagate CTO Dr John Morris told analysts that Seagate has built 55,000 HAMR drives and aims to get disks ready for customer sampling by the end of 2020. |date= August 28, 2019 |access-date= November 15, 2019 }}</ref> HAMR's planned successor, [[bit-patterned recording]] (BPR),<ref name="AutoMK-22" /> has been removed from the roadmaps of Western Digital and Seagate.<ref name= "BPR roadmaps 2018" >{{cite web |url= https://blog.dshr.org/2018/05/longer-talk-at-msst2018.html |title= Longer talk at MSST2018 |last= Rosenthal |first= David |quote= The most recent Seagate roadmap pushes HAMR shipments into 2020, so they are now slipping faster than real-time. Western Digital has given up on HAMR and is promising that Microwave Assisted Magnetic Recording (MAMR) is only a year out. BPM has dropped off both companies' roadmaps. |date= May 16, 2018 |access-date= November 22, 2019 }}</ref> Western Digital's microwave-assisted magnetic recording (MAMR),<ref>{{cite journal |last=Mallary |display-authors=etal |first= Mike|date=July 2014 |title= Head and Media Challenges for 3 Tb/in² Microwave-Assisted Magnetic Recording|journal=IEEE Transactions on Magnetics |volume=50 |issue=7 |pages=1–8 |doi=10.1109/TMAG.2014.2305693|s2cid=22858444 |issn = 0018-9464 }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Li|first1=Shaojing|last2=Livshitz|first2=Boris|last3=Bertram|first3=H. Neal|last4=Schabes|first4=Manfred|last5=Schrefl|first5=Thomas|last6=Fullerton|first6=Eric E.|last7=Lomakin|first7=Vitaliy|title=Microwave assisted magnetization reversal in composite media|journal=Applied Physics Letters|date=2009|volume=94|issue=20|page=202509|doi=10.1063/1.3133354|url=https://www.karlstechnology.com/hard-drives/JAP_2009_MAMR.pdf|bibcode=2009ApPhL..94t2509L|access-date=May 24, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190524225721/https://www.karlstechnology.com/hard-drives/JAP_2009_MAMR.pdf|archive-date=May 24, 2019|url-status=live}}</ref> also referred to as energy-assisted magnetic recording (EAMR), was sampled in 2020, with the first EAMR drive, the Ultrastar HC550, shipping in late 2020.<ref>{{Cite web|last=Shilov|first=Anton|title=Western Digital Reveals 18 TB DC HC550 'EAMR' Hard Drive|url=https://www.anandtech.com/show/14869/western-digital-announces-18-tb-eamr-hard-drive |archive-url=https://archive.today/20190920044819/https://www.anandtech.com/show/14869/western-digital-announces-18-tb-eamr-hard-drive |url-status=dead |archive-date=September 20, 2019 |date=September 18, 2019 |access-date=2021-10-11|website=AnandTech}}</ref><ref name="Blocks MAMR 2019">{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/09/03/western-digital-18tb-and-20tb-mamr-disk-drives/ |website=Blocks & Files |title= Western Digital debuts 18TB and 20TB MAMR disk drives |last= Mellor |first= Chris |quote= ...microwave-assisted magnetic (MAMR) recording technology...sample shipments are due by the end of the year. |date= September 3, 2019 |access-date= November 23, 2019 }}</ref><ref>{{Cite web|last=Raevenlord |title=Western Digital Finally Launches Ultrastar DC HC550 18 TB Drives With EAMR for Enterprise|url=https://www.techpowerup.com/269562/western-digital-finally-launches-ultrastar-dc-hc550-18-tb-drives-with-eamr-for-enterprise|access-date=2021-10-11|website=TechPowerUp|date=July 8, 2020 |language=en}}</ref> [[Two-dimensional magnetic recording]] (TDMR)<ref name="Anderson2013a" /><ref name="Wood 2010">{{cite web |url=https://www.ewh.ieee.org/r6/scv/mag/MtgSum/Meeting2010_10_Presentation.pdf |title=Shingled Magnetic Recording and Two-Dimensional Magnetic Recording |last=Wood |first=Roger |work=[[IEEE]] |publisher=Hitachi GST |date=October 19, 2010 |access-date=August 4, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140810161542/http://www.ewh.ieee.org/r6/scv/mag/MtgSum/Meeting2010_10_Presentation.pdf |archive-date=August 10, 2014 |url-status=live }}</ref> and "current perpendicular to plane" [[giant magnetoresistance]] (CPP/GMR) heads have appeared in research papers.<ref name="Coughlin" /><ref>{{Cite arXiv |title=All-Heusler giant-magnetoresistance junctions with matched energy bands and Fermi surfaces |eprint = 1301.6106|last1 = Bai|first1 = Zhaoqiang|last2 = Cai|first2 = Yongqing|last3 = Shen|first3 = Lei|last4 = Han|first4 = Guchang|last5 = Feng|first5 = Yuanping|year = 2013|class = cond-mat.mes-hall}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www1.hgst.com/hdd/research/recording_head/pr/PerpendicularAnimation.html|title=Perpendicular Magnetic Recording Explained - Animation|date=December 21, 2001 |access-date=July 27, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006062214/http://www1.hgst.com/hdd/research/recording_head/pr/PerpendicularAnimation.html|archive-date=October 6, 2018|url-status=live}}</ref> Some drives have adopted dual independent actuator arms to increase read/write speeds and compete with SSDs.<ref>{{cite web |url=https://www.anandtech.com/show/13935/seagate-hdd-plans-2019 |title= State of the Union: Seagate's HAMR Hard Drives, Dual-Actuator Mach2, and 24 TB HDDs on Track |work=Anandtech.com |access-date=February 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220002907/https://www.anandtech.com/show/13935/seagate-hdd-plans-2019 |archive-date=February 20, 2019 |url-status=dead }}</ref> A 3D-actuated vacuum drive (3DHD) concept<ref name= "3DHD blog" >{{Cite web |url= https://blog.dshr.org/2019/09/promising-new-hard-disk-technology.html |title= Promising New Hard Disk Technology |access-date= December 1, 2019 }}</ref><!--3DHD is developed by L2 drive--> and 3D magnetic recording have been proposed.<ref>{{Cite web|url=https://www.extremetech.com/extreme/168619-3d-magnetic-storage-breakthrough-enables-100tb-hard-drives|title=3D magnetic storage breakthrough enables 100TB+ hard drives &#124; Extremetech|date=October 15, 2013 }}</ref> Depending upon assumptions on feasibility and timing of these technologies, Seagate forecasts that areal density will grow 20% per year during 2020–2034.<ref name= "blocks WWrevenue August2019"/> == Fontindiko == * [http://www.esperanto.mv.ru/KompLeks/DI.html#DISKAPARATO Diskaparato] en [[Komputada Leksikono De Sergio Pokrovskij|Komputada Leksikono]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://smarthdd.com/help.htm Hard Disk Drives Encyclopedia] * [https://www.youtube.com/watch?v=Wiy_eHdj8kg Video showing an opened HD working] * [https://web.archive.org/web/20121014191631/http://faculty.plattsburgh.edu/jan.plaza/teaching/papers/seektime.html Average seek time of a computer disk] * [http://www.pcworld.com/article/127105/article.html Timeline: 50 Years of Hard Drives] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131006003652/http://www.pcworld.com/article/127105/article.html |date=2013-10-06 }} * [http://hddscan.com/doc/HDD_Tracks_and_Zones.html HDD from inside: Tracks and Zones. How hard it can be?] {{Projektoj|ReVo=disk.0aparato}} {{Ĝermo|komputiko}} {{Havenda artikolo|Diskaparato}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Komputila aparataro]] 4ts5msc4ctiqhuwsh3ujqqrrhqny8lu 9489943 9489924 2026-10-07T13:28:22Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9489943 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Hdd od srodka.jpg|eta|Diskaparato]] '''Diskaparato''' (DA-oj, aŭ '''malmoldisko''', '''[[Fiksdisko|fiksa disko]]''' aŭ '''durdisko''', angle HDD) estas magneta [[disko]] (aŭ pluraj tiaj diskoj samaksaj), muntita(j) kun la lega-skribaj kapetoj kaj ceteraj partoj meĥanikaj kaj elektronikaj, kaj enujigita(j) en metalan skatolon (kp disketo)<ref>{{cite web |title=Operating Systems: Three Easy Pieces [Chapter: Hard Disk Drives] |url=http://pages.cs.wisc.edu/~remzi/OSTEP/file-disks.pdf |publisher=Arpaci-Dusseau Books |year=2014 |first1=Remzi H. |last1=Arpaci-Dusseau |first2=Andrea C. |last2=Arpaci-Dusseau}}</ref> Depende je la modelo, la atingotempo de diskaparato estas 9 ms aŭ malpli. Normale komputilo havas diskaparaton kiel sian fiksitan diskon; sed ekzistas ankaŭ demeteblaj diskaparatoj<ref>{{Cite web |url = http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |title = 5th Non-Volatile Memories Workshop (NVMW 2014) |date = March 2014 |publisher = IEEE |accessdate = 23a de Aprilo, 2014 |first = Eric |last = Fullerton |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180928051219/http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |archivedate = 2018-09-28 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-12-26 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20180928051219/http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |arkivdato=2018-09-28 }}</ref><ref>{{Cite web | url = http://thessdguy.com/for-the-lack-of-a-fab/#more-538 | title = For the Lack of a Fab... | last = Handy | first = James | date = July 31, 2012 | publisher = Objective Analysis | accessdate = 25a de Novembro, 2012 }}</ref>. Temas pri datumstoka [[aparato]] kiu uzas magnetan stokadon kaj prenas ciferecajn informojn uzantajn unu aŭ pli rigidajn rapide rotaciante diskojn (pladoj) kovritajn per magneta materialo. La pladoj estas parigitaj per magnetkapoj, kutime aranĝite sur aktuaria brako, kiuj legas kaj skribas datenojn al la pladsurfacoj.<ref> Arpaci-Dusseau, Remzi H.; Arpaci-Dusseau, Andrea C. (2014). [https://pages.cs.wisc.edu/~remzi/OSTEP/file-disks.pdf "Operating Systems: Three Easy Pieces, Chapter: Hard Disk Drives" (PDF).] Arpaci-Dusseau Books. Arkivita (PDF) el la originalo la 18an de Februaro, 2015. Alirita la 18an de Julio, 2021. </ref> Datenoj estas aliritaj en hazard-alira maniero, signifante ke individuaj blokoj de datenoj povas esti stokitaj aŭ prenitaj en iu sinsekvo kaj ne nur sinsekve. DAoj estas speco de ne-volatila stokado, retenante stokitajn datenojn eĉ kiam funkciigite for. [[Dosiero:Laptop-hard-drive-exposed.jpg|eta|dekstre|Interno de 2.5-cola tekokomputila diskaparato.]] Lanĉite fare de [[IBM]] en 1956,<ref>[https://www.ibm.com/ibm/history/exhibits/storage/storage_350.html "IBM Archives: IBM 350 disk storage unit".] 23a de Januaro, 2003. Arkivita el la originalo la 31an de Majo, 2008. Alirita la 18an de Julio, 2021. </ref> DAoj iĝis la domina sekundara memorunuo por ĝeneraluzeblaj [[komputilo]]j de la fruaj [[1960-aj jaroj]]. Ade plibonigita, DAoj konservis tiun pozicion en la modernan epokon de serviloj kaj personaj komputiloj. Pli ol 200 firmaoj produktis DAojn historie, kvankam post ampleksa industriofirmiĝo la plej multaj nunaj unuoj estas produktitaj fare de Seagate, [[Toshiba]], kaj Western Digital. Liveroj de DAoj kaj vendenspezoj malkreskas, kvankam produktado (eksabajtoj je jaro) kreskas. Fulmmemoro havas kreskantan parton de la merkato por sekundara stokado, en la formo de solidsubstancaj veturiloj ([[Solidstata disko|SSD]]oj). SSDoj havas pli altajn daten-transigo-rapidecojn, pli altan arean stokaddensecon, pli bonan fidindecon, kaj multe pli malaltan latentecon kaj alirtempojn. Kvankam SSDoj havas pli altan koston je peco, ili anstataŭigas DAojn kie rapideco, elektrokonsumo, eta grandeco, kaj fortikeco estas gravaj. La primaraj karakterizaĵoj de DA estas ĝia kapacito kaj efikeco. Kapacito estas precizigita en unuoprefiksoj egalrilatantaj al potencoj de 1000: 1-terabite (tb) diskilo havas kapaciton de 1,000 gigabajtoj (Gb; kie 1 gigabajto = 1 miliardo da bajtoj). Tipe, iom da el la kapacito de HDD estas neatingeblaj al la uzanto ĉar ĝi estas uzita per la dosiersistemo kaj la mastrumsistemo, kaj eventuale enfinkonstruita ripeto por erarĝustigo kaj normaligo. Efikeco estas precizigita antaŭ la tempo postulata por movi la kapojn al trako aŭ cilindro (meza alirotempo) kaj plie la tempon kiam ĝi prenas pri la dezirata sektoro por prezenti proponon sub la kapon (meza latenteco, kio estas funkcio de la fizika rotacia rapideco en rivolua nombro), kaj finfine la rapidecon ĉe kiu la datenoj estas elsenditaj (datenrapideco). La du plej oftaj formofaktoroj de modernaj DAoj estas 3. 5-colojn, por tablokomputiloj, kaj 2,5-colojn, ĉefe por [[tekokomputilo]]j. DAoj estas ligitaj al sistemoj per normigitaj interfacaj kabloj kiel ekzemple Pata (Paralelo ATA), SATA (Seria ATA), USB aŭ SAS (Serial Attached SCSI) kabloj. == Historio == [[Dosiero:Hard drive.svg|eta|dekstre|Anglalingva diagramo pri la ĉefaj komponantoj de komputila DA.]] Diskaparatoj estis lanĉitaj en 1956 kiel datumstokado por IBM-realtempaj transakcipretigaj komputiloj, kaj estis evoluigitaj por uzo per ĝeneraluzebla komputilego kaj [[minikomputilo]]j. La unua IBM-veturado, la 350 RAMAC en 1956, estis ĉirkaŭ la grandeco de du mezgrandaj [[fridujo]]j kaj stokis kvin milionojn de ses-bitaj karaktroj (3.75 megabajtoj) sur stako de 50 diskoj. En 1962 la IBM 350 RAMAC diskunuo estis anstataŭita fare de la IBM 1301 diskekzemplero, kiuj konsistis el 50 pladoj, ĉiu proksimume 1/8-cola dika kaj 24 colojn el diametro.<ref>[https://web.archive.org/web/20150328161124/http://www.computermuseum.li/Testpage/DiskPlatter-1301.htm "DiskPlatter-1301".] computermuseum.li. Arkivita el la originalo la 28an de Marto, 2015. </ref> Dum la IBM 350 uzis nur du leg/skribajn kapojn kiuj estis pneŭmatike funkciigitaj kaj translokigitaj en du dimensioj, la 1301-datita estis unu el la unuaj diskekzempleroj se temas pri uzi aron de kapoj, po unu per plado, moviĝante kiel ununura unuo. Cilindro-reĝimo legas/skribas ke operacioj estis apogitaj, kaj la kapoj flugis proksimume 250 mikro-colojn (proksimume 6 µm) super la pladsurfaco. Moviĝo de la ĉefinstalado dependis sur binara vipursistemo de hidraŭlikaj aktuarioj kiuj certigis ripeteblan poziciigadon. La kabineto (1301) temis pri la grandeco de tri hejmaj fridujoj metitaj flank-al-flanke, stokante la ekvivalenton de proksimume 21 milionoj de ok-bitaj bajtoj. Alirtempo estis proksimume kvarono de sekundo. Ankaŭ en 1962, IBM prezentis la modelon 1311 diskilo, kio temis pri la grandeco de [[lavmaŝino]] kaj stokis du milionojn da karaktroj sur forprenebla diskujo. Uzantoj povis aĉeti kromajn pakojn kaj interŝanĝi ilin kiel bezonate, tre kiel bobenoj de magneta bendo. Pli postaj modeloj de forprenebla pako moveblas, de IBM kaj aliaj, iĝis la normo en la plej multaj komputilinstalaĵoj kaj atingis kapacitojn de 300 megabajtoj de la fruaj [[1980-aj jaroj]]. Ne-forpreneblaj DAoj estis nomitaj "fiksaj disk-"iniciatoj. [[Dosiero:Seagate Barracuda IMG 7901.jpg|eta|maldekstre|Du DAoj Seagate Barracuda, el 2003 kaj 2009 - respektive 160GB kaj 1TB. En 2020 Seagate proponas kapacitojn de ĝis 16TB.]] Kelkaj alt-efikecaj DAoj estis produktitaj kun po unu kapo por trako (ekz. IBM 2305 en [[1970]]) tiel ke neniom da tempo estis perdita fizike movante la kapojn al trako. Konataj kiel fiks-kapaj aŭ ĉef-trakaj diskiloj ili estis tre multekostaj kaj jam ne estas en produktado. En 1973, IBM lanĉis novan specon de HDD-kodita "Winchester". Ĝia primara karakteriza trajto estis ke la diskokapoj ne estis retiritaj tute de la stako de diskopladoj kiam la funkciado estis elektra malsupre. Anstataŭe, la kapoj estis permesitaj "alteriĝi" sur specialareon de la diskosurfaco sur spino-lanugo, "ekante" denove kiam sur la disko poste estis elektra. Tio tre reduktis la koston de la kap-aktuaria mekanismo, sed malhelpis forigojn de la diskoj dum la funkciado kiel estis farita kun la diskujoj. Anstataŭe, la unuaj modeloj de "Winchester teknologio" havis forpreneblan diskomodulon, kiu inkluzivis kaj la diskujon kaj la kapkunigilon, postlasante la aktuarian motoron en la funkciado. Pli postaj "Winchester" funkciadoj prirezignis la forpreneblan novaĵkoncepton kaj revenis al ne-forpreneblaj pladoj. Kiel la unua forprenebla grupo, la unuaj "Winchester" funkciadoj uzis pladojn 14 colojn (360 mm) en diametro. Kelkajn jarojn poste, dezajnistoj esploris la eblecon ke fizike pli malgrandaj pladoj eble ofertos avantaĝojn. Veturadoj kun ne-forpreneblaj ok-colaj pladoj kaj tiam prezentiĝis funkciadoj kiuj uzis 5 1 ⁄ 4 in (130 mm) formofaktoron (munta larĝo ekvivalenta al tio kion uzis nuntempaj disketingoj). La lasta estis ĉefe destinitaj por la tiama eta merkato de personaj komputiloj. Ekde kiam la [[1980-aj jaroj]] komenciĝis, DAoj estis rara kaj tre multekosta kroma trajto en komputiloj, sed de la malfruaj 1980-aj jaroj ilia kosto estis reduktita al la punkto kie ili estis normaj sur ĉiuj krom la plej malmultekostaj komputiloj. La plej multaj DAoj en la fruaj 1980-aj jaroj estis venditaj al komputilaj finuzantoj kiel ekstera, kroma subsistemo. La subsistemo ne estis vendita sub la nomo de la durdiskoproduktanto sed sub la subsistema produktanto nomita kiel ekzemple Corvus Systems kaj Tallgrass Technologies, aŭ sub la nomo de la komputila sistemproduktanto kiel ekzemple la Apple ProFile. La IBM KOMPUTILO/XT en 1983 inkludis internan 10 MB HDD, kaj baldaŭ poste internaj DAoj multiĝis sur personaj komputiloj. Eksteraj DAoj restis popularaj por multe pli longe sur la Apple Macintosh. Multaj kiun makintoŝoj faris al inter 1986 kaj 1998 havis SCSI havenon sur la dorso, igante eksteran vastiĝon pli simpla. Pli aĝaj kompaktaj makintoŝoj ne havis uzant-alireblajn durdiskujojn (efektive, la Makintoŝo 128K, Macintosh 512K, kaj Macintosh Plus ne havis durdiskujon entute), tiel en tiuj modeloj eksteraj SCSI-diskoj estis la nura akceptebla opcio por disetendiĝado sur iu interna stokado. === 21a jarcento === Plibonigoj de malmolaj diskoj (HDD, tio estas DA-oj) estis pelataj de kreskanta areala denseco. Aplikoj disvastiĝis dum la [[2000-aj jaroj]], ekde la grandkomputiloj de la fino de la 1950-aj jaroj ĝis la plejmultaj uzoj por amasstokado, inkluzive de komputiloj kaj konsumantaj aplikoj kiel ekzemple la stokado de distra enhavo. En la 2000-aj kaj 2010-aj jaroj, NAND komencis anstataŭigi DA-ojn en aplikoj postulantaj porteblon aŭ altan rendimenton. En 2018, la plej granda malmola disko havis kapaciton de 15 TB, dum la SSD kun la plej granda kapacito havis 100 TB.<ref name= "100TB 2018"> Alcorn, Paul (19a de Marto, 2018). [https://www.tomshardware.com/news/100tb-ssd-nimbus-sata-flash,36687.html "Need A 100TB SSD? Nimbus Data Has You Covered With The ExaDrive DC100".] Tomshardware.com. Alirita la 20an de Februaro, 2019.</ref> En 2018, oni antaŭvidis, ke DA-oj atingos kapacitojn de 100 TB ĉirkaŭ la jaro 2025,<ref>{{cite web|last=Mott |first=Nathaniel |url=http://tomshardware.com/news/seagate-hamr-100tb-drives-2025,38035.html |title=Seagate Wants to Ship 100TB HDDs by 2025 |date=7a de Novembro, 2018 |access-date=29a de Februaro, 2019}}</ref> sed en 2019, la atendata ritmo de plibonigo estis reviziita al 50 TB ĝis 2026.<ref name= "blocks WWrevenue August2019" >{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/09/23/seagate-assumes-ssds-wont-kill-disk-drives/ |title= How long before SSDs replace nearline disk drives? |last= Mellor |first= Chris |date= 23a de Septembro, 2019 |quote= the total addressable market for disk drives will grow from $21.8bn in 2019 |access-date= 15a de Novembro, 2019 }}</ref> Pli malgrandaj formatoj (1,8 coloj kaj malpli grandaj) estis ĉesigitaj ĉirkaŭ 2010. La kosto de solid-stata memor-teknologio (NAND), priskribebla per la [[leĝo de Moore]], pliboniĝas pli rapide ol tiu de malmolaj diskopeliloj (HDD-oj, nome DA-j). NAND havas pli altan prezan elastecon de la postulo ol HDD-oj, kaj tio stimulas merkatan kreskon.<ref name= Appleton >{{cite web |url= https://www.cnet.com/news/flash-goes-the-notebook/ |title= Flash goes the notebook |last= Kanellos |first= Michael |date= 17a de Januaro, 2006 |website= CNET |access-date= 15a de Majo, 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180519203122/https://www.cnet.com/news/flash-goes-the-notebook/ |archive-date= 19a de Majo, 2018 |url-status= live }}</ref> Dum la malfruaj 2000-aj kaj la [[2010-aj jaroj]], la produkta vivociklo de HDD-oj atingis maturan fazon, kaj malrapidiĝanta vendado eble indikas la komencon de la malkreska fazo.<ref name= lifecycle >{{cite web |url= https://www.inc.com/encyclopedia/industry-life-cycle.html |title= Industry Life Cycle - Encyclopedia - Business Terms |work= Inc. |access-date= 15a de Majo, 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180708234048/https://www.inc.com/encyclopedia/industry-life-cycle.html |archive-date= 8a de Julio, 2018 |url-status= live }}</ref> Dum la [[2020-aj jaroj]], la ritmo de adopto de NAND signife akceliĝis – grandparte pro la kreskanta uzo de la teknologio en konsumanta elektroniko –, dum ĝia rendimento pliboniĝis pli rapide ol tiu de HDD-oj. La Tajlandaj inundoj en 2011 difektis la fabrikojn kaj kunpremis diskaparatkoston negative inter 2011 kaj 2013.<ref>{{cite web | url = https://blog.backblaze.com/2012/10/09/backblaze_drive_farming/ | title = Farming hard drives: how Backblaze weathered the Thailand drive crisis | year = 2013 | access-date = 23a de Majo, 2014 | website = Blaze | archive-url = https://web.archive.org/web/20140625060029/http://blog.backblaze.com/2012/10/09/backblaze_drive_farming/ | archive-date = 25a de Junio, 2014 | url-status = live }}</ref> En 2019, [[Western Digital]] fermis sian lastan malajzian fabrikon de HDD-oj pro malkreskanta postulo, por koncentriĝi al la produktado de SSD-oj.<ref>{{cite web |url=https://www.theregister.com/2018/07/17/western_digital_petaling_jaya_malaysia/ |title=Western Digital formats hard disk drive factory as demand spins down |work=The Register |last=Mellor |first=Chris |date=17a de Julio, 2018 |access-date=21a de Julio, 2021}}</ref> Ĉiuj tri restantaj fabrikantoj de HDD-oj spertas malkreskantan postulon je siaj HDD-oj ekde 2014.<ref>{{cite web |url=https://www.extremetech.com/computing/273849-western-digital-to-close-hdd-plant-increase-ssd-production |title=Western Digital to Close HDD Plant, Increase SSD Production |work=Extreme Tech |last=Hruska |first=Joel |date=20a de Julio, 2018 |access-date=21a de Julio, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251016044530/https://www.extremetech.com/computing/273849-western-digital-to-close-hdd-plant-increase-ssd-production |archive-date=2025-10-16}}</ref> == Teknologio == === Magneta registrado === [[Dosiero:Harddrive-engineerguy.ogv|eta|220ra|dekstre|Filmeto pri kiel funkcias diskaparato]] [[Dosiero:2019 Rozebrane dyski twarde.jpg|eta|220ra|dekstre|3,5-cola kaj 2,5-cola malmolaj diskoj kun forigitaj antaŭaj kovriloj por montri iliajn internajn partojn.]] Moderna malmola disko (HDD) registras datumojn per magnetigado de maldika tavolo el [[Feromagneta substanco|feromagneta materialo]] sur ambaŭ flankoj de disko. Sinsekvaj ŝanĝoj en la direkto de magnetigo reprezentas bitojn de duumaj datumoj. La datumoj estas legitaj el la disko per detektado de la transiroj en la magnetigo. Uzantaj datumoj estas koditaj per kodiga skemo, kiel ekzemple "run-length limited" (RLL) kodigo, kiu determinas kiel la datumoj estas reprezentataj per la magnetaj transiroj. Tipa dezajno de HDD konsistas el [[spindelo]], kiu tenas platajn cirklajn diskojn – nomatajn ''platoj'' – sur kiuj estas konservataj la datumoj. La platoj estas faritaj el nemagneta materialo, kutime el [[aluminio|aluminia]] [[alojo]], [[vitro]] aŭ [[ceramiko]]. Ili estas kovritaj per maldika tavolo de magneta materialo, tipe 10–20 [[nanometro|nm]] dika, kaj per ekstera tavolo el [[karbono]] por protekto.<ref name="headcrash" >[https://escotal.com/harddrive.html "Hard Drives".] escotal.com. Arkivita el la originalo en la 3a de Septembro, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref><ref name="AutoMK-6" >[https://www.data-master.com/lander?oref=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2F "What is a "head-crash" & how can it result in permanent loss of my hard drive data?".] data-master.com. Arkivita el la originalo en la 8a de Julio, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref><ref name="AutoMK-7">[https://web.archive.org/web/20110903011543/http://www.hard-drive-help.com/technology.html "Hard Drive Help".] hardrivehelp.com. Arkivita el la originalo en la 3 de Septembro, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref> Kompare: norma folio de kopi-papero havas dikecon de 0,07–0,18 mm (70 000–180 000 nm).<ref name="AutoMK-8" > Sherlis, Juliya (2001). Elert, Glenn (eld.). [https://hypertextbook.com/facts/2001/JuliaSherlis.shtml "Thickness of a piece of paper".] ''The Physics Factbook''. Arkivita el la originalo en la 8a de Junio, 2017. Alirita la 9an de Julio, 2011.</ref> La platoj en nuntempaj malmolaj diskoj (HDD-oj) rotacias je rapidoj variantaj de 4 200 rpm en energi-efikaj porteblaj aparatoj ĝis 15 000 rpm por alt-efikecaj serviloj.<ref name="AutoMK-10" > Blount, Walker C. (Novembro 2007). [https://web.archive.org/web/20120419091304/http://www.hitachigst.com/tech/techlib.nsf/techdocs/33c6a76df9338b0a86256d34007054c0/$file/why7200mobilehdds.pdf "Why 7,200 RPM Mobile Hard Disk Drives?" (PDF).] Arkivita el la originalo (PDF) la 19an de Aprilo, 2012. Alirita la 17an de Julio, 2011.</ref> La unuaj malmolaj diskoj rotaciis je 1 200 rpm<ref name="IBM350" >[https://web.archive.org/web/20080531032031/http://www-03.ibm.com/ibm/history/exhibits/storage/storage_350.html "IBM Archives: IBM 350 disk storage unit".] 23a de Januaro, 2003. Arkivita el la originalo la 31an de Majo, 2008. Alirita la 19an de Oktobro, 2012.</ref>, kaj dum multaj jaroj 3 600 rpm estis la normo.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-spindle-speed/ |title=Hard Drive Spindle Speed |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=26a de Majo, 2019 |date=20a de Oktobro, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526103244/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-spindle-speed/ |archive-date=26a de Majo, 2019 |url-status=live }}</ref> En novembro 2019, la platoj en la plej multaj konsumant-nivelaj malmolaj diskoj rotacias je 5 400 aŭ 7 200 rpm. Informoj estas skribataj sur kaj legitaj el plato, dum ĝi rotacias preter aparatoj nomataj ''leg-skribaj kapoj''; tiuj estas poziciigitaj por funkcii tre proksime al la magneta surfaco, kun flugalteco ofte en la ordo de dekoj da nanometroj. La leg-skriba kapo estas uzata por detekti kaj modifi la magnetiĝon de la materialo, kiu pasas tuj sub ĝi. En modernaj diskunuoj, ekzistas unu leg-skrib-kapo por ĉiu magneta diskosurfaco sur la spindelo, muntita sur komuna brako. Funkciiga brako (aŭ alir-brako) movas la kapojn laŭ arko (proksimume radie) super la platoj dum tiuj rotacias, kio ebligas al ĉiu kapo atingi preskaŭ la tutan surfacon de la disko. La brako estas movata per voĉbobena funkciigilo aŭ, ĉe iuj pli malnovaj modeloj, per paŝmotoro. Fruaj diskaparatoj skribis datumojn kun konstanta indico de bitoj sekunde, kio rezultigis egalan kvanton da datumoj en ĉiu trako; tamen, modernaj unuoj (ekde la 1990-aj jaroj) uzas zonan bit-registradon, kiu pliigas la skribrapidecon de la interna al la ekstera zono kaj tiel stokas pli da datumoj en ĉiu trako ĉe la eksteraj zonoj. Ĉe modernaj diskaparatoj, la eta grandeco de la magnetaj regionoj kreas la danĝeron, ke ilia magneta stato povus perdiĝi pro termikaj efikoj — nome termike induktita magneta malstabileco, ofte nomata la "superparamagneta limo". Por kontraŭagi tion, la diskoj estas kovritaj per du paralelaj magnetaj tavoloj, apartigitaj de triatoma tavolo el la nemagneta elemento [[rutenio]]; la du tavoloj estas magnetigitaj en kontraŭaj direktoj, tiel plifortigante unu la alian.<ref name="AutoMK-15" >Hayes, Brian. [https://www.americanscientist.org/issues/pub/terabyte-territory "Terabyte Territory".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170619063624/http://www.americanscientist.org/issues/pub/terabyte-territory |date=2017-06-19 }} ''American Scientist''. p. 212. Arkivita el la originalo la 8an de Julio, 2014. Alirita la 20an de Septembro, 2014.</ref> Alia teknologio uzata por venki termikajn efikojn kaj ebligi pli grandajn registrad-densecojn estas perpendikulara registrado (PMR); ĝi unuafoje aperis sur la merkato en 2005<ref name="AutoMK-16" >[https://www.global.toshiba/ww/news/corporate/2004/12/pr1401.html "Press Releases December 14, 2004".] Toshiba. Arkivita el la originalo la 14an de Aprilo, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref> kaj, ekde 2007, estas uzata en kelkaj malmolaj diskoj.<ref name="AutoMK-17" >[https://www.seagate.com/es/es/www/en-us/products/laptops/momentus/ "Seagate Momentus 2-1/2" HDDs per webpage January 2008".] Seagate.com. 24a de Oktobro, 2008. Arkivita el la originalo la 11an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref><ref name="AutoMK-18" >[https://www.seagate.com/es/es/products/hard-drives/barracuda-hard-drive/ "Seagate Barracuda 3-1/2" HDDs per webpage January 2008".] Seagate.com. Arkivita el la originalo la 14an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref><ref name="AutoMK-19" >[https://web.archive.org/web/20090316015932/http://www.wdc.com/en/company/investor/q108remarks.asp "Western Digital Scorpio 2-1/2" and Greenpower 3-1/2" HDDs per quarterly conference, July 2007".] Wdc.com. Arkivita el la originalo la 16an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref> Perpendikulara registrado povas esti akompanata de ŝanĝoj en la fabrikado de la leg-skribaj kapoj por pliigi la forton de la magneta kampo kreata de tiuj kapoj.<ref>{{cite web | url=https://patents.google.com/patent/US20080002290 | title=Damascene coil design for a perpendicular magnetic recording head |archive-url=https://web.archive.org/web/20251016044846/https://patents.google.com/patent/US20080002290 |archive-date=2025-10-16}}</ref> In 2004, a higher-density recording media was introduced, consisting of coupled soft and hard magnetic layers. So-called ''[[exchange spring media]]'' magnetic storage technology, also known as ''exchange coupled composite media'', allows good writability due to the write-assist nature of the soft layer. However, the thermal stability is determined only by the hardest layer and not influenced by the soft layer.<ref name=AutoMK-19a /><ref name=AutoMK-19b /> Flux control MAMR (FC-MAMR) allows a hard drive to have increased recording capacity without the need for new hard disk drive platter materials. MAMR hard drives have a microwave-generating spin torque generator (STO) on the read/write heads which allows physically smaller bits to be recorded to the platters, increasing areal density. Normally hard drive recording heads have a pole called a main pole that is used for writing to the platters, and adjacent to this pole is an air gap and a shield. The write coil of the head surrounds the pole. The STO device is placed in the air gap between the pole and the shield to increase the strength of the magnetic field created by the pole; FC-MAMR technically doesn't use microwaves but uses technology employed in MAMR. The STO has a Field Generation Layer (FGL) and a Spin Injection Layer (SIL), and the FGL produces a magnetic field using spin-polarised electrons originating in the SIL, which is a form of spin torque energy.<ref>{{cite web | url=https://blocksandfiles.com/2021/06/14/toshiba-disks-get-2-gen-leg-up-from-flux-control/ | title=Toshiba disks get 2-gen leg-up from flux control | date=June 14, 2021 }}</ref> <gallery widths="200" heights="200"> magneticMedia.svg|Magnetic cross section & [[frequency modulation]] encoded binary data HDD_Startup_and_Shutdown.webm|HDD with front cover removed to show its operation Aufnahme einzelner Magnetisierungen gespeicherter Bits auf einem Festplatten-Platter..jpg|Recording of single magnetisations of bits on a 200&nbsp;MB HDD-platter (recording made visible using CMOS-MagView)<ref name="AutoMK-9" /> Perpendicular Recording Diagram.svg|Longitudinal recording (standard) & [[perpendicular recording]] diagram </gallery> === Components === The ''{{visible anchor|actuator|Actuator}}'' is a [[permanent magnet]] and [[moving coil]] motor that swings the heads to the desired position. The head support arm is very light, but also stiff; in modern drives, acceleration at the head reaches 550 [[g-force|''g'']]. A metal plate supports a squat [[neodymium magnet|neodymium–iron–boron]] (NIB) high-flux [[magnet]]. Beneath this plate is the moving coil, often referred to as the ''[[voice coil]]'' by analogy to the coil in [[loudspeaker]]s, which is attached to the actuator hub, and beneath that is a second NIB magnet, mounted on the bottom plate of the motor (some drives have only one magnet). The voice coil itself is shaped rather like an arrowhead and is made of doubly coated copper [[magnet wire]]. The inner layer is insulation, and the outer is thermoplastic, which bonds the coil together after it is wound on a form, making it self-supporting. The portions of the coil along the two sides of the arrowhead (which point to the center of the actuator bearing) then interact with the [[magnetic field]] of the fixed magnet. Current flowing radially outward along one side of the arrowhead and radially inward on the other produces the [[magnetic field#Force on a charged particle|tangential force]]. If the magnetic field were uniform, each side would generate opposing forces that would cancel each other out. Therefore, the surface of the magnet is half north pole and half south pole, with the radial dividing line in the middle, causing the two sides of the coil to see opposite magnetic fields and produce forces that add instead of canceling. Currents along the top and bottom of the coil produce radial forces that do not rotate the head. The HDD's electronics controls the movement of the actuator and the rotation of the disk and transfers data to or from a [[disk controller]]. Feedback of the drive electronics is accomplished by means of special segments of the disk dedicated to [[servomotor|servo]] feedback. These are either complete concentric circles (in the case of dedicated servo technology) or segments interspersed with real data (in the case of embedded servo, otherwise known as sector servo technology). The servo feedback optimizes the signal-to-noise ratio of the GMR sensors by adjusting the voice coil motor to rotate the arm. A more modern servo system also employs milli or micro actuators to more accurately position the read/write heads.<ref>A. Al-Mamun, G. Guo, C. Bi, Hard Disk Drive: Mechatronics and Control, 2006, Taylor & Francis.</ref> The spinning of the disks uses fluid-bearing spindle motors. Modern disk firmware is capable of scheduling reads and writes efficiently on the platter surfaces and remapping sectors of the media that have failed. <gallery widths="160" heights="100"> File:Hard drive.svg|Diagram labeling the major components of a computer HDD File:Hard disk dismantled.jpg|An HDD with disks and motor hub removed, exposing copper-colored stator coils surrounding a bearing in the center of the spindle motor. The orange stripe along the side of the arm is a thin printed-circuit cable, the spindle bearing is in the center and the actuator is in the upper left. File:Circuit board of a Samsung hard disk MP0402H.jpg|[[Printed circuit board]] of a 2.5-inch Samsung hard disk MP0402H. File:Kopftraeger WD2500JS-00MHB0.jpg|Head stack with an actuator coil on the left and read/write heads on the right File:HDD read-write head.jpg|Close-up of a single [[disk read-and-write head|read–write head]], showing the side facing the platter File:Hard drive underside (better angle and lighting).jpg|The circuit board of a Western Digital hard drive attached to its chassis File:Hard drive arm 2.jpg|The read/write arm </gallery> === <span class="anchor" id="ERRORRATESHANDLING"></span> Error rates and handling === Modern drives make extensive use of [[error correction code]]s (ECCs), particularly [[Reed–Solomon error correction]]. These techniques store extra bits, determined by mathematical formulas, for each block of data; the extra bits allow many errors to be corrected invisibly. The extra bits themselves take up space on the HDD, but allow higher recording densities to be employed without causing uncorrectable errors, resulting in much larger storage capacity.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-error-correcting-code-ecc/ |title=Hard Drive Error Correcting Code (ECC) |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=May 26, 2019 |date=November 25, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526072642/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-error-correcting-code-ecc/ |archive-date=May 26, 2019 |url-status=live }}</ref> For example, a typical 1&nbsp;[[Terabyte|TB]] hard disk with 512-byte sectors provides additional capacity of about 93&nbsp;[[Gibibyte|GB]] for the [[forward error correction|ECC]] data.<ref>{{cite web | url = https://www.idema.org/wp-content/uploads/downloads/2011/12/AF-in-Legacy-Infrastructures-SDC2011_IDEMA-AF.pdf | title = Advanced Format in Legacy Infrastructures: More Transparent than Disruptive | year = 2011 | access-date = November 5, 2013 | first = Curtis E. | last = Stevens | website = idema.org | archive-url = https://web.archive.org/web/20131105222506/http://www.idema.org/wp-content/uploads/downloads/2011/12/AF-in-Legacy-Infrastructures-SDC2011_IDEMA-AF.pdf | archive-date = November 5, 2013 | url-status = dead }}</ref> In the newest drives, {{as of|2009|lc=on}},<ref name="AutoMK-21" /> [[low-density parity-check code]]s (LDPC) were supplanting Reed–Solomon; LDPC codes enable performance close to the [[Shannon limit]] and thus provide the highest storage density available.<ref name="AutoMK-21" /><ref>[https://docplayer.net/3699743-2-5-inch-hard-disk-drive-with-high-recording-density-and-high-shock-resistance.html "2.5-inch Hard Disk Drive with High Recording Density and High Shock Resistance] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190526000000/https://web.archive.org/web/20190526075908/https://docplayer.net/3699743-2-5-inch-hard-disk-drive-with-high-recording-density-and-high-shock-resistance.html |date=2019-05-26 }}, Toshiba, 2011</ref> Typical hard disk drives attempt to "remap" the data in a [[Bad sector|physical sector that is failing]] to a spare physical sector provided by the drive's "spare sector pool" (also called "reserve pool"),<ref>{{cite web|author=MjM Data Recovery Ltd |url=http://datarecovery.mjm.co.uk/sectorremapping.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201174433/http://datarecovery.mjm.co.uk/sectorremapping.html| title=MJM Data Recovery Ltd: Hard Disk Bad Sector Mapping Techniques |website=Datarecovery.mjm.co.uk |access-date=January 21, 2014 | archive-date=February 1, 2014}}</ref> while relying on the ECC to recover stored data while the number of errors in a bad sector is still low enough. The S.M.A.R.T ([[Self-Monitoring, Analysis and Reporting Technology]]) feature counts the total number of errors in the entire HDD fixed by ECC (although not on all hard drives as the related S.M.A.R.T attributes "Hardware ECC Recovered" and "Soft ECC Correction" are not consistently supported), and the total number of performed sector remappings, as the occurrence of many such errors may predict an [[HDD failure]]. The "No-ID Format", developed by IBM in the mid-1990s, contains information about which sectors are bad and where remapped sectors have been located.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-sector-format-and-structure/ |title=Hard Drive Sector Format and Structure |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=May 26, 2019 |date=December 23, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526072622/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-sector-format-and-structure/ |archive-date=May 26, 2019 |url-status=live }}</ref> Only a tiny fraction of the detected errors end up as not correctable. Examples of specified uncorrected bit read error rates include: * 2013 specifications for enterprise SAS disk drives state the error rate to be one uncorrected bit read error in every 10¹⁶ bits read,<ref name="SGAT2013">{{cite web | url = https://www.seagate.com/files/www-content/product-content/savvio-fam/enterprise-performance-15k-hdd/savvio-15k-4/en-us/enterprise-performance-15k-hdd-ds1797-1-1307us.pdf | title = Enterprise Performance 15K HDD: Data Sheet | year = 2013 | access-date = October 24, 2013 | publisher = Seagate | archive-url = https://web.archive.org/web/20131029192706/http://www.seagate.com/files/www-content/product-content/savvio-fam/enterprise-performance-15k-hdd/savvio-15k-4/en-us/enterprise-performance-15k-hdd-ds1797-1-1307us.pdf | archive-date = October 29, 2013 | url-status = live }}</ref><ref name="WD2013">{{cite web | url = https://www.wdc.com/wdproducts/library/SpecSheet/ENG/2879-771463.pdf | title = WD Xe: Datacenter hard drives | year = 2013 | access-date = October 24, 2013 | publisher = Western Digital | archive-url = https://web.archive.org/web/20131029193439/http://www.wdc.com/wdproducts/library/SpecSheet/ENG/2879-771463.pdf | archive-date = October 29, 2013 | url-status = live }}</ref> * 2018 specifications for consumer SATA hard drives state the error rate to be one uncorrected bit read error in every 10¹⁴ bits.<ref name="SGAT2018">{{cite web | title = 3.5" BarraCuda data sheet | publisher = Seagate | date = June 2018 | url = https://www.seagate.com/www-content/datasheets/pdfs/3-5-barracudaDS1900-11-1806US-en_US.pdf | access-date = July 28, 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180728070449/https://www.seagate.com/www-content/datasheets/pdfs/3-5-barracudaDS1900-11-1806US-en_US.pdf | archive-date = July 28, 2018 | url-status = live }}</ref><ref name="WD2018">{{cite web | title = WD Red Desktop/Mobile Series Spec Sheet | publisher = Western Digital | date = April 2018 | url = https://www.wdc.com/content/dam/wdc/website/downloadable_assets/eng/spec_data_sheet/2879-800002.pdf | access-date = July 28, 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180728070730/https://www.wdc.com/content/dam/wdc/website/downloadable_assets/eng/spec_data_sheet/2879-800002.pdf | archive-date = July 28, 2018 | url-status = live }}</ref> Within a given manufacturers model the uncorrected bit error rate is typically the same regardless of capacity of the drive.<ref name="SGAT2013" /><ref name="WD2013" /><ref name="SGAT2018" /><ref name="WD2018" /> The worst type of errors are [[silent data corruption]]s which are errors undetected by the disk firmware or the host operating system; some of these errors may be caused by hard disk drive malfunctions while others originate elsewhere in the connection between the drive and the host.<ref>{{Cite news |title= Keeping Bits Safe: How Hard Can It Be? |work= ACM Queue |date= October 1, 2010 |author= David S. H. Rosenthal |url= https://queue.acm.org/detail.cfm?id=1866298 |access-date= January 2, 2014 |author-link= David S. H. Rosenthal |archive-url= https://web.archive.org/web/20131217020947/http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1866298 |archive-date= December 17, 2013 |url-status= live }}</ref> === <span class="anchor" id="TDMR"></span> Development === [[File:Full History Disk Areal Density Trend.png|thumb|Leading-edge hard disk drive [[Density (computer storage)|areal densities]] from 1956 through 2009 compared to [[Moore's law]]. By 2016, progress had slowed significantly below the extrapolated density trend.<ref name="Hayes 2016">{{cite web |url=http://bit-player.org/2016/wheres-my-petabyte-disk-drive |title= Where's My Petabyte Disk Drive? |first= Brian |last= Hayes|page= chart of historical data courtesy of Edward Grochowski |date= March 27, 2016 |access-date= December 1, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260104060248/http://bit-player.org/2016/wheres-my-petabyte-disk-drive/ |archive-date=2026-01-04}}</ref>]] The rate of areal density advancement was similar to [[Moore's law]] (doubling every two years) through 2010: 60% per year during 1988–1996, 100% during 1996–2003 and 30% during 2003–2010.<ref name="Byrne2015b">{{cite web |url=http://www.federalreserve.gov/econresdata/notes/feds-notes/2015/prices-for-data-storage-equipment-and-the-state-of-it-innovation-20150701.html#fn2 |title=Prices for Data Storage Equipment and the State of IT Innovation |publisher=The Federal Reserve Board FEDS Notes |first=David |last=Byrne |page=Table 2 |date=July 1, 2015 |access-date=July 5, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708124555/http://www.federalreserve.gov/econresdata/notes/feds-notes/2015/prices-for-data-storage-equipment-and-the-state-of-it-innovation-20150701.html#fn2 |archive-date=July 8, 2015 |url-status=live }}</ref> Speaking in 1997, [[Gordon Moore]] called the increase "flabbergasting",<ref name="Moore1997">{{cite news | url = https://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp | title = Gallium Arsenide | work = PC Magazine | date = March 25, 1997 | quote = Gordon Moore: ... the ability of the magnetic disk people to continue to increase the density is flabbergasting--that has moved at least as fast as the semiconductor complexity. | access-date = August 16, 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140821103700/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp | archive-date = August 21, 2014 | url-status = live }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140821103700/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp |date=2014-08-21 }}</ref> while observing later that growth cannot continue forever.<ref name="Moore2005">{{cite news |last=Dubash |first=Manek |url=http://www.techworld.com/news/operating-systems/moores-law-is-dead-says-gordon-moore-3576581/ |title=Moore's Law is dead, says Gordon Moore |work=techworld.com |date=April 13, 2005 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140706081110/http://news.techworld.com/operating-systems/3477/moores-law-is-dead-says-gordon-moore/ |archive-date=July 6, 2014 |access-date=March 18, 2022 |quote=It can't continue forever. The nature of exponentials is that you push them out and eventually disaster happens. }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140706081110/http://news.techworld.com/operating-systems/3477/moores-law-is-dead-says-gordon-moore/ |date=2014-07-06 }}</ref> Price improvement decelerated to −12% per year during 2010–2017,<ref name="McCallum">{{cite web |title=Disk Drive Prices (1955–2017) |url=http://www.jcmit.net/diskprice.htm |year=2017 |first=John C. |last=McCallum |access-date=July 15, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170711202719/http://www.jcmit.net/diskprice.htm |archive-date=July 11, 2017 |url-status=live }}</ref> as the growth of areal density slowed. The rate of advancement for areal density slowed to 10% per year during 2010–2016,<ref name="IBM Fontana 2016">{{cite web |url=http://www.ibmsystemsmag.com/mainframe/storage/Support/cloud-trends-projections/?page=1 |title=A Look at Cloud Storage Component Technologies Trends and Future Projections |first1=Gary M. |last1=Decad |author2=Robert E. Fontana Jr. |website=ibmsystemsmag.com |date=July 6, 2017 |access-date=July 21, 2014 |page=Table 1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729050933/http://ibmsystemsmag.com/mainframe/storage/support/cloud-trends-projections/?page=1 |archive-date=July 29, 2017 |url-status=dead }}</ref> and there was difficulty in migrating from perpendicular recording to newer technologies.<ref name="Mellor 2014-11-10">{{cite news |last=Mellor |first=Chris |url=https://www.theregister.co.uk/2014/11/10/kryders_law_of_ever_cheaper_storage_disproven/ |title=Kryder's law craps out: Race to UBER-CHEAP STORAGE is OVER |work=theregister.co.uk |location=UK |publisher=The Register |date=November 10, 2014 |access-date=November 12, 2014 |quote=The 2011 Thai floods almost doubled disk capacity cost/GB for a while. Rosenthal writes: 'The technical difficulties of migrating from PMR to HAMR, meant that already in 2010 the Kryder rate had slowed significantly and was not expected to return to its trend in the near future. The floods reinforced this.' |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112004831/http://www.theregister.co.uk/2014/11/10/kryders_law_of_ever_cheaper_storage_disproven/ |archive-date=November 12, 2014 |url-status=live }}</ref> As bit cell size decreases, more data can be put onto a single drive platter. In 2013, a production desktop 3&nbsp;TB HDD (with four platters) would have had an areal density of about 500&nbsp;Gbit/in² which would have amounted to a bit cell comprising about 18 magnetic grains (11 by 1.6 grains).<ref name="Anderson2013a" >{{cite web |url=https://www.dtc.umn.edu/resources/bd2013_anderson.pdf |title=HDD Opportunities & Challenges, Now to 2020 |year=2013 |access-date=May 23, 2014 |quote='PMR CAGR slowing from historical 40+% down to ~8-12%' and 'HAMR CAGR = 20-40% for 2015–2020' |first=Dave |last=Anderson |publisher=Seagate |archive-url = https://web.archive.org/web/20140525232605/https://www.dtc.umn.edu/resources/bd2013_anderson.pdf | archive-date=May 25, 2014 |url-status=live}}</ref> Since the mid-2000s, areal density progress has been challenged by a [[Superparamagnetism#Effect on hard drives|superparamagnetic]] trilemma involving grain size, grain magnetic strength and ability of the head to write.<ref>{{cite journal | title = New Paradigms in Magnetic Recording | last = Plumer |display-authors=etal | first = Martin L. | journal = Physics in Canada | volume = 67 | issue = 1 | date = March 2011 | pages = 25–29 |arxiv = 1201.5543| bibcode = 2012arXiv1201.5543P }}</ref> In order to maintain acceptable signal-to-noise, smaller grains are required; smaller grains may self-reverse ([[electrothermal instability]]) unless their magnetic strength is increased, but known write head materials are unable to generate a strong enough magnetic field sufficient to write the medium in the increasingly smaller space taken by grains. Magnetic storage technologies are being developed to address this trilemma, and compete with [[flash memory]]–based [[solid-state drive]]s (SSDs). In 2013, [[Seagate Technology|Seagate]] introduced [[shingled magnetic recording]] (SMR),<ref name="Seagate 2013-09-09">{{cite press release |url=http://www.seagate.com/about/newsroom/press-releases/shingled-magnetic-recording-milestone-pr-master/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009135540/http://www.seagate.com/about/newsroom/press-releases/shingled-magnetic-recording-milestone-pr-master/ |title=Seagate Delivers On Technology Milestone: First to Ship Hard Drives Using Next-Generation Shingled Magnetic Recording |location=New York |publisher=[[Seagate Technology]] plc |date=September 9, 2013 |access-date=July 5, 2014 |archive-date=October 9, 2014 |quote=Shingled Magnetic Technology is the First Step to Reaching a 20 Terabyte Hard Drive by 2020}}</ref> intended as something of a "stopgap" technology between PMR and Seagate's intended successor [[heat-assisted magnetic recording]] (HAMR). SMR utilizes overlapping tracks for increased data density, at the cost of design complexity and lower data access speeds (particularly write speeds and [[random access]] 4k speeds).<ref>{{cite web | url = https://lwn.net/Articles/591782/ | title = Support for shingled magnetic recording devices | date = March 26, 2014 | access-date = January 7, 2015 | first = Jake | last = Edge | publisher = [[LWN.net]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20150202075938/http://lwn.net/Articles/591782/ | archive-date = February 2, 2015 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = https://lwn.net/Articles/548116/ | title = LSFMM: A storage technology update | date = April 23, 2013 | access-date = January 7, 2015 | first = Jonathan | last = Corbet | publisher = [[LWN.net]] | quote = A 'shingled magnetic recording' (SMR) drive is a rotating drive that packs its tracks so closely that one track cannot be overwritten without destroying the neighboring tracks as well. The result is that overwriting data requires rewriting the entire set of closely-spaced tracks; that is an expensive tradeoff, but the benefit—much higher storage density—is deemed to be worth the cost in some situations. | archive-url = https://web.archive.org/web/20150107075254/https://lwn.net/Articles/548116/ | archive-date = January 7, 2015 | url-status = live }}</ref> By contrast, [[HGST]] (now part of [[Western Digital]]) focused on developing ways to seal [[helium]]-filled drives instead of the usual filtered air. Since [[turbulence]] and [[friction]] are reduced, higher areal densities can be achieved due to using a smaller track width, and the energy dissipated due to friction is lower as well, resulting in a lower power draw. Furthermore, more platters can be fit into the same enclosure space, although helium gas is notoriously difficult to prevent escaping.<ref>{{Cite web|date=2020|title=Brochure: HelioSeal Technology: Beyond Air. Helium Takes You Higher.|url=https://documents.westerndigital.com/content/dam/doc-library/en_us/assets/public/western-digital/collateral/brochure/brochure-helioseal-technology.pdf|website=Western Digital}}</ref> Thus, helium drives are completely sealed and do not have a breather port, unlike their air-filled counterparts. They have two top covers, the second is laser welded in place and is the only one visible from the exterior.<ref>{{cite web|url=https://www.jsme.or.jp/award/jsme2016/mnt2016-1.pdf|format=PDF|title=Development of Helium Sealed High Capacity Hard Disk Drive|website=Web.archive.org|access-date=13 September 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321004847/https://www.jsme.or.jp/award/jsme2016/mnt2016-1.pdf|archivedate=2022-03-21}}</ref> Other recording technologies are either under research or have been commercially implemented to increase areal density, including Seagate's [[heat-assisted magnetic recording]] (HAMR). HAMR requires a different architecture with redesigned media and read/write heads, new lasers, and new near-field optical transducers.<ref name="Shilov_anandtech_b">{{cite news |url=http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |title=Hard Disk Drives with HAMR Technology Set to Arrive in 2018 |first=Anton |last=Shilov |date=December 18, 2015 |access-date=January 2, 2016 |quote=Unfortunately, mass production of actual hard drives featuring HAMR has been delayed for a number of times already and now it turns out that the first HAMR-based HDDs are due in 2018. ... HAMR HDDs will feature a new architecture, require new media, completely redesigned read/write heads with a laser as well as a special near-field optical transducer (NFT) and a number of other components not used or mass produced today. |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102200055/http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |archive-date=January 2, 2016 |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160102200055/http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |date=2016-01-02 }}</ref> HAMR shipped commercially in early 2024<ref>{{Cite web |date=2024-01-18 |title=Seagate launches Mozaic 3+ platform for 30 TB and larger HAMR-based hard drives |url=https://www.techspot.com/news/101565-seagate-introduces-mozaic-3-platform-30-tb-larger.html |access-date=2025-07-22 |website=TechSpot |language=en-US}}</ref> after technical issues delayed its introduction by more than a decade, from earlier projections as early as 2009.<ref name= "HAMR 2008 for 2009" >{{cite web |url= https://blog.dshr.org/2018/05/longer-talk-at-msst2018.html |title= Longer talk at MSST2018 |last= Rosenthal |first= David |date= May 16, 2018 |access-date= November 22, 2019 }}</ref><ref name= "HAMR 2014 for 2015" >{{cite web |url= https://www.kitguru.net/components/hard-drives/anton-shilov/tdk-hamr-technology-could-enable-15tb-hard-drives-already-in-2015/ |title= TDK: HAMR technology could enable 15TB HDDs already in 2015 |last= Shilov |first= Anton |date= October 15, 2014 |access-date= November 15, 2019 }}</ref><ref name= "HAMR 2013 for 2016" >{{cite web |url= http://www.tomsitpro.com/articles/wd-hamr-hdd-heat-assisted-magnetic-recording,1-1396.html |title= WD Demos Future HDD Storage Tech: 60TB Hard Drives |last= Oliver |first= Bill |work= Tom's IT Pro |quote= ...Seagate expects to start selling HAMR drives in 2016. |date= November 18, 2013 |access-date= November 15, 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131121065015/http://www.tomsitpro.com/articles/wd-hamr-hdd-heat-assisted-magnetic-recording,1-1396.html |archive-date= November 21, 2013 }}</ref><ref name= "blocks HAMR 2019" >{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/08/28/nearline-disk-drives-ssd-attack/ |website=Blocks and Files |title= How long before SSDs replace nearline disk drives? |last= Mellor |first= Chris |quote= Seagate CTO Dr John Morris told analysts that Seagate has built 55,000 HAMR drives and aims to get disks ready for customer sampling by the end of 2020. |date= August 28, 2019 |access-date= November 15, 2019 }}</ref> HAMR's planned successor, [[bit-patterned recording]] (BPR),<ref name="AutoMK-22" /> has been removed from the roadmaps of Western Digital and Seagate.<ref name= "BPR roadmaps 2018" >{{cite web |url= https://blog.dshr.org/2018/05/longer-talk-at-msst2018.html |title= Longer talk at MSST2018 |last= Rosenthal |first= David |quote= The most recent Seagate roadmap pushes HAMR shipments into 2020, so they are now slipping faster than real-time. Western Digital has given up on HAMR and is promising that Microwave Assisted Magnetic Recording (MAMR) is only a year out. BPM has dropped off both companies' roadmaps. |date= May 16, 2018 |access-date= November 22, 2019 }}</ref> Western Digital's microwave-assisted magnetic recording (MAMR),<ref>{{cite journal |last=Mallary |display-authors=etal |first= Mike|date=July 2014 |title= Head and Media Challenges for 3 Tb/in² Microwave-Assisted Magnetic Recording|journal=IEEE Transactions on Magnetics |volume=50 |issue=7 |pages=1–8 |doi=10.1109/TMAG.2014.2305693|s2cid=22858444 |issn = 0018-9464 }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Li|first1=Shaojing|last2=Livshitz|first2=Boris|last3=Bertram|first3=H. Neal|last4=Schabes|first4=Manfred|last5=Schrefl|first5=Thomas|last6=Fullerton|first6=Eric E.|last7=Lomakin|first7=Vitaliy|title=Microwave assisted magnetization reversal in composite media|journal=Applied Physics Letters|date=2009|volume=94|issue=20|page=202509|doi=10.1063/1.3133354|url=https://www.karlstechnology.com/hard-drives/JAP_2009_MAMR.pdf|bibcode=2009ApPhL..94t2509L|access-date=May 24, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190524225721/https://www.karlstechnology.com/hard-drives/JAP_2009_MAMR.pdf|archive-date=May 24, 2019|url-status=live}}</ref> also referred to as energy-assisted magnetic recording (EAMR), was sampled in 2020, with the first EAMR drive, the Ultrastar HC550, shipping in late 2020.<ref>{{Cite web|last=Shilov|first=Anton|title=Western Digital Reveals 18 TB DC HC550 'EAMR' Hard Drive|url=https://www.anandtech.com/show/14869/western-digital-announces-18-tb-eamr-hard-drive |archive-url=https://archive.today/20190920044819/https://www.anandtech.com/show/14869/western-digital-announces-18-tb-eamr-hard-drive |url-status=dead |archive-date=September 20, 2019 |date=September 18, 2019 |access-date=2021-10-11|website=AnandTech}}</ref><ref name="Blocks MAMR 2019">{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/09/03/western-digital-18tb-and-20tb-mamr-disk-drives/ |website=Blocks & Files |title= Western Digital debuts 18TB and 20TB MAMR disk drives |last= Mellor |first= Chris |quote= ...microwave-assisted magnetic (MAMR) recording technology...sample shipments are due by the end of the year. |date= September 3, 2019 |access-date= November 23, 2019 }}</ref><ref>{{Cite web|last=Raevenlord |title=Western Digital Finally Launches Ultrastar DC HC550 18 TB Drives With EAMR for Enterprise|url=https://www.techpowerup.com/269562/western-digital-finally-launches-ultrastar-dc-hc550-18-tb-drives-with-eamr-for-enterprise|access-date=2021-10-11|website=TechPowerUp|date=July 8, 2020 |language=en}}</ref> [[Two-dimensional magnetic recording]] (TDMR)<ref name="Anderson2013a" /><ref name="Wood 2010">{{cite web |url=https://www.ewh.ieee.org/r6/scv/mag/MtgSum/Meeting2010_10_Presentation.pdf |title=Shingled Magnetic Recording and Two-Dimensional Magnetic Recording |last=Wood |first=Roger |work=[[IEEE]] |publisher=Hitachi GST |date=October 19, 2010 |access-date=August 4, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140810161542/http://www.ewh.ieee.org/r6/scv/mag/MtgSum/Meeting2010_10_Presentation.pdf |archive-date=August 10, 2014 |url-status=live }}</ref> and "current perpendicular to plane" [[giant magnetoresistance]] (CPP/GMR) heads have appeared in research papers.<ref name="Coughlin" /><ref>{{Cite arXiv |title=All-Heusler giant-magnetoresistance junctions with matched energy bands and Fermi surfaces |eprint = 1301.6106|last1 = Bai|first1 = Zhaoqiang|last2 = Cai|first2 = Yongqing|last3 = Shen|first3 = Lei|last4 = Han|first4 = Guchang|last5 = Feng|first5 = Yuanping|year = 2013|class = cond-mat.mes-hall}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www1.hgst.com/hdd/research/recording_head/pr/PerpendicularAnimation.html|title=Perpendicular Magnetic Recording Explained - Animation|date=December 21, 2001 |access-date=July 27, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006062214/http://www1.hgst.com/hdd/research/recording_head/pr/PerpendicularAnimation.html|archive-date=October 6, 2018|url-status=live}}</ref> Some drives have adopted dual independent actuator arms to increase read/write speeds and compete with SSDs.<ref>{{cite web |url=https://www.anandtech.com/show/13935/seagate-hdd-plans-2019 |title= State of the Union: Seagate's HAMR Hard Drives, Dual-Actuator Mach2, and 24 TB HDDs on Track |work=Anandtech.com |access-date=February 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220002907/https://www.anandtech.com/show/13935/seagate-hdd-plans-2019 |archive-date=February 20, 2019 |url-status=dead }}</ref> A 3D-actuated vacuum drive (3DHD) concept<ref name= "3DHD blog" >{{Cite web |url= https://blog.dshr.org/2019/09/promising-new-hard-disk-technology.html |title= Promising New Hard Disk Technology |access-date= December 1, 2019 }}</ref><!--3DHD is developed by L2 drive--> and 3D magnetic recording have been proposed.<ref>{{Cite web|url=https://www.extremetech.com/extreme/168619-3d-magnetic-storage-breakthrough-enables-100tb-hard-drives|title=3D magnetic storage breakthrough enables 100TB+ hard drives &#124; Extremetech|date=October 15, 2013 }}</ref> Depending upon assumptions on feasibility and timing of these technologies, Seagate forecasts that areal density will grow 20% per year during 2020–2034.<ref name= "blocks WWrevenue August2019"/> == Fontindiko == * [http://www.esperanto.mv.ru/KompLeks/DI.html#DISKAPARATO Diskaparato] en [[Komputada Leksikono De Sergio Pokrovskij|Komputada Leksikono]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://smarthdd.com/help.htm Hard Disk Drives Encyclopedia] * [https://www.youtube.com/watch?v=Wiy_eHdj8kg Video showing an opened HD working] * [https://web.archive.org/web/20121014191631/http://faculty.plattsburgh.edu/jan.plaza/teaching/papers/seektime.html Average seek time of a computer disk] * [http://www.pcworld.com/article/127105/article.html Timeline: 50 Years of Hard Drives] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131006003652/http://www.pcworld.com/article/127105/article.html |date=2013-10-06 }} * [http://hddscan.com/doc/HDD_Tracks_and_Zones.html HDD from inside: Tracks and Zones. How hard it can be?] {{Projektoj|ReVo=disk.0aparato}} {{Ĝermo|komputiko}} {{Havenda artikolo|Diskaparato}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Komputila aparataro]] 05zckkj36y9efo7rz4n3bv4zykr494y 9490030 9489943 2026-10-07T17:22:41Z Kani 670 /* Magneta registrado */ 9490030 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Hdd od srodka.jpg|eta|Diskaparato]] '''Diskaparato''' (DA-oj, aŭ '''malmoldisko''', '''[[Fiksdisko|fiksa disko]]''' aŭ '''durdisko''', angle HDD) estas magneta [[disko]] (aŭ pluraj tiaj diskoj samaksaj), muntita(j) kun la lega-skribaj kapetoj kaj ceteraj partoj meĥanikaj kaj elektronikaj, kaj enujigita(j) en metalan skatolon (kp disketo)<ref>{{cite web |title=Operating Systems: Three Easy Pieces [Chapter: Hard Disk Drives] |url=http://pages.cs.wisc.edu/~remzi/OSTEP/file-disks.pdf |publisher=Arpaci-Dusseau Books |year=2014 |first1=Remzi H. |last1=Arpaci-Dusseau |first2=Andrea C. |last2=Arpaci-Dusseau}}</ref> Depende je la modelo, la atingotempo de diskaparato estas 9 ms aŭ malpli. Normale komputilo havas diskaparaton kiel sian fiksitan diskon; sed ekzistas ankaŭ demeteblaj diskaparatoj<ref>{{Cite web |url = http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |title = 5th Non-Volatile Memories Workshop (NVMW 2014) |date = March 2014 |publisher = IEEE |accessdate = 23a de Aprilo, 2014 |first = Eric |last = Fullerton |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180928051219/http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |archivedate = 2018-09-28 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-12-26 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20180928051219/http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |arkivdato=2018-09-28 }}</ref><ref>{{Cite web | url = http://thessdguy.com/for-the-lack-of-a-fab/#more-538 | title = For the Lack of a Fab... | last = Handy | first = James | date = July 31, 2012 | publisher = Objective Analysis | accessdate = 25a de Novembro, 2012 }}</ref>. Temas pri datumstoka [[aparato]] kiu uzas magnetan stokadon kaj prenas ciferecajn informojn uzantajn unu aŭ pli rigidajn rapide rotaciante diskojn (pladoj) kovritajn per magneta materialo. La pladoj estas parigitaj per magnetkapoj, kutime aranĝite sur aktuaria brako, kiuj legas kaj skribas datenojn al la pladsurfacoj.<ref> Arpaci-Dusseau, Remzi H.; Arpaci-Dusseau, Andrea C. (2014). [https://pages.cs.wisc.edu/~remzi/OSTEP/file-disks.pdf "Operating Systems: Three Easy Pieces, Chapter: Hard Disk Drives" (PDF).] Arpaci-Dusseau Books. Arkivita (PDF) el la originalo la 18an de Februaro, 2015. Alirita la 18an de Julio, 2021. </ref> Datenoj estas aliritaj en hazard-alira maniero, signifante ke individuaj blokoj de datenoj povas esti stokitaj aŭ prenitaj en iu sinsekvo kaj ne nur sinsekve. DAoj estas speco de ne-volatila stokado, retenante stokitajn datenojn eĉ kiam funkciigite for. [[Dosiero:Laptop-hard-drive-exposed.jpg|eta|dekstre|Interno de 2.5-cola tekokomputila diskaparato.]] Lanĉite fare de [[IBM]] en 1956,<ref>[https://www.ibm.com/ibm/history/exhibits/storage/storage_350.html "IBM Archives: IBM 350 disk storage unit".] 23a de Januaro, 2003. Arkivita el la originalo la 31an de Majo, 2008. Alirita la 18an de Julio, 2021. </ref> DAoj iĝis la domina sekundara memorunuo por ĝeneraluzeblaj [[komputilo]]j de la fruaj [[1960-aj jaroj]]. Ade plibonigita, DAoj konservis tiun pozicion en la modernan epokon de serviloj kaj personaj komputiloj. Pli ol 200 firmaoj produktis DAojn historie, kvankam post ampleksa industriofirmiĝo la plej multaj nunaj unuoj estas produktitaj fare de Seagate, [[Toshiba]], kaj Western Digital. Liveroj de DAoj kaj vendenspezoj malkreskas, kvankam produktado (eksabajtoj je jaro) kreskas. Fulmmemoro havas kreskantan parton de la merkato por sekundara stokado, en la formo de solidsubstancaj veturiloj ([[Solidstata disko|SSD]]oj). SSDoj havas pli altajn daten-transigo-rapidecojn, pli altan arean stokaddensecon, pli bonan fidindecon, kaj multe pli malaltan latentecon kaj alirtempojn. Kvankam SSDoj havas pli altan koston je peco, ili anstataŭigas DAojn kie rapideco, elektrokonsumo, eta grandeco, kaj fortikeco estas gravaj. La primaraj karakterizaĵoj de DA estas ĝia kapacito kaj efikeco. Kapacito estas precizigita en unuoprefiksoj egalrilatantaj al potencoj de 1000: 1-terabite (tb) diskilo havas kapaciton de 1,000 gigabajtoj (Gb; kie 1 gigabajto = 1 miliardo da bajtoj). Tipe, iom da el la kapacito de HDD estas neatingeblaj al la uzanto ĉar ĝi estas uzita per la dosiersistemo kaj la mastrumsistemo, kaj eventuale enfinkonstruita ripeto por erarĝustigo kaj normaligo. Efikeco estas precizigita antaŭ la tempo postulata por movi la kapojn al trako aŭ cilindro (meza alirotempo) kaj plie la tempon kiam ĝi prenas pri la dezirata sektoro por prezenti proponon sub la kapon (meza latenteco, kio estas funkcio de la fizika rotacia rapideco en rivolua nombro), kaj finfine la rapidecon ĉe kiu la datenoj estas elsenditaj (datenrapideco). La du plej oftaj formofaktoroj de modernaj DAoj estas 3. 5-colojn, por tablokomputiloj, kaj 2,5-colojn, ĉefe por [[tekokomputilo]]j. DAoj estas ligitaj al sistemoj per normigitaj interfacaj kabloj kiel ekzemple Pata (Paralelo ATA), SATA (Seria ATA), USB aŭ SAS (Serial Attached SCSI) kabloj. == Historio == [[Dosiero:Hard drive.svg|eta|dekstre|Anglalingva diagramo pri la ĉefaj komponantoj de komputila DA.]] Diskaparatoj estis lanĉitaj en 1956 kiel datumstokado por IBM-realtempaj transakcipretigaj komputiloj, kaj estis evoluigitaj por uzo per ĝeneraluzebla komputilego kaj [[minikomputilo]]j. La unua IBM-veturado, la 350 RAMAC en 1956, estis ĉirkaŭ la grandeco de du mezgrandaj [[fridujo]]j kaj stokis kvin milionojn de ses-bitaj karaktroj (3.75 megabajtoj) sur stako de 50 diskoj. En 1962 la IBM 350 RAMAC diskunuo estis anstataŭita fare de la IBM 1301 diskekzemplero, kiuj konsistis el 50 pladoj, ĉiu proksimume 1/8-cola dika kaj 24 colojn el diametro.<ref>[https://web.archive.org/web/20150328161124/http://www.computermuseum.li/Testpage/DiskPlatter-1301.htm "DiskPlatter-1301".] computermuseum.li. Arkivita el la originalo la 28an de Marto, 2015. </ref> Dum la IBM 350 uzis nur du leg/skribajn kapojn kiuj estis pneŭmatike funkciigitaj kaj translokigitaj en du dimensioj, la 1301-datita estis unu el la unuaj diskekzempleroj se temas pri uzi aron de kapoj, po unu per plado, moviĝante kiel ununura unuo. Cilindro-reĝimo legas/skribas ke operacioj estis apogitaj, kaj la kapoj flugis proksimume 250 mikro-colojn (proksimume 6 µm) super la pladsurfaco. Moviĝo de la ĉefinstalado dependis sur binara vipursistemo de hidraŭlikaj aktuarioj kiuj certigis ripeteblan poziciigadon. La kabineto (1301) temis pri la grandeco de tri hejmaj fridujoj metitaj flank-al-flanke, stokante la ekvivalenton de proksimume 21 milionoj de ok-bitaj bajtoj. Alirtempo estis proksimume kvarono de sekundo. Ankaŭ en 1962, IBM prezentis la modelon 1311 diskilo, kio temis pri la grandeco de [[lavmaŝino]] kaj stokis du milionojn da karaktroj sur forprenebla diskujo. Uzantoj povis aĉeti kromajn pakojn kaj interŝanĝi ilin kiel bezonate, tre kiel bobenoj de magneta bendo. Pli postaj modeloj de forprenebla pako moveblas, de IBM kaj aliaj, iĝis la normo en la plej multaj komputilinstalaĵoj kaj atingis kapacitojn de 300 megabajtoj de la fruaj [[1980-aj jaroj]]. Ne-forpreneblaj DAoj estis nomitaj "fiksaj disk-"iniciatoj. [[Dosiero:Seagate Barracuda IMG 7901.jpg|eta|maldekstre|Du DAoj Seagate Barracuda, el 2003 kaj 2009 - respektive 160GB kaj 1TB. En 2020 Seagate proponas kapacitojn de ĝis 16TB.]] Kelkaj alt-efikecaj DAoj estis produktitaj kun po unu kapo por trako (ekz. IBM 2305 en [[1970]]) tiel ke neniom da tempo estis perdita fizike movante la kapojn al trako. Konataj kiel fiks-kapaj aŭ ĉef-trakaj diskiloj ili estis tre multekostaj kaj jam ne estas en produktado. En 1973, IBM lanĉis novan specon de HDD-kodita "Winchester". Ĝia primara karakteriza trajto estis ke la diskokapoj ne estis retiritaj tute de la stako de diskopladoj kiam la funkciado estis elektra malsupre. Anstataŭe, la kapoj estis permesitaj "alteriĝi" sur specialareon de la diskosurfaco sur spino-lanugo, "ekante" denove kiam sur la disko poste estis elektra. Tio tre reduktis la koston de la kap-aktuaria mekanismo, sed malhelpis forigojn de la diskoj dum la funkciado kiel estis farita kun la diskujoj. Anstataŭe, la unuaj modeloj de "Winchester teknologio" havis forpreneblan diskomodulon, kiu inkluzivis kaj la diskujon kaj la kapkunigilon, postlasante la aktuarian motoron en la funkciado. Pli postaj "Winchester" funkciadoj prirezignis la forpreneblan novaĵkoncepton kaj revenis al ne-forpreneblaj pladoj. Kiel la unua forprenebla grupo, la unuaj "Winchester" funkciadoj uzis pladojn 14 colojn (360 mm) en diametro. Kelkajn jarojn poste, dezajnistoj esploris la eblecon ke fizike pli malgrandaj pladoj eble ofertos avantaĝojn. Veturadoj kun ne-forpreneblaj ok-colaj pladoj kaj tiam prezentiĝis funkciadoj kiuj uzis 5 1 ⁄ 4 in (130 mm) formofaktoron (munta larĝo ekvivalenta al tio kion uzis nuntempaj disketingoj). La lasta estis ĉefe destinitaj por la tiama eta merkato de personaj komputiloj. Ekde kiam la [[1980-aj jaroj]] komenciĝis, DAoj estis rara kaj tre multekosta kroma trajto en komputiloj, sed de la malfruaj 1980-aj jaroj ilia kosto estis reduktita al la punkto kie ili estis normaj sur ĉiuj krom la plej malmultekostaj komputiloj. La plej multaj DAoj en la fruaj 1980-aj jaroj estis venditaj al komputilaj finuzantoj kiel ekstera, kroma subsistemo. La subsistemo ne estis vendita sub la nomo de la durdiskoproduktanto sed sub la subsistema produktanto nomita kiel ekzemple Corvus Systems kaj Tallgrass Technologies, aŭ sub la nomo de la komputila sistemproduktanto kiel ekzemple la Apple ProFile. La IBM KOMPUTILO/XT en 1983 inkludis internan 10 MB HDD, kaj baldaŭ poste internaj DAoj multiĝis sur personaj komputiloj. Eksteraj DAoj restis popularaj por multe pli longe sur la Apple Macintosh. Multaj kiun makintoŝoj faris al inter 1986 kaj 1998 havis SCSI havenon sur la dorso, igante eksteran vastiĝon pli simpla. Pli aĝaj kompaktaj makintoŝoj ne havis uzant-alireblajn durdiskujojn (efektive, la Makintoŝo 128K, Macintosh 512K, kaj Macintosh Plus ne havis durdiskujon entute), tiel en tiuj modeloj eksteraj SCSI-diskoj estis la nura akceptebla opcio por disetendiĝado sur iu interna stokado. === 21a jarcento === Plibonigoj de malmolaj diskoj (HDD, tio estas DA-oj) estis pelataj de kreskanta areala denseco. Aplikoj disvastiĝis dum la [[2000-aj jaroj]], ekde la grandkomputiloj de la fino de la 1950-aj jaroj ĝis la plejmultaj uzoj por amasstokado, inkluzive de komputiloj kaj konsumantaj aplikoj kiel ekzemple la stokado de distra enhavo. En la 2000-aj kaj 2010-aj jaroj, NAND komencis anstataŭigi DA-ojn en aplikoj postulantaj porteblon aŭ altan rendimenton. En 2018, la plej granda malmola disko havis kapaciton de 15 TB, dum la SSD kun la plej granda kapacito havis 100 TB.<ref name= "100TB 2018"> Alcorn, Paul (19a de Marto, 2018). [https://www.tomshardware.com/news/100tb-ssd-nimbus-sata-flash,36687.html "Need A 100TB SSD? Nimbus Data Has You Covered With The ExaDrive DC100".] Tomshardware.com. Alirita la 20an de Februaro, 2019.</ref> En 2018, oni antaŭvidis, ke DA-oj atingos kapacitojn de 100 TB ĉirkaŭ la jaro 2025,<ref>{{cite web|last=Mott |first=Nathaniel |url=http://tomshardware.com/news/seagate-hamr-100tb-drives-2025,38035.html |title=Seagate Wants to Ship 100TB HDDs by 2025 |date=7a de Novembro, 2018 |access-date=29a de Februaro, 2019}}</ref> sed en 2019, la atendata ritmo de plibonigo estis reviziita al 50 TB ĝis 2026.<ref name= "blocks WWrevenue August2019" >{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/09/23/seagate-assumes-ssds-wont-kill-disk-drives/ |title= How long before SSDs replace nearline disk drives? |last= Mellor |first= Chris |date= 23a de Septembro, 2019 |quote= the total addressable market for disk drives will grow from $21.8bn in 2019 |access-date= 15a de Novembro, 2019 }}</ref> Pli malgrandaj formatoj (1,8 coloj kaj malpli grandaj) estis ĉesigitaj ĉirkaŭ 2010. La kosto de solid-stata memor-teknologio (NAND), priskribebla per la [[leĝo de Moore]], pliboniĝas pli rapide ol tiu de malmolaj diskopeliloj (HDD-oj, nome DA-j). NAND havas pli altan prezan elastecon de la postulo ol HDD-oj, kaj tio stimulas merkatan kreskon.<ref name= Appleton >{{cite web |url= https://www.cnet.com/news/flash-goes-the-notebook/ |title= Flash goes the notebook |last= Kanellos |first= Michael |date= 17a de Januaro, 2006 |website= CNET |access-date= 15a de Majo, 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180519203122/https://www.cnet.com/news/flash-goes-the-notebook/ |archive-date= 19a de Majo, 2018 |url-status= live }}</ref> Dum la malfruaj 2000-aj kaj la [[2010-aj jaroj]], la produkta vivociklo de HDD-oj atingis maturan fazon, kaj malrapidiĝanta vendado eble indikas la komencon de la malkreska fazo.<ref name= lifecycle >{{cite web |url= https://www.inc.com/encyclopedia/industry-life-cycle.html |title= Industry Life Cycle - Encyclopedia - Business Terms |work= Inc. |access-date= 15a de Majo, 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180708234048/https://www.inc.com/encyclopedia/industry-life-cycle.html |archive-date= 8a de Julio, 2018 |url-status= live }}</ref> Dum la [[2020-aj jaroj]], la ritmo de adopto de NAND signife akceliĝis – grandparte pro la kreskanta uzo de la teknologio en konsumanta elektroniko –, dum ĝia rendimento pliboniĝis pli rapide ol tiu de HDD-oj. La Tajlandaj inundoj en 2011 difektis la fabrikojn kaj kunpremis diskaparatkoston negative inter 2011 kaj 2013.<ref>{{cite web | url = https://blog.backblaze.com/2012/10/09/backblaze_drive_farming/ | title = Farming hard drives: how Backblaze weathered the Thailand drive crisis | year = 2013 | access-date = 23a de Majo, 2014 | website = Blaze | archive-url = https://web.archive.org/web/20140625060029/http://blog.backblaze.com/2012/10/09/backblaze_drive_farming/ | archive-date = 25a de Junio, 2014 | url-status = live }}</ref> En 2019, [[Western Digital]] fermis sian lastan malajzian fabrikon de HDD-oj pro malkreskanta postulo, por koncentriĝi al la produktado de SSD-oj.<ref>{{cite web |url=https://www.theregister.com/2018/07/17/western_digital_petaling_jaya_malaysia/ |title=Western Digital formats hard disk drive factory as demand spins down |work=The Register |last=Mellor |first=Chris |date=17a de Julio, 2018 |access-date=21a de Julio, 2021}}</ref> Ĉiuj tri restantaj fabrikantoj de HDD-oj spertas malkreskantan postulon je siaj HDD-oj ekde 2014.<ref>{{cite web |url=https://www.extremetech.com/computing/273849-western-digital-to-close-hdd-plant-increase-ssd-production |title=Western Digital to Close HDD Plant, Increase SSD Production |work=Extreme Tech |last=Hruska |first=Joel |date=20a de Julio, 2018 |access-date=21a de Julio, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251016044530/https://www.extremetech.com/computing/273849-western-digital-to-close-hdd-plant-increase-ssd-production |archive-date=2025-10-16}}</ref> == Teknologio == === Magneta registrado === [[Dosiero:Harddrive-engineerguy.ogv|eta|220ra|dekstre|Filmeto pri kiel funkcias diskaparato]] [[Dosiero:2019 Rozebrane dyski twarde.jpg|eta|220ra|dekstre|3,5-cola kaj 2,5-cola malmolaj diskoj kun forigitaj antaŭaj kovriloj por montri iliajn internajn partojn.]] Moderna malmola disko (HDD) registras datumojn per magnetigado de maldika tavolo el [[Feromagneta substanco|feromagneta materialo]] sur ambaŭ flankoj de disko. Sinsekvaj ŝanĝoj en la direkto de magnetigo reprezentas bitojn de duumaj datumoj. La datumoj estas legitaj el la disko per detektado de la transiroj en la magnetigo. Uzantaj datumoj estas koditaj per kodiga skemo, kiel ekzemple "run-length limited" (RLL) kodigo, kiu determinas kiel la datumoj estas reprezentataj per la magnetaj transiroj. Tipa dezajno de HDD konsistas el [[spindelo]], kiu tenas platajn cirklajn diskojn – nomatajn ''platoj'' – sur kiuj estas konservataj la datumoj. La platoj estas faritaj el nemagneta materialo, kutime el [[aluminio|aluminia]] [[alojo]], [[vitro]] aŭ [[ceramiko]]. Ili estas kovritaj per maldika tavolo de magneta materialo, tipe 10–20 [[nanometro|nm]] dika, kaj per ekstera tavolo el [[karbono]] por protekto.<ref name="headcrash" >[https://escotal.com/harddrive.html "Hard Drives".] escotal.com. Arkivita el la originalo en la 3a de Septembro, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref><ref name="AutoMK-6" >[https://www.data-master.com/lander?oref=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2F "What is a "head-crash" & how can it result in permanent loss of my hard drive data?".] data-master.com. Arkivita el la originalo en la 8a de Julio, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref><ref name="AutoMK-7">[https://web.archive.org/web/20110903011543/http://www.hard-drive-help.com/technology.html "Hard Drive Help".] hardrivehelp.com. Arkivita el la originalo en la 3 de Septembro, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref> Kompare: norma folio de kopi-papero havas dikecon de 0,07–0,18 mm (70 000–180 000 nm).<ref name="AutoMK-8" > Sherlis, Juliya (2001). Elert, Glenn (eld.). [https://hypertextbook.com/facts/2001/JuliaSherlis.shtml "Thickness of a piece of paper".] ''The Physics Factbook''. Arkivita el la originalo en la 8a de Junio, 2017. Alirita la 9an de Julio, 2011.</ref> La platoj en nuntempaj malmolaj diskoj (HDD-oj) rotacias je rapidoj variantaj de 4 200 rpm en energi-efikaj porteblaj aparatoj ĝis 15 000 rpm por alt-efikecaj serviloj.<ref name="AutoMK-10" > Blount, Walker C. (Novembro 2007). [https://web.archive.org/web/20120419091304/http://www.hitachigst.com/tech/techlib.nsf/techdocs/33c6a76df9338b0a86256d34007054c0/$file/why7200mobilehdds.pdf "Why 7,200 RPM Mobile Hard Disk Drives?" (PDF).] Arkivita el la originalo (PDF) la 19an de Aprilo, 2012. Alirita la 17an de Julio, 2011.</ref> La unuaj malmolaj diskoj rotaciis je 1 200 rpm<ref name="IBM350" >[https://web.archive.org/web/20080531032031/http://www-03.ibm.com/ibm/history/exhibits/storage/storage_350.html "IBM Archives: IBM 350 disk storage unit".] 23a de Januaro, 2003. Arkivita el la originalo la 31an de Majo, 2008. Alirita la 19an de Oktobro, 2012.</ref>, kaj dum multaj jaroj 3 600 rpm estis la normo.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-spindle-speed/ |title=Hard Drive Spindle Speed |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=26a de Majo, 2019 |date=20a de Oktobro, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526103244/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-spindle-speed/ |archive-date=26a de Majo, 2019 |url-status=live }}</ref> En novembro 2019, la platoj en la plej multaj konsumant-nivelaj malmolaj diskoj rotacias je 5 400 aŭ 7 200 rpm. Informoj estas skribataj sur kaj legitaj el plato, dum ĝi rotacias preter aparatoj nomataj ''leg-skribaj kapoj''; tiuj estas poziciigitaj por funkcii tre proksime al la magneta surfaco, kun flugalteco ofte en la ordo de dekoj da nanometroj. La leg-skriba kapo estas uzata por detekti kaj modifi la magnetiĝon de la materialo, kiu pasas tuj sub ĝi. En modernaj diskunuoj, ekzistas unu leg-skrib-kapo por ĉiu magneta diskosurfaco sur la spindelo, muntita sur komuna brako. Funkciiga brako (aŭ alir-brako) movas la kapojn laŭ arko (proksimume radie) super la platoj dum tiuj rotacias, kio ebligas al ĉiu kapo atingi preskaŭ la tutan surfacon de la disko. La brako estas movata per voĉbobena funkciigilo aŭ, ĉe iuj pli malnovaj modeloj, per paŝmotoro. Fruaj diskaparatoj skribis datumojn kun konstanta indico de bitoj sekunde, kio rezultigis egalan kvanton da datumoj en ĉiu trako; tamen, modernaj unuoj (ekde la 1990-aj jaroj) uzas zonan bit-registradon, kiu pliigas la skribrapidecon de la interna al la ekstera zono kaj tiel stokas pli da datumoj en ĉiu trako ĉe la eksteraj zonoj. Ĉe modernaj diskaparatoj, la eta grandeco de la magnetaj regionoj kreas la danĝeron, ke ilia magneta stato povus perdiĝi pro termikaj efikoj — nome termike induktita magneta malstabileco, ofte nomata la "superparamagneta limo". Por kontraŭagi tion, la diskoj estas kovritaj per du paralelaj magnetaj tavoloj, apartigitaj de triatoma tavolo el la nemagneta elemento [[rutenio]]; la du tavoloj estas magnetigitaj en kontraŭaj direktoj, tiel plifortigante unu la alian.<ref name="AutoMK-15" >Hayes, Brian. [https://www.americanscientist.org/issues/pub/terabyte-territory "Terabyte Territory".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170619063624/http://www.americanscientist.org/issues/pub/terabyte-territory |date=2017-06-19 }} ''American Scientist''. p. 212. Arkivita el la originalo la 8an de Julio, 2014. Alirita la 20an de Septembro, 2014.</ref> Alia teknologio uzata por venki termikajn efikojn kaj ebligi pli grandajn registrad-densecojn estas perpendikulara registrado (PMR); ĝi unuafoje aperis sur la merkato en 2005<ref name="AutoMK-16" >[https://www.global.toshiba/ww/news/corporate/2004/12/pr1401.html "Press Releases December 14, 2004".] Toshiba. Arkivita el la originalo la 14an de Aprilo, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref> kaj, ekde 2007, estas uzata en kelkaj malmolaj diskoj.<ref name="AutoMK-17" >[https://www.seagate.com/es/es/www/en-us/products/laptops/momentus/ "Seagate Momentus 2-1/2" HDDs per webpage January 2008".] Seagate.com. 24a de Oktobro, 2008. Arkivita el la originalo la 11an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref><ref name="AutoMK-18" >[https://www.seagate.com/es/es/products/hard-drives/barracuda-hard-drive/ "Seagate Barracuda 3-1/2" HDDs per webpage January 2008".] Seagate.com. Arkivita el la originalo la 14an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref><ref name="AutoMK-19" >[https://web.archive.org/web/20090316015932/http://www.wdc.com/en/company/investor/q108remarks.asp "Western Digital Scorpio 2-1/2" and Greenpower 3-1/2" HDDs per quarterly conference, July 2007".] Wdc.com. Arkivita el la originalo la 16an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref> Perpendikulara registrado povas esti akompanata de ŝanĝoj en la fabrikado de la leg-skribaj kapoj por pliigi la forton de la magneta kampo kreata de tiuj kapoj.<ref>{{cite web | url=https://patents.google.com/patent/US20080002290 | title=Damascene coil design for a perpendicular magnetic recording head |archive-url=https://web.archive.org/web/20251016044846/https://patents.google.com/patent/US20080002290 |archive-date=2025-10-16}}</ref> En 2004 oni enkondukis registran rimedon kun pli alta denseco, konsistantan el kunligitaj molaj kaj malmolaj magnetaj tavoloj. La tiel nomata teknologio de magnetaj memorrimedoj kun "interŝanĝa risorto" (angle ''exchange coupled composite media''), konata ankaŭ kiel kunmetitaj rimedoj kun interŝanĝa kuplado, ebligas bonan skribeblecon danke al la skrib-helpa eco de la mola tavolo. Tamen, la termika stabileco estas determinata nur de la plej malmola tavolo kaj ne estas influata de la mola tavolo.<ref name=AutoMK-19a > D. Suess; et al. (2004). [https://www.researchgate.net/publication/222074314 "Exchange spring recording media for areal densities up to 10Tbit/in2".] J. Magn. Mag. Mat.</ref><ref name=AutoMK-19b > R. Victora; et al. (2005). "Composite media for perpendicular magnetic recording". IEEE ''Trans. Mag. Mat''. 41 (2): 537–542. Bibcode:2005ITM....41..537V. doi:10.1109/TMAG.2004.838075. S2CID 29531529.</ref> Flukso-regula MAMR (FC-MAMR) ebligas al malmola disko havi pli grandan registran kapaciton sen la bezono de novaj materialoj por la disko-platoj. Malmolaj diskoj de tipo MAMR havas generatoron de spina tordmomanto (STO), kiu generas [[mikroondo]]jn, sur la leg- kaj skrib-kapoj; tio ebligas registri fizike pli malgrandajn [[bito]]jn sur la platojn, kio pliigas la arean densecon. Kutime, la registraj kapoj de malmola disko havas poluson, nomatan "ĉefa poluso", kiu estas uzata por skribi sur la platojn, kaj apud tiu poluso troviĝas aerinterspaco kaj ŝildo. La skrib-bobeno de la kapo ĉirkaŭas la poluson. La aparato STO estas metita en la aerinterspacon inter la poluso kaj la ŝildo por pliigi la forton de la [[magneta kampo]] kreata de la poluso; teknike FC-MAMR ne uzas mikroondojn, sed ĝi uzas teknologion aplikatan en MAMR. La STO havas Kampo-Generantan Tavolon (FGL) kaj Spin-Injektan Tavolon (SIL), kaj la FGL produktas magnetan kampon uzante spin-polarizitajn [[elektrono]]jn devenantajn de la SIL; tio estas formo de energio de spina tordmomanto.<ref>{{cite web | url=https://blocksandfiles.com/2021/06/14/toshiba-disks-get-2-gen-leg-up-from-flux-control/ | title=Toshiba disks get 2-gen leg-up from flux control | date=14a de Junio, 2021 }}</ref> <gallery widths="150" heights="150"> magneticMedia.svg|Magnetaj datumoj koditaj per magneta sekco kaj [[frekvencmodulado]] HDD_Startup_and_Shutdown.webm|Malmola disko kun forigita fronta kovrilo por montri ĝian funkciadon Aufnahme einzelner Magnetisierungen gespeicherter Bits auf einem Festplatten-Platter..jpg|Registrado de unuopaj magnetigoj de bitoj sur disko de 200-megabajta malmola disko (registraĵo videbligita per CMOS-MagView)<ref name="AutoMK-9" >[https://matesy.de/en/?option=com_content&view=article&id=84&Itemid=80&lang=en CMOS-MagView] Arkivita la 13an de Januaro, 2012, ĉe Wayback Machine estas ilo kiu vidigas kampomagnetajn strukturojn kaj fortojn.</ref> Perpendicular Recording Diagram.svg|Diagramo de longituda registrado (norma) kaj perpendikulara registrado </gallery> === Components === The ''{{visible anchor|actuator|Actuator}}'' is a [[permanent magnet]] and [[moving coil]] motor that swings the heads to the desired position. The head support arm is very light, but also stiff; in modern drives, acceleration at the head reaches 550 [[g-force|''g'']]. A metal plate supports a squat [[neodymium magnet|neodymium–iron–boron]] (NIB) high-flux [[magnet]]. Beneath this plate is the moving coil, often referred to as the ''[[voice coil]]'' by analogy to the coil in [[loudspeaker]]s, which is attached to the actuator hub, and beneath that is a second NIB magnet, mounted on the bottom plate of the motor (some drives have only one magnet). The voice coil itself is shaped rather like an arrowhead and is made of doubly coated copper [[magnet wire]]. The inner layer is insulation, and the outer is thermoplastic, which bonds the coil together after it is wound on a form, making it self-supporting. The portions of the coil along the two sides of the arrowhead (which point to the center of the actuator bearing) then interact with the [[magnetic field]] of the fixed magnet. Current flowing radially outward along one side of the arrowhead and radially inward on the other produces the [[magnetic field#Force on a charged particle|tangential force]]. If the magnetic field were uniform, each side would generate opposing forces that would cancel each other out. Therefore, the surface of the magnet is half north pole and half south pole, with the radial dividing line in the middle, causing the two sides of the coil to see opposite magnetic fields and produce forces that add instead of canceling. Currents along the top and bottom of the coil produce radial forces that do not rotate the head. The HDD's electronics controls the movement of the actuator and the rotation of the disk and transfers data to or from a [[disk controller]]. Feedback of the drive electronics is accomplished by means of special segments of the disk dedicated to [[servomotor|servo]] feedback. These are either complete concentric circles (in the case of dedicated servo technology) or segments interspersed with real data (in the case of embedded servo, otherwise known as sector servo technology). The servo feedback optimizes the signal-to-noise ratio of the GMR sensors by adjusting the voice coil motor to rotate the arm. A more modern servo system also employs milli or micro actuators to more accurately position the read/write heads.<ref>A. Al-Mamun, G. Guo, C. Bi, Hard Disk Drive: Mechatronics and Control, 2006, Taylor & Francis.</ref> The spinning of the disks uses fluid-bearing spindle motors. Modern disk firmware is capable of scheduling reads and writes efficiently on the platter surfaces and remapping sectors of the media that have failed. <gallery widths="160" heights="100"> File:Hard drive.svg|Diagram labeling the major components of a computer HDD File:Hard disk dismantled.jpg|An HDD with disks and motor hub removed, exposing copper-colored stator coils surrounding a bearing in the center of the spindle motor. The orange stripe along the side of the arm is a thin printed-circuit cable, the spindle bearing is in the center and the actuator is in the upper left. File:Circuit board of a Samsung hard disk MP0402H.jpg|[[Printed circuit board]] of a 2.5-inch Samsung hard disk MP0402H. File:Kopftraeger WD2500JS-00MHB0.jpg|Head stack with an actuator coil on the left and read/write heads on the right File:HDD read-write head.jpg|Close-up of a single [[disk read-and-write head|read–write head]], showing the side facing the platter File:Hard drive underside (better angle and lighting).jpg|The circuit board of a Western Digital hard drive attached to its chassis File:Hard drive arm 2.jpg|The read/write arm </gallery> === <span class="anchor" id="ERRORRATESHANDLING"></span> Error rates and handling === Modern drives make extensive use of [[error correction code]]s (ECCs), particularly [[Reed–Solomon error correction]]. These techniques store extra bits, determined by mathematical formulas, for each block of data; the extra bits allow many errors to be corrected invisibly. The extra bits themselves take up space on the HDD, but allow higher recording densities to be employed without causing uncorrectable errors, resulting in much larger storage capacity.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-error-correcting-code-ecc/ |title=Hard Drive Error Correcting Code (ECC) |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=May 26, 2019 |date=November 25, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526072642/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-error-correcting-code-ecc/ |archive-date=May 26, 2019 |url-status=live }}</ref> For example, a typical 1&nbsp;[[Terabyte|TB]] hard disk with 512-byte sectors provides additional capacity of about 93&nbsp;[[Gibibyte|GB]] for the [[forward error correction|ECC]] data.<ref>{{cite web | url = https://www.idema.org/wp-content/uploads/downloads/2011/12/AF-in-Legacy-Infrastructures-SDC2011_IDEMA-AF.pdf | title = Advanced Format in Legacy Infrastructures: More Transparent than Disruptive | year = 2011 | access-date = November 5, 2013 | first = Curtis E. | last = Stevens | website = idema.org | archive-url = https://web.archive.org/web/20131105222506/http://www.idema.org/wp-content/uploads/downloads/2011/12/AF-in-Legacy-Infrastructures-SDC2011_IDEMA-AF.pdf | archive-date = November 5, 2013 | url-status = dead }}</ref> In the newest drives, {{as of|2009|lc=on}},<ref name="AutoMK-21" /> [[low-density parity-check code]]s (LDPC) were supplanting Reed–Solomon; LDPC codes enable performance close to the [[Shannon limit]] and thus provide the highest storage density available.<ref name="AutoMK-21" /><ref>[https://docplayer.net/3699743-2-5-inch-hard-disk-drive-with-high-recording-density-and-high-shock-resistance.html "2.5-inch Hard Disk Drive with High Recording Density and High Shock Resistance] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190526000000/https://web.archive.org/web/20190526075908/https://docplayer.net/3699743-2-5-inch-hard-disk-drive-with-high-recording-density-and-high-shock-resistance.html |date=2019-05-26 }}, Toshiba, 2011</ref> Typical hard disk drives attempt to "remap" the data in a [[Bad sector|physical sector that is failing]] to a spare physical sector provided by the drive's "spare sector pool" (also called "reserve pool"),<ref>{{cite web|author=MjM Data Recovery Ltd |url=http://datarecovery.mjm.co.uk/sectorremapping.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201174433/http://datarecovery.mjm.co.uk/sectorremapping.html| title=MJM Data Recovery Ltd: Hard Disk Bad Sector Mapping Techniques |website=Datarecovery.mjm.co.uk |access-date=January 21, 2014 | archive-date=February 1, 2014}}</ref> while relying on the ECC to recover stored data while the number of errors in a bad sector is still low enough. The S.M.A.R.T ([[Self-Monitoring, Analysis and Reporting Technology]]) feature counts the total number of errors in the entire HDD fixed by ECC (although not on all hard drives as the related S.M.A.R.T attributes "Hardware ECC Recovered" and "Soft ECC Correction" are not consistently supported), and the total number of performed sector remappings, as the occurrence of many such errors may predict an [[HDD failure]]. The "No-ID Format", developed by IBM in the mid-1990s, contains information about which sectors are bad and where remapped sectors have been located.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-sector-format-and-structure/ |title=Hard Drive Sector Format and Structure |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=May 26, 2019 |date=December 23, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526072622/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-sector-format-and-structure/ |archive-date=May 26, 2019 |url-status=live }}</ref> Only a tiny fraction of the detected errors end up as not correctable. Examples of specified uncorrected bit read error rates include: * 2013 specifications for enterprise SAS disk drives state the error rate to be one uncorrected bit read error in every 10¹⁶ bits read,<ref name="SGAT2013">{{cite web | url = https://www.seagate.com/files/www-content/product-content/savvio-fam/enterprise-performance-15k-hdd/savvio-15k-4/en-us/enterprise-performance-15k-hdd-ds1797-1-1307us.pdf | title = Enterprise Performance 15K HDD: Data Sheet | year = 2013 | access-date = October 24, 2013 | publisher = Seagate | archive-url = https://web.archive.org/web/20131029192706/http://www.seagate.com/files/www-content/product-content/savvio-fam/enterprise-performance-15k-hdd/savvio-15k-4/en-us/enterprise-performance-15k-hdd-ds1797-1-1307us.pdf | archive-date = October 29, 2013 | url-status = live }}</ref><ref name="WD2013">{{cite web | url = https://www.wdc.com/wdproducts/library/SpecSheet/ENG/2879-771463.pdf | title = WD Xe: Datacenter hard drives | year = 2013 | access-date = October 24, 2013 | publisher = Western Digital | archive-url = https://web.archive.org/web/20131029193439/http://www.wdc.com/wdproducts/library/SpecSheet/ENG/2879-771463.pdf | archive-date = October 29, 2013 | url-status = live }}</ref> * 2018 specifications for consumer SATA hard drives state the error rate to be one uncorrected bit read error in every 10¹⁴ bits.<ref name="SGAT2018">{{cite web | title = 3.5" BarraCuda data sheet | publisher = Seagate | date = June 2018 | url = https://www.seagate.com/www-content/datasheets/pdfs/3-5-barracudaDS1900-11-1806US-en_US.pdf | access-date = July 28, 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180728070449/https://www.seagate.com/www-content/datasheets/pdfs/3-5-barracudaDS1900-11-1806US-en_US.pdf | archive-date = July 28, 2018 | url-status = live }}</ref><ref name="WD2018">{{cite web | title = WD Red Desktop/Mobile Series Spec Sheet | publisher = Western Digital | date = April 2018 | url = https://www.wdc.com/content/dam/wdc/website/downloadable_assets/eng/spec_data_sheet/2879-800002.pdf | access-date = July 28, 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180728070730/https://www.wdc.com/content/dam/wdc/website/downloadable_assets/eng/spec_data_sheet/2879-800002.pdf | archive-date = July 28, 2018 | url-status = live }}</ref> Within a given manufacturers model the uncorrected bit error rate is typically the same regardless of capacity of the drive.<ref name="SGAT2013" /><ref name="WD2013" /><ref name="SGAT2018" /><ref name="WD2018" /> The worst type of errors are [[silent data corruption]]s which are errors undetected by the disk firmware or the host operating system; some of these errors may be caused by hard disk drive malfunctions while others originate elsewhere in the connection between the drive and the host.<ref>{{Cite news |title= Keeping Bits Safe: How Hard Can It Be? |work= ACM Queue |date= October 1, 2010 |author= David S. H. Rosenthal |url= https://queue.acm.org/detail.cfm?id=1866298 |access-date= January 2, 2014 |author-link= David S. H. Rosenthal |archive-url= https://web.archive.org/web/20131217020947/http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1866298 |archive-date= December 17, 2013 |url-status= live }}</ref> === <span class="anchor" id="TDMR"></span> Development === [[File:Full History Disk Areal Density Trend.png|thumb|Leading-edge hard disk drive [[Density (computer storage)|areal densities]] from 1956 through 2009 compared to [[Moore's law]]. By 2016, progress had slowed significantly below the extrapolated density trend.<ref name="Hayes 2016">{{cite web |url=http://bit-player.org/2016/wheres-my-petabyte-disk-drive |title= Where's My Petabyte Disk Drive? |first= Brian |last= Hayes|page= chart of historical data courtesy of Edward Grochowski |date= March 27, 2016 |access-date= December 1, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260104060248/http://bit-player.org/2016/wheres-my-petabyte-disk-drive/ |archive-date=2026-01-04}}</ref>]] The rate of areal density advancement was similar to [[Moore's law]] (doubling every two years) through 2010: 60% per year during 1988–1996, 100% during 1996–2003 and 30% during 2003–2010.<ref name="Byrne2015b">{{cite web |url=http://www.federalreserve.gov/econresdata/notes/feds-notes/2015/prices-for-data-storage-equipment-and-the-state-of-it-innovation-20150701.html#fn2 |title=Prices for Data Storage Equipment and the State of IT Innovation |publisher=The Federal Reserve Board FEDS Notes |first=David |last=Byrne |page=Table 2 |date=July 1, 2015 |access-date=July 5, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708124555/http://www.federalreserve.gov/econresdata/notes/feds-notes/2015/prices-for-data-storage-equipment-and-the-state-of-it-innovation-20150701.html#fn2 |archive-date=July 8, 2015 |url-status=live }}</ref> Speaking in 1997, [[Gordon Moore]] called the increase "flabbergasting",<ref name="Moore1997">{{cite news | url = https://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp | title = Gallium Arsenide | work = PC Magazine | date = March 25, 1997 | quote = Gordon Moore: ... the ability of the magnetic disk people to continue to increase the density is flabbergasting--that has moved at least as fast as the semiconductor complexity. | access-date = August 16, 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140821103700/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp | archive-date = August 21, 2014 | url-status = live }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140821103700/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp |date=2014-08-21 }}</ref> while observing later that growth cannot continue forever.<ref name="Moore2005">{{cite news |last=Dubash |first=Manek |url=http://www.techworld.com/news/operating-systems/moores-law-is-dead-says-gordon-moore-3576581/ |title=Moore's Law is dead, says Gordon Moore |work=techworld.com |date=April 13, 2005 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140706081110/http://news.techworld.com/operating-systems/3477/moores-law-is-dead-says-gordon-moore/ |archive-date=July 6, 2014 |access-date=March 18, 2022 |quote=It can't continue forever. The nature of exponentials is that you push them out and eventually disaster happens. }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140706081110/http://news.techworld.com/operating-systems/3477/moores-law-is-dead-says-gordon-moore/ |date=2014-07-06 }}</ref> Price improvement decelerated to −12% per year during 2010–2017,<ref name="McCallum">{{cite web |title=Disk Drive Prices (1955–2017) |url=http://www.jcmit.net/diskprice.htm |year=2017 |first=John C. |last=McCallum |access-date=July 15, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170711202719/http://www.jcmit.net/diskprice.htm |archive-date=July 11, 2017 |url-status=live }}</ref> as the growth of areal density slowed. The rate of advancement for areal density slowed to 10% per year during 2010–2016,<ref name="IBM Fontana 2016">{{cite web |url=http://www.ibmsystemsmag.com/mainframe/storage/Support/cloud-trends-projections/?page=1 |title=A Look at Cloud Storage Component Technologies Trends and Future Projections |first1=Gary M. |last1=Decad |author2=Robert E. Fontana Jr. |website=ibmsystemsmag.com |date=July 6, 2017 |access-date=July 21, 2014 |page=Table 1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729050933/http://ibmsystemsmag.com/mainframe/storage/support/cloud-trends-projections/?page=1 |archive-date=July 29, 2017 |url-status=dead }}</ref> and there was difficulty in migrating from perpendicular recording to newer technologies.<ref name="Mellor 2014-11-10">{{cite news |last=Mellor |first=Chris |url=https://www.theregister.co.uk/2014/11/10/kryders_law_of_ever_cheaper_storage_disproven/ |title=Kryder's law craps out: Race to UBER-CHEAP STORAGE is OVER |work=theregister.co.uk |location=UK |publisher=The Register |date=November 10, 2014 |access-date=November 12, 2014 |quote=The 2011 Thai floods almost doubled disk capacity cost/GB for a while. Rosenthal writes: 'The technical difficulties of migrating from PMR to HAMR, meant that already in 2010 the Kryder rate had slowed significantly and was not expected to return to its trend in the near future. The floods reinforced this.' |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112004831/http://www.theregister.co.uk/2014/11/10/kryders_law_of_ever_cheaper_storage_disproven/ |archive-date=November 12, 2014 |url-status=live }}</ref> As bit cell size decreases, more data can be put onto a single drive platter. In 2013, a production desktop 3&nbsp;TB HDD (with four platters) would have had an areal density of about 500&nbsp;Gbit/in² which would have amounted to a bit cell comprising about 18 magnetic grains (11 by 1.6 grains).<ref name="Anderson2013a" >{{cite web |url=https://www.dtc.umn.edu/resources/bd2013_anderson.pdf |title=HDD Opportunities & Challenges, Now to 2020 |year=2013 |access-date=May 23, 2014 |quote='PMR CAGR slowing from historical 40+% down to ~8-12%' and 'HAMR CAGR = 20-40% for 2015–2020' |first=Dave |last=Anderson |publisher=Seagate |archive-url = https://web.archive.org/web/20140525232605/https://www.dtc.umn.edu/resources/bd2013_anderson.pdf | archive-date=May 25, 2014 |url-status=live}}</ref> Since the mid-2000s, areal density progress has been challenged by a [[Superparamagnetism#Effect on hard drives|superparamagnetic]] trilemma involving grain size, grain magnetic strength and ability of the head to write.<ref>{{cite journal | title = New Paradigms in Magnetic Recording | last = Plumer |display-authors=etal | first = Martin L. | journal = Physics in Canada | volume = 67 | issue = 1 | date = March 2011 | pages = 25–29 |arxiv = 1201.5543| bibcode = 2012arXiv1201.5543P }}</ref> In order to maintain acceptable signal-to-noise, smaller grains are required; smaller grains may self-reverse ([[electrothermal instability]]) unless their magnetic strength is increased, but known write head materials are unable to generate a strong enough magnetic field sufficient to write the medium in the increasingly smaller space taken by grains. Magnetic storage technologies are being developed to address this trilemma, and compete with [[flash memory]]–based [[solid-state drive]]s (SSDs). In 2013, [[Seagate Technology|Seagate]] introduced [[shingled magnetic recording]] (SMR),<ref name="Seagate 2013-09-09">{{cite press release |url=http://www.seagate.com/about/newsroom/press-releases/shingled-magnetic-recording-milestone-pr-master/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009135540/http://www.seagate.com/about/newsroom/press-releases/shingled-magnetic-recording-milestone-pr-master/ |title=Seagate Delivers On Technology Milestone: First to Ship Hard Drives Using Next-Generation Shingled Magnetic Recording |location=New York |publisher=[[Seagate Technology]] plc |date=September 9, 2013 |access-date=July 5, 2014 |archive-date=October 9, 2014 |quote=Shingled Magnetic Technology is the First Step to Reaching a 20 Terabyte Hard Drive by 2020}}</ref> intended as something of a "stopgap" technology between PMR and Seagate's intended successor [[heat-assisted magnetic recording]] (HAMR). SMR utilizes overlapping tracks for increased data density, at the cost of design complexity and lower data access speeds (particularly write speeds and [[random access]] 4k speeds).<ref>{{cite web | url = https://lwn.net/Articles/591782/ | title = Support for shingled magnetic recording devices | date = March 26, 2014 | access-date = January 7, 2015 | first = Jake | last = Edge | publisher = [[LWN.net]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20150202075938/http://lwn.net/Articles/591782/ | archive-date = February 2, 2015 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = https://lwn.net/Articles/548116/ | title = LSFMM: A storage technology update | date = April 23, 2013 | access-date = January 7, 2015 | first = Jonathan | last = Corbet | publisher = [[LWN.net]] | quote = A 'shingled magnetic recording' (SMR) drive is a rotating drive that packs its tracks so closely that one track cannot be overwritten without destroying the neighboring tracks as well. The result is that overwriting data requires rewriting the entire set of closely-spaced tracks; that is an expensive tradeoff, but the benefit—much higher storage density—is deemed to be worth the cost in some situations. | archive-url = https://web.archive.org/web/20150107075254/https://lwn.net/Articles/548116/ | archive-date = January 7, 2015 | url-status = live }}</ref> By contrast, [[HGST]] (now part of [[Western Digital]]) focused on developing ways to seal [[helium]]-filled drives instead of the usual filtered air. Since [[turbulence]] and [[friction]] are reduced, higher areal densities can be achieved due to using a smaller track width, and the energy dissipated due to friction is lower as well, resulting in a lower power draw. Furthermore, more platters can be fit into the same enclosure space, although helium gas is notoriously difficult to prevent escaping.<ref>{{Cite web|date=2020|title=Brochure: HelioSeal Technology: Beyond Air. Helium Takes You Higher.|url=https://documents.westerndigital.com/content/dam/doc-library/en_us/assets/public/western-digital/collateral/brochure/brochure-helioseal-technology.pdf|website=Western Digital}}</ref> Thus, helium drives are completely sealed and do not have a breather port, unlike their air-filled counterparts. They have two top covers, the second is laser welded in place and is the only one visible from the exterior.<ref>{{cite web|url=https://www.jsme.or.jp/award/jsme2016/mnt2016-1.pdf|format=PDF|title=Development of Helium Sealed High Capacity Hard Disk Drive|website=Web.archive.org|access-date=13 September 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321004847/https://www.jsme.or.jp/award/jsme2016/mnt2016-1.pdf|archivedate=2022-03-21}}</ref> Other recording technologies are either under research or have been commercially implemented to increase areal density, including Seagate's [[heat-assisted magnetic recording]] (HAMR). HAMR requires a different architecture with redesigned media and read/write heads, new lasers, and new near-field optical transducers.<ref name="Shilov_anandtech_b">{{cite news |url=http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |title=Hard Disk Drives with HAMR Technology Set to Arrive in 2018 |first=Anton |last=Shilov |date=December 18, 2015 |access-date=January 2, 2016 |quote=Unfortunately, mass production of actual hard drives featuring HAMR has been delayed for a number of times already and now it turns out that the first HAMR-based HDDs are due in 2018. ... HAMR HDDs will feature a new architecture, require new media, completely redesigned read/write heads with a laser as well as a special near-field optical transducer (NFT) and a number of other components not used or mass produced today. |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102200055/http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |archive-date=January 2, 2016 |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160102200055/http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |date=2016-01-02 }}</ref> HAMR shipped commercially in early 2024<ref>{{Cite web |date=2024-01-18 |title=Seagate launches Mozaic 3+ platform for 30 TB and larger HAMR-based hard drives |url=https://www.techspot.com/news/101565-seagate-introduces-mozaic-3-platform-30-tb-larger.html |access-date=2025-07-22 |website=TechSpot |language=en-US}}</ref> after technical issues delayed its introduction by more than a decade, from earlier projections as early as 2009.<ref name= "HAMR 2008 for 2009" >{{cite web |url= https://blog.dshr.org/2018/05/longer-talk-at-msst2018.html |title= Longer talk at MSST2018 |last= Rosenthal |first= David |date= May 16, 2018 |access-date= November 22, 2019 }}</ref><ref name= "HAMR 2014 for 2015" >{{cite web |url= https://www.kitguru.net/components/hard-drives/anton-shilov/tdk-hamr-technology-could-enable-15tb-hard-drives-already-in-2015/ |title= TDK: HAMR technology could enable 15TB HDDs already in 2015 |last= Shilov |first= Anton |date= October 15, 2014 |access-date= November 15, 2019 }}</ref><ref name= "HAMR 2013 for 2016" >{{cite web |url= http://www.tomsitpro.com/articles/wd-hamr-hdd-heat-assisted-magnetic-recording,1-1396.html |title= WD Demos Future HDD Storage Tech: 60TB Hard Drives |last= Oliver |first= Bill |work= Tom's IT Pro |quote= ...Seagate expects to start selling HAMR drives in 2016. |date= November 18, 2013 |access-date= November 15, 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131121065015/http://www.tomsitpro.com/articles/wd-hamr-hdd-heat-assisted-magnetic-recording,1-1396.html |archive-date= November 21, 2013 }}</ref><ref name= "blocks HAMR 2019" >{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/08/28/nearline-disk-drives-ssd-attack/ |website=Blocks and Files |title= How long before SSDs replace nearline disk drives? |last= Mellor |first= Chris |quote= Seagate CTO Dr John Morris told analysts that Seagate has built 55,000 HAMR drives and aims to get disks ready for customer sampling by the end of 2020. |date= August 28, 2019 |access-date= November 15, 2019 }}</ref> HAMR's planned successor, [[bit-patterned recording]] (BPR),<ref name="AutoMK-22" /> has been removed from the roadmaps of Western Digital and Seagate.<ref name= "BPR roadmaps 2018" >{{cite web |url= https://blog.dshr.org/2018/05/longer-talk-at-msst2018.html |title= Longer talk at MSST2018 |last= Rosenthal |first= David |quote= The most recent Seagate roadmap pushes HAMR shipments into 2020, so they are now slipping faster than real-time. Western Digital has given up on HAMR and is promising that Microwave Assisted Magnetic Recording (MAMR) is only a year out. BPM has dropped off both companies' roadmaps. |date= May 16, 2018 |access-date= November 22, 2019 }}</ref> Western Digital's microwave-assisted magnetic recording (MAMR),<ref>{{cite journal |last=Mallary |display-authors=etal |first= Mike|date=July 2014 |title= Head and Media Challenges for 3 Tb/in² Microwave-Assisted Magnetic Recording|journal=IEEE Transactions on Magnetics |volume=50 |issue=7 |pages=1–8 |doi=10.1109/TMAG.2014.2305693|s2cid=22858444 |issn = 0018-9464 }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Li|first1=Shaojing|last2=Livshitz|first2=Boris|last3=Bertram|first3=H. Neal|last4=Schabes|first4=Manfred|last5=Schrefl|first5=Thomas|last6=Fullerton|first6=Eric E.|last7=Lomakin|first7=Vitaliy|title=Microwave assisted magnetization reversal in composite media|journal=Applied Physics Letters|date=2009|volume=94|issue=20|page=202509|doi=10.1063/1.3133354|url=https://www.karlstechnology.com/hard-drives/JAP_2009_MAMR.pdf|bibcode=2009ApPhL..94t2509L|access-date=May 24, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190524225721/https://www.karlstechnology.com/hard-drives/JAP_2009_MAMR.pdf|archive-date=May 24, 2019|url-status=live}}</ref> also referred to as energy-assisted magnetic recording (EAMR), was sampled in 2020, with the first EAMR drive, the Ultrastar HC550, shipping in late 2020.<ref>{{Cite web|last=Shilov|first=Anton|title=Western Digital Reveals 18 TB DC HC550 'EAMR' Hard Drive|url=https://www.anandtech.com/show/14869/western-digital-announces-18-tb-eamr-hard-drive |archive-url=https://archive.today/20190920044819/https://www.anandtech.com/show/14869/western-digital-announces-18-tb-eamr-hard-drive |url-status=dead |archive-date=September 20, 2019 |date=September 18, 2019 |access-date=2021-10-11|website=AnandTech}}</ref><ref name="Blocks MAMR 2019">{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/09/03/western-digital-18tb-and-20tb-mamr-disk-drives/ |website=Blocks & Files |title= Western Digital debuts 18TB and 20TB MAMR disk drives |last= Mellor |first= Chris |quote= ...microwave-assisted magnetic (MAMR) recording technology...sample shipments are due by the end of the year. |date= September 3, 2019 |access-date= November 23, 2019 }}</ref><ref>{{Cite web|last=Raevenlord |title=Western Digital Finally Launches Ultrastar DC HC550 18 TB Drives With EAMR for Enterprise|url=https://www.techpowerup.com/269562/western-digital-finally-launches-ultrastar-dc-hc550-18-tb-drives-with-eamr-for-enterprise|access-date=2021-10-11|website=TechPowerUp|date=July 8, 2020 |language=en}}</ref> [[Two-dimensional magnetic recording]] (TDMR)<ref name="Anderson2013a" /><ref name="Wood 2010">{{cite web |url=https://www.ewh.ieee.org/r6/scv/mag/MtgSum/Meeting2010_10_Presentation.pdf |title=Shingled Magnetic Recording and Two-Dimensional Magnetic Recording |last=Wood |first=Roger |work=[[IEEE]] |publisher=Hitachi GST |date=October 19, 2010 |access-date=August 4, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140810161542/http://www.ewh.ieee.org/r6/scv/mag/MtgSum/Meeting2010_10_Presentation.pdf |archive-date=August 10, 2014 |url-status=live }}</ref> and "current perpendicular to plane" [[giant magnetoresistance]] (CPP/GMR) heads have appeared in research papers.<ref name="Coughlin" /><ref>{{Cite arXiv |title=All-Heusler giant-magnetoresistance junctions with matched energy bands and Fermi surfaces |eprint = 1301.6106|last1 = Bai|first1 = Zhaoqiang|last2 = Cai|first2 = Yongqing|last3 = Shen|first3 = Lei|last4 = Han|first4 = Guchang|last5 = Feng|first5 = Yuanping|year = 2013|class = cond-mat.mes-hall}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www1.hgst.com/hdd/research/recording_head/pr/PerpendicularAnimation.html|title=Perpendicular Magnetic Recording Explained - Animation|date=December 21, 2001 |access-date=July 27, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006062214/http://www1.hgst.com/hdd/research/recording_head/pr/PerpendicularAnimation.html|archive-date=October 6, 2018|url-status=live}}</ref> Some drives have adopted dual independent actuator arms to increase read/write speeds and compete with SSDs.<ref>{{cite web |url=https://www.anandtech.com/show/13935/seagate-hdd-plans-2019 |title= State of the Union: Seagate's HAMR Hard Drives, Dual-Actuator Mach2, and 24 TB HDDs on Track |work=Anandtech.com |access-date=February 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220002907/https://www.anandtech.com/show/13935/seagate-hdd-plans-2019 |archive-date=February 20, 2019 |url-status=dead }}</ref> A 3D-actuated vacuum drive (3DHD) concept<ref name= "3DHD blog" >{{Cite web |url= https://blog.dshr.org/2019/09/promising-new-hard-disk-technology.html |title= Promising New Hard Disk Technology |access-date= December 1, 2019 }}</ref><!--3DHD is developed by L2 drive--> and 3D magnetic recording have been proposed.<ref>{{Cite web|url=https://www.extremetech.com/extreme/168619-3d-magnetic-storage-breakthrough-enables-100tb-hard-drives|title=3D magnetic storage breakthrough enables 100TB+ hard drives &#124; Extremetech|date=October 15, 2013 }}</ref> Depending upon assumptions on feasibility and timing of these technologies, Seagate forecasts that areal density will grow 20% per year during 2020–2034.<ref name= "blocks WWrevenue August2019"/> == Fontindiko == * [http://www.esperanto.mv.ru/KompLeks/DI.html#DISKAPARATO Diskaparato] en [[Komputada Leksikono De Sergio Pokrovskij|Komputada Leksikono]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://smarthdd.com/help.htm Hard Disk Drives Encyclopedia] * [https://www.youtube.com/watch?v=Wiy_eHdj8kg Video showing an opened HD working] * [https://web.archive.org/web/20121014191631/http://faculty.plattsburgh.edu/jan.plaza/teaching/papers/seektime.html Average seek time of a computer disk] * [http://www.pcworld.com/article/127105/article.html Timeline: 50 Years of Hard Drives] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131006003652/http://www.pcworld.com/article/127105/article.html |date=2013-10-06 }} * [http://hddscan.com/doc/HDD_Tracks_and_Zones.html HDD from inside: Tracks and Zones. How hard it can be?] {{Projektoj|ReVo=disk.0aparato}} {{Ĝermo|komputiko}} {{Havenda artikolo|Diskaparato}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Komputila aparataro]] rquexqkz4w21nd03jr5fsj6h7qfdjad 9490048 9490030 2026-10-07T17:44:25Z Kani 670 /* Components */ 9490048 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Hdd od srodka.jpg|eta|Diskaparato]] '''Diskaparato''' (DA-oj, aŭ '''malmoldisko''', '''[[Fiksdisko|fiksa disko]]''' aŭ '''durdisko''', angle HDD) estas magneta [[disko]] (aŭ pluraj tiaj diskoj samaksaj), muntita(j) kun la lega-skribaj kapetoj kaj ceteraj partoj meĥanikaj kaj elektronikaj, kaj enujigita(j) en metalan skatolon (kp disketo)<ref>{{cite web |title=Operating Systems: Three Easy Pieces [Chapter: Hard Disk Drives] |url=http://pages.cs.wisc.edu/~remzi/OSTEP/file-disks.pdf |publisher=Arpaci-Dusseau Books |year=2014 |first1=Remzi H. |last1=Arpaci-Dusseau |first2=Andrea C. |last2=Arpaci-Dusseau}}</ref> Depende je la modelo, la atingotempo de diskaparato estas 9 ms aŭ malpli. Normale komputilo havas diskaparaton kiel sian fiksitan diskon; sed ekzistas ankaŭ demeteblaj diskaparatoj<ref>{{Cite web |url = http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |title = 5th Non-Volatile Memories Workshop (NVMW 2014) |date = March 2014 |publisher = IEEE |accessdate = 23a de Aprilo, 2014 |first = Eric |last = Fullerton |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180928051219/http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |archivedate = 2018-09-28 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-12-26 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20180928051219/http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |arkivdato=2018-09-28 }}</ref><ref>{{Cite web | url = http://thessdguy.com/for-the-lack-of-a-fab/#more-538 | title = For the Lack of a Fab... | last = Handy | first = James | date = July 31, 2012 | publisher = Objective Analysis | accessdate = 25a de Novembro, 2012 }}</ref>. Temas pri datumstoka [[aparato]] kiu uzas magnetan stokadon kaj prenas ciferecajn informojn uzantajn unu aŭ pli rigidajn rapide rotaciante diskojn (pladoj) kovritajn per magneta materialo. La pladoj estas parigitaj per magnetkapoj, kutime aranĝite sur aktuaria brako, kiuj legas kaj skribas datenojn al la pladsurfacoj.<ref> Arpaci-Dusseau, Remzi H.; Arpaci-Dusseau, Andrea C. (2014). [https://pages.cs.wisc.edu/~remzi/OSTEP/file-disks.pdf "Operating Systems: Three Easy Pieces, Chapter: Hard Disk Drives" (PDF).] Arpaci-Dusseau Books. Arkivita (PDF) el la originalo la 18an de Februaro, 2015. Alirita la 18an de Julio, 2021. </ref> Datenoj estas aliritaj en hazard-alira maniero, signifante ke individuaj blokoj de datenoj povas esti stokitaj aŭ prenitaj en iu sinsekvo kaj ne nur sinsekve. DAoj estas speco de ne-volatila stokado, retenante stokitajn datenojn eĉ kiam funkciigite for. [[Dosiero:Laptop-hard-drive-exposed.jpg|eta|dekstre|Interno de 2.5-cola tekokomputila diskaparato.]] Lanĉite fare de [[IBM]] en 1956,<ref>[https://www.ibm.com/ibm/history/exhibits/storage/storage_350.html "IBM Archives: IBM 350 disk storage unit".] 23a de Januaro, 2003. Arkivita el la originalo la 31an de Majo, 2008. Alirita la 18an de Julio, 2021. </ref> DAoj iĝis la domina sekundara memorunuo por ĝeneraluzeblaj [[komputilo]]j de la fruaj [[1960-aj jaroj]]. Ade plibonigita, DAoj konservis tiun pozicion en la modernan epokon de serviloj kaj personaj komputiloj. Pli ol 200 firmaoj produktis DAojn historie, kvankam post ampleksa industriofirmiĝo la plej multaj nunaj unuoj estas produktitaj fare de Seagate, [[Toshiba]], kaj Western Digital. Liveroj de DAoj kaj vendenspezoj malkreskas, kvankam produktado (eksabajtoj je jaro) kreskas. Fulmmemoro havas kreskantan parton de la merkato por sekundara stokado, en la formo de solidsubstancaj veturiloj ([[Solidstata disko|SSD]]oj). SSDoj havas pli altajn daten-transigo-rapidecojn, pli altan arean stokaddensecon, pli bonan fidindecon, kaj multe pli malaltan latentecon kaj alirtempojn. Kvankam SSDoj havas pli altan koston je peco, ili anstataŭigas DAojn kie rapideco, elektrokonsumo, eta grandeco, kaj fortikeco estas gravaj. La primaraj karakterizaĵoj de DA estas ĝia kapacito kaj efikeco. Kapacito estas precizigita en unuoprefiksoj egalrilatantaj al potencoj de 1000: 1-terabite (tb) diskilo havas kapaciton de 1,000 gigabajtoj (Gb; kie 1 gigabajto = 1 miliardo da bajtoj). Tipe, iom da el la kapacito de HDD estas neatingeblaj al la uzanto ĉar ĝi estas uzita per la dosiersistemo kaj la mastrumsistemo, kaj eventuale enfinkonstruita ripeto por erarĝustigo kaj normaligo. Efikeco estas precizigita antaŭ la tempo postulata por movi la kapojn al trako aŭ cilindro (meza alirotempo) kaj plie la tempon kiam ĝi prenas pri la dezirata sektoro por prezenti proponon sub la kapon (meza latenteco, kio estas funkcio de la fizika rotacia rapideco en rivolua nombro), kaj finfine la rapidecon ĉe kiu la datenoj estas elsenditaj (datenrapideco). La du plej oftaj formofaktoroj de modernaj DAoj estas 3. 5-colojn, por tablokomputiloj, kaj 2,5-colojn, ĉefe por [[tekokomputilo]]j. DAoj estas ligitaj al sistemoj per normigitaj interfacaj kabloj kiel ekzemple Pata (Paralelo ATA), SATA (Seria ATA), USB aŭ SAS (Serial Attached SCSI) kabloj. == Historio == [[Dosiero:Hard drive.svg|eta|dekstre|Anglalingva diagramo pri la ĉefaj komponantoj de komputila DA.]] Diskaparatoj estis lanĉitaj en 1956 kiel datumstokado por IBM-realtempaj transakcipretigaj komputiloj, kaj estis evoluigitaj por uzo per ĝeneraluzebla komputilego kaj [[minikomputilo]]j. La unua IBM-veturado, la 350 RAMAC en 1956, estis ĉirkaŭ la grandeco de du mezgrandaj [[fridujo]]j kaj stokis kvin milionojn de ses-bitaj karaktroj (3.75 megabajtoj) sur stako de 50 diskoj. En 1962 la IBM 350 RAMAC diskunuo estis anstataŭita fare de la IBM 1301 diskekzemplero, kiuj konsistis el 50 pladoj, ĉiu proksimume 1/8-cola dika kaj 24 colojn el diametro.<ref>[https://web.archive.org/web/20150328161124/http://www.computermuseum.li/Testpage/DiskPlatter-1301.htm "DiskPlatter-1301".] computermuseum.li. Arkivita el la originalo la 28an de Marto, 2015. </ref> Dum la IBM 350 uzis nur du leg/skribajn kapojn kiuj estis pneŭmatike funkciigitaj kaj translokigitaj en du dimensioj, la 1301-datita estis unu el la unuaj diskekzempleroj se temas pri uzi aron de kapoj, po unu per plado, moviĝante kiel ununura unuo. Cilindro-reĝimo legas/skribas ke operacioj estis apogitaj, kaj la kapoj flugis proksimume 250 mikro-colojn (proksimume 6 µm) super la pladsurfaco. Moviĝo de la ĉefinstalado dependis sur binara vipursistemo de hidraŭlikaj aktuarioj kiuj certigis ripeteblan poziciigadon. La kabineto (1301) temis pri la grandeco de tri hejmaj fridujoj metitaj flank-al-flanke, stokante la ekvivalenton de proksimume 21 milionoj de ok-bitaj bajtoj. Alirtempo estis proksimume kvarono de sekundo. Ankaŭ en 1962, IBM prezentis la modelon 1311 diskilo, kio temis pri la grandeco de [[lavmaŝino]] kaj stokis du milionojn da karaktroj sur forprenebla diskujo. Uzantoj povis aĉeti kromajn pakojn kaj interŝanĝi ilin kiel bezonate, tre kiel bobenoj de magneta bendo. Pli postaj modeloj de forprenebla pako moveblas, de IBM kaj aliaj, iĝis la normo en la plej multaj komputilinstalaĵoj kaj atingis kapacitojn de 300 megabajtoj de la fruaj [[1980-aj jaroj]]. Ne-forpreneblaj DAoj estis nomitaj "fiksaj disk-"iniciatoj. [[Dosiero:Seagate Barracuda IMG 7901.jpg|eta|maldekstre|Du DAoj Seagate Barracuda, el 2003 kaj 2009 - respektive 160GB kaj 1TB. En 2020 Seagate proponas kapacitojn de ĝis 16TB.]] Kelkaj alt-efikecaj DAoj estis produktitaj kun po unu kapo por trako (ekz. IBM 2305 en [[1970]]) tiel ke neniom da tempo estis perdita fizike movante la kapojn al trako. Konataj kiel fiks-kapaj aŭ ĉef-trakaj diskiloj ili estis tre multekostaj kaj jam ne estas en produktado. En 1973, IBM lanĉis novan specon de HDD-kodita "Winchester". Ĝia primara karakteriza trajto estis ke la diskokapoj ne estis retiritaj tute de la stako de diskopladoj kiam la funkciado estis elektra malsupre. Anstataŭe, la kapoj estis permesitaj "alteriĝi" sur specialareon de la diskosurfaco sur spino-lanugo, "ekante" denove kiam sur la disko poste estis elektra. Tio tre reduktis la koston de la kap-aktuaria mekanismo, sed malhelpis forigojn de la diskoj dum la funkciado kiel estis farita kun la diskujoj. Anstataŭe, la unuaj modeloj de "Winchester teknologio" havis forpreneblan diskomodulon, kiu inkluzivis kaj la diskujon kaj la kapkunigilon, postlasante la aktuarian motoron en la funkciado. Pli postaj "Winchester" funkciadoj prirezignis la forpreneblan novaĵkoncepton kaj revenis al ne-forpreneblaj pladoj. Kiel la unua forprenebla grupo, la unuaj "Winchester" funkciadoj uzis pladojn 14 colojn (360 mm) en diametro. Kelkajn jarojn poste, dezajnistoj esploris la eblecon ke fizike pli malgrandaj pladoj eble ofertos avantaĝojn. Veturadoj kun ne-forpreneblaj ok-colaj pladoj kaj tiam prezentiĝis funkciadoj kiuj uzis 5 1 ⁄ 4 in (130 mm) formofaktoron (munta larĝo ekvivalenta al tio kion uzis nuntempaj disketingoj). La lasta estis ĉefe destinitaj por la tiama eta merkato de personaj komputiloj. Ekde kiam la [[1980-aj jaroj]] komenciĝis, DAoj estis rara kaj tre multekosta kroma trajto en komputiloj, sed de la malfruaj 1980-aj jaroj ilia kosto estis reduktita al la punkto kie ili estis normaj sur ĉiuj krom la plej malmultekostaj komputiloj. La plej multaj DAoj en la fruaj 1980-aj jaroj estis venditaj al komputilaj finuzantoj kiel ekstera, kroma subsistemo. La subsistemo ne estis vendita sub la nomo de la durdiskoproduktanto sed sub la subsistema produktanto nomita kiel ekzemple Corvus Systems kaj Tallgrass Technologies, aŭ sub la nomo de la komputila sistemproduktanto kiel ekzemple la Apple ProFile. La IBM KOMPUTILO/XT en 1983 inkludis internan 10 MB HDD, kaj baldaŭ poste internaj DAoj multiĝis sur personaj komputiloj. Eksteraj DAoj restis popularaj por multe pli longe sur la Apple Macintosh. Multaj kiun makintoŝoj faris al inter 1986 kaj 1998 havis SCSI havenon sur la dorso, igante eksteran vastiĝon pli simpla. Pli aĝaj kompaktaj makintoŝoj ne havis uzant-alireblajn durdiskujojn (efektive, la Makintoŝo 128K, Macintosh 512K, kaj Macintosh Plus ne havis durdiskujon entute), tiel en tiuj modeloj eksteraj SCSI-diskoj estis la nura akceptebla opcio por disetendiĝado sur iu interna stokado. === 21a jarcento === Plibonigoj de malmolaj diskoj (HDD, tio estas DA-oj) estis pelataj de kreskanta areala denseco. Aplikoj disvastiĝis dum la [[2000-aj jaroj]], ekde la grandkomputiloj de la fino de la 1950-aj jaroj ĝis la plejmultaj uzoj por amasstokado, inkluzive de komputiloj kaj konsumantaj aplikoj kiel ekzemple la stokado de distra enhavo. En la 2000-aj kaj 2010-aj jaroj, NAND komencis anstataŭigi DA-ojn en aplikoj postulantaj porteblon aŭ altan rendimenton. En 2018, la plej granda malmola disko havis kapaciton de 15 TB, dum la SSD kun la plej granda kapacito havis 100 TB.<ref name= "100TB 2018"> Alcorn, Paul (19a de Marto, 2018). [https://www.tomshardware.com/news/100tb-ssd-nimbus-sata-flash,36687.html "Need A 100TB SSD? Nimbus Data Has You Covered With The ExaDrive DC100".] Tomshardware.com. Alirita la 20an de Februaro, 2019.</ref> En 2018, oni antaŭvidis, ke DA-oj atingos kapacitojn de 100 TB ĉirkaŭ la jaro 2025,<ref>{{cite web|last=Mott |first=Nathaniel |url=http://tomshardware.com/news/seagate-hamr-100tb-drives-2025,38035.html |title=Seagate Wants to Ship 100TB HDDs by 2025 |date=7a de Novembro, 2018 |access-date=29a de Februaro, 2019}}</ref> sed en 2019, la atendata ritmo de plibonigo estis reviziita al 50 TB ĝis 2026.<ref name= "blocks WWrevenue August2019" >{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/09/23/seagate-assumes-ssds-wont-kill-disk-drives/ |title= How long before SSDs replace nearline disk drives? |last= Mellor |first= Chris |date= 23a de Septembro, 2019 |quote= the total addressable market for disk drives will grow from $21.8bn in 2019 |access-date= 15a de Novembro, 2019 }}</ref> Pli malgrandaj formatoj (1,8 coloj kaj malpli grandaj) estis ĉesigitaj ĉirkaŭ 2010. La kosto de solid-stata memor-teknologio (NAND), priskribebla per la [[leĝo de Moore]], pliboniĝas pli rapide ol tiu de malmolaj diskopeliloj (HDD-oj, nome DA-j). NAND havas pli altan prezan elastecon de la postulo ol HDD-oj, kaj tio stimulas merkatan kreskon.<ref name= Appleton >{{cite web |url= https://www.cnet.com/news/flash-goes-the-notebook/ |title= Flash goes the notebook |last= Kanellos |first= Michael |date= 17a de Januaro, 2006 |website= CNET |access-date= 15a de Majo, 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180519203122/https://www.cnet.com/news/flash-goes-the-notebook/ |archive-date= 19a de Majo, 2018 |url-status= live }}</ref> Dum la malfruaj 2000-aj kaj la [[2010-aj jaroj]], la produkta vivociklo de HDD-oj atingis maturan fazon, kaj malrapidiĝanta vendado eble indikas la komencon de la malkreska fazo.<ref name= lifecycle >{{cite web |url= https://www.inc.com/encyclopedia/industry-life-cycle.html |title= Industry Life Cycle - Encyclopedia - Business Terms |work= Inc. |access-date= 15a de Majo, 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180708234048/https://www.inc.com/encyclopedia/industry-life-cycle.html |archive-date= 8a de Julio, 2018 |url-status= live }}</ref> Dum la [[2020-aj jaroj]], la ritmo de adopto de NAND signife akceliĝis – grandparte pro la kreskanta uzo de la teknologio en konsumanta elektroniko –, dum ĝia rendimento pliboniĝis pli rapide ol tiu de HDD-oj. La Tajlandaj inundoj en 2011 difektis la fabrikojn kaj kunpremis diskaparatkoston negative inter 2011 kaj 2013.<ref>{{cite web | url = https://blog.backblaze.com/2012/10/09/backblaze_drive_farming/ | title = Farming hard drives: how Backblaze weathered the Thailand drive crisis | year = 2013 | access-date = 23a de Majo, 2014 | website = Blaze | archive-url = https://web.archive.org/web/20140625060029/http://blog.backblaze.com/2012/10/09/backblaze_drive_farming/ | archive-date = 25a de Junio, 2014 | url-status = live }}</ref> En 2019, [[Western Digital]] fermis sian lastan malajzian fabrikon de HDD-oj pro malkreskanta postulo, por koncentriĝi al la produktado de SSD-oj.<ref>{{cite web |url=https://www.theregister.com/2018/07/17/western_digital_petaling_jaya_malaysia/ |title=Western Digital formats hard disk drive factory as demand spins down |work=The Register |last=Mellor |first=Chris |date=17a de Julio, 2018 |access-date=21a de Julio, 2021}}</ref> Ĉiuj tri restantaj fabrikantoj de HDD-oj spertas malkreskantan postulon je siaj HDD-oj ekde 2014.<ref>{{cite web |url=https://www.extremetech.com/computing/273849-western-digital-to-close-hdd-plant-increase-ssd-production |title=Western Digital to Close HDD Plant, Increase SSD Production |work=Extreme Tech |last=Hruska |first=Joel |date=20a de Julio, 2018 |access-date=21a de Julio, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251016044530/https://www.extremetech.com/computing/273849-western-digital-to-close-hdd-plant-increase-ssd-production |archive-date=2025-10-16}}</ref> == Teknologio == === Magneta registrado === [[Dosiero:Harddrive-engineerguy.ogv|eta|220ra|dekstre|Filmeto pri kiel funkcias diskaparato]] [[Dosiero:2019 Rozebrane dyski twarde.jpg|eta|220ra|dekstre|3,5-cola kaj 2,5-cola malmolaj diskoj kun forigitaj antaŭaj kovriloj por montri iliajn internajn partojn.]] Moderna malmola disko (HDD) registras datumojn per magnetigado de maldika tavolo el [[Feromagneta substanco|feromagneta materialo]] sur ambaŭ flankoj de disko. Sinsekvaj ŝanĝoj en la direkto de magnetigo reprezentas bitojn de duumaj datumoj. La datumoj estas legitaj el la disko per detektado de la transiroj en la magnetigo. Uzantaj datumoj estas koditaj per kodiga skemo, kiel ekzemple "run-length limited" (RLL) kodigo, kiu determinas kiel la datumoj estas reprezentataj per la magnetaj transiroj. Tipa dezajno de HDD konsistas el [[spindelo]], kiu tenas platajn cirklajn diskojn – nomatajn ''platoj'' – sur kiuj estas konservataj la datumoj. La platoj estas faritaj el nemagneta materialo, kutime el [[aluminio|aluminia]] [[alojo]], [[vitro]] aŭ [[ceramiko]]. Ili estas kovritaj per maldika tavolo de magneta materialo, tipe 10–20 [[nanometro|nm]] dika, kaj per ekstera tavolo el [[karbono]] por protekto.<ref name="headcrash" >[https://escotal.com/harddrive.html "Hard Drives".] escotal.com. Arkivita el la originalo en la 3a de Septembro, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref><ref name="AutoMK-6" >[https://www.data-master.com/lander?oref=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2F "What is a "head-crash" & how can it result in permanent loss of my hard drive data?".] data-master.com. Arkivita el la originalo en la 8a de Julio, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref><ref name="AutoMK-7">[https://web.archive.org/web/20110903011543/http://www.hard-drive-help.com/technology.html "Hard Drive Help".] hardrivehelp.com. Arkivita el la originalo en la 3 de Septembro, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref> Kompare: norma folio de kopi-papero havas dikecon de 0,07–0,18 mm (70 000–180 000 nm).<ref name="AutoMK-8" > Sherlis, Juliya (2001). Elert, Glenn (eld.). [https://hypertextbook.com/facts/2001/JuliaSherlis.shtml "Thickness of a piece of paper".] ''The Physics Factbook''. Arkivita el la originalo en la 8a de Junio, 2017. Alirita la 9an de Julio, 2011.</ref> La platoj en nuntempaj malmolaj diskoj (HDD-oj) rotacias je rapidoj variantaj de 4 200 rpm en energi-efikaj porteblaj aparatoj ĝis 15 000 rpm por alt-efikecaj serviloj.<ref name="AutoMK-10" > Blount, Walker C. (Novembro 2007). [https://web.archive.org/web/20120419091304/http://www.hitachigst.com/tech/techlib.nsf/techdocs/33c6a76df9338b0a86256d34007054c0/$file/why7200mobilehdds.pdf "Why 7,200 RPM Mobile Hard Disk Drives?" (PDF).] Arkivita el la originalo (PDF) la 19an de Aprilo, 2012. Alirita la 17an de Julio, 2011.</ref> La unuaj malmolaj diskoj rotaciis je 1 200 rpm<ref name="IBM350" >[https://web.archive.org/web/20080531032031/http://www-03.ibm.com/ibm/history/exhibits/storage/storage_350.html "IBM Archives: IBM 350 disk storage unit".] 23a de Januaro, 2003. Arkivita el la originalo la 31an de Majo, 2008. Alirita la 19an de Oktobro, 2012.</ref>, kaj dum multaj jaroj 3 600 rpm estis la normo.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-spindle-speed/ |title=Hard Drive Spindle Speed |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=26a de Majo, 2019 |date=20a de Oktobro, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526103244/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-spindle-speed/ |archive-date=26a de Majo, 2019 |url-status=live }}</ref> En novembro 2019, la platoj en la plej multaj konsumant-nivelaj malmolaj diskoj rotacias je 5 400 aŭ 7 200 rpm. Informoj estas skribataj sur kaj legitaj el plato, dum ĝi rotacias preter aparatoj nomataj ''leg-skribaj kapoj''; tiuj estas poziciigitaj por funkcii tre proksime al la magneta surfaco, kun flugalteco ofte en la ordo de dekoj da nanometroj. La leg-skriba kapo estas uzata por detekti kaj modifi la magnetiĝon de la materialo, kiu pasas tuj sub ĝi. En modernaj diskunuoj, ekzistas unu leg-skrib-kapo por ĉiu magneta diskosurfaco sur la spindelo, muntita sur komuna brako. Funkciiga brako (aŭ alir-brako) movas la kapojn laŭ arko (proksimume radie) super la platoj dum tiuj rotacias, kio ebligas al ĉiu kapo atingi preskaŭ la tutan surfacon de la disko. La brako estas movata per voĉbobena funkciigilo aŭ, ĉe iuj pli malnovaj modeloj, per paŝmotoro. Fruaj diskaparatoj skribis datumojn kun konstanta indico de bitoj sekunde, kio rezultigis egalan kvanton da datumoj en ĉiu trako; tamen, modernaj unuoj (ekde la 1990-aj jaroj) uzas zonan bit-registradon, kiu pliigas la skribrapidecon de la interna al la ekstera zono kaj tiel stokas pli da datumoj en ĉiu trako ĉe la eksteraj zonoj. Ĉe modernaj diskaparatoj, la eta grandeco de la magnetaj regionoj kreas la danĝeron, ke ilia magneta stato povus perdiĝi pro termikaj efikoj — nome termike induktita magneta malstabileco, ofte nomata la "superparamagneta limo". Por kontraŭagi tion, la diskoj estas kovritaj per du paralelaj magnetaj tavoloj, apartigitaj de triatoma tavolo el la nemagneta elemento [[rutenio]]; la du tavoloj estas magnetigitaj en kontraŭaj direktoj, tiel plifortigante unu la alian.<ref name="AutoMK-15" >Hayes, Brian. [https://www.americanscientist.org/issues/pub/terabyte-territory "Terabyte Territory".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170619063624/http://www.americanscientist.org/issues/pub/terabyte-territory |date=2017-06-19 }} ''American Scientist''. p. 212. Arkivita el la originalo la 8an de Julio, 2014. Alirita la 20an de Septembro, 2014.</ref> Alia teknologio uzata por venki termikajn efikojn kaj ebligi pli grandajn registrad-densecojn estas perpendikulara registrado (PMR); ĝi unuafoje aperis sur la merkato en 2005<ref name="AutoMK-16" >[https://www.global.toshiba/ww/news/corporate/2004/12/pr1401.html "Press Releases December 14, 2004".] Toshiba. Arkivita el la originalo la 14an de Aprilo, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref> kaj, ekde 2007, estas uzata en kelkaj malmolaj diskoj.<ref name="AutoMK-17" >[https://www.seagate.com/es/es/www/en-us/products/laptops/momentus/ "Seagate Momentus 2-1/2" HDDs per webpage January 2008".] Seagate.com. 24a de Oktobro, 2008. Arkivita el la originalo la 11an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref><ref name="AutoMK-18" >[https://www.seagate.com/es/es/products/hard-drives/barracuda-hard-drive/ "Seagate Barracuda 3-1/2" HDDs per webpage January 2008".] Seagate.com. Arkivita el la originalo la 14an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref><ref name="AutoMK-19" >[https://web.archive.org/web/20090316015932/http://www.wdc.com/en/company/investor/q108remarks.asp "Western Digital Scorpio 2-1/2" and Greenpower 3-1/2" HDDs per quarterly conference, July 2007".] Wdc.com. Arkivita el la originalo la 16an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref> Perpendikulara registrado povas esti akompanata de ŝanĝoj en la fabrikado de la leg-skribaj kapoj por pliigi la forton de la magneta kampo kreata de tiuj kapoj.<ref>{{cite web | url=https://patents.google.com/patent/US20080002290 | title=Damascene coil design for a perpendicular magnetic recording head |archive-url=https://web.archive.org/web/20251016044846/https://patents.google.com/patent/US20080002290 |archive-date=2025-10-16}}</ref> En 2004 oni enkondukis registran rimedon kun pli alta denseco, konsistantan el kunligitaj molaj kaj malmolaj magnetaj tavoloj. La tiel nomata teknologio de magnetaj memorrimedoj kun "interŝanĝa risorto" (angle ''exchange coupled composite media''), konata ankaŭ kiel kunmetitaj rimedoj kun interŝanĝa kuplado, ebligas bonan skribeblecon danke al la skrib-helpa eco de la mola tavolo. Tamen, la termika stabileco estas determinata nur de la plej malmola tavolo kaj ne estas influata de la mola tavolo.<ref name=AutoMK-19a > D. Suess; et al. (2004). [https://www.researchgate.net/publication/222074314 "Exchange spring recording media for areal densities up to 10Tbit/in2".] J. Magn. Mag. Mat.</ref><ref name=AutoMK-19b > R. Victora; et al. (2005). "Composite media for perpendicular magnetic recording". IEEE ''Trans. Mag. Mat''. 41 (2): 537–542. Bibcode:2005ITM....41..537V. doi:10.1109/TMAG.2004.838075. S2CID 29531529.</ref> Flukso-regula MAMR (FC-MAMR) ebligas al malmola disko havi pli grandan registran kapaciton sen la bezono de novaj materialoj por la disko-platoj. Malmolaj diskoj de tipo MAMR havas generatoron de spina tordmomanto (STO), kiu generas [[mikroondo]]jn, sur la leg- kaj skrib-kapoj; tio ebligas registri fizike pli malgrandajn [[bito]]jn sur la platojn, kio pliigas la arean densecon. Kutime, la registraj kapoj de malmola disko havas poluson, nomatan "ĉefa poluso", kiu estas uzata por skribi sur la platojn, kaj apud tiu poluso troviĝas aerinterspaco kaj ŝildo. La skrib-bobeno de la kapo ĉirkaŭas la poluson. La aparato STO estas metita en la aerinterspacon inter la poluso kaj la ŝildo por pliigi la forton de la [[magneta kampo]] kreata de la poluso; teknike FC-MAMR ne uzas mikroondojn, sed ĝi uzas teknologion aplikatan en MAMR. La STO havas Kampo-Generantan Tavolon (FGL) kaj Spin-Injektan Tavolon (SIL), kaj la FGL produktas magnetan kampon uzante spin-polarizitajn [[elektrono]]jn devenantajn de la SIL; tio estas formo de energio de spina tordmomanto.<ref>{{cite web | url=https://blocksandfiles.com/2021/06/14/toshiba-disks-get-2-gen-leg-up-from-flux-control/ | title=Toshiba disks get 2-gen leg-up from flux control | date=14a de Junio, 2021 }}</ref> <gallery widths="150" heights="150"> magneticMedia.svg|Magnetaj datumoj koditaj per magneta sekco kaj [[frekvencmodulado]] HDD_Startup_and_Shutdown.webm|Malmola disko kun forigita fronta kovrilo por montri ĝian funkciadon Aufnahme einzelner Magnetisierungen gespeicherter Bits auf einem Festplatten-Platter..jpg|Registrado de unuopaj magnetigoj de bitoj sur disko de 200-megabajta malmola disko (registraĵo videbligita per CMOS-MagView)<ref name="AutoMK-9" >[https://matesy.de/en/?option=com_content&view=article&id=84&Itemid=80&lang=en CMOS-MagView] Arkivita la 13an de Januaro, 2012, ĉe Wayback Machine estas ilo kiu vidigas kampomagnetajn strukturojn kaj fortojn.</ref> Perpendicular Recording Diagram.svg|Diagramo de longituda registrado (norma) kaj perpendikulara registrado </gallery> === Komponantoj === La funkciigilo (aktuatoro) estas [[motoro]] kun permanenta [[magneto]] kaj moviĝanta [[bobeno]], kiu svingas la kapojn al la dezirata pozicio. La brako subtenanta la kapon estas tre malpeza, sed ankaŭ rigida; ĉe modernaj diskunuoj, la akcelo ĉe la kapo atingas 550 g-forto. Metala plato subtenas malaltan magneton el [[neodimo]]-[[fero]]-[[boro]] (NIB) kun alta flukso-denseco. Sub tiu plato troviĝas la moviĝanta bobeno – ofte nomata "voĉ-bobeno" pro analogio al la bobeno en [[laŭtparolilo]]j –, kiu estas fiksita al la [[nabo]] de la ''aktuatoro''; sub tio troviĝas dua NIB-magneto, muntita sur la malsupra plato de la motoro (kelkaj diskunuoj havas nur unu magneton). La bobeno mem havas formon similan al sagpinto kaj konsistas el duoble kovrita [[kupro|kupra]] magnetfadeno. La interna tavolo estas izolaĵo, kaj la ekstera estas termoplasto, kiu kunligas la bobenon post kiam ĝi estas volvita ĉirkaŭ muldilo, igante ĝin memsubtena. La partoj de la bobeno laŭ la du flankoj de la sagpinto (kiuj direktiĝas al la centro de la ''aktuatora'' [[lagro]]) tiam interagas kun la [[magneta kampo]] de la fiksa magneto. [[Kurento]] fluanta radie eksteren laŭ unu flanko de la sagpinto kaj radie enen laŭ la alia produktas la [[magneta kampo|tangentan forton]]. Se la magneta kampo estus unuforma, ĉiu flanko generus kontraŭajn fortojn, kiuj nuligus unu la alian. Tial, la surfaco de la magneto konsistas duone el norda poluso kaj duone el suda poluso, kun la radia disliga linio meze; tio kaŭzas, ke la du flankoj de la bobeno spertas kontraŭajn magnetajn kampojn kaj produktas fortojn, kiuj kuniĝas anstataŭ nuligi unu la alian. Kurentoj laŭ la supra kaj malsupra partoj de la bobeno produktas radiajn fortojn, kiuj ne rotaciigas la kapon. La elektroniko de la malmola disko regas la movon de la ''aktuatoro'' kaj la rotacion de la disko, kaj transdonas datumojn al aŭ de diskoregilo. La retrokuplado de la disk-elektroniko okazas per specialaj segmentoj de la disko, dediĉitaj al servoretrokuplado. Tiuj estas aŭ kompletaj [[samcentra cirklo|samcentraj cirkloj]] (ĉe teknologio kun dediĉita servosistemo) aŭ segmentoj intermetitaj inter realaj datumoj (ĉe enkonstruita servosistemo, ankaŭ konata kiel sektora servoteknologio). La servoretrokuplado optimumigas la rilatumon inter [[signalo]] kaj [[bruo]] ĉe la GMR-sensiloj per alĝustigo de la voĉbobena motoro por turni la brakon. Pli moderna servosistemo ankaŭ uzas mili- aŭ mikro-aktuatorojn por pli precize poziciigi la leg-skribajn kapojn.<ref>A. Al-Mamun, G. Guo, C. Bi, ''Hard Disk Drive: Mechatronics and Control'', 2006, Taylor & Francis.</ref> La rotacio de la diskoj okazas per spindelmotoroj kun fluidaj lagroj. Moderna disk-firmvaro kapablas efike plani legadon kaj skribadon sur la diskosurfacoj kaj remapi sektorojn de la rimedo, kiuj difektiĝis. <gallery widths="160" heights="100"> File:Hard drive.svg|Diagram labeling the major components of a computer HDD File:Hard disk dismantled.jpg|An HDD with disks and motor hub removed, exposing copper-colored stator coils surrounding a bearing in the center of the spindle motor. The orange stripe along the side of the arm is a thin printed-circuit cable, the spindle bearing is in the center and the actuator is in the upper left. File:Circuit board of a Samsung hard disk MP0402H.jpg|[[Printed circuit board]] of a 2.5-inch Samsung hard disk MP0402H. File:Kopftraeger WD2500JS-00MHB0.jpg|Head stack with an actuator coil on the left and read/write heads on the right File:HDD read-write head.jpg|Close-up of a single [[disk read-and-write head|read–write head]], showing the side facing the platter File:Hard drive underside (better angle and lighting).jpg|The circuit board of a Western Digital hard drive attached to its chassis File:Hard drive arm 2.jpg|The read/write arm </gallery> === <span class="anchor" id="ERRORRATESHANDLING"></span> Error rates and handling === Modern drives make extensive use of [[error correction code]]s (ECCs), particularly [[Reed–Solomon error correction]]. These techniques store extra bits, determined by mathematical formulas, for each block of data; the extra bits allow many errors to be corrected invisibly. The extra bits themselves take up space on the HDD, but allow higher recording densities to be employed without causing uncorrectable errors, resulting in much larger storage capacity.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-error-correcting-code-ecc/ |title=Hard Drive Error Correcting Code (ECC) |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=May 26, 2019 |date=November 25, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526072642/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-error-correcting-code-ecc/ |archive-date=May 26, 2019 |url-status=live }}</ref> For example, a typical 1&nbsp;[[Terabyte|TB]] hard disk with 512-byte sectors provides additional capacity of about 93&nbsp;[[Gibibyte|GB]] for the [[forward error correction|ECC]] data.<ref>{{cite web | url = https://www.idema.org/wp-content/uploads/downloads/2011/12/AF-in-Legacy-Infrastructures-SDC2011_IDEMA-AF.pdf | title = Advanced Format in Legacy Infrastructures: More Transparent than Disruptive | year = 2011 | access-date = November 5, 2013 | first = Curtis E. | last = Stevens | website = idema.org | archive-url = https://web.archive.org/web/20131105222506/http://www.idema.org/wp-content/uploads/downloads/2011/12/AF-in-Legacy-Infrastructures-SDC2011_IDEMA-AF.pdf | archive-date = November 5, 2013 | url-status = dead }}</ref> In the newest drives, {{as of|2009|lc=on}},<ref name="AutoMK-21" /> [[low-density parity-check code]]s (LDPC) were supplanting Reed–Solomon; LDPC codes enable performance close to the [[Shannon limit]] and thus provide the highest storage density available.<ref name="AutoMK-21" /><ref>[https://docplayer.net/3699743-2-5-inch-hard-disk-drive-with-high-recording-density-and-high-shock-resistance.html "2.5-inch Hard Disk Drive with High Recording Density and High Shock Resistance] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190526000000/https://web.archive.org/web/20190526075908/https://docplayer.net/3699743-2-5-inch-hard-disk-drive-with-high-recording-density-and-high-shock-resistance.html |date=2019-05-26 }}, Toshiba, 2011</ref> Typical hard disk drives attempt to "remap" the data in a [[Bad sector|physical sector that is failing]] to a spare physical sector provided by the drive's "spare sector pool" (also called "reserve pool"),<ref>{{cite web|author=MjM Data Recovery Ltd |url=http://datarecovery.mjm.co.uk/sectorremapping.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201174433/http://datarecovery.mjm.co.uk/sectorremapping.html| title=MJM Data Recovery Ltd: Hard Disk Bad Sector Mapping Techniques |website=Datarecovery.mjm.co.uk |access-date=January 21, 2014 | archive-date=February 1, 2014}}</ref> while relying on the ECC to recover stored data while the number of errors in a bad sector is still low enough. The S.M.A.R.T ([[Self-Monitoring, Analysis and Reporting Technology]]) feature counts the total number of errors in the entire HDD fixed by ECC (although not on all hard drives as the related S.M.A.R.T attributes "Hardware ECC Recovered" and "Soft ECC Correction" are not consistently supported), and the total number of performed sector remappings, as the occurrence of many such errors may predict an [[HDD failure]]. The "No-ID Format", developed by IBM in the mid-1990s, contains information about which sectors are bad and where remapped sectors have been located.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-sector-format-and-structure/ |title=Hard Drive Sector Format and Structure |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=May 26, 2019 |date=December 23, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526072622/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-sector-format-and-structure/ |archive-date=May 26, 2019 |url-status=live }}</ref> Only a tiny fraction of the detected errors end up as not correctable. Examples of specified uncorrected bit read error rates include: * 2013 specifications for enterprise SAS disk drives state the error rate to be one uncorrected bit read error in every 10¹⁶ bits read,<ref name="SGAT2013">{{cite web | url = https://www.seagate.com/files/www-content/product-content/savvio-fam/enterprise-performance-15k-hdd/savvio-15k-4/en-us/enterprise-performance-15k-hdd-ds1797-1-1307us.pdf | title = Enterprise Performance 15K HDD: Data Sheet | year = 2013 | access-date = October 24, 2013 | publisher = Seagate | archive-url = https://web.archive.org/web/20131029192706/http://www.seagate.com/files/www-content/product-content/savvio-fam/enterprise-performance-15k-hdd/savvio-15k-4/en-us/enterprise-performance-15k-hdd-ds1797-1-1307us.pdf | archive-date = October 29, 2013 | url-status = live }}</ref><ref name="WD2013">{{cite web | url = https://www.wdc.com/wdproducts/library/SpecSheet/ENG/2879-771463.pdf | title = WD Xe: Datacenter hard drives | year = 2013 | access-date = October 24, 2013 | publisher = Western Digital | archive-url = https://web.archive.org/web/20131029193439/http://www.wdc.com/wdproducts/library/SpecSheet/ENG/2879-771463.pdf | archive-date = October 29, 2013 | url-status = live }}</ref> * 2018 specifications for consumer SATA hard drives state the error rate to be one uncorrected bit read error in every 10¹⁴ bits.<ref name="SGAT2018">{{cite web | title = 3.5" BarraCuda data sheet | publisher = Seagate | date = June 2018 | url = https://www.seagate.com/www-content/datasheets/pdfs/3-5-barracudaDS1900-11-1806US-en_US.pdf | access-date = July 28, 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180728070449/https://www.seagate.com/www-content/datasheets/pdfs/3-5-barracudaDS1900-11-1806US-en_US.pdf | archive-date = July 28, 2018 | url-status = live }}</ref><ref name="WD2018">{{cite web | title = WD Red Desktop/Mobile Series Spec Sheet | publisher = Western Digital | date = April 2018 | url = https://www.wdc.com/content/dam/wdc/website/downloadable_assets/eng/spec_data_sheet/2879-800002.pdf | access-date = July 28, 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180728070730/https://www.wdc.com/content/dam/wdc/website/downloadable_assets/eng/spec_data_sheet/2879-800002.pdf | archive-date = July 28, 2018 | url-status = live }}</ref> Within a given manufacturers model the uncorrected bit error rate is typically the same regardless of capacity of the drive.<ref name="SGAT2013" /><ref name="WD2013" /><ref name="SGAT2018" /><ref name="WD2018" /> The worst type of errors are [[silent data corruption]]s which are errors undetected by the disk firmware or the host operating system; some of these errors may be caused by hard disk drive malfunctions while others originate elsewhere in the connection between the drive and the host.<ref>{{Cite news |title= Keeping Bits Safe: How Hard Can It Be? |work= ACM Queue |date= October 1, 2010 |author= David S. H. Rosenthal |url= https://queue.acm.org/detail.cfm?id=1866298 |access-date= January 2, 2014 |author-link= David S. H. Rosenthal |archive-url= https://web.archive.org/web/20131217020947/http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1866298 |archive-date= December 17, 2013 |url-status= live }}</ref> === <span class="anchor" id="TDMR"></span> Development === [[File:Full History Disk Areal Density Trend.png|thumb|Leading-edge hard disk drive [[Density (computer storage)|areal densities]] from 1956 through 2009 compared to [[Moore's law]]. By 2016, progress had slowed significantly below the extrapolated density trend.<ref name="Hayes 2016">{{cite web |url=http://bit-player.org/2016/wheres-my-petabyte-disk-drive |title= Where's My Petabyte Disk Drive? |first= Brian |last= Hayes|page= chart of historical data courtesy of Edward Grochowski |date= March 27, 2016 |access-date= December 1, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260104060248/http://bit-player.org/2016/wheres-my-petabyte-disk-drive/ |archive-date=2026-01-04}}</ref>]] The rate of areal density advancement was similar to [[Moore's law]] (doubling every two years) through 2010: 60% per year during 1988–1996, 100% during 1996–2003 and 30% during 2003–2010.<ref name="Byrne2015b">{{cite web |url=http://www.federalreserve.gov/econresdata/notes/feds-notes/2015/prices-for-data-storage-equipment-and-the-state-of-it-innovation-20150701.html#fn2 |title=Prices for Data Storage Equipment and the State of IT Innovation |publisher=The Federal Reserve Board FEDS Notes |first=David |last=Byrne |page=Table 2 |date=July 1, 2015 |access-date=July 5, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708124555/http://www.federalreserve.gov/econresdata/notes/feds-notes/2015/prices-for-data-storage-equipment-and-the-state-of-it-innovation-20150701.html#fn2 |archive-date=July 8, 2015 |url-status=live }}</ref> Speaking in 1997, [[Gordon Moore]] called the increase "flabbergasting",<ref name="Moore1997">{{cite news | url = https://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp | title = Gallium Arsenide | work = PC Magazine | date = March 25, 1997 | quote = Gordon Moore: ... the ability of the magnetic disk people to continue to increase the density is flabbergasting--that has moved at least as fast as the semiconductor complexity. | access-date = August 16, 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140821103700/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp | archive-date = August 21, 2014 | url-status = live }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140821103700/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp |date=2014-08-21 }}</ref> while observing later that growth cannot continue forever.<ref name="Moore2005">{{cite news |last=Dubash |first=Manek |url=http://www.techworld.com/news/operating-systems/moores-law-is-dead-says-gordon-moore-3576581/ |title=Moore's Law is dead, says Gordon Moore |work=techworld.com |date=April 13, 2005 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140706081110/http://news.techworld.com/operating-systems/3477/moores-law-is-dead-says-gordon-moore/ |archive-date=July 6, 2014 |access-date=March 18, 2022 |quote=It can't continue forever. The nature of exponentials is that you push them out and eventually disaster happens. }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140706081110/http://news.techworld.com/operating-systems/3477/moores-law-is-dead-says-gordon-moore/ |date=2014-07-06 }}</ref> Price improvement decelerated to −12% per year during 2010–2017,<ref name="McCallum">{{cite web |title=Disk Drive Prices (1955–2017) |url=http://www.jcmit.net/diskprice.htm |year=2017 |first=John C. |last=McCallum |access-date=July 15, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170711202719/http://www.jcmit.net/diskprice.htm |archive-date=July 11, 2017 |url-status=live }}</ref> as the growth of areal density slowed. The rate of advancement for areal density slowed to 10% per year during 2010–2016,<ref name="IBM Fontana 2016">{{cite web |url=http://www.ibmsystemsmag.com/mainframe/storage/Support/cloud-trends-projections/?page=1 |title=A Look at Cloud Storage Component Technologies Trends and Future Projections |first1=Gary M. |last1=Decad |author2=Robert E. Fontana Jr. |website=ibmsystemsmag.com |date=July 6, 2017 |access-date=July 21, 2014 |page=Table 1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729050933/http://ibmsystemsmag.com/mainframe/storage/support/cloud-trends-projections/?page=1 |archive-date=July 29, 2017 |url-status=dead }}</ref> and there was difficulty in migrating from perpendicular recording to newer technologies.<ref name="Mellor 2014-11-10">{{cite news |last=Mellor |first=Chris |url=https://www.theregister.co.uk/2014/11/10/kryders_law_of_ever_cheaper_storage_disproven/ |title=Kryder's law craps out: Race to UBER-CHEAP STORAGE is OVER |work=theregister.co.uk |location=UK |publisher=The Register |date=November 10, 2014 |access-date=November 12, 2014 |quote=The 2011 Thai floods almost doubled disk capacity cost/GB for a while. Rosenthal writes: 'The technical difficulties of migrating from PMR to HAMR, meant that already in 2010 the Kryder rate had slowed significantly and was not expected to return to its trend in the near future. The floods reinforced this.' |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112004831/http://www.theregister.co.uk/2014/11/10/kryders_law_of_ever_cheaper_storage_disproven/ |archive-date=November 12, 2014 |url-status=live }}</ref> As bit cell size decreases, more data can be put onto a single drive platter. In 2013, a production desktop 3&nbsp;TB HDD (with four platters) would have had an areal density of about 500&nbsp;Gbit/in² which would have amounted to a bit cell comprising about 18 magnetic grains (11 by 1.6 grains).<ref name="Anderson2013a" >{{cite web |url=https://www.dtc.umn.edu/resources/bd2013_anderson.pdf |title=HDD Opportunities & Challenges, Now to 2020 |year=2013 |access-date=May 23, 2014 |quote='PMR CAGR slowing from historical 40+% down to ~8-12%' and 'HAMR CAGR = 20-40% for 2015–2020' |first=Dave |last=Anderson |publisher=Seagate |archive-url = https://web.archive.org/web/20140525232605/https://www.dtc.umn.edu/resources/bd2013_anderson.pdf | archive-date=May 25, 2014 |url-status=live}}</ref> Since the mid-2000s, areal density progress has been challenged by a [[Superparamagnetism#Effect on hard drives|superparamagnetic]] trilemma involving grain size, grain magnetic strength and ability of the head to write.<ref>{{cite journal | title = New Paradigms in Magnetic Recording | last = Plumer |display-authors=etal | first = Martin L. | journal = Physics in Canada | volume = 67 | issue = 1 | date = March 2011 | pages = 25–29 |arxiv = 1201.5543| bibcode = 2012arXiv1201.5543P }}</ref> In order to maintain acceptable signal-to-noise, smaller grains are required; smaller grains may self-reverse ([[electrothermal instability]]) unless their magnetic strength is increased, but known write head materials are unable to generate a strong enough magnetic field sufficient to write the medium in the increasingly smaller space taken by grains. Magnetic storage technologies are being developed to address this trilemma, and compete with [[flash memory]]–based [[solid-state drive]]s (SSDs). In 2013, [[Seagate Technology|Seagate]] introduced [[shingled magnetic recording]] (SMR),<ref name="Seagate 2013-09-09">{{cite press release |url=http://www.seagate.com/about/newsroom/press-releases/shingled-magnetic-recording-milestone-pr-master/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009135540/http://www.seagate.com/about/newsroom/press-releases/shingled-magnetic-recording-milestone-pr-master/ |title=Seagate Delivers On Technology Milestone: First to Ship Hard Drives Using Next-Generation Shingled Magnetic Recording |location=New York |publisher=[[Seagate Technology]] plc |date=September 9, 2013 |access-date=July 5, 2014 |archive-date=October 9, 2014 |quote=Shingled Magnetic Technology is the First Step to Reaching a 20 Terabyte Hard Drive by 2020}}</ref> intended as something of a "stopgap" technology between PMR and Seagate's intended successor [[heat-assisted magnetic recording]] (HAMR). SMR utilizes overlapping tracks for increased data density, at the cost of design complexity and lower data access speeds (particularly write speeds and [[random access]] 4k speeds).<ref>{{cite web | url = https://lwn.net/Articles/591782/ | title = Support for shingled magnetic recording devices | date = March 26, 2014 | access-date = January 7, 2015 | first = Jake | last = Edge | publisher = [[LWN.net]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20150202075938/http://lwn.net/Articles/591782/ | archive-date = February 2, 2015 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = https://lwn.net/Articles/548116/ | title = LSFMM: A storage technology update | date = April 23, 2013 | access-date = January 7, 2015 | first = Jonathan | last = Corbet | publisher = [[LWN.net]] | quote = A 'shingled magnetic recording' (SMR) drive is a rotating drive that packs its tracks so closely that one track cannot be overwritten without destroying the neighboring tracks as well. The result is that overwriting data requires rewriting the entire set of closely-spaced tracks; that is an expensive tradeoff, but the benefit—much higher storage density—is deemed to be worth the cost in some situations. | archive-url = https://web.archive.org/web/20150107075254/https://lwn.net/Articles/548116/ | archive-date = January 7, 2015 | url-status = live }}</ref> By contrast, [[HGST]] (now part of [[Western Digital]]) focused on developing ways to seal [[helium]]-filled drives instead of the usual filtered air. Since [[turbulence]] and [[friction]] are reduced, higher areal densities can be achieved due to using a smaller track width, and the energy dissipated due to friction is lower as well, resulting in a lower power draw. Furthermore, more platters can be fit into the same enclosure space, although helium gas is notoriously difficult to prevent escaping.<ref>{{Cite web|date=2020|title=Brochure: HelioSeal Technology: Beyond Air. Helium Takes You Higher.|url=https://documents.westerndigital.com/content/dam/doc-library/en_us/assets/public/western-digital/collateral/brochure/brochure-helioseal-technology.pdf|website=Western Digital}}</ref> Thus, helium drives are completely sealed and do not have a breather port, unlike their air-filled counterparts. They have two top covers, the second is laser welded in place and is the only one visible from the exterior.<ref>{{cite web|url=https://www.jsme.or.jp/award/jsme2016/mnt2016-1.pdf|format=PDF|title=Development of Helium Sealed High Capacity Hard Disk Drive|website=Web.archive.org|access-date=13 September 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321004847/https://www.jsme.or.jp/award/jsme2016/mnt2016-1.pdf|archivedate=2022-03-21}}</ref> Other recording technologies are either under research or have been commercially implemented to increase areal density, including Seagate's [[heat-assisted magnetic recording]] (HAMR). HAMR requires a different architecture with redesigned media and read/write heads, new lasers, and new near-field optical transducers.<ref name="Shilov_anandtech_b">{{cite news |url=http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |title=Hard Disk Drives with HAMR Technology Set to Arrive in 2018 |first=Anton |last=Shilov |date=December 18, 2015 |access-date=January 2, 2016 |quote=Unfortunately, mass production of actual hard drives featuring HAMR has been delayed for a number of times already and now it turns out that the first HAMR-based HDDs are due in 2018. ... HAMR HDDs will feature a new architecture, require new media, completely redesigned read/write heads with a laser as well as a special near-field optical transducer (NFT) and a number of other components not used or mass produced today. |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102200055/http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |archive-date=January 2, 2016 |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160102200055/http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |date=2016-01-02 }}</ref> HAMR shipped commercially in early 2024<ref>{{Cite web |date=2024-01-18 |title=Seagate launches Mozaic 3+ platform for 30 TB and larger HAMR-based hard drives |url=https://www.techspot.com/news/101565-seagate-introduces-mozaic-3-platform-30-tb-larger.html |access-date=2025-07-22 |website=TechSpot |language=en-US}}</ref> after technical issues delayed its introduction by more than a decade, from earlier projections as early as 2009.<ref name= "HAMR 2008 for 2009" >{{cite web |url= https://blog.dshr.org/2018/05/longer-talk-at-msst2018.html |title= Longer talk at MSST2018 |last= Rosenthal |first= David |date= May 16, 2018 |access-date= November 22, 2019 }}</ref><ref name= "HAMR 2014 for 2015" >{{cite web |url= https://www.kitguru.net/components/hard-drives/anton-shilov/tdk-hamr-technology-could-enable-15tb-hard-drives-already-in-2015/ |title= TDK: HAMR technology could enable 15TB HDDs already in 2015 |last= Shilov |first= Anton |date= October 15, 2014 |access-date= November 15, 2019 }}</ref><ref name= "HAMR 2013 for 2016" >{{cite web |url= http://www.tomsitpro.com/articles/wd-hamr-hdd-heat-assisted-magnetic-recording,1-1396.html |title= WD Demos Future HDD Storage Tech: 60TB Hard Drives |last= Oliver |first= Bill |work= Tom's IT Pro |quote= ...Seagate expects to start selling HAMR drives in 2016. |date= November 18, 2013 |access-date= November 15, 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131121065015/http://www.tomsitpro.com/articles/wd-hamr-hdd-heat-assisted-magnetic-recording,1-1396.html |archive-date= November 21, 2013 }}</ref><ref name= "blocks HAMR 2019" >{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/08/28/nearline-disk-drives-ssd-attack/ |website=Blocks and Files |title= How long before SSDs replace nearline disk drives? |last= Mellor |first= Chris |quote= Seagate CTO Dr John Morris told analysts that Seagate has built 55,000 HAMR drives and aims to get disks ready for customer sampling by the end of 2020. |date= August 28, 2019 |access-date= November 15, 2019 }}</ref> HAMR's planned successor, [[bit-patterned recording]] (BPR),<ref name="AutoMK-22" /> has been removed from the roadmaps of Western Digital and Seagate.<ref name= "BPR roadmaps 2018" >{{cite web |url= https://blog.dshr.org/2018/05/longer-talk-at-msst2018.html |title= Longer talk at MSST2018 |last= Rosenthal |first= David |quote= The most recent Seagate roadmap pushes HAMR shipments into 2020, so they are now slipping faster than real-time. Western Digital has given up on HAMR and is promising that Microwave Assisted Magnetic Recording (MAMR) is only a year out. BPM has dropped off both companies' roadmaps. |date= May 16, 2018 |access-date= November 22, 2019 }}</ref> Western Digital's microwave-assisted magnetic recording (MAMR),<ref>{{cite journal |last=Mallary |display-authors=etal |first= Mike|date=July 2014 |title= Head and Media Challenges for 3 Tb/in² Microwave-Assisted Magnetic Recording|journal=IEEE Transactions on Magnetics |volume=50 |issue=7 |pages=1–8 |doi=10.1109/TMAG.2014.2305693|s2cid=22858444 |issn = 0018-9464 }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Li|first1=Shaojing|last2=Livshitz|first2=Boris|last3=Bertram|first3=H. Neal|last4=Schabes|first4=Manfred|last5=Schrefl|first5=Thomas|last6=Fullerton|first6=Eric E.|last7=Lomakin|first7=Vitaliy|title=Microwave assisted magnetization reversal in composite media|journal=Applied Physics Letters|date=2009|volume=94|issue=20|page=202509|doi=10.1063/1.3133354|url=https://www.karlstechnology.com/hard-drives/JAP_2009_MAMR.pdf|bibcode=2009ApPhL..94t2509L|access-date=May 24, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190524225721/https://www.karlstechnology.com/hard-drives/JAP_2009_MAMR.pdf|archive-date=May 24, 2019|url-status=live}}</ref> also referred to as energy-assisted magnetic recording (EAMR), was sampled in 2020, with the first EAMR drive, the Ultrastar HC550, shipping in late 2020.<ref>{{Cite web|last=Shilov|first=Anton|title=Western Digital Reveals 18 TB DC HC550 'EAMR' Hard Drive|url=https://www.anandtech.com/show/14869/western-digital-announces-18-tb-eamr-hard-drive |archive-url=https://archive.today/20190920044819/https://www.anandtech.com/show/14869/western-digital-announces-18-tb-eamr-hard-drive |url-status=dead |archive-date=September 20, 2019 |date=September 18, 2019 |access-date=2021-10-11|website=AnandTech}}</ref><ref name="Blocks MAMR 2019">{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/09/03/western-digital-18tb-and-20tb-mamr-disk-drives/ |website=Blocks & Files |title= Western Digital debuts 18TB and 20TB MAMR disk drives |last= Mellor |first= Chris |quote= ...microwave-assisted magnetic (MAMR) recording technology...sample shipments are due by the end of the year. |date= September 3, 2019 |access-date= November 23, 2019 }}</ref><ref>{{Cite web|last=Raevenlord |title=Western Digital Finally Launches Ultrastar DC HC550 18 TB Drives With EAMR for Enterprise|url=https://www.techpowerup.com/269562/western-digital-finally-launches-ultrastar-dc-hc550-18-tb-drives-with-eamr-for-enterprise|access-date=2021-10-11|website=TechPowerUp|date=July 8, 2020 |language=en}}</ref> [[Two-dimensional magnetic recording]] (TDMR)<ref name="Anderson2013a" /><ref name="Wood 2010">{{cite web |url=https://www.ewh.ieee.org/r6/scv/mag/MtgSum/Meeting2010_10_Presentation.pdf |title=Shingled Magnetic Recording and Two-Dimensional Magnetic Recording |last=Wood |first=Roger |work=[[IEEE]] |publisher=Hitachi GST |date=October 19, 2010 |access-date=August 4, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140810161542/http://www.ewh.ieee.org/r6/scv/mag/MtgSum/Meeting2010_10_Presentation.pdf |archive-date=August 10, 2014 |url-status=live }}</ref> and "current perpendicular to plane" [[giant magnetoresistance]] (CPP/GMR) heads have appeared in research papers.<ref name="Coughlin" /><ref>{{Cite arXiv |title=All-Heusler giant-magnetoresistance junctions with matched energy bands and Fermi surfaces |eprint = 1301.6106|last1 = Bai|first1 = Zhaoqiang|last2 = Cai|first2 = Yongqing|last3 = Shen|first3 = Lei|last4 = Han|first4 = Guchang|last5 = Feng|first5 = Yuanping|year = 2013|class = cond-mat.mes-hall}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www1.hgst.com/hdd/research/recording_head/pr/PerpendicularAnimation.html|title=Perpendicular Magnetic Recording Explained - Animation|date=December 21, 2001 |access-date=July 27, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006062214/http://www1.hgst.com/hdd/research/recording_head/pr/PerpendicularAnimation.html|archive-date=October 6, 2018|url-status=live}}</ref> Some drives have adopted dual independent actuator arms to increase read/write speeds and compete with SSDs.<ref>{{cite web |url=https://www.anandtech.com/show/13935/seagate-hdd-plans-2019 |title= State of the Union: Seagate's HAMR Hard Drives, Dual-Actuator Mach2, and 24 TB HDDs on Track |work=Anandtech.com |access-date=February 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220002907/https://www.anandtech.com/show/13935/seagate-hdd-plans-2019 |archive-date=February 20, 2019 |url-status=dead }}</ref> A 3D-actuated vacuum drive (3DHD) concept<ref name= "3DHD blog" >{{Cite web |url= https://blog.dshr.org/2019/09/promising-new-hard-disk-technology.html |title= Promising New Hard Disk Technology |access-date= December 1, 2019 }}</ref><!--3DHD is developed by L2 drive--> and 3D magnetic recording have been proposed.<ref>{{Cite web|url=https://www.extremetech.com/extreme/168619-3d-magnetic-storage-breakthrough-enables-100tb-hard-drives|title=3D magnetic storage breakthrough enables 100TB+ hard drives &#124; Extremetech|date=October 15, 2013 }}</ref> Depending upon assumptions on feasibility and timing of these technologies, Seagate forecasts that areal density will grow 20% per year during 2020–2034.<ref name= "blocks WWrevenue August2019"/> == Fontindiko == * [http://www.esperanto.mv.ru/KompLeks/DI.html#DISKAPARATO Diskaparato] en [[Komputada Leksikono De Sergio Pokrovskij|Komputada Leksikono]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://smarthdd.com/help.htm Hard Disk Drives Encyclopedia] * [https://www.youtube.com/watch?v=Wiy_eHdj8kg Video showing an opened HD working] * [https://web.archive.org/web/20121014191631/http://faculty.plattsburgh.edu/jan.plaza/teaching/papers/seektime.html Average seek time of a computer disk] * [http://www.pcworld.com/article/127105/article.html Timeline: 50 Years of Hard Drives] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131006003652/http://www.pcworld.com/article/127105/article.html |date=2013-10-06 }} * [http://hddscan.com/doc/HDD_Tracks_and_Zones.html HDD from inside: Tracks and Zones. How hard it can be?] {{Projektoj|ReVo=disk.0aparato}} {{Ĝermo|komputiko}} {{Havenda artikolo|Diskaparato}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Komputila aparataro]] 0qhjprqhcj4hz2yp8riaihasdjxeme8 9490049 9490048 2026-10-07T17:51:28Z Kani 670 /* Komponantoj */ 9490049 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Hdd od srodka.jpg|eta|Diskaparato]] '''Diskaparato''' (DA-oj, aŭ '''malmoldisko''', '''[[Fiksdisko|fiksa disko]]''' aŭ '''durdisko''', angle HDD) estas magneta [[disko]] (aŭ pluraj tiaj diskoj samaksaj), muntita(j) kun la lega-skribaj kapetoj kaj ceteraj partoj meĥanikaj kaj elektronikaj, kaj enujigita(j) en metalan skatolon (kp disketo)<ref>{{cite web |title=Operating Systems: Three Easy Pieces [Chapter: Hard Disk Drives] |url=http://pages.cs.wisc.edu/~remzi/OSTEP/file-disks.pdf |publisher=Arpaci-Dusseau Books |year=2014 |first1=Remzi H. |last1=Arpaci-Dusseau |first2=Andrea C. |last2=Arpaci-Dusseau}}</ref> Depende je la modelo, la atingotempo de diskaparato estas 9 ms aŭ malpli. Normale komputilo havas diskaparaton kiel sian fiksitan diskon; sed ekzistas ankaŭ demeteblaj diskaparatoj<ref>{{Cite web |url = http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |title = 5th Non-Volatile Memories Workshop (NVMW 2014) |date = March 2014 |publisher = IEEE |accessdate = 23a de Aprilo, 2014 |first = Eric |last = Fullerton |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180928051219/http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |archivedate = 2018-09-28 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-12-26 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20180928051219/http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |arkivdato=2018-09-28 }}</ref><ref>{{Cite web | url = http://thessdguy.com/for-the-lack-of-a-fab/#more-538 | title = For the Lack of a Fab... | last = Handy | first = James | date = July 31, 2012 | publisher = Objective Analysis | accessdate = 25a de Novembro, 2012 }}</ref>. Temas pri datumstoka [[aparato]] kiu uzas magnetan stokadon kaj prenas ciferecajn informojn uzantajn unu aŭ pli rigidajn rapide rotaciante diskojn (pladoj) kovritajn per magneta materialo. La pladoj estas parigitaj per magnetkapoj, kutime aranĝite sur aktuaria brako, kiuj legas kaj skribas datenojn al la pladsurfacoj.<ref> Arpaci-Dusseau, Remzi H.; Arpaci-Dusseau, Andrea C. (2014). [https://pages.cs.wisc.edu/~remzi/OSTEP/file-disks.pdf "Operating Systems: Three Easy Pieces, Chapter: Hard Disk Drives" (PDF).] Arpaci-Dusseau Books. Arkivita (PDF) el la originalo la 18an de Februaro, 2015. Alirita la 18an de Julio, 2021. </ref> Datenoj estas aliritaj en hazard-alira maniero, signifante ke individuaj blokoj de datenoj povas esti stokitaj aŭ prenitaj en iu sinsekvo kaj ne nur sinsekve. DAoj estas speco de ne-volatila stokado, retenante stokitajn datenojn eĉ kiam funkciigite for. [[Dosiero:Laptop-hard-drive-exposed.jpg|eta|dekstre|Interno de 2.5-cola tekokomputila diskaparato.]] Lanĉite fare de [[IBM]] en 1956,<ref>[https://www.ibm.com/ibm/history/exhibits/storage/storage_350.html "IBM Archives: IBM 350 disk storage unit".] 23a de Januaro, 2003. Arkivita el la originalo la 31an de Majo, 2008. Alirita la 18an de Julio, 2021. </ref> DAoj iĝis la domina sekundara memorunuo por ĝeneraluzeblaj [[komputilo]]j de la fruaj [[1960-aj jaroj]]. Ade plibonigita, DAoj konservis tiun pozicion en la modernan epokon de serviloj kaj personaj komputiloj. Pli ol 200 firmaoj produktis DAojn historie, kvankam post ampleksa industriofirmiĝo la plej multaj nunaj unuoj estas produktitaj fare de Seagate, [[Toshiba]], kaj Western Digital. Liveroj de DAoj kaj vendenspezoj malkreskas, kvankam produktado (eksabajtoj je jaro) kreskas. Fulmmemoro havas kreskantan parton de la merkato por sekundara stokado, en la formo de solidsubstancaj veturiloj ([[Solidstata disko|SSD]]oj). SSDoj havas pli altajn daten-transigo-rapidecojn, pli altan arean stokaddensecon, pli bonan fidindecon, kaj multe pli malaltan latentecon kaj alirtempojn. Kvankam SSDoj havas pli altan koston je peco, ili anstataŭigas DAojn kie rapideco, elektrokonsumo, eta grandeco, kaj fortikeco estas gravaj. La primaraj karakterizaĵoj de DA estas ĝia kapacito kaj efikeco. Kapacito estas precizigita en unuoprefiksoj egalrilatantaj al potencoj de 1000: 1-terabite (tb) diskilo havas kapaciton de 1,000 gigabajtoj (Gb; kie 1 gigabajto = 1 miliardo da bajtoj). Tipe, iom da el la kapacito de HDD estas neatingeblaj al la uzanto ĉar ĝi estas uzita per la dosiersistemo kaj la mastrumsistemo, kaj eventuale enfinkonstruita ripeto por erarĝustigo kaj normaligo. Efikeco estas precizigita antaŭ la tempo postulata por movi la kapojn al trako aŭ cilindro (meza alirotempo) kaj plie la tempon kiam ĝi prenas pri la dezirata sektoro por prezenti proponon sub la kapon (meza latenteco, kio estas funkcio de la fizika rotacia rapideco en rivolua nombro), kaj finfine la rapidecon ĉe kiu la datenoj estas elsenditaj (datenrapideco). La du plej oftaj formofaktoroj de modernaj DAoj estas 3. 5-colojn, por tablokomputiloj, kaj 2,5-colojn, ĉefe por [[tekokomputilo]]j. DAoj estas ligitaj al sistemoj per normigitaj interfacaj kabloj kiel ekzemple Pata (Paralelo ATA), SATA (Seria ATA), USB aŭ SAS (Serial Attached SCSI) kabloj. == Historio == [[Dosiero:Hard drive.svg|eta|dekstre|Anglalingva diagramo pri la ĉefaj komponantoj de komputila DA.]] Diskaparatoj estis lanĉitaj en 1956 kiel datumstokado por IBM-realtempaj transakcipretigaj komputiloj, kaj estis evoluigitaj por uzo per ĝeneraluzebla komputilego kaj [[minikomputilo]]j. La unua IBM-veturado, la 350 RAMAC en 1956, estis ĉirkaŭ la grandeco de du mezgrandaj [[fridujo]]j kaj stokis kvin milionojn de ses-bitaj karaktroj (3.75 megabajtoj) sur stako de 50 diskoj. En 1962 la IBM 350 RAMAC diskunuo estis anstataŭita fare de la IBM 1301 diskekzemplero, kiuj konsistis el 50 pladoj, ĉiu proksimume 1/8-cola dika kaj 24 colojn el diametro.<ref>[https://web.archive.org/web/20150328161124/http://www.computermuseum.li/Testpage/DiskPlatter-1301.htm "DiskPlatter-1301".] computermuseum.li. Arkivita el la originalo la 28an de Marto, 2015. </ref> Dum la IBM 350 uzis nur du leg/skribajn kapojn kiuj estis pneŭmatike funkciigitaj kaj translokigitaj en du dimensioj, la 1301-datita estis unu el la unuaj diskekzempleroj se temas pri uzi aron de kapoj, po unu per plado, moviĝante kiel ununura unuo. Cilindro-reĝimo legas/skribas ke operacioj estis apogitaj, kaj la kapoj flugis proksimume 250 mikro-colojn (proksimume 6 µm) super la pladsurfaco. Moviĝo de la ĉefinstalado dependis sur binara vipursistemo de hidraŭlikaj aktuarioj kiuj certigis ripeteblan poziciigadon. La kabineto (1301) temis pri la grandeco de tri hejmaj fridujoj metitaj flank-al-flanke, stokante la ekvivalenton de proksimume 21 milionoj de ok-bitaj bajtoj. Alirtempo estis proksimume kvarono de sekundo. Ankaŭ en 1962, IBM prezentis la modelon 1311 diskilo, kio temis pri la grandeco de [[lavmaŝino]] kaj stokis du milionojn da karaktroj sur forprenebla diskujo. Uzantoj povis aĉeti kromajn pakojn kaj interŝanĝi ilin kiel bezonate, tre kiel bobenoj de magneta bendo. Pli postaj modeloj de forprenebla pako moveblas, de IBM kaj aliaj, iĝis la normo en la plej multaj komputilinstalaĵoj kaj atingis kapacitojn de 300 megabajtoj de la fruaj [[1980-aj jaroj]]. Ne-forpreneblaj DAoj estis nomitaj "fiksaj disk-"iniciatoj. [[Dosiero:Seagate Barracuda IMG 7901.jpg|eta|maldekstre|Du DAoj Seagate Barracuda, el 2003 kaj 2009 - respektive 160GB kaj 1TB. En 2020 Seagate proponas kapacitojn de ĝis 16TB.]] Kelkaj alt-efikecaj DAoj estis produktitaj kun po unu kapo por trako (ekz. IBM 2305 en [[1970]]) tiel ke neniom da tempo estis perdita fizike movante la kapojn al trako. Konataj kiel fiks-kapaj aŭ ĉef-trakaj diskiloj ili estis tre multekostaj kaj jam ne estas en produktado. En 1973, IBM lanĉis novan specon de HDD-kodita "Winchester". Ĝia primara karakteriza trajto estis ke la diskokapoj ne estis retiritaj tute de la stako de diskopladoj kiam la funkciado estis elektra malsupre. Anstataŭe, la kapoj estis permesitaj "alteriĝi" sur specialareon de la diskosurfaco sur spino-lanugo, "ekante" denove kiam sur la disko poste estis elektra. Tio tre reduktis la koston de la kap-aktuaria mekanismo, sed malhelpis forigojn de la diskoj dum la funkciado kiel estis farita kun la diskujoj. Anstataŭe, la unuaj modeloj de "Winchester teknologio" havis forpreneblan diskomodulon, kiu inkluzivis kaj la diskujon kaj la kapkunigilon, postlasante la aktuarian motoron en la funkciado. Pli postaj "Winchester" funkciadoj prirezignis la forpreneblan novaĵkoncepton kaj revenis al ne-forpreneblaj pladoj. Kiel la unua forprenebla grupo, la unuaj "Winchester" funkciadoj uzis pladojn 14 colojn (360 mm) en diametro. Kelkajn jarojn poste, dezajnistoj esploris la eblecon ke fizike pli malgrandaj pladoj eble ofertos avantaĝojn. Veturadoj kun ne-forpreneblaj ok-colaj pladoj kaj tiam prezentiĝis funkciadoj kiuj uzis 5 1 ⁄ 4 in (130 mm) formofaktoron (munta larĝo ekvivalenta al tio kion uzis nuntempaj disketingoj). La lasta estis ĉefe destinitaj por la tiama eta merkato de personaj komputiloj. Ekde kiam la [[1980-aj jaroj]] komenciĝis, DAoj estis rara kaj tre multekosta kroma trajto en komputiloj, sed de la malfruaj 1980-aj jaroj ilia kosto estis reduktita al la punkto kie ili estis normaj sur ĉiuj krom la plej malmultekostaj komputiloj. La plej multaj DAoj en la fruaj 1980-aj jaroj estis venditaj al komputilaj finuzantoj kiel ekstera, kroma subsistemo. La subsistemo ne estis vendita sub la nomo de la durdiskoproduktanto sed sub la subsistema produktanto nomita kiel ekzemple Corvus Systems kaj Tallgrass Technologies, aŭ sub la nomo de la komputila sistemproduktanto kiel ekzemple la Apple ProFile. La IBM KOMPUTILO/XT en 1983 inkludis internan 10 MB HDD, kaj baldaŭ poste internaj DAoj multiĝis sur personaj komputiloj. Eksteraj DAoj restis popularaj por multe pli longe sur la Apple Macintosh. Multaj kiun makintoŝoj faris al inter 1986 kaj 1998 havis SCSI havenon sur la dorso, igante eksteran vastiĝon pli simpla. Pli aĝaj kompaktaj makintoŝoj ne havis uzant-alireblajn durdiskujojn (efektive, la Makintoŝo 128K, Macintosh 512K, kaj Macintosh Plus ne havis durdiskujon entute), tiel en tiuj modeloj eksteraj SCSI-diskoj estis la nura akceptebla opcio por disetendiĝado sur iu interna stokado. === 21a jarcento === Plibonigoj de malmolaj diskoj (HDD, tio estas DA-oj) estis pelataj de kreskanta areala denseco. Aplikoj disvastiĝis dum la [[2000-aj jaroj]], ekde la grandkomputiloj de la fino de la 1950-aj jaroj ĝis la plejmultaj uzoj por amasstokado, inkluzive de komputiloj kaj konsumantaj aplikoj kiel ekzemple la stokado de distra enhavo. En la 2000-aj kaj 2010-aj jaroj, NAND komencis anstataŭigi DA-ojn en aplikoj postulantaj porteblon aŭ altan rendimenton. En 2018, la plej granda malmola disko havis kapaciton de 15 TB, dum la SSD kun la plej granda kapacito havis 100 TB.<ref name= "100TB 2018"> Alcorn, Paul (19a de Marto, 2018). [https://www.tomshardware.com/news/100tb-ssd-nimbus-sata-flash,36687.html "Need A 100TB SSD? Nimbus Data Has You Covered With The ExaDrive DC100".] Tomshardware.com. Alirita la 20an de Februaro, 2019.</ref> En 2018, oni antaŭvidis, ke DA-oj atingos kapacitojn de 100 TB ĉirkaŭ la jaro 2025,<ref>{{cite web|last=Mott |first=Nathaniel |url=http://tomshardware.com/news/seagate-hamr-100tb-drives-2025,38035.html |title=Seagate Wants to Ship 100TB HDDs by 2025 |date=7a de Novembro, 2018 |access-date=29a de Februaro, 2019}}</ref> sed en 2019, la atendata ritmo de plibonigo estis reviziita al 50 TB ĝis 2026.<ref name= "blocks WWrevenue August2019" >{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/09/23/seagate-assumes-ssds-wont-kill-disk-drives/ |title= How long before SSDs replace nearline disk drives? |last= Mellor |first= Chris |date= 23a de Septembro, 2019 |quote= the total addressable market for disk drives will grow from $21.8bn in 2019 |access-date= 15a de Novembro, 2019 }}</ref> Pli malgrandaj formatoj (1,8 coloj kaj malpli grandaj) estis ĉesigitaj ĉirkaŭ 2010. La kosto de solid-stata memor-teknologio (NAND), priskribebla per la [[leĝo de Moore]], pliboniĝas pli rapide ol tiu de malmolaj diskopeliloj (HDD-oj, nome DA-j). NAND havas pli altan prezan elastecon de la postulo ol HDD-oj, kaj tio stimulas merkatan kreskon.<ref name= Appleton >{{cite web |url= https://www.cnet.com/news/flash-goes-the-notebook/ |title= Flash goes the notebook |last= Kanellos |first= Michael |date= 17a de Januaro, 2006 |website= CNET |access-date= 15a de Majo, 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180519203122/https://www.cnet.com/news/flash-goes-the-notebook/ |archive-date= 19a de Majo, 2018 |url-status= live }}</ref> Dum la malfruaj 2000-aj kaj la [[2010-aj jaroj]], la produkta vivociklo de HDD-oj atingis maturan fazon, kaj malrapidiĝanta vendado eble indikas la komencon de la malkreska fazo.<ref name= lifecycle >{{cite web |url= https://www.inc.com/encyclopedia/industry-life-cycle.html |title= Industry Life Cycle - Encyclopedia - Business Terms |work= Inc. |access-date= 15a de Majo, 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180708234048/https://www.inc.com/encyclopedia/industry-life-cycle.html |archive-date= 8a de Julio, 2018 |url-status= live }}</ref> Dum la [[2020-aj jaroj]], la ritmo de adopto de NAND signife akceliĝis – grandparte pro la kreskanta uzo de la teknologio en konsumanta elektroniko –, dum ĝia rendimento pliboniĝis pli rapide ol tiu de HDD-oj. La Tajlandaj inundoj en 2011 difektis la fabrikojn kaj kunpremis diskaparatkoston negative inter 2011 kaj 2013.<ref>{{cite web | url = https://blog.backblaze.com/2012/10/09/backblaze_drive_farming/ | title = Farming hard drives: how Backblaze weathered the Thailand drive crisis | year = 2013 | access-date = 23a de Majo, 2014 | website = Blaze | archive-url = https://web.archive.org/web/20140625060029/http://blog.backblaze.com/2012/10/09/backblaze_drive_farming/ | archive-date = 25a de Junio, 2014 | url-status = live }}</ref> En 2019, [[Western Digital]] fermis sian lastan malajzian fabrikon de HDD-oj pro malkreskanta postulo, por koncentriĝi al la produktado de SSD-oj.<ref>{{cite web |url=https://www.theregister.com/2018/07/17/western_digital_petaling_jaya_malaysia/ |title=Western Digital formats hard disk drive factory as demand spins down |work=The Register |last=Mellor |first=Chris |date=17a de Julio, 2018 |access-date=21a de Julio, 2021}}</ref> Ĉiuj tri restantaj fabrikantoj de HDD-oj spertas malkreskantan postulon je siaj HDD-oj ekde 2014.<ref>{{cite web |url=https://www.extremetech.com/computing/273849-western-digital-to-close-hdd-plant-increase-ssd-production |title=Western Digital to Close HDD Plant, Increase SSD Production |work=Extreme Tech |last=Hruska |first=Joel |date=20a de Julio, 2018 |access-date=21a de Julio, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251016044530/https://www.extremetech.com/computing/273849-western-digital-to-close-hdd-plant-increase-ssd-production |archive-date=2025-10-16}}</ref> == Teknologio == === Magneta registrado === [[Dosiero:Harddrive-engineerguy.ogv|eta|220ra|dekstre|Filmeto pri kiel funkcias diskaparato]] [[Dosiero:2019 Rozebrane dyski twarde.jpg|eta|220ra|dekstre|3,5-cola kaj 2,5-cola malmolaj diskoj kun forigitaj antaŭaj kovriloj por montri iliajn internajn partojn.]] Moderna malmola disko (HDD) registras datumojn per magnetigado de maldika tavolo el [[Feromagneta substanco|feromagneta materialo]] sur ambaŭ flankoj de disko. Sinsekvaj ŝanĝoj en la direkto de magnetigo reprezentas bitojn de duumaj datumoj. La datumoj estas legitaj el la disko per detektado de la transiroj en la magnetigo. Uzantaj datumoj estas koditaj per kodiga skemo, kiel ekzemple "run-length limited" (RLL) kodigo, kiu determinas kiel la datumoj estas reprezentataj per la magnetaj transiroj. Tipa dezajno de HDD konsistas el [[spindelo]], kiu tenas platajn cirklajn diskojn – nomatajn ''platoj'' – sur kiuj estas konservataj la datumoj. La platoj estas faritaj el nemagneta materialo, kutime el [[aluminio|aluminia]] [[alojo]], [[vitro]] aŭ [[ceramiko]]. Ili estas kovritaj per maldika tavolo de magneta materialo, tipe 10–20 [[nanometro|nm]] dika, kaj per ekstera tavolo el [[karbono]] por protekto.<ref name="headcrash" >[https://escotal.com/harddrive.html "Hard Drives".] escotal.com. Arkivita el la originalo en la 3a de Septembro, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref><ref name="AutoMK-6" >[https://www.data-master.com/lander?oref=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2F "What is a "head-crash" & how can it result in permanent loss of my hard drive data?".] data-master.com. Arkivita el la originalo en la 8a de Julio, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref><ref name="AutoMK-7">[https://web.archive.org/web/20110903011543/http://www.hard-drive-help.com/technology.html "Hard Drive Help".] hardrivehelp.com. Arkivita el la originalo en la 3 de Septembro, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref> Kompare: norma folio de kopi-papero havas dikecon de 0,07–0,18 mm (70 000–180 000 nm).<ref name="AutoMK-8" > Sherlis, Juliya (2001). Elert, Glenn (eld.). [https://hypertextbook.com/facts/2001/JuliaSherlis.shtml "Thickness of a piece of paper".] ''The Physics Factbook''. Arkivita el la originalo en la 8a de Junio, 2017. Alirita la 9an de Julio, 2011.</ref> La platoj en nuntempaj malmolaj diskoj (HDD-oj) rotacias je rapidoj variantaj de 4 200 rpm en energi-efikaj porteblaj aparatoj ĝis 15 000 rpm por alt-efikecaj serviloj.<ref name="AutoMK-10" > Blount, Walker C. (Novembro 2007). [https://web.archive.org/web/20120419091304/http://www.hitachigst.com/tech/techlib.nsf/techdocs/33c6a76df9338b0a86256d34007054c0/$file/why7200mobilehdds.pdf "Why 7,200 RPM Mobile Hard Disk Drives?" (PDF).] Arkivita el la originalo (PDF) la 19an de Aprilo, 2012. Alirita la 17an de Julio, 2011.</ref> La unuaj malmolaj diskoj rotaciis je 1 200 rpm<ref name="IBM350" >[https://web.archive.org/web/20080531032031/http://www-03.ibm.com/ibm/history/exhibits/storage/storage_350.html "IBM Archives: IBM 350 disk storage unit".] 23a de Januaro, 2003. Arkivita el la originalo la 31an de Majo, 2008. Alirita la 19an de Oktobro, 2012.</ref>, kaj dum multaj jaroj 3 600 rpm estis la normo.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-spindle-speed/ |title=Hard Drive Spindle Speed |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=26a de Majo, 2019 |date=20a de Oktobro, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526103244/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-spindle-speed/ |archive-date=26a de Majo, 2019 |url-status=live }}</ref> En novembro 2019, la platoj en la plej multaj konsumant-nivelaj malmolaj diskoj rotacias je 5 400 aŭ 7 200 rpm. Informoj estas skribataj sur kaj legitaj el plato, dum ĝi rotacias preter aparatoj nomataj ''leg-skribaj kapoj''; tiuj estas poziciigitaj por funkcii tre proksime al la magneta surfaco, kun flugalteco ofte en la ordo de dekoj da nanometroj. La leg-skriba kapo estas uzata por detekti kaj modifi la magnetiĝon de la materialo, kiu pasas tuj sub ĝi. En modernaj diskunuoj, ekzistas unu leg-skrib-kapo por ĉiu magneta diskosurfaco sur la spindelo, muntita sur komuna brako. Funkciiga brako (aŭ alir-brako) movas la kapojn laŭ arko (proksimume radie) super la platoj dum tiuj rotacias, kio ebligas al ĉiu kapo atingi preskaŭ la tutan surfacon de la disko. La brako estas movata per voĉbobena funkciigilo aŭ, ĉe iuj pli malnovaj modeloj, per paŝmotoro. Fruaj diskaparatoj skribis datumojn kun konstanta indico de bitoj sekunde, kio rezultigis egalan kvanton da datumoj en ĉiu trako; tamen, modernaj unuoj (ekde la 1990-aj jaroj) uzas zonan bit-registradon, kiu pliigas la skribrapidecon de la interna al la ekstera zono kaj tiel stokas pli da datumoj en ĉiu trako ĉe la eksteraj zonoj. Ĉe modernaj diskaparatoj, la eta grandeco de la magnetaj regionoj kreas la danĝeron, ke ilia magneta stato povus perdiĝi pro termikaj efikoj — nome termike induktita magneta malstabileco, ofte nomata la "superparamagneta limo". Por kontraŭagi tion, la diskoj estas kovritaj per du paralelaj magnetaj tavoloj, apartigitaj de triatoma tavolo el la nemagneta elemento [[rutenio]]; la du tavoloj estas magnetigitaj en kontraŭaj direktoj, tiel plifortigante unu la alian.<ref name="AutoMK-15" >Hayes, Brian. [https://www.americanscientist.org/issues/pub/terabyte-territory "Terabyte Territory".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170619063624/http://www.americanscientist.org/issues/pub/terabyte-territory |date=2017-06-19 }} ''American Scientist''. p. 212. Arkivita el la originalo la 8an de Julio, 2014. Alirita la 20an de Septembro, 2014.</ref> Alia teknologio uzata por venki termikajn efikojn kaj ebligi pli grandajn registrad-densecojn estas perpendikulara registrado (PMR); ĝi unuafoje aperis sur la merkato en 2005<ref name="AutoMK-16" >[https://www.global.toshiba/ww/news/corporate/2004/12/pr1401.html "Press Releases December 14, 2004".] Toshiba. Arkivita el la originalo la 14an de Aprilo, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref> kaj, ekde 2007, estas uzata en kelkaj malmolaj diskoj.<ref name="AutoMK-17" >[https://www.seagate.com/es/es/www/en-us/products/laptops/momentus/ "Seagate Momentus 2-1/2" HDDs per webpage January 2008".] Seagate.com. 24a de Oktobro, 2008. Arkivita el la originalo la 11an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref><ref name="AutoMK-18" >[https://www.seagate.com/es/es/products/hard-drives/barracuda-hard-drive/ "Seagate Barracuda 3-1/2" HDDs per webpage January 2008".] Seagate.com. Arkivita el la originalo la 14an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref><ref name="AutoMK-19" >[https://web.archive.org/web/20090316015932/http://www.wdc.com/en/company/investor/q108remarks.asp "Western Digital Scorpio 2-1/2" and Greenpower 3-1/2" HDDs per quarterly conference, July 2007".] Wdc.com. Arkivita el la originalo la 16an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref> Perpendikulara registrado povas esti akompanata de ŝanĝoj en la fabrikado de la leg-skribaj kapoj por pliigi la forton de la magneta kampo kreata de tiuj kapoj.<ref>{{cite web | url=https://patents.google.com/patent/US20080002290 | title=Damascene coil design for a perpendicular magnetic recording head |archive-url=https://web.archive.org/web/20251016044846/https://patents.google.com/patent/US20080002290 |archive-date=2025-10-16}}</ref> En 2004 oni enkondukis registran rimedon kun pli alta denseco, konsistantan el kunligitaj molaj kaj malmolaj magnetaj tavoloj. La tiel nomata teknologio de magnetaj memorrimedoj kun "interŝanĝa risorto" (angle ''exchange coupled composite media''), konata ankaŭ kiel kunmetitaj rimedoj kun interŝanĝa kuplado, ebligas bonan skribeblecon danke al la skrib-helpa eco de la mola tavolo. Tamen, la termika stabileco estas determinata nur de la plej malmola tavolo kaj ne estas influata de la mola tavolo.<ref name=AutoMK-19a > D. Suess; et al. (2004). [https://www.researchgate.net/publication/222074314 "Exchange spring recording media for areal densities up to 10Tbit/in2".] J. Magn. Mag. Mat.</ref><ref name=AutoMK-19b > R. Victora; et al. (2005). "Composite media for perpendicular magnetic recording". IEEE ''Trans. Mag. Mat''. 41 (2): 537–542. Bibcode:2005ITM....41..537V. doi:10.1109/TMAG.2004.838075. S2CID 29531529.</ref> Flukso-regula MAMR (FC-MAMR) ebligas al malmola disko havi pli grandan registran kapaciton sen la bezono de novaj materialoj por la disko-platoj. Malmolaj diskoj de tipo MAMR havas generatoron de spina tordmomanto (STO), kiu generas [[mikroondo]]jn, sur la leg- kaj skrib-kapoj; tio ebligas registri fizike pli malgrandajn [[bito]]jn sur la platojn, kio pliigas la arean densecon. Kutime, la registraj kapoj de malmola disko havas poluson, nomatan "ĉefa poluso", kiu estas uzata por skribi sur la platojn, kaj apud tiu poluso troviĝas aerinterspaco kaj ŝildo. La skrib-bobeno de la kapo ĉirkaŭas la poluson. La aparato STO estas metita en la aerinterspacon inter la poluso kaj la ŝildo por pliigi la forton de la [[magneta kampo]] kreata de la poluso; teknike FC-MAMR ne uzas mikroondojn, sed ĝi uzas teknologion aplikatan en MAMR. La STO havas Kampo-Generantan Tavolon (FGL) kaj Spin-Injektan Tavolon (SIL), kaj la FGL produktas magnetan kampon uzante spin-polarizitajn [[elektrono]]jn devenantajn de la SIL; tio estas formo de energio de spina tordmomanto.<ref>{{cite web | url=https://blocksandfiles.com/2021/06/14/toshiba-disks-get-2-gen-leg-up-from-flux-control/ | title=Toshiba disks get 2-gen leg-up from flux control | date=14a de Junio, 2021 }}</ref> <gallery widths="150" heights="150"> magneticMedia.svg|Magnetaj datumoj koditaj per magneta sekco kaj [[frekvencmodulado]] HDD_Startup_and_Shutdown.webm|Malmola disko kun forigita fronta kovrilo por montri ĝian funkciadon Aufnahme einzelner Magnetisierungen gespeicherter Bits auf einem Festplatten-Platter..jpg|Registrado de unuopaj magnetigoj de bitoj sur disko de 200-megabajta malmola disko (registraĵo videbligita per CMOS-MagView)<ref name="AutoMK-9" >[https://matesy.de/en/?option=com_content&view=article&id=84&Itemid=80&lang=en CMOS-MagView] Arkivita la 13an de Januaro, 2012, ĉe Wayback Machine estas ilo kiu vidigas kampomagnetajn strukturojn kaj fortojn.</ref> Perpendicular Recording Diagram.svg|Diagramo de longituda registrado (norma) kaj perpendikulara registrado </gallery> === Komponantoj === La funkciigilo (aktuatoro) estas [[motoro]] kun permanenta [[magneto]] kaj moviĝanta [[bobeno]], kiu svingas la kapojn al la dezirata pozicio. La brako subtenanta la kapon estas tre malpeza, sed ankaŭ rigida; ĉe modernaj diskunuoj, la akcelo ĉe la kapo atingas 550 g-forto. Metala plato subtenas malaltan magneton el [[neodimo]]-[[fero]]-[[boro]] (NIB) kun alta flukso-denseco. Sub tiu plato troviĝas la moviĝanta bobeno – ofte nomata "voĉ-bobeno" pro analogio al la bobeno en [[laŭtparolilo]]j –, kiu estas fiksita al la [[nabo]] de la ''aktuatoro''; sub tio troviĝas dua NIB-magneto, muntita sur la malsupra plato de la motoro (kelkaj diskunuoj havas nur unu magneton). La bobeno mem havas formon similan al sagpinto kaj konsistas el duoble kovrita [[kupro|kupra]] magnetfadeno. La interna tavolo estas izolaĵo, kaj la ekstera estas termoplasto, kiu kunligas la bobenon post kiam ĝi estas volvita ĉirkaŭ muldilo, igante ĝin memsubtena. La partoj de la bobeno laŭ la du flankoj de la sagpinto (kiuj direktiĝas al la centro de la ''aktuatora'' [[lagro]]) tiam interagas kun la [[magneta kampo]] de la fiksa magneto. [[Kurento]] fluanta radie eksteren laŭ unu flanko de la sagpinto kaj radie enen laŭ la alia produktas la [[magneta kampo|tangentan forton]]. Se la magneta kampo estus unuforma, ĉiu flanko generus kontraŭajn fortojn, kiuj nuligus unu la alian. Tial, la surfaco de la magneto konsistas duone el norda poluso kaj duone el suda poluso, kun la radia disliga linio meze; tio kaŭzas, ke la du flankoj de la bobeno spertas kontraŭajn magnetajn kampojn kaj produktas fortojn, kiuj kuniĝas anstataŭ nuligi unu la alian. Kurentoj laŭ la supra kaj malsupra partoj de la bobeno produktas radiajn fortojn, kiuj ne rotaciigas la kapon. La elektroniko de la malmola disko regas la movon de la ''aktuatoro'' kaj la rotacion de la disko, kaj transdonas datumojn al aŭ de diskoregilo. La retrokuplado de la disk-elektroniko okazas per specialaj segmentoj de la disko, dediĉitaj al servoretrokuplado. Tiuj estas aŭ kompletaj samcentraj [[cirklo|cirkloj]] (ĉe teknologio kun dediĉita servosistemo) aŭ segmentoj intermetitaj inter realaj datumoj (ĉe enkonstruita servosistemo, ankaŭ konata kiel sektora servoteknologio). La servoretrokuplado optimumigas la rilatumon inter [[signalo]] kaj [[bruo]] ĉe la GMR-sensiloj per alĝustigo de la voĉbobena motoro por turni la brakon. Pli moderna servosistemo ankaŭ uzas mili- aŭ mikro-aktuatorojn por pli precize poziciigi la leg-skribajn kapojn.<ref>A. Al-Mamun, G. Guo, C. Bi, ''Hard Disk Drive: Mechatronics and Control'', 2006, Taylor & Francis.</ref> La rotacio de la diskoj okazas per spindelmotoroj kun fluidaj lagroj. Moderna disk-firmvaro kapablas efike plani legadon kaj skribadon sur la diskosurfacoj kaj remapi sektorojn de la rimedo, kiuj difektiĝis. <gallery widths="160" heights="100"> File:Hard drive.svg|Diagramo etikedanta la ĉefajn komponantojn de komputila malmola disko. File:Hard disk dismantled.jpg|Malmola disko (HDD), de kiu oni forigis la diskojn kaj la motoran nabon, tiel malkaŝante kuprokolorajn statorajn bobenojn ĉirkaŭantajn lagron en la centro de la spindelmotoro. La oranĝkolora strio laŭlonge de la brako estas maldika kablo de presita [[cirkvito]]; la spindel-lagro troviĝas centre, kaj la aktuatoro situas supre maldekstre. File:Circuit board of a Samsung hard disk MP0402H.jpg|Presitcirkvita plato de 2,5-cola malmola disko Samsung MP0402H. File:Kopftraeger WD2500JS-00MHB0.jpg|Aro de kapoj kun aktuatora bobeno maldekstre kaj leg-/skrib-kapoj dekstre. File:HDD read-write head.jpg|Detalo de unuopa leg-skrib-kapo, montranta la flankon turnitan al la plato. File:Hard drive underside (better angle and lighting).jpg|La cirkvitplato de malmola disko de Western Digital, fiksita al ĝia [[ĉasio]]. File:Hard drive arm 2.jpg|La leg-skriba brako. </gallery> === <span class="anchor" id="ERRORRATESHANDLING"></span> Error rates and handling === Modern drives make extensive use of [[error correction code]]s (ECCs), particularly [[Reed–Solomon error correction]]. These techniques store extra bits, determined by mathematical formulas, for each block of data; the extra bits allow many errors to be corrected invisibly. The extra bits themselves take up space on the HDD, but allow higher recording densities to be employed without causing uncorrectable errors, resulting in much larger storage capacity.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-error-correcting-code-ecc/ |title=Hard Drive Error Correcting Code (ECC) |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=May 26, 2019 |date=November 25, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526072642/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-error-correcting-code-ecc/ |archive-date=May 26, 2019 |url-status=live }}</ref> For example, a typical 1&nbsp;[[Terabyte|TB]] hard disk with 512-byte sectors provides additional capacity of about 93&nbsp;[[Gibibyte|GB]] for the [[forward error correction|ECC]] data.<ref>{{cite web | url = https://www.idema.org/wp-content/uploads/downloads/2011/12/AF-in-Legacy-Infrastructures-SDC2011_IDEMA-AF.pdf | title = Advanced Format in Legacy Infrastructures: More Transparent than Disruptive | year = 2011 | access-date = November 5, 2013 | first = Curtis E. | last = Stevens | website = idema.org | archive-url = https://web.archive.org/web/20131105222506/http://www.idema.org/wp-content/uploads/downloads/2011/12/AF-in-Legacy-Infrastructures-SDC2011_IDEMA-AF.pdf | archive-date = November 5, 2013 | url-status = dead }}</ref> In the newest drives, {{as of|2009|lc=on}},<ref name="AutoMK-21" /> [[low-density parity-check code]]s (LDPC) were supplanting Reed–Solomon; LDPC codes enable performance close to the [[Shannon limit]] and thus provide the highest storage density available.<ref name="AutoMK-21" /><ref>[https://docplayer.net/3699743-2-5-inch-hard-disk-drive-with-high-recording-density-and-high-shock-resistance.html "2.5-inch Hard Disk Drive with High Recording Density and High Shock Resistance] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190526000000/https://web.archive.org/web/20190526075908/https://docplayer.net/3699743-2-5-inch-hard-disk-drive-with-high-recording-density-and-high-shock-resistance.html |date=2019-05-26 }}, Toshiba, 2011</ref> Typical hard disk drives attempt to "remap" the data in a [[Bad sector|physical sector that is failing]] to a spare physical sector provided by the drive's "spare sector pool" (also called "reserve pool"),<ref>{{cite web|author=MjM Data Recovery Ltd |url=http://datarecovery.mjm.co.uk/sectorremapping.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201174433/http://datarecovery.mjm.co.uk/sectorremapping.html| title=MJM Data Recovery Ltd: Hard Disk Bad Sector Mapping Techniques |website=Datarecovery.mjm.co.uk |access-date=January 21, 2014 | archive-date=February 1, 2014}}</ref> while relying on the ECC to recover stored data while the number of errors in a bad sector is still low enough. The S.M.A.R.T ([[Self-Monitoring, Analysis and Reporting Technology]]) feature counts the total number of errors in the entire HDD fixed by ECC (although not on all hard drives as the related S.M.A.R.T attributes "Hardware ECC Recovered" and "Soft ECC Correction" are not consistently supported), and the total number of performed sector remappings, as the occurrence of many such errors may predict an [[HDD failure]]. The "No-ID Format", developed by IBM in the mid-1990s, contains information about which sectors are bad and where remapped sectors have been located.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-sector-format-and-structure/ |title=Hard Drive Sector Format and Structure |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=May 26, 2019 |date=December 23, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526072622/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-sector-format-and-structure/ |archive-date=May 26, 2019 |url-status=live }}</ref> Only a tiny fraction of the detected errors end up as not correctable. Examples of specified uncorrected bit read error rates include: * 2013 specifications for enterprise SAS disk drives state the error rate to be one uncorrected bit read error in every 10¹⁶ bits read,<ref name="SGAT2013">{{cite web | url = https://www.seagate.com/files/www-content/product-content/savvio-fam/enterprise-performance-15k-hdd/savvio-15k-4/en-us/enterprise-performance-15k-hdd-ds1797-1-1307us.pdf | title = Enterprise Performance 15K HDD: Data Sheet | year = 2013 | access-date = October 24, 2013 | publisher = Seagate | archive-url = https://web.archive.org/web/20131029192706/http://www.seagate.com/files/www-content/product-content/savvio-fam/enterprise-performance-15k-hdd/savvio-15k-4/en-us/enterprise-performance-15k-hdd-ds1797-1-1307us.pdf | archive-date = October 29, 2013 | url-status = live }}</ref><ref name="WD2013">{{cite web | url = https://www.wdc.com/wdproducts/library/SpecSheet/ENG/2879-771463.pdf | title = WD Xe: Datacenter hard drives | year = 2013 | access-date = October 24, 2013 | publisher = Western Digital | archive-url = https://web.archive.org/web/20131029193439/http://www.wdc.com/wdproducts/library/SpecSheet/ENG/2879-771463.pdf | archive-date = October 29, 2013 | url-status = live }}</ref> * 2018 specifications for consumer SATA hard drives state the error rate to be one uncorrected bit read error in every 10¹⁴ bits.<ref name="SGAT2018">{{cite web | title = 3.5" BarraCuda data sheet | publisher = Seagate | date = June 2018 | url = https://www.seagate.com/www-content/datasheets/pdfs/3-5-barracudaDS1900-11-1806US-en_US.pdf | access-date = July 28, 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180728070449/https://www.seagate.com/www-content/datasheets/pdfs/3-5-barracudaDS1900-11-1806US-en_US.pdf | archive-date = July 28, 2018 | url-status = live }}</ref><ref name="WD2018">{{cite web | title = WD Red Desktop/Mobile Series Spec Sheet | publisher = Western Digital | date = April 2018 | url = https://www.wdc.com/content/dam/wdc/website/downloadable_assets/eng/spec_data_sheet/2879-800002.pdf | access-date = July 28, 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180728070730/https://www.wdc.com/content/dam/wdc/website/downloadable_assets/eng/spec_data_sheet/2879-800002.pdf | archive-date = July 28, 2018 | url-status = live }}</ref> Within a given manufacturers model the uncorrected bit error rate is typically the same regardless of capacity of the drive.<ref name="SGAT2013" /><ref name="WD2013" /><ref name="SGAT2018" /><ref name="WD2018" /> The worst type of errors are [[silent data corruption]]s which are errors undetected by the disk firmware or the host operating system; some of these errors may be caused by hard disk drive malfunctions while others originate elsewhere in the connection between the drive and the host.<ref>{{Cite news |title= Keeping Bits Safe: How Hard Can It Be? |work= ACM Queue |date= October 1, 2010 |author= David S. H. Rosenthal |url= https://queue.acm.org/detail.cfm?id=1866298 |access-date= January 2, 2014 |author-link= David S. H. Rosenthal |archive-url= https://web.archive.org/web/20131217020947/http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1866298 |archive-date= December 17, 2013 |url-status= live }}</ref> === <span class="anchor" id="TDMR"></span> Development === [[File:Full History Disk Areal Density Trend.png|thumb|Leading-edge hard disk drive [[Density (computer storage)|areal densities]] from 1956 through 2009 compared to [[Moore's law]]. By 2016, progress had slowed significantly below the extrapolated density trend.<ref name="Hayes 2016">{{cite web |url=http://bit-player.org/2016/wheres-my-petabyte-disk-drive |title= Where's My Petabyte Disk Drive? |first= Brian |last= Hayes|page= chart of historical data courtesy of Edward Grochowski |date= March 27, 2016 |access-date= December 1, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260104060248/http://bit-player.org/2016/wheres-my-petabyte-disk-drive/ |archive-date=2026-01-04}}</ref>]] The rate of areal density advancement was similar to [[Moore's law]] (doubling every two years) through 2010: 60% per year during 1988–1996, 100% during 1996–2003 and 30% during 2003–2010.<ref name="Byrne2015b">{{cite web |url=http://www.federalreserve.gov/econresdata/notes/feds-notes/2015/prices-for-data-storage-equipment-and-the-state-of-it-innovation-20150701.html#fn2 |title=Prices for Data Storage Equipment and the State of IT Innovation |publisher=The Federal Reserve Board FEDS Notes |first=David |last=Byrne |page=Table 2 |date=July 1, 2015 |access-date=July 5, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708124555/http://www.federalreserve.gov/econresdata/notes/feds-notes/2015/prices-for-data-storage-equipment-and-the-state-of-it-innovation-20150701.html#fn2 |archive-date=July 8, 2015 |url-status=live }}</ref> Speaking in 1997, [[Gordon Moore]] called the increase "flabbergasting",<ref name="Moore1997">{{cite news | url = https://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp | title = Gallium Arsenide | work = PC Magazine | date = March 25, 1997 | quote = Gordon Moore: ... the ability of the magnetic disk people to continue to increase the density is flabbergasting--that has moved at least as fast as the semiconductor complexity. | access-date = August 16, 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140821103700/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp | archive-date = August 21, 2014 | url-status = live }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140821103700/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp |date=2014-08-21 }}</ref> while observing later that growth cannot continue forever.<ref name="Moore2005">{{cite news |last=Dubash |first=Manek |url=http://www.techworld.com/news/operating-systems/moores-law-is-dead-says-gordon-moore-3576581/ |title=Moore's Law is dead, says Gordon Moore |work=techworld.com |date=April 13, 2005 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140706081110/http://news.techworld.com/operating-systems/3477/moores-law-is-dead-says-gordon-moore/ |archive-date=July 6, 2014 |access-date=March 18, 2022 |quote=It can't continue forever. The nature of exponentials is that you push them out and eventually disaster happens. }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140706081110/http://news.techworld.com/operating-systems/3477/moores-law-is-dead-says-gordon-moore/ |date=2014-07-06 }}</ref> Price improvement decelerated to −12% per year during 2010–2017,<ref name="McCallum">{{cite web |title=Disk Drive Prices (1955–2017) |url=http://www.jcmit.net/diskprice.htm |year=2017 |first=John C. |last=McCallum |access-date=July 15, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170711202719/http://www.jcmit.net/diskprice.htm |archive-date=July 11, 2017 |url-status=live }}</ref> as the growth of areal density slowed. The rate of advancement for areal density slowed to 10% per year during 2010–2016,<ref name="IBM Fontana 2016">{{cite web |url=http://www.ibmsystemsmag.com/mainframe/storage/Support/cloud-trends-projections/?page=1 |title=A Look at Cloud Storage Component Technologies Trends and Future Projections |first1=Gary M. |last1=Decad |author2=Robert E. Fontana Jr. |website=ibmsystemsmag.com |date=July 6, 2017 |access-date=July 21, 2014 |page=Table 1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729050933/http://ibmsystemsmag.com/mainframe/storage/support/cloud-trends-projections/?page=1 |archive-date=July 29, 2017 |url-status=dead }}</ref> and there was difficulty in migrating from perpendicular recording to newer technologies.<ref name="Mellor 2014-11-10">{{cite news |last=Mellor |first=Chris |url=https://www.theregister.co.uk/2014/11/10/kryders_law_of_ever_cheaper_storage_disproven/ |title=Kryder's law craps out: Race to UBER-CHEAP STORAGE is OVER |work=theregister.co.uk |location=UK |publisher=The Register |date=November 10, 2014 |access-date=November 12, 2014 |quote=The 2011 Thai floods almost doubled disk capacity cost/GB for a while. Rosenthal writes: 'The technical difficulties of migrating from PMR to HAMR, meant that already in 2010 the Kryder rate had slowed significantly and was not expected to return to its trend in the near future. The floods reinforced this.' |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112004831/http://www.theregister.co.uk/2014/11/10/kryders_law_of_ever_cheaper_storage_disproven/ |archive-date=November 12, 2014 |url-status=live }}</ref> As bit cell size decreases, more data can be put onto a single drive platter. In 2013, a production desktop 3&nbsp;TB HDD (with four platters) would have had an areal density of about 500&nbsp;Gbit/in² which would have amounted to a bit cell comprising about 18 magnetic grains (11 by 1.6 grains).<ref name="Anderson2013a" >{{cite web |url=https://www.dtc.umn.edu/resources/bd2013_anderson.pdf |title=HDD Opportunities & Challenges, Now to 2020 |year=2013 |access-date=May 23, 2014 |quote='PMR CAGR slowing from historical 40+% down to ~8-12%' and 'HAMR CAGR = 20-40% for 2015–2020' |first=Dave |last=Anderson |publisher=Seagate |archive-url = https://web.archive.org/web/20140525232605/https://www.dtc.umn.edu/resources/bd2013_anderson.pdf | archive-date=May 25, 2014 |url-status=live}}</ref> Since the mid-2000s, areal density progress has been challenged by a [[Superparamagnetism#Effect on hard drives|superparamagnetic]] trilemma involving grain size, grain magnetic strength and ability of the head to write.<ref>{{cite journal | title = New Paradigms in Magnetic Recording | last = Plumer |display-authors=etal | first = Martin L. | journal = Physics in Canada | volume = 67 | issue = 1 | date = March 2011 | pages = 25–29 |arxiv = 1201.5543| bibcode = 2012arXiv1201.5543P }}</ref> In order to maintain acceptable signal-to-noise, smaller grains are required; smaller grains may self-reverse ([[electrothermal instability]]) unless their magnetic strength is increased, but known write head materials are unable to generate a strong enough magnetic field sufficient to write the medium in the increasingly smaller space taken by grains. Magnetic storage technologies are being developed to address this trilemma, and compete with [[flash memory]]–based [[solid-state drive]]s (SSDs). In 2013, [[Seagate Technology|Seagate]] introduced [[shingled magnetic recording]] (SMR),<ref name="Seagate 2013-09-09">{{cite press release |url=http://www.seagate.com/about/newsroom/press-releases/shingled-magnetic-recording-milestone-pr-master/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009135540/http://www.seagate.com/about/newsroom/press-releases/shingled-magnetic-recording-milestone-pr-master/ |title=Seagate Delivers On Technology Milestone: First to Ship Hard Drives Using Next-Generation Shingled Magnetic Recording |location=New York |publisher=[[Seagate Technology]] plc |date=September 9, 2013 |access-date=July 5, 2014 |archive-date=October 9, 2014 |quote=Shingled Magnetic Technology is the First Step to Reaching a 20 Terabyte Hard Drive by 2020}}</ref> intended as something of a "stopgap" technology between PMR and Seagate's intended successor [[heat-assisted magnetic recording]] (HAMR). SMR utilizes overlapping tracks for increased data density, at the cost of design complexity and lower data access speeds (particularly write speeds and [[random access]] 4k speeds).<ref>{{cite web | url = https://lwn.net/Articles/591782/ | title = Support for shingled magnetic recording devices | date = March 26, 2014 | access-date = January 7, 2015 | first = Jake | last = Edge | publisher = [[LWN.net]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20150202075938/http://lwn.net/Articles/591782/ | archive-date = February 2, 2015 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = https://lwn.net/Articles/548116/ | title = LSFMM: A storage technology update | date = April 23, 2013 | access-date = January 7, 2015 | first = Jonathan | last = Corbet | publisher = [[LWN.net]] | quote = A 'shingled magnetic recording' (SMR) drive is a rotating drive that packs its tracks so closely that one track cannot be overwritten without destroying the neighboring tracks as well. The result is that overwriting data requires rewriting the entire set of closely-spaced tracks; that is an expensive tradeoff, but the benefit—much higher storage density—is deemed to be worth the cost in some situations. | archive-url = https://web.archive.org/web/20150107075254/https://lwn.net/Articles/548116/ | archive-date = January 7, 2015 | url-status = live }}</ref> By contrast, [[HGST]] (now part of [[Western Digital]]) focused on developing ways to seal [[helium]]-filled drives instead of the usual filtered air. Since [[turbulence]] and [[friction]] are reduced, higher areal densities can be achieved due to using a smaller track width, and the energy dissipated due to friction is lower as well, resulting in a lower power draw. Furthermore, more platters can be fit into the same enclosure space, although helium gas is notoriously difficult to prevent escaping.<ref>{{Cite web|date=2020|title=Brochure: HelioSeal Technology: Beyond Air. Helium Takes You Higher.|url=https://documents.westerndigital.com/content/dam/doc-library/en_us/assets/public/western-digital/collateral/brochure/brochure-helioseal-technology.pdf|website=Western Digital}}</ref> Thus, helium drives are completely sealed and do not have a breather port, unlike their air-filled counterparts. They have two top covers, the second is laser welded in place and is the only one visible from the exterior.<ref>{{cite web|url=https://www.jsme.or.jp/award/jsme2016/mnt2016-1.pdf|format=PDF|title=Development of Helium Sealed High Capacity Hard Disk Drive|website=Web.archive.org|access-date=13 September 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321004847/https://www.jsme.or.jp/award/jsme2016/mnt2016-1.pdf|archivedate=2022-03-21}}</ref> Other recording technologies are either under research or have been commercially implemented to increase areal density, including Seagate's [[heat-assisted magnetic recording]] (HAMR). HAMR requires a different architecture with redesigned media and read/write heads, new lasers, and new near-field optical transducers.<ref name="Shilov_anandtech_b">{{cite news |url=http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |title=Hard Disk Drives with HAMR Technology Set to Arrive in 2018 |first=Anton |last=Shilov |date=December 18, 2015 |access-date=January 2, 2016 |quote=Unfortunately, mass production of actual hard drives featuring HAMR has been delayed for a number of times already and now it turns out that the first HAMR-based HDDs are due in 2018. ... HAMR HDDs will feature a new architecture, require new media, completely redesigned read/write heads with a laser as well as a special near-field optical transducer (NFT) and a number of other components not used or mass produced today. |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102200055/http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |archive-date=January 2, 2016 |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160102200055/http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |date=2016-01-02 }}</ref> HAMR shipped commercially in early 2024<ref>{{Cite web |date=2024-01-18 |title=Seagate launches Mozaic 3+ platform for 30 TB and larger HAMR-based hard drives |url=https://www.techspot.com/news/101565-seagate-introduces-mozaic-3-platform-30-tb-larger.html |access-date=2025-07-22 |website=TechSpot |language=en-US}}</ref> after technical issues delayed its introduction by more than a decade, from earlier projections as early as 2009.<ref name= "HAMR 2008 for 2009" >{{cite web |url= https://blog.dshr.org/2018/05/longer-talk-at-msst2018.html |title= Longer talk at MSST2018 |last= Rosenthal |first= David |date= May 16, 2018 |access-date= November 22, 2019 }}</ref><ref name= "HAMR 2014 for 2015" >{{cite web |url= https://www.kitguru.net/components/hard-drives/anton-shilov/tdk-hamr-technology-could-enable-15tb-hard-drives-already-in-2015/ |title= TDK: HAMR technology could enable 15TB HDDs already in 2015 |last= Shilov |first= Anton |date= October 15, 2014 |access-date= November 15, 2019 }}</ref><ref name= "HAMR 2013 for 2016" >{{cite web |url= http://www.tomsitpro.com/articles/wd-hamr-hdd-heat-assisted-magnetic-recording,1-1396.html |title= WD Demos Future HDD Storage Tech: 60TB Hard Drives |last= Oliver |first= Bill |work= Tom's IT Pro |quote= ...Seagate expects to start selling HAMR drives in 2016. |date= November 18, 2013 |access-date= November 15, 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131121065015/http://www.tomsitpro.com/articles/wd-hamr-hdd-heat-assisted-magnetic-recording,1-1396.html |archive-date= November 21, 2013 }}</ref><ref name= "blocks HAMR 2019" >{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/08/28/nearline-disk-drives-ssd-attack/ |website=Blocks and Files |title= How long before SSDs replace nearline disk drives? |last= Mellor |first= Chris |quote= Seagate CTO Dr John Morris told analysts that Seagate has built 55,000 HAMR drives and aims to get disks ready for customer sampling by the end of 2020. |date= August 28, 2019 |access-date= November 15, 2019 }}</ref> HAMR's planned successor, [[bit-patterned recording]] (BPR),<ref name="AutoMK-22" /> has been removed from the roadmaps of Western Digital and Seagate.<ref name= "BPR roadmaps 2018" >{{cite web |url= https://blog.dshr.org/2018/05/longer-talk-at-msst2018.html |title= Longer talk at MSST2018 |last= Rosenthal |first= David |quote= The most recent Seagate roadmap pushes HAMR shipments into 2020, so they are now slipping faster than real-time. Western Digital has given up on HAMR and is promising that Microwave Assisted Magnetic Recording (MAMR) is only a year out. BPM has dropped off both companies' roadmaps. |date= May 16, 2018 |access-date= November 22, 2019 }}</ref> Western Digital's microwave-assisted magnetic recording (MAMR),<ref>{{cite journal |last=Mallary |display-authors=etal |first= Mike|date=July 2014 |title= Head and Media Challenges for 3 Tb/in² Microwave-Assisted Magnetic Recording|journal=IEEE Transactions on Magnetics |volume=50 |issue=7 |pages=1–8 |doi=10.1109/TMAG.2014.2305693|s2cid=22858444 |issn = 0018-9464 }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Li|first1=Shaojing|last2=Livshitz|first2=Boris|last3=Bertram|first3=H. Neal|last4=Schabes|first4=Manfred|last5=Schrefl|first5=Thomas|last6=Fullerton|first6=Eric E.|last7=Lomakin|first7=Vitaliy|title=Microwave assisted magnetization reversal in composite media|journal=Applied Physics Letters|date=2009|volume=94|issue=20|page=202509|doi=10.1063/1.3133354|url=https://www.karlstechnology.com/hard-drives/JAP_2009_MAMR.pdf|bibcode=2009ApPhL..94t2509L|access-date=May 24, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190524225721/https://www.karlstechnology.com/hard-drives/JAP_2009_MAMR.pdf|archive-date=May 24, 2019|url-status=live}}</ref> also referred to as energy-assisted magnetic recording (EAMR), was sampled in 2020, with the first EAMR drive, the Ultrastar HC550, shipping in late 2020.<ref>{{Cite web|last=Shilov|first=Anton|title=Western Digital Reveals 18 TB DC HC550 'EAMR' Hard Drive|url=https://www.anandtech.com/show/14869/western-digital-announces-18-tb-eamr-hard-drive |archive-url=https://archive.today/20190920044819/https://www.anandtech.com/show/14869/western-digital-announces-18-tb-eamr-hard-drive |url-status=dead |archive-date=September 20, 2019 |date=September 18, 2019 |access-date=2021-10-11|website=AnandTech}}</ref><ref name="Blocks MAMR 2019">{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/09/03/western-digital-18tb-and-20tb-mamr-disk-drives/ |website=Blocks & Files |title= Western Digital debuts 18TB and 20TB MAMR disk drives |last= Mellor |first= Chris |quote= ...microwave-assisted magnetic (MAMR) recording technology...sample shipments are due by the end of the year. |date= September 3, 2019 |access-date= November 23, 2019 }}</ref><ref>{{Cite web|last=Raevenlord |title=Western Digital Finally Launches Ultrastar DC HC550 18 TB Drives With EAMR for Enterprise|url=https://www.techpowerup.com/269562/western-digital-finally-launches-ultrastar-dc-hc550-18-tb-drives-with-eamr-for-enterprise|access-date=2021-10-11|website=TechPowerUp|date=July 8, 2020 |language=en}}</ref> [[Two-dimensional magnetic recording]] (TDMR)<ref name="Anderson2013a" /><ref name="Wood 2010">{{cite web |url=https://www.ewh.ieee.org/r6/scv/mag/MtgSum/Meeting2010_10_Presentation.pdf |title=Shingled Magnetic Recording and Two-Dimensional Magnetic Recording |last=Wood |first=Roger |work=[[IEEE]] |publisher=Hitachi GST |date=October 19, 2010 |access-date=August 4, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140810161542/http://www.ewh.ieee.org/r6/scv/mag/MtgSum/Meeting2010_10_Presentation.pdf |archive-date=August 10, 2014 |url-status=live }}</ref> and "current perpendicular to plane" [[giant magnetoresistance]] (CPP/GMR) heads have appeared in research papers.<ref name="Coughlin" /><ref>{{Cite arXiv |title=All-Heusler giant-magnetoresistance junctions with matched energy bands and Fermi surfaces |eprint = 1301.6106|last1 = Bai|first1 = Zhaoqiang|last2 = Cai|first2 = Yongqing|last3 = Shen|first3 = Lei|last4 = Han|first4 = Guchang|last5 = Feng|first5 = Yuanping|year = 2013|class = cond-mat.mes-hall}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www1.hgst.com/hdd/research/recording_head/pr/PerpendicularAnimation.html|title=Perpendicular Magnetic Recording Explained - Animation|date=December 21, 2001 |access-date=July 27, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006062214/http://www1.hgst.com/hdd/research/recording_head/pr/PerpendicularAnimation.html|archive-date=October 6, 2018|url-status=live}}</ref> Some drives have adopted dual independent actuator arms to increase read/write speeds and compete with SSDs.<ref>{{cite web |url=https://www.anandtech.com/show/13935/seagate-hdd-plans-2019 |title= State of the Union: Seagate's HAMR Hard Drives, Dual-Actuator Mach2, and 24 TB HDDs on Track |work=Anandtech.com |access-date=February 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220002907/https://www.anandtech.com/show/13935/seagate-hdd-plans-2019 |archive-date=February 20, 2019 |url-status=dead }}</ref> A 3D-actuated vacuum drive (3DHD) concept<ref name= "3DHD blog" >{{Cite web |url= https://blog.dshr.org/2019/09/promising-new-hard-disk-technology.html |title= Promising New Hard Disk Technology |access-date= December 1, 2019 }}</ref><!--3DHD is developed by L2 drive--> and 3D magnetic recording have been proposed.<ref>{{Cite web|url=https://www.extremetech.com/extreme/168619-3d-magnetic-storage-breakthrough-enables-100tb-hard-drives|title=3D magnetic storage breakthrough enables 100TB+ hard drives &#124; Extremetech|date=October 15, 2013 }}</ref> Depending upon assumptions on feasibility and timing of these technologies, Seagate forecasts that areal density will grow 20% per year during 2020–2034.<ref name= "blocks WWrevenue August2019"/> == Fontindiko == * [http://www.esperanto.mv.ru/KompLeks/DI.html#DISKAPARATO Diskaparato] en [[Komputada Leksikono De Sergio Pokrovskij|Komputada Leksikono]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://smarthdd.com/help.htm Hard Disk Drives Encyclopedia] * [https://www.youtube.com/watch?v=Wiy_eHdj8kg Video showing an opened HD working] * [https://web.archive.org/web/20121014191631/http://faculty.plattsburgh.edu/jan.plaza/teaching/papers/seektime.html Average seek time of a computer disk] * [http://www.pcworld.com/article/127105/article.html Timeline: 50 Years of Hard Drives] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131006003652/http://www.pcworld.com/article/127105/article.html |date=2013-10-06 }} * [http://hddscan.com/doc/HDD_Tracks_and_Zones.html HDD from inside: Tracks and Zones. How hard it can be?] {{Projektoj|ReVo=disk.0aparato}} {{Ĝermo|komputiko}} {{Havenda artikolo|Diskaparato}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Komputila aparataro]] 1g1qz4cqgif34xuqkqx212swoh07e1q 9490051 9490049 2026-10-07T17:59:53Z Kani 670 /* Error rates and handling */ 9490051 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Hdd od srodka.jpg|eta|Diskaparato]] '''Diskaparato''' (DA-oj, aŭ '''malmoldisko''', '''[[Fiksdisko|fiksa disko]]''' aŭ '''durdisko''', angle HDD) estas magneta [[disko]] (aŭ pluraj tiaj diskoj samaksaj), muntita(j) kun la lega-skribaj kapetoj kaj ceteraj partoj meĥanikaj kaj elektronikaj, kaj enujigita(j) en metalan skatolon (kp disketo)<ref>{{cite web |title=Operating Systems: Three Easy Pieces [Chapter: Hard Disk Drives] |url=http://pages.cs.wisc.edu/~remzi/OSTEP/file-disks.pdf |publisher=Arpaci-Dusseau Books |year=2014 |first1=Remzi H. |last1=Arpaci-Dusseau |first2=Andrea C. |last2=Arpaci-Dusseau}}</ref> Depende je la modelo, la atingotempo de diskaparato estas 9 ms aŭ malpli. Normale komputilo havas diskaparaton kiel sian fiksitan diskon; sed ekzistas ankaŭ demeteblaj diskaparatoj<ref>{{Cite web |url = http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |title = 5th Non-Volatile Memories Workshop (NVMW 2014) |date = March 2014 |publisher = IEEE |accessdate = 23a de Aprilo, 2014 |first = Eric |last = Fullerton |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180928051219/http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |archivedate = 2018-09-28 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-12-26 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20180928051219/http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |arkivdato=2018-09-28 }}</ref><ref>{{Cite web | url = http://thessdguy.com/for-the-lack-of-a-fab/#more-538 | title = For the Lack of a Fab... | last = Handy | first = James | date = July 31, 2012 | publisher = Objective Analysis | accessdate = 25a de Novembro, 2012 }}</ref>. Temas pri datumstoka [[aparato]] kiu uzas magnetan stokadon kaj prenas ciferecajn informojn uzantajn unu aŭ pli rigidajn rapide rotaciante diskojn (pladoj) kovritajn per magneta materialo. La pladoj estas parigitaj per magnetkapoj, kutime aranĝite sur aktuaria brako, kiuj legas kaj skribas datenojn al la pladsurfacoj.<ref> Arpaci-Dusseau, Remzi H.; Arpaci-Dusseau, Andrea C. (2014). [https://pages.cs.wisc.edu/~remzi/OSTEP/file-disks.pdf "Operating Systems: Three Easy Pieces, Chapter: Hard Disk Drives" (PDF).] Arpaci-Dusseau Books. Arkivita (PDF) el la originalo la 18an de Februaro, 2015. Alirita la 18an de Julio, 2021. </ref> Datenoj estas aliritaj en hazard-alira maniero, signifante ke individuaj blokoj de datenoj povas esti stokitaj aŭ prenitaj en iu sinsekvo kaj ne nur sinsekve. DAoj estas speco de ne-volatila stokado, retenante stokitajn datenojn eĉ kiam funkciigite for. [[Dosiero:Laptop-hard-drive-exposed.jpg|eta|dekstre|Interno de 2.5-cola tekokomputila diskaparato.]] Lanĉite fare de [[IBM]] en 1956,<ref>[https://www.ibm.com/ibm/history/exhibits/storage/storage_350.html "IBM Archives: IBM 350 disk storage unit".] 23a de Januaro, 2003. Arkivita el la originalo la 31an de Majo, 2008. Alirita la 18an de Julio, 2021. </ref> DAoj iĝis la domina sekundara memorunuo por ĝeneraluzeblaj [[komputilo]]j de la fruaj [[1960-aj jaroj]]. Ade plibonigita, DAoj konservis tiun pozicion en la modernan epokon de serviloj kaj personaj komputiloj. Pli ol 200 firmaoj produktis DAojn historie, kvankam post ampleksa industriofirmiĝo la plej multaj nunaj unuoj estas produktitaj fare de Seagate, [[Toshiba]], kaj Western Digital. Liveroj de DAoj kaj vendenspezoj malkreskas, kvankam produktado (eksabajtoj je jaro) kreskas. Fulmmemoro havas kreskantan parton de la merkato por sekundara stokado, en la formo de solidsubstancaj veturiloj ([[Solidstata disko|SSD]]oj). SSDoj havas pli altajn daten-transigo-rapidecojn, pli altan arean stokaddensecon, pli bonan fidindecon, kaj multe pli malaltan latentecon kaj alirtempojn. Kvankam SSDoj havas pli altan koston je peco, ili anstataŭigas DAojn kie rapideco, elektrokonsumo, eta grandeco, kaj fortikeco estas gravaj. La primaraj karakterizaĵoj de DA estas ĝia kapacito kaj efikeco. Kapacito estas precizigita en unuoprefiksoj egalrilatantaj al potencoj de 1000: 1-terabite (tb) diskilo havas kapaciton de 1,000 gigabajtoj (Gb; kie 1 gigabajto = 1 miliardo da bajtoj). Tipe, iom da el la kapacito de HDD estas neatingeblaj al la uzanto ĉar ĝi estas uzita per la dosiersistemo kaj la mastrumsistemo, kaj eventuale enfinkonstruita ripeto por erarĝustigo kaj normaligo. Efikeco estas precizigita antaŭ la tempo postulata por movi la kapojn al trako aŭ cilindro (meza alirotempo) kaj plie la tempon kiam ĝi prenas pri la dezirata sektoro por prezenti proponon sub la kapon (meza latenteco, kio estas funkcio de la fizika rotacia rapideco en rivolua nombro), kaj finfine la rapidecon ĉe kiu la datenoj estas elsenditaj (datenrapideco). La du plej oftaj formofaktoroj de modernaj DAoj estas 3. 5-colojn, por tablokomputiloj, kaj 2,5-colojn, ĉefe por [[tekokomputilo]]j. DAoj estas ligitaj al sistemoj per normigitaj interfacaj kabloj kiel ekzemple Pata (Paralelo ATA), SATA (Seria ATA), USB aŭ SAS (Serial Attached SCSI) kabloj. == Historio == [[Dosiero:Hard drive.svg|eta|dekstre|Anglalingva diagramo pri la ĉefaj komponantoj de komputila DA.]] Diskaparatoj estis lanĉitaj en 1956 kiel datumstokado por IBM-realtempaj transakcipretigaj komputiloj, kaj estis evoluigitaj por uzo per ĝeneraluzebla komputilego kaj [[minikomputilo]]j. La unua IBM-veturado, la 350 RAMAC en 1956, estis ĉirkaŭ la grandeco de du mezgrandaj [[fridujo]]j kaj stokis kvin milionojn de ses-bitaj karaktroj (3.75 megabajtoj) sur stako de 50 diskoj. En 1962 la IBM 350 RAMAC diskunuo estis anstataŭita fare de la IBM 1301 diskekzemplero, kiuj konsistis el 50 pladoj, ĉiu proksimume 1/8-cola dika kaj 24 colojn el diametro.<ref>[https://web.archive.org/web/20150328161124/http://www.computermuseum.li/Testpage/DiskPlatter-1301.htm "DiskPlatter-1301".] computermuseum.li. Arkivita el la originalo la 28an de Marto, 2015. </ref> Dum la IBM 350 uzis nur du leg/skribajn kapojn kiuj estis pneŭmatike funkciigitaj kaj translokigitaj en du dimensioj, la 1301-datita estis unu el la unuaj diskekzempleroj se temas pri uzi aron de kapoj, po unu per plado, moviĝante kiel ununura unuo. Cilindro-reĝimo legas/skribas ke operacioj estis apogitaj, kaj la kapoj flugis proksimume 250 mikro-colojn (proksimume 6 µm) super la pladsurfaco. Moviĝo de la ĉefinstalado dependis sur binara vipursistemo de hidraŭlikaj aktuarioj kiuj certigis ripeteblan poziciigadon. La kabineto (1301) temis pri la grandeco de tri hejmaj fridujoj metitaj flank-al-flanke, stokante la ekvivalenton de proksimume 21 milionoj de ok-bitaj bajtoj. Alirtempo estis proksimume kvarono de sekundo. Ankaŭ en 1962, IBM prezentis la modelon 1311 diskilo, kio temis pri la grandeco de [[lavmaŝino]] kaj stokis du milionojn da karaktroj sur forprenebla diskujo. Uzantoj povis aĉeti kromajn pakojn kaj interŝanĝi ilin kiel bezonate, tre kiel bobenoj de magneta bendo. Pli postaj modeloj de forprenebla pako moveblas, de IBM kaj aliaj, iĝis la normo en la plej multaj komputilinstalaĵoj kaj atingis kapacitojn de 300 megabajtoj de la fruaj [[1980-aj jaroj]]. Ne-forpreneblaj DAoj estis nomitaj "fiksaj disk-"iniciatoj. [[Dosiero:Seagate Barracuda IMG 7901.jpg|eta|maldekstre|Du DAoj Seagate Barracuda, el 2003 kaj 2009 - respektive 160GB kaj 1TB. En 2020 Seagate proponas kapacitojn de ĝis 16TB.]] Kelkaj alt-efikecaj DAoj estis produktitaj kun po unu kapo por trako (ekz. IBM 2305 en [[1970]]) tiel ke neniom da tempo estis perdita fizike movante la kapojn al trako. Konataj kiel fiks-kapaj aŭ ĉef-trakaj diskiloj ili estis tre multekostaj kaj jam ne estas en produktado. En 1973, IBM lanĉis novan specon de HDD-kodita "Winchester". Ĝia primara karakteriza trajto estis ke la diskokapoj ne estis retiritaj tute de la stako de diskopladoj kiam la funkciado estis elektra malsupre. Anstataŭe, la kapoj estis permesitaj "alteriĝi" sur specialareon de la diskosurfaco sur spino-lanugo, "ekante" denove kiam sur la disko poste estis elektra. Tio tre reduktis la koston de la kap-aktuaria mekanismo, sed malhelpis forigojn de la diskoj dum la funkciado kiel estis farita kun la diskujoj. Anstataŭe, la unuaj modeloj de "Winchester teknologio" havis forpreneblan diskomodulon, kiu inkluzivis kaj la diskujon kaj la kapkunigilon, postlasante la aktuarian motoron en la funkciado. Pli postaj "Winchester" funkciadoj prirezignis la forpreneblan novaĵkoncepton kaj revenis al ne-forpreneblaj pladoj. Kiel la unua forprenebla grupo, la unuaj "Winchester" funkciadoj uzis pladojn 14 colojn (360 mm) en diametro. Kelkajn jarojn poste, dezajnistoj esploris la eblecon ke fizike pli malgrandaj pladoj eble ofertos avantaĝojn. Veturadoj kun ne-forpreneblaj ok-colaj pladoj kaj tiam prezentiĝis funkciadoj kiuj uzis 5 1 ⁄ 4 in (130 mm) formofaktoron (munta larĝo ekvivalenta al tio kion uzis nuntempaj disketingoj). La lasta estis ĉefe destinitaj por la tiama eta merkato de personaj komputiloj. Ekde kiam la [[1980-aj jaroj]] komenciĝis, DAoj estis rara kaj tre multekosta kroma trajto en komputiloj, sed de la malfruaj 1980-aj jaroj ilia kosto estis reduktita al la punkto kie ili estis normaj sur ĉiuj krom la plej malmultekostaj komputiloj. La plej multaj DAoj en la fruaj 1980-aj jaroj estis venditaj al komputilaj finuzantoj kiel ekstera, kroma subsistemo. La subsistemo ne estis vendita sub la nomo de la durdiskoproduktanto sed sub la subsistema produktanto nomita kiel ekzemple Corvus Systems kaj Tallgrass Technologies, aŭ sub la nomo de la komputila sistemproduktanto kiel ekzemple la Apple ProFile. La IBM KOMPUTILO/XT en 1983 inkludis internan 10 MB HDD, kaj baldaŭ poste internaj DAoj multiĝis sur personaj komputiloj. Eksteraj DAoj restis popularaj por multe pli longe sur la Apple Macintosh. Multaj kiun makintoŝoj faris al inter 1986 kaj 1998 havis SCSI havenon sur la dorso, igante eksteran vastiĝon pli simpla. Pli aĝaj kompaktaj makintoŝoj ne havis uzant-alireblajn durdiskujojn (efektive, la Makintoŝo 128K, Macintosh 512K, kaj Macintosh Plus ne havis durdiskujon entute), tiel en tiuj modeloj eksteraj SCSI-diskoj estis la nura akceptebla opcio por disetendiĝado sur iu interna stokado. === 21a jarcento === Plibonigoj de malmolaj diskoj (HDD, tio estas DA-oj) estis pelataj de kreskanta areala denseco. Aplikoj disvastiĝis dum la [[2000-aj jaroj]], ekde la grandkomputiloj de la fino de la 1950-aj jaroj ĝis la plejmultaj uzoj por amasstokado, inkluzive de komputiloj kaj konsumantaj aplikoj kiel ekzemple la stokado de distra enhavo. En la 2000-aj kaj 2010-aj jaroj, NAND komencis anstataŭigi DA-ojn en aplikoj postulantaj porteblon aŭ altan rendimenton. En 2018, la plej granda malmola disko havis kapaciton de 15 TB, dum la SSD kun la plej granda kapacito havis 100 TB.<ref name= "100TB 2018"> Alcorn, Paul (19a de Marto, 2018). [https://www.tomshardware.com/news/100tb-ssd-nimbus-sata-flash,36687.html "Need A 100TB SSD? Nimbus Data Has You Covered With The ExaDrive DC100".] Tomshardware.com. Alirita la 20an de Februaro, 2019.</ref> En 2018, oni antaŭvidis, ke DA-oj atingos kapacitojn de 100 TB ĉirkaŭ la jaro 2025,<ref>{{cite web|last=Mott |first=Nathaniel |url=http://tomshardware.com/news/seagate-hamr-100tb-drives-2025,38035.html |title=Seagate Wants to Ship 100TB HDDs by 2025 |date=7a de Novembro, 2018 |access-date=29a de Februaro, 2019}}</ref> sed en 2019, la atendata ritmo de plibonigo estis reviziita al 50 TB ĝis 2026.<ref name= "blocks WWrevenue August2019" >{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/09/23/seagate-assumes-ssds-wont-kill-disk-drives/ |title= How long before SSDs replace nearline disk drives? |last= Mellor |first= Chris |date= 23a de Septembro, 2019 |quote= the total addressable market for disk drives will grow from $21.8bn in 2019 |access-date= 15a de Novembro, 2019 }}</ref> Pli malgrandaj formatoj (1,8 coloj kaj malpli grandaj) estis ĉesigitaj ĉirkaŭ 2010. La kosto de solid-stata memor-teknologio (NAND), priskribebla per la [[leĝo de Moore]], pliboniĝas pli rapide ol tiu de malmolaj diskopeliloj (HDD-oj, nome DA-j). NAND havas pli altan prezan elastecon de la postulo ol HDD-oj, kaj tio stimulas merkatan kreskon.<ref name= Appleton >{{cite web |url= https://www.cnet.com/news/flash-goes-the-notebook/ |title= Flash goes the notebook |last= Kanellos |first= Michael |date= 17a de Januaro, 2006 |website= CNET |access-date= 15a de Majo, 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180519203122/https://www.cnet.com/news/flash-goes-the-notebook/ |archive-date= 19a de Majo, 2018 |url-status= live }}</ref> Dum la malfruaj 2000-aj kaj la [[2010-aj jaroj]], la produkta vivociklo de HDD-oj atingis maturan fazon, kaj malrapidiĝanta vendado eble indikas la komencon de la malkreska fazo.<ref name= lifecycle >{{cite web |url= https://www.inc.com/encyclopedia/industry-life-cycle.html |title= Industry Life Cycle - Encyclopedia - Business Terms |work= Inc. |access-date= 15a de Majo, 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180708234048/https://www.inc.com/encyclopedia/industry-life-cycle.html |archive-date= 8a de Julio, 2018 |url-status= live }}</ref> Dum la [[2020-aj jaroj]], la ritmo de adopto de NAND signife akceliĝis – grandparte pro la kreskanta uzo de la teknologio en konsumanta elektroniko –, dum ĝia rendimento pliboniĝis pli rapide ol tiu de HDD-oj. La Tajlandaj inundoj en 2011 difektis la fabrikojn kaj kunpremis diskaparatkoston negative inter 2011 kaj 2013.<ref>{{cite web | url = https://blog.backblaze.com/2012/10/09/backblaze_drive_farming/ | title = Farming hard drives: how Backblaze weathered the Thailand drive crisis | year = 2013 | access-date = 23a de Majo, 2014 | website = Blaze | archive-url = https://web.archive.org/web/20140625060029/http://blog.backblaze.com/2012/10/09/backblaze_drive_farming/ | archive-date = 25a de Junio, 2014 | url-status = live }}</ref> En 2019, [[Western Digital]] fermis sian lastan malajzian fabrikon de HDD-oj pro malkreskanta postulo, por koncentriĝi al la produktado de SSD-oj.<ref>{{cite web |url=https://www.theregister.com/2018/07/17/western_digital_petaling_jaya_malaysia/ |title=Western Digital formats hard disk drive factory as demand spins down |work=The Register |last=Mellor |first=Chris |date=17a de Julio, 2018 |access-date=21a de Julio, 2021}}</ref> Ĉiuj tri restantaj fabrikantoj de HDD-oj spertas malkreskantan postulon je siaj HDD-oj ekde 2014.<ref>{{cite web |url=https://www.extremetech.com/computing/273849-western-digital-to-close-hdd-plant-increase-ssd-production |title=Western Digital to Close HDD Plant, Increase SSD Production |work=Extreme Tech |last=Hruska |first=Joel |date=20a de Julio, 2018 |access-date=21a de Julio, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251016044530/https://www.extremetech.com/computing/273849-western-digital-to-close-hdd-plant-increase-ssd-production |archive-date=2025-10-16}}</ref> == Teknologio == === Magneta registrado === [[Dosiero:Harddrive-engineerguy.ogv|eta|220ra|dekstre|Filmeto pri kiel funkcias diskaparato]] [[Dosiero:2019 Rozebrane dyski twarde.jpg|eta|220ra|dekstre|3,5-cola kaj 2,5-cola malmolaj diskoj kun forigitaj antaŭaj kovriloj por montri iliajn internajn partojn.]] Moderna malmola disko (HDD) registras datumojn per magnetigado de maldika tavolo el [[Feromagneta substanco|feromagneta materialo]] sur ambaŭ flankoj de disko. Sinsekvaj ŝanĝoj en la direkto de magnetigo reprezentas bitojn de duumaj datumoj. La datumoj estas legitaj el la disko per detektado de la transiroj en la magnetigo. Uzantaj datumoj estas koditaj per kodiga skemo, kiel ekzemple "run-length limited" (RLL) kodigo, kiu determinas kiel la datumoj estas reprezentataj per la magnetaj transiroj. Tipa dezajno de HDD konsistas el [[spindelo]], kiu tenas platajn cirklajn diskojn – nomatajn ''platoj'' – sur kiuj estas konservataj la datumoj. La platoj estas faritaj el nemagneta materialo, kutime el [[aluminio|aluminia]] [[alojo]], [[vitro]] aŭ [[ceramiko]]. Ili estas kovritaj per maldika tavolo de magneta materialo, tipe 10–20 [[nanometro|nm]] dika, kaj per ekstera tavolo el [[karbono]] por protekto.<ref name="headcrash" >[https://escotal.com/harddrive.html "Hard Drives".] escotal.com. Arkivita el la originalo en la 3a de Septembro, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref><ref name="AutoMK-6" >[https://www.data-master.com/lander?oref=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2F "What is a "head-crash" & how can it result in permanent loss of my hard drive data?".] data-master.com. Arkivita el la originalo en la 8a de Julio, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref><ref name="AutoMK-7">[https://web.archive.org/web/20110903011543/http://www.hard-drive-help.com/technology.html "Hard Drive Help".] hardrivehelp.com. Arkivita el la originalo en la 3 de Septembro, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref> Kompare: norma folio de kopi-papero havas dikecon de 0,07–0,18 mm (70 000–180 000 nm).<ref name="AutoMK-8" > Sherlis, Juliya (2001). Elert, Glenn (eld.). [https://hypertextbook.com/facts/2001/JuliaSherlis.shtml "Thickness of a piece of paper".] ''The Physics Factbook''. Arkivita el la originalo en la 8a de Junio, 2017. Alirita la 9an de Julio, 2011.</ref> La platoj en nuntempaj malmolaj diskoj (HDD-oj) rotacias je rapidoj variantaj de 4 200 rpm en energi-efikaj porteblaj aparatoj ĝis 15 000 rpm por alt-efikecaj serviloj.<ref name="AutoMK-10" > Blount, Walker C. (Novembro 2007). [https://web.archive.org/web/20120419091304/http://www.hitachigst.com/tech/techlib.nsf/techdocs/33c6a76df9338b0a86256d34007054c0/$file/why7200mobilehdds.pdf "Why 7,200 RPM Mobile Hard Disk Drives?" (PDF).] Arkivita el la originalo (PDF) la 19an de Aprilo, 2012. Alirita la 17an de Julio, 2011.</ref> La unuaj malmolaj diskoj rotaciis je 1 200 rpm<ref name="IBM350" >[https://web.archive.org/web/20080531032031/http://www-03.ibm.com/ibm/history/exhibits/storage/storage_350.html "IBM Archives: IBM 350 disk storage unit".] 23a de Januaro, 2003. Arkivita el la originalo la 31an de Majo, 2008. Alirita la 19an de Oktobro, 2012.</ref>, kaj dum multaj jaroj 3 600 rpm estis la normo.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-spindle-speed/ |title=Hard Drive Spindle Speed |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=26a de Majo, 2019 |date=20a de Oktobro, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526103244/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-spindle-speed/ |archive-date=26a de Majo, 2019 |url-status=live }}</ref> En novembro 2019, la platoj en la plej multaj konsumant-nivelaj malmolaj diskoj rotacias je 5 400 aŭ 7 200 rpm. Informoj estas skribataj sur kaj legitaj el plato, dum ĝi rotacias preter aparatoj nomataj ''leg-skribaj kapoj''; tiuj estas poziciigitaj por funkcii tre proksime al la magneta surfaco, kun flugalteco ofte en la ordo de dekoj da nanometroj. La leg-skriba kapo estas uzata por detekti kaj modifi la magnetiĝon de la materialo, kiu pasas tuj sub ĝi. En modernaj diskunuoj, ekzistas unu leg-skrib-kapo por ĉiu magneta diskosurfaco sur la spindelo, muntita sur komuna brako. Funkciiga brako (aŭ alir-brako) movas la kapojn laŭ arko (proksimume radie) super la platoj dum tiuj rotacias, kio ebligas al ĉiu kapo atingi preskaŭ la tutan surfacon de la disko. La brako estas movata per voĉbobena funkciigilo aŭ, ĉe iuj pli malnovaj modeloj, per paŝmotoro. Fruaj diskaparatoj skribis datumojn kun konstanta indico de bitoj sekunde, kio rezultigis egalan kvanton da datumoj en ĉiu trako; tamen, modernaj unuoj (ekde la 1990-aj jaroj) uzas zonan bit-registradon, kiu pliigas la skribrapidecon de la interna al la ekstera zono kaj tiel stokas pli da datumoj en ĉiu trako ĉe la eksteraj zonoj. Ĉe modernaj diskaparatoj, la eta grandeco de la magnetaj regionoj kreas la danĝeron, ke ilia magneta stato povus perdiĝi pro termikaj efikoj — nome termike induktita magneta malstabileco, ofte nomata la "superparamagneta limo". Por kontraŭagi tion, la diskoj estas kovritaj per du paralelaj magnetaj tavoloj, apartigitaj de triatoma tavolo el la nemagneta elemento [[rutenio]]; la du tavoloj estas magnetigitaj en kontraŭaj direktoj, tiel plifortigante unu la alian.<ref name="AutoMK-15" >Hayes, Brian. [https://www.americanscientist.org/issues/pub/terabyte-territory "Terabyte Territory".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170619063624/http://www.americanscientist.org/issues/pub/terabyte-territory |date=2017-06-19 }} ''American Scientist''. p. 212. Arkivita el la originalo la 8an de Julio, 2014. Alirita la 20an de Septembro, 2014.</ref> Alia teknologio uzata por venki termikajn efikojn kaj ebligi pli grandajn registrad-densecojn estas perpendikulara registrado (PMR); ĝi unuafoje aperis sur la merkato en 2005<ref name="AutoMK-16" >[https://www.global.toshiba/ww/news/corporate/2004/12/pr1401.html "Press Releases December 14, 2004".] Toshiba. Arkivita el la originalo la 14an de Aprilo, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref> kaj, ekde 2007, estas uzata en kelkaj malmolaj diskoj.<ref name="AutoMK-17" >[https://www.seagate.com/es/es/www/en-us/products/laptops/momentus/ "Seagate Momentus 2-1/2" HDDs per webpage January 2008".] Seagate.com. 24a de Oktobro, 2008. Arkivita el la originalo la 11an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref><ref name="AutoMK-18" >[https://www.seagate.com/es/es/products/hard-drives/barracuda-hard-drive/ "Seagate Barracuda 3-1/2" HDDs per webpage January 2008".] Seagate.com. Arkivita el la originalo la 14an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref><ref name="AutoMK-19" >[https://web.archive.org/web/20090316015932/http://www.wdc.com/en/company/investor/q108remarks.asp "Western Digital Scorpio 2-1/2" and Greenpower 3-1/2" HDDs per quarterly conference, July 2007".] Wdc.com. Arkivita el la originalo la 16an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref> Perpendikulara registrado povas esti akompanata de ŝanĝoj en la fabrikado de la leg-skribaj kapoj por pliigi la forton de la magneta kampo kreata de tiuj kapoj.<ref>{{cite web | url=https://patents.google.com/patent/US20080002290 | title=Damascene coil design for a perpendicular magnetic recording head |archive-url=https://web.archive.org/web/20251016044846/https://patents.google.com/patent/US20080002290 |archive-date=2025-10-16}}</ref> En 2004 oni enkondukis registran rimedon kun pli alta denseco, konsistantan el kunligitaj molaj kaj malmolaj magnetaj tavoloj. La tiel nomata teknologio de magnetaj memorrimedoj kun "interŝanĝa risorto" (angle ''exchange coupled composite media''), konata ankaŭ kiel kunmetitaj rimedoj kun interŝanĝa kuplado, ebligas bonan skribeblecon danke al la skrib-helpa eco de la mola tavolo. Tamen, la termika stabileco estas determinata nur de la plej malmola tavolo kaj ne estas influata de la mola tavolo.<ref name=AutoMK-19a > D. Suess; et al. (2004). [https://www.researchgate.net/publication/222074314 "Exchange spring recording media for areal densities up to 10Tbit/in2".] J. Magn. Mag. Mat.</ref><ref name=AutoMK-19b > R. Victora; et al. (2005). "Composite media for perpendicular magnetic recording". IEEE ''Trans. Mag. Mat''. 41 (2): 537–542. Bibcode:2005ITM....41..537V. doi:10.1109/TMAG.2004.838075. S2CID 29531529.</ref> Flukso-regula MAMR (FC-MAMR) ebligas al malmola disko havi pli grandan registran kapaciton sen la bezono de novaj materialoj por la disko-platoj. Malmolaj diskoj de tipo MAMR havas generatoron de spina tordmomanto (STO), kiu generas [[mikroondo]]jn, sur la leg- kaj skrib-kapoj; tio ebligas registri fizike pli malgrandajn [[bito]]jn sur la platojn, kio pliigas la arean densecon. Kutime, la registraj kapoj de malmola disko havas poluson, nomatan "ĉefa poluso", kiu estas uzata por skribi sur la platojn, kaj apud tiu poluso troviĝas aerinterspaco kaj ŝildo. La skrib-bobeno de la kapo ĉirkaŭas la poluson. La aparato STO estas metita en la aerinterspacon inter la poluso kaj la ŝildo por pliigi la forton de la [[magneta kampo]] kreata de la poluso; teknike FC-MAMR ne uzas mikroondojn, sed ĝi uzas teknologion aplikatan en MAMR. La STO havas Kampo-Generantan Tavolon (FGL) kaj Spin-Injektan Tavolon (SIL), kaj la FGL produktas magnetan kampon uzante spin-polarizitajn [[elektrono]]jn devenantajn de la SIL; tio estas formo de energio de spina tordmomanto.<ref>{{cite web | url=https://blocksandfiles.com/2021/06/14/toshiba-disks-get-2-gen-leg-up-from-flux-control/ | title=Toshiba disks get 2-gen leg-up from flux control | date=14a de Junio, 2021 }}</ref> <gallery widths="150" heights="150"> magneticMedia.svg|Magnetaj datumoj koditaj per magneta sekco kaj [[frekvencmodulado]] HDD_Startup_and_Shutdown.webm|Malmola disko kun forigita fronta kovrilo por montri ĝian funkciadon Aufnahme einzelner Magnetisierungen gespeicherter Bits auf einem Festplatten-Platter..jpg|Registrado de unuopaj magnetigoj de bitoj sur disko de 200-megabajta malmola disko (registraĵo videbligita per CMOS-MagView)<ref name="AutoMK-9" >[https://matesy.de/en/?option=com_content&view=article&id=84&Itemid=80&lang=en CMOS-MagView] Arkivita la 13an de Januaro, 2012, ĉe Wayback Machine estas ilo kiu vidigas kampomagnetajn strukturojn kaj fortojn.</ref> Perpendicular Recording Diagram.svg|Diagramo de longituda registrado (norma) kaj perpendikulara registrado </gallery> === Komponantoj === La funkciigilo (aktuatoro) estas [[motoro]] kun permanenta [[magneto]] kaj moviĝanta [[bobeno]], kiu svingas la kapojn al la dezirata pozicio. La brako subtenanta la kapon estas tre malpeza, sed ankaŭ rigida; ĉe modernaj diskunuoj, la akcelo ĉe la kapo atingas 550 g-forto. Metala plato subtenas malaltan magneton el [[neodimo]]-[[fero]]-[[boro]] (NIB) kun alta flukso-denseco. Sub tiu plato troviĝas la moviĝanta bobeno – ofte nomata "voĉ-bobeno" pro analogio al la bobeno en [[laŭtparolilo]]j –, kiu estas fiksita al la [[nabo]] de la ''aktuatoro''; sub tio troviĝas dua NIB-magneto, muntita sur la malsupra plato de la motoro (kelkaj diskunuoj havas nur unu magneton). La bobeno mem havas formon similan al sagpinto kaj konsistas el duoble kovrita [[kupro|kupra]] magnetfadeno. La interna tavolo estas izolaĵo, kaj la ekstera estas termoplasto, kiu kunligas la bobenon post kiam ĝi estas volvita ĉirkaŭ muldilo, igante ĝin memsubtena. La partoj de la bobeno laŭ la du flankoj de la sagpinto (kiuj direktiĝas al la centro de la ''aktuatora'' [[lagro]]) tiam interagas kun la [[magneta kampo]] de la fiksa magneto. [[Kurento]] fluanta radie eksteren laŭ unu flanko de la sagpinto kaj radie enen laŭ la alia produktas la [[magneta kampo|tangentan forton]]. Se la magneta kampo estus unuforma, ĉiu flanko generus kontraŭajn fortojn, kiuj nuligus unu la alian. Tial, la surfaco de la magneto konsistas duone el norda poluso kaj duone el suda poluso, kun la radia disliga linio meze; tio kaŭzas, ke la du flankoj de la bobeno spertas kontraŭajn magnetajn kampojn kaj produktas fortojn, kiuj kuniĝas anstataŭ nuligi unu la alian. Kurentoj laŭ la supra kaj malsupra partoj de la bobeno produktas radiajn fortojn, kiuj ne rotaciigas la kapon. La elektroniko de la malmola disko regas la movon de la ''aktuatoro'' kaj la rotacion de la disko, kaj transdonas datumojn al aŭ de diskoregilo. La retrokuplado de la disk-elektroniko okazas per specialaj segmentoj de la disko, dediĉitaj al servoretrokuplado. Tiuj estas aŭ kompletaj samcentraj [[cirklo|cirkloj]] (ĉe teknologio kun dediĉita servosistemo) aŭ segmentoj intermetitaj inter realaj datumoj (ĉe enkonstruita servosistemo, ankaŭ konata kiel sektora servoteknologio). La servoretrokuplado optimumigas la rilatumon inter [[signalo]] kaj [[bruo]] ĉe la GMR-sensiloj per alĝustigo de la voĉbobena motoro por turni la brakon. Pli moderna servosistemo ankaŭ uzas mili- aŭ mikro-aktuatorojn por pli precize poziciigi la leg-skribajn kapojn.<ref>A. Al-Mamun, G. Guo, C. Bi, ''Hard Disk Drive: Mechatronics and Control'', 2006, Taylor & Francis.</ref> La rotacio de la diskoj okazas per spindelmotoroj kun fluidaj lagroj. Moderna disk-firmvaro kapablas efike plani legadon kaj skribadon sur la diskosurfacoj kaj remapi sektorojn de la rimedo, kiuj difektiĝis. <gallery widths="160" heights="100"> File:Hard drive.svg|Diagramo etikedanta la ĉefajn komponantojn de komputila malmola disko. File:Hard disk dismantled.jpg|Malmola disko (HDD), de kiu oni forigis la diskojn kaj la motoran nabon, tiel malkaŝante kuprokolorajn statorajn bobenojn ĉirkaŭantajn lagron en la centro de la spindelmotoro. La oranĝkolora strio laŭlonge de la brako estas maldika kablo de presita [[cirkvito]]; la spindel-lagro troviĝas centre, kaj la aktuatoro situas supre maldekstre. File:Circuit board of a Samsung hard disk MP0402H.jpg|Presitcirkvita plato de 2,5-cola malmola disko Samsung MP0402H. File:Kopftraeger WD2500JS-00MHB0.jpg|Aro de kapoj kun aktuatora bobeno maldekstre kaj leg-/skrib-kapoj dekstre. File:HDD read-write head.jpg|Detalo de unuopa leg-skrib-kapo, montranta la flankon turnitan al la plato. File:Hard drive underside (better angle and lighting).jpg|La cirkvitplato de malmola disko de Western Digital, fiksita al ĝia [[ĉasio]]. File:Hard drive arm 2.jpg|La leg-skriba brako. </gallery> === Erar-proporcioj kaj traktado === Modernaj diskunuoj vaste uzas kodojn por erarkorektado (ECC), precipe la erarkorektadon de Reed-Solomon. Tiuj teknikoj konservas kromajn bitojn – determinitajn per matematikaj formuloj – por ĉiu datumbloko; la kromaj bitoj ebligas nevideblan korektadon de multaj eraroj. Kvankam la kromaj bitoj mem okupas spacon sur la malmola disko, ili ebligas pli altajn registrad-densecojn ne okazigante nekorekteblajn erarojn, kio rezultigas multe pli grandan stokkapaciton.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-error-correcting-code-ecc/ |title=Hard Drive Error Correcting Code (ECC) |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=26a de Majo, 2019 |date=25a de Novembro, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526072642/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-error-correcting-code-ecc/ |archive-date=26a de Majo, 2019 |url-status=live }}</ref> Ekzemple, tipa malmola disko de 1 TB kun sektoroj de 512 bajtoj disponigas kroman kapaciton de ĉirkaŭ 93 GB por la ECC-datumoj.<ref>{{cite web | url = https://www.idema.org/wp-content/uploads/downloads/2011/12/AF-in-Legacy-Infrastructures-SDC2011_IDEMA-AF.pdf | title = Advanced Format in Legacy Infrastructures: More Transparent than Disruptive | year = 2011 | access-date = 5a de Novembro 2013 | first = Curtis E. | last = Stevens | website = idema.org | archive-url = https://web.archive.org/web/20131105222506/http://www.idema.org/wp-content/uploads/downloads/2011/12/AF-in-Legacy-Infrastructures-SDC2011_IDEMA-AF.pdf | archive-date = 5a de Novembro 2013 | url-status = dead }}</ref> En la plej novaj disko-unuoj, ĉirkaŭ 2009,<ref name="AutoMK-21" >[https://web.archive.org/web/20181010031401/https://www.hgst.com/sites/default/files/resources/IDRC_WP_final.pdf "Iterative Detection Read Channel Technology in Hard Disk Drives"], Hitachi</ref> kodoj de malalt-denseca paritet-kontrolo (LDPC) anstataŭigis la kodojn de Reed-Solomon; LDPC-kodoj ebligas rendimenton proksiman al la limo de Shannon kaj tiel provizas la plej altan disponeblan stokan densecon.<ref name="AutoMK-21" /><ref>[https://docplayer.net/3699743-2-5-inch-hard-disk-drive-with-high-recording-density-and-high-shock-resistance.html "2.5-inch Hard Disk Drive with High Recording Density and High Shock Resistance] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190526000000/https://web.archive.org/web/20190526075908/https://docplayer.net/3699743-2-5-inch-hard-disk-drive-with-high-recording-density-and-high-shock-resistance.html |date=2019-05-26 }}, Toshiba, 2011</ref> Typical hard disk drives attempt to "remap" the data in a [[Bad sector|physical sector that is failing]] to a spare physical sector provided by the drive's "spare sector pool" (also called "reserve pool"),<ref>{{cite web|author=MjM Data Recovery Ltd |url=http://datarecovery.mjm.co.uk/sectorremapping.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201174433/http://datarecovery.mjm.co.uk/sectorremapping.html| title=MJM Data Recovery Ltd: Hard Disk Bad Sector Mapping Techniques |website=Datarecovery.mjm.co.uk |access-date=January 21, 2014 | archive-date=February 1, 2014}}</ref> while relying on the ECC to recover stored data while the number of errors in a bad sector is still low enough. The S.M.A.R.T ([[Self-Monitoring, Analysis and Reporting Technology]]) feature counts the total number of errors in the entire HDD fixed by ECC (although not on all hard drives as the related S.M.A.R.T attributes "Hardware ECC Recovered" and "Soft ECC Correction" are not consistently supported), and the total number of performed sector remappings, as the occurrence of many such errors may predict an [[HDD failure]]. The "No-ID Format", developed by IBM in the mid-1990s, contains information about which sectors are bad and where remapped sectors have been located.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-sector-format-and-structure/ |title=Hard Drive Sector Format and Structure |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=May 26, 2019 |date=December 23, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526072622/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-sector-format-and-structure/ |archive-date=May 26, 2019 |url-status=live }}</ref> Only a tiny fraction of the detected errors end up as not correctable. Examples of specified uncorrected bit read error rates include: * 2013 specifications for enterprise SAS disk drives state the error rate to be one uncorrected bit read error in every 10¹⁶ bits read,<ref name="SGAT2013">{{cite web | url = https://www.seagate.com/files/www-content/product-content/savvio-fam/enterprise-performance-15k-hdd/savvio-15k-4/en-us/enterprise-performance-15k-hdd-ds1797-1-1307us.pdf | title = Enterprise Performance 15K HDD: Data Sheet | year = 2013 | access-date = October 24, 2013 | publisher = Seagate | archive-url = https://web.archive.org/web/20131029192706/http://www.seagate.com/files/www-content/product-content/savvio-fam/enterprise-performance-15k-hdd/savvio-15k-4/en-us/enterprise-performance-15k-hdd-ds1797-1-1307us.pdf | archive-date = October 29, 2013 | url-status = live }}</ref><ref name="WD2013">{{cite web | url = https://www.wdc.com/wdproducts/library/SpecSheet/ENG/2879-771463.pdf | title = WD Xe: Datacenter hard drives | year = 2013 | access-date = October 24, 2013 | publisher = Western Digital | archive-url = https://web.archive.org/web/20131029193439/http://www.wdc.com/wdproducts/library/SpecSheet/ENG/2879-771463.pdf | archive-date = October 29, 2013 | url-status = live }}</ref> * 2018 specifications for consumer SATA hard drives state the error rate to be one uncorrected bit read error in every 10¹⁴ bits.<ref name="SGAT2018">{{cite web | title = 3.5" BarraCuda data sheet | publisher = Seagate | date = June 2018 | url = https://www.seagate.com/www-content/datasheets/pdfs/3-5-barracudaDS1900-11-1806US-en_US.pdf | access-date = July 28, 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180728070449/https://www.seagate.com/www-content/datasheets/pdfs/3-5-barracudaDS1900-11-1806US-en_US.pdf | archive-date = July 28, 2018 | url-status = live }}</ref><ref name="WD2018">{{cite web | title = WD Red Desktop/Mobile Series Spec Sheet | publisher = Western Digital | date = April 2018 | url = https://www.wdc.com/content/dam/wdc/website/downloadable_assets/eng/spec_data_sheet/2879-800002.pdf | access-date = July 28, 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180728070730/https://www.wdc.com/content/dam/wdc/website/downloadable_assets/eng/spec_data_sheet/2879-800002.pdf | archive-date = July 28, 2018 | url-status = live }}</ref> Within a given manufacturers model the uncorrected bit error rate is typically the same regardless of capacity of the drive.<ref name="SGAT2013" /><ref name="WD2013" /><ref name="SGAT2018" /><ref name="WD2018" /> The worst type of errors are [[silent data corruption]]s which are errors undetected by the disk firmware or the host operating system; some of these errors may be caused by hard disk drive malfunctions while others originate elsewhere in the connection between the drive and the host.<ref>{{Cite news |title= Keeping Bits Safe: How Hard Can It Be? |work= ACM Queue |date= October 1, 2010 |author= David S. H. Rosenthal |url= https://queue.acm.org/detail.cfm?id=1866298 |access-date= January 2, 2014 |author-link= David S. H. Rosenthal |archive-url= https://web.archive.org/web/20131217020947/http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1866298 |archive-date= December 17, 2013 |url-status= live }}</ref> === <span class="anchor" id="TDMR"></span> Development === [[File:Full History Disk Areal Density Trend.png|thumb|Leading-edge hard disk drive [[Density (computer storage)|areal densities]] from 1956 through 2009 compared to [[Moore's law]]. By 2016, progress had slowed significantly below the extrapolated density trend.<ref name="Hayes 2016">{{cite web |url=http://bit-player.org/2016/wheres-my-petabyte-disk-drive |title= Where's My Petabyte Disk Drive? |first= Brian |last= Hayes|page= chart of historical data courtesy of Edward Grochowski |date= March 27, 2016 |access-date= December 1, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260104060248/http://bit-player.org/2016/wheres-my-petabyte-disk-drive/ |archive-date=2026-01-04}}</ref>]] The rate of areal density advancement was similar to [[Moore's law]] (doubling every two years) through 2010: 60% per year during 1988–1996, 100% during 1996–2003 and 30% during 2003–2010.<ref name="Byrne2015b">{{cite web |url=http://www.federalreserve.gov/econresdata/notes/feds-notes/2015/prices-for-data-storage-equipment-and-the-state-of-it-innovation-20150701.html#fn2 |title=Prices for Data Storage Equipment and the State of IT Innovation |publisher=The Federal Reserve Board FEDS Notes |first=David |last=Byrne |page=Table 2 |date=July 1, 2015 |access-date=July 5, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708124555/http://www.federalreserve.gov/econresdata/notes/feds-notes/2015/prices-for-data-storage-equipment-and-the-state-of-it-innovation-20150701.html#fn2 |archive-date=July 8, 2015 |url-status=live }}</ref> Speaking in 1997, [[Gordon Moore]] called the increase "flabbergasting",<ref name="Moore1997">{{cite news | url = https://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp | title = Gallium Arsenide | work = PC Magazine | date = March 25, 1997 | quote = Gordon Moore: ... the ability of the magnetic disk people to continue to increase the density is flabbergasting--that has moved at least as fast as the semiconductor complexity. | access-date = August 16, 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140821103700/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp | archive-date = August 21, 2014 | url-status = live }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140821103700/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp |date=2014-08-21 }}</ref> while observing later that growth cannot continue forever.<ref name="Moore2005">{{cite news |last=Dubash |first=Manek |url=http://www.techworld.com/news/operating-systems/moores-law-is-dead-says-gordon-moore-3576581/ |title=Moore's Law is dead, says Gordon Moore |work=techworld.com |date=April 13, 2005 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140706081110/http://news.techworld.com/operating-systems/3477/moores-law-is-dead-says-gordon-moore/ |archive-date=July 6, 2014 |access-date=March 18, 2022 |quote=It can't continue forever. The nature of exponentials is that you push them out and eventually disaster happens. }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140706081110/http://news.techworld.com/operating-systems/3477/moores-law-is-dead-says-gordon-moore/ |date=2014-07-06 }}</ref> Price improvement decelerated to −12% per year during 2010–2017,<ref name="McCallum">{{cite web |title=Disk Drive Prices (1955–2017) |url=http://www.jcmit.net/diskprice.htm |year=2017 |first=John C. |last=McCallum |access-date=July 15, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170711202719/http://www.jcmit.net/diskprice.htm |archive-date=July 11, 2017 |url-status=live }}</ref> as the growth of areal density slowed. The rate of advancement for areal density slowed to 10% per year during 2010–2016,<ref name="IBM Fontana 2016">{{cite web |url=http://www.ibmsystemsmag.com/mainframe/storage/Support/cloud-trends-projections/?page=1 |title=A Look at Cloud Storage Component Technologies Trends and Future Projections |first1=Gary M. |last1=Decad |author2=Robert E. Fontana Jr. |website=ibmsystemsmag.com |date=July 6, 2017 |access-date=July 21, 2014 |page=Table 1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729050933/http://ibmsystemsmag.com/mainframe/storage/support/cloud-trends-projections/?page=1 |archive-date=July 29, 2017 |url-status=dead }}</ref> and there was difficulty in migrating from perpendicular recording to newer technologies.<ref name="Mellor 2014-11-10">{{cite news |last=Mellor |first=Chris |url=https://www.theregister.co.uk/2014/11/10/kryders_law_of_ever_cheaper_storage_disproven/ |title=Kryder's law craps out: Race to UBER-CHEAP STORAGE is OVER |work=theregister.co.uk |location=UK |publisher=The Register |date=November 10, 2014 |access-date=November 12, 2014 |quote=The 2011 Thai floods almost doubled disk capacity cost/GB for a while. Rosenthal writes: 'The technical difficulties of migrating from PMR to HAMR, meant that already in 2010 the Kryder rate had slowed significantly and was not expected to return to its trend in the near future. The floods reinforced this.' |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112004831/http://www.theregister.co.uk/2014/11/10/kryders_law_of_ever_cheaper_storage_disproven/ |archive-date=November 12, 2014 |url-status=live }}</ref> As bit cell size decreases, more data can be put onto a single drive platter. In 2013, a production desktop 3&nbsp;TB HDD (with four platters) would have had an areal density of about 500&nbsp;Gbit/in² which would have amounted to a bit cell comprising about 18 magnetic grains (11 by 1.6 grains).<ref name="Anderson2013a" >{{cite web |url=https://www.dtc.umn.edu/resources/bd2013_anderson.pdf |title=HDD Opportunities & Challenges, Now to 2020 |year=2013 |access-date=May 23, 2014 |quote='PMR CAGR slowing from historical 40+% down to ~8-12%' and 'HAMR CAGR = 20-40% for 2015–2020' |first=Dave |last=Anderson |publisher=Seagate |archive-url = https://web.archive.org/web/20140525232605/https://www.dtc.umn.edu/resources/bd2013_anderson.pdf | archive-date=May 25, 2014 |url-status=live}}</ref> Since the mid-2000s, areal density progress has been challenged by a [[Superparamagnetism#Effect on hard drives|superparamagnetic]] trilemma involving grain size, grain magnetic strength and ability of the head to write.<ref>{{cite journal | title = New Paradigms in Magnetic Recording | last = Plumer |display-authors=etal | first = Martin L. | journal = Physics in Canada | volume = 67 | issue = 1 | date = March 2011 | pages = 25–29 |arxiv = 1201.5543| bibcode = 2012arXiv1201.5543P }}</ref> In order to maintain acceptable signal-to-noise, smaller grains are required; smaller grains may self-reverse ([[electrothermal instability]]) unless their magnetic strength is increased, but known write head materials are unable to generate a strong enough magnetic field sufficient to write the medium in the increasingly smaller space taken by grains. Magnetic storage technologies are being developed to address this trilemma, and compete with [[flash memory]]–based [[solid-state drive]]s (SSDs). In 2013, [[Seagate Technology|Seagate]] introduced [[shingled magnetic recording]] (SMR),<ref name="Seagate 2013-09-09">{{cite press release |url=http://www.seagate.com/about/newsroom/press-releases/shingled-magnetic-recording-milestone-pr-master/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009135540/http://www.seagate.com/about/newsroom/press-releases/shingled-magnetic-recording-milestone-pr-master/ |title=Seagate Delivers On Technology Milestone: First to Ship Hard Drives Using Next-Generation Shingled Magnetic Recording |location=New York |publisher=[[Seagate Technology]] plc |date=September 9, 2013 |access-date=July 5, 2014 |archive-date=October 9, 2014 |quote=Shingled Magnetic Technology is the First Step to Reaching a 20 Terabyte Hard Drive by 2020}}</ref> intended as something of a "stopgap" technology between PMR and Seagate's intended successor [[heat-assisted magnetic recording]] (HAMR). SMR utilizes overlapping tracks for increased data density, at the cost of design complexity and lower data access speeds (particularly write speeds and [[random access]] 4k speeds).<ref>{{cite web | url = https://lwn.net/Articles/591782/ | title = Support for shingled magnetic recording devices | date = March 26, 2014 | access-date = January 7, 2015 | first = Jake | last = Edge | publisher = [[LWN.net]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20150202075938/http://lwn.net/Articles/591782/ | archive-date = February 2, 2015 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = https://lwn.net/Articles/548116/ | title = LSFMM: A storage technology update | date = April 23, 2013 | access-date = January 7, 2015 | first = Jonathan | last = Corbet | publisher = [[LWN.net]] | quote = A 'shingled magnetic recording' (SMR) drive is a rotating drive that packs its tracks so closely that one track cannot be overwritten without destroying the neighboring tracks as well. The result is that overwriting data requires rewriting the entire set of closely-spaced tracks; that is an expensive tradeoff, but the benefit—much higher storage density—is deemed to be worth the cost in some situations. | archive-url = https://web.archive.org/web/20150107075254/https://lwn.net/Articles/548116/ | archive-date = January 7, 2015 | url-status = live }}</ref> By contrast, [[HGST]] (now part of [[Western Digital]]) focused on developing ways to seal [[helium]]-filled drives instead of the usual filtered air. Since [[turbulence]] and [[friction]] are reduced, higher areal densities can be achieved due to using a smaller track width, and the energy dissipated due to friction is lower as well, resulting in a lower power draw. Furthermore, more platters can be fit into the same enclosure space, although helium gas is notoriously difficult to prevent escaping.<ref>{{Cite web|date=2020|title=Brochure: HelioSeal Technology: Beyond Air. Helium Takes You Higher.|url=https://documents.westerndigital.com/content/dam/doc-library/en_us/assets/public/western-digital/collateral/brochure/brochure-helioseal-technology.pdf|website=Western Digital}}</ref> Thus, helium drives are completely sealed and do not have a breather port, unlike their air-filled counterparts. They have two top covers, the second is laser welded in place and is the only one visible from the exterior.<ref>{{cite web|url=https://www.jsme.or.jp/award/jsme2016/mnt2016-1.pdf|format=PDF|title=Development of Helium Sealed High Capacity Hard Disk Drive|website=Web.archive.org|access-date=13 September 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321004847/https://www.jsme.or.jp/award/jsme2016/mnt2016-1.pdf|archivedate=2022-03-21}}</ref> Other recording technologies are either under research or have been commercially implemented to increase areal density, including Seagate's [[heat-assisted magnetic recording]] (HAMR). HAMR requires a different architecture with redesigned media and read/write heads, new lasers, and new near-field optical transducers.<ref name="Shilov_anandtech_b">{{cite news |url=http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |title=Hard Disk Drives with HAMR Technology Set to Arrive in 2018 |first=Anton |last=Shilov |date=December 18, 2015 |access-date=January 2, 2016 |quote=Unfortunately, mass production of actual hard drives featuring HAMR has been delayed for a number of times already and now it turns out that the first HAMR-based HDDs are due in 2018. ... HAMR HDDs will feature a new architecture, require new media, completely redesigned read/write heads with a laser as well as a special near-field optical transducer (NFT) and a number of other components not used or mass produced today. |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102200055/http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |archive-date=January 2, 2016 |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160102200055/http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |date=2016-01-02 }}</ref> HAMR shipped commercially in early 2024<ref>{{Cite web |date=2024-01-18 |title=Seagate launches Mozaic 3+ platform for 30 TB and larger HAMR-based hard drives |url=https://www.techspot.com/news/101565-seagate-introduces-mozaic-3-platform-30-tb-larger.html |access-date=2025-07-22 |website=TechSpot |language=en-US}}</ref> after technical issues delayed its introduction by more than a decade, from earlier projections as early as 2009.<ref name= "HAMR 2008 for 2009" >{{cite web |url= https://blog.dshr.org/2018/05/longer-talk-at-msst2018.html |title= Longer talk at MSST2018 |last= Rosenthal |first= David |date= May 16, 2018 |access-date= November 22, 2019 }}</ref><ref name= "HAMR 2014 for 2015" >{{cite web |url= https://www.kitguru.net/components/hard-drives/anton-shilov/tdk-hamr-technology-could-enable-15tb-hard-drives-already-in-2015/ |title= TDK: HAMR technology could enable 15TB HDDs already in 2015 |last= Shilov |first= Anton |date= October 15, 2014 |access-date= November 15, 2019 }}</ref><ref name= "HAMR 2013 for 2016" >{{cite web |url= http://www.tomsitpro.com/articles/wd-hamr-hdd-heat-assisted-magnetic-recording,1-1396.html |title= WD Demos Future HDD Storage Tech: 60TB Hard Drives |last= Oliver |first= Bill |work= Tom's IT Pro |quote= ...Seagate expects to start selling HAMR drives in 2016. |date= November 18, 2013 |access-date= November 15, 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131121065015/http://www.tomsitpro.com/articles/wd-hamr-hdd-heat-assisted-magnetic-recording,1-1396.html |archive-date= November 21, 2013 }}</ref><ref name= "blocks HAMR 2019" >{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/08/28/nearline-disk-drives-ssd-attack/ |website=Blocks and Files |title= How long before SSDs replace nearline disk drives? |last= Mellor |first= Chris |quote= Seagate CTO Dr John Morris told analysts that Seagate has built 55,000 HAMR drives and aims to get disks ready for customer sampling by the end of 2020. |date= August 28, 2019 |access-date= November 15, 2019 }}</ref> HAMR's planned successor, [[bit-patterned recording]] (BPR),<ref name="AutoMK-22" /> has been removed from the roadmaps of Western Digital and Seagate.<ref name= "BPR roadmaps 2018" >{{cite web |url= https://blog.dshr.org/2018/05/longer-talk-at-msst2018.html |title= Longer talk at MSST2018 |last= Rosenthal |first= David |quote= The most recent Seagate roadmap pushes HAMR shipments into 2020, so they are now slipping faster than real-time. Western Digital has given up on HAMR and is promising that Microwave Assisted Magnetic Recording (MAMR) is only a year out. BPM has dropped off both companies' roadmaps. |date= May 16, 2018 |access-date= November 22, 2019 }}</ref> Western Digital's microwave-assisted magnetic recording (MAMR),<ref>{{cite journal |last=Mallary |display-authors=etal |first= Mike|date=July 2014 |title= Head and Media Challenges for 3 Tb/in² Microwave-Assisted Magnetic Recording|journal=IEEE Transactions on Magnetics |volume=50 |issue=7 |pages=1–8 |doi=10.1109/TMAG.2014.2305693|s2cid=22858444 |issn = 0018-9464 }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Li|first1=Shaojing|last2=Livshitz|first2=Boris|last3=Bertram|first3=H. Neal|last4=Schabes|first4=Manfred|last5=Schrefl|first5=Thomas|last6=Fullerton|first6=Eric E.|last7=Lomakin|first7=Vitaliy|title=Microwave assisted magnetization reversal in composite media|journal=Applied Physics Letters|date=2009|volume=94|issue=20|page=202509|doi=10.1063/1.3133354|url=https://www.karlstechnology.com/hard-drives/JAP_2009_MAMR.pdf|bibcode=2009ApPhL..94t2509L|access-date=May 24, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190524225721/https://www.karlstechnology.com/hard-drives/JAP_2009_MAMR.pdf|archive-date=May 24, 2019|url-status=live}}</ref> also referred to as energy-assisted magnetic recording (EAMR), was sampled in 2020, with the first EAMR drive, the Ultrastar HC550, shipping in late 2020.<ref>{{Cite web|last=Shilov|first=Anton|title=Western Digital Reveals 18 TB DC HC550 'EAMR' Hard Drive|url=https://www.anandtech.com/show/14869/western-digital-announces-18-tb-eamr-hard-drive |archive-url=https://archive.today/20190920044819/https://www.anandtech.com/show/14869/western-digital-announces-18-tb-eamr-hard-drive |url-status=dead |archive-date=September 20, 2019 |date=September 18, 2019 |access-date=2021-10-11|website=AnandTech}}</ref><ref name="Blocks MAMR 2019">{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/09/03/western-digital-18tb-and-20tb-mamr-disk-drives/ |website=Blocks & Files |title= Western Digital debuts 18TB and 20TB MAMR disk drives |last= Mellor |first= Chris |quote= ...microwave-assisted magnetic (MAMR) recording technology...sample shipments are due by the end of the year. |date= September 3, 2019 |access-date= November 23, 2019 }}</ref><ref>{{Cite web|last=Raevenlord |title=Western Digital Finally Launches Ultrastar DC HC550 18 TB Drives With EAMR for Enterprise|url=https://www.techpowerup.com/269562/western-digital-finally-launches-ultrastar-dc-hc550-18-tb-drives-with-eamr-for-enterprise|access-date=2021-10-11|website=TechPowerUp|date=July 8, 2020 |language=en}}</ref> [[Two-dimensional magnetic recording]] (TDMR)<ref name="Anderson2013a" /><ref name="Wood 2010">{{cite web |url=https://www.ewh.ieee.org/r6/scv/mag/MtgSum/Meeting2010_10_Presentation.pdf |title=Shingled Magnetic Recording and Two-Dimensional Magnetic Recording |last=Wood |first=Roger |work=[[IEEE]] |publisher=Hitachi GST |date=October 19, 2010 |access-date=August 4, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140810161542/http://www.ewh.ieee.org/r6/scv/mag/MtgSum/Meeting2010_10_Presentation.pdf |archive-date=August 10, 2014 |url-status=live }}</ref> and "current perpendicular to plane" [[giant magnetoresistance]] (CPP/GMR) heads have appeared in research papers.<ref name="Coughlin" /><ref>{{Cite arXiv |title=All-Heusler giant-magnetoresistance junctions with matched energy bands and Fermi surfaces |eprint = 1301.6106|last1 = Bai|first1 = Zhaoqiang|last2 = Cai|first2 = Yongqing|last3 = Shen|first3 = Lei|last4 = Han|first4 = Guchang|last5 = Feng|first5 = Yuanping|year = 2013|class = cond-mat.mes-hall}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www1.hgst.com/hdd/research/recording_head/pr/PerpendicularAnimation.html|title=Perpendicular Magnetic Recording Explained - Animation|date=December 21, 2001 |access-date=July 27, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006062214/http://www1.hgst.com/hdd/research/recording_head/pr/PerpendicularAnimation.html|archive-date=October 6, 2018|url-status=live}}</ref> Some drives have adopted dual independent actuator arms to increase read/write speeds and compete with SSDs.<ref>{{cite web |url=https://www.anandtech.com/show/13935/seagate-hdd-plans-2019 |title= State of the Union: Seagate's HAMR Hard Drives, Dual-Actuator Mach2, and 24 TB HDDs on Track |work=Anandtech.com |access-date=February 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220002907/https://www.anandtech.com/show/13935/seagate-hdd-plans-2019 |archive-date=February 20, 2019 |url-status=dead }}</ref> A 3D-actuated vacuum drive (3DHD) concept<ref name= "3DHD blog" >{{Cite web |url= https://blog.dshr.org/2019/09/promising-new-hard-disk-technology.html |title= Promising New Hard Disk Technology |access-date= December 1, 2019 }}</ref><!--3DHD is developed by L2 drive--> and 3D magnetic recording have been proposed.<ref>{{Cite web|url=https://www.extremetech.com/extreme/168619-3d-magnetic-storage-breakthrough-enables-100tb-hard-drives|title=3D magnetic storage breakthrough enables 100TB+ hard drives &#124; Extremetech|date=October 15, 2013 }}</ref> Depending upon assumptions on feasibility and timing of these technologies, Seagate forecasts that areal density will grow 20% per year during 2020–2034.<ref name= "blocks WWrevenue August2019"/> == Fontindiko == * [http://www.esperanto.mv.ru/KompLeks/DI.html#DISKAPARATO Diskaparato] en [[Komputada Leksikono De Sergio Pokrovskij|Komputada Leksikono]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://smarthdd.com/help.htm Hard Disk Drives Encyclopedia] * [https://www.youtube.com/watch?v=Wiy_eHdj8kg Video showing an opened HD working] * [https://web.archive.org/web/20121014191631/http://faculty.plattsburgh.edu/jan.plaza/teaching/papers/seektime.html Average seek time of a computer disk] * [http://www.pcworld.com/article/127105/article.html Timeline: 50 Years of Hard Drives] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131006003652/http://www.pcworld.com/article/127105/article.html |date=2013-10-06 }} * [http://hddscan.com/doc/HDD_Tracks_and_Zones.html HDD from inside: Tracks and Zones. How hard it can be?] {{Projektoj|ReVo=disk.0aparato}} {{Ĝermo|komputiko}} {{Havenda artikolo|Diskaparato}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Komputila aparataro]] 21zprwunoc7lxoaj3t1qjhibjho7ebr 9490052 9490051 2026-10-07T18:00:28Z Kani 670 /* Referencoj */ 9490052 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Hdd od srodka.jpg|eta|Diskaparato]] '''Diskaparato''' (DA-oj, aŭ '''malmoldisko''', '''[[Fiksdisko|fiksa disko]]''' aŭ '''durdisko''', angle HDD) estas magneta [[disko]] (aŭ pluraj tiaj diskoj samaksaj), muntita(j) kun la lega-skribaj kapetoj kaj ceteraj partoj meĥanikaj kaj elektronikaj, kaj enujigita(j) en metalan skatolon (kp disketo)<ref>{{cite web |title=Operating Systems: Three Easy Pieces [Chapter: Hard Disk Drives] |url=http://pages.cs.wisc.edu/~remzi/OSTEP/file-disks.pdf |publisher=Arpaci-Dusseau Books |year=2014 |first1=Remzi H. |last1=Arpaci-Dusseau |first2=Andrea C. |last2=Arpaci-Dusseau}}</ref> Depende je la modelo, la atingotempo de diskaparato estas 9 ms aŭ malpli. Normale komputilo havas diskaparaton kiel sian fiksitan diskon; sed ekzistas ankaŭ demeteblaj diskaparatoj<ref>{{Cite web |url = http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |title = 5th Non-Volatile Memories Workshop (NVMW 2014) |date = March 2014 |publisher = IEEE |accessdate = 23a de Aprilo, 2014 |first = Eric |last = Fullerton |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180928051219/http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |archivedate = 2018-09-28 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-12-26 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20180928051219/http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |arkivdato=2018-09-28 }}</ref><ref>{{Cite web | url = http://thessdguy.com/for-the-lack-of-a-fab/#more-538 | title = For the Lack of a Fab... | last = Handy | first = James | date = July 31, 2012 | publisher = Objective Analysis | accessdate = 25a de Novembro, 2012 }}</ref>. Temas pri datumstoka [[aparato]] kiu uzas magnetan stokadon kaj prenas ciferecajn informojn uzantajn unu aŭ pli rigidajn rapide rotaciante diskojn (pladoj) kovritajn per magneta materialo. La pladoj estas parigitaj per magnetkapoj, kutime aranĝite sur aktuaria brako, kiuj legas kaj skribas datenojn al la pladsurfacoj.<ref> Arpaci-Dusseau, Remzi H.; Arpaci-Dusseau, Andrea C. (2014). [https://pages.cs.wisc.edu/~remzi/OSTEP/file-disks.pdf "Operating Systems: Three Easy Pieces, Chapter: Hard Disk Drives" (PDF).] Arpaci-Dusseau Books. Arkivita (PDF) el la originalo la 18an de Februaro, 2015. Alirita la 18an de Julio, 2021. </ref> Datenoj estas aliritaj en hazard-alira maniero, signifante ke individuaj blokoj de datenoj povas esti stokitaj aŭ prenitaj en iu sinsekvo kaj ne nur sinsekve. DAoj estas speco de ne-volatila stokado, retenante stokitajn datenojn eĉ kiam funkciigite for. [[Dosiero:Laptop-hard-drive-exposed.jpg|eta|dekstre|Interno de 2.5-cola tekokomputila diskaparato.]] Lanĉite fare de [[IBM]] en 1956,<ref>[https://www.ibm.com/ibm/history/exhibits/storage/storage_350.html "IBM Archives: IBM 350 disk storage unit".] 23a de Januaro, 2003. Arkivita el la originalo la 31an de Majo, 2008. Alirita la 18an de Julio, 2021. </ref> DAoj iĝis la domina sekundara memorunuo por ĝeneraluzeblaj [[komputilo]]j de la fruaj [[1960-aj jaroj]]. Ade plibonigita, DAoj konservis tiun pozicion en la modernan epokon de serviloj kaj personaj komputiloj. Pli ol 200 firmaoj produktis DAojn historie, kvankam post ampleksa industriofirmiĝo la plej multaj nunaj unuoj estas produktitaj fare de Seagate, [[Toshiba]], kaj Western Digital. Liveroj de DAoj kaj vendenspezoj malkreskas, kvankam produktado (eksabajtoj je jaro) kreskas. Fulmmemoro havas kreskantan parton de la merkato por sekundara stokado, en la formo de solidsubstancaj veturiloj ([[Solidstata disko|SSD]]oj). SSDoj havas pli altajn daten-transigo-rapidecojn, pli altan arean stokaddensecon, pli bonan fidindecon, kaj multe pli malaltan latentecon kaj alirtempojn. Kvankam SSDoj havas pli altan koston je peco, ili anstataŭigas DAojn kie rapideco, elektrokonsumo, eta grandeco, kaj fortikeco estas gravaj. La primaraj karakterizaĵoj de DA estas ĝia kapacito kaj efikeco. Kapacito estas precizigita en unuoprefiksoj egalrilatantaj al potencoj de 1000: 1-terabite (tb) diskilo havas kapaciton de 1,000 gigabajtoj (Gb; kie 1 gigabajto = 1 miliardo da bajtoj). Tipe, iom da el la kapacito de HDD estas neatingeblaj al la uzanto ĉar ĝi estas uzita per la dosiersistemo kaj la mastrumsistemo, kaj eventuale enfinkonstruita ripeto por erarĝustigo kaj normaligo. Efikeco estas precizigita antaŭ la tempo postulata por movi la kapojn al trako aŭ cilindro (meza alirotempo) kaj plie la tempon kiam ĝi prenas pri la dezirata sektoro por prezenti proponon sub la kapon (meza latenteco, kio estas funkcio de la fizika rotacia rapideco en rivolua nombro), kaj finfine la rapidecon ĉe kiu la datenoj estas elsenditaj (datenrapideco). La du plej oftaj formofaktoroj de modernaj DAoj estas 3. 5-colojn, por tablokomputiloj, kaj 2,5-colojn, ĉefe por [[tekokomputilo]]j. DAoj estas ligitaj al sistemoj per normigitaj interfacaj kabloj kiel ekzemple Pata (Paralelo ATA), SATA (Seria ATA), USB aŭ SAS (Serial Attached SCSI) kabloj. == Historio == [[Dosiero:Hard drive.svg|eta|dekstre|Anglalingva diagramo pri la ĉefaj komponantoj de komputila DA.]] Diskaparatoj estis lanĉitaj en 1956 kiel datumstokado por IBM-realtempaj transakcipretigaj komputiloj, kaj estis evoluigitaj por uzo per ĝeneraluzebla komputilego kaj [[minikomputilo]]j. La unua IBM-veturado, la 350 RAMAC en 1956, estis ĉirkaŭ la grandeco de du mezgrandaj [[fridujo]]j kaj stokis kvin milionojn de ses-bitaj karaktroj (3.75 megabajtoj) sur stako de 50 diskoj. En 1962 la IBM 350 RAMAC diskunuo estis anstataŭita fare de la IBM 1301 diskekzemplero, kiuj konsistis el 50 pladoj, ĉiu proksimume 1/8-cola dika kaj 24 colojn el diametro.<ref>[https://web.archive.org/web/20150328161124/http://www.computermuseum.li/Testpage/DiskPlatter-1301.htm "DiskPlatter-1301".] computermuseum.li. Arkivita el la originalo la 28an de Marto, 2015. </ref> Dum la IBM 350 uzis nur du leg/skribajn kapojn kiuj estis pneŭmatike funkciigitaj kaj translokigitaj en du dimensioj, la 1301-datita estis unu el la unuaj diskekzempleroj se temas pri uzi aron de kapoj, po unu per plado, moviĝante kiel ununura unuo. Cilindro-reĝimo legas/skribas ke operacioj estis apogitaj, kaj la kapoj flugis proksimume 250 mikro-colojn (proksimume 6 µm) super la pladsurfaco. Moviĝo de la ĉefinstalado dependis sur binara vipursistemo de hidraŭlikaj aktuarioj kiuj certigis ripeteblan poziciigadon. La kabineto (1301) temis pri la grandeco de tri hejmaj fridujoj metitaj flank-al-flanke, stokante la ekvivalenton de proksimume 21 milionoj de ok-bitaj bajtoj. Alirtempo estis proksimume kvarono de sekundo. Ankaŭ en 1962, IBM prezentis la modelon 1311 diskilo, kio temis pri la grandeco de [[lavmaŝino]] kaj stokis du milionojn da karaktroj sur forprenebla diskujo. Uzantoj povis aĉeti kromajn pakojn kaj interŝanĝi ilin kiel bezonate, tre kiel bobenoj de magneta bendo. Pli postaj modeloj de forprenebla pako moveblas, de IBM kaj aliaj, iĝis la normo en la plej multaj komputilinstalaĵoj kaj atingis kapacitojn de 300 megabajtoj de la fruaj [[1980-aj jaroj]]. Ne-forpreneblaj DAoj estis nomitaj "fiksaj disk-"iniciatoj. [[Dosiero:Seagate Barracuda IMG 7901.jpg|eta|maldekstre|Du DAoj Seagate Barracuda, el 2003 kaj 2009 - respektive 160GB kaj 1TB. En 2020 Seagate proponas kapacitojn de ĝis 16TB.]] Kelkaj alt-efikecaj DAoj estis produktitaj kun po unu kapo por trako (ekz. IBM 2305 en [[1970]]) tiel ke neniom da tempo estis perdita fizike movante la kapojn al trako. Konataj kiel fiks-kapaj aŭ ĉef-trakaj diskiloj ili estis tre multekostaj kaj jam ne estas en produktado. En 1973, IBM lanĉis novan specon de HDD-kodita "Winchester". Ĝia primara karakteriza trajto estis ke la diskokapoj ne estis retiritaj tute de la stako de diskopladoj kiam la funkciado estis elektra malsupre. Anstataŭe, la kapoj estis permesitaj "alteriĝi" sur specialareon de la diskosurfaco sur spino-lanugo, "ekante" denove kiam sur la disko poste estis elektra. Tio tre reduktis la koston de la kap-aktuaria mekanismo, sed malhelpis forigojn de la diskoj dum la funkciado kiel estis farita kun la diskujoj. Anstataŭe, la unuaj modeloj de "Winchester teknologio" havis forpreneblan diskomodulon, kiu inkluzivis kaj la diskujon kaj la kapkunigilon, postlasante la aktuarian motoron en la funkciado. Pli postaj "Winchester" funkciadoj prirezignis la forpreneblan novaĵkoncepton kaj revenis al ne-forpreneblaj pladoj. Kiel la unua forprenebla grupo, la unuaj "Winchester" funkciadoj uzis pladojn 14 colojn (360 mm) en diametro. Kelkajn jarojn poste, dezajnistoj esploris la eblecon ke fizike pli malgrandaj pladoj eble ofertos avantaĝojn. Veturadoj kun ne-forpreneblaj ok-colaj pladoj kaj tiam prezentiĝis funkciadoj kiuj uzis 5 1 ⁄ 4 in (130 mm) formofaktoron (munta larĝo ekvivalenta al tio kion uzis nuntempaj disketingoj). La lasta estis ĉefe destinitaj por la tiama eta merkato de personaj komputiloj. Ekde kiam la [[1980-aj jaroj]] komenciĝis, DAoj estis rara kaj tre multekosta kroma trajto en komputiloj, sed de la malfruaj 1980-aj jaroj ilia kosto estis reduktita al la punkto kie ili estis normaj sur ĉiuj krom la plej malmultekostaj komputiloj. La plej multaj DAoj en la fruaj 1980-aj jaroj estis venditaj al komputilaj finuzantoj kiel ekstera, kroma subsistemo. La subsistemo ne estis vendita sub la nomo de la durdiskoproduktanto sed sub la subsistema produktanto nomita kiel ekzemple Corvus Systems kaj Tallgrass Technologies, aŭ sub la nomo de la komputila sistemproduktanto kiel ekzemple la Apple ProFile. La IBM KOMPUTILO/XT en 1983 inkludis internan 10 MB HDD, kaj baldaŭ poste internaj DAoj multiĝis sur personaj komputiloj. Eksteraj DAoj restis popularaj por multe pli longe sur la Apple Macintosh. Multaj kiun makintoŝoj faris al inter 1986 kaj 1998 havis SCSI havenon sur la dorso, igante eksteran vastiĝon pli simpla. Pli aĝaj kompaktaj makintoŝoj ne havis uzant-alireblajn durdiskujojn (efektive, la Makintoŝo 128K, Macintosh 512K, kaj Macintosh Plus ne havis durdiskujon entute), tiel en tiuj modeloj eksteraj SCSI-diskoj estis la nura akceptebla opcio por disetendiĝado sur iu interna stokado. === 21a jarcento === Plibonigoj de malmolaj diskoj (HDD, tio estas DA-oj) estis pelataj de kreskanta areala denseco. Aplikoj disvastiĝis dum la [[2000-aj jaroj]], ekde la grandkomputiloj de la fino de la 1950-aj jaroj ĝis la plejmultaj uzoj por amasstokado, inkluzive de komputiloj kaj konsumantaj aplikoj kiel ekzemple la stokado de distra enhavo. En la 2000-aj kaj 2010-aj jaroj, NAND komencis anstataŭigi DA-ojn en aplikoj postulantaj porteblon aŭ altan rendimenton. En 2018, la plej granda malmola disko havis kapaciton de 15 TB, dum la SSD kun la plej granda kapacito havis 100 TB.<ref name= "100TB 2018"> Alcorn, Paul (19a de Marto, 2018). [https://www.tomshardware.com/news/100tb-ssd-nimbus-sata-flash,36687.html "Need A 100TB SSD? Nimbus Data Has You Covered With The ExaDrive DC100".] Tomshardware.com. Alirita la 20an de Februaro, 2019.</ref> En 2018, oni antaŭvidis, ke DA-oj atingos kapacitojn de 100 TB ĉirkaŭ la jaro 2025,<ref>{{cite web|last=Mott |first=Nathaniel |url=http://tomshardware.com/news/seagate-hamr-100tb-drives-2025,38035.html |title=Seagate Wants to Ship 100TB HDDs by 2025 |date=7a de Novembro, 2018 |access-date=29a de Februaro, 2019}}</ref> sed en 2019, la atendata ritmo de plibonigo estis reviziita al 50 TB ĝis 2026.<ref name= "blocks WWrevenue August2019" >{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/09/23/seagate-assumes-ssds-wont-kill-disk-drives/ |title= How long before SSDs replace nearline disk drives? |last= Mellor |first= Chris |date= 23a de Septembro, 2019 |quote= the total addressable market for disk drives will grow from $21.8bn in 2019 |access-date= 15a de Novembro, 2019 }}</ref> Pli malgrandaj formatoj (1,8 coloj kaj malpli grandaj) estis ĉesigitaj ĉirkaŭ 2010. La kosto de solid-stata memor-teknologio (NAND), priskribebla per la [[leĝo de Moore]], pliboniĝas pli rapide ol tiu de malmolaj diskopeliloj (HDD-oj, nome DA-j). NAND havas pli altan prezan elastecon de la postulo ol HDD-oj, kaj tio stimulas merkatan kreskon.<ref name= Appleton >{{cite web |url= https://www.cnet.com/news/flash-goes-the-notebook/ |title= Flash goes the notebook |last= Kanellos |first= Michael |date= 17a de Januaro, 2006 |website= CNET |access-date= 15a de Majo, 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180519203122/https://www.cnet.com/news/flash-goes-the-notebook/ |archive-date= 19a de Majo, 2018 |url-status= live }}</ref> Dum la malfruaj 2000-aj kaj la [[2010-aj jaroj]], la produkta vivociklo de HDD-oj atingis maturan fazon, kaj malrapidiĝanta vendado eble indikas la komencon de la malkreska fazo.<ref name= lifecycle >{{cite web |url= https://www.inc.com/encyclopedia/industry-life-cycle.html |title= Industry Life Cycle - Encyclopedia - Business Terms |work= Inc. |access-date= 15a de Majo, 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180708234048/https://www.inc.com/encyclopedia/industry-life-cycle.html |archive-date= 8a de Julio, 2018 |url-status= live }}</ref> Dum la [[2020-aj jaroj]], la ritmo de adopto de NAND signife akceliĝis – grandparte pro la kreskanta uzo de la teknologio en konsumanta elektroniko –, dum ĝia rendimento pliboniĝis pli rapide ol tiu de HDD-oj. La Tajlandaj inundoj en 2011 difektis la fabrikojn kaj kunpremis diskaparatkoston negative inter 2011 kaj 2013.<ref>{{cite web | url = https://blog.backblaze.com/2012/10/09/backblaze_drive_farming/ | title = Farming hard drives: how Backblaze weathered the Thailand drive crisis | year = 2013 | access-date = 23a de Majo, 2014 | website = Blaze | archive-url = https://web.archive.org/web/20140625060029/http://blog.backblaze.com/2012/10/09/backblaze_drive_farming/ | archive-date = 25a de Junio, 2014 | url-status = live }}</ref> En 2019, [[Western Digital]] fermis sian lastan malajzian fabrikon de HDD-oj pro malkreskanta postulo, por koncentriĝi al la produktado de SSD-oj.<ref>{{cite web |url=https://www.theregister.com/2018/07/17/western_digital_petaling_jaya_malaysia/ |title=Western Digital formats hard disk drive factory as demand spins down |work=The Register |last=Mellor |first=Chris |date=17a de Julio, 2018 |access-date=21a de Julio, 2021}}</ref> Ĉiuj tri restantaj fabrikantoj de HDD-oj spertas malkreskantan postulon je siaj HDD-oj ekde 2014.<ref>{{cite web |url=https://www.extremetech.com/computing/273849-western-digital-to-close-hdd-plant-increase-ssd-production |title=Western Digital to Close HDD Plant, Increase SSD Production |work=Extreme Tech |last=Hruska |first=Joel |date=20a de Julio, 2018 |access-date=21a de Julio, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251016044530/https://www.extremetech.com/computing/273849-western-digital-to-close-hdd-plant-increase-ssd-production |archive-date=2025-10-16}}</ref> == Teknologio == === Magneta registrado === [[Dosiero:Harddrive-engineerguy.ogv|eta|220ra|dekstre|Filmeto pri kiel funkcias diskaparato]] [[Dosiero:2019 Rozebrane dyski twarde.jpg|eta|220ra|dekstre|3,5-cola kaj 2,5-cola malmolaj diskoj kun forigitaj antaŭaj kovriloj por montri iliajn internajn partojn.]] Moderna malmola disko (HDD) registras datumojn per magnetigado de maldika tavolo el [[Feromagneta substanco|feromagneta materialo]] sur ambaŭ flankoj de disko. Sinsekvaj ŝanĝoj en la direkto de magnetigo reprezentas bitojn de duumaj datumoj. La datumoj estas legitaj el la disko per detektado de la transiroj en la magnetigo. Uzantaj datumoj estas koditaj per kodiga skemo, kiel ekzemple "run-length limited" (RLL) kodigo, kiu determinas kiel la datumoj estas reprezentataj per la magnetaj transiroj. Tipa dezajno de HDD konsistas el [[spindelo]], kiu tenas platajn cirklajn diskojn – nomatajn ''platoj'' – sur kiuj estas konservataj la datumoj. La platoj estas faritaj el nemagneta materialo, kutime el [[aluminio|aluminia]] [[alojo]], [[vitro]] aŭ [[ceramiko]]. Ili estas kovritaj per maldika tavolo de magneta materialo, tipe 10–20 [[nanometro|nm]] dika, kaj per ekstera tavolo el [[karbono]] por protekto.<ref name="headcrash" >[https://escotal.com/harddrive.html "Hard Drives".] escotal.com. Arkivita el la originalo en la 3a de Septembro, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref><ref name="AutoMK-6" >[https://www.data-master.com/lander?oref=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2F "What is a "head-crash" & how can it result in permanent loss of my hard drive data?".] data-master.com. Arkivita el la originalo en la 8a de Julio, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref><ref name="AutoMK-7">[https://web.archive.org/web/20110903011543/http://www.hard-drive-help.com/technology.html "Hard Drive Help".] hardrivehelp.com. Arkivita el la originalo en la 3 de Septembro, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref> Kompare: norma folio de kopi-papero havas dikecon de 0,07–0,18 mm (70 000–180 000 nm).<ref name="AutoMK-8" > Sherlis, Juliya (2001). Elert, Glenn (eld.). [https://hypertextbook.com/facts/2001/JuliaSherlis.shtml "Thickness of a piece of paper".] ''The Physics Factbook''. Arkivita el la originalo en la 8a de Junio, 2017. Alirita la 9an de Julio, 2011.</ref> La platoj en nuntempaj malmolaj diskoj (HDD-oj) rotacias je rapidoj variantaj de 4 200 rpm en energi-efikaj porteblaj aparatoj ĝis 15 000 rpm por alt-efikecaj serviloj.<ref name="AutoMK-10" > Blount, Walker C. (Novembro 2007). [https://web.archive.org/web/20120419091304/http://www.hitachigst.com/tech/techlib.nsf/techdocs/33c6a76df9338b0a86256d34007054c0/$file/why7200mobilehdds.pdf "Why 7,200 RPM Mobile Hard Disk Drives?" (PDF).] Arkivita el la originalo (PDF) la 19an de Aprilo, 2012. Alirita la 17an de Julio, 2011.</ref> La unuaj malmolaj diskoj rotaciis je 1 200 rpm<ref name="IBM350" >[https://web.archive.org/web/20080531032031/http://www-03.ibm.com/ibm/history/exhibits/storage/storage_350.html "IBM Archives: IBM 350 disk storage unit".] 23a de Januaro, 2003. Arkivita el la originalo la 31an de Majo, 2008. Alirita la 19an de Oktobro, 2012.</ref>, kaj dum multaj jaroj 3 600 rpm estis la normo.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-spindle-speed/ |title=Hard Drive Spindle Speed |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=26a de Majo, 2019 |date=20a de Oktobro, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526103244/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-spindle-speed/ |archive-date=26a de Majo, 2019 |url-status=live }}</ref> En novembro 2019, la platoj en la plej multaj konsumant-nivelaj malmolaj diskoj rotacias je 5 400 aŭ 7 200 rpm. Informoj estas skribataj sur kaj legitaj el plato, dum ĝi rotacias preter aparatoj nomataj ''leg-skribaj kapoj''; tiuj estas poziciigitaj por funkcii tre proksime al la magneta surfaco, kun flugalteco ofte en la ordo de dekoj da nanometroj. La leg-skriba kapo estas uzata por detekti kaj modifi la magnetiĝon de la materialo, kiu pasas tuj sub ĝi. En modernaj diskunuoj, ekzistas unu leg-skrib-kapo por ĉiu magneta diskosurfaco sur la spindelo, muntita sur komuna brako. Funkciiga brako (aŭ alir-brako) movas la kapojn laŭ arko (proksimume radie) super la platoj dum tiuj rotacias, kio ebligas al ĉiu kapo atingi preskaŭ la tutan surfacon de la disko. La brako estas movata per voĉbobena funkciigilo aŭ, ĉe iuj pli malnovaj modeloj, per paŝmotoro. Fruaj diskaparatoj skribis datumojn kun konstanta indico de bitoj sekunde, kio rezultigis egalan kvanton da datumoj en ĉiu trako; tamen, modernaj unuoj (ekde la 1990-aj jaroj) uzas zonan bit-registradon, kiu pliigas la skribrapidecon de la interna al la ekstera zono kaj tiel stokas pli da datumoj en ĉiu trako ĉe la eksteraj zonoj. Ĉe modernaj diskaparatoj, la eta grandeco de la magnetaj regionoj kreas la danĝeron, ke ilia magneta stato povus perdiĝi pro termikaj efikoj — nome termike induktita magneta malstabileco, ofte nomata la "superparamagneta limo". Por kontraŭagi tion, la diskoj estas kovritaj per du paralelaj magnetaj tavoloj, apartigitaj de triatoma tavolo el la nemagneta elemento [[rutenio]]; la du tavoloj estas magnetigitaj en kontraŭaj direktoj, tiel plifortigante unu la alian.<ref name="AutoMK-15" >Hayes, Brian. [https://www.americanscientist.org/issues/pub/terabyte-territory "Terabyte Territory".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170619063624/http://www.americanscientist.org/issues/pub/terabyte-territory |date=2017-06-19 }} ''American Scientist''. p. 212. Arkivita el la originalo la 8an de Julio, 2014. Alirita la 20an de Septembro, 2014.</ref> Alia teknologio uzata por venki termikajn efikojn kaj ebligi pli grandajn registrad-densecojn estas perpendikulara registrado (PMR); ĝi unuafoje aperis sur la merkato en 2005<ref name="AutoMK-16" >[https://www.global.toshiba/ww/news/corporate/2004/12/pr1401.html "Press Releases December 14, 2004".] Toshiba. Arkivita el la originalo la 14an de Aprilo, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref> kaj, ekde 2007, estas uzata en kelkaj malmolaj diskoj.<ref name="AutoMK-17" >[https://www.seagate.com/es/es/www/en-us/products/laptops/momentus/ "Seagate Momentus 2-1/2" HDDs per webpage January 2008".] Seagate.com. 24a de Oktobro, 2008. Arkivita el la originalo la 11an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref><ref name="AutoMK-18" >[https://www.seagate.com/es/es/products/hard-drives/barracuda-hard-drive/ "Seagate Barracuda 3-1/2" HDDs per webpage January 2008".] Seagate.com. Arkivita el la originalo la 14an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref><ref name="AutoMK-19" >[https://web.archive.org/web/20090316015932/http://www.wdc.com/en/company/investor/q108remarks.asp "Western Digital Scorpio 2-1/2" and Greenpower 3-1/2" HDDs per quarterly conference, July 2007".] Wdc.com. Arkivita el la originalo la 16an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref> Perpendikulara registrado povas esti akompanata de ŝanĝoj en la fabrikado de la leg-skribaj kapoj por pliigi la forton de la magneta kampo kreata de tiuj kapoj.<ref>{{cite web | url=https://patents.google.com/patent/US20080002290 | title=Damascene coil design for a perpendicular magnetic recording head |archive-url=https://web.archive.org/web/20251016044846/https://patents.google.com/patent/US20080002290 |archive-date=2025-10-16}}</ref> En 2004 oni enkondukis registran rimedon kun pli alta denseco, konsistantan el kunligitaj molaj kaj malmolaj magnetaj tavoloj. La tiel nomata teknologio de magnetaj memorrimedoj kun "interŝanĝa risorto" (angle ''exchange coupled composite media''), konata ankaŭ kiel kunmetitaj rimedoj kun interŝanĝa kuplado, ebligas bonan skribeblecon danke al la skrib-helpa eco de la mola tavolo. Tamen, la termika stabileco estas determinata nur de la plej malmola tavolo kaj ne estas influata de la mola tavolo.<ref name=AutoMK-19a > D. Suess; et al. (2004). [https://www.researchgate.net/publication/222074314 "Exchange spring recording media for areal densities up to 10Tbit/in2".] J. Magn. Mag. Mat.</ref><ref name=AutoMK-19b > R. Victora; et al. (2005). "Composite media for perpendicular magnetic recording". IEEE ''Trans. Mag. Mat''. 41 (2): 537–542. Bibcode:2005ITM....41..537V. doi:10.1109/TMAG.2004.838075. S2CID 29531529.</ref> Flukso-regula MAMR (FC-MAMR) ebligas al malmola disko havi pli grandan registran kapaciton sen la bezono de novaj materialoj por la disko-platoj. Malmolaj diskoj de tipo MAMR havas generatoron de spina tordmomanto (STO), kiu generas [[mikroondo]]jn, sur la leg- kaj skrib-kapoj; tio ebligas registri fizike pli malgrandajn [[bito]]jn sur la platojn, kio pliigas la arean densecon. Kutime, la registraj kapoj de malmola disko havas poluson, nomatan "ĉefa poluso", kiu estas uzata por skribi sur la platojn, kaj apud tiu poluso troviĝas aerinterspaco kaj ŝildo. La skrib-bobeno de la kapo ĉirkaŭas la poluson. La aparato STO estas metita en la aerinterspacon inter la poluso kaj la ŝildo por pliigi la forton de la [[magneta kampo]] kreata de la poluso; teknike FC-MAMR ne uzas mikroondojn, sed ĝi uzas teknologion aplikatan en MAMR. La STO havas Kampo-Generantan Tavolon (FGL) kaj Spin-Injektan Tavolon (SIL), kaj la FGL produktas magnetan kampon uzante spin-polarizitajn [[elektrono]]jn devenantajn de la SIL; tio estas formo de energio de spina tordmomanto.<ref>{{cite web | url=https://blocksandfiles.com/2021/06/14/toshiba-disks-get-2-gen-leg-up-from-flux-control/ | title=Toshiba disks get 2-gen leg-up from flux control | date=14a de Junio, 2021 }}</ref> <gallery widths="150" heights="150"> magneticMedia.svg|Magnetaj datumoj koditaj per magneta sekco kaj [[frekvencmodulado]] HDD_Startup_and_Shutdown.webm|Malmola disko kun forigita fronta kovrilo por montri ĝian funkciadon Aufnahme einzelner Magnetisierungen gespeicherter Bits auf einem Festplatten-Platter..jpg|Registrado de unuopaj magnetigoj de bitoj sur disko de 200-megabajta malmola disko (registraĵo videbligita per CMOS-MagView)<ref name="AutoMK-9" >[https://matesy.de/en/?option=com_content&view=article&id=84&Itemid=80&lang=en CMOS-MagView] Arkivita la 13an de Januaro, 2012, ĉe Wayback Machine estas ilo kiu vidigas kampomagnetajn strukturojn kaj fortojn.</ref> Perpendicular Recording Diagram.svg|Diagramo de longituda registrado (norma) kaj perpendikulara registrado </gallery> === Komponantoj === La funkciigilo (aktuatoro) estas [[motoro]] kun permanenta [[magneto]] kaj moviĝanta [[bobeno]], kiu svingas la kapojn al la dezirata pozicio. La brako subtenanta la kapon estas tre malpeza, sed ankaŭ rigida; ĉe modernaj diskunuoj, la akcelo ĉe la kapo atingas 550 g-forto. Metala plato subtenas malaltan magneton el [[neodimo]]-[[fero]]-[[boro]] (NIB) kun alta flukso-denseco. Sub tiu plato troviĝas la moviĝanta bobeno – ofte nomata "voĉ-bobeno" pro analogio al la bobeno en [[laŭtparolilo]]j –, kiu estas fiksita al la [[nabo]] de la ''aktuatoro''; sub tio troviĝas dua NIB-magneto, muntita sur la malsupra plato de la motoro (kelkaj diskunuoj havas nur unu magneton). La bobeno mem havas formon similan al sagpinto kaj konsistas el duoble kovrita [[kupro|kupra]] magnetfadeno. La interna tavolo estas izolaĵo, kaj la ekstera estas termoplasto, kiu kunligas la bobenon post kiam ĝi estas volvita ĉirkaŭ muldilo, igante ĝin memsubtena. La partoj de la bobeno laŭ la du flankoj de la sagpinto (kiuj direktiĝas al la centro de la ''aktuatora'' [[lagro]]) tiam interagas kun la [[magneta kampo]] de la fiksa magneto. [[Kurento]] fluanta radie eksteren laŭ unu flanko de la sagpinto kaj radie enen laŭ la alia produktas la [[magneta kampo|tangentan forton]]. Se la magneta kampo estus unuforma, ĉiu flanko generus kontraŭajn fortojn, kiuj nuligus unu la alian. Tial, la surfaco de la magneto konsistas duone el norda poluso kaj duone el suda poluso, kun la radia disliga linio meze; tio kaŭzas, ke la du flankoj de la bobeno spertas kontraŭajn magnetajn kampojn kaj produktas fortojn, kiuj kuniĝas anstataŭ nuligi unu la alian. Kurentoj laŭ la supra kaj malsupra partoj de la bobeno produktas radiajn fortojn, kiuj ne rotaciigas la kapon. La elektroniko de la malmola disko regas la movon de la ''aktuatoro'' kaj la rotacion de la disko, kaj transdonas datumojn al aŭ de diskoregilo. La retrokuplado de la disk-elektroniko okazas per specialaj segmentoj de la disko, dediĉitaj al servoretrokuplado. Tiuj estas aŭ kompletaj samcentraj [[cirklo|cirkloj]] (ĉe teknologio kun dediĉita servosistemo) aŭ segmentoj intermetitaj inter realaj datumoj (ĉe enkonstruita servosistemo, ankaŭ konata kiel sektora servoteknologio). La servoretrokuplado optimumigas la rilatumon inter [[signalo]] kaj [[bruo]] ĉe la GMR-sensiloj per alĝustigo de la voĉbobena motoro por turni la brakon. Pli moderna servosistemo ankaŭ uzas mili- aŭ mikro-aktuatorojn por pli precize poziciigi la leg-skribajn kapojn.<ref>A. Al-Mamun, G. Guo, C. Bi, ''Hard Disk Drive: Mechatronics and Control'', 2006, Taylor & Francis.</ref> La rotacio de la diskoj okazas per spindelmotoroj kun fluidaj lagroj. Moderna disk-firmvaro kapablas efike plani legadon kaj skribadon sur la diskosurfacoj kaj remapi sektorojn de la rimedo, kiuj difektiĝis. <gallery widths="160" heights="100"> File:Hard drive.svg|Diagramo etikedanta la ĉefajn komponantojn de komputila malmola disko. File:Hard disk dismantled.jpg|Malmola disko (HDD), de kiu oni forigis la diskojn kaj la motoran nabon, tiel malkaŝante kuprokolorajn statorajn bobenojn ĉirkaŭantajn lagron en la centro de la spindelmotoro. La oranĝkolora strio laŭlonge de la brako estas maldika kablo de presita [[cirkvito]]; la spindel-lagro troviĝas centre, kaj la aktuatoro situas supre maldekstre. File:Circuit board of a Samsung hard disk MP0402H.jpg|Presitcirkvita plato de 2,5-cola malmola disko Samsung MP0402H. File:Kopftraeger WD2500JS-00MHB0.jpg|Aro de kapoj kun aktuatora bobeno maldekstre kaj leg-/skrib-kapoj dekstre. File:HDD read-write head.jpg|Detalo de unuopa leg-skrib-kapo, montranta la flankon turnitan al la plato. File:Hard drive underside (better angle and lighting).jpg|La cirkvitplato de malmola disko de Western Digital, fiksita al ĝia [[ĉasio]]. File:Hard drive arm 2.jpg|La leg-skriba brako. </gallery> === Erar-proporcioj kaj traktado === Modernaj diskunuoj vaste uzas kodojn por erarkorektado (ECC), precipe la erarkorektadon de Reed-Solomon. Tiuj teknikoj konservas kromajn bitojn – determinitajn per matematikaj formuloj – por ĉiu datumbloko; la kromaj bitoj ebligas nevideblan korektadon de multaj eraroj. Kvankam la kromaj bitoj mem okupas spacon sur la malmola disko, ili ebligas pli altajn registrad-densecojn ne okazigante nekorekteblajn erarojn, kio rezultigas multe pli grandan stokkapaciton.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-error-correcting-code-ecc/ |title=Hard Drive Error Correcting Code (ECC) |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=26a de Majo, 2019 |date=25a de Novembro, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526072642/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-error-correcting-code-ecc/ |archive-date=26a de Majo, 2019 |url-status=live }}</ref> Ekzemple, tipa malmola disko de 1 TB kun sektoroj de 512 bajtoj disponigas kroman kapaciton de ĉirkaŭ 93 GB por la ECC-datumoj.<ref>{{cite web | url = https://www.idema.org/wp-content/uploads/downloads/2011/12/AF-in-Legacy-Infrastructures-SDC2011_IDEMA-AF.pdf | title = Advanced Format in Legacy Infrastructures: More Transparent than Disruptive | year = 2011 | access-date = 5a de Novembro 2013 | first = Curtis E. | last = Stevens | website = idema.org | archive-url = https://web.archive.org/web/20131105222506/http://www.idema.org/wp-content/uploads/downloads/2011/12/AF-in-Legacy-Infrastructures-SDC2011_IDEMA-AF.pdf | archive-date = 5a de Novembro 2013 | url-status = dead }}</ref> En la plej novaj disko-unuoj, ĉirkaŭ 2009,<ref name="AutoMK-21" >[https://web.archive.org/web/20181010031401/https://www.hgst.com/sites/default/files/resources/IDRC_WP_final.pdf "Iterative Detection Read Channel Technology in Hard Disk Drives"], Hitachi</ref> kodoj de malalt-denseca paritet-kontrolo (LDPC) anstataŭigis la kodojn de Reed-Solomon; LDPC-kodoj ebligas rendimenton proksiman al la limo de Shannon kaj tiel provizas la plej altan disponeblan stokan densecon.<ref name="AutoMK-21" /><ref>[https://docplayer.net/3699743-2-5-inch-hard-disk-drive-with-high-recording-density-and-high-shock-resistance.html "2.5-inch Hard Disk Drive with High Recording Density and High Shock Resistance] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190526000000/https://web.archive.org/web/20190526075908/https://docplayer.net/3699743-2-5-inch-hard-disk-drive-with-high-recording-density-and-high-shock-resistance.html |date=2019-05-26 }}, Toshiba, 2011</ref> Typical hard disk drives attempt to "remap" the data in a [[Bad sector|physical sector that is failing]] to a spare physical sector provided by the drive's "spare sector pool" (also called "reserve pool"),<ref>{{cite web|author=MjM Data Recovery Ltd |url=http://datarecovery.mjm.co.uk/sectorremapping.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201174433/http://datarecovery.mjm.co.uk/sectorremapping.html| title=MJM Data Recovery Ltd: Hard Disk Bad Sector Mapping Techniques |website=Datarecovery.mjm.co.uk |access-date=January 21, 2014 | archive-date=February 1, 2014}}</ref> while relying on the ECC to recover stored data while the number of errors in a bad sector is still low enough. The S.M.A.R.T ([[Self-Monitoring, Analysis and Reporting Technology]]) feature counts the total number of errors in the entire HDD fixed by ECC (although not on all hard drives as the related S.M.A.R.T attributes "Hardware ECC Recovered" and "Soft ECC Correction" are not consistently supported), and the total number of performed sector remappings, as the occurrence of many such errors may predict an [[HDD failure]]. The "No-ID Format", developed by IBM in the mid-1990s, contains information about which sectors are bad and where remapped sectors have been located.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-sector-format-and-structure/ |title=Hard Drive Sector Format and Structure |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=May 26, 2019 |date=December 23, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526072622/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-sector-format-and-structure/ |archive-date=May 26, 2019 |url-status=live }}</ref> Only a tiny fraction of the detected errors end up as not correctable. Examples of specified uncorrected bit read error rates include: * 2013 specifications for enterprise SAS disk drives state the error rate to be one uncorrected bit read error in every 10¹⁶ bits read,<ref name="SGAT2013">{{cite web | url = https://www.seagate.com/files/www-content/product-content/savvio-fam/enterprise-performance-15k-hdd/savvio-15k-4/en-us/enterprise-performance-15k-hdd-ds1797-1-1307us.pdf | title = Enterprise Performance 15K HDD: Data Sheet | year = 2013 | access-date = October 24, 2013 | publisher = Seagate | archive-url = https://web.archive.org/web/20131029192706/http://www.seagate.com/files/www-content/product-content/savvio-fam/enterprise-performance-15k-hdd/savvio-15k-4/en-us/enterprise-performance-15k-hdd-ds1797-1-1307us.pdf | archive-date = October 29, 2013 | url-status = live }}</ref><ref name="WD2013">{{cite web | url = https://www.wdc.com/wdproducts/library/SpecSheet/ENG/2879-771463.pdf | title = WD Xe: Datacenter hard drives | year = 2013 | access-date = October 24, 2013 | publisher = Western Digital | archive-url = https://web.archive.org/web/20131029193439/http://www.wdc.com/wdproducts/library/SpecSheet/ENG/2879-771463.pdf | archive-date = October 29, 2013 | url-status = live }}</ref> * 2018 specifications for consumer SATA hard drives state the error rate to be one uncorrected bit read error in every 10¹⁴ bits.<ref name="SGAT2018">{{cite web | title = 3.5" BarraCuda data sheet | publisher = Seagate | date = June 2018 | url = https://www.seagate.com/www-content/datasheets/pdfs/3-5-barracudaDS1900-11-1806US-en_US.pdf | access-date = July 28, 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180728070449/https://www.seagate.com/www-content/datasheets/pdfs/3-5-barracudaDS1900-11-1806US-en_US.pdf | archive-date = July 28, 2018 | url-status = live }}</ref><ref name="WD2018">{{cite web | title = WD Red Desktop/Mobile Series Spec Sheet | publisher = Western Digital | date = April 2018 | url = https://www.wdc.com/content/dam/wdc/website/downloadable_assets/eng/spec_data_sheet/2879-800002.pdf | access-date = July 28, 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180728070730/https://www.wdc.com/content/dam/wdc/website/downloadable_assets/eng/spec_data_sheet/2879-800002.pdf | archive-date = July 28, 2018 | url-status = live }}</ref> Within a given manufacturers model the uncorrected bit error rate is typically the same regardless of capacity of the drive.<ref name="SGAT2013" /><ref name="WD2013" /><ref name="SGAT2018" /><ref name="WD2018" /> The worst type of errors are [[silent data corruption]]s which are errors undetected by the disk firmware or the host operating system; some of these errors may be caused by hard disk drive malfunctions while others originate elsewhere in the connection between the drive and the host.<ref>{{Cite news |title= Keeping Bits Safe: How Hard Can It Be? |work= ACM Queue |date= October 1, 2010 |author= David S. H. Rosenthal |url= https://queue.acm.org/detail.cfm?id=1866298 |access-date= January 2, 2014 |author-link= David S. H. Rosenthal |archive-url= https://web.archive.org/web/20131217020947/http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1866298 |archive-date= December 17, 2013 |url-status= live }}</ref> === <span class="anchor" id="TDMR"></span> Development === [[File:Full History Disk Areal Density Trend.png|thumb|Leading-edge hard disk drive [[Density (computer storage)|areal densities]] from 1956 through 2009 compared to [[Moore's law]]. By 2016, progress had slowed significantly below the extrapolated density trend.<ref name="Hayes 2016">{{cite web |url=http://bit-player.org/2016/wheres-my-petabyte-disk-drive |title= Where's My Petabyte Disk Drive? |first= Brian |last= Hayes|page= chart of historical data courtesy of Edward Grochowski |date= March 27, 2016 |access-date= December 1, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260104060248/http://bit-player.org/2016/wheres-my-petabyte-disk-drive/ |archive-date=2026-01-04}}</ref>]] The rate of areal density advancement was similar to [[Moore's law]] (doubling every two years) through 2010: 60% per year during 1988–1996, 100% during 1996–2003 and 30% during 2003–2010.<ref name="Byrne2015b">{{cite web |url=http://www.federalreserve.gov/econresdata/notes/feds-notes/2015/prices-for-data-storage-equipment-and-the-state-of-it-innovation-20150701.html#fn2 |title=Prices for Data Storage Equipment and the State of IT Innovation |publisher=The Federal Reserve Board FEDS Notes |first=David |last=Byrne |page=Table 2 |date=July 1, 2015 |access-date=July 5, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708124555/http://www.federalreserve.gov/econresdata/notes/feds-notes/2015/prices-for-data-storage-equipment-and-the-state-of-it-innovation-20150701.html#fn2 |archive-date=July 8, 2015 |url-status=live }}</ref> Speaking in 1997, [[Gordon Moore]] called the increase "flabbergasting",<ref name="Moore1997">{{cite news | url = https://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp | title = Gallium Arsenide | work = PC Magazine | date = March 25, 1997 | quote = Gordon Moore: ... the ability of the magnetic disk people to continue to increase the density is flabbergasting--that has moved at least as fast as the semiconductor complexity. | access-date = August 16, 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140821103700/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp | archive-date = August 21, 2014 | url-status = live }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140821103700/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp |date=2014-08-21 }}</ref> while observing later that growth cannot continue forever.<ref name="Moore2005">{{cite news |last=Dubash |first=Manek |url=http://www.techworld.com/news/operating-systems/moores-law-is-dead-says-gordon-moore-3576581/ |title=Moore's Law is dead, says Gordon Moore |work=techworld.com |date=April 13, 2005 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140706081110/http://news.techworld.com/operating-systems/3477/moores-law-is-dead-says-gordon-moore/ |archive-date=July 6, 2014 |access-date=March 18, 2022 |quote=It can't continue forever. The nature of exponentials is that you push them out and eventually disaster happens. }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140706081110/http://news.techworld.com/operating-systems/3477/moores-law-is-dead-says-gordon-moore/ |date=2014-07-06 }}</ref> Price improvement decelerated to −12% per year during 2010–2017,<ref name="McCallum">{{cite web |title=Disk Drive Prices (1955–2017) |url=http://www.jcmit.net/diskprice.htm |year=2017 |first=John C. |last=McCallum |access-date=July 15, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170711202719/http://www.jcmit.net/diskprice.htm |archive-date=July 11, 2017 |url-status=live }}</ref> as the growth of areal density slowed. The rate of advancement for areal density slowed to 10% per year during 2010–2016,<ref name="IBM Fontana 2016">{{cite web |url=http://www.ibmsystemsmag.com/mainframe/storage/Support/cloud-trends-projections/?page=1 |title=A Look at Cloud Storage Component Technologies Trends and Future Projections |first1=Gary M. |last1=Decad |author2=Robert E. Fontana Jr. |website=ibmsystemsmag.com |date=July 6, 2017 |access-date=July 21, 2014 |page=Table 1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729050933/http://ibmsystemsmag.com/mainframe/storage/support/cloud-trends-projections/?page=1 |archive-date=July 29, 2017 |url-status=dead }}</ref> and there was difficulty in migrating from perpendicular recording to newer technologies.<ref name="Mellor 2014-11-10">{{cite news |last=Mellor |first=Chris |url=https://www.theregister.co.uk/2014/11/10/kryders_law_of_ever_cheaper_storage_disproven/ |title=Kryder's law craps out: Race to UBER-CHEAP STORAGE is OVER |work=theregister.co.uk |location=UK |publisher=The Register |date=November 10, 2014 |access-date=November 12, 2014 |quote=The 2011 Thai floods almost doubled disk capacity cost/GB for a while. Rosenthal writes: 'The technical difficulties of migrating from PMR to HAMR, meant that already in 2010 the Kryder rate had slowed significantly and was not expected to return to its trend in the near future. The floods reinforced this.' |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112004831/http://www.theregister.co.uk/2014/11/10/kryders_law_of_ever_cheaper_storage_disproven/ |archive-date=November 12, 2014 |url-status=live }}</ref> As bit cell size decreases, more data can be put onto a single drive platter. In 2013, a production desktop 3&nbsp;TB HDD (with four platters) would have had an areal density of about 500&nbsp;Gbit/in² which would have amounted to a bit cell comprising about 18 magnetic grains (11 by 1.6 grains).<ref name="Anderson2013a" >{{cite web |url=https://www.dtc.umn.edu/resources/bd2013_anderson.pdf |title=HDD Opportunities & Challenges, Now to 2020 |year=2013 |access-date=May 23, 2014 |quote='PMR CAGR slowing from historical 40+% down to ~8-12%' and 'HAMR CAGR = 20-40% for 2015–2020' |first=Dave |last=Anderson |publisher=Seagate |archive-url = https://web.archive.org/web/20140525232605/https://www.dtc.umn.edu/resources/bd2013_anderson.pdf | archive-date=May 25, 2014 |url-status=live}}</ref> Since the mid-2000s, areal density progress has been challenged by a [[Superparamagnetism#Effect on hard drives|superparamagnetic]] trilemma involving grain size, grain magnetic strength and ability of the head to write.<ref>{{cite journal | title = New Paradigms in Magnetic Recording | last = Plumer |display-authors=etal | first = Martin L. | journal = Physics in Canada | volume = 67 | issue = 1 | date = March 2011 | pages = 25–29 |arxiv = 1201.5543| bibcode = 2012arXiv1201.5543P }}</ref> In order to maintain acceptable signal-to-noise, smaller grains are required; smaller grains may self-reverse ([[electrothermal instability]]) unless their magnetic strength is increased, but known write head materials are unable to generate a strong enough magnetic field sufficient to write the medium in the increasingly smaller space taken by grains. Magnetic storage technologies are being developed to address this trilemma, and compete with [[flash memory]]–based [[solid-state drive]]s (SSDs). In 2013, [[Seagate Technology|Seagate]] introduced [[shingled magnetic recording]] (SMR),<ref name="Seagate 2013-09-09">{{cite press release |url=http://www.seagate.com/about/newsroom/press-releases/shingled-magnetic-recording-milestone-pr-master/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009135540/http://www.seagate.com/about/newsroom/press-releases/shingled-magnetic-recording-milestone-pr-master/ |title=Seagate Delivers On Technology Milestone: First to Ship Hard Drives Using Next-Generation Shingled Magnetic Recording |location=New York |publisher=[[Seagate Technology]] plc |date=September 9, 2013 |access-date=July 5, 2014 |archive-date=October 9, 2014 |quote=Shingled Magnetic Technology is the First Step to Reaching a 20 Terabyte Hard Drive by 2020}}</ref> intended as something of a "stopgap" technology between PMR and Seagate's intended successor [[heat-assisted magnetic recording]] (HAMR). SMR utilizes overlapping tracks for increased data density, at the cost of design complexity and lower data access speeds (particularly write speeds and [[random access]] 4k speeds).<ref>{{cite web | url = https://lwn.net/Articles/591782/ | title = Support for shingled magnetic recording devices | date = March 26, 2014 | access-date = January 7, 2015 | first = Jake | last = Edge | publisher = [[LWN.net]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20150202075938/http://lwn.net/Articles/591782/ | archive-date = February 2, 2015 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = https://lwn.net/Articles/548116/ | title = LSFMM: A storage technology update | date = April 23, 2013 | access-date = January 7, 2015 | first = Jonathan | last = Corbet | publisher = [[LWN.net]] | quote = A 'shingled magnetic recording' (SMR) drive is a rotating drive that packs its tracks so closely that one track cannot be overwritten without destroying the neighboring tracks as well. The result is that overwriting data requires rewriting the entire set of closely-spaced tracks; that is an expensive tradeoff, but the benefit—much higher storage density—is deemed to be worth the cost in some situations. | archive-url = https://web.archive.org/web/20150107075254/https://lwn.net/Articles/548116/ | archive-date = January 7, 2015 | url-status = live }}</ref> By contrast, [[HGST]] (now part of [[Western Digital]]) focused on developing ways to seal [[helium]]-filled drives instead of the usual filtered air. Since [[turbulence]] and [[friction]] are reduced, higher areal densities can be achieved due to using a smaller track width, and the energy dissipated due to friction is lower as well, resulting in a lower power draw. Furthermore, more platters can be fit into the same enclosure space, although helium gas is notoriously difficult to prevent escaping.<ref>{{Cite web|date=2020|title=Brochure: HelioSeal Technology: Beyond Air. Helium Takes You Higher.|url=https://documents.westerndigital.com/content/dam/doc-library/en_us/assets/public/western-digital/collateral/brochure/brochure-helioseal-technology.pdf|website=Western Digital}}</ref> Thus, helium drives are completely sealed and do not have a breather port, unlike their air-filled counterparts. They have two top covers, the second is laser welded in place and is the only one visible from the exterior.<ref>{{cite web|url=https://www.jsme.or.jp/award/jsme2016/mnt2016-1.pdf|format=PDF|title=Development of Helium Sealed High Capacity Hard Disk Drive|website=Web.archive.org|access-date=13 September 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321004847/https://www.jsme.or.jp/award/jsme2016/mnt2016-1.pdf|archivedate=2022-03-21}}</ref> Other recording technologies are either under research or have been commercially implemented to increase areal density, including Seagate's [[heat-assisted magnetic recording]] (HAMR). HAMR requires a different architecture with redesigned media and read/write heads, new lasers, and new near-field optical transducers.<ref name="Shilov_anandtech_b">{{cite news |url=http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |title=Hard Disk Drives with HAMR Technology Set to Arrive in 2018 |first=Anton |last=Shilov |date=December 18, 2015 |access-date=January 2, 2016 |quote=Unfortunately, mass production of actual hard drives featuring HAMR has been delayed for a number of times already and now it turns out that the first HAMR-based HDDs are due in 2018. ... HAMR HDDs will feature a new architecture, require new media, completely redesigned read/write heads with a laser as well as a special near-field optical transducer (NFT) and a number of other components not used or mass produced today. |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102200055/http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |archive-date=January 2, 2016 |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160102200055/http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |date=2016-01-02 }}</ref> HAMR shipped commercially in early 2024<ref>{{Cite web |date=2024-01-18 |title=Seagate launches Mozaic 3+ platform for 30 TB and larger HAMR-based hard drives |url=https://www.techspot.com/news/101565-seagate-introduces-mozaic-3-platform-30-tb-larger.html |access-date=2025-07-22 |website=TechSpot |language=en-US}}</ref> after technical issues delayed its introduction by more than a decade, from earlier projections as early as 2009.<ref name= "HAMR 2008 for 2009" >{{cite web |url= https://blog.dshr.org/2018/05/longer-talk-at-msst2018.html |title= Longer talk at MSST2018 |last= Rosenthal |first= David |date= May 16, 2018 |access-date= November 22, 2019 }}</ref><ref name= "HAMR 2014 for 2015" >{{cite web |url= https://www.kitguru.net/components/hard-drives/anton-shilov/tdk-hamr-technology-could-enable-15tb-hard-drives-already-in-2015/ |title= TDK: HAMR technology could enable 15TB HDDs already in 2015 |last= Shilov |first= Anton |date= October 15, 2014 |access-date= November 15, 2019 }}</ref><ref name= "HAMR 2013 for 2016" >{{cite web |url= http://www.tomsitpro.com/articles/wd-hamr-hdd-heat-assisted-magnetic-recording,1-1396.html |title= WD Demos Future HDD Storage Tech: 60TB Hard Drives |last= Oliver |first= Bill |work= Tom's IT Pro |quote= ...Seagate expects to start selling HAMR drives in 2016. |date= November 18, 2013 |access-date= November 15, 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131121065015/http://www.tomsitpro.com/articles/wd-hamr-hdd-heat-assisted-magnetic-recording,1-1396.html |archive-date= November 21, 2013 }}</ref><ref name= "blocks HAMR 2019" >{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/08/28/nearline-disk-drives-ssd-attack/ |website=Blocks and Files |title= How long before SSDs replace nearline disk drives? |last= Mellor |first= Chris |quote= Seagate CTO Dr John Morris told analysts that Seagate has built 55,000 HAMR drives and aims to get disks ready for customer sampling by the end of 2020. |date= August 28, 2019 |access-date= November 15, 2019 }}</ref> HAMR's planned successor, [[bit-patterned recording]] (BPR),<ref name="AutoMK-22" /> has been removed from the roadmaps of Western Digital and Seagate.<ref name= "BPR roadmaps 2018" >{{cite web |url= https://blog.dshr.org/2018/05/longer-talk-at-msst2018.html |title= Longer talk at MSST2018 |last= Rosenthal |first= David |quote= The most recent Seagate roadmap pushes HAMR shipments into 2020, so they are now slipping faster than real-time. Western Digital has given up on HAMR and is promising that Microwave Assisted Magnetic Recording (MAMR) is only a year out. BPM has dropped off both companies' roadmaps. |date= May 16, 2018 |access-date= November 22, 2019 }}</ref> Western Digital's microwave-assisted magnetic recording (MAMR),<ref>{{cite journal |last=Mallary |display-authors=etal |first= Mike|date=July 2014 |title= Head and Media Challenges for 3 Tb/in² Microwave-Assisted Magnetic Recording|journal=IEEE Transactions on Magnetics |volume=50 |issue=7 |pages=1–8 |doi=10.1109/TMAG.2014.2305693|s2cid=22858444 |issn = 0018-9464 }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Li|first1=Shaojing|last2=Livshitz|first2=Boris|last3=Bertram|first3=H. Neal|last4=Schabes|first4=Manfred|last5=Schrefl|first5=Thomas|last6=Fullerton|first6=Eric E.|last7=Lomakin|first7=Vitaliy|title=Microwave assisted magnetization reversal in composite media|journal=Applied Physics Letters|date=2009|volume=94|issue=20|page=202509|doi=10.1063/1.3133354|url=https://www.karlstechnology.com/hard-drives/JAP_2009_MAMR.pdf|bibcode=2009ApPhL..94t2509L|access-date=May 24, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190524225721/https://www.karlstechnology.com/hard-drives/JAP_2009_MAMR.pdf|archive-date=May 24, 2019|url-status=live}}</ref> also referred to as energy-assisted magnetic recording (EAMR), was sampled in 2020, with the first EAMR drive, the Ultrastar HC550, shipping in late 2020.<ref>{{Cite web|last=Shilov|first=Anton|title=Western Digital Reveals 18 TB DC HC550 'EAMR' Hard Drive|url=https://www.anandtech.com/show/14869/western-digital-announces-18-tb-eamr-hard-drive |archive-url=https://archive.today/20190920044819/https://www.anandtech.com/show/14869/western-digital-announces-18-tb-eamr-hard-drive |url-status=dead |archive-date=September 20, 2019 |date=September 18, 2019 |access-date=2021-10-11|website=AnandTech}}</ref><ref name="Blocks MAMR 2019">{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/09/03/western-digital-18tb-and-20tb-mamr-disk-drives/ |website=Blocks & Files |title= Western Digital debuts 18TB and 20TB MAMR disk drives |last= Mellor |first= Chris |quote= ...microwave-assisted magnetic (MAMR) recording technology...sample shipments are due by the end of the year. |date= September 3, 2019 |access-date= November 23, 2019 }}</ref><ref>{{Cite web|last=Raevenlord |title=Western Digital Finally Launches Ultrastar DC HC550 18 TB Drives With EAMR for Enterprise|url=https://www.techpowerup.com/269562/western-digital-finally-launches-ultrastar-dc-hc550-18-tb-drives-with-eamr-for-enterprise|access-date=2021-10-11|website=TechPowerUp|date=July 8, 2020 |language=en}}</ref> [[Two-dimensional magnetic recording]] (TDMR)<ref name="Anderson2013a" /><ref name="Wood 2010">{{cite web |url=https://www.ewh.ieee.org/r6/scv/mag/MtgSum/Meeting2010_10_Presentation.pdf |title=Shingled Magnetic Recording and Two-Dimensional Magnetic Recording |last=Wood |first=Roger |work=[[IEEE]] |publisher=Hitachi GST |date=October 19, 2010 |access-date=August 4, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140810161542/http://www.ewh.ieee.org/r6/scv/mag/MtgSum/Meeting2010_10_Presentation.pdf |archive-date=August 10, 2014 |url-status=live }}</ref> and "current perpendicular to plane" [[giant magnetoresistance]] (CPP/GMR) heads have appeared in research papers.<ref name="Coughlin" /><ref>{{Cite arXiv |title=All-Heusler giant-magnetoresistance junctions with matched energy bands and Fermi surfaces |eprint = 1301.6106|last1 = Bai|first1 = Zhaoqiang|last2 = Cai|first2 = Yongqing|last3 = Shen|first3 = Lei|last4 = Han|first4 = Guchang|last5 = Feng|first5 = Yuanping|year = 2013|class = cond-mat.mes-hall}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www1.hgst.com/hdd/research/recording_head/pr/PerpendicularAnimation.html|title=Perpendicular Magnetic Recording Explained - Animation|date=December 21, 2001 |access-date=July 27, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006062214/http://www1.hgst.com/hdd/research/recording_head/pr/PerpendicularAnimation.html|archive-date=October 6, 2018|url-status=live}}</ref> Some drives have adopted dual independent actuator arms to increase read/write speeds and compete with SSDs.<ref>{{cite web |url=https://www.anandtech.com/show/13935/seagate-hdd-plans-2019 |title= State of the Union: Seagate's HAMR Hard Drives, Dual-Actuator Mach2, and 24 TB HDDs on Track |work=Anandtech.com |access-date=February 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220002907/https://www.anandtech.com/show/13935/seagate-hdd-plans-2019 |archive-date=February 20, 2019 |url-status=dead }}</ref> A 3D-actuated vacuum drive (3DHD) concept<ref name= "3DHD blog" >{{Cite web |url= https://blog.dshr.org/2019/09/promising-new-hard-disk-technology.html |title= Promising New Hard Disk Technology |access-date= December 1, 2019 }}</ref><!--3DHD is developed by L2 drive--> and 3D magnetic recording have been proposed.<ref>{{Cite web|url=https://www.extremetech.com/extreme/168619-3d-magnetic-storage-breakthrough-enables-100tb-hard-drives|title=3D magnetic storage breakthrough enables 100TB+ hard drives &#124; Extremetech|date=October 15, 2013 }}</ref> Depending upon assumptions on feasibility and timing of these technologies, Seagate forecasts that areal density will grow 20% per year during 2020–2034.<ref name= "blocks WWrevenue August2019"/> == Fontindiko == * [http://www.esperanto.mv.ru/KompLeks/DI.html#DISKAPARATO Diskaparato] en [[Komputada Leksikono De Sergio Pokrovskij|Komputada Leksikono]] == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == * [https://smarthdd.com/help.htm Hard Disk Drives Encyclopedia] * [https://www.youtube.com/watch?v=Wiy_eHdj8kg Video showing an opened HD working] * [https://web.archive.org/web/20121014191631/http://faculty.plattsburgh.edu/jan.plaza/teaching/papers/seektime.html Average seek time of a computer disk] * [http://www.pcworld.com/article/127105/article.html Timeline: 50 Years of Hard Drives] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131006003652/http://www.pcworld.com/article/127105/article.html |date=2013-10-06 }} * [http://hddscan.com/doc/HDD_Tracks_and_Zones.html HDD from inside: Tracks and Zones. How hard it can be?] {{Projektoj|ReVo=disk.0aparato}} {{Ĝermo|komputiko}} {{Havenda artikolo|Diskaparato}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Komputila aparataro]] hn2esagljkbmij64ry46hxtwsnhflr9 9490157 9490052 2026-10-07T22:36:07Z Kani 670 /* Erar-proporcioj kaj traktado */ 9490157 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Hdd od srodka.jpg|eta|Diskaparato]] '''Diskaparato''' (DA-oj, aŭ '''malmoldisko''', '''[[Fiksdisko|fiksa disko]]''' aŭ '''durdisko''', angle HDD) estas magneta [[disko]] (aŭ pluraj tiaj diskoj samaksaj), muntita(j) kun la lega-skribaj kapetoj kaj ceteraj partoj meĥanikaj kaj elektronikaj, kaj enujigita(j) en metalan skatolon (kp disketo)<ref>{{cite web |title=Operating Systems: Three Easy Pieces [Chapter: Hard Disk Drives] |url=http://pages.cs.wisc.edu/~remzi/OSTEP/file-disks.pdf |publisher=Arpaci-Dusseau Books |year=2014 |first1=Remzi H. |last1=Arpaci-Dusseau |first2=Andrea C. |last2=Arpaci-Dusseau}}</ref> Depende je la modelo, la atingotempo de diskaparato estas 9 ms aŭ malpli. Normale komputilo havas diskaparaton kiel sian fiksitan diskon; sed ekzistas ankaŭ demeteblaj diskaparatoj<ref>{{Cite web |url = http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |title = 5th Non-Volatile Memories Workshop (NVMW 2014) |date = March 2014 |publisher = IEEE |accessdate = 23a de Aprilo, 2014 |first = Eric |last = Fullerton |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180928051219/http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |archivedate = 2018-09-28 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-12-26 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20180928051219/http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |arkivdato=2018-09-28 }}</ref><ref>{{Cite web | url = http://thessdguy.com/for-the-lack-of-a-fab/#more-538 | title = For the Lack of a Fab... | last = Handy | first = James | date = July 31, 2012 | publisher = Objective Analysis | accessdate = 25a de Novembro, 2012 }}</ref>. Temas pri datumstoka [[aparato]] kiu uzas magnetan stokadon kaj prenas ciferecajn informojn uzantajn unu aŭ pli rigidajn rapide rotaciante diskojn (pladoj) kovritajn per magneta materialo. La pladoj estas parigitaj per magnetkapoj, kutime aranĝite sur aktuaria brako, kiuj legas kaj skribas datenojn al la pladsurfacoj.<ref> Arpaci-Dusseau, Remzi H.; Arpaci-Dusseau, Andrea C. (2014). [https://pages.cs.wisc.edu/~remzi/OSTEP/file-disks.pdf "Operating Systems: Three Easy Pieces, Chapter: Hard Disk Drives" (PDF).] Arpaci-Dusseau Books. Arkivita (PDF) el la originalo la 18an de Februaro, 2015. Alirita la 18an de Julio, 2021. </ref> Datenoj estas aliritaj en hazard-alira maniero, signifante ke individuaj blokoj de datenoj povas esti stokitaj aŭ prenitaj en iu sinsekvo kaj ne nur sinsekve. DAoj estas speco de ne-volatila stokado, retenante stokitajn datenojn eĉ kiam funkciigite for. [[Dosiero:Laptop-hard-drive-exposed.jpg|eta|dekstre|Interno de 2.5-cola tekokomputila diskaparato.]] Lanĉite fare de [[IBM]] en 1956,<ref>[https://www.ibm.com/ibm/history/exhibits/storage/storage_350.html "IBM Archives: IBM 350 disk storage unit".] 23a de Januaro, 2003. Arkivita el la originalo la 31an de Majo, 2008. Alirita la 18an de Julio, 2021. </ref> DAoj iĝis la domina sekundara memorunuo por ĝeneraluzeblaj [[komputilo]]j de la fruaj [[1960-aj jaroj]]. Ade plibonigita, DAoj konservis tiun pozicion en la modernan epokon de serviloj kaj personaj komputiloj. Pli ol 200 firmaoj produktis DAojn historie, kvankam post ampleksa industriofirmiĝo la plej multaj nunaj unuoj estas produktitaj fare de Seagate, [[Toshiba]], kaj Western Digital. Liveroj de DAoj kaj vendenspezoj malkreskas, kvankam produktado (eksabajtoj je jaro) kreskas. Fulmmemoro havas kreskantan parton de la merkato por sekundara stokado, en la formo de solidsubstancaj veturiloj ([[Solidstata disko|SSD]]oj). SSDoj havas pli altajn daten-transigo-rapidecojn, pli altan arean stokaddensecon, pli bonan fidindecon, kaj multe pli malaltan latentecon kaj alirtempojn. Kvankam SSDoj havas pli altan koston je peco, ili anstataŭigas DAojn kie rapideco, elektrokonsumo, eta grandeco, kaj fortikeco estas gravaj. La primaraj karakterizaĵoj de DA estas ĝia kapacito kaj efikeco. Kapacito estas precizigita en unuoprefiksoj egalrilatantaj al potencoj de 1000: 1-terabite (tb) diskilo havas kapaciton de 1,000 gigabajtoj (Gb; kie 1 gigabajto = 1 miliardo da bajtoj). Tipe, iom da el la kapacito de HDD estas neatingeblaj al la uzanto ĉar ĝi estas uzita per la dosiersistemo kaj la mastrumsistemo, kaj eventuale enfinkonstruita ripeto por erarĝustigo kaj normaligo. Efikeco estas precizigita antaŭ la tempo postulata por movi la kapojn al trako aŭ cilindro (meza alirotempo) kaj plie la tempon kiam ĝi prenas pri la dezirata sektoro por prezenti proponon sub la kapon (meza latenteco, kio estas funkcio de la fizika rotacia rapideco en rivolua nombro), kaj finfine la rapidecon ĉe kiu la datenoj estas elsenditaj (datenrapideco). La du plej oftaj formofaktoroj de modernaj DAoj estas 3. 5-colojn, por tablokomputiloj, kaj 2,5-colojn, ĉefe por [[tekokomputilo]]j. DAoj estas ligitaj al sistemoj per normigitaj interfacaj kabloj kiel ekzemple Pata (Paralelo ATA), SATA (Seria ATA), USB aŭ SAS (Serial Attached SCSI) kabloj. == Historio == [[Dosiero:Hard drive.svg|eta|dekstre|Anglalingva diagramo pri la ĉefaj komponantoj de komputila DA.]] Diskaparatoj estis lanĉitaj en 1956 kiel datumstokado por IBM-realtempaj transakcipretigaj komputiloj, kaj estis evoluigitaj por uzo per ĝeneraluzebla komputilego kaj [[minikomputilo]]j. La unua IBM-veturado, la 350 RAMAC en 1956, estis ĉirkaŭ la grandeco de du mezgrandaj [[fridujo]]j kaj stokis kvin milionojn de ses-bitaj karaktroj (3.75 megabajtoj) sur stako de 50 diskoj. En 1962 la IBM 350 RAMAC diskunuo estis anstataŭita fare de la IBM 1301 diskekzemplero, kiuj konsistis el 50 pladoj, ĉiu proksimume 1/8-cola dika kaj 24 colojn el diametro.<ref>[https://web.archive.org/web/20150328161124/http://www.computermuseum.li/Testpage/DiskPlatter-1301.htm "DiskPlatter-1301".] computermuseum.li. Arkivita el la originalo la 28an de Marto, 2015. </ref> Dum la IBM 350 uzis nur du leg/skribajn kapojn kiuj estis pneŭmatike funkciigitaj kaj translokigitaj en du dimensioj, la 1301-datita estis unu el la unuaj diskekzempleroj se temas pri uzi aron de kapoj, po unu per plado, moviĝante kiel ununura unuo. Cilindro-reĝimo legas/skribas ke operacioj estis apogitaj, kaj la kapoj flugis proksimume 250 mikro-colojn (proksimume 6 µm) super la pladsurfaco. Moviĝo de la ĉefinstalado dependis sur binara vipursistemo de hidraŭlikaj aktuarioj kiuj certigis ripeteblan poziciigadon. La kabineto (1301) temis pri la grandeco de tri hejmaj fridujoj metitaj flank-al-flanke, stokante la ekvivalenton de proksimume 21 milionoj de ok-bitaj bajtoj. Alirtempo estis proksimume kvarono de sekundo. Ankaŭ en 1962, IBM prezentis la modelon 1311 diskilo, kio temis pri la grandeco de [[lavmaŝino]] kaj stokis du milionojn da karaktroj sur forprenebla diskujo. Uzantoj povis aĉeti kromajn pakojn kaj interŝanĝi ilin kiel bezonate, tre kiel bobenoj de magneta bendo. Pli postaj modeloj de forprenebla pako moveblas, de IBM kaj aliaj, iĝis la normo en la plej multaj komputilinstalaĵoj kaj atingis kapacitojn de 300 megabajtoj de la fruaj [[1980-aj jaroj]]. Ne-forpreneblaj DAoj estis nomitaj "fiksaj disk-"iniciatoj. [[Dosiero:Seagate Barracuda IMG 7901.jpg|eta|maldekstre|Du DAoj Seagate Barracuda, el 2003 kaj 2009 - respektive 160GB kaj 1TB. En 2020 Seagate proponas kapacitojn de ĝis 16TB.]] Kelkaj alt-efikecaj DAoj estis produktitaj kun po unu kapo por trako (ekz. IBM 2305 en [[1970]]) tiel ke neniom da tempo estis perdita fizike movante la kapojn al trako. Konataj kiel fiks-kapaj aŭ ĉef-trakaj diskiloj ili estis tre multekostaj kaj jam ne estas en produktado. En 1973, IBM lanĉis novan specon de HDD-kodita "Winchester". Ĝia primara karakteriza trajto estis ke la diskokapoj ne estis retiritaj tute de la stako de diskopladoj kiam la funkciado estis elektra malsupre. Anstataŭe, la kapoj estis permesitaj "alteriĝi" sur specialareon de la diskosurfaco sur spino-lanugo, "ekante" denove kiam sur la disko poste estis elektra. Tio tre reduktis la koston de la kap-aktuaria mekanismo, sed malhelpis forigojn de la diskoj dum la funkciado kiel estis farita kun la diskujoj. Anstataŭe, la unuaj modeloj de "Winchester teknologio" havis forpreneblan diskomodulon, kiu inkluzivis kaj la diskujon kaj la kapkunigilon, postlasante la aktuarian motoron en la funkciado. Pli postaj "Winchester" funkciadoj prirezignis la forpreneblan novaĵkoncepton kaj revenis al ne-forpreneblaj pladoj. Kiel la unua forprenebla grupo, la unuaj "Winchester" funkciadoj uzis pladojn 14 colojn (360 mm) en diametro. Kelkajn jarojn poste, dezajnistoj esploris la eblecon ke fizike pli malgrandaj pladoj eble ofertos avantaĝojn. Veturadoj kun ne-forpreneblaj ok-colaj pladoj kaj tiam prezentiĝis funkciadoj kiuj uzis 5 1 ⁄ 4 in (130 mm) formofaktoron (munta larĝo ekvivalenta al tio kion uzis nuntempaj disketingoj). La lasta estis ĉefe destinitaj por la tiama eta merkato de personaj komputiloj. Ekde kiam la [[1980-aj jaroj]] komenciĝis, DAoj estis rara kaj tre multekosta kroma trajto en komputiloj, sed de la malfruaj 1980-aj jaroj ilia kosto estis reduktita al la punkto kie ili estis normaj sur ĉiuj krom la plej malmultekostaj komputiloj. La plej multaj DAoj en la fruaj 1980-aj jaroj estis venditaj al komputilaj finuzantoj kiel ekstera, kroma subsistemo. La subsistemo ne estis vendita sub la nomo de la durdiskoproduktanto sed sub la subsistema produktanto nomita kiel ekzemple Corvus Systems kaj Tallgrass Technologies, aŭ sub la nomo de la komputila sistemproduktanto kiel ekzemple la Apple ProFile. La IBM KOMPUTILO/XT en 1983 inkludis internan 10 MB HDD, kaj baldaŭ poste internaj DAoj multiĝis sur personaj komputiloj. Eksteraj DAoj restis popularaj por multe pli longe sur la Apple Macintosh. Multaj kiun makintoŝoj faris al inter 1986 kaj 1998 havis SCSI havenon sur la dorso, igante eksteran vastiĝon pli simpla. Pli aĝaj kompaktaj makintoŝoj ne havis uzant-alireblajn durdiskujojn (efektive, la Makintoŝo 128K, Macintosh 512K, kaj Macintosh Plus ne havis durdiskujon entute), tiel en tiuj modeloj eksteraj SCSI-diskoj estis la nura akceptebla opcio por disetendiĝado sur iu interna stokado. === 21a jarcento === Plibonigoj de malmolaj diskoj (HDD, tio estas DA-oj) estis pelataj de kreskanta areala denseco. Aplikoj disvastiĝis dum la [[2000-aj jaroj]], ekde la grandkomputiloj de la fino de la 1950-aj jaroj ĝis la plejmultaj uzoj por amasstokado, inkluzive de komputiloj kaj konsumantaj aplikoj kiel ekzemple la stokado de distra enhavo. En la 2000-aj kaj 2010-aj jaroj, NAND komencis anstataŭigi DA-ojn en aplikoj postulantaj porteblon aŭ altan rendimenton. En 2018, la plej granda malmola disko havis kapaciton de 15 TB, dum la SSD kun la plej granda kapacito havis 100 TB.<ref name= "100TB 2018"> Alcorn, Paul (19a de Marto, 2018). [https://www.tomshardware.com/news/100tb-ssd-nimbus-sata-flash,36687.html "Need A 100TB SSD? Nimbus Data Has You Covered With The ExaDrive DC100".] Tomshardware.com. Alirita la 20an de Februaro, 2019.</ref> En 2018, oni antaŭvidis, ke DA-oj atingos kapacitojn de 100 TB ĉirkaŭ la jaro 2025,<ref>{{cite web|last=Mott |first=Nathaniel |url=http://tomshardware.com/news/seagate-hamr-100tb-drives-2025,38035.html |title=Seagate Wants to Ship 100TB HDDs by 2025 |date=7a de Novembro, 2018 |access-date=29a de Februaro, 2019}}</ref> sed en 2019, la atendata ritmo de plibonigo estis reviziita al 50 TB ĝis 2026.<ref name= "blocks WWrevenue August2019" >{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/09/23/seagate-assumes-ssds-wont-kill-disk-drives/ |title= How long before SSDs replace nearline disk drives? |last= Mellor |first= Chris |date= 23a de Septembro, 2019 |quote= the total addressable market for disk drives will grow from $21.8bn in 2019 |access-date= 15a de Novembro, 2019 }}</ref> Pli malgrandaj formatoj (1,8 coloj kaj malpli grandaj) estis ĉesigitaj ĉirkaŭ 2010. La kosto de solid-stata memor-teknologio (NAND), priskribebla per la [[leĝo de Moore]], pliboniĝas pli rapide ol tiu de malmolaj diskopeliloj (HDD-oj, nome DA-j). NAND havas pli altan prezan elastecon de la postulo ol HDD-oj, kaj tio stimulas merkatan kreskon.<ref name= Appleton >{{cite web |url= https://www.cnet.com/news/flash-goes-the-notebook/ |title= Flash goes the notebook |last= Kanellos |first= Michael |date= 17a de Januaro, 2006 |website= CNET |access-date= 15a de Majo, 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180519203122/https://www.cnet.com/news/flash-goes-the-notebook/ |archive-date= 19a de Majo, 2018 |url-status= live }}</ref> Dum la malfruaj 2000-aj kaj la [[2010-aj jaroj]], la produkta vivociklo de HDD-oj atingis maturan fazon, kaj malrapidiĝanta vendado eble indikas la komencon de la malkreska fazo.<ref name= lifecycle >{{cite web |url= https://www.inc.com/encyclopedia/industry-life-cycle.html |title= Industry Life Cycle - Encyclopedia - Business Terms |work= Inc. |access-date= 15a de Majo, 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180708234048/https://www.inc.com/encyclopedia/industry-life-cycle.html |archive-date= 8a de Julio, 2018 |url-status= live }}</ref> Dum la [[2020-aj jaroj]], la ritmo de adopto de NAND signife akceliĝis – grandparte pro la kreskanta uzo de la teknologio en konsumanta elektroniko –, dum ĝia rendimento pliboniĝis pli rapide ol tiu de HDD-oj. La Tajlandaj inundoj en 2011 difektis la fabrikojn kaj kunpremis diskaparatkoston negative inter 2011 kaj 2013.<ref>{{cite web | url = https://blog.backblaze.com/2012/10/09/backblaze_drive_farming/ | title = Farming hard drives: how Backblaze weathered the Thailand drive crisis | year = 2013 | access-date = 23a de Majo, 2014 | website = Blaze | archive-url = https://web.archive.org/web/20140625060029/http://blog.backblaze.com/2012/10/09/backblaze_drive_farming/ | archive-date = 25a de Junio, 2014 | url-status = live }}</ref> En 2019, [[Western Digital]] fermis sian lastan malajzian fabrikon de HDD-oj pro malkreskanta postulo, por koncentriĝi al la produktado de SSD-oj.<ref>{{cite web |url=https://www.theregister.com/2018/07/17/western_digital_petaling_jaya_malaysia/ |title=Western Digital formats hard disk drive factory as demand spins down |work=The Register |last=Mellor |first=Chris |date=17a de Julio, 2018 |access-date=21a de Julio, 2021}}</ref> Ĉiuj tri restantaj fabrikantoj de HDD-oj spertas malkreskantan postulon je siaj HDD-oj ekde 2014.<ref>{{cite web |url=https://www.extremetech.com/computing/273849-western-digital-to-close-hdd-plant-increase-ssd-production |title=Western Digital to Close HDD Plant, Increase SSD Production |work=Extreme Tech |last=Hruska |first=Joel |date=20a de Julio, 2018 |access-date=21a de Julio, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251016044530/https://www.extremetech.com/computing/273849-western-digital-to-close-hdd-plant-increase-ssd-production |archive-date=2025-10-16}}</ref> == Teknologio == === Magneta registrado === [[Dosiero:Harddrive-engineerguy.ogv|eta|220ra|dekstre|Filmeto pri kiel funkcias diskaparato]] [[Dosiero:2019 Rozebrane dyski twarde.jpg|eta|220ra|dekstre|3,5-cola kaj 2,5-cola malmolaj diskoj kun forigitaj antaŭaj kovriloj por montri iliajn internajn partojn.]] Moderna malmola disko (HDD) registras datumojn per magnetigado de maldika tavolo el [[Feromagneta substanco|feromagneta materialo]] sur ambaŭ flankoj de disko. Sinsekvaj ŝanĝoj en la direkto de magnetigo reprezentas bitojn de duumaj datumoj. La datumoj estas legitaj el la disko per detektado de la transiroj en la magnetigo. Uzantaj datumoj estas koditaj per kodiga skemo, kiel ekzemple "run-length limited" (RLL) kodigo, kiu determinas kiel la datumoj estas reprezentataj per la magnetaj transiroj. Tipa dezajno de HDD konsistas el [[spindelo]], kiu tenas platajn cirklajn diskojn – nomatajn ''platoj'' – sur kiuj estas konservataj la datumoj. La platoj estas faritaj el nemagneta materialo, kutime el [[aluminio|aluminia]] [[alojo]], [[vitro]] aŭ [[ceramiko]]. Ili estas kovritaj per maldika tavolo de magneta materialo, tipe 10–20 [[nanometro|nm]] dika, kaj per ekstera tavolo el [[karbono]] por protekto.<ref name="headcrash" >[https://escotal.com/harddrive.html "Hard Drives".] escotal.com. Arkivita el la originalo en la 3a de Septembro, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref><ref name="AutoMK-6" >[https://www.data-master.com/lander?oref=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2F "What is a "head-crash" & how can it result in permanent loss of my hard drive data?".] data-master.com. Arkivita el la originalo en la 8a de Julio, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref><ref name="AutoMK-7">[https://web.archive.org/web/20110903011543/http://www.hard-drive-help.com/technology.html "Hard Drive Help".] hardrivehelp.com. Arkivita el la originalo en la 3 de Septembro, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref> Kompare: norma folio de kopi-papero havas dikecon de 0,07–0,18 mm (70 000–180 000 nm).<ref name="AutoMK-8" > Sherlis, Juliya (2001). Elert, Glenn (eld.). [https://hypertextbook.com/facts/2001/JuliaSherlis.shtml "Thickness of a piece of paper".] ''The Physics Factbook''. Arkivita el la originalo en la 8a de Junio, 2017. Alirita la 9an de Julio, 2011.</ref> La platoj en nuntempaj malmolaj diskoj (HDD-oj) rotacias je rapidoj variantaj de 4 200 rpm en energi-efikaj porteblaj aparatoj ĝis 15 000 rpm por alt-efikecaj serviloj.<ref name="AutoMK-10" > Blount, Walker C. (Novembro 2007). [https://web.archive.org/web/20120419091304/http://www.hitachigst.com/tech/techlib.nsf/techdocs/33c6a76df9338b0a86256d34007054c0/$file/why7200mobilehdds.pdf "Why 7,200 RPM Mobile Hard Disk Drives?" (PDF).] Arkivita el la originalo (PDF) la 19an de Aprilo, 2012. Alirita la 17an de Julio, 2011.</ref> La unuaj malmolaj diskoj rotaciis je 1 200 rpm<ref name="IBM350" >[https://web.archive.org/web/20080531032031/http://www-03.ibm.com/ibm/history/exhibits/storage/storage_350.html "IBM Archives: IBM 350 disk storage unit".] 23a de Januaro, 2003. Arkivita el la originalo la 31an de Majo, 2008. Alirita la 19an de Oktobro, 2012.</ref>, kaj dum multaj jaroj 3 600 rpm estis la normo.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-spindle-speed/ |title=Hard Drive Spindle Speed |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=26a de Majo, 2019 |date=20a de Oktobro, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526103244/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-spindle-speed/ |archive-date=26a de Majo, 2019 |url-status=live }}</ref> En novembro 2019, la platoj en la plej multaj konsumant-nivelaj malmolaj diskoj rotacias je 5 400 aŭ 7 200 rpm. Informoj estas skribataj sur kaj legitaj el plato, dum ĝi rotacias preter aparatoj nomataj ''leg-skribaj kapoj''; tiuj estas poziciigitaj por funkcii tre proksime al la magneta surfaco, kun flugalteco ofte en la ordo de dekoj da nanometroj. La leg-skriba kapo estas uzata por detekti kaj modifi la magnetiĝon de la materialo, kiu pasas tuj sub ĝi. En modernaj diskunuoj, ekzistas unu leg-skrib-kapo por ĉiu magneta diskosurfaco sur la spindelo, muntita sur komuna brako. Funkciiga brako (aŭ alir-brako) movas la kapojn laŭ arko (proksimume radie) super la platoj dum tiuj rotacias, kio ebligas al ĉiu kapo atingi preskaŭ la tutan surfacon de la disko. La brako estas movata per voĉbobena funkciigilo aŭ, ĉe iuj pli malnovaj modeloj, per paŝmotoro. Fruaj diskaparatoj skribis datumojn kun konstanta indico de bitoj sekunde, kio rezultigis egalan kvanton da datumoj en ĉiu trako; tamen, modernaj unuoj (ekde la 1990-aj jaroj) uzas zonan bit-registradon, kiu pliigas la skribrapidecon de la interna al la ekstera zono kaj tiel stokas pli da datumoj en ĉiu trako ĉe la eksteraj zonoj. Ĉe modernaj diskaparatoj, la eta grandeco de la magnetaj regionoj kreas la danĝeron, ke ilia magneta stato povus perdiĝi pro termikaj efikoj — nome termike induktita magneta malstabileco, ofte nomata la "superparamagneta limo". Por kontraŭagi tion, la diskoj estas kovritaj per du paralelaj magnetaj tavoloj, apartigitaj de triatoma tavolo el la nemagneta elemento [[rutenio]]; la du tavoloj estas magnetigitaj en kontraŭaj direktoj, tiel plifortigante unu la alian.<ref name="AutoMK-15" >Hayes, Brian. [https://www.americanscientist.org/issues/pub/terabyte-territory "Terabyte Territory".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170619063624/http://www.americanscientist.org/issues/pub/terabyte-territory |date=2017-06-19 }} ''American Scientist''. p. 212. Arkivita el la originalo la 8an de Julio, 2014. Alirita la 20an de Septembro, 2014.</ref> Alia teknologio uzata por venki termikajn efikojn kaj ebligi pli grandajn registrad-densecojn estas perpendikulara registrado (PMR); ĝi unuafoje aperis sur la merkato en 2005<ref name="AutoMK-16" >[https://www.global.toshiba/ww/news/corporate/2004/12/pr1401.html "Press Releases December 14, 2004".] Toshiba. Arkivita el la originalo la 14an de Aprilo, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref> kaj, ekde 2007, estas uzata en kelkaj malmolaj diskoj.<ref name="AutoMK-17" >[https://www.seagate.com/es/es/www/en-us/products/laptops/momentus/ "Seagate Momentus 2-1/2" HDDs per webpage January 2008".] Seagate.com. 24a de Oktobro, 2008. Arkivita el la originalo la 11an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref><ref name="AutoMK-18" >[https://www.seagate.com/es/es/products/hard-drives/barracuda-hard-drive/ "Seagate Barracuda 3-1/2" HDDs per webpage January 2008".] Seagate.com. Arkivita el la originalo la 14an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref><ref name="AutoMK-19" >[https://web.archive.org/web/20090316015932/http://www.wdc.com/en/company/investor/q108remarks.asp "Western Digital Scorpio 2-1/2" and Greenpower 3-1/2" HDDs per quarterly conference, July 2007".] Wdc.com. Arkivita el la originalo la 16an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref> Perpendikulara registrado povas esti akompanata de ŝanĝoj en la fabrikado de la leg-skribaj kapoj por pliigi la forton de la magneta kampo kreata de tiuj kapoj.<ref>{{cite web | url=https://patents.google.com/patent/US20080002290 | title=Damascene coil design for a perpendicular magnetic recording head |archive-url=https://web.archive.org/web/20251016044846/https://patents.google.com/patent/US20080002290 |archive-date=2025-10-16}}</ref> En 2004 oni enkondukis registran rimedon kun pli alta denseco, konsistantan el kunligitaj molaj kaj malmolaj magnetaj tavoloj. La tiel nomata teknologio de magnetaj memorrimedoj kun "interŝanĝa risorto" (angle ''exchange coupled composite media''), konata ankaŭ kiel kunmetitaj rimedoj kun interŝanĝa kuplado, ebligas bonan skribeblecon danke al la skrib-helpa eco de la mola tavolo. Tamen, la termika stabileco estas determinata nur de la plej malmola tavolo kaj ne estas influata de la mola tavolo.<ref name=AutoMK-19a > D. Suess; et al. (2004). [https://www.researchgate.net/publication/222074314 "Exchange spring recording media for areal densities up to 10Tbit/in2".] J. Magn. Mag. Mat.</ref><ref name=AutoMK-19b > R. Victora; et al. (2005). "Composite media for perpendicular magnetic recording". IEEE ''Trans. Mag. Mat''. 41 (2): 537–542. Bibcode:2005ITM....41..537V. doi:10.1109/TMAG.2004.838075. S2CID 29531529.</ref> Flukso-regula MAMR (FC-MAMR) ebligas al malmola disko havi pli grandan registran kapaciton sen la bezono de novaj materialoj por la disko-platoj. Malmolaj diskoj de tipo MAMR havas generatoron de spina tordmomanto (STO), kiu generas [[mikroondo]]jn, sur la leg- kaj skrib-kapoj; tio ebligas registri fizike pli malgrandajn [[bito]]jn sur la platojn, kio pliigas la arean densecon. Kutime, la registraj kapoj de malmola disko havas poluson, nomatan "ĉefa poluso", kiu estas uzata por skribi sur la platojn, kaj apud tiu poluso troviĝas aerinterspaco kaj ŝildo. La skrib-bobeno de la kapo ĉirkaŭas la poluson. La aparato STO estas metita en la aerinterspacon inter la poluso kaj la ŝildo por pliigi la forton de la [[magneta kampo]] kreata de la poluso; teknike FC-MAMR ne uzas mikroondojn, sed ĝi uzas teknologion aplikatan en MAMR. La STO havas Kampo-Generantan Tavolon (FGL) kaj Spin-Injektan Tavolon (SIL), kaj la FGL produktas magnetan kampon uzante spin-polarizitajn [[elektrono]]jn devenantajn de la SIL; tio estas formo de energio de spina tordmomanto.<ref>{{cite web | url=https://blocksandfiles.com/2021/06/14/toshiba-disks-get-2-gen-leg-up-from-flux-control/ | title=Toshiba disks get 2-gen leg-up from flux control | date=14a de Junio, 2021 }}</ref> <gallery widths="150" heights="150"> magneticMedia.svg|Magnetaj datumoj koditaj per magneta sekco kaj [[frekvencmodulado]] HDD_Startup_and_Shutdown.webm|Malmola disko kun forigita fronta kovrilo por montri ĝian funkciadon Aufnahme einzelner Magnetisierungen gespeicherter Bits auf einem Festplatten-Platter..jpg|Registrado de unuopaj magnetigoj de bitoj sur disko de 200-megabajta malmola disko (registraĵo videbligita per CMOS-MagView)<ref name="AutoMK-9" >[https://matesy.de/en/?option=com_content&view=article&id=84&Itemid=80&lang=en CMOS-MagView] Arkivita la 13an de Januaro, 2012, ĉe Wayback Machine estas ilo kiu vidigas kampomagnetajn strukturojn kaj fortojn.</ref> Perpendicular Recording Diagram.svg|Diagramo de longituda registrado (norma) kaj perpendikulara registrado </gallery> === Komponantoj === La funkciigilo (aktuatoro) estas [[motoro]] kun permanenta [[magneto]] kaj moviĝanta [[bobeno]], kiu svingas la kapojn al la dezirata pozicio. La brako subtenanta la kapon estas tre malpeza, sed ankaŭ rigida; ĉe modernaj diskunuoj, la akcelo ĉe la kapo atingas 550 g-forto. Metala plato subtenas malaltan magneton el [[neodimo]]-[[fero]]-[[boro]] (NIB) kun alta flukso-denseco. Sub tiu plato troviĝas la moviĝanta bobeno – ofte nomata "voĉ-bobeno" pro analogio al la bobeno en [[laŭtparolilo]]j –, kiu estas fiksita al la [[nabo]] de la ''aktuatoro''; sub tio troviĝas dua NIB-magneto, muntita sur la malsupra plato de la motoro (kelkaj diskunuoj havas nur unu magneton). La bobeno mem havas formon similan al sagpinto kaj konsistas el duoble kovrita [[kupro|kupra]] magnetfadeno. La interna tavolo estas izolaĵo, kaj la ekstera estas termoplasto, kiu kunligas la bobenon post kiam ĝi estas volvita ĉirkaŭ muldilo, igante ĝin memsubtena. La partoj de la bobeno laŭ la du flankoj de la sagpinto (kiuj direktiĝas al la centro de la ''aktuatora'' [[lagro]]) tiam interagas kun la [[magneta kampo]] de la fiksa magneto. [[Kurento]] fluanta radie eksteren laŭ unu flanko de la sagpinto kaj radie enen laŭ la alia produktas la [[magneta kampo|tangentan forton]]. Se la magneta kampo estus unuforma, ĉiu flanko generus kontraŭajn fortojn, kiuj nuligus unu la alian. Tial, la surfaco de la magneto konsistas duone el norda poluso kaj duone el suda poluso, kun la radia disliga linio meze; tio kaŭzas, ke la du flankoj de la bobeno spertas kontraŭajn magnetajn kampojn kaj produktas fortojn, kiuj kuniĝas anstataŭ nuligi unu la alian. Kurentoj laŭ la supra kaj malsupra partoj de la bobeno produktas radiajn fortojn, kiuj ne rotaciigas la kapon. La elektroniko de la malmola disko regas la movon de la ''aktuatoro'' kaj la rotacion de la disko, kaj transdonas datumojn al aŭ de diskoregilo. La retrokuplado de la disk-elektroniko okazas per specialaj segmentoj de la disko, dediĉitaj al servoretrokuplado. Tiuj estas aŭ kompletaj samcentraj [[cirklo|cirkloj]] (ĉe teknologio kun dediĉita servosistemo) aŭ segmentoj intermetitaj inter realaj datumoj (ĉe enkonstruita servosistemo, ankaŭ konata kiel sektora servoteknologio). La servoretrokuplado optimumigas la rilatumon inter [[signalo]] kaj [[bruo]] ĉe la GMR-sensiloj per alĝustigo de la voĉbobena motoro por turni la brakon. Pli moderna servosistemo ankaŭ uzas mili- aŭ mikro-aktuatorojn por pli precize poziciigi la leg-skribajn kapojn.<ref>A. Al-Mamun, G. Guo, C. Bi, ''Hard Disk Drive: Mechatronics and Control'', 2006, Taylor & Francis.</ref> La rotacio de la diskoj okazas per spindelmotoroj kun fluidaj lagroj. Moderna disk-firmvaro kapablas efike plani legadon kaj skribadon sur la diskosurfacoj kaj remapi sektorojn de la rimedo, kiuj difektiĝis. <gallery widths="160" heights="100"> File:Hard drive.svg|Diagramo etikedanta la ĉefajn komponantojn de komputila malmola disko. File:Hard disk dismantled.jpg|Malmola disko (HDD), de kiu oni forigis la diskojn kaj la motoran nabon, tiel malkaŝante kuprokolorajn statorajn bobenojn ĉirkaŭantajn lagron en la centro de la spindelmotoro. La oranĝkolora strio laŭlonge de la brako estas maldika kablo de presita [[cirkvito]]; la spindel-lagro troviĝas centre, kaj la aktuatoro situas supre maldekstre. File:Circuit board of a Samsung hard disk MP0402H.jpg|Presitcirkvita plato de 2,5-cola malmola disko Samsung MP0402H. File:Kopftraeger WD2500JS-00MHB0.jpg|Aro de kapoj kun aktuatora bobeno maldekstre kaj leg-/skrib-kapoj dekstre. File:HDD read-write head.jpg|Detalo de unuopa leg-skrib-kapo, montranta la flankon turnitan al la plato. File:Hard drive underside (better angle and lighting).jpg|La cirkvitplato de malmola disko de Western Digital, fiksita al ĝia [[ĉasio]]. File:Hard drive arm 2.jpg|La leg-skriba brako. </gallery> === Erar-proporcioj kaj traktado === Modernaj diskunuoj vaste uzas kodojn por erarkorektado (ECC), precipe la erarkorektadon de Reed-Solomon. Tiuj teknikoj konservas kromajn bitojn – determinitajn per matematikaj formuloj – por ĉiu datumbloko; la kromaj bitoj ebligas nevideblan korektadon de multaj eraroj. Kvankam la kromaj bitoj mem okupas spacon sur la malmola disko, ili ebligas pli altajn registrad-densecojn ne okazigante nekorekteblajn erarojn, kio rezultigas multe pli grandan stokkapaciton.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-error-correcting-code-ecc/ |title=Hard Drive Error Correcting Code (ECC) |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=26a de Majo, 2019 |date=25a de Novembro, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526072642/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-error-correcting-code-ecc/ |archive-date=26a de Majo, 2019 |url-status=live }}</ref> Ekzemple, tipa malmola disko de 1 TB kun sektoroj de 512 bajtoj disponigas kroman kapaciton de ĉirkaŭ 93 GB por la ECC-datumoj.<ref>{{cite web | url = https://www.idema.org/wp-content/uploads/downloads/2011/12/AF-in-Legacy-Infrastructures-SDC2011_IDEMA-AF.pdf | title = Advanced Format in Legacy Infrastructures: More Transparent than Disruptive | year = 2011 | access-date = 5a de Novembro 2013 | first = Curtis E. | last = Stevens | website = idema.org | archive-url = https://web.archive.org/web/20131105222506/http://www.idema.org/wp-content/uploads/downloads/2011/12/AF-in-Legacy-Infrastructures-SDC2011_IDEMA-AF.pdf | archive-date = 5a de Novembro 2013 | url-status = dead }}</ref> En la plej novaj disko-unuoj, ĉirkaŭ 2009,<ref name="AutoMK-21" >[https://web.archive.org/web/20181010031401/https://www.hgst.com/sites/default/files/resources/IDRC_WP_final.pdf "Iterative Detection Read Channel Technology in Hard Disk Drives"], Hitachi</ref> kodoj de malalt-denseca paritet-kontrolo (LDPC) anstataŭigis la kodojn de Reed-Solomon; LDPC-kodoj ebligas rendimenton proksiman al la limo de Shannon kaj tiel provizas la plej altan disponeblan stokan densecon.<ref name="AutoMK-21" /><ref>[https://docplayer.net/3699743-2-5-inch-hard-disk-drive-with-high-recording-density-and-high-shock-resistance.html "2.5-inch Hard Disk Drive with High Recording Density and High Shock Resistance] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190526000000/https://web.archive.org/web/20190526075908/https://docplayer.net/3699743-2-5-inch-hard-disk-drive-with-high-recording-density-and-high-shock-resistance.html |date=2019-05-26 }}, Toshiba, 2011</ref> Tipaj malmolaj diskoj provas "remapi" la datumojn de difektiĝanta fizika sektoro al rezerva fizika sektoro el la "rezerva sektora aro" de la disko (ankaŭ nomata "rezerva aro"),<ref>{{cite web|author=MjM Data Recovery Ltd |url=http://datarecovery.mjm.co.uk/sectorremapping.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201174433/http://datarecovery.mjm.co.uk/sectorremapping.html| title=MJM Data Recovery Ltd: Hard Disk Bad Sector Mapping Techniques |website=Datarecovery.mjm.co.uk |access-date=21a de Januaro, 2014 | archive-date=1a de Februaro, 2014}}</ref> samtempe fidante je ECC por restaŭri konservitajn datumojn, kondiĉe ke la nombro da eraroj en difektita sektoro restu sufiĉe malalta. La funkcio S.M.A.R.T (Teknologio por Mem-monitorado, Analizo kaj Raportado) kalkulas la totalan nombron da eraroj en la tuta malmola disko korektitaj per ECC (kvankam ne ĉe ĉiuj malmolaj diskoj, ĉar la rilataj S.M.A.R.T-atributoj "Hardware ECC Recovered" kaj "Soft ECC Correction" ne estas konsekvence subtenataj) kaj la totalan nombron da plenumitaj sektoraj remapoj, ĉar la apero de multaj tiaj eraroj povas antaŭindiki [[paneo]]n de la malmola disko. La "Formato sen ID", evoluigita de [[IBM]] meze de la [[1990-aj jaroj]], enhavas informojn pri tio, kiuj sektoroj estas difektitaj kaj kie troviĝas la reasignitaj sektoroj.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-sector-format-and-structure/ |title=Hard Drive Sector Format and Structure |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=26a de Majo, 2019 |date=23a de Decembro, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526072622/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-sector-format-and-structure/ |archive-date=26a de Majo, 2019 |url-status=live }}</ref> Nur eta parto de la detektitaj eraroj fine rezultas kiel ne korekteblaj. Ekzemploj de specifitaj indicoj de nekorektitaj bit-leg-eraroj estas jenaj: * La specifoj de 2013 por entrepren-nivelaj SAS-diskoj difinas la erar-frekvencon kiel unu nekorektitan bit-leg-eraron por ĉiu 10¹⁶ legita bito,<ref name="SGAT2013">{{cite web | url = https://www.seagate.com/files/www-content/product-content/savvio-fam/enterprise-performance-15k-hdd/savvio-15k-4/en-us/enterprise-performance-15k-hdd-ds1797-1-1307us.pdf | title = Enterprise Performance 15K HDD: Data Sheet | year = 2013 | access-date = 24a de Oktobro, 2013 | publisher = Seagate | archive-url = https://web.archive.org/web/20131029192706/http://www.seagate.com/files/www-content/product-content/savvio-fam/enterprise-performance-15k-hdd/savvio-15k-4/en-us/enterprise-performance-15k-hdd-ds1797-1-1307us.pdf | archive-date = 29a de Oktobro, 2013 | url-status = live }}</ref><ref name="WD2013">{{cite web | url = https://www.wdc.com/wdproducts/library/SpecSheet/ENG/2879-771463.pdf | title = WD Xe: Datacenter hard drives | year = 2013 | access-date = 24a de Oktobro, 2013 | publisher = Western Digital | archive-url = https://web.archive.org/web/20131029193439/http://www.wdc.com/wdproducts/library/SpecSheet/ENG/2879-771463.pdf | archive-date = 29a de Oktobro, 2013 | url-status = live }}</ref> * La specifoj de 2018 por konsumantaj SATA-durdiskoj difinas la erarfrekvencon kiel unu nekorektitan bit-leg-eraron por ĉiu 10¹⁴ bitoj.<ref name="SGAT2018">{{cite web | title = 3.5" BarraCuda data sheet | publisher = Seagate | date = Junio 2018 | url = https://www.seagate.com/www-content/datasheets/pdfs/3-5-barracudaDS1900-11-1806US-en_US.pdf | access-date = 28a de Julio, 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180728070449/https://www.seagate.com/www-content/datasheets/pdfs/3-5-barracudaDS1900-11-1806US-en_US.pdf | archive-date = 28a de Julio, 2018 | url-status = live }}</ref><ref name="WD2018">{{cite web | title = WD Red Desktop/Mobile Series Spec Sheet | publisher = Western Digital | date = Aprilo 2018 | url = https://www.wdc.com/content/dam/wdc/website/downloadable_assets/eng/spec_data_sheet/2879-800002.pdf | access-date = 28a de Julio, 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180728070730/https://www.wdc.com/content/dam/wdc/website/downloadable_assets/eng/spec_data_sheet/2879-800002.pdf | archive-date = 28a de Julio, 2018 | url-status = live }}</ref> Ĉe modelo de difinita fabrikanto, la nekorektita indico de bit-eraroj estas tipe la sama, sendepende de la kapacito de la disko.<ref name="SGAT2013" /><ref name="WD2013" /><ref name="SGAT2018" /><ref name="WD2018" /> La plej malbonaj specoj de eraroj estas silentdatumaj koruptoj, kiuj estas eraroj nerimarkitaj de la firmvaro de la disko aŭ de la gastiga [[operaciumo]]; iuj el tiuj eraroj povas esti kaŭzitaj de misfunkcioj de la durdisko, dum aliaj devenas de aliloke en la konekto inter la disko kaj la gastiganto.<ref>{{Cite news |title= Keeping Bits Safe: How Hard Can It Be? |work= ACM Queue |date= October 1, 2010 |author= David S. H. Rosenthal |url= https://queue.acm.org/detail.cfm?id=1866298 |access-date= 2a de Januaro, 2014 |author-link= David S. H. Rosenthal |archive-url= https://web.archive.org/web/20131217020947/http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1866298 |archive-date= 17a de Decembro, 2013 |url-status= live }}</ref> === <span class="anchor" id="TDMR"></span> Development === [[File:Full History Disk Areal Density Trend.png|thumb|Leading-edge hard disk drive [[Density (computer storage)|areal densities]] from 1956 through 2009 compared to [[Moore's law]]. By 2016, progress had slowed significantly below the extrapolated density trend.<ref name="Hayes 2016">{{cite web |url=http://bit-player.org/2016/wheres-my-petabyte-disk-drive |title= Where's My Petabyte Disk Drive? |first= Brian |last= Hayes|page= chart of historical data courtesy of Edward Grochowski |date= March 27, 2016 |access-date= December 1, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260104060248/http://bit-player.org/2016/wheres-my-petabyte-disk-drive/ |archive-date=2026-01-04}}</ref>]] The rate of areal density advancement was similar to [[Moore's law]] (doubling every two years) through 2010: 60% per year during 1988–1996, 100% during 1996–2003 and 30% during 2003–2010.<ref name="Byrne2015b">{{cite web |url=http://www.federalreserve.gov/econresdata/notes/feds-notes/2015/prices-for-data-storage-equipment-and-the-state-of-it-innovation-20150701.html#fn2 |title=Prices for Data Storage Equipment and the State of IT Innovation |publisher=The Federal Reserve Board FEDS Notes |first=David |last=Byrne |page=Table 2 |date=July 1, 2015 |access-date=July 5, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708124555/http://www.federalreserve.gov/econresdata/notes/feds-notes/2015/prices-for-data-storage-equipment-and-the-state-of-it-innovation-20150701.html#fn2 |archive-date=July 8, 2015 |url-status=live }}</ref> Speaking in 1997, [[Gordon Moore]] called the increase "flabbergasting",<ref name="Moore1997">{{cite news | url = https://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp | title = Gallium Arsenide | work = PC Magazine | date = March 25, 1997 | quote = Gordon Moore: ... the ability of the magnetic disk people to continue to increase the density is flabbergasting--that has moved at least as fast as the semiconductor complexity. | access-date = August 16, 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140821103700/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp | archive-date = August 21, 2014 | url-status = live }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140821103700/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp |date=2014-08-21 }}</ref> while observing later that growth cannot continue forever.<ref name="Moore2005">{{cite news |last=Dubash |first=Manek |url=http://www.techworld.com/news/operating-systems/moores-law-is-dead-says-gordon-moore-3576581/ |title=Moore's Law is dead, says Gordon Moore |work=techworld.com |date=April 13, 2005 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140706081110/http://news.techworld.com/operating-systems/3477/moores-law-is-dead-says-gordon-moore/ |archive-date=July 6, 2014 |access-date=March 18, 2022 |quote=It can't continue forever. The nature of exponentials is that you push them out and eventually disaster happens. }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140706081110/http://news.techworld.com/operating-systems/3477/moores-law-is-dead-says-gordon-moore/ |date=2014-07-06 }}</ref> Price improvement decelerated to −12% per year during 2010–2017,<ref name="McCallum">{{cite web |title=Disk Drive Prices (1955–2017) |url=http://www.jcmit.net/diskprice.htm |year=2017 |first=John C. |last=McCallum |access-date=July 15, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170711202719/http://www.jcmit.net/diskprice.htm |archive-date=July 11, 2017 |url-status=live }}</ref> as the growth of areal density slowed. The rate of advancement for areal density slowed to 10% per year during 2010–2016,<ref name="IBM Fontana 2016">{{cite web |url=http://www.ibmsystemsmag.com/mainframe/storage/Support/cloud-trends-projections/?page=1 |title=A Look at Cloud Storage Component Technologies Trends and Future Projections |first1=Gary M. |last1=Decad |author2=Robert E. Fontana Jr. |website=ibmsystemsmag.com |date=July 6, 2017 |access-date=July 21, 2014 |page=Table 1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729050933/http://ibmsystemsmag.com/mainframe/storage/support/cloud-trends-projections/?page=1 |archive-date=July 29, 2017 |url-status=dead }}</ref> and there was difficulty in migrating from perpendicular recording to newer technologies.<ref name="Mellor 2014-11-10">{{cite news |last=Mellor |first=Chris |url=https://www.theregister.co.uk/2014/11/10/kryders_law_of_ever_cheaper_storage_disproven/ |title=Kryder's law craps out: Race to UBER-CHEAP STORAGE is OVER |work=theregister.co.uk |location=UK |publisher=The Register |date=November 10, 2014 |access-date=November 12, 2014 |quote=The 2011 Thai floods almost doubled disk capacity cost/GB for a while. Rosenthal writes: 'The technical difficulties of migrating from PMR to HAMR, meant that already in 2010 the Kryder rate had slowed significantly and was not expected to return to its trend in the near future. The floods reinforced this.' |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112004831/http://www.theregister.co.uk/2014/11/10/kryders_law_of_ever_cheaper_storage_disproven/ |archive-date=November 12, 2014 |url-status=live }}</ref> As bit cell size decreases, more data can be put onto a single drive platter. In 2013, a production desktop 3&nbsp;TB HDD (with four platters) would have had an areal density of about 500&nbsp;Gbit/in² which would have amounted to a bit cell comprising about 18 magnetic grains (11 by 1.6 grains).<ref name="Anderson2013a" >{{cite web |url=https://www.dtc.umn.edu/resources/bd2013_anderson.pdf |title=HDD Opportunities & Challenges, Now to 2020 |year=2013 |access-date=May 23, 2014 |quote='PMR CAGR slowing from historical 40+% down to ~8-12%' and 'HAMR CAGR = 20-40% for 2015–2020' |first=Dave |last=Anderson |publisher=Seagate |archive-url = https://web.archive.org/web/20140525232605/https://www.dtc.umn.edu/resources/bd2013_anderson.pdf | archive-date=May 25, 2014 |url-status=live}}</ref> Since the mid-2000s, areal density progress has been challenged by a [[Superparamagnetism#Effect on hard drives|superparamagnetic]] trilemma involving grain size, grain magnetic strength and ability of the head to write.<ref>{{cite journal | title = New Paradigms in Magnetic Recording | last = Plumer |display-authors=etal | first = Martin L. | journal = Physics in Canada | volume = 67 | issue = 1 | date = March 2011 | pages = 25–29 |arxiv = 1201.5543| bibcode = 2012arXiv1201.5543P }}</ref> In order to maintain acceptable signal-to-noise, smaller grains are required; smaller grains may self-reverse ([[electrothermal instability]]) unless their magnetic strength is increased, but known write head materials are unable to generate a strong enough magnetic field sufficient to write the medium in the increasingly smaller space taken by grains. Magnetic storage technologies are being developed to address this trilemma, and compete with [[flash memory]]–based [[solid-state drive]]s (SSDs). In 2013, [[Seagate Technology|Seagate]] introduced [[shingled magnetic recording]] (SMR),<ref name="Seagate 2013-09-09">{{cite press release |url=http://www.seagate.com/about/newsroom/press-releases/shingled-magnetic-recording-milestone-pr-master/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009135540/http://www.seagate.com/about/newsroom/press-releases/shingled-magnetic-recording-milestone-pr-master/ |title=Seagate Delivers On Technology Milestone: First to Ship Hard Drives Using Next-Generation Shingled Magnetic Recording |location=New York |publisher=[[Seagate Technology]] plc |date=September 9, 2013 |access-date=July 5, 2014 |archive-date=October 9, 2014 |quote=Shingled Magnetic Technology is the First Step to Reaching a 20 Terabyte Hard Drive by 2020}}</ref> intended as something of a "stopgap" technology between PMR and Seagate's intended successor [[heat-assisted magnetic recording]] (HAMR). SMR utilizes overlapping tracks for increased data density, at the cost of design complexity and lower data access speeds (particularly write speeds and [[random access]] 4k speeds).<ref>{{cite web | url = https://lwn.net/Articles/591782/ | title = Support for shingled magnetic recording devices | date = March 26, 2014 | access-date = January 7, 2015 | first = Jake | last = Edge | publisher = [[LWN.net]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20150202075938/http://lwn.net/Articles/591782/ | archive-date = February 2, 2015 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = https://lwn.net/Articles/548116/ | title = LSFMM: A storage technology update | date = April 23, 2013 | access-date = January 7, 2015 | first = Jonathan | last = Corbet | publisher = [[LWN.net]] | quote = A 'shingled magnetic recording' (SMR) drive is a rotating drive that packs its tracks so closely that one track cannot be overwritten without destroying the neighboring tracks as well. The result is that overwriting data requires rewriting the entire set of closely-spaced tracks; that is an expensive tradeoff, but the benefit—much higher storage density—is deemed to be worth the cost in some situations. | archive-url = https://web.archive.org/web/20150107075254/https://lwn.net/Articles/548116/ | archive-date = January 7, 2015 | url-status = live }}</ref> By contrast, [[HGST]] (now part of [[Western Digital]]) focused on developing ways to seal [[helium]]-filled drives instead of the usual filtered air. Since [[turbulence]] and [[friction]] are reduced, higher areal densities can be achieved due to using a smaller track width, and the energy dissipated due to friction is lower as well, resulting in a lower power draw. Furthermore, more platters can be fit into the same enclosure space, although helium gas is notoriously difficult to prevent escaping.<ref>{{Cite web|date=2020|title=Brochure: HelioSeal Technology: Beyond Air. Helium Takes You Higher.|url=https://documents.westerndigital.com/content/dam/doc-library/en_us/assets/public/western-digital/collateral/brochure/brochure-helioseal-technology.pdf|website=Western Digital}}</ref> Thus, helium drives are completely sealed and do not have a breather port, unlike their air-filled counterparts. They have two top covers, the second is laser welded in place and is the only one visible from the exterior.<ref>{{cite web|url=https://www.jsme.or.jp/award/jsme2016/mnt2016-1.pdf|format=PDF|title=Development of Helium Sealed High Capacity Hard Disk Drive|website=Web.archive.org|access-date=13 September 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321004847/https://www.jsme.or.jp/award/jsme2016/mnt2016-1.pdf|archivedate=2022-03-21}}</ref> Other recording technologies are either under research or have been commercially implemented to increase areal density, including Seagate's [[heat-assisted magnetic recording]] (HAMR). HAMR requires a different architecture with redesigned media and read/write heads, new lasers, and new near-field optical transducers.<ref name="Shilov_anandtech_b">{{cite news |url=http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |title=Hard Disk Drives with HAMR Technology Set to Arrive in 2018 |first=Anton |last=Shilov |date=December 18, 2015 |access-date=January 2, 2016 |quote=Unfortunately, mass production of actual hard drives featuring HAMR has been delayed for a number of times already and now it turns out that the first HAMR-based HDDs are due in 2018. ... HAMR HDDs will feature a new architecture, require new media, completely redesigned read/write heads with a laser as well as a special near-field optical transducer (NFT) and a number of other components not used or mass produced today. |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102200055/http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |archive-date=January 2, 2016 |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160102200055/http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |date=2016-01-02 }}</ref> HAMR shipped commercially in early 2024<ref>{{Cite web |date=2024-01-18 |title=Seagate launches Mozaic 3+ platform for 30 TB and larger HAMR-based hard drives |url=https://www.techspot.com/news/101565-seagate-introduces-mozaic-3-platform-30-tb-larger.html |access-date=2025-07-22 |website=TechSpot |language=en-US}}</ref> after technical issues delayed its introduction by more than a decade, from earlier projections as early as 2009.<ref name= "HAMR 2008 for 2009" >{{cite web |url= https://blog.dshr.org/2018/05/longer-talk-at-msst2018.html |title= Longer talk at MSST2018 |last= Rosenthal |first= David |date= May 16, 2018 |access-date= November 22, 2019 }}</ref><ref name= "HAMR 2014 for 2015" >{{cite web |url= https://www.kitguru.net/components/hard-drives/anton-shilov/tdk-hamr-technology-could-enable-15tb-hard-drives-already-in-2015/ |title= TDK: HAMR technology could enable 15TB HDDs already in 2015 |last= Shilov |first= Anton |date= October 15, 2014 |access-date= November 15, 2019 }}</ref><ref name= "HAMR 2013 for 2016" >{{cite web |url= http://www.tomsitpro.com/articles/wd-hamr-hdd-heat-assisted-magnetic-recording,1-1396.html |title= WD Demos Future HDD Storage Tech: 60TB Hard Drives |last= Oliver |first= Bill |work= Tom's IT Pro |quote= ...Seagate expects to start selling HAMR drives in 2016. |date= November 18, 2013 |access-date= November 15, 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131121065015/http://www.tomsitpro.com/articles/wd-hamr-hdd-heat-assisted-magnetic-recording,1-1396.html |archive-date= November 21, 2013 }}</ref><ref name= "blocks HAMR 2019" >{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/08/28/nearline-disk-drives-ssd-attack/ |website=Blocks and Files |title= How long before SSDs replace nearline disk drives? |last= Mellor |first= Chris |quote= Seagate CTO Dr John Morris told analysts that Seagate has built 55,000 HAMR drives and aims to get disks ready for customer sampling by the end of 2020. |date= August 28, 2019 |access-date= November 15, 2019 }}</ref> HAMR's planned successor, [[bit-patterned recording]] (BPR),<ref name="AutoMK-22" /> has been removed from the roadmaps of Western Digital and Seagate.<ref name= "BPR roadmaps 2018" >{{cite web |url= https://blog.dshr.org/2018/05/longer-talk-at-msst2018.html |title= Longer talk at MSST2018 |last= Rosenthal |first= David |quote= The most recent Seagate roadmap pushes HAMR shipments into 2020, so they are now slipping faster than real-time. Western Digital has given up on HAMR and is promising that Microwave Assisted Magnetic Recording (MAMR) is only a year out. BPM has dropped off both companies' roadmaps. |date= May 16, 2018 |access-date= November 22, 2019 }}</ref> Western Digital's microwave-assisted magnetic recording (MAMR),<ref>{{cite journal |last=Mallary |display-authors=etal |first= Mike|date=July 2014 |title= Head and Media Challenges for 3 Tb/in² Microwave-Assisted Magnetic Recording|journal=IEEE Transactions on Magnetics |volume=50 |issue=7 |pages=1–8 |doi=10.1109/TMAG.2014.2305693|s2cid=22858444 |issn = 0018-9464 }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Li|first1=Shaojing|last2=Livshitz|first2=Boris|last3=Bertram|first3=H. Neal|last4=Schabes|first4=Manfred|last5=Schrefl|first5=Thomas|last6=Fullerton|first6=Eric E.|last7=Lomakin|first7=Vitaliy|title=Microwave assisted magnetization reversal in composite media|journal=Applied Physics Letters|date=2009|volume=94|issue=20|page=202509|doi=10.1063/1.3133354|url=https://www.karlstechnology.com/hard-drives/JAP_2009_MAMR.pdf|bibcode=2009ApPhL..94t2509L|access-date=May 24, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190524225721/https://www.karlstechnology.com/hard-drives/JAP_2009_MAMR.pdf|archive-date=May 24, 2019|url-status=live}}</ref> also referred to as energy-assisted magnetic recording (EAMR), was sampled in 2020, with the first EAMR drive, the Ultrastar HC550, shipping in late 2020.<ref>{{Cite web|last=Shilov|first=Anton|title=Western Digital Reveals 18 TB DC HC550 'EAMR' Hard Drive|url=https://www.anandtech.com/show/14869/western-digital-announces-18-tb-eamr-hard-drive |archive-url=https://archive.today/20190920044819/https://www.anandtech.com/show/14869/western-digital-announces-18-tb-eamr-hard-drive |url-status=dead |archive-date=September 20, 2019 |date=September 18, 2019 |access-date=2021-10-11|website=AnandTech}}</ref><ref name="Blocks MAMR 2019">{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/09/03/western-digital-18tb-and-20tb-mamr-disk-drives/ |website=Blocks & Files |title= Western Digital debuts 18TB and 20TB MAMR disk drives |last= Mellor |first= Chris |quote= ...microwave-assisted magnetic (MAMR) recording technology...sample shipments are due by the end of the year. |date= September 3, 2019 |access-date= November 23, 2019 }}</ref><ref>{{Cite web|last=Raevenlord |title=Western Digital Finally Launches Ultrastar DC HC550 18 TB Drives With EAMR for Enterprise|url=https://www.techpowerup.com/269562/western-digital-finally-launches-ultrastar-dc-hc550-18-tb-drives-with-eamr-for-enterprise|access-date=2021-10-11|website=TechPowerUp|date=July 8, 2020 |language=en}}</ref> [[Two-dimensional magnetic recording]] (TDMR)<ref name="Anderson2013a" /><ref name="Wood 2010">{{cite web |url=https://www.ewh.ieee.org/r6/scv/mag/MtgSum/Meeting2010_10_Presentation.pdf |title=Shingled Magnetic Recording and Two-Dimensional Magnetic Recording |last=Wood |first=Roger |work=[[IEEE]] |publisher=Hitachi GST |date=October 19, 2010 |access-date=August 4, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140810161542/http://www.ewh.ieee.org/r6/scv/mag/MtgSum/Meeting2010_10_Presentation.pdf |archive-date=August 10, 2014 |url-status=live }}</ref> and "current perpendicular to plane" [[giant magnetoresistance]] (CPP/GMR) heads have appeared in research papers.<ref name="Coughlin" /><ref>{{Cite arXiv |title=All-Heusler giant-magnetoresistance junctions with matched energy bands and Fermi surfaces |eprint = 1301.6106|last1 = Bai|first1 = Zhaoqiang|last2 = Cai|first2 = Yongqing|last3 = Shen|first3 = Lei|last4 = Han|first4 = Guchang|last5 = Feng|first5 = Yuanping|year = 2013|class = cond-mat.mes-hall}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www1.hgst.com/hdd/research/recording_head/pr/PerpendicularAnimation.html|title=Perpendicular Magnetic Recording Explained - Animation|date=December 21, 2001 |access-date=July 27, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006062214/http://www1.hgst.com/hdd/research/recording_head/pr/PerpendicularAnimation.html|archive-date=October 6, 2018|url-status=live}}</ref> Some drives have adopted dual independent actuator arms to increase read/write speeds and compete with SSDs.<ref>{{cite web |url=https://www.anandtech.com/show/13935/seagate-hdd-plans-2019 |title= State of the Union: Seagate's HAMR Hard Drives, Dual-Actuator Mach2, and 24 TB HDDs on Track |work=Anandtech.com |access-date=February 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220002907/https://www.anandtech.com/show/13935/seagate-hdd-plans-2019 |archive-date=February 20, 2019 |url-status=dead }}</ref> A 3D-actuated vacuum drive (3DHD) concept<ref name= "3DHD blog" >{{Cite web |url= https://blog.dshr.org/2019/09/promising-new-hard-disk-technology.html |title= Promising New Hard Disk Technology |access-date= December 1, 2019 }}</ref><!--3DHD is developed by L2 drive--> and 3D magnetic recording have been proposed.<ref>{{Cite web|url=https://www.extremetech.com/extreme/168619-3d-magnetic-storage-breakthrough-enables-100tb-hard-drives|title=3D magnetic storage breakthrough enables 100TB+ hard drives &#124; Extremetech|date=October 15, 2013 }}</ref> Depending upon assumptions on feasibility and timing of these technologies, Seagate forecasts that areal density will grow 20% per year during 2020–2034.<ref name= "blocks WWrevenue August2019"/> == Fontindiko == * [http://www.esperanto.mv.ru/KompLeks/DI.html#DISKAPARATO Diskaparato] en [[Komputada Leksikono De Sergio Pokrovskij|Komputada Leksikono]] == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == * [https://smarthdd.com/help.htm Hard Disk Drives Encyclopedia] * [https://www.youtube.com/watch?v=Wiy_eHdj8kg Video showing an opened HD working] * [https://web.archive.org/web/20121014191631/http://faculty.plattsburgh.edu/jan.plaza/teaching/papers/seektime.html Average seek time of a computer disk] * [http://www.pcworld.com/article/127105/article.html Timeline: 50 Years of Hard Drives] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131006003652/http://www.pcworld.com/article/127105/article.html |date=2013-10-06 }} * [http://hddscan.com/doc/HDD_Tracks_and_Zones.html HDD from inside: Tracks and Zones. How hard it can be?] {{Projektoj|ReVo=disk.0aparato}} {{Ĝermo|komputiko}} {{Havenda artikolo|Diskaparato}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Komputila aparataro]] ei4mm8dlm6luau1j6nf7cn1er3uaini 9490166 9490157 2026-10-07T23:50:35Z Kani 670 /* Development */ 9490166 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Hdd od srodka.jpg|eta|Diskaparato]] '''Diskaparato''' (DA-oj, aŭ '''malmoldisko''', '''[[Fiksdisko|fiksa disko]]''' aŭ '''durdisko''', angle HDD) estas magneta [[disko]] (aŭ pluraj tiaj diskoj samaksaj), muntita(j) kun la lega-skribaj kapetoj kaj ceteraj partoj meĥanikaj kaj elektronikaj, kaj enujigita(j) en metalan skatolon (kp disketo)<ref>{{cite web |title=Operating Systems: Three Easy Pieces [Chapter: Hard Disk Drives] |url=http://pages.cs.wisc.edu/~remzi/OSTEP/file-disks.pdf |publisher=Arpaci-Dusseau Books |year=2014 |first1=Remzi H. |last1=Arpaci-Dusseau |first2=Andrea C. |last2=Arpaci-Dusseau}}</ref> Depende je la modelo, la atingotempo de diskaparato estas 9 ms aŭ malpli. Normale komputilo havas diskaparaton kiel sian fiksitan diskon; sed ekzistas ankaŭ demeteblaj diskaparatoj<ref>{{Cite web |url = http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |title = 5th Non-Volatile Memories Workshop (NVMW 2014) |date = March 2014 |publisher = IEEE |accessdate = 23a de Aprilo, 2014 |first = Eric |last = Fullerton |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180928051219/http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |archivedate = 2018-09-28 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-12-26 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20180928051219/http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |arkivdato=2018-09-28 }}</ref><ref>{{Cite web | url = http://thessdguy.com/for-the-lack-of-a-fab/#more-538 | title = For the Lack of a Fab... | last = Handy | first = James | date = July 31, 2012 | publisher = Objective Analysis | accessdate = 25a de Novembro, 2012 }}</ref>. Temas pri datumstoka [[aparato]] kiu uzas magnetan stokadon kaj prenas ciferecajn informojn uzantajn unu aŭ pli rigidajn rapide rotaciante diskojn (pladoj) kovritajn per magneta materialo. La pladoj estas parigitaj per magnetkapoj, kutime aranĝite sur aktuaria brako, kiuj legas kaj skribas datenojn al la pladsurfacoj.<ref> Arpaci-Dusseau, Remzi H.; Arpaci-Dusseau, Andrea C. (2014). [https://pages.cs.wisc.edu/~remzi/OSTEP/file-disks.pdf "Operating Systems: Three Easy Pieces, Chapter: Hard Disk Drives" (PDF).] Arpaci-Dusseau Books. Arkivita (PDF) el la originalo la 18an de Februaro, 2015. Alirita la 18an de Julio, 2021. </ref> Datenoj estas aliritaj en hazard-alira maniero, signifante ke individuaj blokoj de datenoj povas esti stokitaj aŭ prenitaj en iu sinsekvo kaj ne nur sinsekve. DAoj estas speco de ne-volatila stokado, retenante stokitajn datenojn eĉ kiam funkciigite for. [[Dosiero:Laptop-hard-drive-exposed.jpg|eta|dekstre|Interno de 2.5-cola tekokomputila diskaparato.]] Lanĉite fare de [[IBM]] en 1956,<ref>[https://www.ibm.com/ibm/history/exhibits/storage/storage_350.html "IBM Archives: IBM 350 disk storage unit".] 23a de Januaro, 2003. Arkivita el la originalo la 31an de Majo, 2008. Alirita la 18an de Julio, 2021. </ref> DAoj iĝis la domina sekundara memorunuo por ĝeneraluzeblaj [[komputilo]]j de la fruaj [[1960-aj jaroj]]. Ade plibonigita, DAoj konservis tiun pozicion en la modernan epokon de serviloj kaj personaj komputiloj. Pli ol 200 firmaoj produktis DAojn historie, kvankam post ampleksa industriofirmiĝo la plej multaj nunaj unuoj estas produktitaj fare de Seagate, [[Toshiba]], kaj Western Digital. Liveroj de DAoj kaj vendenspezoj malkreskas, kvankam produktado (eksabajtoj je jaro) kreskas. Fulmmemoro havas kreskantan parton de la merkato por sekundara stokado, en la formo de solidsubstancaj veturiloj ([[Solidstata disko|SSD]]oj). SSDoj havas pli altajn daten-transigo-rapidecojn, pli altan arean stokaddensecon, pli bonan fidindecon, kaj multe pli malaltan latentecon kaj alirtempojn. Kvankam SSDoj havas pli altan koston je peco, ili anstataŭigas DAojn kie rapideco, elektrokonsumo, eta grandeco, kaj fortikeco estas gravaj. La primaraj karakterizaĵoj de DA estas ĝia kapacito kaj efikeco. Kapacito estas precizigita en unuoprefiksoj egalrilatantaj al potencoj de 1000: 1-terabite (tb) diskilo havas kapaciton de 1,000 gigabajtoj (Gb; kie 1 gigabajto = 1 miliardo da bajtoj). Tipe, iom da el la kapacito de HDD estas neatingeblaj al la uzanto ĉar ĝi estas uzita per la dosiersistemo kaj la mastrumsistemo, kaj eventuale enfinkonstruita ripeto por erarĝustigo kaj normaligo. Efikeco estas precizigita antaŭ la tempo postulata por movi la kapojn al trako aŭ cilindro (meza alirotempo) kaj plie la tempon kiam ĝi prenas pri la dezirata sektoro por prezenti proponon sub la kapon (meza latenteco, kio estas funkcio de la fizika rotacia rapideco en rivolua nombro), kaj finfine la rapidecon ĉe kiu la datenoj estas elsenditaj (datenrapideco). La du plej oftaj formofaktoroj de modernaj DAoj estas 3. 5-colojn, por tablokomputiloj, kaj 2,5-colojn, ĉefe por [[tekokomputilo]]j. DAoj estas ligitaj al sistemoj per normigitaj interfacaj kabloj kiel ekzemple Pata (Paralelo ATA), SATA (Seria ATA), USB aŭ SAS (Serial Attached SCSI) kabloj. == Historio == [[Dosiero:Hard drive.svg|eta|dekstre|Anglalingva diagramo pri la ĉefaj komponantoj de komputila DA.]] Diskaparatoj estis lanĉitaj en 1956 kiel datumstokado por IBM-realtempaj transakcipretigaj komputiloj, kaj estis evoluigitaj por uzo per ĝeneraluzebla komputilego kaj [[minikomputilo]]j. La unua IBM-veturado, la 350 RAMAC en 1956, estis ĉirkaŭ la grandeco de du mezgrandaj [[fridujo]]j kaj stokis kvin milionojn de ses-bitaj karaktroj (3.75 megabajtoj) sur stako de 50 diskoj. En 1962 la IBM 350 RAMAC diskunuo estis anstataŭita fare de la IBM 1301 diskekzemplero, kiuj konsistis el 50 pladoj, ĉiu proksimume 1/8-cola dika kaj 24 colojn el diametro.<ref>[https://web.archive.org/web/20150328161124/http://www.computermuseum.li/Testpage/DiskPlatter-1301.htm "DiskPlatter-1301".] computermuseum.li. Arkivita el la originalo la 28an de Marto, 2015. </ref> Dum la IBM 350 uzis nur du leg/skribajn kapojn kiuj estis pneŭmatike funkciigitaj kaj translokigitaj en du dimensioj, la 1301-datita estis unu el la unuaj diskekzempleroj se temas pri uzi aron de kapoj, po unu per plado, moviĝante kiel ununura unuo. Cilindro-reĝimo legas/skribas ke operacioj estis apogitaj, kaj la kapoj flugis proksimume 250 mikro-colojn (proksimume 6 µm) super la pladsurfaco. Moviĝo de la ĉefinstalado dependis sur binara vipursistemo de hidraŭlikaj aktuarioj kiuj certigis ripeteblan poziciigadon. La kabineto (1301) temis pri la grandeco de tri hejmaj fridujoj metitaj flank-al-flanke, stokante la ekvivalenton de proksimume 21 milionoj de ok-bitaj bajtoj. Alirtempo estis proksimume kvarono de sekundo. Ankaŭ en 1962, IBM prezentis la modelon 1311 diskilo, kio temis pri la grandeco de [[lavmaŝino]] kaj stokis du milionojn da karaktroj sur forprenebla diskujo. Uzantoj povis aĉeti kromajn pakojn kaj interŝanĝi ilin kiel bezonate, tre kiel bobenoj de magneta bendo. Pli postaj modeloj de forprenebla pako moveblas, de IBM kaj aliaj, iĝis la normo en la plej multaj komputilinstalaĵoj kaj atingis kapacitojn de 300 megabajtoj de la fruaj [[1980-aj jaroj]]. Ne-forpreneblaj DAoj estis nomitaj "fiksaj disk-"iniciatoj. [[Dosiero:Seagate Barracuda IMG 7901.jpg|eta|maldekstre|Du DAoj Seagate Barracuda, el 2003 kaj 2009 - respektive 160GB kaj 1TB. En 2020 Seagate proponas kapacitojn de ĝis 16TB.]] Kelkaj alt-efikecaj DAoj estis produktitaj kun po unu kapo por trako (ekz. IBM 2305 en [[1970]]) tiel ke neniom da tempo estis perdita fizike movante la kapojn al trako. Konataj kiel fiks-kapaj aŭ ĉef-trakaj diskiloj ili estis tre multekostaj kaj jam ne estas en produktado. En 1973, IBM lanĉis novan specon de HDD-kodita "Winchester". Ĝia primara karakteriza trajto estis ke la diskokapoj ne estis retiritaj tute de la stako de diskopladoj kiam la funkciado estis elektra malsupre. Anstataŭe, la kapoj estis permesitaj "alteriĝi" sur specialareon de la diskosurfaco sur spino-lanugo, "ekante" denove kiam sur la disko poste estis elektra. Tio tre reduktis la koston de la kap-aktuaria mekanismo, sed malhelpis forigojn de la diskoj dum la funkciado kiel estis farita kun la diskujoj. Anstataŭe, la unuaj modeloj de "Winchester teknologio" havis forpreneblan diskomodulon, kiu inkluzivis kaj la diskujon kaj la kapkunigilon, postlasante la aktuarian motoron en la funkciado. Pli postaj "Winchester" funkciadoj prirezignis la forpreneblan novaĵkoncepton kaj revenis al ne-forpreneblaj pladoj. Kiel la unua forprenebla grupo, la unuaj "Winchester" funkciadoj uzis pladojn 14 colojn (360 mm) en diametro. Kelkajn jarojn poste, dezajnistoj esploris la eblecon ke fizike pli malgrandaj pladoj eble ofertos avantaĝojn. Veturadoj kun ne-forpreneblaj ok-colaj pladoj kaj tiam prezentiĝis funkciadoj kiuj uzis 5 1 ⁄ 4 in (130 mm) formofaktoron (munta larĝo ekvivalenta al tio kion uzis nuntempaj disketingoj). La lasta estis ĉefe destinitaj por la tiama eta merkato de personaj komputiloj. Ekde kiam la [[1980-aj jaroj]] komenciĝis, DAoj estis rara kaj tre multekosta kroma trajto en komputiloj, sed de la malfruaj 1980-aj jaroj ilia kosto estis reduktita al la punkto kie ili estis normaj sur ĉiuj krom la plej malmultekostaj komputiloj. La plej multaj DAoj en la fruaj 1980-aj jaroj estis venditaj al komputilaj finuzantoj kiel ekstera, kroma subsistemo. La subsistemo ne estis vendita sub la nomo de la durdiskoproduktanto sed sub la subsistema produktanto nomita kiel ekzemple Corvus Systems kaj Tallgrass Technologies, aŭ sub la nomo de la komputila sistemproduktanto kiel ekzemple la Apple ProFile. La IBM KOMPUTILO/XT en 1983 inkludis internan 10 MB HDD, kaj baldaŭ poste internaj DAoj multiĝis sur personaj komputiloj. Eksteraj DAoj restis popularaj por multe pli longe sur la Apple Macintosh. Multaj kiun makintoŝoj faris al inter 1986 kaj 1998 havis SCSI havenon sur la dorso, igante eksteran vastiĝon pli simpla. Pli aĝaj kompaktaj makintoŝoj ne havis uzant-alireblajn durdiskujojn (efektive, la Makintoŝo 128K, Macintosh 512K, kaj Macintosh Plus ne havis durdiskujon entute), tiel en tiuj modeloj eksteraj SCSI-diskoj estis la nura akceptebla opcio por disetendiĝado sur iu interna stokado. === 21a jarcento === Plibonigoj de malmolaj diskoj (HDD, tio estas DA-oj) estis pelataj de kreskanta areala denseco. Aplikoj disvastiĝis dum la [[2000-aj jaroj]], ekde la grandkomputiloj de la fino de la 1950-aj jaroj ĝis la plejmultaj uzoj por amasstokado, inkluzive de komputiloj kaj konsumantaj aplikoj kiel ekzemple la stokado de distra enhavo. En la 2000-aj kaj 2010-aj jaroj, NAND komencis anstataŭigi DA-ojn en aplikoj postulantaj porteblon aŭ altan rendimenton. En 2018, la plej granda malmola disko havis kapaciton de 15 TB, dum la SSD kun la plej granda kapacito havis 100 TB.<ref name= "100TB 2018"> Alcorn, Paul (19a de Marto, 2018). [https://www.tomshardware.com/news/100tb-ssd-nimbus-sata-flash,36687.html "Need A 100TB SSD? Nimbus Data Has You Covered With The ExaDrive DC100".] Tomshardware.com. Alirita la 20an de Februaro, 2019.</ref> En 2018, oni antaŭvidis, ke DA-oj atingos kapacitojn de 100 TB ĉirkaŭ la jaro 2025,<ref>{{cite web|last=Mott |first=Nathaniel |url=http://tomshardware.com/news/seagate-hamr-100tb-drives-2025,38035.html |title=Seagate Wants to Ship 100TB HDDs by 2025 |date=7a de Novembro, 2018 |access-date=29a de Februaro, 2019}}</ref> sed en 2019, la atendata ritmo de plibonigo estis reviziita al 50 TB ĝis 2026.<ref name= "blocks WWrevenue August2019" >{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/09/23/seagate-assumes-ssds-wont-kill-disk-drives/ |title= How long before SSDs replace nearline disk drives? |last= Mellor |first= Chris |date= 23a de Septembro, 2019 |quote= the total addressable market for disk drives will grow from $21.8bn in 2019 |access-date= 15a de Novembro, 2019 }}</ref> Pli malgrandaj formatoj (1,8 coloj kaj malpli grandaj) estis ĉesigitaj ĉirkaŭ 2010. La kosto de solid-stata memor-teknologio (NAND), priskribebla per la [[leĝo de Moore]], pliboniĝas pli rapide ol tiu de malmolaj diskopeliloj (HDD-oj, nome DA-j). NAND havas pli altan prezan elastecon de la postulo ol HDD-oj, kaj tio stimulas merkatan kreskon.<ref name= Appleton >{{cite web |url= https://www.cnet.com/news/flash-goes-the-notebook/ |title= Flash goes the notebook |last= Kanellos |first= Michael |date= 17a de Januaro, 2006 |website= CNET |access-date= 15a de Majo, 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180519203122/https://www.cnet.com/news/flash-goes-the-notebook/ |archive-date= 19a de Majo, 2018 |url-status= live }}</ref> Dum la malfruaj 2000-aj kaj la [[2010-aj jaroj]], la produkta vivociklo de HDD-oj atingis maturan fazon, kaj malrapidiĝanta vendado eble indikas la komencon de la malkreska fazo.<ref name= lifecycle >{{cite web |url= https://www.inc.com/encyclopedia/industry-life-cycle.html |title= Industry Life Cycle - Encyclopedia - Business Terms |work= Inc. |access-date= 15a de Majo, 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180708234048/https://www.inc.com/encyclopedia/industry-life-cycle.html |archive-date= 8a de Julio, 2018 |url-status= live }}</ref> Dum la [[2020-aj jaroj]], la ritmo de adopto de NAND signife akceliĝis – grandparte pro la kreskanta uzo de la teknologio en konsumanta elektroniko –, dum ĝia rendimento pliboniĝis pli rapide ol tiu de HDD-oj. La Tajlandaj inundoj en 2011 difektis la fabrikojn kaj kunpremis diskaparatkoston negative inter 2011 kaj 2013.<ref>{{cite web | url = https://blog.backblaze.com/2012/10/09/backblaze_drive_farming/ | title = Farming hard drives: how Backblaze weathered the Thailand drive crisis | year = 2013 | access-date = 23a de Majo, 2014 | website = Blaze | archive-url = https://web.archive.org/web/20140625060029/http://blog.backblaze.com/2012/10/09/backblaze_drive_farming/ | archive-date = 25a de Junio, 2014 | url-status = live }}</ref> En 2019, [[Western Digital]] fermis sian lastan malajzian fabrikon de HDD-oj pro malkreskanta postulo, por koncentriĝi al la produktado de SSD-oj.<ref>{{cite web |url=https://www.theregister.com/2018/07/17/western_digital_petaling_jaya_malaysia/ |title=Western Digital formats hard disk drive factory as demand spins down |work=The Register |last=Mellor |first=Chris |date=17a de Julio, 2018 |access-date=21a de Julio, 2021}}</ref> Ĉiuj tri restantaj fabrikantoj de HDD-oj spertas malkreskantan postulon je siaj HDD-oj ekde 2014.<ref>{{cite web |url=https://www.extremetech.com/computing/273849-western-digital-to-close-hdd-plant-increase-ssd-production |title=Western Digital to Close HDD Plant, Increase SSD Production |work=Extreme Tech |last=Hruska |first=Joel |date=20a de Julio, 2018 |access-date=21a de Julio, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251016044530/https://www.extremetech.com/computing/273849-western-digital-to-close-hdd-plant-increase-ssd-production |archive-date=2025-10-16}}</ref> == Teknologio == === Magneta registrado === [[Dosiero:Harddrive-engineerguy.ogv|eta|220ra|dekstre|Filmeto pri kiel funkcias diskaparato]] [[Dosiero:2019 Rozebrane dyski twarde.jpg|eta|220ra|dekstre|3,5-cola kaj 2,5-cola malmolaj diskoj kun forigitaj antaŭaj kovriloj por montri iliajn internajn partojn.]] Moderna malmola disko (HDD) registras datumojn per magnetigado de maldika tavolo el [[Feromagneta substanco|feromagneta materialo]] sur ambaŭ flankoj de disko. Sinsekvaj ŝanĝoj en la direkto de magnetigo reprezentas bitojn de duumaj datumoj. La datumoj estas legitaj el la disko per detektado de la transiroj en la magnetigo. Uzantaj datumoj estas koditaj per kodiga skemo, kiel ekzemple "run-length limited" (RLL) kodigo, kiu determinas kiel la datumoj estas reprezentataj per la magnetaj transiroj. Tipa dezajno de HDD konsistas el [[spindelo]], kiu tenas platajn cirklajn diskojn – nomatajn ''platoj'' – sur kiuj estas konservataj la datumoj. La platoj estas faritaj el nemagneta materialo, kutime el [[aluminio|aluminia]] [[alojo]], [[vitro]] aŭ [[ceramiko]]. Ili estas kovritaj per maldika tavolo de magneta materialo, tipe 10–20 [[nanometro|nm]] dika, kaj per ekstera tavolo el [[karbono]] por protekto.<ref name="headcrash" >[https://escotal.com/harddrive.html "Hard Drives".] escotal.com. Arkivita el la originalo en la 3a de Septembro, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref><ref name="AutoMK-6" >[https://www.data-master.com/lander?oref=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2F "What is a "head-crash" & how can it result in permanent loss of my hard drive data?".] data-master.com. Arkivita el la originalo en la 8a de Julio, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref><ref name="AutoMK-7">[https://web.archive.org/web/20110903011543/http://www.hard-drive-help.com/technology.html "Hard Drive Help".] hardrivehelp.com. Arkivita el la originalo en la 3 de Septembro, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref> Kompare: norma folio de kopi-papero havas dikecon de 0,07–0,18 mm (70 000–180 000 nm).<ref name="AutoMK-8" > Sherlis, Juliya (2001). Elert, Glenn (eld.). [https://hypertextbook.com/facts/2001/JuliaSherlis.shtml "Thickness of a piece of paper".] ''The Physics Factbook''. Arkivita el la originalo en la 8a de Junio, 2017. Alirita la 9an de Julio, 2011.</ref> La platoj en nuntempaj malmolaj diskoj (HDD-oj) rotacias je rapidoj variantaj de 4 200 rpm en energi-efikaj porteblaj aparatoj ĝis 15 000 rpm por alt-efikecaj serviloj.<ref name="AutoMK-10" > Blount, Walker C. (Novembro 2007). [https://web.archive.org/web/20120419091304/http://www.hitachigst.com/tech/techlib.nsf/techdocs/33c6a76df9338b0a86256d34007054c0/$file/why7200mobilehdds.pdf "Why 7,200 RPM Mobile Hard Disk Drives?" (PDF).] Arkivita el la originalo (PDF) la 19an de Aprilo, 2012. Alirita la 17an de Julio, 2011.</ref> La unuaj malmolaj diskoj rotaciis je 1 200 rpm<ref name="IBM350" >[https://web.archive.org/web/20080531032031/http://www-03.ibm.com/ibm/history/exhibits/storage/storage_350.html "IBM Archives: IBM 350 disk storage unit".] 23a de Januaro, 2003. Arkivita el la originalo la 31an de Majo, 2008. Alirita la 19an de Oktobro, 2012.</ref>, kaj dum multaj jaroj 3 600 rpm estis la normo.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-spindle-speed/ |title=Hard Drive Spindle Speed |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=26a de Majo, 2019 |date=20a de Oktobro, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526103244/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-spindle-speed/ |archive-date=26a de Majo, 2019 |url-status=live }}</ref> En novembro 2019, la platoj en la plej multaj konsumant-nivelaj malmolaj diskoj rotacias je 5 400 aŭ 7 200 rpm. Informoj estas skribataj sur kaj legitaj el plato, dum ĝi rotacias preter aparatoj nomataj ''leg-skribaj kapoj''; tiuj estas poziciigitaj por funkcii tre proksime al la magneta surfaco, kun flugalteco ofte en la ordo de dekoj da nanometroj. La leg-skriba kapo estas uzata por detekti kaj modifi la magnetiĝon de la materialo, kiu pasas tuj sub ĝi. En modernaj diskunuoj, ekzistas unu leg-skrib-kapo por ĉiu magneta diskosurfaco sur la spindelo, muntita sur komuna brako. Funkciiga brako (aŭ alir-brako) movas la kapojn laŭ arko (proksimume radie) super la platoj dum tiuj rotacias, kio ebligas al ĉiu kapo atingi preskaŭ la tutan surfacon de la disko. La brako estas movata per voĉbobena funkciigilo aŭ, ĉe iuj pli malnovaj modeloj, per paŝmotoro. Fruaj diskaparatoj skribis datumojn kun konstanta indico de bitoj sekunde, kio rezultigis egalan kvanton da datumoj en ĉiu trako; tamen, modernaj unuoj (ekde la 1990-aj jaroj) uzas zonan bit-registradon, kiu pliigas la skribrapidecon de la interna al la ekstera zono kaj tiel stokas pli da datumoj en ĉiu trako ĉe la eksteraj zonoj. Ĉe modernaj diskaparatoj, la eta grandeco de la magnetaj regionoj kreas la danĝeron, ke ilia magneta stato povus perdiĝi pro termikaj efikoj — nome termike induktita magneta malstabileco, ofte nomata la "superparamagneta limo". Por kontraŭagi tion, la diskoj estas kovritaj per du paralelaj magnetaj tavoloj, apartigitaj de triatoma tavolo el la nemagneta elemento [[rutenio]]; la du tavoloj estas magnetigitaj en kontraŭaj direktoj, tiel plifortigante unu la alian.<ref name="AutoMK-15" >Hayes, Brian. [https://www.americanscientist.org/issues/pub/terabyte-territory "Terabyte Territory".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170619063624/http://www.americanscientist.org/issues/pub/terabyte-territory |date=2017-06-19 }} ''American Scientist''. p. 212. Arkivita el la originalo la 8an de Julio, 2014. Alirita la 20an de Septembro, 2014.</ref> Alia teknologio uzata por venki termikajn efikojn kaj ebligi pli grandajn registrad-densecojn estas perpendikulara registrado (PMR); ĝi unuafoje aperis sur la merkato en 2005<ref name="AutoMK-16" >[https://www.global.toshiba/ww/news/corporate/2004/12/pr1401.html "Press Releases December 14, 2004".] Toshiba. Arkivita el la originalo la 14an de Aprilo, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref> kaj, ekde 2007, estas uzata en kelkaj malmolaj diskoj.<ref name="AutoMK-17" >[https://www.seagate.com/es/es/www/en-us/products/laptops/momentus/ "Seagate Momentus 2-1/2" HDDs per webpage January 2008".] Seagate.com. 24a de Oktobro, 2008. Arkivita el la originalo la 11an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref><ref name="AutoMK-18" >[https://www.seagate.com/es/es/products/hard-drives/barracuda-hard-drive/ "Seagate Barracuda 3-1/2" HDDs per webpage January 2008".] Seagate.com. Arkivita el la originalo la 14an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref><ref name="AutoMK-19" >[https://web.archive.org/web/20090316015932/http://www.wdc.com/en/company/investor/q108remarks.asp "Western Digital Scorpio 2-1/2" and Greenpower 3-1/2" HDDs per quarterly conference, July 2007".] Wdc.com. Arkivita el la originalo la 16an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref> Perpendikulara registrado povas esti akompanata de ŝanĝoj en la fabrikado de la leg-skribaj kapoj por pliigi la forton de la magneta kampo kreata de tiuj kapoj.<ref>{{cite web | url=https://patents.google.com/patent/US20080002290 | title=Damascene coil design for a perpendicular magnetic recording head |archive-url=https://web.archive.org/web/20251016044846/https://patents.google.com/patent/US20080002290 |archive-date=2025-10-16}}</ref> En 2004 oni enkondukis registran rimedon kun pli alta denseco, konsistantan el kunligitaj molaj kaj malmolaj magnetaj tavoloj. La tiel nomata teknologio de magnetaj memorrimedoj kun "interŝanĝa risorto" (angle ''exchange coupled composite media''), konata ankaŭ kiel kunmetitaj rimedoj kun interŝanĝa kuplado, ebligas bonan skribeblecon danke al la skrib-helpa eco de la mola tavolo. Tamen, la termika stabileco estas determinata nur de la plej malmola tavolo kaj ne estas influata de la mola tavolo.<ref name=AutoMK-19a > D. Suess; et al. (2004). [https://www.researchgate.net/publication/222074314 "Exchange spring recording media for areal densities up to 10Tbit/in2".] J. Magn. Mag. Mat.</ref><ref name=AutoMK-19b > R. Victora; et al. (2005). "Composite media for perpendicular magnetic recording". IEEE ''Trans. Mag. Mat''. 41 (2): 537–542. Bibcode:2005ITM....41..537V. doi:10.1109/TMAG.2004.838075. S2CID 29531529.</ref> Flukso-regula MAMR (FC-MAMR) ebligas al malmola disko havi pli grandan registran kapaciton sen la bezono de novaj materialoj por la disko-platoj. Malmolaj diskoj de tipo MAMR havas generatoron de spina tordmomanto (STO), kiu generas [[mikroondo]]jn, sur la leg- kaj skrib-kapoj; tio ebligas registri fizike pli malgrandajn [[bito]]jn sur la platojn, kio pliigas la arean densecon. Kutime, la registraj kapoj de malmola disko havas poluson, nomatan "ĉefa poluso", kiu estas uzata por skribi sur la platojn, kaj apud tiu poluso troviĝas aerinterspaco kaj ŝildo. La skrib-bobeno de la kapo ĉirkaŭas la poluson. La aparato STO estas metita en la aerinterspacon inter la poluso kaj la ŝildo por pliigi la forton de la [[magneta kampo]] kreata de la poluso; teknike FC-MAMR ne uzas mikroondojn, sed ĝi uzas teknologion aplikatan en MAMR. La STO havas Kampo-Generantan Tavolon (FGL) kaj Spin-Injektan Tavolon (SIL), kaj la FGL produktas magnetan kampon uzante spin-polarizitajn [[elektrono]]jn devenantajn de la SIL; tio estas formo de energio de spina tordmomanto.<ref>{{cite web | url=https://blocksandfiles.com/2021/06/14/toshiba-disks-get-2-gen-leg-up-from-flux-control/ | title=Toshiba disks get 2-gen leg-up from flux control | date=14a de Junio, 2021 }}</ref> <gallery widths="150" heights="150"> magneticMedia.svg|Magnetaj datumoj koditaj per magneta sekco kaj [[frekvencmodulado]] HDD_Startup_and_Shutdown.webm|Malmola disko kun forigita fronta kovrilo por montri ĝian funkciadon Aufnahme einzelner Magnetisierungen gespeicherter Bits auf einem Festplatten-Platter..jpg|Registrado de unuopaj magnetigoj de bitoj sur disko de 200-megabajta malmola disko (registraĵo videbligita per CMOS-MagView)<ref name="AutoMK-9" >[https://matesy.de/en/?option=com_content&view=article&id=84&Itemid=80&lang=en CMOS-MagView] Arkivita la 13an de Januaro, 2012, ĉe Wayback Machine estas ilo kiu vidigas kampomagnetajn strukturojn kaj fortojn.</ref> Perpendicular Recording Diagram.svg|Diagramo de longituda registrado (norma) kaj perpendikulara registrado </gallery> === Komponantoj === La funkciigilo (aktuatoro) estas [[motoro]] kun permanenta [[magneto]] kaj moviĝanta [[bobeno]], kiu svingas la kapojn al la dezirata pozicio. La brako subtenanta la kapon estas tre malpeza, sed ankaŭ rigida; ĉe modernaj diskunuoj, la akcelo ĉe la kapo atingas 550 g-forto. Metala plato subtenas malaltan magneton el [[neodimo]]-[[fero]]-[[boro]] (NIB) kun alta flukso-denseco. Sub tiu plato troviĝas la moviĝanta bobeno – ofte nomata "voĉ-bobeno" pro analogio al la bobeno en [[laŭtparolilo]]j –, kiu estas fiksita al la [[nabo]] de la ''aktuatoro''; sub tio troviĝas dua NIB-magneto, muntita sur la malsupra plato de la motoro (kelkaj diskunuoj havas nur unu magneton). La bobeno mem havas formon similan al sagpinto kaj konsistas el duoble kovrita [[kupro|kupra]] magnetfadeno. La interna tavolo estas izolaĵo, kaj la ekstera estas termoplasto, kiu kunligas la bobenon post kiam ĝi estas volvita ĉirkaŭ muldilo, igante ĝin memsubtena. La partoj de la bobeno laŭ la du flankoj de la sagpinto (kiuj direktiĝas al la centro de la ''aktuatora'' [[lagro]]) tiam interagas kun la [[magneta kampo]] de la fiksa magneto. [[Kurento]] fluanta radie eksteren laŭ unu flanko de la sagpinto kaj radie enen laŭ la alia produktas la [[magneta kampo|tangentan forton]]. Se la magneta kampo estus unuforma, ĉiu flanko generus kontraŭajn fortojn, kiuj nuligus unu la alian. Tial, la surfaco de la magneto konsistas duone el norda poluso kaj duone el suda poluso, kun la radia disliga linio meze; tio kaŭzas, ke la du flankoj de la bobeno spertas kontraŭajn magnetajn kampojn kaj produktas fortojn, kiuj kuniĝas anstataŭ nuligi unu la alian. Kurentoj laŭ la supra kaj malsupra partoj de la bobeno produktas radiajn fortojn, kiuj ne rotaciigas la kapon. La elektroniko de la malmola disko regas la movon de la ''aktuatoro'' kaj la rotacion de la disko, kaj transdonas datumojn al aŭ de diskoregilo. La retrokuplado de la disk-elektroniko okazas per specialaj segmentoj de la disko, dediĉitaj al servoretrokuplado. Tiuj estas aŭ kompletaj samcentraj [[cirklo|cirkloj]] (ĉe teknologio kun dediĉita servosistemo) aŭ segmentoj intermetitaj inter realaj datumoj (ĉe enkonstruita servosistemo, ankaŭ konata kiel sektora servoteknologio). La servoretrokuplado optimumigas la rilatumon inter [[signalo]] kaj [[bruo]] ĉe la GMR-sensiloj per alĝustigo de la voĉbobena motoro por turni la brakon. Pli moderna servosistemo ankaŭ uzas mili- aŭ mikro-aktuatorojn por pli precize poziciigi la leg-skribajn kapojn.<ref>A. Al-Mamun, G. Guo, C. Bi, ''Hard Disk Drive: Mechatronics and Control'', 2006, Taylor & Francis.</ref> La rotacio de la diskoj okazas per spindelmotoroj kun fluidaj lagroj. Moderna disk-firmvaro kapablas efike plani legadon kaj skribadon sur la diskosurfacoj kaj remapi sektorojn de la rimedo, kiuj difektiĝis. <gallery widths="160" heights="100"> File:Hard drive.svg|Diagramo etikedanta la ĉefajn komponantojn de komputila malmola disko. File:Hard disk dismantled.jpg|Malmola disko (HDD), de kiu oni forigis la diskojn kaj la motoran nabon, tiel malkaŝante kuprokolorajn statorajn bobenojn ĉirkaŭantajn lagron en la centro de la spindelmotoro. La oranĝkolora strio laŭlonge de la brako estas maldika kablo de presita [[cirkvito]]; la spindel-lagro troviĝas centre, kaj la aktuatoro situas supre maldekstre. File:Circuit board of a Samsung hard disk MP0402H.jpg|Presitcirkvita plato de 2,5-cola malmola disko Samsung MP0402H. File:Kopftraeger WD2500JS-00MHB0.jpg|Aro de kapoj kun aktuatora bobeno maldekstre kaj leg-/skrib-kapoj dekstre. File:HDD read-write head.jpg|Detalo de unuopa leg-skrib-kapo, montranta la flankon turnitan al la plato. File:Hard drive underside (better angle and lighting).jpg|La cirkvitplato de malmola disko de Western Digital, fiksita al ĝia [[ĉasio]]. File:Hard drive arm 2.jpg|La leg-skriba brako. </gallery> === Erar-proporcioj kaj traktado === Modernaj diskunuoj vaste uzas kodojn por erarkorektado (ECC), precipe la erarkorektadon de Reed-Solomon. Tiuj teknikoj konservas kromajn bitojn – determinitajn per matematikaj formuloj – por ĉiu datumbloko; la kromaj bitoj ebligas nevideblan korektadon de multaj eraroj. Kvankam la kromaj bitoj mem okupas spacon sur la malmola disko, ili ebligas pli altajn registrad-densecojn ne okazigante nekorekteblajn erarojn, kio rezultigas multe pli grandan stokkapaciton.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-error-correcting-code-ecc/ |title=Hard Drive Error Correcting Code (ECC) |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=26a de Majo, 2019 |date=25a de Novembro, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526072642/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-error-correcting-code-ecc/ |archive-date=26a de Majo, 2019 |url-status=live }}</ref> Ekzemple, tipa malmola disko de 1 TB kun sektoroj de 512 bajtoj disponigas kroman kapaciton de ĉirkaŭ 93 GB por la ECC-datumoj.<ref>{{cite web | url = https://www.idema.org/wp-content/uploads/downloads/2011/12/AF-in-Legacy-Infrastructures-SDC2011_IDEMA-AF.pdf | title = Advanced Format in Legacy Infrastructures: More Transparent than Disruptive | year = 2011 | access-date = 5a de Novembro 2013 | first = Curtis E. | last = Stevens | website = idema.org | archive-url = https://web.archive.org/web/20131105222506/http://www.idema.org/wp-content/uploads/downloads/2011/12/AF-in-Legacy-Infrastructures-SDC2011_IDEMA-AF.pdf | archive-date = 5a de Novembro 2013 | url-status = dead }}</ref> En la plej novaj disko-unuoj, ĉirkaŭ 2009,<ref name="AutoMK-21" >[https://web.archive.org/web/20181010031401/https://www.hgst.com/sites/default/files/resources/IDRC_WP_final.pdf "Iterative Detection Read Channel Technology in Hard Disk Drives"], Hitachi</ref> kodoj de malalt-denseca paritet-kontrolo (LDPC) anstataŭigis la kodojn de Reed-Solomon; LDPC-kodoj ebligas rendimenton proksiman al la limo de Shannon kaj tiel provizas la plej altan disponeblan stokan densecon.<ref name="AutoMK-21" /><ref>[https://docplayer.net/3699743-2-5-inch-hard-disk-drive-with-high-recording-density-and-high-shock-resistance.html "2.5-inch Hard Disk Drive with High Recording Density and High Shock Resistance] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190526000000/https://web.archive.org/web/20190526075908/https://docplayer.net/3699743-2-5-inch-hard-disk-drive-with-high-recording-density-and-high-shock-resistance.html |date=2019-05-26 }}, Toshiba, 2011</ref> Tipaj malmolaj diskoj provas "remapi" la datumojn de difektiĝanta fizika sektoro al rezerva fizika sektoro el la "rezerva sektora aro" de la disko (ankaŭ nomata "rezerva aro"),<ref>{{cite web|author=MjM Data Recovery Ltd |url=http://datarecovery.mjm.co.uk/sectorremapping.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201174433/http://datarecovery.mjm.co.uk/sectorremapping.html| title=MJM Data Recovery Ltd: Hard Disk Bad Sector Mapping Techniques |website=Datarecovery.mjm.co.uk |access-date=21a de Januaro, 2014 | archive-date=1a de Februaro, 2014}}</ref> samtempe fidante je ECC por restaŭri konservitajn datumojn, kondiĉe ke la nombro da eraroj en difektita sektoro restu sufiĉe malalta. La funkcio S.M.A.R.T (Teknologio por Mem-monitorado, Analizo kaj Raportado) kalkulas la totalan nombron da eraroj en la tuta malmola disko korektitaj per ECC (kvankam ne ĉe ĉiuj malmolaj diskoj, ĉar la rilataj S.M.A.R.T-atributoj "Hardware ECC Recovered" kaj "Soft ECC Correction" ne estas konsekvence subtenataj) kaj la totalan nombron da plenumitaj sektoraj remapoj, ĉar la apero de multaj tiaj eraroj povas antaŭindiki [[paneo]]n de la malmola disko. La "Formato sen ID", evoluigita de [[IBM]] meze de la [[1990-aj jaroj]], enhavas informojn pri tio, kiuj sektoroj estas difektitaj kaj kie troviĝas la reasignitaj sektoroj.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-sector-format-and-structure/ |title=Hard Drive Sector Format and Structure |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=26a de Majo, 2019 |date=23a de Decembro, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526072622/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-sector-format-and-structure/ |archive-date=26a de Majo, 2019 |url-status=live }}</ref> Nur eta parto de la detektitaj eraroj fine rezultas kiel ne korekteblaj. Ekzemploj de specifitaj indicoj de nekorektitaj bit-leg-eraroj estas jenaj: * La specifoj de 2013 por entrepren-nivelaj SAS-diskoj difinas la erar-frekvencon kiel unu nekorektitan bit-leg-eraron por ĉiu 10¹⁶ legita bito,<ref name="SGAT2013">{{cite web | url = https://www.seagate.com/files/www-content/product-content/savvio-fam/enterprise-performance-15k-hdd/savvio-15k-4/en-us/enterprise-performance-15k-hdd-ds1797-1-1307us.pdf | title = Enterprise Performance 15K HDD: Data Sheet | year = 2013 | access-date = 24a de Oktobro, 2013 | publisher = Seagate | archive-url = https://web.archive.org/web/20131029192706/http://www.seagate.com/files/www-content/product-content/savvio-fam/enterprise-performance-15k-hdd/savvio-15k-4/en-us/enterprise-performance-15k-hdd-ds1797-1-1307us.pdf | archive-date = 29a de Oktobro, 2013 | url-status = live }}</ref><ref name="WD2013">{{cite web | url = https://www.wdc.com/wdproducts/library/SpecSheet/ENG/2879-771463.pdf | title = WD Xe: Datacenter hard drives | year = 2013 | access-date = 24a de Oktobro, 2013 | publisher = Western Digital | archive-url = https://web.archive.org/web/20131029193439/http://www.wdc.com/wdproducts/library/SpecSheet/ENG/2879-771463.pdf | archive-date = 29a de Oktobro, 2013 | url-status = live }}</ref> * La specifoj de 2018 por konsumantaj SATA-durdiskoj difinas la erarfrekvencon kiel unu nekorektitan bit-leg-eraron por ĉiu 10¹⁴ bitoj.<ref name="SGAT2018">{{cite web | title = 3.5" BarraCuda data sheet | publisher = Seagate | date = Junio 2018 | url = https://www.seagate.com/www-content/datasheets/pdfs/3-5-barracudaDS1900-11-1806US-en_US.pdf | access-date = 28a de Julio, 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180728070449/https://www.seagate.com/www-content/datasheets/pdfs/3-5-barracudaDS1900-11-1806US-en_US.pdf | archive-date = 28a de Julio, 2018 | url-status = live }}</ref><ref name="WD2018">{{cite web | title = WD Red Desktop/Mobile Series Spec Sheet | publisher = Western Digital | date = Aprilo 2018 | url = https://www.wdc.com/content/dam/wdc/website/downloadable_assets/eng/spec_data_sheet/2879-800002.pdf | access-date = 28a de Julio, 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180728070730/https://www.wdc.com/content/dam/wdc/website/downloadable_assets/eng/spec_data_sheet/2879-800002.pdf | archive-date = 28a de Julio, 2018 | url-status = live }}</ref> Ĉe modelo de difinita fabrikanto, la nekorektita indico de bit-eraroj estas tipe la sama, sendepende de la kapacito de la disko.<ref name="SGAT2013" /><ref name="WD2013" /><ref name="SGAT2018" /><ref name="WD2018" /> La plej malbonaj specoj de eraroj estas silentdatumaj koruptoj, kiuj estas eraroj nerimarkitaj de la firmvaro de la disko aŭ de la gastiga [[operaciumo]]; iuj el tiuj eraroj povas esti kaŭzitaj de misfunkcioj de la durdisko, dum aliaj devenas de aliloke en la konekto inter la disko kaj la gastiganto.<ref>{{Cite news |title= Keeping Bits Safe: How Hard Can It Be? |work= ACM Queue |date= October 1, 2010 |author= David S. H. Rosenthal |url= https://queue.acm.org/detail.cfm?id=1866298 |access-date= 2a de Januaro, 2014 |author-link= David S. H. Rosenthal |archive-url= https://web.archive.org/web/20131217020947/http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1866298 |archive-date= 17a de Decembro, 2013 |url-status= live }}</ref> === Disvolvigo === [[File:Full History Disk Areal Density Trend.png|thumb|Areaj densecoj de pintnivelaj diskaparatoj de 1956 ĝis 2009 kompare kun la [[leĝo de Moore]]. Ĝis 2016, la progreso signife malrapidiĝis sub la ekstrapolitan tendencon de denseco.<ref name="Hayes 2016">{{cite web |url=http://bit-player.org/2016/wheres-my-petabyte-disk-drive |title= Where's My Petabyte Disk Drive? |first= Brian |last= Hayes|page= chart of historical data courtesy of Edward Grochowski |date= 27a de Marto, 2016 |access-date= 1a de Decembro, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260104060248/http://bit-player.org/2016/wheres-my-petabyte-disk-drive/ |archive-date=2026-01-04}}</ref>]] La ritmo de progreso de area denseco similis al la [[leĝo de Moore]] (duobliĝo ĉiujn du jarojn) ĝis la jaro 2010: 60% jare inter 1988 kaj 1996, 100% inter 1996 kaj 2003, kaj 30% inter 2003 kaj 2010.<ref name="Byrne2015b">{{cite web |url=http://www.federalreserve.gov/econresdata/notes/feds-notes/2015/prices-for-data-storage-equipment-and-the-state-of-it-innovation-20150701.html#fn2 |title=Prices for Data Storage Equipment and the State of IT Innovation |publisher=The Federal Reserve Board FEDS Notes |first=David |last=Byrne |page=Table 2 |date=1a de Julio, 2015 |access-date=5a de Julio, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708124555/http://www.federalreserve.gov/econresdata/notes/feds-notes/2015/prices-for-data-storage-equipment-and-the-state-of-it-innovation-20150701.html#fn2 |archive-date=8a de Julio, 2015 |url-status=live }}</ref> Parolante en 1997, [[Gordon Moore]] nomis tiun kreskon "miriga",<ref name="Moore1997">{{cite news | url = https://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp | title = Gallium Arsenide | work = PC Magazine | date = 25a de Marto, 1997 | quote = Gordon Moore: ... the ability of the magnetic disk people to continue to increase the density is flabbergasting--that has moved at least as fast as the semiconductor complexity. | access-date = 16a de Aŭgusto, 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140821103700/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp | archive-date = 21a de Aŭgusto, 2014 | url-status = live }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140821103700/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp |date=2014-08-21 }}</ref> kvankam li poste rimarkigis, ke la kresko ne povas daŭri eterne.<ref name="Moore2005">{{cite news |last=Dubash |first=Manek |url=http://www.techworld.com/news/operating-systems/moores-law-is-dead-says-gordon-moore-3576581/ |title=Moore's Law is dead, says Gordon Moore |work=techworld.com |date=13a de Aprilo, 2005 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140706081110/http://news.techworld.com/operating-systems/3477/moores-law-is-dead-says-gordon-moore/ |archive-date=6a de Julio, 2014 |access-date=18a de Marto, 2022 |quote=It can't continue forever. The nature of exponentials is that you push them out and eventually disaster happens. }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140706081110/http://news.techworld.com/operating-systems/3477/moores-law-is-dead-says-gordon-moore/ |date=2014-07-06 }}</ref> La pliboniĝo de la prezo malrapidiĝis al −12% jare inter 2010 kaj 2017,<ref name="McCallum">{{cite web |title=Disk Drive Prices (1955–2017) |url=http://www.jcmit.net/diskprice.htm |year=2017 |first=John C. |last=McCallum |access-date=15a de Julio, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170711202719/http://www.jcmit.net/diskprice.htm |archive-date=11a de Julio, 2017 |url-status=live }}</ref> dum la kresko de area denseco malrapidiĝis. La progreso-ritmo de area denseco malrapidiĝis al 10% jare inter 2010 kaj 2016,<ref name="IBM Fontana 2016">{{cite web |url=http://www.ibmsystemsmag.com/mainframe/storage/Support/cloud-trends-projections/?page=1 |title=A Look at Cloud Storage Component Technologies Trends and Future Projections |first1=Gary M. |last1=Decad |author2=Robert E. Fontana Jr. |website=ibmsystemsmag.com |date=6a de Julio, 2017 |access-date=21a de Julio, 2014 |page=Table 1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729050933/http://ibmsystemsmag.com/mainframe/storage/support/cloud-trends-projections/?page=1 |archive-date=29a de Julio, 2017 |url-status=dead }}</ref> kaj aperis malfacilaĵoj ĉe la transiro de perpendikulara registrado al pli novaj teknologioj.<ref name="Mellor 2014-11-10">{{cite news |last=Mellor |first=Chris |url=https://www.theregister.co.uk/2014/11/10/kryders_law_of_ever_cheaper_storage_disproven/ |title=Kryder's law craps out: Race to UBER-CHEAP STORAGE is OVER |work=theregister.co.uk |location=UK |publisher=The Register |date=10a de Novembro, 2014 |access-date=12a de Novembro, 2014 |quote=The 2011 Thai floods almost doubled disk capacity cost/GB for a while. Rosenthal writes: 'The technical difficulties of migrating from PMR to HAMR, meant that already in 2010 the Kryder rate had slowed significantly and was not expected to return to its trend in the near future. The floods reinforced this.' |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112004831/http://www.theregister.co.uk/2014/11/10/kryders_law_of_ever_cheaper_storage_disproven/ |archive-date=12a de Novembro, 2014 |url-status=live }}</ref> Ju la grandeco de bit-ĉeloj malpliiĝas, des pli da datumoj povas esti metitaj sur unuopan diskplaton. En 2013, komerce havebla labortabla HDD de 3 TB (kun kvar platoj) havus arean densecon de ĉirkaŭ 500 Gbit/in²; tio respondus al bit-ĉelo konsistanta el proksimume 18 magnetaj grajnoj (aranĝitaj kiel 11 oble 1,6 grajnoj).<ref name="Anderson2013a" >{{cite web |url=https://www.dtc.umn.edu/resources/bd2013_anderson.pdf |title=HDD Opportunities & Challenges, Now to 2020 |year=2013 |access-date=23a de Majo, 2014 |quote='PMR CAGR slowing from historical 40+% down to ~8-12%' and 'HAMR CAGR = 20-40% for 2015–2020' |first=Dave |last=Anderson |publisher=Seagate |archive-url = https://web.archive.org/web/20140525232605/https://www.dtc.umn.edu/resources/bd2013_anderson.pdf | archive-date=25a de Majo, 2014 |url-status=live}}</ref> Ekde la mezo de la [[2000-aj jaroj]], la progreso pri area denseco alfrontas defion pro superparamagneta trilemo, kiu implikas la grandecon de grajnoj, ilian magnetan forton kaj la kapablon de la skribkapo skribi.<ref>{{cite journal | title = New Paradigms in Magnetic Recording | last = Plumer |display-authors=etal | first = Martin L. | journal = Physics in Canada | volume = 67 | issue = 1 | date = Marto 2011 | pages = 25–29 |arxiv = 1201.5543| bibcode = 2012arXiv1201.5543P }}</ref> Por konservi akcepteblan rilatumon inter signalo kaj bruo, necesas pli malgrandaj grajnoj; tiaj grajnoj tamen riskas spontanean inversiĝon (elektrotermika malstabileco) krom se oni pliigas ilian magnetan forton, sed la konataj materialoj por skribkapoj ne kapablas generi magnetan kampon sufiĉe fortan por skribi sur la materialo en la ĉiam pli malgranda spaco okupata de la grajnoj. Magnetic storage technologies are being developed to address this trilemma, and compete with [[flash memory]]–based [[solid-state drive]]s (SSDs). In 2013, [[Seagate Technology|Seagate]] introduced [[shingled magnetic recording]] (SMR),<ref name="Seagate 2013-09-09">{{cite press release |url=http://www.seagate.com/about/newsroom/press-releases/shingled-magnetic-recording-milestone-pr-master/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009135540/http://www.seagate.com/about/newsroom/press-releases/shingled-magnetic-recording-milestone-pr-master/ |title=Seagate Delivers On Technology Milestone: First to Ship Hard Drives Using Next-Generation Shingled Magnetic Recording |location=New York |publisher=[[Seagate Technology]] plc |date=September 9, 2013 |access-date=July 5, 2014 |archive-date=October 9, 2014 |quote=Shingled Magnetic Technology is the First Step to Reaching a 20 Terabyte Hard Drive by 2020}}</ref> intended as something of a "stopgap" technology between PMR and Seagate's intended successor [[heat-assisted magnetic recording]] (HAMR). SMR utilizes overlapping tracks for increased data density, at the cost of design complexity and lower data access speeds (particularly write speeds and [[random access]] 4k speeds).<ref>{{cite web | url = https://lwn.net/Articles/591782/ | title = Support for shingled magnetic recording devices | date = March 26, 2014 | access-date = January 7, 2015 | first = Jake | last = Edge | publisher = [[LWN.net]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20150202075938/http://lwn.net/Articles/591782/ | archive-date = February 2, 2015 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = https://lwn.net/Articles/548116/ | title = LSFMM: A storage technology update | date = April 23, 2013 | access-date = January 7, 2015 | first = Jonathan | last = Corbet | publisher = [[LWN.net]] | quote = A 'shingled magnetic recording' (SMR) drive is a rotating drive that packs its tracks so closely that one track cannot be overwritten without destroying the neighboring tracks as well. The result is that overwriting data requires rewriting the entire set of closely-spaced tracks; that is an expensive tradeoff, but the benefit—much higher storage density—is deemed to be worth the cost in some situations. | archive-url = https://web.archive.org/web/20150107075254/https://lwn.net/Articles/548116/ | archive-date = January 7, 2015 | url-status = live }}</ref> By contrast, [[HGST]] (now part of [[Western Digital]]) focused on developing ways to seal [[helium]]-filled drives instead of the usual filtered air. Since [[turbulence]] and [[friction]] are reduced, higher areal densities can be achieved due to using a smaller track width, and the energy dissipated due to friction is lower as well, resulting in a lower power draw. Furthermore, more platters can be fit into the same enclosure space, although helium gas is notoriously difficult to prevent escaping.<ref>{{Cite web|date=2020|title=Brochure: HelioSeal Technology: Beyond Air. Helium Takes You Higher.|url=https://documents.westerndigital.com/content/dam/doc-library/en_us/assets/public/western-digital/collateral/brochure/brochure-helioseal-technology.pdf|website=Western Digital}}</ref> Thus, helium drives are completely sealed and do not have a breather port, unlike their air-filled counterparts. They have two top covers, the second is laser welded in place and is the only one visible from the exterior.<ref>{{cite web|url=https://www.jsme.or.jp/award/jsme2016/mnt2016-1.pdf|format=PDF|title=Development of Helium Sealed High Capacity Hard Disk Drive|website=Web.archive.org|access-date=13 September 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321004847/https://www.jsme.or.jp/award/jsme2016/mnt2016-1.pdf|archivedate=2022-03-21}}</ref> Other recording technologies are either under research or have been commercially implemented to increase areal density, including Seagate's [[heat-assisted magnetic recording]] (HAMR). HAMR requires a different architecture with redesigned media and read/write heads, new lasers, and new near-field optical transducers.<ref name="Shilov_anandtech_b">{{cite news |url=http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |title=Hard Disk Drives with HAMR Technology Set to Arrive in 2018 |first=Anton |last=Shilov |date=December 18, 2015 |access-date=January 2, 2016 |quote=Unfortunately, mass production of actual hard drives featuring HAMR has been delayed for a number of times already and now it turns out that the first HAMR-based HDDs are due in 2018. ... HAMR HDDs will feature a new architecture, require new media, completely redesigned read/write heads with a laser as well as a special near-field optical transducer (NFT) and a number of other components not used or mass produced today. |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102200055/http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |archive-date=January 2, 2016 |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160102200055/http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |date=2016-01-02 }}</ref> HAMR shipped commercially in early 2024<ref>{{Cite web |date=2024-01-18 |title=Seagate launches Mozaic 3+ platform for 30 TB and larger HAMR-based hard drives |url=https://www.techspot.com/news/101565-seagate-introduces-mozaic-3-platform-30-tb-larger.html |access-date=2025-07-22 |website=TechSpot |language=en-US}}</ref> after technical issues delayed its introduction by more than a decade, from earlier projections as early as 2009.<ref name= "HAMR 2008 for 2009" >{{cite web |url= https://blog.dshr.org/2018/05/longer-talk-at-msst2018.html |title= Longer talk at MSST2018 |last= Rosenthal |first= David |date= May 16, 2018 |access-date= November 22, 2019 }}</ref><ref name= "HAMR 2014 for 2015" >{{cite web |url= https://www.kitguru.net/components/hard-drives/anton-shilov/tdk-hamr-technology-could-enable-15tb-hard-drives-already-in-2015/ |title= TDK: HAMR technology could enable 15TB HDDs already in 2015 |last= Shilov |first= Anton |date= October 15, 2014 |access-date= November 15, 2019 }}</ref><ref name= "HAMR 2013 for 2016" >{{cite web |url= http://www.tomsitpro.com/articles/wd-hamr-hdd-heat-assisted-magnetic-recording,1-1396.html |title= WD Demos Future HDD Storage Tech: 60TB Hard Drives |last= Oliver |first= Bill |work= Tom's IT Pro |quote= ...Seagate expects to start selling HAMR drives in 2016. |date= November 18, 2013 |access-date= November 15, 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131121065015/http://www.tomsitpro.com/articles/wd-hamr-hdd-heat-assisted-magnetic-recording,1-1396.html |archive-date= November 21, 2013 }}</ref><ref name= "blocks HAMR 2019" >{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/08/28/nearline-disk-drives-ssd-attack/ |website=Blocks and Files |title= How long before SSDs replace nearline disk drives? |last= Mellor |first= Chris |quote= Seagate CTO Dr John Morris told analysts that Seagate has built 55,000 HAMR drives and aims to get disks ready for customer sampling by the end of 2020. |date= August 28, 2019 |access-date= November 15, 2019 }}</ref> HAMR's planned successor, [[bit-patterned recording]] (BPR),<ref name="AutoMK-22" /> has been removed from the roadmaps of Western Digital and Seagate.<ref name= "BPR roadmaps 2018" >{{cite web |url= https://blog.dshr.org/2018/05/longer-talk-at-msst2018.html |title= Longer talk at MSST2018 |last= Rosenthal |first= David |quote= The most recent Seagate roadmap pushes HAMR shipments into 2020, so they are now slipping faster than real-time. Western Digital has given up on HAMR and is promising that Microwave Assisted Magnetic Recording (MAMR) is only a year out. BPM has dropped off both companies' roadmaps. |date= May 16, 2018 |access-date= November 22, 2019 }}</ref> Western Digital's microwave-assisted magnetic recording (MAMR),<ref>{{cite journal |last=Mallary |display-authors=etal |first= Mike|date=July 2014 |title= Head and Media Challenges for 3 Tb/in² Microwave-Assisted Magnetic Recording|journal=IEEE Transactions on Magnetics |volume=50 |issue=7 |pages=1–8 |doi=10.1109/TMAG.2014.2305693|s2cid=22858444 |issn = 0018-9464 }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Li|first1=Shaojing|last2=Livshitz|first2=Boris|last3=Bertram|first3=H. Neal|last4=Schabes|first4=Manfred|last5=Schrefl|first5=Thomas|last6=Fullerton|first6=Eric E.|last7=Lomakin|first7=Vitaliy|title=Microwave assisted magnetization reversal in composite media|journal=Applied Physics Letters|date=2009|volume=94|issue=20|page=202509|doi=10.1063/1.3133354|url=https://www.karlstechnology.com/hard-drives/JAP_2009_MAMR.pdf|bibcode=2009ApPhL..94t2509L|access-date=May 24, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190524225721/https://www.karlstechnology.com/hard-drives/JAP_2009_MAMR.pdf|archive-date=May 24, 2019|url-status=live}}</ref> also referred to as energy-assisted magnetic recording (EAMR), was sampled in 2020, with the first EAMR drive, the Ultrastar HC550, shipping in late 2020.<ref>{{Cite web|last=Shilov|first=Anton|title=Western Digital Reveals 18 TB DC HC550 'EAMR' Hard Drive|url=https://www.anandtech.com/show/14869/western-digital-announces-18-tb-eamr-hard-drive |archive-url=https://archive.today/20190920044819/https://www.anandtech.com/show/14869/western-digital-announces-18-tb-eamr-hard-drive |url-status=dead |archive-date=September 20, 2019 |date=September 18, 2019 |access-date=2021-10-11|website=AnandTech}}</ref><ref name="Blocks MAMR 2019">{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/09/03/western-digital-18tb-and-20tb-mamr-disk-drives/ |website=Blocks & Files |title= Western Digital debuts 18TB and 20TB MAMR disk drives |last= Mellor |first= Chris |quote= ...microwave-assisted magnetic (MAMR) recording technology...sample shipments are due by the end of the year. |date= September 3, 2019 |access-date= November 23, 2019 }}</ref><ref>{{Cite web|last=Raevenlord |title=Western Digital Finally Launches Ultrastar DC HC550 18 TB Drives With EAMR for Enterprise|url=https://www.techpowerup.com/269562/western-digital-finally-launches-ultrastar-dc-hc550-18-tb-drives-with-eamr-for-enterprise|access-date=2021-10-11|website=TechPowerUp|date=July 8, 2020 |language=en}}</ref> [[Two-dimensional magnetic recording]] (TDMR)<ref name="Anderson2013a" /><ref name="Wood 2010">{{cite web |url=https://www.ewh.ieee.org/r6/scv/mag/MtgSum/Meeting2010_10_Presentation.pdf |title=Shingled Magnetic Recording and Two-Dimensional Magnetic Recording |last=Wood |first=Roger |work=[[IEEE]] |publisher=Hitachi GST |date=October 19, 2010 |access-date=August 4, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140810161542/http://www.ewh.ieee.org/r6/scv/mag/MtgSum/Meeting2010_10_Presentation.pdf |archive-date=August 10, 2014 |url-status=live }}</ref> and "current perpendicular to plane" [[giant magnetoresistance]] (CPP/GMR) heads have appeared in research papers.<ref name="Coughlin" /><ref>{{Cite arXiv |title=All-Heusler giant-magnetoresistance junctions with matched energy bands and Fermi surfaces |eprint = 1301.6106|last1 = Bai|first1 = Zhaoqiang|last2 = Cai|first2 = Yongqing|last3 = Shen|first3 = Lei|last4 = Han|first4 = Guchang|last5 = Feng|first5 = Yuanping|year = 2013|class = cond-mat.mes-hall}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www1.hgst.com/hdd/research/recording_head/pr/PerpendicularAnimation.html|title=Perpendicular Magnetic Recording Explained - Animation|date=December 21, 2001 |access-date=July 27, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006062214/http://www1.hgst.com/hdd/research/recording_head/pr/PerpendicularAnimation.html|archive-date=October 6, 2018|url-status=live}}</ref> Some drives have adopted dual independent actuator arms to increase read/write speeds and compete with SSDs.<ref>{{cite web |url=https://www.anandtech.com/show/13935/seagate-hdd-plans-2019 |title= State of the Union: Seagate's HAMR Hard Drives, Dual-Actuator Mach2, and 24 TB HDDs on Track |work=Anandtech.com |access-date=February 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220002907/https://www.anandtech.com/show/13935/seagate-hdd-plans-2019 |archive-date=February 20, 2019 |url-status=dead }}</ref> A 3D-actuated vacuum drive (3DHD) concept<ref name= "3DHD blog" >{{Cite web |url= https://blog.dshr.org/2019/09/promising-new-hard-disk-technology.html |title= Promising New Hard Disk Technology |access-date= December 1, 2019 }}</ref><!--3DHD is developed by L2 drive--> and 3D magnetic recording have been proposed.<ref>{{Cite web|url=https://www.extremetech.com/extreme/168619-3d-magnetic-storage-breakthrough-enables-100tb-hard-drives|title=3D magnetic storage breakthrough enables 100TB+ hard drives &#124; Extremetech|date=October 15, 2013 }}</ref> Depending upon assumptions on feasibility and timing of these technologies, Seagate forecasts that areal density will grow 20% per year during 2020–2034.<ref name= "blocks WWrevenue August2019"/> == Fontindiko == * [http://www.esperanto.mv.ru/KompLeks/DI.html#DISKAPARATO Diskaparato] en [[Komputada Leksikono De Sergio Pokrovskij|Komputada Leksikono]] == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == * [https://smarthdd.com/help.htm Hard Disk Drives Encyclopedia] * [https://www.youtube.com/watch?v=Wiy_eHdj8kg Video showing an opened HD working] * [https://web.archive.org/web/20121014191631/http://faculty.plattsburgh.edu/jan.plaza/teaching/papers/seektime.html Average seek time of a computer disk] * [http://www.pcworld.com/article/127105/article.html Timeline: 50 Years of Hard Drives] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131006003652/http://www.pcworld.com/article/127105/article.html |date=2013-10-06 }} * [http://hddscan.com/doc/HDD_Tracks_and_Zones.html HDD from inside: Tracks and Zones. How hard it can be?] {{Projektoj|ReVo=disk.0aparato}} {{Ĝermo|komputiko}} {{Havenda artikolo|Diskaparato}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Komputila aparataro]] mjgqbngv6z46ez65btsrt974bclz42l 9490305 9490166 2026-10-08T11:23:46Z Kani 670 /* Disvolvigo */ 9490305 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Hdd od srodka.jpg|eta|Diskaparato]] '''Diskaparato''' (DA-oj, aŭ '''malmoldisko''', '''[[Fiksdisko|fiksa disko]]''' aŭ '''durdisko''', angle HDD) estas magneta [[disko]] (aŭ pluraj tiaj diskoj samaksaj), muntita(j) kun la lega-skribaj kapetoj kaj ceteraj partoj meĥanikaj kaj elektronikaj, kaj enujigita(j) en metalan skatolon (kp disketo)<ref>{{cite web |title=Operating Systems: Three Easy Pieces [Chapter: Hard Disk Drives] |url=http://pages.cs.wisc.edu/~remzi/OSTEP/file-disks.pdf |publisher=Arpaci-Dusseau Books |year=2014 |first1=Remzi H. |last1=Arpaci-Dusseau |first2=Andrea C. |last2=Arpaci-Dusseau}}</ref> Depende je la modelo, la atingotempo de diskaparato estas 9 ms aŭ malpli. Normale komputilo havas diskaparaton kiel sian fiksitan diskon; sed ekzistas ankaŭ demeteblaj diskaparatoj<ref>{{Cite web |url = http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |title = 5th Non-Volatile Memories Workshop (NVMW 2014) |date = March 2014 |publisher = IEEE |accessdate = 23a de Aprilo, 2014 |first = Eric |last = Fullerton |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180928051219/http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |archivedate = 2018-09-28 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-12-26 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20180928051219/http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |arkivdato=2018-09-28 }}</ref><ref>{{Cite web | url = http://thessdguy.com/for-the-lack-of-a-fab/#more-538 | title = For the Lack of a Fab... | last = Handy | first = James | date = July 31, 2012 | publisher = Objective Analysis | accessdate = 25a de Novembro, 2012 }}</ref>. Temas pri datumstoka [[aparato]] kiu uzas magnetan stokadon kaj prenas ciferecajn informojn uzantajn unu aŭ pli rigidajn rapide rotaciante diskojn (pladoj) kovritajn per magneta materialo. La pladoj estas parigitaj per magnetkapoj, kutime aranĝite sur aktuaria brako, kiuj legas kaj skribas datenojn al la pladsurfacoj.<ref> Arpaci-Dusseau, Remzi H.; Arpaci-Dusseau, Andrea C. (2014). [https://pages.cs.wisc.edu/~remzi/OSTEP/file-disks.pdf "Operating Systems: Three Easy Pieces, Chapter: Hard Disk Drives" (PDF).] Arpaci-Dusseau Books. Arkivita (PDF) el la originalo la 18an de Februaro, 2015. Alirita la 18an de Julio, 2021. </ref> Datenoj estas aliritaj en hazard-alira maniero, signifante ke individuaj blokoj de datenoj povas esti stokitaj aŭ prenitaj en iu sinsekvo kaj ne nur sinsekve. DAoj estas speco de ne-volatila stokado, retenante stokitajn datenojn eĉ kiam funkciigite for. [[Dosiero:Laptop-hard-drive-exposed.jpg|eta|dekstre|Interno de 2.5-cola tekokomputila diskaparato.]] Lanĉite fare de [[IBM]] en 1956,<ref>[https://www.ibm.com/ibm/history/exhibits/storage/storage_350.html "IBM Archives: IBM 350 disk storage unit".] 23a de Januaro, 2003. Arkivita el la originalo la 31an de Majo, 2008. Alirita la 18an de Julio, 2021. </ref> DAoj iĝis la domina sekundara memorunuo por ĝeneraluzeblaj [[komputilo]]j de la fruaj [[1960-aj jaroj]]. Ade plibonigita, DAoj konservis tiun pozicion en la modernan epokon de serviloj kaj personaj komputiloj. Pli ol 200 firmaoj produktis DAojn historie, kvankam post ampleksa industriofirmiĝo la plej multaj nunaj unuoj estas produktitaj fare de Seagate, [[Toshiba]], kaj Western Digital. Liveroj de DAoj kaj vendenspezoj malkreskas, kvankam produktado (eksabajtoj je jaro) kreskas. Fulmmemoro havas kreskantan parton de la merkato por sekundara stokado, en la formo de solidsubstancaj veturiloj ([[Solidstata disko|SSD]]oj). SSDoj havas pli altajn daten-transigo-rapidecojn, pli altan arean stokaddensecon, pli bonan fidindecon, kaj multe pli malaltan latentecon kaj alirtempojn. Kvankam SSDoj havas pli altan koston je peco, ili anstataŭigas DAojn kie rapideco, elektrokonsumo, eta grandeco, kaj fortikeco estas gravaj. La primaraj karakterizaĵoj de DA estas ĝia kapacito kaj efikeco. Kapacito estas precizigita en unuoprefiksoj egalrilatantaj al potencoj de 1000: 1-terabite (tb) diskilo havas kapaciton de 1,000 gigabajtoj (Gb; kie 1 gigabajto = 1 miliardo da bajtoj). Tipe, iom da el la kapacito de HDD estas neatingeblaj al la uzanto ĉar ĝi estas uzita per la dosiersistemo kaj la mastrumsistemo, kaj eventuale enfinkonstruita ripeto por erarĝustigo kaj normaligo. Efikeco estas precizigita antaŭ la tempo postulata por movi la kapojn al trako aŭ cilindro (meza alirotempo) kaj plie la tempon kiam ĝi prenas pri la dezirata sektoro por prezenti proponon sub la kapon (meza latenteco, kio estas funkcio de la fizika rotacia rapideco en rivolua nombro), kaj finfine la rapidecon ĉe kiu la datenoj estas elsenditaj (datenrapideco). La du plej oftaj formofaktoroj de modernaj DAoj estas 3. 5-colojn, por tablokomputiloj, kaj 2,5-colojn, ĉefe por [[tekokomputilo]]j. DAoj estas ligitaj al sistemoj per normigitaj interfacaj kabloj kiel ekzemple Pata (Paralelo ATA), SATA (Seria ATA), USB aŭ SAS (Serial Attached SCSI) kabloj. == Historio == [[Dosiero:Hard drive.svg|eta|dekstre|Anglalingva diagramo pri la ĉefaj komponantoj de komputila DA.]] Diskaparatoj estis lanĉitaj en 1956 kiel datumstokado por IBM-realtempaj transakcipretigaj komputiloj, kaj estis evoluigitaj por uzo per ĝeneraluzebla komputilego kaj [[minikomputilo]]j. La unua IBM-veturado, la 350 RAMAC en 1956, estis ĉirkaŭ la grandeco de du mezgrandaj [[fridujo]]j kaj stokis kvin milionojn de ses-bitaj karaktroj (3.75 megabajtoj) sur stako de 50 diskoj. En 1962 la IBM 350 RAMAC diskunuo estis anstataŭita fare de la IBM 1301 diskekzemplero, kiuj konsistis el 50 pladoj, ĉiu proksimume 1/8-cola dika kaj 24 colojn el diametro.<ref>[https://web.archive.org/web/20150328161124/http://www.computermuseum.li/Testpage/DiskPlatter-1301.htm "DiskPlatter-1301".] computermuseum.li. Arkivita el la originalo la 28an de Marto, 2015. </ref> Dum la IBM 350 uzis nur du leg/skribajn kapojn kiuj estis pneŭmatike funkciigitaj kaj translokigitaj en du dimensioj, la 1301-datita estis unu el la unuaj diskekzempleroj se temas pri uzi aron de kapoj, po unu per plado, moviĝante kiel ununura unuo. Cilindro-reĝimo legas/skribas ke operacioj estis apogitaj, kaj la kapoj flugis proksimume 250 mikro-colojn (proksimume 6 µm) super la pladsurfaco. Moviĝo de la ĉefinstalado dependis sur binara vipursistemo de hidraŭlikaj aktuarioj kiuj certigis ripeteblan poziciigadon. La kabineto (1301) temis pri la grandeco de tri hejmaj fridujoj metitaj flank-al-flanke, stokante la ekvivalenton de proksimume 21 milionoj de ok-bitaj bajtoj. Alirtempo estis proksimume kvarono de sekundo. Ankaŭ en 1962, IBM prezentis la modelon 1311 diskilo, kio temis pri la grandeco de [[lavmaŝino]] kaj stokis du milionojn da karaktroj sur forprenebla diskujo. Uzantoj povis aĉeti kromajn pakojn kaj interŝanĝi ilin kiel bezonate, tre kiel bobenoj de magneta bendo. Pli postaj modeloj de forprenebla pako moveblas, de IBM kaj aliaj, iĝis la normo en la plej multaj komputilinstalaĵoj kaj atingis kapacitojn de 300 megabajtoj de la fruaj [[1980-aj jaroj]]. Ne-forpreneblaj DAoj estis nomitaj "fiksaj disk-"iniciatoj. [[Dosiero:Seagate Barracuda IMG 7901.jpg|eta|maldekstre|Du DAoj Seagate Barracuda, el 2003 kaj 2009 - respektive 160GB kaj 1TB. En 2020 Seagate proponas kapacitojn de ĝis 16TB.]] Kelkaj alt-efikecaj DAoj estis produktitaj kun po unu kapo por trako (ekz. IBM 2305 en [[1970]]) tiel ke neniom da tempo estis perdita fizike movante la kapojn al trako. Konataj kiel fiks-kapaj aŭ ĉef-trakaj diskiloj ili estis tre multekostaj kaj jam ne estas en produktado. En 1973, IBM lanĉis novan specon de HDD-kodita "Winchester". Ĝia primara karakteriza trajto estis ke la diskokapoj ne estis retiritaj tute de la stako de diskopladoj kiam la funkciado estis elektra malsupre. Anstataŭe, la kapoj estis permesitaj "alteriĝi" sur specialareon de la diskosurfaco sur spino-lanugo, "ekante" denove kiam sur la disko poste estis elektra. Tio tre reduktis la koston de la kap-aktuaria mekanismo, sed malhelpis forigojn de la diskoj dum la funkciado kiel estis farita kun la diskujoj. Anstataŭe, la unuaj modeloj de "Winchester teknologio" havis forpreneblan diskomodulon, kiu inkluzivis kaj la diskujon kaj la kapkunigilon, postlasante la aktuarian motoron en la funkciado. Pli postaj "Winchester" funkciadoj prirezignis la forpreneblan novaĵkoncepton kaj revenis al ne-forpreneblaj pladoj. Kiel la unua forprenebla grupo, la unuaj "Winchester" funkciadoj uzis pladojn 14 colojn (360 mm) en diametro. Kelkajn jarojn poste, dezajnistoj esploris la eblecon ke fizike pli malgrandaj pladoj eble ofertos avantaĝojn. Veturadoj kun ne-forpreneblaj ok-colaj pladoj kaj tiam prezentiĝis funkciadoj kiuj uzis 5 1 ⁄ 4 in (130 mm) formofaktoron (munta larĝo ekvivalenta al tio kion uzis nuntempaj disketingoj). La lasta estis ĉefe destinitaj por la tiama eta merkato de personaj komputiloj. Ekde kiam la [[1980-aj jaroj]] komenciĝis, DAoj estis rara kaj tre multekosta kroma trajto en komputiloj, sed de la malfruaj 1980-aj jaroj ilia kosto estis reduktita al la punkto kie ili estis normaj sur ĉiuj krom la plej malmultekostaj komputiloj. La plej multaj DAoj en la fruaj 1980-aj jaroj estis venditaj al komputilaj finuzantoj kiel ekstera, kroma subsistemo. La subsistemo ne estis vendita sub la nomo de la durdiskoproduktanto sed sub la subsistema produktanto nomita kiel ekzemple Corvus Systems kaj Tallgrass Technologies, aŭ sub la nomo de la komputila sistemproduktanto kiel ekzemple la Apple ProFile. La IBM KOMPUTILO/XT en 1983 inkludis internan 10 MB HDD, kaj baldaŭ poste internaj DAoj multiĝis sur personaj komputiloj. Eksteraj DAoj restis popularaj por multe pli longe sur la Apple Macintosh. Multaj kiun makintoŝoj faris al inter 1986 kaj 1998 havis SCSI havenon sur la dorso, igante eksteran vastiĝon pli simpla. Pli aĝaj kompaktaj makintoŝoj ne havis uzant-alireblajn durdiskujojn (efektive, la Makintoŝo 128K, Macintosh 512K, kaj Macintosh Plus ne havis durdiskujon entute), tiel en tiuj modeloj eksteraj SCSI-diskoj estis la nura akceptebla opcio por disetendiĝado sur iu interna stokado. === 21a jarcento === Plibonigoj de malmolaj diskoj (HDD, tio estas DA-oj) estis pelataj de kreskanta areala denseco. Aplikoj disvastiĝis dum la [[2000-aj jaroj]], ekde la grandkomputiloj de la fino de la 1950-aj jaroj ĝis la plejmultaj uzoj por amasstokado, inkluzive de komputiloj kaj konsumantaj aplikoj kiel ekzemple la stokado de distra enhavo. En la 2000-aj kaj 2010-aj jaroj, NAND komencis anstataŭigi DA-ojn en aplikoj postulantaj porteblon aŭ altan rendimenton. En 2018, la plej granda malmola disko havis kapaciton de 15 TB, dum la SSD kun la plej granda kapacito havis 100 TB.<ref name= "100TB 2018"> Alcorn, Paul (19a de Marto, 2018). [https://www.tomshardware.com/news/100tb-ssd-nimbus-sata-flash,36687.html "Need A 100TB SSD? Nimbus Data Has You Covered With The ExaDrive DC100".] Tomshardware.com. Alirita la 20an de Februaro, 2019.</ref> En 2018, oni antaŭvidis, ke DA-oj atingos kapacitojn de 100 TB ĉirkaŭ la jaro 2025,<ref>{{cite web|last=Mott |first=Nathaniel |url=http://tomshardware.com/news/seagate-hamr-100tb-drives-2025,38035.html |title=Seagate Wants to Ship 100TB HDDs by 2025 |date=7a de Novembro, 2018 |access-date=29a de Februaro, 2019}}</ref> sed en 2019, la atendata ritmo de plibonigo estis reviziita al 50 TB ĝis 2026.<ref name= "blocks WWrevenue August2019" >{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/09/23/seagate-assumes-ssds-wont-kill-disk-drives/ |title= How long before SSDs replace nearline disk drives? |last= Mellor |first= Chris |date= 23a de Septembro, 2019 |quote= the total addressable market for disk drives will grow from $21.8bn in 2019 |access-date= 15a de Novembro, 2019 }}</ref> Pli malgrandaj formatoj (1,8 coloj kaj malpli grandaj) estis ĉesigitaj ĉirkaŭ 2010. La kosto de solid-stata memor-teknologio (NAND), priskribebla per la [[leĝo de Moore]], pliboniĝas pli rapide ol tiu de malmolaj diskopeliloj (HDD-oj, nome DA-j). NAND havas pli altan prezan elastecon de la postulo ol HDD-oj, kaj tio stimulas merkatan kreskon.<ref name= Appleton >{{cite web |url= https://www.cnet.com/news/flash-goes-the-notebook/ |title= Flash goes the notebook |last= Kanellos |first= Michael |date= 17a de Januaro, 2006 |website= CNET |access-date= 15a de Majo, 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180519203122/https://www.cnet.com/news/flash-goes-the-notebook/ |archive-date= 19a de Majo, 2018 |url-status= live }}</ref> Dum la malfruaj 2000-aj kaj la [[2010-aj jaroj]], la produkta vivociklo de HDD-oj atingis maturan fazon, kaj malrapidiĝanta vendado eble indikas la komencon de la malkreska fazo.<ref name= lifecycle >{{cite web |url= https://www.inc.com/encyclopedia/industry-life-cycle.html |title= Industry Life Cycle - Encyclopedia - Business Terms |work= Inc. |access-date= 15a de Majo, 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180708234048/https://www.inc.com/encyclopedia/industry-life-cycle.html |archive-date= 8a de Julio, 2018 |url-status= live }}</ref> Dum la [[2020-aj jaroj]], la ritmo de adopto de NAND signife akceliĝis – grandparte pro la kreskanta uzo de la teknologio en konsumanta elektroniko –, dum ĝia rendimento pliboniĝis pli rapide ol tiu de HDD-oj. La Tajlandaj inundoj en 2011 difektis la fabrikojn kaj kunpremis diskaparatkoston negative inter 2011 kaj 2013.<ref>{{cite web | url = https://blog.backblaze.com/2012/10/09/backblaze_drive_farming/ | title = Farming hard drives: how Backblaze weathered the Thailand drive crisis | year = 2013 | access-date = 23a de Majo, 2014 | website = Blaze | archive-url = https://web.archive.org/web/20140625060029/http://blog.backblaze.com/2012/10/09/backblaze_drive_farming/ | archive-date = 25a de Junio, 2014 | url-status = live }}</ref> En 2019, [[Western Digital]] fermis sian lastan malajzian fabrikon de HDD-oj pro malkreskanta postulo, por koncentriĝi al la produktado de SSD-oj.<ref>{{cite web |url=https://www.theregister.com/2018/07/17/western_digital_petaling_jaya_malaysia/ |title=Western Digital formats hard disk drive factory as demand spins down |work=The Register |last=Mellor |first=Chris |date=17a de Julio, 2018 |access-date=21a de Julio, 2021}}</ref> Ĉiuj tri restantaj fabrikantoj de HDD-oj spertas malkreskantan postulon je siaj HDD-oj ekde 2014.<ref>{{cite web |url=https://www.extremetech.com/computing/273849-western-digital-to-close-hdd-plant-increase-ssd-production |title=Western Digital to Close HDD Plant, Increase SSD Production |work=Extreme Tech |last=Hruska |first=Joel |date=20a de Julio, 2018 |access-date=21a de Julio, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251016044530/https://www.extremetech.com/computing/273849-western-digital-to-close-hdd-plant-increase-ssd-production |archive-date=2025-10-16}}</ref> == Teknologio == === Magneta registrado === [[Dosiero:Harddrive-engineerguy.ogv|eta|220ra|dekstre|Filmeto pri kiel funkcias diskaparato]] [[Dosiero:2019 Rozebrane dyski twarde.jpg|eta|220ra|dekstre|3,5-cola kaj 2,5-cola malmolaj diskoj kun forigitaj antaŭaj kovriloj por montri iliajn internajn partojn.]] Moderna malmola disko (HDD) registras datumojn per magnetigado de maldika tavolo el [[Feromagneta substanco|feromagneta materialo]] sur ambaŭ flankoj de disko. Sinsekvaj ŝanĝoj en la direkto de magnetigo reprezentas bitojn de duumaj datumoj. La datumoj estas legitaj el la disko per detektado de la transiroj en la magnetigo. Uzantaj datumoj estas koditaj per kodiga skemo, kiel ekzemple "run-length limited" (RLL) kodigo, kiu determinas kiel la datumoj estas reprezentataj per la magnetaj transiroj. Tipa dezajno de HDD konsistas el [[spindelo]], kiu tenas platajn cirklajn diskojn – nomatajn ''platoj'' – sur kiuj estas konservataj la datumoj. La platoj estas faritaj el nemagneta materialo, kutime el [[aluminio|aluminia]] [[alojo]], [[vitro]] aŭ [[ceramiko]]. Ili estas kovritaj per maldika tavolo de magneta materialo, tipe 10–20 [[nanometro|nm]] dika, kaj per ekstera tavolo el [[karbono]] por protekto.<ref name="headcrash" >[https://escotal.com/harddrive.html "Hard Drives".] escotal.com. Arkivita el la originalo en la 3a de Septembro, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref><ref name="AutoMK-6" >[https://www.data-master.com/lander?oref=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2F "What is a "head-crash" & how can it result in permanent loss of my hard drive data?".] data-master.com. Arkivita el la originalo en la 8a de Julio, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref><ref name="AutoMK-7">[https://web.archive.org/web/20110903011543/http://www.hard-drive-help.com/technology.html "Hard Drive Help".] hardrivehelp.com. Arkivita el la originalo en la 3 de Septembro, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref> Kompare: norma folio de kopi-papero havas dikecon de 0,07–0,18 mm (70 000–180 000 nm).<ref name="AutoMK-8" > Sherlis, Juliya (2001). Elert, Glenn (eld.). [https://hypertextbook.com/facts/2001/JuliaSherlis.shtml "Thickness of a piece of paper".] ''The Physics Factbook''. Arkivita el la originalo en la 8a de Junio, 2017. Alirita la 9an de Julio, 2011.</ref> La platoj en nuntempaj malmolaj diskoj (HDD-oj) rotacias je rapidoj variantaj de 4 200 rpm en energi-efikaj porteblaj aparatoj ĝis 15 000 rpm por alt-efikecaj serviloj.<ref name="AutoMK-10" > Blount, Walker C. (Novembro 2007). [https://web.archive.org/web/20120419091304/http://www.hitachigst.com/tech/techlib.nsf/techdocs/33c6a76df9338b0a86256d34007054c0/$file/why7200mobilehdds.pdf "Why 7,200 RPM Mobile Hard Disk Drives?" (PDF).] Arkivita el la originalo (PDF) la 19an de Aprilo, 2012. Alirita la 17an de Julio, 2011.</ref> La unuaj malmolaj diskoj rotaciis je 1 200 rpm<ref name="IBM350" >[https://web.archive.org/web/20080531032031/http://www-03.ibm.com/ibm/history/exhibits/storage/storage_350.html "IBM Archives: IBM 350 disk storage unit".] 23a de Januaro, 2003. Arkivita el la originalo la 31an de Majo, 2008. Alirita la 19an de Oktobro, 2012.</ref>, kaj dum multaj jaroj 3 600 rpm estis la normo.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-spindle-speed/ |title=Hard Drive Spindle Speed |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=26a de Majo, 2019 |date=20a de Oktobro, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526103244/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-spindle-speed/ |archive-date=26a de Majo, 2019 |url-status=live }}</ref> En novembro 2019, la platoj en la plej multaj konsumant-nivelaj malmolaj diskoj rotacias je 5 400 aŭ 7 200 rpm. Informoj estas skribataj sur kaj legitaj el plato, dum ĝi rotacias preter aparatoj nomataj ''leg-skribaj kapoj''; tiuj estas poziciigitaj por funkcii tre proksime al la magneta surfaco, kun flugalteco ofte en la ordo de dekoj da nanometroj. La leg-skriba kapo estas uzata por detekti kaj modifi la magnetiĝon de la materialo, kiu pasas tuj sub ĝi. En modernaj diskunuoj, ekzistas unu leg-skrib-kapo por ĉiu magneta diskosurfaco sur la spindelo, muntita sur komuna brako. Funkciiga brako (aŭ alir-brako) movas la kapojn laŭ arko (proksimume radie) super la platoj dum tiuj rotacias, kio ebligas al ĉiu kapo atingi preskaŭ la tutan surfacon de la disko. La brako estas movata per voĉbobena funkciigilo aŭ, ĉe iuj pli malnovaj modeloj, per paŝmotoro. Fruaj diskaparatoj skribis datumojn kun konstanta indico de bitoj sekunde, kio rezultigis egalan kvanton da datumoj en ĉiu trako; tamen, modernaj unuoj (ekde la 1990-aj jaroj) uzas zonan bit-registradon, kiu pliigas la skribrapidecon de la interna al la ekstera zono kaj tiel stokas pli da datumoj en ĉiu trako ĉe la eksteraj zonoj. Ĉe modernaj diskaparatoj, la eta grandeco de la magnetaj regionoj kreas la danĝeron, ke ilia magneta stato povus perdiĝi pro termikaj efikoj — nome termike induktita magneta malstabileco, ofte nomata la "superparamagneta limo". Por kontraŭagi tion, la diskoj estas kovritaj per du paralelaj magnetaj tavoloj, apartigitaj de triatoma tavolo el la nemagneta elemento [[rutenio]]; la du tavoloj estas magnetigitaj en kontraŭaj direktoj, tiel plifortigante unu la alian.<ref name="AutoMK-15" >Hayes, Brian. [https://www.americanscientist.org/issues/pub/terabyte-territory "Terabyte Territory".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170619063624/http://www.americanscientist.org/issues/pub/terabyte-territory |date=2017-06-19 }} ''American Scientist''. p. 212. Arkivita el la originalo la 8an de Julio, 2014. Alirita la 20an de Septembro, 2014.</ref> Alia teknologio uzata por venki termikajn efikojn kaj ebligi pli grandajn registrad-densecojn estas perpendikulara registrado (PMR); ĝi unuafoje aperis sur la merkato en 2005<ref name="AutoMK-16" >[https://www.global.toshiba/ww/news/corporate/2004/12/pr1401.html "Press Releases December 14, 2004".] Toshiba. Arkivita el la originalo la 14an de Aprilo, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref> kaj, ekde 2007, estas uzata en kelkaj malmolaj diskoj.<ref name="AutoMK-17" >[https://www.seagate.com/es/es/www/en-us/products/laptops/momentus/ "Seagate Momentus 2-1/2" HDDs per webpage January 2008".] Seagate.com. 24a de Oktobro, 2008. Arkivita el la originalo la 11an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref><ref name="AutoMK-18" >[https://www.seagate.com/es/es/products/hard-drives/barracuda-hard-drive/ "Seagate Barracuda 3-1/2" HDDs per webpage January 2008".] Seagate.com. Arkivita el la originalo la 14an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref><ref name="AutoMK-19" >[https://web.archive.org/web/20090316015932/http://www.wdc.com/en/company/investor/q108remarks.asp "Western Digital Scorpio 2-1/2" and Greenpower 3-1/2" HDDs per quarterly conference, July 2007".] Wdc.com. Arkivita el la originalo la 16an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref> Perpendikulara registrado povas esti akompanata de ŝanĝoj en la fabrikado de la leg-skribaj kapoj por pliigi la forton de la magneta kampo kreata de tiuj kapoj.<ref>{{cite web | url=https://patents.google.com/patent/US20080002290 | title=Damascene coil design for a perpendicular magnetic recording head |archive-url=https://web.archive.org/web/20251016044846/https://patents.google.com/patent/US20080002290 |archive-date=2025-10-16}}</ref> En 2004 oni enkondukis registran rimedon kun pli alta denseco, konsistantan el kunligitaj molaj kaj malmolaj magnetaj tavoloj. La tiel nomata teknologio de magnetaj memorrimedoj kun "interŝanĝa risorto" (angle ''exchange coupled composite media''), konata ankaŭ kiel kunmetitaj rimedoj kun interŝanĝa kuplado, ebligas bonan skribeblecon danke al la skrib-helpa eco de la mola tavolo. Tamen, la termika stabileco estas determinata nur de la plej malmola tavolo kaj ne estas influata de la mola tavolo.<ref name=AutoMK-19a > D. Suess; et al. (2004). [https://www.researchgate.net/publication/222074314 "Exchange spring recording media for areal densities up to 10Tbit/in2".] J. Magn. Mag. Mat.</ref><ref name=AutoMK-19b > R. Victora; et al. (2005). "Composite media for perpendicular magnetic recording". IEEE ''Trans. Mag. Mat''. 41 (2): 537–542. Bibcode:2005ITM....41..537V. doi:10.1109/TMAG.2004.838075. S2CID 29531529.</ref> Flukso-regula MAMR (FC-MAMR) ebligas al malmola disko havi pli grandan registran kapaciton sen la bezono de novaj materialoj por la disko-platoj. Malmolaj diskoj de tipo MAMR havas generatoron de spina tordmomanto (STO), kiu generas [[mikroondo]]jn, sur la leg- kaj skrib-kapoj; tio ebligas registri fizike pli malgrandajn [[bito]]jn sur la platojn, kio pliigas la arean densecon. Kutime, la registraj kapoj de malmola disko havas poluson, nomatan "ĉefa poluso", kiu estas uzata por skribi sur la platojn, kaj apud tiu poluso troviĝas aerinterspaco kaj ŝildo. La skrib-bobeno de la kapo ĉirkaŭas la poluson. La aparato STO estas metita en la aerinterspacon inter la poluso kaj la ŝildo por pliigi la forton de la [[magneta kampo]] kreata de la poluso; teknike FC-MAMR ne uzas mikroondojn, sed ĝi uzas teknologion aplikatan en MAMR. La STO havas Kampo-Generantan Tavolon (FGL) kaj Spin-Injektan Tavolon (SIL), kaj la FGL produktas magnetan kampon uzante spin-polarizitajn [[elektrono]]jn devenantajn de la SIL; tio estas formo de energio de spina tordmomanto.<ref>{{cite web | url=https://blocksandfiles.com/2021/06/14/toshiba-disks-get-2-gen-leg-up-from-flux-control/ | title=Toshiba disks get 2-gen leg-up from flux control | date=14a de Junio, 2021 }}</ref> <gallery widths="150" heights="150"> magneticMedia.svg|Magnetaj datumoj koditaj per magneta sekco kaj [[frekvencmodulado]] HDD_Startup_and_Shutdown.webm|Malmola disko kun forigita fronta kovrilo por montri ĝian funkciadon Aufnahme einzelner Magnetisierungen gespeicherter Bits auf einem Festplatten-Platter..jpg|Registrado de unuopaj magnetigoj de bitoj sur disko de 200-megabajta malmola disko (registraĵo videbligita per CMOS-MagView)<ref name="AutoMK-9" >[https://matesy.de/en/?option=com_content&view=article&id=84&Itemid=80&lang=en CMOS-MagView] Arkivita la 13an de Januaro, 2012, ĉe Wayback Machine estas ilo kiu vidigas kampomagnetajn strukturojn kaj fortojn.</ref> Perpendicular Recording Diagram.svg|Diagramo de longituda registrado (norma) kaj perpendikulara registrado </gallery> === Komponantoj === La funkciigilo (aktuatoro) estas [[motoro]] kun permanenta [[magneto]] kaj moviĝanta [[bobeno]], kiu svingas la kapojn al la dezirata pozicio. La brako subtenanta la kapon estas tre malpeza, sed ankaŭ rigida; ĉe modernaj diskunuoj, la akcelo ĉe la kapo atingas 550 g-forto. Metala plato subtenas malaltan magneton el [[neodimo]]-[[fero]]-[[boro]] (NIB) kun alta flukso-denseco. Sub tiu plato troviĝas la moviĝanta bobeno – ofte nomata "voĉ-bobeno" pro analogio al la bobeno en [[laŭtparolilo]]j –, kiu estas fiksita al la [[nabo]] de la ''aktuatoro''; sub tio troviĝas dua NIB-magneto, muntita sur la malsupra plato de la motoro (kelkaj diskunuoj havas nur unu magneton). La bobeno mem havas formon similan al sagpinto kaj konsistas el duoble kovrita [[kupro|kupra]] magnetfadeno. La interna tavolo estas izolaĵo, kaj la ekstera estas termoplasto, kiu kunligas la bobenon post kiam ĝi estas volvita ĉirkaŭ muldilo, igante ĝin memsubtena. La partoj de la bobeno laŭ la du flankoj de la sagpinto (kiuj direktiĝas al la centro de la ''aktuatora'' [[lagro]]) tiam interagas kun la [[magneta kampo]] de la fiksa magneto. [[Kurento]] fluanta radie eksteren laŭ unu flanko de la sagpinto kaj radie enen laŭ la alia produktas la [[magneta kampo|tangentan forton]]. Se la magneta kampo estus unuforma, ĉiu flanko generus kontraŭajn fortojn, kiuj nuligus unu la alian. Tial, la surfaco de la magneto konsistas duone el norda poluso kaj duone el suda poluso, kun la radia disliga linio meze; tio kaŭzas, ke la du flankoj de la bobeno spertas kontraŭajn magnetajn kampojn kaj produktas fortojn, kiuj kuniĝas anstataŭ nuligi unu la alian. Kurentoj laŭ la supra kaj malsupra partoj de la bobeno produktas radiajn fortojn, kiuj ne rotaciigas la kapon. La elektroniko de la malmola disko regas la movon de la ''aktuatoro'' kaj la rotacion de la disko, kaj transdonas datumojn al aŭ de diskoregilo. La retrokuplado de la disk-elektroniko okazas per specialaj segmentoj de la disko, dediĉitaj al servoretrokuplado. Tiuj estas aŭ kompletaj samcentraj [[cirklo|cirkloj]] (ĉe teknologio kun dediĉita servosistemo) aŭ segmentoj intermetitaj inter realaj datumoj (ĉe enkonstruita servosistemo, ankaŭ konata kiel sektora servoteknologio). La servoretrokuplado optimumigas la rilatumon inter [[signalo]] kaj [[bruo]] ĉe la GMR-sensiloj per alĝustigo de la voĉbobena motoro por turni la brakon. Pli moderna servosistemo ankaŭ uzas mili- aŭ mikro-aktuatorojn por pli precize poziciigi la leg-skribajn kapojn.<ref>A. Al-Mamun, G. Guo, C. Bi, ''Hard Disk Drive: Mechatronics and Control'', 2006, Taylor & Francis.</ref> La rotacio de la diskoj okazas per spindelmotoroj kun fluidaj lagroj. Moderna disk-firmvaro kapablas efike plani legadon kaj skribadon sur la diskosurfacoj kaj remapi sektorojn de la rimedo, kiuj difektiĝis. <gallery widths="160" heights="100"> File:Hard drive.svg|Diagramo etikedanta la ĉefajn komponantojn de komputila malmola disko. File:Hard disk dismantled.jpg|Malmola disko (HDD), de kiu oni forigis la diskojn kaj la motoran nabon, tiel malkaŝante kuprokolorajn statorajn bobenojn ĉirkaŭantajn lagron en la centro de la spindelmotoro. La oranĝkolora strio laŭlonge de la brako estas maldika kablo de presita [[cirkvito]]; la spindel-lagro troviĝas centre, kaj la aktuatoro situas supre maldekstre. File:Circuit board of a Samsung hard disk MP0402H.jpg|Presitcirkvita plato de 2,5-cola malmola disko Samsung MP0402H. File:Kopftraeger WD2500JS-00MHB0.jpg|Aro de kapoj kun aktuatora bobeno maldekstre kaj leg-/skrib-kapoj dekstre. File:HDD read-write head.jpg|Detalo de unuopa leg-skrib-kapo, montranta la flankon turnitan al la plato. File:Hard drive underside (better angle and lighting).jpg|La cirkvitplato de malmola disko de Western Digital, fiksita al ĝia [[ĉasio]]. File:Hard drive arm 2.jpg|La leg-skriba brako. </gallery> === Erar-proporcioj kaj traktado === Modernaj diskunuoj vaste uzas kodojn por erarkorektado (ECC), precipe la erarkorektadon de Reed-Solomon. Tiuj teknikoj konservas kromajn bitojn – determinitajn per matematikaj formuloj – por ĉiu datumbloko; la kromaj bitoj ebligas nevideblan korektadon de multaj eraroj. Kvankam la kromaj bitoj mem okupas spacon sur la malmola disko, ili ebligas pli altajn registrad-densecojn ne okazigante nekorekteblajn erarojn, kio rezultigas multe pli grandan stokkapaciton.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-error-correcting-code-ecc/ |title=Hard Drive Error Correcting Code (ECC) |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=26a de Majo, 2019 |date=25a de Novembro, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526072642/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-error-correcting-code-ecc/ |archive-date=26a de Majo, 2019 |url-status=live }}</ref> Ekzemple, tipa malmola disko de 1 TB kun sektoroj de 512 bajtoj disponigas kroman kapaciton de ĉirkaŭ 93 GB por la ECC-datumoj.<ref>{{cite web | url = https://www.idema.org/wp-content/uploads/downloads/2011/12/AF-in-Legacy-Infrastructures-SDC2011_IDEMA-AF.pdf | title = Advanced Format in Legacy Infrastructures: More Transparent than Disruptive | year = 2011 | access-date = 5a de Novembro 2013 | first = Curtis E. | last = Stevens | website = idema.org | archive-url = https://web.archive.org/web/20131105222506/http://www.idema.org/wp-content/uploads/downloads/2011/12/AF-in-Legacy-Infrastructures-SDC2011_IDEMA-AF.pdf | archive-date = 5a de Novembro 2013 | url-status = dead }}</ref> En la plej novaj disko-unuoj, ĉirkaŭ 2009,<ref name="AutoMK-21" >[https://web.archive.org/web/20181010031401/https://www.hgst.com/sites/default/files/resources/IDRC_WP_final.pdf "Iterative Detection Read Channel Technology in Hard Disk Drives"], Hitachi</ref> kodoj de malalt-denseca paritet-kontrolo (LDPC) anstataŭigis la kodojn de Reed-Solomon; LDPC-kodoj ebligas rendimenton proksiman al la limo de Shannon kaj tiel provizas la plej altan disponeblan stokan densecon.<ref name="AutoMK-21" /><ref>[https://docplayer.net/3699743-2-5-inch-hard-disk-drive-with-high-recording-density-and-high-shock-resistance.html "2.5-inch Hard Disk Drive with High Recording Density and High Shock Resistance] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190526000000/https://web.archive.org/web/20190526075908/https://docplayer.net/3699743-2-5-inch-hard-disk-drive-with-high-recording-density-and-high-shock-resistance.html |date=2019-05-26 }}, Toshiba, 2011</ref> Tipaj malmolaj diskoj provas "remapi" la datumojn de difektiĝanta fizika sektoro al rezerva fizika sektoro el la "rezerva sektora aro" de la disko (ankaŭ nomata "rezerva aro"),<ref>{{cite web|author=MjM Data Recovery Ltd |url=http://datarecovery.mjm.co.uk/sectorremapping.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201174433/http://datarecovery.mjm.co.uk/sectorremapping.html| title=MJM Data Recovery Ltd: Hard Disk Bad Sector Mapping Techniques |website=Datarecovery.mjm.co.uk |access-date=21a de Januaro, 2014 | archive-date=1a de Februaro, 2014}}</ref> samtempe fidante je ECC por restaŭri konservitajn datumojn, kondiĉe ke la nombro da eraroj en difektita sektoro restu sufiĉe malalta. La funkcio S.M.A.R.T (Teknologio por Mem-monitorado, Analizo kaj Raportado) kalkulas la totalan nombron da eraroj en la tuta malmola disko korektitaj per ECC (kvankam ne ĉe ĉiuj malmolaj diskoj, ĉar la rilataj S.M.A.R.T-atributoj "Hardware ECC Recovered" kaj "Soft ECC Correction" ne estas konsekvence subtenataj) kaj la totalan nombron da plenumitaj sektoraj remapoj, ĉar la apero de multaj tiaj eraroj povas antaŭindiki [[paneo]]n de la malmola disko. La "Formato sen ID", evoluigita de [[IBM]] meze de la [[1990-aj jaroj]], enhavas informojn pri tio, kiuj sektoroj estas difektitaj kaj kie troviĝas la reasignitaj sektoroj.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-sector-format-and-structure/ |title=Hard Drive Sector Format and Structure |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=26a de Majo, 2019 |date=23a de Decembro, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526072622/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-sector-format-and-structure/ |archive-date=26a de Majo, 2019 |url-status=live }}</ref> Nur eta parto de la detektitaj eraroj fine rezultas kiel ne korekteblaj. Ekzemploj de specifitaj indicoj de nekorektitaj bit-leg-eraroj estas jenaj: * La specifoj de 2013 por entrepren-nivelaj SAS-diskoj difinas la erar-frekvencon kiel unu nekorektitan bit-leg-eraron por ĉiu 10¹⁶ legita bito,<ref name="SGAT2013">{{cite web | url = https://www.seagate.com/files/www-content/product-content/savvio-fam/enterprise-performance-15k-hdd/savvio-15k-4/en-us/enterprise-performance-15k-hdd-ds1797-1-1307us.pdf | title = Enterprise Performance 15K HDD: Data Sheet | year = 2013 | access-date = 24a de Oktobro, 2013 | publisher = Seagate | archive-url = https://web.archive.org/web/20131029192706/http://www.seagate.com/files/www-content/product-content/savvio-fam/enterprise-performance-15k-hdd/savvio-15k-4/en-us/enterprise-performance-15k-hdd-ds1797-1-1307us.pdf | archive-date = 29a de Oktobro, 2013 | url-status = live }}</ref><ref name="WD2013">{{cite web | url = https://www.wdc.com/wdproducts/library/SpecSheet/ENG/2879-771463.pdf | title = WD Xe: Datacenter hard drives | year = 2013 | access-date = 24a de Oktobro, 2013 | publisher = Western Digital | archive-url = https://web.archive.org/web/20131029193439/http://www.wdc.com/wdproducts/library/SpecSheet/ENG/2879-771463.pdf | archive-date = 29a de Oktobro, 2013 | url-status = live }}</ref> * La specifoj de 2018 por konsumantaj SATA-durdiskoj difinas la erarfrekvencon kiel unu nekorektitan bit-leg-eraron por ĉiu 10¹⁴ bitoj.<ref name="SGAT2018">{{cite web | title = 3.5" BarraCuda data sheet | publisher = Seagate | date = Junio 2018 | url = https://www.seagate.com/www-content/datasheets/pdfs/3-5-barracudaDS1900-11-1806US-en_US.pdf | access-date = 28a de Julio, 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180728070449/https://www.seagate.com/www-content/datasheets/pdfs/3-5-barracudaDS1900-11-1806US-en_US.pdf | archive-date = 28a de Julio, 2018 | url-status = live }}</ref><ref name="WD2018">{{cite web | title = WD Red Desktop/Mobile Series Spec Sheet | publisher = Western Digital | date = Aprilo 2018 | url = https://www.wdc.com/content/dam/wdc/website/downloadable_assets/eng/spec_data_sheet/2879-800002.pdf | access-date = 28a de Julio, 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180728070730/https://www.wdc.com/content/dam/wdc/website/downloadable_assets/eng/spec_data_sheet/2879-800002.pdf | archive-date = 28a de Julio, 2018 | url-status = live }}</ref> Ĉe modelo de difinita fabrikanto, la nekorektita indico de bit-eraroj estas tipe la sama, sendepende de la kapacito de la disko.<ref name="SGAT2013" /><ref name="WD2013" /><ref name="SGAT2018" /><ref name="WD2018" /> La plej malbonaj specoj de eraroj estas silentdatumaj koruptoj, kiuj estas eraroj nerimarkitaj de la firmvaro de la disko aŭ de la gastiga [[operaciumo]]; iuj el tiuj eraroj povas esti kaŭzitaj de misfunkcioj de la durdisko, dum aliaj devenas de aliloke en la konekto inter la disko kaj la gastiganto.<ref>{{Cite news |title= Keeping Bits Safe: How Hard Can It Be? |work= ACM Queue |date= October 1, 2010 |author= David S. H. Rosenthal |url= https://queue.acm.org/detail.cfm?id=1866298 |access-date= 2a de Januaro, 2014 |author-link= David S. H. Rosenthal |archive-url= https://web.archive.org/web/20131217020947/http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1866298 |archive-date= 17a de Decembro, 2013 |url-status= live }}</ref> === Disvolvigo === [[File:Full History Disk Areal Density Trend.png|thumb|Areaj densecoj de pintnivelaj diskaparatoj de 1956 ĝis 2009 kompare kun la [[leĝo de Moore]]. Ĝis 2016, la progreso signife malrapidiĝis sub la ekstrapolitan tendencon de denseco.<ref name="Hayes 2016">{{cite web |url=http://bit-player.org/2016/wheres-my-petabyte-disk-drive |title= Where's My Petabyte Disk Drive? |first= Brian |last= Hayes|page= chart of historical data courtesy of Edward Grochowski |date= 27a de Marto, 2016 |access-date= 1a de Decembro, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260104060248/http://bit-player.org/2016/wheres-my-petabyte-disk-drive/ |archive-date=2026-01-04}}</ref>]] La ritmo de progreso de area denseco similis al la [[leĝo de Moore]] (duobliĝo ĉiujn du jarojn) ĝis la jaro 2010: 60% jare inter 1988 kaj 1996, 100% inter 1996 kaj 2003, kaj 30% inter 2003 kaj 2010.<ref name="Byrne2015b">{{cite web |url=http://www.federalreserve.gov/econresdata/notes/feds-notes/2015/prices-for-data-storage-equipment-and-the-state-of-it-innovation-20150701.html#fn2 |title=Prices for Data Storage Equipment and the State of IT Innovation |publisher=The Federal Reserve Board FEDS Notes |first=David |last=Byrne |page=Table 2 |date=1a de Julio, 2015 |access-date=5a de Julio, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708124555/http://www.federalreserve.gov/econresdata/notes/feds-notes/2015/prices-for-data-storage-equipment-and-the-state-of-it-innovation-20150701.html#fn2 |archive-date=8a de Julio, 2015 |url-status=live }}</ref> Parolante en 1997, [[Gordon Moore]] nomis tiun kreskon "miriga",<ref name="Moore1997">{{cite news | url = https://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp | title = Gallium Arsenide | work = PC Magazine | date = 25a de Marto, 1997 | quote = Gordon Moore: ... the ability of the magnetic disk people to continue to increase the density is flabbergasting--that has moved at least as fast as the semiconductor complexity. | access-date = 16a de Aŭgusto, 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140821103700/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp | archive-date = 21a de Aŭgusto, 2014 | url-status = live }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140821103700/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp |date=2014-08-21 }}</ref> kvankam li poste rimarkigis, ke la kresko ne povas daŭri eterne.<ref name="Moore2005">{{cite news |last=Dubash |first=Manek |url=http://www.techworld.com/news/operating-systems/moores-law-is-dead-says-gordon-moore-3576581/ |title=Moore's Law is dead, says Gordon Moore |work=techworld.com |date=13a de Aprilo, 2005 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140706081110/http://news.techworld.com/operating-systems/3477/moores-law-is-dead-says-gordon-moore/ |archive-date=6a de Julio, 2014 |access-date=18a de Marto, 2022 |quote=It can't continue forever. The nature of exponentials is that you push them out and eventually disaster happens. }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140706081110/http://news.techworld.com/operating-systems/3477/moores-law-is-dead-says-gordon-moore/ |date=2014-07-06 }}</ref> La pliboniĝo de la prezo malrapidiĝis al −12% jare inter 2010 kaj 2017,<ref name="McCallum">{{cite web |title=Disk Drive Prices (1955–2017) |url=http://www.jcmit.net/diskprice.htm |year=2017 |first=John C. |last=McCallum |access-date=15a de Julio, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170711202719/http://www.jcmit.net/diskprice.htm |archive-date=11a de Julio, 2017 |url-status=live }}</ref> dum la kresko de area denseco malrapidiĝis. La progreso-ritmo de area denseco malrapidiĝis al 10% jare inter 2010 kaj 2016,<ref name="IBM Fontana 2016">{{cite web |url=http://www.ibmsystemsmag.com/mainframe/storage/Support/cloud-trends-projections/?page=1 |title=A Look at Cloud Storage Component Technologies Trends and Future Projections |first1=Gary M. |last1=Decad |author2=Robert E. Fontana Jr. |website=ibmsystemsmag.com |date=6a de Julio, 2017 |access-date=21a de Julio, 2014 |page=Table 1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729050933/http://ibmsystemsmag.com/mainframe/storage/support/cloud-trends-projections/?page=1 |archive-date=29a de Julio, 2017 |url-status=dead }}</ref> kaj aperis malfacilaĵoj ĉe la transiro de perpendikulara registrado al pli novaj teknologioj.<ref name="Mellor 2014-11-10">{{cite news |last=Mellor |first=Chris |url=https://www.theregister.co.uk/2014/11/10/kryders_law_of_ever_cheaper_storage_disproven/ |title=Kryder's law craps out: Race to UBER-CHEAP STORAGE is OVER |work=theregister.co.uk |location=UK |publisher=The Register |date=10a de Novembro, 2014 |access-date=12a de Novembro, 2014 |quote=The 2011 Thai floods almost doubled disk capacity cost/GB for a while. Rosenthal writes: 'The technical difficulties of migrating from PMR to HAMR, meant that already in 2010 the Kryder rate had slowed significantly and was not expected to return to its trend in the near future. The floods reinforced this.' |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112004831/http://www.theregister.co.uk/2014/11/10/kryders_law_of_ever_cheaper_storage_disproven/ |archive-date=12a de Novembro, 2014 |url-status=live }}</ref> Ju la grandeco de bit-ĉeloj malpliiĝas, des pli da datumoj povas esti metitaj sur unuopan diskplaton. En 2013, komerce havebla labortabla HDD de 3 TB (kun kvar platoj) havus arean densecon de ĉirkaŭ 500 Gbit/in²; tio respondus al bit-ĉelo konsistanta el proksimume 18 magnetaj grajnoj (aranĝitaj kiel 11 oble 1,6 grajnoj).<ref name="Anderson2013a" >{{cite web |url=https://www.dtc.umn.edu/resources/bd2013_anderson.pdf |title=HDD Opportunities & Challenges, Now to 2020 |year=2013 |access-date=23a de Majo, 2014 |quote='PMR CAGR slowing from historical 40+% down to ~8-12%' and 'HAMR CAGR = 20-40% for 2015–2020' |first=Dave |last=Anderson |publisher=Seagate |archive-url = https://web.archive.org/web/20140525232605/https://www.dtc.umn.edu/resources/bd2013_anderson.pdf | archive-date=25a de Majo, 2014 |url-status=live}}</ref> Ekde la mezo de la [[2000-aj jaroj]], la progreso pri area denseco alfrontas defion pro superparamagneta trilemo, kiu implikas la grandecon de grajnoj, ilian magnetan forton kaj la kapablon de la skribkapo skribi.<ref>{{cite journal | title = New Paradigms in Magnetic Recording | last = Plumer |display-authors=etal | first = Martin L. | journal = Physics in Canada | volume = 67 | issue = 1 | date = Marto 2011 | pages = 25–29 |arxiv = 1201.5543| bibcode = 2012arXiv1201.5543P }}</ref> Por konservi akcepteblan rilatumon inter signalo kaj bruo, necesas pli malgrandaj grajnoj; tiaj grajnoj tamen riskas spontanean inversiĝon (elektrotermika malstabileco) krom se oni pliigas ilian magnetan forton, sed la konataj materialoj por skribkapoj ne kapablas generi magnetan kampon sufiĉe fortan por skribi sur la materialo en la ĉiam pli malgranda spaco okupata de la grajnoj. Oni disvolvas magnetajn stokteknologiojn por solvi tiun trilemon kaj konkuri kun [[Solidstata disko|solidstataj diskoj]] (SSD-oj) bazitaj sur [[fulmomemoro]]. En 2013, [[Seagate]] lanĉis teknologion de tegol-stila magneta registrado (SMR),<ref name="Seagate 2013-09-09">[https://web.archive.org/web/20141009135540/http://www.seagate.com/about/newsroom/press-releases/shingled-magnetic-recording-milestone-pr-master/ "Seagate Delivers On Technology Milestone: First to Ship Hard Drives Using Next-Generation Shingled Magnetic Recording"] (Press release). New York: Seagate Technology plc. 9a de Septembro, 2013. Arkivita el la originalo la 9an de Oktobro, 2014. Alirita la 5a de Julio, 2014. citaĵo= "Shingled Magnetic Technology is the First Step to Reaching a 20 Terabyte Hard Drive by 2020"</ref> celitan kiel ia "provizora solvo" inter PMR kaj la teknologio planita de Seagate kiel posteulo: varmec-helpata magneta registrado (HAMR). SMR uzas interkovrantajn trakojn por pliigi la daten-densecon, sed tio kaŭzas pli grandan kompleksecon de la dezajno kaj pli malrapidajn rapidecojn de daten-aliro (precipe ĉe skribado kaj ĉe hazarda aliro al 4K-blokoj).<ref>{{cite web | url = https://lwn.net/Articles/591782/ | title = Support for shingled magnetic recording devices | date = 26a de Marto, 2014 | access-date = 7a de Januaro, 2015 | first = Jake | last = Edge | publisher = LWN.net | archive-url = https://web.archive.org/web/20150202075938/http://lwn.net/Articles/591782/ | archive-date = 2a de Februaro, 2015 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = https://lwn.net/Articles/548116/ | title = LSFMM: A storage technology update | date = 23a de Aprilo, 2013 | access-date = 7a de Januaro, 2015 | first = Jonathan | last = Corbet | publisher = LWN.net | quote = A 'shingled magnetic recording' (SMR) drive is a rotating drive that packs its tracks so closely that one track cannot be overwritten without destroying the neighboring tracks as well. The result is that overwriting data requires rewriting the entire set of closely-spaced tracks; that is an expensive tradeoff, but the benefit—much higher storage density—is deemed to be worth the cost in some situations. | archive-url = https://web.archive.org/web/20150107075254/https://lwn.net/Articles/548116/ | archive-date = 7a de Januaro, 2015 | url-status = live }}</ref> Kontraste, HGST (nun parto de [[Western Digital]]) koncentriĝis pri la evoluigo de metodoj por hermetike fermi diskunuojn plenigitajn per [[heliumo]] anstataŭ per la kutima filtrita aero. Ĉar [[turbulento|turbuleco]] kaj [[froto|frotado]] estas reduktitaj, eblas atingi pli altajn areajn densecojn danke al pli malgranda trako-larĝeco; krome, la [[energio]] disipata pro frotado estas pli malalta, kio rezultigas pli malaltan energikonsumon. Plie, oni povas enmeti pli da diskoplatoj en la saman fermitan spacon, kvankam estas konate malfacile malhelpi la elfluon de la heliuma gaso.<ref>{{Cite web|date=2020|title=Brochure: HelioSeal Technology: Beyond Air. Helium Takes You Higher.|url=https://documents.westerndigital.com/content/dam/doc-library/en_us/assets/public/western-digital/collateral/brochure/brochure-helioseal-technology.pdf|website=Western Digital}}</ref> Tial, heliumaj diskunuoj estas tute hermetike fermitaj kaj ne havas aer-interŝanĝan aperturon, malkiel iliaj aer-plenaj ekvivalentoj. Ili havas du suprajn kovrilojn; la dua estas fiksita per [[lasero|lasera]] [[veldado]] kaj estas la sola videbla de ekstere.<ref>{{cite web|url=https://www.jsme.or.jp/award/jsme2016/mnt2016-1.pdf|format=PDF|title=Development of Helium Sealed High Capacity Hard Disk Drive|website=Web.archive.org|access-date=13 September 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321004847/https://www.jsme.or.jp/award/jsme2016/mnt2016-1.pdf|archivedate=2022-03-21}}</ref> Aliaj registraj teknologioj estas aŭ esplorataj aŭ jam komerce efektivigitaj por pliigi la arean densecon, inkluzive de la varmec-helpata magneta registrado (HAMR) de Seagate. HAMR postulas malsaman arkitekturon kun redezajnitaj registriloj kaj leg-/skrib-kapoj, novaj laseroj kaj novaj proksimkampaj optikaj transduktiloj.<ref name="Shilov_anandtech_b">{{cite news |url=http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |title=Hard Disk Drives with HAMR Technology Set to Arrive in 2018 |first=Anton |last=Shilov |date=18a de Decembro, 2015 |access-date=2a de Januaro, 2016 |quote=Unfortunately, mass production of actual hard drives featuring HAMR has been delayed for a number of times already and now it turns out that the first HAMR-based HDDs are due in 2018. ... HAMR HDDs will feature a new architecture, require new media, completely redesigned read/write heads with a laser as well as a special near-field optical transducer (NFT) and a number of other components not used or mass produced today. |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102200055/http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |archive-date=2a de Januaro, 2016 |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160102200055/http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |date=2016-01-02 }}</ref> HAMR aperis sur la merkato komence de [[2024]]<ref>{{Cite web |date=2024-01-18 |title=Seagate launches Mozaic 3+ platform for 30 TB and larger HAMR-based hard drives |url=https://www.techspot.com/news/101565-seagate-introduces-mozaic-3-platform-30-tb-larger.html |access-date=2025-07-22 |website=TechSpot |language=en-US}}</ref>, post kiam teknikaj problemoj prokrastis ĝian enkondukon je pli ol jardeko, kompare kun pli fruaj prognozoj datantaj jam de 2009.<ref name= "HAMR 2008 for 2009" >{{cite web |url= https://blog.dshr.org/2018/05/longer-talk-at-msst2018.html |title= Longer talk at MSST2018 |last= Rosenthal |first= David |date= 16a de Majo, 2018 |access-date= 22a de Novembro, 2019 }}</ref><ref name= "HAMR 2014 for 2015" >{{cite web |url= https://www.kitguru.net/components/hard-drives/anton-shilov/tdk-hamr-technology-could-enable-15tb-hard-drives-already-in-2015/ |title= TDK: HAMR technology could enable 15TB HDDs already in 2015 |last= Shilov |first= Anton |date= 15a de Oktobro, 2014 |access-date= 15a de Novembro, 2019 }}</ref><ref name= "HAMR 2013 for 2016" >{{cite web |url= http://www.tomsitpro.com/articles/wd-hamr-hdd-heat-assisted-magnetic-recording,1-1396.html |title= WD Demos Future HDD Storage Tech: 60TB Hard Drives |last= Oliver |first= Bill |work= Tom's IT Pro |quote= ...Seagate expects to start selling HAMR drives in 2016. |date= 18a de Novembro, 2013 |access-date= 15a de Novembro, 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131121065015/http://www.tomsitpro.com/articles/wd-hamr-hdd-heat-assisted-magnetic-recording,1-1396.html |archive-date= 21a de Novembro, 2013 }}</ref><ref name= "blocks HAMR 2019" >{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/08/28/nearline-disk-drives-ssd-attack/ |website=Blocks and Files |title= How long before SSDs replace nearline disk drives? |last= Mellor |first= Chris |quote= Seagate CTO Dr John Morris told analysts that Seagate has built 55,000 HAMR drives and aims to get disks ready for customer sampling by the end of 2020. |date= 28a de Aŭgusto, 2019 |access-date= 15a de Novembro, 2019 }}</ref> La planita posteulo de HAMR, bit-ŝablona registrado (BPR)<ref name="AutoMK-22" >[https://www.pcmag.com/archive/will-toshibas-bit-patterned-drives-change-the-hdd-landscape-253798 "Will Toshiba's Bit-Patterned Drives Change the HDD Landscape?".] PC Magazine. 19a de Aŭgusto, 2010. Arkivita el la originalo la 22an de Aŭgusto, 2010. Alirita la 21an de Aŭgusto, 2010.</ref>, estis forigita el la disvolviĝ-planoj de Western Digital kaj Seagate.<ref name= "BPR roadmaps 2018" >{{cite web |url= https://blog.dshr.org/2018/05/longer-talk-at-msst2018.html |title= Longer talk at MSST2018 |last= Rosenthal |first= David |quote= The most recent Seagate roadmap pushes HAMR shipments into 2020, so they are now slipping faster than real-time. Western Digital has given up on HAMR and is promising that Microwave Assisted Magnetic Recording (MAMR) is only a year out. BPM has dropped off both companies' roadmaps. |date= 16a de Majo, 2018 |access-date= 22a de Novembro, 2019 }}</ref> La mikroond-helpata magneta registrado (MAMR) de Western Digital<ref>{{cite journal |last=Mallary |display-authors=etal |first= Mike|date=Julio 2014 |title= Head and Media Challenges for 3 Tb/in² Microwave-Assisted Magnetic Recording|journal=IEEE Transactions on Magnetics |volume=50 |issue=7 |pages=1–8 |doi=10.1109/TMAG.2014.2305693|s2cid=22858444 |issn = 0018-9464 }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Li|first1=Shaojing|last2=Livshitz|first2=Boris|last3=Bertram|first3=H. Neal|last4=Schabes|first4=Manfred|last5=Schrefl|first5=Thomas|last6=Fullerton|first6=Eric E.|last7=Lomakin|first7=Vitaliy|title=Microwave assisted magnetization reversal in composite media|journal=Applied Physics Letters|date=2009|volume=94|issue=20|page=202509|doi=10.1063/1.3133354|url=https://www.karlstechnology.com/hard-drives/JAP_2009_MAMR.pdf|bibcode=2009ApPhL..94t2509L|access-date=24a de Majo, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190524225721/https://www.karlstechnology.com/hard-drives/JAP_2009_MAMR.pdf|archive-date=24a de Majo, 2019|url-status=live}}</ref> — ankaŭ nomata energi-helpata magneta registrado (EAMR) — estis provizita kiel specimeno en 2020, kaj la unua EAMR-disko, la Ultrastar HC550, estis lanĉita fine de 2020.<ref>{{Cite web|last=Shilov|first=Anton|title=Western Digital Reveals 18 TB DC HC550 'EAMR' Hard Drive|url=https://www.anandtech.com/show/14869/western-digital-announces-18-tb-eamr-hard-drive |archive-url=https://archive.today/20190920044819/https://www.anandtech.com/show/14869/western-digital-announces-18-tb-eamr-hard-drive |url-status=dead |archive-date=20a de Septembro, 2019 |date=18a de Septembro, 2019 |access-date=2021-10-11|website=AnandTech}}</ref><ref name="Blocks MAMR 2019">{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/09/03/western-digital-18tb-and-20tb-mamr-disk-drives/ |website=Blocks & Files |title= Western Digital debuts 18TB and 20TB MAMR disk drives |last= Mellor |first= Chris |quote= ...microwave-assisted magnetic (MAMR) recording technology...sample shipments are due by the end of the year. |date= 3a de Septembro, 2019 |access-date= 23a de Novembro, 2019 }}</ref><ref>{{Cite web|last=Raevenlord |title=Western Digital Finally Launches Ultrastar DC HC550 18 TB Drives With EAMR for Enterprise|url=https://www.techpowerup.com/269562/western-digital-finally-launches-ultrastar-dc-hc550-18-tb-drives-with-eamr-for-enterprise|access-date=2021-10-11|website=TechPowerUp|date=8a de Julio, 2020 |language=en}}</ref> Dudimensia magneta registrado (TDMR)<ref name="Anderson2013a" /><ref name="Wood 2010">{{cite web |url=https://www.ewh.ieee.org/r6/scv/mag/MtgSum/Meeting2010_10_Presentation.pdf |title=Shingled Magnetic Recording and Two-Dimensional Magnetic Recording |last=Wood |first=Roger |work=[[IEEE]] |publisher=Hitachi GST |date=19a de Oktobro, 2010 |access-date=4a de Aŭgusto, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140810161542/http://www.ewh.ieee.org/r6/scv/mag/MtgSum/Meeting2010_10_Presentation.pdf |archive-date=10a de Aŭgusto, 2014 |url-status=live }}</ref> kaj kapoj kun giganta magnetorezisto de tipo "kurento perpendikulara al la ebeno" (CPP/GMR) aperis en esploraj artikoloj.<ref name="Coughlin" > Coughlin, Thomas; Grochowski, Edward (19a de Junio, 2012). [https://ewh.ieee.org/r6/scv/mag/MtgSum/Meeting2012_06_Presentation.pdf "Years of Destiny: HDD Capital Spending and Technology Developments from 2012–2016" (PDF).] IEEE Santa Clara Valley Magnetics Society. Arkivita (PDF) el la originalo la 2an de Marto, 2013. Alirita la 9an de Oktobro, 2012.</ref><ref>{{Cite arXiv |title=All-Heusler giant-magnetoresistance junctions with matched energy bands and Fermi surfaces |eprint = 1301.6106|last1 = Bai|first1 = Zhaoqiang|last2 = Cai|first2 = Yongqing|last3 = Shen|first3 = Lei|last4 = Han|first4 = Guchang|last5 = Feng|first5 = Yuanping|year = 2013|class = cond-mat.mes-hall}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www1.hgst.com/hdd/research/recording_head/pr/PerpendicularAnimation.html|title=Perpendicular Magnetic Recording Explained - Animation|date=21a de Decembro, 2001 |access-date=27a de Julio, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006062214/http://www1.hgst.com/hdd/research/recording_head/pr/PerpendicularAnimation.html|archive-date=6a de Oktobro, 2018|url-status=live}}</ref> Kelkaj diskoj adoptis duoblajn sendependajn funkciigilajn brakojn por pliigi la rapidojn de legado kaj skribado kaj konkuri kun SSD-oj.<ref>{{cite web |url=https://www.anandtech.com/show/13935/seagate-hdd-plans-2019 |title= State of the Union: Seagate's HAMR Hard Drives, Dual-Actuator Mach2, and 24 TB HDDs on Track |work=Anandtech.com |access-date=20a de Februaro, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220002907/https://www.anandtech.com/show/13935/seagate-hdd-plans-2019 |archive-date=20a de Februaro, 2019 |url-status=dead }}</ref> Oni proponis koncepton de vakua disko kun 3D-funkciigo (3DHD)<ref name= "3DHD blog" >{{Cite web |url= https://blog.dshr.org/2019/09/promising-new-hard-disk-technology.html |title= Promising New Hard Disk Technology |access-date= 1a de Decembro, 2019 }}</ref> kaj 3D-magnetan registradon.<ref>{{Cite web|url=https://www.extremetech.com/extreme/168619-3d-magnetic-storage-breakthrough-enables-100tb-hard-drives|title=3D magnetic storage breakthrough enables 100TB+ hard drives &#124; Extremetech|date=15a de Oktobro, 2013 }}</ref> Depende de supozoj pri la farebleco kaj tempigo de tiuj teknologioj, Seagate prognozas, ke la areala denseco kreskos je 20 % jare dum la periodo 2020–2034.<ref name= "blocks WWrevenue August2019"/> == Fontindiko == * [http://www.esperanto.mv.ru/KompLeks/DI.html#DISKAPARATO Diskaparato] en [[Komputada Leksikono De Sergio Pokrovskij|Komputada Leksikono]] == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == * [https://smarthdd.com/help.htm Hard Disk Drives Encyclopedia] * [https://www.youtube.com/watch?v=Wiy_eHdj8kg Video showing an opened HD working] * [https://web.archive.org/web/20121014191631/http://faculty.plattsburgh.edu/jan.plaza/teaching/papers/seektime.html Average seek time of a computer disk] * [http://www.pcworld.com/article/127105/article.html Timeline: 50 Years of Hard Drives] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131006003652/http://www.pcworld.com/article/127105/article.html |date=2013-10-06 }} * [http://hddscan.com/doc/HDD_Tracks_and_Zones.html HDD from inside: Tracks and Zones. How hard it can be?] {{Projektoj|ReVo=disk.0aparato}} {{Ĝermo|komputiko}} {{Havenda artikolo|Diskaparato}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Komputila aparataro]] 5kfy2sjfbntpg6l6zmsfbt4u0uufqk0 9490306 9490305 2026-10-08T11:24:21Z Kani 670 /* Eksteraj ligiloj */ 9490306 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Hdd od srodka.jpg|eta|Diskaparato]] '''Diskaparato''' (DA-oj, aŭ '''malmoldisko''', '''[[Fiksdisko|fiksa disko]]''' aŭ '''durdisko''', angle HDD) estas magneta [[disko]] (aŭ pluraj tiaj diskoj samaksaj), muntita(j) kun la lega-skribaj kapetoj kaj ceteraj partoj meĥanikaj kaj elektronikaj, kaj enujigita(j) en metalan skatolon (kp disketo)<ref>{{cite web |title=Operating Systems: Three Easy Pieces [Chapter: Hard Disk Drives] |url=http://pages.cs.wisc.edu/~remzi/OSTEP/file-disks.pdf |publisher=Arpaci-Dusseau Books |year=2014 |first1=Remzi H. |last1=Arpaci-Dusseau |first2=Andrea C. |last2=Arpaci-Dusseau}}</ref> Depende je la modelo, la atingotempo de diskaparato estas 9 ms aŭ malpli. Normale komputilo havas diskaparaton kiel sian fiksitan diskon; sed ekzistas ankaŭ demeteblaj diskaparatoj<ref>{{Cite web |url = http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |title = 5th Non-Volatile Memories Workshop (NVMW 2014) |date = March 2014 |publisher = IEEE |accessdate = 23a de Aprilo, 2014 |first = Eric |last = Fullerton |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180928051219/http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |archivedate = 2018-09-28 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-12-26 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20180928051219/http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |arkivdato=2018-09-28 }}</ref><ref>{{Cite web | url = http://thessdguy.com/for-the-lack-of-a-fab/#more-538 | title = For the Lack of a Fab... | last = Handy | first = James | date = July 31, 2012 | publisher = Objective Analysis | accessdate = 25a de Novembro, 2012 }}</ref>. Temas pri datumstoka [[aparato]] kiu uzas magnetan stokadon kaj prenas ciferecajn informojn uzantajn unu aŭ pli rigidajn rapide rotaciante diskojn (pladoj) kovritajn per magneta materialo. La pladoj estas parigitaj per magnetkapoj, kutime aranĝite sur aktuaria brako, kiuj legas kaj skribas datenojn al la pladsurfacoj.<ref> Arpaci-Dusseau, Remzi H.; Arpaci-Dusseau, Andrea C. (2014). [https://pages.cs.wisc.edu/~remzi/OSTEP/file-disks.pdf "Operating Systems: Three Easy Pieces, Chapter: Hard Disk Drives" (PDF).] Arpaci-Dusseau Books. Arkivita (PDF) el la originalo la 18an de Februaro, 2015. Alirita la 18an de Julio, 2021. </ref> Datenoj estas aliritaj en hazard-alira maniero, signifante ke individuaj blokoj de datenoj povas esti stokitaj aŭ prenitaj en iu sinsekvo kaj ne nur sinsekve. DAoj estas speco de ne-volatila stokado, retenante stokitajn datenojn eĉ kiam funkciigite for. [[Dosiero:Laptop-hard-drive-exposed.jpg|eta|dekstre|Interno de 2.5-cola tekokomputila diskaparato.]] Lanĉite fare de [[IBM]] en 1956,<ref>[https://www.ibm.com/ibm/history/exhibits/storage/storage_350.html "IBM Archives: IBM 350 disk storage unit".] 23a de Januaro, 2003. Arkivita el la originalo la 31an de Majo, 2008. Alirita la 18an de Julio, 2021. </ref> DAoj iĝis la domina sekundara memorunuo por ĝeneraluzeblaj [[komputilo]]j de la fruaj [[1960-aj jaroj]]. Ade plibonigita, DAoj konservis tiun pozicion en la modernan epokon de serviloj kaj personaj komputiloj. Pli ol 200 firmaoj produktis DAojn historie, kvankam post ampleksa industriofirmiĝo la plej multaj nunaj unuoj estas produktitaj fare de Seagate, [[Toshiba]], kaj Western Digital. Liveroj de DAoj kaj vendenspezoj malkreskas, kvankam produktado (eksabajtoj je jaro) kreskas. Fulmmemoro havas kreskantan parton de la merkato por sekundara stokado, en la formo de solidsubstancaj veturiloj ([[Solidstata disko|SSD]]oj). SSDoj havas pli altajn daten-transigo-rapidecojn, pli altan arean stokaddensecon, pli bonan fidindecon, kaj multe pli malaltan latentecon kaj alirtempojn. Kvankam SSDoj havas pli altan koston je peco, ili anstataŭigas DAojn kie rapideco, elektrokonsumo, eta grandeco, kaj fortikeco estas gravaj. La primaraj karakterizaĵoj de DA estas ĝia kapacito kaj efikeco. Kapacito estas precizigita en unuoprefiksoj egalrilatantaj al potencoj de 1000: 1-terabite (tb) diskilo havas kapaciton de 1,000 gigabajtoj (Gb; kie 1 gigabajto = 1 miliardo da bajtoj). Tipe, iom da el la kapacito de HDD estas neatingeblaj al la uzanto ĉar ĝi estas uzita per la dosiersistemo kaj la mastrumsistemo, kaj eventuale enfinkonstruita ripeto por erarĝustigo kaj normaligo. Efikeco estas precizigita antaŭ la tempo postulata por movi la kapojn al trako aŭ cilindro (meza alirotempo) kaj plie la tempon kiam ĝi prenas pri la dezirata sektoro por prezenti proponon sub la kapon (meza latenteco, kio estas funkcio de la fizika rotacia rapideco en rivolua nombro), kaj finfine la rapidecon ĉe kiu la datenoj estas elsenditaj (datenrapideco). La du plej oftaj formofaktoroj de modernaj DAoj estas 3. 5-colojn, por tablokomputiloj, kaj 2,5-colojn, ĉefe por [[tekokomputilo]]j. DAoj estas ligitaj al sistemoj per normigitaj interfacaj kabloj kiel ekzemple Pata (Paralelo ATA), SATA (Seria ATA), USB aŭ SAS (Serial Attached SCSI) kabloj. == Historio == [[Dosiero:Hard drive.svg|eta|dekstre|Anglalingva diagramo pri la ĉefaj komponantoj de komputila DA.]] Diskaparatoj estis lanĉitaj en 1956 kiel datumstokado por IBM-realtempaj transakcipretigaj komputiloj, kaj estis evoluigitaj por uzo per ĝeneraluzebla komputilego kaj [[minikomputilo]]j. La unua IBM-veturado, la 350 RAMAC en 1956, estis ĉirkaŭ la grandeco de du mezgrandaj [[fridujo]]j kaj stokis kvin milionojn de ses-bitaj karaktroj (3.75 megabajtoj) sur stako de 50 diskoj. En 1962 la IBM 350 RAMAC diskunuo estis anstataŭita fare de la IBM 1301 diskekzemplero, kiuj konsistis el 50 pladoj, ĉiu proksimume 1/8-cola dika kaj 24 colojn el diametro.<ref>[https://web.archive.org/web/20150328161124/http://www.computermuseum.li/Testpage/DiskPlatter-1301.htm "DiskPlatter-1301".] computermuseum.li. Arkivita el la originalo la 28an de Marto, 2015. </ref> Dum la IBM 350 uzis nur du leg/skribajn kapojn kiuj estis pneŭmatike funkciigitaj kaj translokigitaj en du dimensioj, la 1301-datita estis unu el la unuaj diskekzempleroj se temas pri uzi aron de kapoj, po unu per plado, moviĝante kiel ununura unuo. Cilindro-reĝimo legas/skribas ke operacioj estis apogitaj, kaj la kapoj flugis proksimume 250 mikro-colojn (proksimume 6 µm) super la pladsurfaco. Moviĝo de la ĉefinstalado dependis sur binara vipursistemo de hidraŭlikaj aktuarioj kiuj certigis ripeteblan poziciigadon. La kabineto (1301) temis pri la grandeco de tri hejmaj fridujoj metitaj flank-al-flanke, stokante la ekvivalenton de proksimume 21 milionoj de ok-bitaj bajtoj. Alirtempo estis proksimume kvarono de sekundo. Ankaŭ en 1962, IBM prezentis la modelon 1311 diskilo, kio temis pri la grandeco de [[lavmaŝino]] kaj stokis du milionojn da karaktroj sur forprenebla diskujo. Uzantoj povis aĉeti kromajn pakojn kaj interŝanĝi ilin kiel bezonate, tre kiel bobenoj de magneta bendo. Pli postaj modeloj de forprenebla pako moveblas, de IBM kaj aliaj, iĝis la normo en la plej multaj komputilinstalaĵoj kaj atingis kapacitojn de 300 megabajtoj de la fruaj [[1980-aj jaroj]]. Ne-forpreneblaj DAoj estis nomitaj "fiksaj disk-"iniciatoj. [[Dosiero:Seagate Barracuda IMG 7901.jpg|eta|maldekstre|Du DAoj Seagate Barracuda, el 2003 kaj 2009 - respektive 160GB kaj 1TB. En 2020 Seagate proponas kapacitojn de ĝis 16TB.]] Kelkaj alt-efikecaj DAoj estis produktitaj kun po unu kapo por trako (ekz. IBM 2305 en [[1970]]) tiel ke neniom da tempo estis perdita fizike movante la kapojn al trako. Konataj kiel fiks-kapaj aŭ ĉef-trakaj diskiloj ili estis tre multekostaj kaj jam ne estas en produktado. En 1973, IBM lanĉis novan specon de HDD-kodita "Winchester". Ĝia primara karakteriza trajto estis ke la diskokapoj ne estis retiritaj tute de la stako de diskopladoj kiam la funkciado estis elektra malsupre. Anstataŭe, la kapoj estis permesitaj "alteriĝi" sur specialareon de la diskosurfaco sur spino-lanugo, "ekante" denove kiam sur la disko poste estis elektra. Tio tre reduktis la koston de la kap-aktuaria mekanismo, sed malhelpis forigojn de la diskoj dum la funkciado kiel estis farita kun la diskujoj. Anstataŭe, la unuaj modeloj de "Winchester teknologio" havis forpreneblan diskomodulon, kiu inkluzivis kaj la diskujon kaj la kapkunigilon, postlasante la aktuarian motoron en la funkciado. Pli postaj "Winchester" funkciadoj prirezignis la forpreneblan novaĵkoncepton kaj revenis al ne-forpreneblaj pladoj. Kiel la unua forprenebla grupo, la unuaj "Winchester" funkciadoj uzis pladojn 14 colojn (360 mm) en diametro. Kelkajn jarojn poste, dezajnistoj esploris la eblecon ke fizike pli malgrandaj pladoj eble ofertos avantaĝojn. Veturadoj kun ne-forpreneblaj ok-colaj pladoj kaj tiam prezentiĝis funkciadoj kiuj uzis 5 1 ⁄ 4 in (130 mm) formofaktoron (munta larĝo ekvivalenta al tio kion uzis nuntempaj disketingoj). La lasta estis ĉefe destinitaj por la tiama eta merkato de personaj komputiloj. Ekde kiam la [[1980-aj jaroj]] komenciĝis, DAoj estis rara kaj tre multekosta kroma trajto en komputiloj, sed de la malfruaj 1980-aj jaroj ilia kosto estis reduktita al la punkto kie ili estis normaj sur ĉiuj krom la plej malmultekostaj komputiloj. La plej multaj DAoj en la fruaj 1980-aj jaroj estis venditaj al komputilaj finuzantoj kiel ekstera, kroma subsistemo. La subsistemo ne estis vendita sub la nomo de la durdiskoproduktanto sed sub la subsistema produktanto nomita kiel ekzemple Corvus Systems kaj Tallgrass Technologies, aŭ sub la nomo de la komputila sistemproduktanto kiel ekzemple la Apple ProFile. La IBM KOMPUTILO/XT en 1983 inkludis internan 10 MB HDD, kaj baldaŭ poste internaj DAoj multiĝis sur personaj komputiloj. Eksteraj DAoj restis popularaj por multe pli longe sur la Apple Macintosh. Multaj kiun makintoŝoj faris al inter 1986 kaj 1998 havis SCSI havenon sur la dorso, igante eksteran vastiĝon pli simpla. Pli aĝaj kompaktaj makintoŝoj ne havis uzant-alireblajn durdiskujojn (efektive, la Makintoŝo 128K, Macintosh 512K, kaj Macintosh Plus ne havis durdiskujon entute), tiel en tiuj modeloj eksteraj SCSI-diskoj estis la nura akceptebla opcio por disetendiĝado sur iu interna stokado. === 21a jarcento === Plibonigoj de malmolaj diskoj (HDD, tio estas DA-oj) estis pelataj de kreskanta areala denseco. Aplikoj disvastiĝis dum la [[2000-aj jaroj]], ekde la grandkomputiloj de la fino de la 1950-aj jaroj ĝis la plejmultaj uzoj por amasstokado, inkluzive de komputiloj kaj konsumantaj aplikoj kiel ekzemple la stokado de distra enhavo. En la 2000-aj kaj 2010-aj jaroj, NAND komencis anstataŭigi DA-ojn en aplikoj postulantaj porteblon aŭ altan rendimenton. En 2018, la plej granda malmola disko havis kapaciton de 15 TB, dum la SSD kun la plej granda kapacito havis 100 TB.<ref name= "100TB 2018"> Alcorn, Paul (19a de Marto, 2018). [https://www.tomshardware.com/news/100tb-ssd-nimbus-sata-flash,36687.html "Need A 100TB SSD? Nimbus Data Has You Covered With The ExaDrive DC100".] Tomshardware.com. Alirita la 20an de Februaro, 2019.</ref> En 2018, oni antaŭvidis, ke DA-oj atingos kapacitojn de 100 TB ĉirkaŭ la jaro 2025,<ref>{{cite web|last=Mott |first=Nathaniel |url=http://tomshardware.com/news/seagate-hamr-100tb-drives-2025,38035.html |title=Seagate Wants to Ship 100TB HDDs by 2025 |date=7a de Novembro, 2018 |access-date=29a de Februaro, 2019}}</ref> sed en 2019, la atendata ritmo de plibonigo estis reviziita al 50 TB ĝis 2026.<ref name= "blocks WWrevenue August2019" >{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/09/23/seagate-assumes-ssds-wont-kill-disk-drives/ |title= How long before SSDs replace nearline disk drives? |last= Mellor |first= Chris |date= 23a de Septembro, 2019 |quote= the total addressable market for disk drives will grow from $21.8bn in 2019 |access-date= 15a de Novembro, 2019 }}</ref> Pli malgrandaj formatoj (1,8 coloj kaj malpli grandaj) estis ĉesigitaj ĉirkaŭ 2010. La kosto de solid-stata memor-teknologio (NAND), priskribebla per la [[leĝo de Moore]], pliboniĝas pli rapide ol tiu de malmolaj diskopeliloj (HDD-oj, nome DA-j). NAND havas pli altan prezan elastecon de la postulo ol HDD-oj, kaj tio stimulas merkatan kreskon.<ref name= Appleton >{{cite web |url= https://www.cnet.com/news/flash-goes-the-notebook/ |title= Flash goes the notebook |last= Kanellos |first= Michael |date= 17a de Januaro, 2006 |website= CNET |access-date= 15a de Majo, 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180519203122/https://www.cnet.com/news/flash-goes-the-notebook/ |archive-date= 19a de Majo, 2018 |url-status= live }}</ref> Dum la malfruaj 2000-aj kaj la [[2010-aj jaroj]], la produkta vivociklo de HDD-oj atingis maturan fazon, kaj malrapidiĝanta vendado eble indikas la komencon de la malkreska fazo.<ref name= lifecycle >{{cite web |url= https://www.inc.com/encyclopedia/industry-life-cycle.html |title= Industry Life Cycle - Encyclopedia - Business Terms |work= Inc. |access-date= 15a de Majo, 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180708234048/https://www.inc.com/encyclopedia/industry-life-cycle.html |archive-date= 8a de Julio, 2018 |url-status= live }}</ref> Dum la [[2020-aj jaroj]], la ritmo de adopto de NAND signife akceliĝis – grandparte pro la kreskanta uzo de la teknologio en konsumanta elektroniko –, dum ĝia rendimento pliboniĝis pli rapide ol tiu de HDD-oj. La Tajlandaj inundoj en 2011 difektis la fabrikojn kaj kunpremis diskaparatkoston negative inter 2011 kaj 2013.<ref>{{cite web | url = https://blog.backblaze.com/2012/10/09/backblaze_drive_farming/ | title = Farming hard drives: how Backblaze weathered the Thailand drive crisis | year = 2013 | access-date = 23a de Majo, 2014 | website = Blaze | archive-url = https://web.archive.org/web/20140625060029/http://blog.backblaze.com/2012/10/09/backblaze_drive_farming/ | archive-date = 25a de Junio, 2014 | url-status = live }}</ref> En 2019, [[Western Digital]] fermis sian lastan malajzian fabrikon de HDD-oj pro malkreskanta postulo, por koncentriĝi al la produktado de SSD-oj.<ref>{{cite web |url=https://www.theregister.com/2018/07/17/western_digital_petaling_jaya_malaysia/ |title=Western Digital formats hard disk drive factory as demand spins down |work=The Register |last=Mellor |first=Chris |date=17a de Julio, 2018 |access-date=21a de Julio, 2021}}</ref> Ĉiuj tri restantaj fabrikantoj de HDD-oj spertas malkreskantan postulon je siaj HDD-oj ekde 2014.<ref>{{cite web |url=https://www.extremetech.com/computing/273849-western-digital-to-close-hdd-plant-increase-ssd-production |title=Western Digital to Close HDD Plant, Increase SSD Production |work=Extreme Tech |last=Hruska |first=Joel |date=20a de Julio, 2018 |access-date=21a de Julio, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251016044530/https://www.extremetech.com/computing/273849-western-digital-to-close-hdd-plant-increase-ssd-production |archive-date=2025-10-16}}</ref> == Teknologio == === Magneta registrado === [[Dosiero:Harddrive-engineerguy.ogv|eta|220ra|dekstre|Filmeto pri kiel funkcias diskaparato]] [[Dosiero:2019 Rozebrane dyski twarde.jpg|eta|220ra|dekstre|3,5-cola kaj 2,5-cola malmolaj diskoj kun forigitaj antaŭaj kovriloj por montri iliajn internajn partojn.]] Moderna malmola disko (HDD) registras datumojn per magnetigado de maldika tavolo el [[Feromagneta substanco|feromagneta materialo]] sur ambaŭ flankoj de disko. Sinsekvaj ŝanĝoj en la direkto de magnetigo reprezentas bitojn de duumaj datumoj. La datumoj estas legitaj el la disko per detektado de la transiroj en la magnetigo. Uzantaj datumoj estas koditaj per kodiga skemo, kiel ekzemple "run-length limited" (RLL) kodigo, kiu determinas kiel la datumoj estas reprezentataj per la magnetaj transiroj. Tipa dezajno de HDD konsistas el [[spindelo]], kiu tenas platajn cirklajn diskojn – nomatajn ''platoj'' – sur kiuj estas konservataj la datumoj. La platoj estas faritaj el nemagneta materialo, kutime el [[aluminio|aluminia]] [[alojo]], [[vitro]] aŭ [[ceramiko]]. Ili estas kovritaj per maldika tavolo de magneta materialo, tipe 10–20 [[nanometro|nm]] dika, kaj per ekstera tavolo el [[karbono]] por protekto.<ref name="headcrash" >[https://escotal.com/harddrive.html "Hard Drives".] escotal.com. Arkivita el la originalo en la 3a de Septembro, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref><ref name="AutoMK-6" >[https://www.data-master.com/lander?oref=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2F "What is a "head-crash" & how can it result in permanent loss of my hard drive data?".] data-master.com. Arkivita el la originalo en la 8a de Julio, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref><ref name="AutoMK-7">[https://web.archive.org/web/20110903011543/http://www.hard-drive-help.com/technology.html "Hard Drive Help".] hardrivehelp.com. Arkivita el la originalo en la 3 de Septembro, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref> Kompare: norma folio de kopi-papero havas dikecon de 0,07–0,18 mm (70 000–180 000 nm).<ref name="AutoMK-8" > Sherlis, Juliya (2001). Elert, Glenn (eld.). [https://hypertextbook.com/facts/2001/JuliaSherlis.shtml "Thickness of a piece of paper".] ''The Physics Factbook''. Arkivita el la originalo en la 8a de Junio, 2017. Alirita la 9an de Julio, 2011.</ref> La platoj en nuntempaj malmolaj diskoj (HDD-oj) rotacias je rapidoj variantaj de 4 200 rpm en energi-efikaj porteblaj aparatoj ĝis 15 000 rpm por alt-efikecaj serviloj.<ref name="AutoMK-10" > Blount, Walker C. (Novembro 2007). [https://web.archive.org/web/20120419091304/http://www.hitachigst.com/tech/techlib.nsf/techdocs/33c6a76df9338b0a86256d34007054c0/$file/why7200mobilehdds.pdf "Why 7,200 RPM Mobile Hard Disk Drives?" (PDF).] Arkivita el la originalo (PDF) la 19an de Aprilo, 2012. Alirita la 17an de Julio, 2011.</ref> La unuaj malmolaj diskoj rotaciis je 1 200 rpm<ref name="IBM350" >[https://web.archive.org/web/20080531032031/http://www-03.ibm.com/ibm/history/exhibits/storage/storage_350.html "IBM Archives: IBM 350 disk storage unit".] 23a de Januaro, 2003. Arkivita el la originalo la 31an de Majo, 2008. Alirita la 19an de Oktobro, 2012.</ref>, kaj dum multaj jaroj 3 600 rpm estis la normo.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-spindle-speed/ |title=Hard Drive Spindle Speed |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=26a de Majo, 2019 |date=20a de Oktobro, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526103244/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-spindle-speed/ |archive-date=26a de Majo, 2019 |url-status=live }}</ref> En novembro 2019, la platoj en la plej multaj konsumant-nivelaj malmolaj diskoj rotacias je 5 400 aŭ 7 200 rpm. Informoj estas skribataj sur kaj legitaj el plato, dum ĝi rotacias preter aparatoj nomataj ''leg-skribaj kapoj''; tiuj estas poziciigitaj por funkcii tre proksime al la magneta surfaco, kun flugalteco ofte en la ordo de dekoj da nanometroj. La leg-skriba kapo estas uzata por detekti kaj modifi la magnetiĝon de la materialo, kiu pasas tuj sub ĝi. En modernaj diskunuoj, ekzistas unu leg-skrib-kapo por ĉiu magneta diskosurfaco sur la spindelo, muntita sur komuna brako. Funkciiga brako (aŭ alir-brako) movas la kapojn laŭ arko (proksimume radie) super la platoj dum tiuj rotacias, kio ebligas al ĉiu kapo atingi preskaŭ la tutan surfacon de la disko. La brako estas movata per voĉbobena funkciigilo aŭ, ĉe iuj pli malnovaj modeloj, per paŝmotoro. Fruaj diskaparatoj skribis datumojn kun konstanta indico de bitoj sekunde, kio rezultigis egalan kvanton da datumoj en ĉiu trako; tamen, modernaj unuoj (ekde la 1990-aj jaroj) uzas zonan bit-registradon, kiu pliigas la skribrapidecon de la interna al la ekstera zono kaj tiel stokas pli da datumoj en ĉiu trako ĉe la eksteraj zonoj. Ĉe modernaj diskaparatoj, la eta grandeco de la magnetaj regionoj kreas la danĝeron, ke ilia magneta stato povus perdiĝi pro termikaj efikoj — nome termike induktita magneta malstabileco, ofte nomata la "superparamagneta limo". Por kontraŭagi tion, la diskoj estas kovritaj per du paralelaj magnetaj tavoloj, apartigitaj de triatoma tavolo el la nemagneta elemento [[rutenio]]; la du tavoloj estas magnetigitaj en kontraŭaj direktoj, tiel plifortigante unu la alian.<ref name="AutoMK-15" >Hayes, Brian. [https://www.americanscientist.org/issues/pub/terabyte-territory "Terabyte Territory".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170619063624/http://www.americanscientist.org/issues/pub/terabyte-territory |date=2017-06-19 }} ''American Scientist''. p. 212. Arkivita el la originalo la 8an de Julio, 2014. Alirita la 20an de Septembro, 2014.</ref> Alia teknologio uzata por venki termikajn efikojn kaj ebligi pli grandajn registrad-densecojn estas perpendikulara registrado (PMR); ĝi unuafoje aperis sur la merkato en 2005<ref name="AutoMK-16" >[https://www.global.toshiba/ww/news/corporate/2004/12/pr1401.html "Press Releases December 14, 2004".] Toshiba. Arkivita el la originalo la 14an de Aprilo, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref> kaj, ekde 2007, estas uzata en kelkaj malmolaj diskoj.<ref name="AutoMK-17" >[https://www.seagate.com/es/es/www/en-us/products/laptops/momentus/ "Seagate Momentus 2-1/2" HDDs per webpage January 2008".] Seagate.com. 24a de Oktobro, 2008. Arkivita el la originalo la 11an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref><ref name="AutoMK-18" >[https://www.seagate.com/es/es/products/hard-drives/barracuda-hard-drive/ "Seagate Barracuda 3-1/2" HDDs per webpage January 2008".] Seagate.com. Arkivita el la originalo la 14an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref><ref name="AutoMK-19" >[https://web.archive.org/web/20090316015932/http://www.wdc.com/en/company/investor/q108remarks.asp "Western Digital Scorpio 2-1/2" and Greenpower 3-1/2" HDDs per quarterly conference, July 2007".] Wdc.com. Arkivita el la originalo la 16an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref> Perpendikulara registrado povas esti akompanata de ŝanĝoj en la fabrikado de la leg-skribaj kapoj por pliigi la forton de la magneta kampo kreata de tiuj kapoj.<ref>{{cite web | url=https://patents.google.com/patent/US20080002290 | title=Damascene coil design for a perpendicular magnetic recording head |archive-url=https://web.archive.org/web/20251016044846/https://patents.google.com/patent/US20080002290 |archive-date=2025-10-16}}</ref> En 2004 oni enkondukis registran rimedon kun pli alta denseco, konsistantan el kunligitaj molaj kaj malmolaj magnetaj tavoloj. La tiel nomata teknologio de magnetaj memorrimedoj kun "interŝanĝa risorto" (angle ''exchange coupled composite media''), konata ankaŭ kiel kunmetitaj rimedoj kun interŝanĝa kuplado, ebligas bonan skribeblecon danke al la skrib-helpa eco de la mola tavolo. Tamen, la termika stabileco estas determinata nur de la plej malmola tavolo kaj ne estas influata de la mola tavolo.<ref name=AutoMK-19a > D. Suess; et al. (2004). [https://www.researchgate.net/publication/222074314 "Exchange spring recording media for areal densities up to 10Tbit/in2".] J. Magn. Mag. Mat.</ref><ref name=AutoMK-19b > R. Victora; et al. (2005). "Composite media for perpendicular magnetic recording". IEEE ''Trans. Mag. Mat''. 41 (2): 537–542. Bibcode:2005ITM....41..537V. doi:10.1109/TMAG.2004.838075. S2CID 29531529.</ref> Flukso-regula MAMR (FC-MAMR) ebligas al malmola disko havi pli grandan registran kapaciton sen la bezono de novaj materialoj por la disko-platoj. Malmolaj diskoj de tipo MAMR havas generatoron de spina tordmomanto (STO), kiu generas [[mikroondo]]jn, sur la leg- kaj skrib-kapoj; tio ebligas registri fizike pli malgrandajn [[bito]]jn sur la platojn, kio pliigas la arean densecon. Kutime, la registraj kapoj de malmola disko havas poluson, nomatan "ĉefa poluso", kiu estas uzata por skribi sur la platojn, kaj apud tiu poluso troviĝas aerinterspaco kaj ŝildo. La skrib-bobeno de la kapo ĉirkaŭas la poluson. La aparato STO estas metita en la aerinterspacon inter la poluso kaj la ŝildo por pliigi la forton de la [[magneta kampo]] kreata de la poluso; teknike FC-MAMR ne uzas mikroondojn, sed ĝi uzas teknologion aplikatan en MAMR. La STO havas Kampo-Generantan Tavolon (FGL) kaj Spin-Injektan Tavolon (SIL), kaj la FGL produktas magnetan kampon uzante spin-polarizitajn [[elektrono]]jn devenantajn de la SIL; tio estas formo de energio de spina tordmomanto.<ref>{{cite web | url=https://blocksandfiles.com/2021/06/14/toshiba-disks-get-2-gen-leg-up-from-flux-control/ | title=Toshiba disks get 2-gen leg-up from flux control | date=14a de Junio, 2021 }}</ref> <gallery widths="150" heights="150"> magneticMedia.svg|Magnetaj datumoj koditaj per magneta sekco kaj [[frekvencmodulado]] HDD_Startup_and_Shutdown.webm|Malmola disko kun forigita fronta kovrilo por montri ĝian funkciadon Aufnahme einzelner Magnetisierungen gespeicherter Bits auf einem Festplatten-Platter..jpg|Registrado de unuopaj magnetigoj de bitoj sur disko de 200-megabajta malmola disko (registraĵo videbligita per CMOS-MagView)<ref name="AutoMK-9" >[https://matesy.de/en/?option=com_content&view=article&id=84&Itemid=80&lang=en CMOS-MagView] Arkivita la 13an de Januaro, 2012, ĉe Wayback Machine estas ilo kiu vidigas kampomagnetajn strukturojn kaj fortojn.</ref> Perpendicular Recording Diagram.svg|Diagramo de longituda registrado (norma) kaj perpendikulara registrado </gallery> === Komponantoj === La funkciigilo (aktuatoro) estas [[motoro]] kun permanenta [[magneto]] kaj moviĝanta [[bobeno]], kiu svingas la kapojn al la dezirata pozicio. La brako subtenanta la kapon estas tre malpeza, sed ankaŭ rigida; ĉe modernaj diskunuoj, la akcelo ĉe la kapo atingas 550 g-forto. Metala plato subtenas malaltan magneton el [[neodimo]]-[[fero]]-[[boro]] (NIB) kun alta flukso-denseco. Sub tiu plato troviĝas la moviĝanta bobeno – ofte nomata "voĉ-bobeno" pro analogio al la bobeno en [[laŭtparolilo]]j –, kiu estas fiksita al la [[nabo]] de la ''aktuatoro''; sub tio troviĝas dua NIB-magneto, muntita sur la malsupra plato de la motoro (kelkaj diskunuoj havas nur unu magneton). La bobeno mem havas formon similan al sagpinto kaj konsistas el duoble kovrita [[kupro|kupra]] magnetfadeno. La interna tavolo estas izolaĵo, kaj la ekstera estas termoplasto, kiu kunligas la bobenon post kiam ĝi estas volvita ĉirkaŭ muldilo, igante ĝin memsubtena. La partoj de la bobeno laŭ la du flankoj de la sagpinto (kiuj direktiĝas al la centro de la ''aktuatora'' [[lagro]]) tiam interagas kun la [[magneta kampo]] de la fiksa magneto. [[Kurento]] fluanta radie eksteren laŭ unu flanko de la sagpinto kaj radie enen laŭ la alia produktas la [[magneta kampo|tangentan forton]]. Se la magneta kampo estus unuforma, ĉiu flanko generus kontraŭajn fortojn, kiuj nuligus unu la alian. Tial, la surfaco de la magneto konsistas duone el norda poluso kaj duone el suda poluso, kun la radia disliga linio meze; tio kaŭzas, ke la du flankoj de la bobeno spertas kontraŭajn magnetajn kampojn kaj produktas fortojn, kiuj kuniĝas anstataŭ nuligi unu la alian. Kurentoj laŭ la supra kaj malsupra partoj de la bobeno produktas radiajn fortojn, kiuj ne rotaciigas la kapon. La elektroniko de la malmola disko regas la movon de la ''aktuatoro'' kaj la rotacion de la disko, kaj transdonas datumojn al aŭ de diskoregilo. La retrokuplado de la disk-elektroniko okazas per specialaj segmentoj de la disko, dediĉitaj al servoretrokuplado. Tiuj estas aŭ kompletaj samcentraj [[cirklo|cirkloj]] (ĉe teknologio kun dediĉita servosistemo) aŭ segmentoj intermetitaj inter realaj datumoj (ĉe enkonstruita servosistemo, ankaŭ konata kiel sektora servoteknologio). La servoretrokuplado optimumigas la rilatumon inter [[signalo]] kaj [[bruo]] ĉe la GMR-sensiloj per alĝustigo de la voĉbobena motoro por turni la brakon. Pli moderna servosistemo ankaŭ uzas mili- aŭ mikro-aktuatorojn por pli precize poziciigi la leg-skribajn kapojn.<ref>A. Al-Mamun, G. Guo, C. Bi, ''Hard Disk Drive: Mechatronics and Control'', 2006, Taylor & Francis.</ref> La rotacio de la diskoj okazas per spindelmotoroj kun fluidaj lagroj. Moderna disk-firmvaro kapablas efike plani legadon kaj skribadon sur la diskosurfacoj kaj remapi sektorojn de la rimedo, kiuj difektiĝis. <gallery widths="160" heights="100"> File:Hard drive.svg|Diagramo etikedanta la ĉefajn komponantojn de komputila malmola disko. File:Hard disk dismantled.jpg|Malmola disko (HDD), de kiu oni forigis la diskojn kaj la motoran nabon, tiel malkaŝante kuprokolorajn statorajn bobenojn ĉirkaŭantajn lagron en la centro de la spindelmotoro. La oranĝkolora strio laŭlonge de la brako estas maldika kablo de presita [[cirkvito]]; la spindel-lagro troviĝas centre, kaj la aktuatoro situas supre maldekstre. File:Circuit board of a Samsung hard disk MP0402H.jpg|Presitcirkvita plato de 2,5-cola malmola disko Samsung MP0402H. File:Kopftraeger WD2500JS-00MHB0.jpg|Aro de kapoj kun aktuatora bobeno maldekstre kaj leg-/skrib-kapoj dekstre. File:HDD read-write head.jpg|Detalo de unuopa leg-skrib-kapo, montranta la flankon turnitan al la plato. File:Hard drive underside (better angle and lighting).jpg|La cirkvitplato de malmola disko de Western Digital, fiksita al ĝia [[ĉasio]]. File:Hard drive arm 2.jpg|La leg-skriba brako. </gallery> === Erar-proporcioj kaj traktado === Modernaj diskunuoj vaste uzas kodojn por erarkorektado (ECC), precipe la erarkorektadon de Reed-Solomon. Tiuj teknikoj konservas kromajn bitojn – determinitajn per matematikaj formuloj – por ĉiu datumbloko; la kromaj bitoj ebligas nevideblan korektadon de multaj eraroj. Kvankam la kromaj bitoj mem okupas spacon sur la malmola disko, ili ebligas pli altajn registrad-densecojn ne okazigante nekorekteblajn erarojn, kio rezultigas multe pli grandan stokkapaciton.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-error-correcting-code-ecc/ |title=Hard Drive Error Correcting Code (ECC) |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=26a de Majo, 2019 |date=25a de Novembro, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526072642/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-error-correcting-code-ecc/ |archive-date=26a de Majo, 2019 |url-status=live }}</ref> Ekzemple, tipa malmola disko de 1 TB kun sektoroj de 512 bajtoj disponigas kroman kapaciton de ĉirkaŭ 93 GB por la ECC-datumoj.<ref>{{cite web | url = https://www.idema.org/wp-content/uploads/downloads/2011/12/AF-in-Legacy-Infrastructures-SDC2011_IDEMA-AF.pdf | title = Advanced Format in Legacy Infrastructures: More Transparent than Disruptive | year = 2011 | access-date = 5a de Novembro 2013 | first = Curtis E. | last = Stevens | website = idema.org | archive-url = https://web.archive.org/web/20131105222506/http://www.idema.org/wp-content/uploads/downloads/2011/12/AF-in-Legacy-Infrastructures-SDC2011_IDEMA-AF.pdf | archive-date = 5a de Novembro 2013 | url-status = dead }}</ref> En la plej novaj disko-unuoj, ĉirkaŭ 2009,<ref name="AutoMK-21" >[https://web.archive.org/web/20181010031401/https://www.hgst.com/sites/default/files/resources/IDRC_WP_final.pdf "Iterative Detection Read Channel Technology in Hard Disk Drives"], Hitachi</ref> kodoj de malalt-denseca paritet-kontrolo (LDPC) anstataŭigis la kodojn de Reed-Solomon; LDPC-kodoj ebligas rendimenton proksiman al la limo de Shannon kaj tiel provizas la plej altan disponeblan stokan densecon.<ref name="AutoMK-21" /><ref>[https://docplayer.net/3699743-2-5-inch-hard-disk-drive-with-high-recording-density-and-high-shock-resistance.html "2.5-inch Hard Disk Drive with High Recording Density and High Shock Resistance] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190526000000/https://web.archive.org/web/20190526075908/https://docplayer.net/3699743-2-5-inch-hard-disk-drive-with-high-recording-density-and-high-shock-resistance.html |date=2019-05-26 }}, Toshiba, 2011</ref> Tipaj malmolaj diskoj provas "remapi" la datumojn de difektiĝanta fizika sektoro al rezerva fizika sektoro el la "rezerva sektora aro" de la disko (ankaŭ nomata "rezerva aro"),<ref>{{cite web|author=MjM Data Recovery Ltd |url=http://datarecovery.mjm.co.uk/sectorremapping.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201174433/http://datarecovery.mjm.co.uk/sectorremapping.html| title=MJM Data Recovery Ltd: Hard Disk Bad Sector Mapping Techniques |website=Datarecovery.mjm.co.uk |access-date=21a de Januaro, 2014 | archive-date=1a de Februaro, 2014}}</ref> samtempe fidante je ECC por restaŭri konservitajn datumojn, kondiĉe ke la nombro da eraroj en difektita sektoro restu sufiĉe malalta. La funkcio S.M.A.R.T (Teknologio por Mem-monitorado, Analizo kaj Raportado) kalkulas la totalan nombron da eraroj en la tuta malmola disko korektitaj per ECC (kvankam ne ĉe ĉiuj malmolaj diskoj, ĉar la rilataj S.M.A.R.T-atributoj "Hardware ECC Recovered" kaj "Soft ECC Correction" ne estas konsekvence subtenataj) kaj la totalan nombron da plenumitaj sektoraj remapoj, ĉar la apero de multaj tiaj eraroj povas antaŭindiki [[paneo]]n de la malmola disko. La "Formato sen ID", evoluigita de [[IBM]] meze de la [[1990-aj jaroj]], enhavas informojn pri tio, kiuj sektoroj estas difektitaj kaj kie troviĝas la reasignitaj sektoroj.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-sector-format-and-structure/ |title=Hard Drive Sector Format and Structure |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=26a de Majo, 2019 |date=23a de Decembro, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526072622/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-sector-format-and-structure/ |archive-date=26a de Majo, 2019 |url-status=live }}</ref> Nur eta parto de la detektitaj eraroj fine rezultas kiel ne korekteblaj. Ekzemploj de specifitaj indicoj de nekorektitaj bit-leg-eraroj estas jenaj: * La specifoj de 2013 por entrepren-nivelaj SAS-diskoj difinas la erar-frekvencon kiel unu nekorektitan bit-leg-eraron por ĉiu 10¹⁶ legita bito,<ref name="SGAT2013">{{cite web | url = https://www.seagate.com/files/www-content/product-content/savvio-fam/enterprise-performance-15k-hdd/savvio-15k-4/en-us/enterprise-performance-15k-hdd-ds1797-1-1307us.pdf | title = Enterprise Performance 15K HDD: Data Sheet | year = 2013 | access-date = 24a de Oktobro, 2013 | publisher = Seagate | archive-url = https://web.archive.org/web/20131029192706/http://www.seagate.com/files/www-content/product-content/savvio-fam/enterprise-performance-15k-hdd/savvio-15k-4/en-us/enterprise-performance-15k-hdd-ds1797-1-1307us.pdf | archive-date = 29a de Oktobro, 2013 | url-status = live }}</ref><ref name="WD2013">{{cite web | url = https://www.wdc.com/wdproducts/library/SpecSheet/ENG/2879-771463.pdf | title = WD Xe: Datacenter hard drives | year = 2013 | access-date = 24a de Oktobro, 2013 | publisher = Western Digital | archive-url = https://web.archive.org/web/20131029193439/http://www.wdc.com/wdproducts/library/SpecSheet/ENG/2879-771463.pdf | archive-date = 29a de Oktobro, 2013 | url-status = live }}</ref> * La specifoj de 2018 por konsumantaj SATA-durdiskoj difinas la erarfrekvencon kiel unu nekorektitan bit-leg-eraron por ĉiu 10¹⁴ bitoj.<ref name="SGAT2018">{{cite web | title = 3.5" BarraCuda data sheet | publisher = Seagate | date = Junio 2018 | url = https://www.seagate.com/www-content/datasheets/pdfs/3-5-barracudaDS1900-11-1806US-en_US.pdf | access-date = 28a de Julio, 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180728070449/https://www.seagate.com/www-content/datasheets/pdfs/3-5-barracudaDS1900-11-1806US-en_US.pdf | archive-date = 28a de Julio, 2018 | url-status = live }}</ref><ref name="WD2018">{{cite web | title = WD Red Desktop/Mobile Series Spec Sheet | publisher = Western Digital | date = Aprilo 2018 | url = https://www.wdc.com/content/dam/wdc/website/downloadable_assets/eng/spec_data_sheet/2879-800002.pdf | access-date = 28a de Julio, 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180728070730/https://www.wdc.com/content/dam/wdc/website/downloadable_assets/eng/spec_data_sheet/2879-800002.pdf | archive-date = 28a de Julio, 2018 | url-status = live }}</ref> Ĉe modelo de difinita fabrikanto, la nekorektita indico de bit-eraroj estas tipe la sama, sendepende de la kapacito de la disko.<ref name="SGAT2013" /><ref name="WD2013" /><ref name="SGAT2018" /><ref name="WD2018" /> La plej malbonaj specoj de eraroj estas silentdatumaj koruptoj, kiuj estas eraroj nerimarkitaj de la firmvaro de la disko aŭ de la gastiga [[operaciumo]]; iuj el tiuj eraroj povas esti kaŭzitaj de misfunkcioj de la durdisko, dum aliaj devenas de aliloke en la konekto inter la disko kaj la gastiganto.<ref>{{Cite news |title= Keeping Bits Safe: How Hard Can It Be? |work= ACM Queue |date= October 1, 2010 |author= David S. H. Rosenthal |url= https://queue.acm.org/detail.cfm?id=1866298 |access-date= 2a de Januaro, 2014 |author-link= David S. H. Rosenthal |archive-url= https://web.archive.org/web/20131217020947/http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1866298 |archive-date= 17a de Decembro, 2013 |url-status= live }}</ref> === Disvolvigo === [[File:Full History Disk Areal Density Trend.png|thumb|Areaj densecoj de pintnivelaj diskaparatoj de 1956 ĝis 2009 kompare kun la [[leĝo de Moore]]. Ĝis 2016, la progreso signife malrapidiĝis sub la ekstrapolitan tendencon de denseco.<ref name="Hayes 2016">{{cite web |url=http://bit-player.org/2016/wheres-my-petabyte-disk-drive |title= Where's My Petabyte Disk Drive? |first= Brian |last= Hayes|page= chart of historical data courtesy of Edward Grochowski |date= 27a de Marto, 2016 |access-date= 1a de Decembro, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260104060248/http://bit-player.org/2016/wheres-my-petabyte-disk-drive/ |archive-date=2026-01-04}}</ref>]] La ritmo de progreso de area denseco similis al la [[leĝo de Moore]] (duobliĝo ĉiujn du jarojn) ĝis la jaro 2010: 60% jare inter 1988 kaj 1996, 100% inter 1996 kaj 2003, kaj 30% inter 2003 kaj 2010.<ref name="Byrne2015b">{{cite web |url=http://www.federalreserve.gov/econresdata/notes/feds-notes/2015/prices-for-data-storage-equipment-and-the-state-of-it-innovation-20150701.html#fn2 |title=Prices for Data Storage Equipment and the State of IT Innovation |publisher=The Federal Reserve Board FEDS Notes |first=David |last=Byrne |page=Table 2 |date=1a de Julio, 2015 |access-date=5a de Julio, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708124555/http://www.federalreserve.gov/econresdata/notes/feds-notes/2015/prices-for-data-storage-equipment-and-the-state-of-it-innovation-20150701.html#fn2 |archive-date=8a de Julio, 2015 |url-status=live }}</ref> Parolante en 1997, [[Gordon Moore]] nomis tiun kreskon "miriga",<ref name="Moore1997">{{cite news | url = https://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp | title = Gallium Arsenide | work = PC Magazine | date = 25a de Marto, 1997 | quote = Gordon Moore: ... the ability of the magnetic disk people to continue to increase the density is flabbergasting--that has moved at least as fast as the semiconductor complexity. | access-date = 16a de Aŭgusto, 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140821103700/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp | archive-date = 21a de Aŭgusto, 2014 | url-status = live }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140821103700/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp |date=2014-08-21 }}</ref> kvankam li poste rimarkigis, ke la kresko ne povas daŭri eterne.<ref name="Moore2005">{{cite news |last=Dubash |first=Manek |url=http://www.techworld.com/news/operating-systems/moores-law-is-dead-says-gordon-moore-3576581/ |title=Moore's Law is dead, says Gordon Moore |work=techworld.com |date=13a de Aprilo, 2005 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140706081110/http://news.techworld.com/operating-systems/3477/moores-law-is-dead-says-gordon-moore/ |archive-date=6a de Julio, 2014 |access-date=18a de Marto, 2022 |quote=It can't continue forever. The nature of exponentials is that you push them out and eventually disaster happens. }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140706081110/http://news.techworld.com/operating-systems/3477/moores-law-is-dead-says-gordon-moore/ |date=2014-07-06 }}</ref> La pliboniĝo de la prezo malrapidiĝis al −12% jare inter 2010 kaj 2017,<ref name="McCallum">{{cite web |title=Disk Drive Prices (1955–2017) |url=http://www.jcmit.net/diskprice.htm |year=2017 |first=John C. |last=McCallum |access-date=15a de Julio, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170711202719/http://www.jcmit.net/diskprice.htm |archive-date=11a de Julio, 2017 |url-status=live }}</ref> dum la kresko de area denseco malrapidiĝis. La progreso-ritmo de area denseco malrapidiĝis al 10% jare inter 2010 kaj 2016,<ref name="IBM Fontana 2016">{{cite web |url=http://www.ibmsystemsmag.com/mainframe/storage/Support/cloud-trends-projections/?page=1 |title=A Look at Cloud Storage Component Technologies Trends and Future Projections |first1=Gary M. |last1=Decad |author2=Robert E. Fontana Jr. |website=ibmsystemsmag.com |date=6a de Julio, 2017 |access-date=21a de Julio, 2014 |page=Table 1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729050933/http://ibmsystemsmag.com/mainframe/storage/support/cloud-trends-projections/?page=1 |archive-date=29a de Julio, 2017 |url-status=dead }}</ref> kaj aperis malfacilaĵoj ĉe la transiro de perpendikulara registrado al pli novaj teknologioj.<ref name="Mellor 2014-11-10">{{cite news |last=Mellor |first=Chris |url=https://www.theregister.co.uk/2014/11/10/kryders_law_of_ever_cheaper_storage_disproven/ |title=Kryder's law craps out: Race to UBER-CHEAP STORAGE is OVER |work=theregister.co.uk |location=UK |publisher=The Register |date=10a de Novembro, 2014 |access-date=12a de Novembro, 2014 |quote=The 2011 Thai floods almost doubled disk capacity cost/GB for a while. Rosenthal writes: 'The technical difficulties of migrating from PMR to HAMR, meant that already in 2010 the Kryder rate had slowed significantly and was not expected to return to its trend in the near future. The floods reinforced this.' |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112004831/http://www.theregister.co.uk/2014/11/10/kryders_law_of_ever_cheaper_storage_disproven/ |archive-date=12a de Novembro, 2014 |url-status=live }}</ref> Ju la grandeco de bit-ĉeloj malpliiĝas, des pli da datumoj povas esti metitaj sur unuopan diskplaton. En 2013, komerce havebla labortabla HDD de 3 TB (kun kvar platoj) havus arean densecon de ĉirkaŭ 500 Gbit/in²; tio respondus al bit-ĉelo konsistanta el proksimume 18 magnetaj grajnoj (aranĝitaj kiel 11 oble 1,6 grajnoj).<ref name="Anderson2013a" >{{cite web |url=https://www.dtc.umn.edu/resources/bd2013_anderson.pdf |title=HDD Opportunities & Challenges, Now to 2020 |year=2013 |access-date=23a de Majo, 2014 |quote='PMR CAGR slowing from historical 40+% down to ~8-12%' and 'HAMR CAGR = 20-40% for 2015–2020' |first=Dave |last=Anderson |publisher=Seagate |archive-url = https://web.archive.org/web/20140525232605/https://www.dtc.umn.edu/resources/bd2013_anderson.pdf | archive-date=25a de Majo, 2014 |url-status=live}}</ref> Ekde la mezo de la [[2000-aj jaroj]], la progreso pri area denseco alfrontas defion pro superparamagneta trilemo, kiu implikas la grandecon de grajnoj, ilian magnetan forton kaj la kapablon de la skribkapo skribi.<ref>{{cite journal | title = New Paradigms in Magnetic Recording | last = Plumer |display-authors=etal | first = Martin L. | journal = Physics in Canada | volume = 67 | issue = 1 | date = Marto 2011 | pages = 25–29 |arxiv = 1201.5543| bibcode = 2012arXiv1201.5543P }}</ref> Por konservi akcepteblan rilatumon inter signalo kaj bruo, necesas pli malgrandaj grajnoj; tiaj grajnoj tamen riskas spontanean inversiĝon (elektrotermika malstabileco) krom se oni pliigas ilian magnetan forton, sed la konataj materialoj por skribkapoj ne kapablas generi magnetan kampon sufiĉe fortan por skribi sur la materialo en la ĉiam pli malgranda spaco okupata de la grajnoj. Oni disvolvas magnetajn stokteknologiojn por solvi tiun trilemon kaj konkuri kun [[Solidstata disko|solidstataj diskoj]] (SSD-oj) bazitaj sur [[fulmomemoro]]. En 2013, [[Seagate]] lanĉis teknologion de tegol-stila magneta registrado (SMR),<ref name="Seagate 2013-09-09">[https://web.archive.org/web/20141009135540/http://www.seagate.com/about/newsroom/press-releases/shingled-magnetic-recording-milestone-pr-master/ "Seagate Delivers On Technology Milestone: First to Ship Hard Drives Using Next-Generation Shingled Magnetic Recording"] (Press release). New York: Seagate Technology plc. 9a de Septembro, 2013. Arkivita el la originalo la 9an de Oktobro, 2014. Alirita la 5a de Julio, 2014. citaĵo= "Shingled Magnetic Technology is the First Step to Reaching a 20 Terabyte Hard Drive by 2020"</ref> celitan kiel ia "provizora solvo" inter PMR kaj la teknologio planita de Seagate kiel posteulo: varmec-helpata magneta registrado (HAMR). SMR uzas interkovrantajn trakojn por pliigi la daten-densecon, sed tio kaŭzas pli grandan kompleksecon de la dezajno kaj pli malrapidajn rapidecojn de daten-aliro (precipe ĉe skribado kaj ĉe hazarda aliro al 4K-blokoj).<ref>{{cite web | url = https://lwn.net/Articles/591782/ | title = Support for shingled magnetic recording devices | date = 26a de Marto, 2014 | access-date = 7a de Januaro, 2015 | first = Jake | last = Edge | publisher = LWN.net | archive-url = https://web.archive.org/web/20150202075938/http://lwn.net/Articles/591782/ | archive-date = 2a de Februaro, 2015 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = https://lwn.net/Articles/548116/ | title = LSFMM: A storage technology update | date = 23a de Aprilo, 2013 | access-date = 7a de Januaro, 2015 | first = Jonathan | last = Corbet | publisher = LWN.net | quote = A 'shingled magnetic recording' (SMR) drive is a rotating drive that packs its tracks so closely that one track cannot be overwritten without destroying the neighboring tracks as well. The result is that overwriting data requires rewriting the entire set of closely-spaced tracks; that is an expensive tradeoff, but the benefit—much higher storage density—is deemed to be worth the cost in some situations. | archive-url = https://web.archive.org/web/20150107075254/https://lwn.net/Articles/548116/ | archive-date = 7a de Januaro, 2015 | url-status = live }}</ref> Kontraste, HGST (nun parto de [[Western Digital]]) koncentriĝis pri la evoluigo de metodoj por hermetike fermi diskunuojn plenigitajn per [[heliumo]] anstataŭ per la kutima filtrita aero. Ĉar [[turbulento|turbuleco]] kaj [[froto|frotado]] estas reduktitaj, eblas atingi pli altajn areajn densecojn danke al pli malgranda trako-larĝeco; krome, la [[energio]] disipata pro frotado estas pli malalta, kio rezultigas pli malaltan energikonsumon. Plie, oni povas enmeti pli da diskoplatoj en la saman fermitan spacon, kvankam estas konate malfacile malhelpi la elfluon de la heliuma gaso.<ref>{{Cite web|date=2020|title=Brochure: HelioSeal Technology: Beyond Air. Helium Takes You Higher.|url=https://documents.westerndigital.com/content/dam/doc-library/en_us/assets/public/western-digital/collateral/brochure/brochure-helioseal-technology.pdf|website=Western Digital}}</ref> Tial, heliumaj diskunuoj estas tute hermetike fermitaj kaj ne havas aer-interŝanĝan aperturon, malkiel iliaj aer-plenaj ekvivalentoj. Ili havas du suprajn kovrilojn; la dua estas fiksita per [[lasero|lasera]] [[veldado]] kaj estas la sola videbla de ekstere.<ref>{{cite web|url=https://www.jsme.or.jp/award/jsme2016/mnt2016-1.pdf|format=PDF|title=Development of Helium Sealed High Capacity Hard Disk Drive|website=Web.archive.org|access-date=13 September 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321004847/https://www.jsme.or.jp/award/jsme2016/mnt2016-1.pdf|archivedate=2022-03-21}}</ref> Aliaj registraj teknologioj estas aŭ esplorataj aŭ jam komerce efektivigitaj por pliigi la arean densecon, inkluzive de la varmec-helpata magneta registrado (HAMR) de Seagate. HAMR postulas malsaman arkitekturon kun redezajnitaj registriloj kaj leg-/skrib-kapoj, novaj laseroj kaj novaj proksimkampaj optikaj transduktiloj.<ref name="Shilov_anandtech_b">{{cite news |url=http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |title=Hard Disk Drives with HAMR Technology Set to Arrive in 2018 |first=Anton |last=Shilov |date=18a de Decembro, 2015 |access-date=2a de Januaro, 2016 |quote=Unfortunately, mass production of actual hard drives featuring HAMR has been delayed for a number of times already and now it turns out that the first HAMR-based HDDs are due in 2018. ... HAMR HDDs will feature a new architecture, require new media, completely redesigned read/write heads with a laser as well as a special near-field optical transducer (NFT) and a number of other components not used or mass produced today. |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102200055/http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |archive-date=2a de Januaro, 2016 |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160102200055/http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |date=2016-01-02 }}</ref> HAMR aperis sur la merkato komence de [[2024]]<ref>{{Cite web |date=2024-01-18 |title=Seagate launches Mozaic 3+ platform for 30 TB and larger HAMR-based hard drives |url=https://www.techspot.com/news/101565-seagate-introduces-mozaic-3-platform-30-tb-larger.html |access-date=2025-07-22 |website=TechSpot |language=en-US}}</ref>, post kiam teknikaj problemoj prokrastis ĝian enkondukon je pli ol jardeko, kompare kun pli fruaj prognozoj datantaj jam de 2009.<ref name= "HAMR 2008 for 2009" >{{cite web |url= https://blog.dshr.org/2018/05/longer-talk-at-msst2018.html |title= Longer talk at MSST2018 |last= Rosenthal |first= David |date= 16a de Majo, 2018 |access-date= 22a de Novembro, 2019 }}</ref><ref name= "HAMR 2014 for 2015" >{{cite web |url= https://www.kitguru.net/components/hard-drives/anton-shilov/tdk-hamr-technology-could-enable-15tb-hard-drives-already-in-2015/ |title= TDK: HAMR technology could enable 15TB HDDs already in 2015 |last= Shilov |first= Anton |date= 15a de Oktobro, 2014 |access-date= 15a de Novembro, 2019 }}</ref><ref name= "HAMR 2013 for 2016" >{{cite web |url= http://www.tomsitpro.com/articles/wd-hamr-hdd-heat-assisted-magnetic-recording,1-1396.html |title= WD Demos Future HDD Storage Tech: 60TB Hard Drives |last= Oliver |first= Bill |work= Tom's IT Pro |quote= ...Seagate expects to start selling HAMR drives in 2016. |date= 18a de Novembro, 2013 |access-date= 15a de Novembro, 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131121065015/http://www.tomsitpro.com/articles/wd-hamr-hdd-heat-assisted-magnetic-recording,1-1396.html |archive-date= 21a de Novembro, 2013 }}</ref><ref name= "blocks HAMR 2019" >{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/08/28/nearline-disk-drives-ssd-attack/ |website=Blocks and Files |title= How long before SSDs replace nearline disk drives? |last= Mellor |first= Chris |quote= Seagate CTO Dr John Morris told analysts that Seagate has built 55,000 HAMR drives and aims to get disks ready for customer sampling by the end of 2020. |date= 28a de Aŭgusto, 2019 |access-date= 15a de Novembro, 2019 }}</ref> La planita posteulo de HAMR, bit-ŝablona registrado (BPR)<ref name="AutoMK-22" >[https://www.pcmag.com/archive/will-toshibas-bit-patterned-drives-change-the-hdd-landscape-253798 "Will Toshiba's Bit-Patterned Drives Change the HDD Landscape?".] PC Magazine. 19a de Aŭgusto, 2010. Arkivita el la originalo la 22an de Aŭgusto, 2010. Alirita la 21an de Aŭgusto, 2010.</ref>, estis forigita el la disvolviĝ-planoj de Western Digital kaj Seagate.<ref name= "BPR roadmaps 2018" >{{cite web |url= https://blog.dshr.org/2018/05/longer-talk-at-msst2018.html |title= Longer talk at MSST2018 |last= Rosenthal |first= David |quote= The most recent Seagate roadmap pushes HAMR shipments into 2020, so they are now slipping faster than real-time. Western Digital has given up on HAMR and is promising that Microwave Assisted Magnetic Recording (MAMR) is only a year out. BPM has dropped off both companies' roadmaps. |date= 16a de Majo, 2018 |access-date= 22a de Novembro, 2019 }}</ref> La mikroond-helpata magneta registrado (MAMR) de Western Digital<ref>{{cite journal |last=Mallary |display-authors=etal |first= Mike|date=Julio 2014 |title= Head and Media Challenges for 3 Tb/in² Microwave-Assisted Magnetic Recording|journal=IEEE Transactions on Magnetics |volume=50 |issue=7 |pages=1–8 |doi=10.1109/TMAG.2014.2305693|s2cid=22858444 |issn = 0018-9464 }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Li|first1=Shaojing|last2=Livshitz|first2=Boris|last3=Bertram|first3=H. Neal|last4=Schabes|first4=Manfred|last5=Schrefl|first5=Thomas|last6=Fullerton|first6=Eric E.|last7=Lomakin|first7=Vitaliy|title=Microwave assisted magnetization reversal in composite media|journal=Applied Physics Letters|date=2009|volume=94|issue=20|page=202509|doi=10.1063/1.3133354|url=https://www.karlstechnology.com/hard-drives/JAP_2009_MAMR.pdf|bibcode=2009ApPhL..94t2509L|access-date=24a de Majo, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190524225721/https://www.karlstechnology.com/hard-drives/JAP_2009_MAMR.pdf|archive-date=24a de Majo, 2019|url-status=live}}</ref> — ankaŭ nomata energi-helpata magneta registrado (EAMR) — estis provizita kiel specimeno en 2020, kaj la unua EAMR-disko, la Ultrastar HC550, estis lanĉita fine de 2020.<ref>{{Cite web|last=Shilov|first=Anton|title=Western Digital Reveals 18 TB DC HC550 'EAMR' Hard Drive|url=https://www.anandtech.com/show/14869/western-digital-announces-18-tb-eamr-hard-drive |archive-url=https://archive.today/20190920044819/https://www.anandtech.com/show/14869/western-digital-announces-18-tb-eamr-hard-drive |url-status=dead |archive-date=20a de Septembro, 2019 |date=18a de Septembro, 2019 |access-date=2021-10-11|website=AnandTech}}</ref><ref name="Blocks MAMR 2019">{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/09/03/western-digital-18tb-and-20tb-mamr-disk-drives/ |website=Blocks & Files |title= Western Digital debuts 18TB and 20TB MAMR disk drives |last= Mellor |first= Chris |quote= ...microwave-assisted magnetic (MAMR) recording technology...sample shipments are due by the end of the year. |date= 3a de Septembro, 2019 |access-date= 23a de Novembro, 2019 }}</ref><ref>{{Cite web|last=Raevenlord |title=Western Digital Finally Launches Ultrastar DC HC550 18 TB Drives With EAMR for Enterprise|url=https://www.techpowerup.com/269562/western-digital-finally-launches-ultrastar-dc-hc550-18-tb-drives-with-eamr-for-enterprise|access-date=2021-10-11|website=TechPowerUp|date=8a de Julio, 2020 |language=en}}</ref> Dudimensia magneta registrado (TDMR)<ref name="Anderson2013a" /><ref name="Wood 2010">{{cite web |url=https://www.ewh.ieee.org/r6/scv/mag/MtgSum/Meeting2010_10_Presentation.pdf |title=Shingled Magnetic Recording and Two-Dimensional Magnetic Recording |last=Wood |first=Roger |work=[[IEEE]] |publisher=Hitachi GST |date=19a de Oktobro, 2010 |access-date=4a de Aŭgusto, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140810161542/http://www.ewh.ieee.org/r6/scv/mag/MtgSum/Meeting2010_10_Presentation.pdf |archive-date=10a de Aŭgusto, 2014 |url-status=live }}</ref> kaj kapoj kun giganta magnetorezisto de tipo "kurento perpendikulara al la ebeno" (CPP/GMR) aperis en esploraj artikoloj.<ref name="Coughlin" > Coughlin, Thomas; Grochowski, Edward (19a de Junio, 2012). [https://ewh.ieee.org/r6/scv/mag/MtgSum/Meeting2012_06_Presentation.pdf "Years of Destiny: HDD Capital Spending and Technology Developments from 2012–2016" (PDF).] IEEE Santa Clara Valley Magnetics Society. Arkivita (PDF) el la originalo la 2an de Marto, 2013. Alirita la 9an de Oktobro, 2012.</ref><ref>{{Cite arXiv |title=All-Heusler giant-magnetoresistance junctions with matched energy bands and Fermi surfaces |eprint = 1301.6106|last1 = Bai|first1 = Zhaoqiang|last2 = Cai|first2 = Yongqing|last3 = Shen|first3 = Lei|last4 = Han|first4 = Guchang|last5 = Feng|first5 = Yuanping|year = 2013|class = cond-mat.mes-hall}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www1.hgst.com/hdd/research/recording_head/pr/PerpendicularAnimation.html|title=Perpendicular Magnetic Recording Explained - Animation|date=21a de Decembro, 2001 |access-date=27a de Julio, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006062214/http://www1.hgst.com/hdd/research/recording_head/pr/PerpendicularAnimation.html|archive-date=6a de Oktobro, 2018|url-status=live}}</ref> Kelkaj diskoj adoptis duoblajn sendependajn funkciigilajn brakojn por pliigi la rapidojn de legado kaj skribado kaj konkuri kun SSD-oj.<ref>{{cite web |url=https://www.anandtech.com/show/13935/seagate-hdd-plans-2019 |title= State of the Union: Seagate's HAMR Hard Drives, Dual-Actuator Mach2, and 24 TB HDDs on Track |work=Anandtech.com |access-date=20a de Februaro, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220002907/https://www.anandtech.com/show/13935/seagate-hdd-plans-2019 |archive-date=20a de Februaro, 2019 |url-status=dead }}</ref> Oni proponis koncepton de vakua disko kun 3D-funkciigo (3DHD)<ref name= "3DHD blog" >{{Cite web |url= https://blog.dshr.org/2019/09/promising-new-hard-disk-technology.html |title= Promising New Hard Disk Technology |access-date= 1a de Decembro, 2019 }}</ref> kaj 3D-magnetan registradon.<ref>{{Cite web|url=https://www.extremetech.com/extreme/168619-3d-magnetic-storage-breakthrough-enables-100tb-hard-drives|title=3D magnetic storage breakthrough enables 100TB+ hard drives &#124; Extremetech|date=15a de Oktobro, 2013 }}</ref> Depende de supozoj pri la farebleco kaj tempigo de tiuj teknologioj, Seagate prognozas, ke la areala denseco kreskos je 20 % jare dum la periodo 2020–2034.<ref name= "blocks WWrevenue August2019"/> == Fontindiko == * [http://www.esperanto.mv.ru/KompLeks/DI.html#DISKAPARATO Diskaparato] en [[Komputada Leksikono De Sergio Pokrovskij|Komputada Leksikono]] == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == * [https://smarthdd.com/help.htm Hard Disk Drives Encyclopedia] * [https://www.youtube.com/watch?v=Wiy_eHdj8kg Video showing an opened HD working] * [https://web.archive.org/web/20121014191631/http://faculty.plattsburgh.edu/jan.plaza/teaching/papers/seektime.html Average seek time of a computer disk] * [http://www.pcworld.com/article/127105/article.html Timeline: 50 Years of Hard Drives] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131006003652/http://www.pcworld.com/article/127105/article.html |date=2013-10-06 }} * [http://hddscan.com/doc/HDD_Tracks_and_Zones.html HDD from inside: Tracks and Zones. How hard it can be?] {{Projektoj|ReVo=disk.0aparato}} {{Havenda artikolo|Diskaparato}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Komputila aparataro]] 745r3xb8ogrkx7nhop947b844wyp2m8 9490307 9490306 2026-10-08T11:24:56Z Kani 670 /* Fontindiko */ 9490307 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Hdd od srodka.jpg|eta|Diskaparato]] '''Diskaparato''' (DA-oj, aŭ '''malmoldisko''', '''[[Fiksdisko|fiksa disko]]''' aŭ '''durdisko''', angle HDD) estas magneta [[disko]] (aŭ pluraj tiaj diskoj samaksaj), muntita(j) kun la lega-skribaj kapetoj kaj ceteraj partoj meĥanikaj kaj elektronikaj, kaj enujigita(j) en metalan skatolon (kp disketo)<ref>{{cite web |title=Operating Systems: Three Easy Pieces [Chapter: Hard Disk Drives] |url=http://pages.cs.wisc.edu/~remzi/OSTEP/file-disks.pdf |publisher=Arpaci-Dusseau Books |year=2014 |first1=Remzi H. |last1=Arpaci-Dusseau |first2=Andrea C. |last2=Arpaci-Dusseau}}</ref> Depende je la modelo, la atingotempo de diskaparato estas 9 ms aŭ malpli. Normale komputilo havas diskaparaton kiel sian fiksitan diskon; sed ekzistas ankaŭ demeteblaj diskaparatoj<ref>{{Cite web |url = http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |title = 5th Non-Volatile Memories Workshop (NVMW 2014) |date = March 2014 |publisher = IEEE |accessdate = 23a de Aprilo, 2014 |first = Eric |last = Fullerton |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180928051219/http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |archivedate = 2018-09-28 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-12-26 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20180928051219/http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |arkivdato=2018-09-28 }}</ref><ref>{{Cite web | url = http://thessdguy.com/for-the-lack-of-a-fab/#more-538 | title = For the Lack of a Fab... | last = Handy | first = James | date = July 31, 2012 | publisher = Objective Analysis | accessdate = 25a de Novembro, 2012 }}</ref>. Temas pri datumstoka [[aparato]] kiu uzas magnetan stokadon kaj prenas ciferecajn informojn uzantajn unu aŭ pli rigidajn rapide rotaciante diskojn (pladoj) kovritajn per magneta materialo. La pladoj estas parigitaj per magnetkapoj, kutime aranĝite sur aktuaria brako, kiuj legas kaj skribas datenojn al la pladsurfacoj.<ref> Arpaci-Dusseau, Remzi H.; Arpaci-Dusseau, Andrea C. (2014). [https://pages.cs.wisc.edu/~remzi/OSTEP/file-disks.pdf "Operating Systems: Three Easy Pieces, Chapter: Hard Disk Drives" (PDF).] Arpaci-Dusseau Books. Arkivita (PDF) el la originalo la 18an de Februaro, 2015. Alirita la 18an de Julio, 2021. </ref> Datenoj estas aliritaj en hazard-alira maniero, signifante ke individuaj blokoj de datenoj povas esti stokitaj aŭ prenitaj en iu sinsekvo kaj ne nur sinsekve. DAoj estas speco de ne-volatila stokado, retenante stokitajn datenojn eĉ kiam funkciigite for. [[Dosiero:Laptop-hard-drive-exposed.jpg|eta|dekstre|Interno de 2.5-cola tekokomputila diskaparato.]] Lanĉite fare de [[IBM]] en 1956,<ref>[https://www.ibm.com/ibm/history/exhibits/storage/storage_350.html "IBM Archives: IBM 350 disk storage unit".] 23a de Januaro, 2003. Arkivita el la originalo la 31an de Majo, 2008. Alirita la 18an de Julio, 2021. </ref> DAoj iĝis la domina sekundara memorunuo por ĝeneraluzeblaj [[komputilo]]j de la fruaj [[1960-aj jaroj]]. Ade plibonigita, DAoj konservis tiun pozicion en la modernan epokon de serviloj kaj personaj komputiloj. Pli ol 200 firmaoj produktis DAojn historie, kvankam post ampleksa industriofirmiĝo la plej multaj nunaj unuoj estas produktitaj fare de Seagate, [[Toshiba]], kaj Western Digital. Liveroj de DAoj kaj vendenspezoj malkreskas, kvankam produktado (eksabajtoj je jaro) kreskas. Fulmmemoro havas kreskantan parton de la merkato por sekundara stokado, en la formo de solidsubstancaj veturiloj ([[Solidstata disko|SSD]]oj). SSDoj havas pli altajn daten-transigo-rapidecojn, pli altan arean stokaddensecon, pli bonan fidindecon, kaj multe pli malaltan latentecon kaj alirtempojn. Kvankam SSDoj havas pli altan koston je peco, ili anstataŭigas DAojn kie rapideco, elektrokonsumo, eta grandeco, kaj fortikeco estas gravaj. La primaraj karakterizaĵoj de DA estas ĝia kapacito kaj efikeco. Kapacito estas precizigita en unuoprefiksoj egalrilatantaj al potencoj de 1000: 1-terabite (tb) diskilo havas kapaciton de 1,000 gigabajtoj (Gb; kie 1 gigabajto = 1 miliardo da bajtoj). Tipe, iom da el la kapacito de HDD estas neatingeblaj al la uzanto ĉar ĝi estas uzita per la dosiersistemo kaj la mastrumsistemo, kaj eventuale enfinkonstruita ripeto por erarĝustigo kaj normaligo. Efikeco estas precizigita antaŭ la tempo postulata por movi la kapojn al trako aŭ cilindro (meza alirotempo) kaj plie la tempon kiam ĝi prenas pri la dezirata sektoro por prezenti proponon sub la kapon (meza latenteco, kio estas funkcio de la fizika rotacia rapideco en rivolua nombro), kaj finfine la rapidecon ĉe kiu la datenoj estas elsenditaj (datenrapideco). La du plej oftaj formofaktoroj de modernaj DAoj estas 3. 5-colojn, por tablokomputiloj, kaj 2,5-colojn, ĉefe por [[tekokomputilo]]j. DAoj estas ligitaj al sistemoj per normigitaj interfacaj kabloj kiel ekzemple Pata (Paralelo ATA), SATA (Seria ATA), USB aŭ SAS (Serial Attached SCSI) kabloj. == Historio == [[Dosiero:Hard drive.svg|eta|dekstre|Anglalingva diagramo pri la ĉefaj komponantoj de komputila DA.]] Diskaparatoj estis lanĉitaj en 1956 kiel datumstokado por IBM-realtempaj transakcipretigaj komputiloj, kaj estis evoluigitaj por uzo per ĝeneraluzebla komputilego kaj [[minikomputilo]]j. La unua IBM-veturado, la 350 RAMAC en 1956, estis ĉirkaŭ la grandeco de du mezgrandaj [[fridujo]]j kaj stokis kvin milionojn de ses-bitaj karaktroj (3.75 megabajtoj) sur stako de 50 diskoj. En 1962 la IBM 350 RAMAC diskunuo estis anstataŭita fare de la IBM 1301 diskekzemplero, kiuj konsistis el 50 pladoj, ĉiu proksimume 1/8-cola dika kaj 24 colojn el diametro.<ref>[https://web.archive.org/web/20150328161124/http://www.computermuseum.li/Testpage/DiskPlatter-1301.htm "DiskPlatter-1301".] computermuseum.li. Arkivita el la originalo la 28an de Marto, 2015. </ref> Dum la IBM 350 uzis nur du leg/skribajn kapojn kiuj estis pneŭmatike funkciigitaj kaj translokigitaj en du dimensioj, la 1301-datita estis unu el la unuaj diskekzempleroj se temas pri uzi aron de kapoj, po unu per plado, moviĝante kiel ununura unuo. Cilindro-reĝimo legas/skribas ke operacioj estis apogitaj, kaj la kapoj flugis proksimume 250 mikro-colojn (proksimume 6 µm) super la pladsurfaco. Moviĝo de la ĉefinstalado dependis sur binara vipursistemo de hidraŭlikaj aktuarioj kiuj certigis ripeteblan poziciigadon. La kabineto (1301) temis pri la grandeco de tri hejmaj fridujoj metitaj flank-al-flanke, stokante la ekvivalenton de proksimume 21 milionoj de ok-bitaj bajtoj. Alirtempo estis proksimume kvarono de sekundo. Ankaŭ en 1962, IBM prezentis la modelon 1311 diskilo, kio temis pri la grandeco de [[lavmaŝino]] kaj stokis du milionojn da karaktroj sur forprenebla diskujo. Uzantoj povis aĉeti kromajn pakojn kaj interŝanĝi ilin kiel bezonate, tre kiel bobenoj de magneta bendo. Pli postaj modeloj de forprenebla pako moveblas, de IBM kaj aliaj, iĝis la normo en la plej multaj komputilinstalaĵoj kaj atingis kapacitojn de 300 megabajtoj de la fruaj [[1980-aj jaroj]]. Ne-forpreneblaj DAoj estis nomitaj "fiksaj disk-"iniciatoj. [[Dosiero:Seagate Barracuda IMG 7901.jpg|eta|maldekstre|Du DAoj Seagate Barracuda, el 2003 kaj 2009 - respektive 160GB kaj 1TB. En 2020 Seagate proponas kapacitojn de ĝis 16TB.]] Kelkaj alt-efikecaj DAoj estis produktitaj kun po unu kapo por trako (ekz. IBM 2305 en [[1970]]) tiel ke neniom da tempo estis perdita fizike movante la kapojn al trako. Konataj kiel fiks-kapaj aŭ ĉef-trakaj diskiloj ili estis tre multekostaj kaj jam ne estas en produktado. En 1973, IBM lanĉis novan specon de HDD-kodita "Winchester". Ĝia primara karakteriza trajto estis ke la diskokapoj ne estis retiritaj tute de la stako de diskopladoj kiam la funkciado estis elektra malsupre. Anstataŭe, la kapoj estis permesitaj "alteriĝi" sur specialareon de la diskosurfaco sur spino-lanugo, "ekante" denove kiam sur la disko poste estis elektra. Tio tre reduktis la koston de la kap-aktuaria mekanismo, sed malhelpis forigojn de la diskoj dum la funkciado kiel estis farita kun la diskujoj. Anstataŭe, la unuaj modeloj de "Winchester teknologio" havis forpreneblan diskomodulon, kiu inkluzivis kaj la diskujon kaj la kapkunigilon, postlasante la aktuarian motoron en la funkciado. Pli postaj "Winchester" funkciadoj prirezignis la forpreneblan novaĵkoncepton kaj revenis al ne-forpreneblaj pladoj. Kiel la unua forprenebla grupo, la unuaj "Winchester" funkciadoj uzis pladojn 14 colojn (360 mm) en diametro. Kelkajn jarojn poste, dezajnistoj esploris la eblecon ke fizike pli malgrandaj pladoj eble ofertos avantaĝojn. Veturadoj kun ne-forpreneblaj ok-colaj pladoj kaj tiam prezentiĝis funkciadoj kiuj uzis 5 1 ⁄ 4 in (130 mm) formofaktoron (munta larĝo ekvivalenta al tio kion uzis nuntempaj disketingoj). La lasta estis ĉefe destinitaj por la tiama eta merkato de personaj komputiloj. Ekde kiam la [[1980-aj jaroj]] komenciĝis, DAoj estis rara kaj tre multekosta kroma trajto en komputiloj, sed de la malfruaj 1980-aj jaroj ilia kosto estis reduktita al la punkto kie ili estis normaj sur ĉiuj krom la plej malmultekostaj komputiloj. La plej multaj DAoj en la fruaj 1980-aj jaroj estis venditaj al komputilaj finuzantoj kiel ekstera, kroma subsistemo. La subsistemo ne estis vendita sub la nomo de la durdiskoproduktanto sed sub la subsistema produktanto nomita kiel ekzemple Corvus Systems kaj Tallgrass Technologies, aŭ sub la nomo de la komputila sistemproduktanto kiel ekzemple la Apple ProFile. La IBM KOMPUTILO/XT en 1983 inkludis internan 10 MB HDD, kaj baldaŭ poste internaj DAoj multiĝis sur personaj komputiloj. Eksteraj DAoj restis popularaj por multe pli longe sur la Apple Macintosh. Multaj kiun makintoŝoj faris al inter 1986 kaj 1998 havis SCSI havenon sur la dorso, igante eksteran vastiĝon pli simpla. Pli aĝaj kompaktaj makintoŝoj ne havis uzant-alireblajn durdiskujojn (efektive, la Makintoŝo 128K, Macintosh 512K, kaj Macintosh Plus ne havis durdiskujon entute), tiel en tiuj modeloj eksteraj SCSI-diskoj estis la nura akceptebla opcio por disetendiĝado sur iu interna stokado. === 21a jarcento === Plibonigoj de malmolaj diskoj (HDD, tio estas DA-oj) estis pelataj de kreskanta areala denseco. Aplikoj disvastiĝis dum la [[2000-aj jaroj]], ekde la grandkomputiloj de la fino de la 1950-aj jaroj ĝis la plejmultaj uzoj por amasstokado, inkluzive de komputiloj kaj konsumantaj aplikoj kiel ekzemple la stokado de distra enhavo. En la 2000-aj kaj 2010-aj jaroj, NAND komencis anstataŭigi DA-ojn en aplikoj postulantaj porteblon aŭ altan rendimenton. En 2018, la plej granda malmola disko havis kapaciton de 15 TB, dum la SSD kun la plej granda kapacito havis 100 TB.<ref name= "100TB 2018"> Alcorn, Paul (19a de Marto, 2018). [https://www.tomshardware.com/news/100tb-ssd-nimbus-sata-flash,36687.html "Need A 100TB SSD? Nimbus Data Has You Covered With The ExaDrive DC100".] Tomshardware.com. Alirita la 20an de Februaro, 2019.</ref> En 2018, oni antaŭvidis, ke DA-oj atingos kapacitojn de 100 TB ĉirkaŭ la jaro 2025,<ref>{{cite web|last=Mott |first=Nathaniel |url=http://tomshardware.com/news/seagate-hamr-100tb-drives-2025,38035.html |title=Seagate Wants to Ship 100TB HDDs by 2025 |date=7a de Novembro, 2018 |access-date=29a de Februaro, 2019}}</ref> sed en 2019, la atendata ritmo de plibonigo estis reviziita al 50 TB ĝis 2026.<ref name= "blocks WWrevenue August2019" >{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/09/23/seagate-assumes-ssds-wont-kill-disk-drives/ |title= How long before SSDs replace nearline disk drives? |last= Mellor |first= Chris |date= 23a de Septembro, 2019 |quote= the total addressable market for disk drives will grow from $21.8bn in 2019 |access-date= 15a de Novembro, 2019 }}</ref> Pli malgrandaj formatoj (1,8 coloj kaj malpli grandaj) estis ĉesigitaj ĉirkaŭ 2010. La kosto de solid-stata memor-teknologio (NAND), priskribebla per la [[leĝo de Moore]], pliboniĝas pli rapide ol tiu de malmolaj diskopeliloj (HDD-oj, nome DA-j). NAND havas pli altan prezan elastecon de la postulo ol HDD-oj, kaj tio stimulas merkatan kreskon.<ref name= Appleton >{{cite web |url= https://www.cnet.com/news/flash-goes-the-notebook/ |title= Flash goes the notebook |last= Kanellos |first= Michael |date= 17a de Januaro, 2006 |website= CNET |access-date= 15a de Majo, 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180519203122/https://www.cnet.com/news/flash-goes-the-notebook/ |archive-date= 19a de Majo, 2018 |url-status= live }}</ref> Dum la malfruaj 2000-aj kaj la [[2010-aj jaroj]], la produkta vivociklo de HDD-oj atingis maturan fazon, kaj malrapidiĝanta vendado eble indikas la komencon de la malkreska fazo.<ref name= lifecycle >{{cite web |url= https://www.inc.com/encyclopedia/industry-life-cycle.html |title= Industry Life Cycle - Encyclopedia - Business Terms |work= Inc. |access-date= 15a de Majo, 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180708234048/https://www.inc.com/encyclopedia/industry-life-cycle.html |archive-date= 8a de Julio, 2018 |url-status= live }}</ref> Dum la [[2020-aj jaroj]], la ritmo de adopto de NAND signife akceliĝis – grandparte pro la kreskanta uzo de la teknologio en konsumanta elektroniko –, dum ĝia rendimento pliboniĝis pli rapide ol tiu de HDD-oj. La Tajlandaj inundoj en 2011 difektis la fabrikojn kaj kunpremis diskaparatkoston negative inter 2011 kaj 2013.<ref>{{cite web | url = https://blog.backblaze.com/2012/10/09/backblaze_drive_farming/ | title = Farming hard drives: how Backblaze weathered the Thailand drive crisis | year = 2013 | access-date = 23a de Majo, 2014 | website = Blaze | archive-url = https://web.archive.org/web/20140625060029/http://blog.backblaze.com/2012/10/09/backblaze_drive_farming/ | archive-date = 25a de Junio, 2014 | url-status = live }}</ref> En 2019, [[Western Digital]] fermis sian lastan malajzian fabrikon de HDD-oj pro malkreskanta postulo, por koncentriĝi al la produktado de SSD-oj.<ref>{{cite web |url=https://www.theregister.com/2018/07/17/western_digital_petaling_jaya_malaysia/ |title=Western Digital formats hard disk drive factory as demand spins down |work=The Register |last=Mellor |first=Chris |date=17a de Julio, 2018 |access-date=21a de Julio, 2021}}</ref> Ĉiuj tri restantaj fabrikantoj de HDD-oj spertas malkreskantan postulon je siaj HDD-oj ekde 2014.<ref>{{cite web |url=https://www.extremetech.com/computing/273849-western-digital-to-close-hdd-plant-increase-ssd-production |title=Western Digital to Close HDD Plant, Increase SSD Production |work=Extreme Tech |last=Hruska |first=Joel |date=20a de Julio, 2018 |access-date=21a de Julio, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251016044530/https://www.extremetech.com/computing/273849-western-digital-to-close-hdd-plant-increase-ssd-production |archive-date=2025-10-16}}</ref> == Teknologio == === Magneta registrado === [[Dosiero:Harddrive-engineerguy.ogv|eta|220ra|dekstre|Filmeto pri kiel funkcias diskaparato]] [[Dosiero:2019 Rozebrane dyski twarde.jpg|eta|220ra|dekstre|3,5-cola kaj 2,5-cola malmolaj diskoj kun forigitaj antaŭaj kovriloj por montri iliajn internajn partojn.]] Moderna malmola disko (HDD) registras datumojn per magnetigado de maldika tavolo el [[Feromagneta substanco|feromagneta materialo]] sur ambaŭ flankoj de disko. Sinsekvaj ŝanĝoj en la direkto de magnetigo reprezentas bitojn de duumaj datumoj. La datumoj estas legitaj el la disko per detektado de la transiroj en la magnetigo. Uzantaj datumoj estas koditaj per kodiga skemo, kiel ekzemple "run-length limited" (RLL) kodigo, kiu determinas kiel la datumoj estas reprezentataj per la magnetaj transiroj. Tipa dezajno de HDD konsistas el [[spindelo]], kiu tenas platajn cirklajn diskojn – nomatajn ''platoj'' – sur kiuj estas konservataj la datumoj. La platoj estas faritaj el nemagneta materialo, kutime el [[aluminio|aluminia]] [[alojo]], [[vitro]] aŭ [[ceramiko]]. Ili estas kovritaj per maldika tavolo de magneta materialo, tipe 10–20 [[nanometro|nm]] dika, kaj per ekstera tavolo el [[karbono]] por protekto.<ref name="headcrash" >[https://escotal.com/harddrive.html "Hard Drives".] escotal.com. Arkivita el la originalo en la 3a de Septembro, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref><ref name="AutoMK-6" >[https://www.data-master.com/lander?oref=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2F "What is a "head-crash" & how can it result in permanent loss of my hard drive data?".] data-master.com. Arkivita el la originalo en la 8a de Julio, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref><ref name="AutoMK-7">[https://web.archive.org/web/20110903011543/http://www.hard-drive-help.com/technology.html "Hard Drive Help".] hardrivehelp.com. Arkivita el la originalo en la 3 de Septembro, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref> Kompare: norma folio de kopi-papero havas dikecon de 0,07–0,18 mm (70 000–180 000 nm).<ref name="AutoMK-8" > Sherlis, Juliya (2001). Elert, Glenn (eld.). [https://hypertextbook.com/facts/2001/JuliaSherlis.shtml "Thickness of a piece of paper".] ''The Physics Factbook''. Arkivita el la originalo en la 8a de Junio, 2017. Alirita la 9an de Julio, 2011.</ref> La platoj en nuntempaj malmolaj diskoj (HDD-oj) rotacias je rapidoj variantaj de 4 200 rpm en energi-efikaj porteblaj aparatoj ĝis 15 000 rpm por alt-efikecaj serviloj.<ref name="AutoMK-10" > Blount, Walker C. (Novembro 2007). [https://web.archive.org/web/20120419091304/http://www.hitachigst.com/tech/techlib.nsf/techdocs/33c6a76df9338b0a86256d34007054c0/$file/why7200mobilehdds.pdf "Why 7,200 RPM Mobile Hard Disk Drives?" (PDF).] Arkivita el la originalo (PDF) la 19an de Aprilo, 2012. Alirita la 17an de Julio, 2011.</ref> La unuaj malmolaj diskoj rotaciis je 1 200 rpm<ref name="IBM350" >[https://web.archive.org/web/20080531032031/http://www-03.ibm.com/ibm/history/exhibits/storage/storage_350.html "IBM Archives: IBM 350 disk storage unit".] 23a de Januaro, 2003. Arkivita el la originalo la 31an de Majo, 2008. Alirita la 19an de Oktobro, 2012.</ref>, kaj dum multaj jaroj 3 600 rpm estis la normo.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-spindle-speed/ |title=Hard Drive Spindle Speed |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=26a de Majo, 2019 |date=20a de Oktobro, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526103244/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-spindle-speed/ |archive-date=26a de Majo, 2019 |url-status=live }}</ref> En novembro 2019, la platoj en la plej multaj konsumant-nivelaj malmolaj diskoj rotacias je 5 400 aŭ 7 200 rpm. Informoj estas skribataj sur kaj legitaj el plato, dum ĝi rotacias preter aparatoj nomataj ''leg-skribaj kapoj''; tiuj estas poziciigitaj por funkcii tre proksime al la magneta surfaco, kun flugalteco ofte en la ordo de dekoj da nanometroj. La leg-skriba kapo estas uzata por detekti kaj modifi la magnetiĝon de la materialo, kiu pasas tuj sub ĝi. En modernaj diskunuoj, ekzistas unu leg-skrib-kapo por ĉiu magneta diskosurfaco sur la spindelo, muntita sur komuna brako. Funkciiga brako (aŭ alir-brako) movas la kapojn laŭ arko (proksimume radie) super la platoj dum tiuj rotacias, kio ebligas al ĉiu kapo atingi preskaŭ la tutan surfacon de la disko. La brako estas movata per voĉbobena funkciigilo aŭ, ĉe iuj pli malnovaj modeloj, per paŝmotoro. Fruaj diskaparatoj skribis datumojn kun konstanta indico de bitoj sekunde, kio rezultigis egalan kvanton da datumoj en ĉiu trako; tamen, modernaj unuoj (ekde la 1990-aj jaroj) uzas zonan bit-registradon, kiu pliigas la skribrapidecon de la interna al la ekstera zono kaj tiel stokas pli da datumoj en ĉiu trako ĉe la eksteraj zonoj. Ĉe modernaj diskaparatoj, la eta grandeco de la magnetaj regionoj kreas la danĝeron, ke ilia magneta stato povus perdiĝi pro termikaj efikoj — nome termike induktita magneta malstabileco, ofte nomata la "superparamagneta limo". Por kontraŭagi tion, la diskoj estas kovritaj per du paralelaj magnetaj tavoloj, apartigitaj de triatoma tavolo el la nemagneta elemento [[rutenio]]; la du tavoloj estas magnetigitaj en kontraŭaj direktoj, tiel plifortigante unu la alian.<ref name="AutoMK-15" >Hayes, Brian. [https://www.americanscientist.org/issues/pub/terabyte-territory "Terabyte Territory".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170619063624/http://www.americanscientist.org/issues/pub/terabyte-territory |date=2017-06-19 }} ''American Scientist''. p. 212. Arkivita el la originalo la 8an de Julio, 2014. Alirita la 20an de Septembro, 2014.</ref> Alia teknologio uzata por venki termikajn efikojn kaj ebligi pli grandajn registrad-densecojn estas perpendikulara registrado (PMR); ĝi unuafoje aperis sur la merkato en 2005<ref name="AutoMK-16" >[https://www.global.toshiba/ww/news/corporate/2004/12/pr1401.html "Press Releases December 14, 2004".] Toshiba. Arkivita el la originalo la 14an de Aprilo, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref> kaj, ekde 2007, estas uzata en kelkaj malmolaj diskoj.<ref name="AutoMK-17" >[https://www.seagate.com/es/es/www/en-us/products/laptops/momentus/ "Seagate Momentus 2-1/2" HDDs per webpage January 2008".] Seagate.com. 24a de Oktobro, 2008. Arkivita el la originalo la 11an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref><ref name="AutoMK-18" >[https://www.seagate.com/es/es/products/hard-drives/barracuda-hard-drive/ "Seagate Barracuda 3-1/2" HDDs per webpage January 2008".] Seagate.com. Arkivita el la originalo la 14an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref><ref name="AutoMK-19" >[https://web.archive.org/web/20090316015932/http://www.wdc.com/en/company/investor/q108remarks.asp "Western Digital Scorpio 2-1/2" and Greenpower 3-1/2" HDDs per quarterly conference, July 2007".] Wdc.com. Arkivita el la originalo la 16an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref> Perpendikulara registrado povas esti akompanata de ŝanĝoj en la fabrikado de la leg-skribaj kapoj por pliigi la forton de la magneta kampo kreata de tiuj kapoj.<ref>{{cite web | url=https://patents.google.com/patent/US20080002290 | title=Damascene coil design for a perpendicular magnetic recording head |archive-url=https://web.archive.org/web/20251016044846/https://patents.google.com/patent/US20080002290 |archive-date=2025-10-16}}</ref> En 2004 oni enkondukis registran rimedon kun pli alta denseco, konsistantan el kunligitaj molaj kaj malmolaj magnetaj tavoloj. La tiel nomata teknologio de magnetaj memorrimedoj kun "interŝanĝa risorto" (angle ''exchange coupled composite media''), konata ankaŭ kiel kunmetitaj rimedoj kun interŝanĝa kuplado, ebligas bonan skribeblecon danke al la skrib-helpa eco de la mola tavolo. Tamen, la termika stabileco estas determinata nur de la plej malmola tavolo kaj ne estas influata de la mola tavolo.<ref name=AutoMK-19a > D. Suess; et al. (2004). [https://www.researchgate.net/publication/222074314 "Exchange spring recording media for areal densities up to 10Tbit/in2".] J. Magn. Mag. Mat.</ref><ref name=AutoMK-19b > R. Victora; et al. (2005). "Composite media for perpendicular magnetic recording". IEEE ''Trans. Mag. Mat''. 41 (2): 537–542. Bibcode:2005ITM....41..537V. doi:10.1109/TMAG.2004.838075. S2CID 29531529.</ref> Flukso-regula MAMR (FC-MAMR) ebligas al malmola disko havi pli grandan registran kapaciton sen la bezono de novaj materialoj por la disko-platoj. Malmolaj diskoj de tipo MAMR havas generatoron de spina tordmomanto (STO), kiu generas [[mikroondo]]jn, sur la leg- kaj skrib-kapoj; tio ebligas registri fizike pli malgrandajn [[bito]]jn sur la platojn, kio pliigas la arean densecon. Kutime, la registraj kapoj de malmola disko havas poluson, nomatan "ĉefa poluso", kiu estas uzata por skribi sur la platojn, kaj apud tiu poluso troviĝas aerinterspaco kaj ŝildo. La skrib-bobeno de la kapo ĉirkaŭas la poluson. La aparato STO estas metita en la aerinterspacon inter la poluso kaj la ŝildo por pliigi la forton de la [[magneta kampo]] kreata de la poluso; teknike FC-MAMR ne uzas mikroondojn, sed ĝi uzas teknologion aplikatan en MAMR. La STO havas Kampo-Generantan Tavolon (FGL) kaj Spin-Injektan Tavolon (SIL), kaj la FGL produktas magnetan kampon uzante spin-polarizitajn [[elektrono]]jn devenantajn de la SIL; tio estas formo de energio de spina tordmomanto.<ref>{{cite web | url=https://blocksandfiles.com/2021/06/14/toshiba-disks-get-2-gen-leg-up-from-flux-control/ | title=Toshiba disks get 2-gen leg-up from flux control | date=14a de Junio, 2021 }}</ref> <gallery widths="150" heights="150"> magneticMedia.svg|Magnetaj datumoj koditaj per magneta sekco kaj [[frekvencmodulado]] HDD_Startup_and_Shutdown.webm|Malmola disko kun forigita fronta kovrilo por montri ĝian funkciadon Aufnahme einzelner Magnetisierungen gespeicherter Bits auf einem Festplatten-Platter..jpg|Registrado de unuopaj magnetigoj de bitoj sur disko de 200-megabajta malmola disko (registraĵo videbligita per CMOS-MagView)<ref name="AutoMK-9" >[https://matesy.de/en/?option=com_content&view=article&id=84&Itemid=80&lang=en CMOS-MagView] Arkivita la 13an de Januaro, 2012, ĉe Wayback Machine estas ilo kiu vidigas kampomagnetajn strukturojn kaj fortojn.</ref> Perpendicular Recording Diagram.svg|Diagramo de longituda registrado (norma) kaj perpendikulara registrado </gallery> === Komponantoj === La funkciigilo (aktuatoro) estas [[motoro]] kun permanenta [[magneto]] kaj moviĝanta [[bobeno]], kiu svingas la kapojn al la dezirata pozicio. La brako subtenanta la kapon estas tre malpeza, sed ankaŭ rigida; ĉe modernaj diskunuoj, la akcelo ĉe la kapo atingas 550 g-forto. Metala plato subtenas malaltan magneton el [[neodimo]]-[[fero]]-[[boro]] (NIB) kun alta flukso-denseco. Sub tiu plato troviĝas la moviĝanta bobeno – ofte nomata "voĉ-bobeno" pro analogio al la bobeno en [[laŭtparolilo]]j –, kiu estas fiksita al la [[nabo]] de la ''aktuatoro''; sub tio troviĝas dua NIB-magneto, muntita sur la malsupra plato de la motoro (kelkaj diskunuoj havas nur unu magneton). La bobeno mem havas formon similan al sagpinto kaj konsistas el duoble kovrita [[kupro|kupra]] magnetfadeno. La interna tavolo estas izolaĵo, kaj la ekstera estas termoplasto, kiu kunligas la bobenon post kiam ĝi estas volvita ĉirkaŭ muldilo, igante ĝin memsubtena. La partoj de la bobeno laŭ la du flankoj de la sagpinto (kiuj direktiĝas al la centro de la ''aktuatora'' [[lagro]]) tiam interagas kun la [[magneta kampo]] de la fiksa magneto. [[Kurento]] fluanta radie eksteren laŭ unu flanko de la sagpinto kaj radie enen laŭ la alia produktas la [[magneta kampo|tangentan forton]]. Se la magneta kampo estus unuforma, ĉiu flanko generus kontraŭajn fortojn, kiuj nuligus unu la alian. Tial, la surfaco de la magneto konsistas duone el norda poluso kaj duone el suda poluso, kun la radia disliga linio meze; tio kaŭzas, ke la du flankoj de la bobeno spertas kontraŭajn magnetajn kampojn kaj produktas fortojn, kiuj kuniĝas anstataŭ nuligi unu la alian. Kurentoj laŭ la supra kaj malsupra partoj de la bobeno produktas radiajn fortojn, kiuj ne rotaciigas la kapon. La elektroniko de la malmola disko regas la movon de la ''aktuatoro'' kaj la rotacion de la disko, kaj transdonas datumojn al aŭ de diskoregilo. La retrokuplado de la disk-elektroniko okazas per specialaj segmentoj de la disko, dediĉitaj al servoretrokuplado. Tiuj estas aŭ kompletaj samcentraj [[cirklo|cirkloj]] (ĉe teknologio kun dediĉita servosistemo) aŭ segmentoj intermetitaj inter realaj datumoj (ĉe enkonstruita servosistemo, ankaŭ konata kiel sektora servoteknologio). La servoretrokuplado optimumigas la rilatumon inter [[signalo]] kaj [[bruo]] ĉe la GMR-sensiloj per alĝustigo de la voĉbobena motoro por turni la brakon. Pli moderna servosistemo ankaŭ uzas mili- aŭ mikro-aktuatorojn por pli precize poziciigi la leg-skribajn kapojn.<ref>A. Al-Mamun, G. Guo, C. Bi, ''Hard Disk Drive: Mechatronics and Control'', 2006, Taylor & Francis.</ref> La rotacio de la diskoj okazas per spindelmotoroj kun fluidaj lagroj. Moderna disk-firmvaro kapablas efike plani legadon kaj skribadon sur la diskosurfacoj kaj remapi sektorojn de la rimedo, kiuj difektiĝis. <gallery widths="160" heights="100"> File:Hard drive.svg|Diagramo etikedanta la ĉefajn komponantojn de komputila malmola disko. File:Hard disk dismantled.jpg|Malmola disko (HDD), de kiu oni forigis la diskojn kaj la motoran nabon, tiel malkaŝante kuprokolorajn statorajn bobenojn ĉirkaŭantajn lagron en la centro de la spindelmotoro. La oranĝkolora strio laŭlonge de la brako estas maldika kablo de presita [[cirkvito]]; la spindel-lagro troviĝas centre, kaj la aktuatoro situas supre maldekstre. File:Circuit board of a Samsung hard disk MP0402H.jpg|Presitcirkvita plato de 2,5-cola malmola disko Samsung MP0402H. File:Kopftraeger WD2500JS-00MHB0.jpg|Aro de kapoj kun aktuatora bobeno maldekstre kaj leg-/skrib-kapoj dekstre. File:HDD read-write head.jpg|Detalo de unuopa leg-skrib-kapo, montranta la flankon turnitan al la plato. File:Hard drive underside (better angle and lighting).jpg|La cirkvitplato de malmola disko de Western Digital, fiksita al ĝia [[ĉasio]]. File:Hard drive arm 2.jpg|La leg-skriba brako. </gallery> === Erar-proporcioj kaj traktado === Modernaj diskunuoj vaste uzas kodojn por erarkorektado (ECC), precipe la erarkorektadon de Reed-Solomon. Tiuj teknikoj konservas kromajn bitojn – determinitajn per matematikaj formuloj – por ĉiu datumbloko; la kromaj bitoj ebligas nevideblan korektadon de multaj eraroj. Kvankam la kromaj bitoj mem okupas spacon sur la malmola disko, ili ebligas pli altajn registrad-densecojn ne okazigante nekorekteblajn erarojn, kio rezultigas multe pli grandan stokkapaciton.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-error-correcting-code-ecc/ |title=Hard Drive Error Correcting Code (ECC) |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=26a de Majo, 2019 |date=25a de Novembro, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526072642/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-error-correcting-code-ecc/ |archive-date=26a de Majo, 2019 |url-status=live }}</ref> Ekzemple, tipa malmola disko de 1 TB kun sektoroj de 512 bajtoj disponigas kroman kapaciton de ĉirkaŭ 93 GB por la ECC-datumoj.<ref>{{cite web | url = https://www.idema.org/wp-content/uploads/downloads/2011/12/AF-in-Legacy-Infrastructures-SDC2011_IDEMA-AF.pdf | title = Advanced Format in Legacy Infrastructures: More Transparent than Disruptive | year = 2011 | access-date = 5a de Novembro 2013 | first = Curtis E. | last = Stevens | website = idema.org | archive-url = https://web.archive.org/web/20131105222506/http://www.idema.org/wp-content/uploads/downloads/2011/12/AF-in-Legacy-Infrastructures-SDC2011_IDEMA-AF.pdf | archive-date = 5a de Novembro 2013 | url-status = dead }}</ref> En la plej novaj disko-unuoj, ĉirkaŭ 2009,<ref name="AutoMK-21" >[https://web.archive.org/web/20181010031401/https://www.hgst.com/sites/default/files/resources/IDRC_WP_final.pdf "Iterative Detection Read Channel Technology in Hard Disk Drives"], Hitachi</ref> kodoj de malalt-denseca paritet-kontrolo (LDPC) anstataŭigis la kodojn de Reed-Solomon; LDPC-kodoj ebligas rendimenton proksiman al la limo de Shannon kaj tiel provizas la plej altan disponeblan stokan densecon.<ref name="AutoMK-21" /><ref>[https://docplayer.net/3699743-2-5-inch-hard-disk-drive-with-high-recording-density-and-high-shock-resistance.html "2.5-inch Hard Disk Drive with High Recording Density and High Shock Resistance] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190526000000/https://web.archive.org/web/20190526075908/https://docplayer.net/3699743-2-5-inch-hard-disk-drive-with-high-recording-density-and-high-shock-resistance.html |date=2019-05-26 }}, Toshiba, 2011</ref> Tipaj malmolaj diskoj provas "remapi" la datumojn de difektiĝanta fizika sektoro al rezerva fizika sektoro el la "rezerva sektora aro" de la disko (ankaŭ nomata "rezerva aro"),<ref>{{cite web|author=MjM Data Recovery Ltd |url=http://datarecovery.mjm.co.uk/sectorremapping.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201174433/http://datarecovery.mjm.co.uk/sectorremapping.html| title=MJM Data Recovery Ltd: Hard Disk Bad Sector Mapping Techniques |website=Datarecovery.mjm.co.uk |access-date=21a de Januaro, 2014 | archive-date=1a de Februaro, 2014}}</ref> samtempe fidante je ECC por restaŭri konservitajn datumojn, kondiĉe ke la nombro da eraroj en difektita sektoro restu sufiĉe malalta. La funkcio S.M.A.R.T (Teknologio por Mem-monitorado, Analizo kaj Raportado) kalkulas la totalan nombron da eraroj en la tuta malmola disko korektitaj per ECC (kvankam ne ĉe ĉiuj malmolaj diskoj, ĉar la rilataj S.M.A.R.T-atributoj "Hardware ECC Recovered" kaj "Soft ECC Correction" ne estas konsekvence subtenataj) kaj la totalan nombron da plenumitaj sektoraj remapoj, ĉar la apero de multaj tiaj eraroj povas antaŭindiki [[paneo]]n de la malmola disko. La "Formato sen ID", evoluigita de [[IBM]] meze de la [[1990-aj jaroj]], enhavas informojn pri tio, kiuj sektoroj estas difektitaj kaj kie troviĝas la reasignitaj sektoroj.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-sector-format-and-structure/ |title=Hard Drive Sector Format and Structure |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=26a de Majo, 2019 |date=23a de Decembro, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526072622/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-sector-format-and-structure/ |archive-date=26a de Majo, 2019 |url-status=live }}</ref> Nur eta parto de la detektitaj eraroj fine rezultas kiel ne korekteblaj. Ekzemploj de specifitaj indicoj de nekorektitaj bit-leg-eraroj estas jenaj: * La specifoj de 2013 por entrepren-nivelaj SAS-diskoj difinas la erar-frekvencon kiel unu nekorektitan bit-leg-eraron por ĉiu 10¹⁶ legita bito,<ref name="SGAT2013">{{cite web | url = https://www.seagate.com/files/www-content/product-content/savvio-fam/enterprise-performance-15k-hdd/savvio-15k-4/en-us/enterprise-performance-15k-hdd-ds1797-1-1307us.pdf | title = Enterprise Performance 15K HDD: Data Sheet | year = 2013 | access-date = 24a de Oktobro, 2013 | publisher = Seagate | archive-url = https://web.archive.org/web/20131029192706/http://www.seagate.com/files/www-content/product-content/savvio-fam/enterprise-performance-15k-hdd/savvio-15k-4/en-us/enterprise-performance-15k-hdd-ds1797-1-1307us.pdf | archive-date = 29a de Oktobro, 2013 | url-status = live }}</ref><ref name="WD2013">{{cite web | url = https://www.wdc.com/wdproducts/library/SpecSheet/ENG/2879-771463.pdf | title = WD Xe: Datacenter hard drives | year = 2013 | access-date = 24a de Oktobro, 2013 | publisher = Western Digital | archive-url = https://web.archive.org/web/20131029193439/http://www.wdc.com/wdproducts/library/SpecSheet/ENG/2879-771463.pdf | archive-date = 29a de Oktobro, 2013 | url-status = live }}</ref> * La specifoj de 2018 por konsumantaj SATA-durdiskoj difinas la erarfrekvencon kiel unu nekorektitan bit-leg-eraron por ĉiu 10¹⁴ bitoj.<ref name="SGAT2018">{{cite web | title = 3.5" BarraCuda data sheet | publisher = Seagate | date = Junio 2018 | url = https://www.seagate.com/www-content/datasheets/pdfs/3-5-barracudaDS1900-11-1806US-en_US.pdf | access-date = 28a de Julio, 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180728070449/https://www.seagate.com/www-content/datasheets/pdfs/3-5-barracudaDS1900-11-1806US-en_US.pdf | archive-date = 28a de Julio, 2018 | url-status = live }}</ref><ref name="WD2018">{{cite web | title = WD Red Desktop/Mobile Series Spec Sheet | publisher = Western Digital | date = Aprilo 2018 | url = https://www.wdc.com/content/dam/wdc/website/downloadable_assets/eng/spec_data_sheet/2879-800002.pdf | access-date = 28a de Julio, 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180728070730/https://www.wdc.com/content/dam/wdc/website/downloadable_assets/eng/spec_data_sheet/2879-800002.pdf | archive-date = 28a de Julio, 2018 | url-status = live }}</ref> Ĉe modelo de difinita fabrikanto, la nekorektita indico de bit-eraroj estas tipe la sama, sendepende de la kapacito de la disko.<ref name="SGAT2013" /><ref name="WD2013" /><ref name="SGAT2018" /><ref name="WD2018" /> La plej malbonaj specoj de eraroj estas silentdatumaj koruptoj, kiuj estas eraroj nerimarkitaj de la firmvaro de la disko aŭ de la gastiga [[operaciumo]]; iuj el tiuj eraroj povas esti kaŭzitaj de misfunkcioj de la durdisko, dum aliaj devenas de aliloke en la konekto inter la disko kaj la gastiganto.<ref>{{Cite news |title= Keeping Bits Safe: How Hard Can It Be? |work= ACM Queue |date= October 1, 2010 |author= David S. H. Rosenthal |url= https://queue.acm.org/detail.cfm?id=1866298 |access-date= 2a de Januaro, 2014 |author-link= David S. H. Rosenthal |archive-url= https://web.archive.org/web/20131217020947/http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1866298 |archive-date= 17a de Decembro, 2013 |url-status= live }}</ref> === Disvolvigo === [[File:Full History Disk Areal Density Trend.png|thumb|Areaj densecoj de pintnivelaj diskaparatoj de 1956 ĝis 2009 kompare kun la [[leĝo de Moore]]. Ĝis 2016, la progreso signife malrapidiĝis sub la ekstrapolitan tendencon de denseco.<ref name="Hayes 2016">{{cite web |url=http://bit-player.org/2016/wheres-my-petabyte-disk-drive |title= Where's My Petabyte Disk Drive? |first= Brian |last= Hayes|page= chart of historical data courtesy of Edward Grochowski |date= 27a de Marto, 2016 |access-date= 1a de Decembro, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260104060248/http://bit-player.org/2016/wheres-my-petabyte-disk-drive/ |archive-date=2026-01-04}}</ref>]] La ritmo de progreso de area denseco similis al la [[leĝo de Moore]] (duobliĝo ĉiujn du jarojn) ĝis la jaro 2010: 60% jare inter 1988 kaj 1996, 100% inter 1996 kaj 2003, kaj 30% inter 2003 kaj 2010.<ref name="Byrne2015b">{{cite web |url=http://www.federalreserve.gov/econresdata/notes/feds-notes/2015/prices-for-data-storage-equipment-and-the-state-of-it-innovation-20150701.html#fn2 |title=Prices for Data Storage Equipment and the State of IT Innovation |publisher=The Federal Reserve Board FEDS Notes |first=David |last=Byrne |page=Table 2 |date=1a de Julio, 2015 |access-date=5a de Julio, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708124555/http://www.federalreserve.gov/econresdata/notes/feds-notes/2015/prices-for-data-storage-equipment-and-the-state-of-it-innovation-20150701.html#fn2 |archive-date=8a de Julio, 2015 |url-status=live }}</ref> Parolante en 1997, [[Gordon Moore]] nomis tiun kreskon "miriga",<ref name="Moore1997">{{cite news | url = https://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp | title = Gallium Arsenide | work = PC Magazine | date = 25a de Marto, 1997 | quote = Gordon Moore: ... the ability of the magnetic disk people to continue to increase the density is flabbergasting--that has moved at least as fast as the semiconductor complexity. | access-date = 16a de Aŭgusto, 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140821103700/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp | archive-date = 21a de Aŭgusto, 2014 | url-status = live }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140821103700/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp |date=2014-08-21 }}</ref> kvankam li poste rimarkigis, ke la kresko ne povas daŭri eterne.<ref name="Moore2005">{{cite news |last=Dubash |first=Manek |url=http://www.techworld.com/news/operating-systems/moores-law-is-dead-says-gordon-moore-3576581/ |title=Moore's Law is dead, says Gordon Moore |work=techworld.com |date=13a de Aprilo, 2005 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140706081110/http://news.techworld.com/operating-systems/3477/moores-law-is-dead-says-gordon-moore/ |archive-date=6a de Julio, 2014 |access-date=18a de Marto, 2022 |quote=It can't continue forever. The nature of exponentials is that you push them out and eventually disaster happens. }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140706081110/http://news.techworld.com/operating-systems/3477/moores-law-is-dead-says-gordon-moore/ |date=2014-07-06 }}</ref> La pliboniĝo de la prezo malrapidiĝis al −12% jare inter 2010 kaj 2017,<ref name="McCallum">{{cite web |title=Disk Drive Prices (1955–2017) |url=http://www.jcmit.net/diskprice.htm |year=2017 |first=John C. |last=McCallum |access-date=15a de Julio, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170711202719/http://www.jcmit.net/diskprice.htm |archive-date=11a de Julio, 2017 |url-status=live }}</ref> dum la kresko de area denseco malrapidiĝis. La progreso-ritmo de area denseco malrapidiĝis al 10% jare inter 2010 kaj 2016,<ref name="IBM Fontana 2016">{{cite web |url=http://www.ibmsystemsmag.com/mainframe/storage/Support/cloud-trends-projections/?page=1 |title=A Look at Cloud Storage Component Technologies Trends and Future Projections |first1=Gary M. |last1=Decad |author2=Robert E. Fontana Jr. |website=ibmsystemsmag.com |date=6a de Julio, 2017 |access-date=21a de Julio, 2014 |page=Table 1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729050933/http://ibmsystemsmag.com/mainframe/storage/support/cloud-trends-projections/?page=1 |archive-date=29a de Julio, 2017 |url-status=dead }}</ref> kaj aperis malfacilaĵoj ĉe la transiro de perpendikulara registrado al pli novaj teknologioj.<ref name="Mellor 2014-11-10">{{cite news |last=Mellor |first=Chris |url=https://www.theregister.co.uk/2014/11/10/kryders_law_of_ever_cheaper_storage_disproven/ |title=Kryder's law craps out: Race to UBER-CHEAP STORAGE is OVER |work=theregister.co.uk |location=UK |publisher=The Register |date=10a de Novembro, 2014 |access-date=12a de Novembro, 2014 |quote=The 2011 Thai floods almost doubled disk capacity cost/GB for a while. Rosenthal writes: 'The technical difficulties of migrating from PMR to HAMR, meant that already in 2010 the Kryder rate had slowed significantly and was not expected to return to its trend in the near future. The floods reinforced this.' |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112004831/http://www.theregister.co.uk/2014/11/10/kryders_law_of_ever_cheaper_storage_disproven/ |archive-date=12a de Novembro, 2014 |url-status=live }}</ref> Ju la grandeco de bit-ĉeloj malpliiĝas, des pli da datumoj povas esti metitaj sur unuopan diskplaton. En 2013, komerce havebla labortabla HDD de 3 TB (kun kvar platoj) havus arean densecon de ĉirkaŭ 500 Gbit/in²; tio respondus al bit-ĉelo konsistanta el proksimume 18 magnetaj grajnoj (aranĝitaj kiel 11 oble 1,6 grajnoj).<ref name="Anderson2013a" >{{cite web |url=https://www.dtc.umn.edu/resources/bd2013_anderson.pdf |title=HDD Opportunities & Challenges, Now to 2020 |year=2013 |access-date=23a de Majo, 2014 |quote='PMR CAGR slowing from historical 40+% down to ~8-12%' and 'HAMR CAGR = 20-40% for 2015–2020' |first=Dave |last=Anderson |publisher=Seagate |archive-url = https://web.archive.org/web/20140525232605/https://www.dtc.umn.edu/resources/bd2013_anderson.pdf | archive-date=25a de Majo, 2014 |url-status=live}}</ref> Ekde la mezo de la [[2000-aj jaroj]], la progreso pri area denseco alfrontas defion pro superparamagneta trilemo, kiu implikas la grandecon de grajnoj, ilian magnetan forton kaj la kapablon de la skribkapo skribi.<ref>{{cite journal | title = New Paradigms in Magnetic Recording | last = Plumer |display-authors=etal | first = Martin L. | journal = Physics in Canada | volume = 67 | issue = 1 | date = Marto 2011 | pages = 25–29 |arxiv = 1201.5543| bibcode = 2012arXiv1201.5543P }}</ref> Por konservi akcepteblan rilatumon inter signalo kaj bruo, necesas pli malgrandaj grajnoj; tiaj grajnoj tamen riskas spontanean inversiĝon (elektrotermika malstabileco) krom se oni pliigas ilian magnetan forton, sed la konataj materialoj por skribkapoj ne kapablas generi magnetan kampon sufiĉe fortan por skribi sur la materialo en la ĉiam pli malgranda spaco okupata de la grajnoj. Oni disvolvas magnetajn stokteknologiojn por solvi tiun trilemon kaj konkuri kun [[Solidstata disko|solidstataj diskoj]] (SSD-oj) bazitaj sur [[fulmomemoro]]. En 2013, [[Seagate]] lanĉis teknologion de tegol-stila magneta registrado (SMR),<ref name="Seagate 2013-09-09">[https://web.archive.org/web/20141009135540/http://www.seagate.com/about/newsroom/press-releases/shingled-magnetic-recording-milestone-pr-master/ "Seagate Delivers On Technology Milestone: First to Ship Hard Drives Using Next-Generation Shingled Magnetic Recording"] (Press release). New York: Seagate Technology plc. 9a de Septembro, 2013. Arkivita el la originalo la 9an de Oktobro, 2014. Alirita la 5a de Julio, 2014. citaĵo= "Shingled Magnetic Technology is the First Step to Reaching a 20 Terabyte Hard Drive by 2020"</ref> celitan kiel ia "provizora solvo" inter PMR kaj la teknologio planita de Seagate kiel posteulo: varmec-helpata magneta registrado (HAMR). SMR uzas interkovrantajn trakojn por pliigi la daten-densecon, sed tio kaŭzas pli grandan kompleksecon de la dezajno kaj pli malrapidajn rapidecojn de daten-aliro (precipe ĉe skribado kaj ĉe hazarda aliro al 4K-blokoj).<ref>{{cite web | url = https://lwn.net/Articles/591782/ | title = Support for shingled magnetic recording devices | date = 26a de Marto, 2014 | access-date = 7a de Januaro, 2015 | first = Jake | last = Edge | publisher = LWN.net | archive-url = https://web.archive.org/web/20150202075938/http://lwn.net/Articles/591782/ | archive-date = 2a de Februaro, 2015 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = https://lwn.net/Articles/548116/ | title = LSFMM: A storage technology update | date = 23a de Aprilo, 2013 | access-date = 7a de Januaro, 2015 | first = Jonathan | last = Corbet | publisher = LWN.net | quote = A 'shingled magnetic recording' (SMR) drive is a rotating drive that packs its tracks so closely that one track cannot be overwritten without destroying the neighboring tracks as well. The result is that overwriting data requires rewriting the entire set of closely-spaced tracks; that is an expensive tradeoff, but the benefit—much higher storage density—is deemed to be worth the cost in some situations. | archive-url = https://web.archive.org/web/20150107075254/https://lwn.net/Articles/548116/ | archive-date = 7a de Januaro, 2015 | url-status = live }}</ref> Kontraste, HGST (nun parto de [[Western Digital]]) koncentriĝis pri la evoluigo de metodoj por hermetike fermi diskunuojn plenigitajn per [[heliumo]] anstataŭ per la kutima filtrita aero. Ĉar [[turbulento|turbuleco]] kaj [[froto|frotado]] estas reduktitaj, eblas atingi pli altajn areajn densecojn danke al pli malgranda trako-larĝeco; krome, la [[energio]] disipata pro frotado estas pli malalta, kio rezultigas pli malaltan energikonsumon. Plie, oni povas enmeti pli da diskoplatoj en la saman fermitan spacon, kvankam estas konate malfacile malhelpi la elfluon de la heliuma gaso.<ref>{{Cite web|date=2020|title=Brochure: HelioSeal Technology: Beyond Air. Helium Takes You Higher.|url=https://documents.westerndigital.com/content/dam/doc-library/en_us/assets/public/western-digital/collateral/brochure/brochure-helioseal-technology.pdf|website=Western Digital}}</ref> Tial, heliumaj diskunuoj estas tute hermetike fermitaj kaj ne havas aer-interŝanĝan aperturon, malkiel iliaj aer-plenaj ekvivalentoj. Ili havas du suprajn kovrilojn; la dua estas fiksita per [[lasero|lasera]] [[veldado]] kaj estas la sola videbla de ekstere.<ref>{{cite web|url=https://www.jsme.or.jp/award/jsme2016/mnt2016-1.pdf|format=PDF|title=Development of Helium Sealed High Capacity Hard Disk Drive|website=Web.archive.org|access-date=13 September 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321004847/https://www.jsme.or.jp/award/jsme2016/mnt2016-1.pdf|archivedate=2022-03-21}}</ref> Aliaj registraj teknologioj estas aŭ esplorataj aŭ jam komerce efektivigitaj por pliigi la arean densecon, inkluzive de la varmec-helpata magneta registrado (HAMR) de Seagate. HAMR postulas malsaman arkitekturon kun redezajnitaj registriloj kaj leg-/skrib-kapoj, novaj laseroj kaj novaj proksimkampaj optikaj transduktiloj.<ref name="Shilov_anandtech_b">{{cite news |url=http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |title=Hard Disk Drives with HAMR Technology Set to Arrive in 2018 |first=Anton |last=Shilov |date=18a de Decembro, 2015 |access-date=2a de Januaro, 2016 |quote=Unfortunately, mass production of actual hard drives featuring HAMR has been delayed for a number of times already and now it turns out that the first HAMR-based HDDs are due in 2018. ... HAMR HDDs will feature a new architecture, require new media, completely redesigned read/write heads with a laser as well as a special near-field optical transducer (NFT) and a number of other components not used or mass produced today. |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102200055/http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |archive-date=2a de Januaro, 2016 |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160102200055/http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |date=2016-01-02 }}</ref> HAMR aperis sur la merkato komence de [[2024]]<ref>{{Cite web |date=2024-01-18 |title=Seagate launches Mozaic 3+ platform for 30 TB and larger HAMR-based hard drives |url=https://www.techspot.com/news/101565-seagate-introduces-mozaic-3-platform-30-tb-larger.html |access-date=2025-07-22 |website=TechSpot |language=en-US}}</ref>, post kiam teknikaj problemoj prokrastis ĝian enkondukon je pli ol jardeko, kompare kun pli fruaj prognozoj datantaj jam de 2009.<ref name= "HAMR 2008 for 2009" >{{cite web |url= https://blog.dshr.org/2018/05/longer-talk-at-msst2018.html |title= Longer talk at MSST2018 |last= Rosenthal |first= David |date= 16a de Majo, 2018 |access-date= 22a de Novembro, 2019 }}</ref><ref name= "HAMR 2014 for 2015" >{{cite web |url= https://www.kitguru.net/components/hard-drives/anton-shilov/tdk-hamr-technology-could-enable-15tb-hard-drives-already-in-2015/ |title= TDK: HAMR technology could enable 15TB HDDs already in 2015 |last= Shilov |first= Anton |date= 15a de Oktobro, 2014 |access-date= 15a de Novembro, 2019 }}</ref><ref name= "HAMR 2013 for 2016" >{{cite web |url= http://www.tomsitpro.com/articles/wd-hamr-hdd-heat-assisted-magnetic-recording,1-1396.html |title= WD Demos Future HDD Storage Tech: 60TB Hard Drives |last= Oliver |first= Bill |work= Tom's IT Pro |quote= ...Seagate expects to start selling HAMR drives in 2016. |date= 18a de Novembro, 2013 |access-date= 15a de Novembro, 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131121065015/http://www.tomsitpro.com/articles/wd-hamr-hdd-heat-assisted-magnetic-recording,1-1396.html |archive-date= 21a de Novembro, 2013 }}</ref><ref name= "blocks HAMR 2019" >{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/08/28/nearline-disk-drives-ssd-attack/ |website=Blocks and Files |title= How long before SSDs replace nearline disk drives? |last= Mellor |first= Chris |quote= Seagate CTO Dr John Morris told analysts that Seagate has built 55,000 HAMR drives and aims to get disks ready for customer sampling by the end of 2020. |date= 28a de Aŭgusto, 2019 |access-date= 15a de Novembro, 2019 }}</ref> La planita posteulo de HAMR, bit-ŝablona registrado (BPR)<ref name="AutoMK-22" >[https://www.pcmag.com/archive/will-toshibas-bit-patterned-drives-change-the-hdd-landscape-253798 "Will Toshiba's Bit-Patterned Drives Change the HDD Landscape?".] PC Magazine. 19a de Aŭgusto, 2010. Arkivita el la originalo la 22an de Aŭgusto, 2010. Alirita la 21an de Aŭgusto, 2010.</ref>, estis forigita el la disvolviĝ-planoj de Western Digital kaj Seagate.<ref name= "BPR roadmaps 2018" >{{cite web |url= https://blog.dshr.org/2018/05/longer-talk-at-msst2018.html |title= Longer talk at MSST2018 |last= Rosenthal |first= David |quote= The most recent Seagate roadmap pushes HAMR shipments into 2020, so they are now slipping faster than real-time. Western Digital has given up on HAMR and is promising that Microwave Assisted Magnetic Recording (MAMR) is only a year out. BPM has dropped off both companies' roadmaps. |date= 16a de Majo, 2018 |access-date= 22a de Novembro, 2019 }}</ref> La mikroond-helpata magneta registrado (MAMR) de Western Digital<ref>{{cite journal |last=Mallary |display-authors=etal |first= Mike|date=Julio 2014 |title= Head and Media Challenges for 3 Tb/in² Microwave-Assisted Magnetic Recording|journal=IEEE Transactions on Magnetics |volume=50 |issue=7 |pages=1–8 |doi=10.1109/TMAG.2014.2305693|s2cid=22858444 |issn = 0018-9464 }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Li|first1=Shaojing|last2=Livshitz|first2=Boris|last3=Bertram|first3=H. Neal|last4=Schabes|first4=Manfred|last5=Schrefl|first5=Thomas|last6=Fullerton|first6=Eric E.|last7=Lomakin|first7=Vitaliy|title=Microwave assisted magnetization reversal in composite media|journal=Applied Physics Letters|date=2009|volume=94|issue=20|page=202509|doi=10.1063/1.3133354|url=https://www.karlstechnology.com/hard-drives/JAP_2009_MAMR.pdf|bibcode=2009ApPhL..94t2509L|access-date=24a de Majo, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190524225721/https://www.karlstechnology.com/hard-drives/JAP_2009_MAMR.pdf|archive-date=24a de Majo, 2019|url-status=live}}</ref> — ankaŭ nomata energi-helpata magneta registrado (EAMR) — estis provizita kiel specimeno en 2020, kaj la unua EAMR-disko, la Ultrastar HC550, estis lanĉita fine de 2020.<ref>{{Cite web|last=Shilov|first=Anton|title=Western Digital Reveals 18 TB DC HC550 'EAMR' Hard Drive|url=https://www.anandtech.com/show/14869/western-digital-announces-18-tb-eamr-hard-drive |archive-url=https://archive.today/20190920044819/https://www.anandtech.com/show/14869/western-digital-announces-18-tb-eamr-hard-drive |url-status=dead |archive-date=20a de Septembro, 2019 |date=18a de Septembro, 2019 |access-date=2021-10-11|website=AnandTech}}</ref><ref name="Blocks MAMR 2019">{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/09/03/western-digital-18tb-and-20tb-mamr-disk-drives/ |website=Blocks & Files |title= Western Digital debuts 18TB and 20TB MAMR disk drives |last= Mellor |first= Chris |quote= ...microwave-assisted magnetic (MAMR) recording technology...sample shipments are due by the end of the year. |date= 3a de Septembro, 2019 |access-date= 23a de Novembro, 2019 }}</ref><ref>{{Cite web|last=Raevenlord |title=Western Digital Finally Launches Ultrastar DC HC550 18 TB Drives With EAMR for Enterprise|url=https://www.techpowerup.com/269562/western-digital-finally-launches-ultrastar-dc-hc550-18-tb-drives-with-eamr-for-enterprise|access-date=2021-10-11|website=TechPowerUp|date=8a de Julio, 2020 |language=en}}</ref> Dudimensia magneta registrado (TDMR)<ref name="Anderson2013a" /><ref name="Wood 2010">{{cite web |url=https://www.ewh.ieee.org/r6/scv/mag/MtgSum/Meeting2010_10_Presentation.pdf |title=Shingled Magnetic Recording and Two-Dimensional Magnetic Recording |last=Wood |first=Roger |work=[[IEEE]] |publisher=Hitachi GST |date=19a de Oktobro, 2010 |access-date=4a de Aŭgusto, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140810161542/http://www.ewh.ieee.org/r6/scv/mag/MtgSum/Meeting2010_10_Presentation.pdf |archive-date=10a de Aŭgusto, 2014 |url-status=live }}</ref> kaj kapoj kun giganta magnetorezisto de tipo "kurento perpendikulara al la ebeno" (CPP/GMR) aperis en esploraj artikoloj.<ref name="Coughlin" > Coughlin, Thomas; Grochowski, Edward (19a de Junio, 2012). [https://ewh.ieee.org/r6/scv/mag/MtgSum/Meeting2012_06_Presentation.pdf "Years of Destiny: HDD Capital Spending and Technology Developments from 2012–2016" (PDF).] IEEE Santa Clara Valley Magnetics Society. Arkivita (PDF) el la originalo la 2an de Marto, 2013. Alirita la 9an de Oktobro, 2012.</ref><ref>{{Cite arXiv |title=All-Heusler giant-magnetoresistance junctions with matched energy bands and Fermi surfaces |eprint = 1301.6106|last1 = Bai|first1 = Zhaoqiang|last2 = Cai|first2 = Yongqing|last3 = Shen|first3 = Lei|last4 = Han|first4 = Guchang|last5 = Feng|first5 = Yuanping|year = 2013|class = cond-mat.mes-hall}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www1.hgst.com/hdd/research/recording_head/pr/PerpendicularAnimation.html|title=Perpendicular Magnetic Recording Explained - Animation|date=21a de Decembro, 2001 |access-date=27a de Julio, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006062214/http://www1.hgst.com/hdd/research/recording_head/pr/PerpendicularAnimation.html|archive-date=6a de Oktobro, 2018|url-status=live}}</ref> Kelkaj diskoj adoptis duoblajn sendependajn funkciigilajn brakojn por pliigi la rapidojn de legado kaj skribado kaj konkuri kun SSD-oj.<ref>{{cite web |url=https://www.anandtech.com/show/13935/seagate-hdd-plans-2019 |title= State of the Union: Seagate's HAMR Hard Drives, Dual-Actuator Mach2, and 24 TB HDDs on Track |work=Anandtech.com |access-date=20a de Februaro, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220002907/https://www.anandtech.com/show/13935/seagate-hdd-plans-2019 |archive-date=20a de Februaro, 2019 |url-status=dead }}</ref> Oni proponis koncepton de vakua disko kun 3D-funkciigo (3DHD)<ref name= "3DHD blog" >{{Cite web |url= https://blog.dshr.org/2019/09/promising-new-hard-disk-technology.html |title= Promising New Hard Disk Technology |access-date= 1a de Decembro, 2019 }}</ref> kaj 3D-magnetan registradon.<ref>{{Cite web|url=https://www.extremetech.com/extreme/168619-3d-magnetic-storage-breakthrough-enables-100tb-hard-drives|title=3D magnetic storage breakthrough enables 100TB+ hard drives &#124; Extremetech|date=15a de Oktobro, 2013 }}</ref> Depende de supozoj pri la farebleco kaj tempigo de tiuj teknologioj, Seagate prognozas, ke la areala denseco kreskos je 20 % jare dum la periodo 2020–2034.<ref name= "blocks WWrevenue August2019"/> == Kapacito == == Fontindiko == * [http://www.esperanto.mv.ru/KompLeks/DI.html#DISKAPARATO Diskaparato] en [[Komputada Leksikono De Sergio Pokrovskij|Komputada Leksikono]] == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == * [https://smarthdd.com/help.htm Hard Disk Drives Encyclopedia] * [https://www.youtube.com/watch?v=Wiy_eHdj8kg Video showing an opened HD working] * [https://web.archive.org/web/20121014191631/http://faculty.plattsburgh.edu/jan.plaza/teaching/papers/seektime.html Average seek time of a computer disk] * [http://www.pcworld.com/article/127105/article.html Timeline: 50 Years of Hard Drives] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131006003652/http://www.pcworld.com/article/127105/article.html |date=2013-10-06 }} * [http://hddscan.com/doc/HDD_Tracks_and_Zones.html HDD from inside: Tracks and Zones. How hard it can be?] {{Projektoj|ReVo=disk.0aparato}} {{Havenda artikolo|Diskaparato}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Komputila aparataro]] 5a66zt5dzil7y44dfoeiy8uajx7lecu 9490308 9490307 2026-10-08T11:25:36Z Kani 670 9490308 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Hdd od srodka.jpg|eta|Diskaparato]] '''Diskaparato''' (DA-oj, aŭ '''malmoldisko''', '''[[Fiksdisko|fiksa disko]]''' aŭ '''durdisko''', angle HDD) estas magneta [[disko]] (aŭ pluraj tiaj diskoj samaksaj), muntita(j) kun la lega-skribaj kapetoj kaj ceteraj partoj meĥanikaj kaj elektronikaj, kaj enujigita(j) en metalan skatolon (kp disketo)<ref>{{cite web |title=Operating Systems: Three Easy Pieces [Chapter: Hard Disk Drives] |url=http://pages.cs.wisc.edu/~remzi/OSTEP/file-disks.pdf |publisher=Arpaci-Dusseau Books |year=2014 |first1=Remzi H. |last1=Arpaci-Dusseau |first2=Andrea C. |last2=Arpaci-Dusseau}}</ref> Depende je la modelo, la atingotempo de diskaparato estas 9 ms aŭ malpli. Normale komputilo havas diskaparaton kiel sian fiksitan diskon; sed ekzistas ankaŭ demeteblaj diskaparatoj<ref>{{Cite web |url = http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |title = 5th Non-Volatile Memories Workshop (NVMW 2014) |date = March 2014 |publisher = IEEE |accessdate = 23a de Aprilo, 2014 |first = Eric |last = Fullerton |archiveurl = https://web.archive.org/web/20180928051219/http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |archivedate = 2018-09-28 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-12-26 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20180928051219/http://ieeemagnetics.org/files/IEEEMS-N-54-2-final.pdf |arkivdato=2018-09-28 }}</ref><ref>{{Cite web | url = http://thessdguy.com/for-the-lack-of-a-fab/#more-538 | title = For the Lack of a Fab... | last = Handy | first = James | date = July 31, 2012 | publisher = Objective Analysis | accessdate = 25a de Novembro, 2012 }}</ref>. Temas pri datumstoka [[aparato]] kiu uzas magnetan stokadon kaj prenas ciferecajn informojn uzantajn unu aŭ pli rigidajn rapide rotaciante diskojn (pladoj) kovritajn per magneta materialo. La pladoj estas parigitaj per magnetkapoj, kutime aranĝite sur aktuaria brako, kiuj legas kaj skribas datenojn al la pladsurfacoj.<ref> Arpaci-Dusseau, Remzi H.; Arpaci-Dusseau, Andrea C. (2014). [https://pages.cs.wisc.edu/~remzi/OSTEP/file-disks.pdf "Operating Systems: Three Easy Pieces, Chapter: Hard Disk Drives" (PDF).] Arpaci-Dusseau Books. Arkivita (PDF) el la originalo la 18an de Februaro, 2015. Alirita la 18an de Julio, 2021. </ref> Datenoj estas aliritaj en hazard-alira maniero, signifante ke individuaj blokoj de datenoj povas esti stokitaj aŭ prenitaj en iu sinsekvo kaj ne nur sinsekve. DAoj estas speco de ne-volatila stokado, retenante stokitajn datenojn eĉ kiam funkciigite for. [[Dosiero:Laptop-hard-drive-exposed.jpg|eta|dekstre|Interno de 2.5-cola tekokomputila diskaparato.]] Lanĉite fare de [[IBM]] en 1956,<ref>[https://www.ibm.com/ibm/history/exhibits/storage/storage_350.html "IBM Archives: IBM 350 disk storage unit".] 23a de Januaro, 2003. Arkivita el la originalo la 31an de Majo, 2008. Alirita la 18an de Julio, 2021. </ref> DAoj iĝis la domina sekundara memorunuo por ĝeneraluzeblaj [[komputilo]]j de la fruaj [[1960-aj jaroj]]. Ade plibonigita, DAoj konservis tiun pozicion en la modernan epokon de serviloj kaj personaj komputiloj. Pli ol 200 firmaoj produktis DAojn historie, kvankam post ampleksa industriofirmiĝo la plej multaj nunaj unuoj estas produktitaj fare de Seagate, [[Toshiba]], kaj Western Digital. Liveroj de DAoj kaj vendenspezoj malkreskas, kvankam produktado (eksabajtoj je jaro) kreskas. Fulmmemoro havas kreskantan parton de la merkato por sekundara stokado, en la formo de solidsubstancaj veturiloj ([[Solidstata disko|SSD]]oj). SSDoj havas pli altajn daten-transigo-rapidecojn, pli altan arean stokaddensecon, pli bonan fidindecon, kaj multe pli malaltan latentecon kaj alirtempojn. Kvankam SSDoj havas pli altan koston je peco, ili anstataŭigas DAojn kie rapideco, elektrokonsumo, eta grandeco, kaj fortikeco estas gravaj. La primaraj karakterizaĵoj de DA estas ĝia kapacito kaj efikeco. Kapacito estas precizigita en unuoprefiksoj egalrilatantaj al potencoj de 1000: 1-terabite (tb) diskilo havas kapaciton de 1,000 gigabajtoj (Gb; kie 1 gigabajto = 1 miliardo da bajtoj). Tipe, iom da el la kapacito de HDD estas neatingeblaj al la uzanto ĉar ĝi estas uzita per la dosiersistemo kaj la mastrumsistemo, kaj eventuale enfinkonstruita ripeto por erarĝustigo kaj normaligo. Efikeco estas precizigita antaŭ la tempo postulata por movi la kapojn al trako aŭ cilindro (meza alirotempo) kaj plie la tempon kiam ĝi prenas pri la dezirata sektoro por prezenti proponon sub la kapon (meza latenteco, kio estas funkcio de la fizika rotacia rapideco en rivolua nombro), kaj finfine la rapidecon ĉe kiu la datenoj estas elsenditaj (datenrapideco). La du plej oftaj formofaktoroj de modernaj DAoj estas 3. 5-colojn, por tablokomputiloj, kaj 2,5-colojn, ĉefe por [[tekokomputilo]]j. DAoj estas ligitaj al sistemoj per normigitaj interfacaj kabloj kiel ekzemple Pata (Paralelo ATA), SATA (Seria ATA), USB aŭ SAS (Serial Attached SCSI) kabloj. == Historio == [[Dosiero:Hard drive.svg|eta|dekstre|Anglalingva diagramo pri la ĉefaj komponantoj de komputila DA.]] Diskaparatoj estis lanĉitaj en 1956 kiel datumstokado por IBM-realtempaj transakcipretigaj komputiloj, kaj estis evoluigitaj por uzo per ĝeneraluzebla komputilego kaj [[minikomputilo]]j. La unua IBM-veturado, la 350 RAMAC en 1956, estis ĉirkaŭ la grandeco de du mezgrandaj [[fridujo]]j kaj stokis kvin milionojn de ses-bitaj karaktroj (3.75 megabajtoj) sur stako de 50 diskoj. En 1962 la IBM 350 RAMAC diskunuo estis anstataŭita fare de la IBM 1301 diskekzemplero, kiuj konsistis el 50 pladoj, ĉiu proksimume 1/8-cola dika kaj 24 colojn el diametro.<ref>[https://web.archive.org/web/20150328161124/http://www.computermuseum.li/Testpage/DiskPlatter-1301.htm "DiskPlatter-1301".] computermuseum.li. Arkivita el la originalo la 28an de Marto, 2015. </ref> Dum la IBM 350 uzis nur du leg/skribajn kapojn kiuj estis pneŭmatike funkciigitaj kaj translokigitaj en du dimensioj, la 1301-datita estis unu el la unuaj diskekzempleroj se temas pri uzi aron de kapoj, po unu per plado, moviĝante kiel ununura unuo. Cilindro-reĝimo legas/skribas ke operacioj estis apogitaj, kaj la kapoj flugis proksimume 250 mikro-colojn (proksimume 6 µm) super la pladsurfaco. Moviĝo de la ĉefinstalado dependis sur binara vipursistemo de hidraŭlikaj aktuarioj kiuj certigis ripeteblan poziciigadon. La kabineto (1301) temis pri la grandeco de tri hejmaj fridujoj metitaj flank-al-flanke, stokante la ekvivalenton de proksimume 21 milionoj de ok-bitaj bajtoj. Alirtempo estis proksimume kvarono de sekundo. Ankaŭ en 1962, IBM prezentis la modelon 1311 diskilo, kio temis pri la grandeco de [[lavmaŝino]] kaj stokis du milionojn da karaktroj sur forprenebla diskujo. Uzantoj povis aĉeti kromajn pakojn kaj interŝanĝi ilin kiel bezonate, tre kiel bobenoj de magneta bendo. Pli postaj modeloj de forprenebla pako moveblas, de IBM kaj aliaj, iĝis la normo en la plej multaj komputilinstalaĵoj kaj atingis kapacitojn de 300 megabajtoj de la fruaj [[1980-aj jaroj]]. Ne-forpreneblaj DAoj estis nomitaj "fiksaj disk-"iniciatoj. [[Dosiero:Seagate Barracuda IMG 7901.jpg|eta|maldekstre|Du DAoj Seagate Barracuda, el 2003 kaj 2009 - respektive 160GB kaj 1TB. En 2020 Seagate proponas kapacitojn de ĝis 16TB.]] Kelkaj alt-efikecaj DAoj estis produktitaj kun po unu kapo por trako (ekz. IBM 2305 en [[1970]]) tiel ke neniom da tempo estis perdita fizike movante la kapojn al trako. Konataj kiel fiks-kapaj aŭ ĉef-trakaj diskiloj ili estis tre multekostaj kaj jam ne estas en produktado. En 1973, IBM lanĉis novan specon de HDD-kodita "Winchester". Ĝia primara karakteriza trajto estis ke la diskokapoj ne estis retiritaj tute de la stako de diskopladoj kiam la funkciado estis elektra malsupre. Anstataŭe, la kapoj estis permesitaj "alteriĝi" sur specialareon de la diskosurfaco sur spino-lanugo, "ekante" denove kiam sur la disko poste estis elektra. Tio tre reduktis la koston de la kap-aktuaria mekanismo, sed malhelpis forigojn de la diskoj dum la funkciado kiel estis farita kun la diskujoj. Anstataŭe, la unuaj modeloj de "Winchester teknologio" havis forpreneblan diskomodulon, kiu inkluzivis kaj la diskujon kaj la kapkunigilon, postlasante la aktuarian motoron en la funkciado. Pli postaj "Winchester" funkciadoj prirezignis la forpreneblan novaĵkoncepton kaj revenis al ne-forpreneblaj pladoj. Kiel la unua forprenebla grupo, la unuaj "Winchester" funkciadoj uzis pladojn 14 colojn (360 mm) en diametro. Kelkajn jarojn poste, dezajnistoj esploris la eblecon ke fizike pli malgrandaj pladoj eble ofertos avantaĝojn. Veturadoj kun ne-forpreneblaj ok-colaj pladoj kaj tiam prezentiĝis funkciadoj kiuj uzis 5 1 ⁄ 4 in (130 mm) formofaktoron (munta larĝo ekvivalenta al tio kion uzis nuntempaj disketingoj). La lasta estis ĉefe destinitaj por la tiama eta merkato de personaj komputiloj. Ekde kiam la [[1980-aj jaroj]] komenciĝis, DAoj estis rara kaj tre multekosta kroma trajto en komputiloj, sed de la malfruaj 1980-aj jaroj ilia kosto estis reduktita al la punkto kie ili estis normaj sur ĉiuj krom la plej malmultekostaj komputiloj. La plej multaj DAoj en la fruaj 1980-aj jaroj estis venditaj al komputilaj finuzantoj kiel ekstera, kroma subsistemo. La subsistemo ne estis vendita sub la nomo de la durdiskoproduktanto sed sub la subsistema produktanto nomita kiel ekzemple Corvus Systems kaj Tallgrass Technologies, aŭ sub la nomo de la komputila sistemproduktanto kiel ekzemple la Apple ProFile. La IBM KOMPUTILO/XT en 1983 inkludis internan 10 MB HDD, kaj baldaŭ poste internaj DAoj multiĝis sur personaj komputiloj. Eksteraj DAoj restis popularaj por multe pli longe sur la Apple Macintosh. Multaj kiun makintoŝoj faris al inter 1986 kaj 1998 havis SCSI havenon sur la dorso, igante eksteran vastiĝon pli simpla. Pli aĝaj kompaktaj makintoŝoj ne havis uzant-alireblajn durdiskujojn (efektive, la Makintoŝo 128K, Macintosh 512K, kaj Macintosh Plus ne havis durdiskujon entute), tiel en tiuj modeloj eksteraj SCSI-diskoj estis la nura akceptebla opcio por disetendiĝado sur iu interna stokado. === 21a jarcento === Plibonigoj de malmolaj diskoj (HDD, tio estas DA-oj) estis pelataj de kreskanta areala denseco. Aplikoj disvastiĝis dum la [[2000-aj jaroj]], ekde la grandkomputiloj de la fino de la 1950-aj jaroj ĝis la plejmultaj uzoj por amasstokado, inkluzive de komputiloj kaj konsumantaj aplikoj kiel ekzemple la stokado de distra enhavo. En la 2000-aj kaj 2010-aj jaroj, NAND komencis anstataŭigi DA-ojn en aplikoj postulantaj porteblon aŭ altan rendimenton. En 2018, la plej granda malmola disko havis kapaciton de 15 TB, dum la SSD kun la plej granda kapacito havis 100 TB.<ref name= "100TB 2018"> Alcorn, Paul (19a de Marto, 2018). [https://www.tomshardware.com/news/100tb-ssd-nimbus-sata-flash,36687.html "Need A 100TB SSD? Nimbus Data Has You Covered With The ExaDrive DC100".] Tomshardware.com. Alirita la 20an de Februaro, 2019.</ref> En 2018, oni antaŭvidis, ke DA-oj atingos kapacitojn de 100 TB ĉirkaŭ la jaro 2025,<ref>{{cite web|last=Mott |first=Nathaniel |url=http://tomshardware.com/news/seagate-hamr-100tb-drives-2025,38035.html |title=Seagate Wants to Ship 100TB HDDs by 2025 |date=7a de Novembro, 2018 |access-date=29a de Februaro, 2019}}</ref> sed en 2019, la atendata ritmo de plibonigo estis reviziita al 50 TB ĝis 2026.<ref name= "blocks WWrevenue August2019" >{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/09/23/seagate-assumes-ssds-wont-kill-disk-drives/ |title= How long before SSDs replace nearline disk drives? |last= Mellor |first= Chris |date= 23a de Septembro, 2019 |quote= the total addressable market for disk drives will grow from $21.8bn in 2019 |access-date= 15a de Novembro, 2019 }}</ref> Pli malgrandaj formatoj (1,8 coloj kaj malpli grandaj) estis ĉesigitaj ĉirkaŭ 2010. La kosto de solid-stata memor-teknologio (NAND), priskribebla per la [[leĝo de Moore]], pliboniĝas pli rapide ol tiu de malmolaj diskopeliloj (HDD-oj, nome DA-j). NAND havas pli altan prezan elastecon de la postulo ol HDD-oj, kaj tio stimulas merkatan kreskon.<ref name= Appleton >{{cite web |url= https://www.cnet.com/news/flash-goes-the-notebook/ |title= Flash goes the notebook |last= Kanellos |first= Michael |date= 17a de Januaro, 2006 |website= CNET |access-date= 15a de Majo, 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180519203122/https://www.cnet.com/news/flash-goes-the-notebook/ |archive-date= 19a de Majo, 2018 |url-status= live }}</ref> Dum la malfruaj 2000-aj kaj la [[2010-aj jaroj]], la produkta vivociklo de HDD-oj atingis maturan fazon, kaj malrapidiĝanta vendado eble indikas la komencon de la malkreska fazo.<ref name= lifecycle >{{cite web |url= https://www.inc.com/encyclopedia/industry-life-cycle.html |title= Industry Life Cycle - Encyclopedia - Business Terms |work= Inc. |access-date= 15a de Majo, 2018 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180708234048/https://www.inc.com/encyclopedia/industry-life-cycle.html |archive-date= 8a de Julio, 2018 |url-status= live }}</ref> Dum la [[2020-aj jaroj]], la ritmo de adopto de NAND signife akceliĝis – grandparte pro la kreskanta uzo de la teknologio en konsumanta elektroniko –, dum ĝia rendimento pliboniĝis pli rapide ol tiu de HDD-oj. La Tajlandaj inundoj en 2011 difektis la fabrikojn kaj kunpremis diskaparatkoston negative inter 2011 kaj 2013.<ref>{{cite web | url = https://blog.backblaze.com/2012/10/09/backblaze_drive_farming/ | title = Farming hard drives: how Backblaze weathered the Thailand drive crisis | year = 2013 | access-date = 23a de Majo, 2014 | website = Blaze | archive-url = https://web.archive.org/web/20140625060029/http://blog.backblaze.com/2012/10/09/backblaze_drive_farming/ | archive-date = 25a de Junio, 2014 | url-status = live }}</ref> En 2019, [[Western Digital]] fermis sian lastan malajzian fabrikon de HDD-oj pro malkreskanta postulo, por koncentriĝi al la produktado de SSD-oj.<ref>{{cite web |url=https://www.theregister.com/2018/07/17/western_digital_petaling_jaya_malaysia/ |title=Western Digital formats hard disk drive factory as demand spins down |work=The Register |last=Mellor |first=Chris |date=17a de Julio, 2018 |access-date=21a de Julio, 2021}}</ref> Ĉiuj tri restantaj fabrikantoj de HDD-oj spertas malkreskantan postulon je siaj HDD-oj ekde 2014.<ref>{{cite web |url=https://www.extremetech.com/computing/273849-western-digital-to-close-hdd-plant-increase-ssd-production |title=Western Digital to Close HDD Plant, Increase SSD Production |work=Extreme Tech |last=Hruska |first=Joel |date=20a de Julio, 2018 |access-date=21a de Julio, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251016044530/https://www.extremetech.com/computing/273849-western-digital-to-close-hdd-plant-increase-ssd-production |archive-date=2025-10-16}}</ref> == Teknologio == === Magneta registrado === [[Dosiero:Harddrive-engineerguy.ogv|eta|220ra|dekstre|Filmeto pri kiel funkcias diskaparato]] [[Dosiero:2019 Rozebrane dyski twarde.jpg|eta|220ra|dekstre|3,5-cola kaj 2,5-cola malmolaj diskoj kun forigitaj antaŭaj kovriloj por montri iliajn internajn partojn.]] Moderna malmola disko (HDD) registras datumojn per magnetigado de maldika tavolo el [[Feromagneta substanco|feromagneta materialo]] sur ambaŭ flankoj de disko. Sinsekvaj ŝanĝoj en la direkto de magnetigo reprezentas bitojn de duumaj datumoj. La datumoj estas legitaj el la disko per detektado de la transiroj en la magnetigo. Uzantaj datumoj estas koditaj per kodiga skemo, kiel ekzemple "run-length limited" (RLL) kodigo, kiu determinas kiel la datumoj estas reprezentataj per la magnetaj transiroj. Tipa dezajno de HDD konsistas el [[spindelo]], kiu tenas platajn cirklajn diskojn – nomatajn ''platoj'' – sur kiuj estas konservataj la datumoj. La platoj estas faritaj el nemagneta materialo, kutime el [[aluminio|aluminia]] [[alojo]], [[vitro]] aŭ [[ceramiko]]. Ili estas kovritaj per maldika tavolo de magneta materialo, tipe 10–20 [[nanometro|nm]] dika, kaj per ekstera tavolo el [[karbono]] por protekto.<ref name="headcrash" >[https://escotal.com/harddrive.html "Hard Drives".] escotal.com. Arkivita el la originalo en la 3a de Septembro, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref><ref name="AutoMK-6" >[https://www.data-master.com/lander?oref=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org%2F "What is a "head-crash" & how can it result in permanent loss of my hard drive data?".] data-master.com. Arkivita el la originalo en la 8a de Julio, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref><ref name="AutoMK-7">[https://web.archive.org/web/20110903011543/http://www.hard-drive-help.com/technology.html "Hard Drive Help".] hardrivehelp.com. Arkivita el la originalo en la 3 de Septembro, 2011. Alirita la 16an de Julio, 2011.</ref> Kompare: norma folio de kopi-papero havas dikecon de 0,07–0,18 mm (70 000–180 000 nm).<ref name="AutoMK-8" > Sherlis, Juliya (2001). Elert, Glenn (eld.). [https://hypertextbook.com/facts/2001/JuliaSherlis.shtml "Thickness of a piece of paper".] ''The Physics Factbook''. Arkivita el la originalo en la 8a de Junio, 2017. Alirita la 9an de Julio, 2011.</ref> La platoj en nuntempaj malmolaj diskoj (HDD-oj) rotacias je rapidoj variantaj de 4 200 rpm en energi-efikaj porteblaj aparatoj ĝis 15 000 rpm por alt-efikecaj serviloj.<ref name="AutoMK-10" > Blount, Walker C. (Novembro 2007). [https://web.archive.org/web/20120419091304/http://www.hitachigst.com/tech/techlib.nsf/techdocs/33c6a76df9338b0a86256d34007054c0/$file/why7200mobilehdds.pdf "Why 7,200 RPM Mobile Hard Disk Drives?" (PDF).] Arkivita el la originalo (PDF) la 19an de Aprilo, 2012. Alirita la 17an de Julio, 2011.</ref> La unuaj malmolaj diskoj rotaciis je 1 200 rpm<ref name="IBM350" >[https://web.archive.org/web/20080531032031/http://www-03.ibm.com/ibm/history/exhibits/storage/storage_350.html "IBM Archives: IBM 350 disk storage unit".] 23a de Januaro, 2003. Arkivita el la originalo la 31an de Majo, 2008. Alirita la 19an de Oktobro, 2012.</ref>, kaj dum multaj jaroj 3 600 rpm estis la normo.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-spindle-speed/ |title=Hard Drive Spindle Speed |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=26a de Majo, 2019 |date=20a de Oktobro, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526103244/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-spindle-speed/ |archive-date=26a de Majo, 2019 |url-status=live }}</ref> En novembro 2019, la platoj en la plej multaj konsumant-nivelaj malmolaj diskoj rotacias je 5 400 aŭ 7 200 rpm. Informoj estas skribataj sur kaj legitaj el plato, dum ĝi rotacias preter aparatoj nomataj ''leg-skribaj kapoj''; tiuj estas poziciigitaj por funkcii tre proksime al la magneta surfaco, kun flugalteco ofte en la ordo de dekoj da nanometroj. La leg-skriba kapo estas uzata por detekti kaj modifi la magnetiĝon de la materialo, kiu pasas tuj sub ĝi. En modernaj diskunuoj, ekzistas unu leg-skrib-kapo por ĉiu magneta diskosurfaco sur la spindelo, muntita sur komuna brako. Funkciiga brako (aŭ alir-brako) movas la kapojn laŭ arko (proksimume radie) super la platoj dum tiuj rotacias, kio ebligas al ĉiu kapo atingi preskaŭ la tutan surfacon de la disko. La brako estas movata per voĉbobena funkciigilo aŭ, ĉe iuj pli malnovaj modeloj, per paŝmotoro. Fruaj diskaparatoj skribis datumojn kun konstanta indico de bitoj sekunde, kio rezultigis egalan kvanton da datumoj en ĉiu trako; tamen, modernaj unuoj (ekde la 1990-aj jaroj) uzas zonan bit-registradon, kiu pliigas la skribrapidecon de la interna al la ekstera zono kaj tiel stokas pli da datumoj en ĉiu trako ĉe la eksteraj zonoj. Ĉe modernaj diskaparatoj, la eta grandeco de la magnetaj regionoj kreas la danĝeron, ke ilia magneta stato povus perdiĝi pro termikaj efikoj — nome termike induktita magneta malstabileco, ofte nomata la "superparamagneta limo". Por kontraŭagi tion, la diskoj estas kovritaj per du paralelaj magnetaj tavoloj, apartigitaj de triatoma tavolo el la nemagneta elemento [[rutenio]]; la du tavoloj estas magnetigitaj en kontraŭaj direktoj, tiel plifortigante unu la alian.<ref name="AutoMK-15" >Hayes, Brian. [https://www.americanscientist.org/issues/pub/terabyte-territory "Terabyte Territory".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170619063624/http://www.americanscientist.org/issues/pub/terabyte-territory |date=2017-06-19 }} ''American Scientist''. p. 212. Arkivita el la originalo la 8an de Julio, 2014. Alirita la 20an de Septembro, 2014.</ref> Alia teknologio uzata por venki termikajn efikojn kaj ebligi pli grandajn registrad-densecojn estas perpendikulara registrado (PMR); ĝi unuafoje aperis sur la merkato en 2005<ref name="AutoMK-16" >[https://www.global.toshiba/ww/news/corporate/2004/12/pr1401.html "Press Releases December 14, 2004".] Toshiba. Arkivita el la originalo la 14an de Aprilo, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref> kaj, ekde 2007, estas uzata en kelkaj malmolaj diskoj.<ref name="AutoMK-17" >[https://www.seagate.com/es/es/www/en-us/products/laptops/momentus/ "Seagate Momentus 2-1/2" HDDs per webpage January 2008".] Seagate.com. 24a de Oktobro, 2008. Arkivita el la originalo la 11an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref><ref name="AutoMK-18" >[https://www.seagate.com/es/es/products/hard-drives/barracuda-hard-drive/ "Seagate Barracuda 3-1/2" HDDs per webpage January 2008".] Seagate.com. Arkivita el la originalo la 14an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref><ref name="AutoMK-19" >[https://web.archive.org/web/20090316015932/http://www.wdc.com/en/company/investor/q108remarks.asp "Western Digital Scorpio 2-1/2" and Greenpower 3-1/2" HDDs per quarterly conference, July 2007".] Wdc.com. Arkivita el la originalo la 16an de Marto, 2009. Alirita la 13an de Marto, 2009.</ref> Perpendikulara registrado povas esti akompanata de ŝanĝoj en la fabrikado de la leg-skribaj kapoj por pliigi la forton de la magneta kampo kreata de tiuj kapoj.<ref>{{cite web | url=https://patents.google.com/patent/US20080002290 | title=Damascene coil design for a perpendicular magnetic recording head |archive-url=https://web.archive.org/web/20251016044846/https://patents.google.com/patent/US20080002290 |archive-date=2025-10-16}}</ref> En 2004 oni enkondukis registran rimedon kun pli alta denseco, konsistantan el kunligitaj molaj kaj malmolaj magnetaj tavoloj. La tiel nomata teknologio de magnetaj memorrimedoj kun "interŝanĝa risorto" (angle ''exchange coupled composite media''), konata ankaŭ kiel kunmetitaj rimedoj kun interŝanĝa kuplado, ebligas bonan skribeblecon danke al la skrib-helpa eco de la mola tavolo. Tamen, la termika stabileco estas determinata nur de la plej malmola tavolo kaj ne estas influata de la mola tavolo.<ref name=AutoMK-19a > D. Suess; et al. (2004). [https://www.researchgate.net/publication/222074314 "Exchange spring recording media for areal densities up to 10Tbit/in2".] J. Magn. Mag. Mat.</ref><ref name=AutoMK-19b > R. Victora; et al. (2005). "Composite media for perpendicular magnetic recording". IEEE ''Trans. Mag. Mat''. 41 (2): 537–542. Bibcode:2005ITM....41..537V. doi:10.1109/TMAG.2004.838075. S2CID 29531529.</ref> Flukso-regula MAMR (FC-MAMR) ebligas al malmola disko havi pli grandan registran kapaciton sen la bezono de novaj materialoj por la disko-platoj. Malmolaj diskoj de tipo MAMR havas generatoron de spina tordmomanto (STO), kiu generas [[mikroondo]]jn, sur la leg- kaj skrib-kapoj; tio ebligas registri fizike pli malgrandajn [[bito]]jn sur la platojn, kio pliigas la arean densecon. Kutime, la registraj kapoj de malmola disko havas poluson, nomatan "ĉefa poluso", kiu estas uzata por skribi sur la platojn, kaj apud tiu poluso troviĝas aerinterspaco kaj ŝildo. La skrib-bobeno de la kapo ĉirkaŭas la poluson. La aparato STO estas metita en la aerinterspacon inter la poluso kaj la ŝildo por pliigi la forton de la [[magneta kampo]] kreata de la poluso; teknike FC-MAMR ne uzas mikroondojn, sed ĝi uzas teknologion aplikatan en MAMR. La STO havas Kampo-Generantan Tavolon (FGL) kaj Spin-Injektan Tavolon (SIL), kaj la FGL produktas magnetan kampon uzante spin-polarizitajn [[elektrono]]jn devenantajn de la SIL; tio estas formo de energio de spina tordmomanto.<ref>{{cite web | url=https://blocksandfiles.com/2021/06/14/toshiba-disks-get-2-gen-leg-up-from-flux-control/ | title=Toshiba disks get 2-gen leg-up from flux control | date=14a de Junio, 2021 }}</ref> <gallery widths="150" heights="150"> magneticMedia.svg|Magnetaj datumoj koditaj per magneta sekco kaj [[frekvencmodulado]] HDD_Startup_and_Shutdown.webm|Malmola disko kun forigita fronta kovrilo por montri ĝian funkciadon Aufnahme einzelner Magnetisierungen gespeicherter Bits auf einem Festplatten-Platter..jpg|Registrado de unuopaj magnetigoj de bitoj sur disko de 200-megabajta malmola disko (registraĵo videbligita per CMOS-MagView)<ref name="AutoMK-9" >[https://matesy.de/en/?option=com_content&view=article&id=84&Itemid=80&lang=en CMOS-MagView] Arkivita la 13an de Januaro, 2012, ĉe Wayback Machine estas ilo kiu vidigas kampomagnetajn strukturojn kaj fortojn.</ref> Perpendicular Recording Diagram.svg|Diagramo de longituda registrado (norma) kaj perpendikulara registrado </gallery> === Komponantoj === La funkciigilo (aktuatoro) estas [[motoro]] kun permanenta [[magneto]] kaj moviĝanta [[bobeno]], kiu svingas la kapojn al la dezirata pozicio. La brako subtenanta la kapon estas tre malpeza, sed ankaŭ rigida; ĉe modernaj diskunuoj, la akcelo ĉe la kapo atingas 550 g-forto. Metala plato subtenas malaltan magneton el [[neodimo]]-[[fero]]-[[boro]] (NIB) kun alta flukso-denseco. Sub tiu plato troviĝas la moviĝanta bobeno – ofte nomata "voĉ-bobeno" pro analogio al la bobeno en [[laŭtparolilo]]j –, kiu estas fiksita al la [[nabo]] de la ''aktuatoro''; sub tio troviĝas dua NIB-magneto, muntita sur la malsupra plato de la motoro (kelkaj diskunuoj havas nur unu magneton). La bobeno mem havas formon similan al sagpinto kaj konsistas el duoble kovrita [[kupro|kupra]] magnetfadeno. La interna tavolo estas izolaĵo, kaj la ekstera estas termoplasto, kiu kunligas la bobenon post kiam ĝi estas volvita ĉirkaŭ muldilo, igante ĝin memsubtena. La partoj de la bobeno laŭ la du flankoj de la sagpinto (kiuj direktiĝas al la centro de la ''aktuatora'' [[lagro]]) tiam interagas kun la [[magneta kampo]] de la fiksa magneto. [[Kurento]] fluanta radie eksteren laŭ unu flanko de la sagpinto kaj radie enen laŭ la alia produktas la [[magneta kampo|tangentan forton]]. Se la magneta kampo estus unuforma, ĉiu flanko generus kontraŭajn fortojn, kiuj nuligus unu la alian. Tial, la surfaco de la magneto konsistas duone el norda poluso kaj duone el suda poluso, kun la radia disliga linio meze; tio kaŭzas, ke la du flankoj de la bobeno spertas kontraŭajn magnetajn kampojn kaj produktas fortojn, kiuj kuniĝas anstataŭ nuligi unu la alian. Kurentoj laŭ la supra kaj malsupra partoj de la bobeno produktas radiajn fortojn, kiuj ne rotaciigas la kapon. La elektroniko de la malmola disko regas la movon de la ''aktuatoro'' kaj la rotacion de la disko, kaj transdonas datumojn al aŭ de diskoregilo. La retrokuplado de la disk-elektroniko okazas per specialaj segmentoj de la disko, dediĉitaj al servoretrokuplado. Tiuj estas aŭ kompletaj samcentraj [[cirklo|cirkloj]] (ĉe teknologio kun dediĉita servosistemo) aŭ segmentoj intermetitaj inter realaj datumoj (ĉe enkonstruita servosistemo, ankaŭ konata kiel sektora servoteknologio). La servoretrokuplado optimumigas la rilatumon inter [[signalo]] kaj [[bruo]] ĉe la GMR-sensiloj per alĝustigo de la voĉbobena motoro por turni la brakon. Pli moderna servosistemo ankaŭ uzas mili- aŭ mikro-aktuatorojn por pli precize poziciigi la leg-skribajn kapojn.<ref>A. Al-Mamun, G. Guo, C. Bi, ''Hard Disk Drive: Mechatronics and Control'', 2006, Taylor & Francis.</ref> La rotacio de la diskoj okazas per spindelmotoroj kun fluidaj lagroj. Moderna disk-firmvaro kapablas efike plani legadon kaj skribadon sur la diskosurfacoj kaj remapi sektorojn de la rimedo, kiuj difektiĝis. <gallery widths="160" heights="100"> File:Hard drive.svg|Diagramo etikedanta la ĉefajn komponantojn de komputila malmola disko. File:Hard disk dismantled.jpg|Malmola disko (HDD), de kiu oni forigis la diskojn kaj la motoran nabon, tiel malkaŝante kuprokolorajn statorajn bobenojn ĉirkaŭantajn lagron en la centro de la spindelmotoro. La oranĝkolora strio laŭlonge de la brako estas maldika kablo de presita [[cirkvito]]; la spindel-lagro troviĝas centre, kaj la aktuatoro situas supre maldekstre. File:Circuit board of a Samsung hard disk MP0402H.jpg|Presitcirkvita plato de 2,5-cola malmola disko Samsung MP0402H. File:Kopftraeger WD2500JS-00MHB0.jpg|Aro de kapoj kun aktuatora bobeno maldekstre kaj leg-/skrib-kapoj dekstre. File:HDD read-write head.jpg|Detalo de unuopa leg-skrib-kapo, montranta la flankon turnitan al la plato. File:Hard drive underside (better angle and lighting).jpg|La cirkvitplato de malmola disko de Western Digital, fiksita al ĝia [[ĉasio]]. File:Hard drive arm 2.jpg|La leg-skriba brako. </gallery> === Erar-proporcioj kaj traktado === Modernaj diskunuoj vaste uzas kodojn por erarkorektado (ECC), precipe la erarkorektadon de Reed-Solomon. Tiuj teknikoj konservas kromajn bitojn – determinitajn per matematikaj formuloj – por ĉiu datumbloko; la kromaj bitoj ebligas nevideblan korektadon de multaj eraroj. Kvankam la kromaj bitoj mem okupas spacon sur la malmola disko, ili ebligas pli altajn registrad-densecojn ne okazigante nekorekteblajn erarojn, kio rezultigas multe pli grandan stokkapaciton.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-error-correcting-code-ecc/ |title=Hard Drive Error Correcting Code (ECC) |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=26a de Majo, 2019 |date=25a de Novembro, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526072642/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-error-correcting-code-ecc/ |archive-date=26a de Majo, 2019 |url-status=live }}</ref> Ekzemple, tipa malmola disko de 1 TB kun sektoroj de 512 bajtoj disponigas kroman kapaciton de ĉirkaŭ 93 GB por la ECC-datumoj.<ref>{{cite web | url = https://www.idema.org/wp-content/uploads/downloads/2011/12/AF-in-Legacy-Infrastructures-SDC2011_IDEMA-AF.pdf | title = Advanced Format in Legacy Infrastructures: More Transparent than Disruptive | year = 2011 | access-date = 5a de Novembro 2013 | first = Curtis E. | last = Stevens | website = idema.org | archive-url = https://web.archive.org/web/20131105222506/http://www.idema.org/wp-content/uploads/downloads/2011/12/AF-in-Legacy-Infrastructures-SDC2011_IDEMA-AF.pdf | archive-date = 5a de Novembro 2013 | url-status = dead }}</ref> En la plej novaj disko-unuoj, ĉirkaŭ 2009,<ref name="AutoMK-21" >[https://web.archive.org/web/20181010031401/https://www.hgst.com/sites/default/files/resources/IDRC_WP_final.pdf "Iterative Detection Read Channel Technology in Hard Disk Drives"], Hitachi</ref> kodoj de malalt-denseca paritet-kontrolo (LDPC) anstataŭigis la kodojn de Reed-Solomon; LDPC-kodoj ebligas rendimenton proksiman al la limo de Shannon kaj tiel provizas la plej altan disponeblan stokan densecon.<ref name="AutoMK-21" /><ref>[https://docplayer.net/3699743-2-5-inch-hard-disk-drive-with-high-recording-density-and-high-shock-resistance.html "2.5-inch Hard Disk Drive with High Recording Density and High Shock Resistance] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190526000000/https://web.archive.org/web/20190526075908/https://docplayer.net/3699743-2-5-inch-hard-disk-drive-with-high-recording-density-and-high-shock-resistance.html |date=2019-05-26 }}, Toshiba, 2011</ref> Tipaj malmolaj diskoj provas "remapi" la datumojn de difektiĝanta fizika sektoro al rezerva fizika sektoro el la "rezerva sektora aro" de la disko (ankaŭ nomata "rezerva aro"),<ref>{{cite web|author=MjM Data Recovery Ltd |url=http://datarecovery.mjm.co.uk/sectorremapping.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201174433/http://datarecovery.mjm.co.uk/sectorremapping.html| title=MJM Data Recovery Ltd: Hard Disk Bad Sector Mapping Techniques |website=Datarecovery.mjm.co.uk |access-date=21a de Januaro, 2014 | archive-date=1a de Februaro, 2014}}</ref> samtempe fidante je ECC por restaŭri konservitajn datumojn, kondiĉe ke la nombro da eraroj en difektita sektoro restu sufiĉe malalta. La funkcio S.M.A.R.T (Teknologio por Mem-monitorado, Analizo kaj Raportado) kalkulas la totalan nombron da eraroj en la tuta malmola disko korektitaj per ECC (kvankam ne ĉe ĉiuj malmolaj diskoj, ĉar la rilataj S.M.A.R.T-atributoj "Hardware ECC Recovered" kaj "Soft ECC Correction" ne estas konsekvence subtenataj) kaj la totalan nombron da plenumitaj sektoraj remapoj, ĉar la apero de multaj tiaj eraroj povas antaŭindiki [[paneo]]n de la malmola disko. La "Formato sen ID", evoluigita de [[IBM]] meze de la [[1990-aj jaroj]], enhavas informojn pri tio, kiuj sektoroj estas difektitaj kaj kie troviĝas la reasignitaj sektoroj.<ref>{{cite web |url=https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-sector-format-and-structure/ |title=Hard Drive Sector Format and Structure |publisher=The PC Guide |last=Kozierok |first=Charles |access-date=26a de Majo, 2019 |date=23a de Decembro, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190526072622/https://www.karlstechnology.com/blog/hard-drive-sector-format-and-structure/ |archive-date=26a de Majo, 2019 |url-status=live }}</ref> Nur eta parto de la detektitaj eraroj fine rezultas kiel ne korekteblaj. Ekzemploj de specifitaj indicoj de nekorektitaj bit-leg-eraroj estas jenaj: * La specifoj de 2013 por entrepren-nivelaj SAS-diskoj difinas la erar-frekvencon kiel unu nekorektitan bit-leg-eraron por ĉiu 10¹⁶ legita bito,<ref name="SGAT2013">{{cite web | url = https://www.seagate.com/files/www-content/product-content/savvio-fam/enterprise-performance-15k-hdd/savvio-15k-4/en-us/enterprise-performance-15k-hdd-ds1797-1-1307us.pdf | title = Enterprise Performance 15K HDD: Data Sheet | year = 2013 | access-date = 24a de Oktobro, 2013 | publisher = Seagate | archive-url = https://web.archive.org/web/20131029192706/http://www.seagate.com/files/www-content/product-content/savvio-fam/enterprise-performance-15k-hdd/savvio-15k-4/en-us/enterprise-performance-15k-hdd-ds1797-1-1307us.pdf | archive-date = 29a de Oktobro, 2013 | url-status = live }}</ref><ref name="WD2013">{{cite web | url = https://www.wdc.com/wdproducts/library/SpecSheet/ENG/2879-771463.pdf | title = WD Xe: Datacenter hard drives | year = 2013 | access-date = 24a de Oktobro, 2013 | publisher = Western Digital | archive-url = https://web.archive.org/web/20131029193439/http://www.wdc.com/wdproducts/library/SpecSheet/ENG/2879-771463.pdf | archive-date = 29a de Oktobro, 2013 | url-status = live }}</ref> * La specifoj de 2018 por konsumantaj SATA-durdiskoj difinas la erarfrekvencon kiel unu nekorektitan bit-leg-eraron por ĉiu 10¹⁴ bitoj.<ref name="SGAT2018">{{cite web | title = 3.5" BarraCuda data sheet | publisher = Seagate | date = Junio 2018 | url = https://www.seagate.com/www-content/datasheets/pdfs/3-5-barracudaDS1900-11-1806US-en_US.pdf | access-date = 28a de Julio, 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180728070449/https://www.seagate.com/www-content/datasheets/pdfs/3-5-barracudaDS1900-11-1806US-en_US.pdf | archive-date = 28a de Julio, 2018 | url-status = live }}</ref><ref name="WD2018">{{cite web | title = WD Red Desktop/Mobile Series Spec Sheet | publisher = Western Digital | date = Aprilo 2018 | url = https://www.wdc.com/content/dam/wdc/website/downloadable_assets/eng/spec_data_sheet/2879-800002.pdf | access-date = 28a de Julio, 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180728070730/https://www.wdc.com/content/dam/wdc/website/downloadable_assets/eng/spec_data_sheet/2879-800002.pdf | archive-date = 28a de Julio, 2018 | url-status = live }}</ref> Ĉe modelo de difinita fabrikanto, la nekorektita indico de bit-eraroj estas tipe la sama, sendepende de la kapacito de la disko.<ref name="SGAT2013" /><ref name="WD2013" /><ref name="SGAT2018" /><ref name="WD2018" /> La plej malbonaj specoj de eraroj estas silentdatumaj koruptoj, kiuj estas eraroj nerimarkitaj de la firmvaro de la disko aŭ de la gastiga [[operaciumo]]; iuj el tiuj eraroj povas esti kaŭzitaj de misfunkcioj de la durdisko, dum aliaj devenas de aliloke en la konekto inter la disko kaj la gastiganto.<ref>{{Cite news |title= Keeping Bits Safe: How Hard Can It Be? |work= ACM Queue |date= October 1, 2010 |author= David S. H. Rosenthal |url= https://queue.acm.org/detail.cfm?id=1866298 |access-date= 2a de Januaro, 2014 |author-link= David S. H. Rosenthal |archive-url= https://web.archive.org/web/20131217020947/http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1866298 |archive-date= 17a de Decembro, 2013 |url-status= live }}</ref> === Disvolvigo === [[File:Full History Disk Areal Density Trend.png|thumb|Areaj densecoj de pintnivelaj diskaparatoj de 1956 ĝis 2009 kompare kun la [[leĝo de Moore]]. Ĝis 2016, la progreso signife malrapidiĝis sub la ekstrapolitan tendencon de denseco.<ref name="Hayes 2016">{{cite web |url=http://bit-player.org/2016/wheres-my-petabyte-disk-drive |title= Where's My Petabyte Disk Drive? |first= Brian |last= Hayes|page= chart of historical data courtesy of Edward Grochowski |date= 27a de Marto, 2016 |access-date= 1a de Decembro, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260104060248/http://bit-player.org/2016/wheres-my-petabyte-disk-drive/ |archive-date=2026-01-04}}</ref>]] La ritmo de progreso de area denseco similis al la [[leĝo de Moore]] (duobliĝo ĉiujn du jarojn) ĝis la jaro 2010: 60% jare inter 1988 kaj 1996, 100% inter 1996 kaj 2003, kaj 30% inter 2003 kaj 2010.<ref name="Byrne2015b">{{cite web |url=http://www.federalreserve.gov/econresdata/notes/feds-notes/2015/prices-for-data-storage-equipment-and-the-state-of-it-innovation-20150701.html#fn2 |title=Prices for Data Storage Equipment and the State of IT Innovation |publisher=The Federal Reserve Board FEDS Notes |first=David |last=Byrne |page=Table 2 |date=1a de Julio, 2015 |access-date=5a de Julio, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150708124555/http://www.federalreserve.gov/econresdata/notes/feds-notes/2015/prices-for-data-storage-equipment-and-the-state-of-it-innovation-20150701.html#fn2 |archive-date=8a de Julio, 2015 |url-status=live }}</ref> Parolante en 1997, [[Gordon Moore]] nomis tiun kreskon "miriga",<ref name="Moore1997">{{cite news | url = https://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp | title = Gallium Arsenide | work = PC Magazine | date = 25a de Marto, 1997 | quote = Gordon Moore: ... the ability of the magnetic disk people to continue to increase the density is flabbergasting--that has moved at least as fast as the semiconductor complexity. | access-date = 16a de Aŭgusto, 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140821103700/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp | archive-date = 21a de Aŭgusto, 2014 | url-status = live }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140821103700/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,1172800,00.asp |date=2014-08-21 }}</ref> kvankam li poste rimarkigis, ke la kresko ne povas daŭri eterne.<ref name="Moore2005">{{cite news |last=Dubash |first=Manek |url=http://www.techworld.com/news/operating-systems/moores-law-is-dead-says-gordon-moore-3576581/ |title=Moore's Law is dead, says Gordon Moore |work=techworld.com |date=13a de Aprilo, 2005 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140706081110/http://news.techworld.com/operating-systems/3477/moores-law-is-dead-says-gordon-moore/ |archive-date=6a de Julio, 2014 |access-date=18a de Marto, 2022 |quote=It can't continue forever. The nature of exponentials is that you push them out and eventually disaster happens. }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140706081110/http://news.techworld.com/operating-systems/3477/moores-law-is-dead-says-gordon-moore/ |date=2014-07-06 }}</ref> La pliboniĝo de la prezo malrapidiĝis al −12% jare inter 2010 kaj 2017,<ref name="McCallum">{{cite web |title=Disk Drive Prices (1955–2017) |url=http://www.jcmit.net/diskprice.htm |year=2017 |first=John C. |last=McCallum |access-date=15a de Julio, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170711202719/http://www.jcmit.net/diskprice.htm |archive-date=11a de Julio, 2017 |url-status=live }}</ref> dum la kresko de area denseco malrapidiĝis. La progreso-ritmo de area denseco malrapidiĝis al 10% jare inter 2010 kaj 2016,<ref name="IBM Fontana 2016">{{cite web |url=http://www.ibmsystemsmag.com/mainframe/storage/Support/cloud-trends-projections/?page=1 |title=A Look at Cloud Storage Component Technologies Trends and Future Projections |first1=Gary M. |last1=Decad |author2=Robert E. Fontana Jr. |website=ibmsystemsmag.com |date=6a de Julio, 2017 |access-date=21a de Julio, 2014 |page=Table 1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170729050933/http://ibmsystemsmag.com/mainframe/storage/support/cloud-trends-projections/?page=1 |archive-date=29a de Julio, 2017 |url-status=dead }}</ref> kaj aperis malfacilaĵoj ĉe la transiro de perpendikulara registrado al pli novaj teknologioj.<ref name="Mellor 2014-11-10">{{cite news |last=Mellor |first=Chris |url=https://www.theregister.co.uk/2014/11/10/kryders_law_of_ever_cheaper_storage_disproven/ |title=Kryder's law craps out: Race to UBER-CHEAP STORAGE is OVER |work=theregister.co.uk |location=UK |publisher=The Register |date=10a de Novembro, 2014 |access-date=12a de Novembro, 2014 |quote=The 2011 Thai floods almost doubled disk capacity cost/GB for a while. Rosenthal writes: 'The technical difficulties of migrating from PMR to HAMR, meant that already in 2010 the Kryder rate had slowed significantly and was not expected to return to its trend in the near future. The floods reinforced this.' |archive-url=https://web.archive.org/web/20141112004831/http://www.theregister.co.uk/2014/11/10/kryders_law_of_ever_cheaper_storage_disproven/ |archive-date=12a de Novembro, 2014 |url-status=live }}</ref> Ju la grandeco de bit-ĉeloj malpliiĝas, des pli da datumoj povas esti metitaj sur unuopan diskplaton. En 2013, komerce havebla labortabla HDD de 3 TB (kun kvar platoj) havus arean densecon de ĉirkaŭ 500 Gbit/in²; tio respondus al bit-ĉelo konsistanta el proksimume 18 magnetaj grajnoj (aranĝitaj kiel 11 oble 1,6 grajnoj).<ref name="Anderson2013a" >{{cite web |url=https://www.dtc.umn.edu/resources/bd2013_anderson.pdf |title=HDD Opportunities & Challenges, Now to 2020 |year=2013 |access-date=23a de Majo, 2014 |quote='PMR CAGR slowing from historical 40+% down to ~8-12%' and 'HAMR CAGR = 20-40% for 2015–2020' |first=Dave |last=Anderson |publisher=Seagate |archive-url = https://web.archive.org/web/20140525232605/https://www.dtc.umn.edu/resources/bd2013_anderson.pdf | archive-date=25a de Majo, 2014 |url-status=live}}</ref> Ekde la mezo de la [[2000-aj jaroj]], la progreso pri area denseco alfrontas defion pro superparamagneta trilemo, kiu implikas la grandecon de grajnoj, ilian magnetan forton kaj la kapablon de la skribkapo skribi.<ref>{{cite journal | title = New Paradigms in Magnetic Recording | last = Plumer |display-authors=etal | first = Martin L. | journal = Physics in Canada | volume = 67 | issue = 1 | date = Marto 2011 | pages = 25–29 |arxiv = 1201.5543| bibcode = 2012arXiv1201.5543P }}</ref> Por konservi akcepteblan rilatumon inter signalo kaj bruo, necesas pli malgrandaj grajnoj; tiaj grajnoj tamen riskas spontanean inversiĝon (elektrotermika malstabileco) krom se oni pliigas ilian magnetan forton, sed la konataj materialoj por skribkapoj ne kapablas generi magnetan kampon sufiĉe fortan por skribi sur la materialo en la ĉiam pli malgranda spaco okupata de la grajnoj. Oni disvolvas magnetajn stokteknologiojn por solvi tiun trilemon kaj konkuri kun [[Solidstata disko|solidstataj diskoj]] (SSD-oj) bazitaj sur [[fulmomemoro]]. En 2013, [[Seagate]] lanĉis teknologion de tegol-stila magneta registrado (SMR),<ref name="Seagate 2013-09-09">[https://web.archive.org/web/20141009135540/http://www.seagate.com/about/newsroom/press-releases/shingled-magnetic-recording-milestone-pr-master/ "Seagate Delivers On Technology Milestone: First to Ship Hard Drives Using Next-Generation Shingled Magnetic Recording"] (Press release). New York: Seagate Technology plc. 9a de Septembro, 2013. Arkivita el la originalo la 9an de Oktobro, 2014. Alirita la 5a de Julio, 2014. citaĵo= "Shingled Magnetic Technology is the First Step to Reaching a 20 Terabyte Hard Drive by 2020"</ref> celitan kiel ia "provizora solvo" inter PMR kaj la teknologio planita de Seagate kiel posteulo: varmec-helpata magneta registrado (HAMR). SMR uzas interkovrantajn trakojn por pliigi la daten-densecon, sed tio kaŭzas pli grandan kompleksecon de la dezajno kaj pli malrapidajn rapidecojn de daten-aliro (precipe ĉe skribado kaj ĉe hazarda aliro al 4K-blokoj).<ref>{{cite web | url = https://lwn.net/Articles/591782/ | title = Support for shingled magnetic recording devices | date = 26a de Marto, 2014 | access-date = 7a de Januaro, 2015 | first = Jake | last = Edge | publisher = LWN.net | archive-url = https://web.archive.org/web/20150202075938/http://lwn.net/Articles/591782/ | archive-date = 2a de Februaro, 2015 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web | url = https://lwn.net/Articles/548116/ | title = LSFMM: A storage technology update | date = 23a de Aprilo, 2013 | access-date = 7a de Januaro, 2015 | first = Jonathan | last = Corbet | publisher = LWN.net | quote = A 'shingled magnetic recording' (SMR) drive is a rotating drive that packs its tracks so closely that one track cannot be overwritten without destroying the neighboring tracks as well. The result is that overwriting data requires rewriting the entire set of closely-spaced tracks; that is an expensive tradeoff, but the benefit—much higher storage density—is deemed to be worth the cost in some situations. | archive-url = https://web.archive.org/web/20150107075254/https://lwn.net/Articles/548116/ | archive-date = 7a de Januaro, 2015 | url-status = live }}</ref> Kontraste, HGST (nun parto de [[Western Digital]]) koncentriĝis pri la evoluigo de metodoj por hermetike fermi diskunuojn plenigitajn per [[heliumo]] anstataŭ per la kutima filtrita aero. Ĉar [[turbulento|turbuleco]] kaj [[froto|frotado]] estas reduktitaj, eblas atingi pli altajn areajn densecojn danke al pli malgranda trako-larĝeco; krome, la [[energio]] disipata pro frotado estas pli malalta, kio rezultigas pli malaltan energikonsumon. Plie, oni povas enmeti pli da diskoplatoj en la saman fermitan spacon, kvankam estas konate malfacile malhelpi la elfluon de la heliuma gaso.<ref>{{Cite web|date=2020|title=Brochure: HelioSeal Technology: Beyond Air. Helium Takes You Higher.|url=https://documents.westerndigital.com/content/dam/doc-library/en_us/assets/public/western-digital/collateral/brochure/brochure-helioseal-technology.pdf|website=Western Digital}}</ref> Tial, heliumaj diskunuoj estas tute hermetike fermitaj kaj ne havas aer-interŝanĝan aperturon, malkiel iliaj aer-plenaj ekvivalentoj. Ili havas du suprajn kovrilojn; la dua estas fiksita per [[lasero|lasera]] [[veldado]] kaj estas la sola videbla de ekstere.<ref>{{cite web|url=https://www.jsme.or.jp/award/jsme2016/mnt2016-1.pdf|format=PDF|title=Development of Helium Sealed High Capacity Hard Disk Drive|website=Web.archive.org|access-date=13 September 2026|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220321004847/https://www.jsme.or.jp/award/jsme2016/mnt2016-1.pdf|archivedate=2022-03-21}}</ref> Aliaj registraj teknologioj estas aŭ esplorataj aŭ jam komerce efektivigitaj por pliigi la arean densecon, inkluzive de la varmec-helpata magneta registrado (HAMR) de Seagate. HAMR postulas malsaman arkitekturon kun redezajnitaj registriloj kaj leg-/skrib-kapoj, novaj laseroj kaj novaj proksimkampaj optikaj transduktiloj.<ref name="Shilov_anandtech_b">{{cite news |url=http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |title=Hard Disk Drives with HAMR Technology Set to Arrive in 2018 |first=Anton |last=Shilov |date=18a de Decembro, 2015 |access-date=2a de Januaro, 2016 |quote=Unfortunately, mass production of actual hard drives featuring HAMR has been delayed for a number of times already and now it turns out that the first HAMR-based HDDs are due in 2018. ... HAMR HDDs will feature a new architecture, require new media, completely redesigned read/write heads with a laser as well as a special near-field optical transducer (NFT) and a number of other components not used or mass produced today. |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102200055/http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |archive-date=2a de Januaro, 2016 |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160102200055/http://www.anandtech.com/show/9866/hard-disk-drives-with-hamr-technology-set-to-arrive-in-2018 |date=2016-01-02 }}</ref> HAMR aperis sur la merkato komence de [[2024]]<ref>{{Cite web |date=2024-01-18 |title=Seagate launches Mozaic 3+ platform for 30 TB and larger HAMR-based hard drives |url=https://www.techspot.com/news/101565-seagate-introduces-mozaic-3-platform-30-tb-larger.html |access-date=2025-07-22 |website=TechSpot |language=en-US}}</ref>, post kiam teknikaj problemoj prokrastis ĝian enkondukon je pli ol jardeko, kompare kun pli fruaj prognozoj datantaj jam de 2009.<ref name= "HAMR 2008 for 2009" >{{cite web |url= https://blog.dshr.org/2018/05/longer-talk-at-msst2018.html |title= Longer talk at MSST2018 |last= Rosenthal |first= David |date= 16a de Majo, 2018 |access-date= 22a de Novembro, 2019 }}</ref><ref name= "HAMR 2014 for 2015" >{{cite web |url= https://www.kitguru.net/components/hard-drives/anton-shilov/tdk-hamr-technology-could-enable-15tb-hard-drives-already-in-2015/ |title= TDK: HAMR technology could enable 15TB HDDs already in 2015 |last= Shilov |first= Anton |date= 15a de Oktobro, 2014 |access-date= 15a de Novembro, 2019 }}</ref><ref name= "HAMR 2013 for 2016" >{{cite web |url= http://www.tomsitpro.com/articles/wd-hamr-hdd-heat-assisted-magnetic-recording,1-1396.html |title= WD Demos Future HDD Storage Tech: 60TB Hard Drives |last= Oliver |first= Bill |work= Tom's IT Pro |quote= ...Seagate expects to start selling HAMR drives in 2016. |date= 18a de Novembro, 2013 |access-date= 15a de Novembro, 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131121065015/http://www.tomsitpro.com/articles/wd-hamr-hdd-heat-assisted-magnetic-recording,1-1396.html |archive-date= 21a de Novembro, 2013 }}</ref><ref name= "blocks HAMR 2019" >{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/08/28/nearline-disk-drives-ssd-attack/ |website=Blocks and Files |title= How long before SSDs replace nearline disk drives? |last= Mellor |first= Chris |quote= Seagate CTO Dr John Morris told analysts that Seagate has built 55,000 HAMR drives and aims to get disks ready for customer sampling by the end of 2020. |date= 28a de Aŭgusto, 2019 |access-date= 15a de Novembro, 2019 }}</ref> La planita posteulo de HAMR, bit-ŝablona registrado (BPR)<ref name="AutoMK-22" >[https://www.pcmag.com/archive/will-toshibas-bit-patterned-drives-change-the-hdd-landscape-253798 "Will Toshiba's Bit-Patterned Drives Change the HDD Landscape?".] PC Magazine. 19a de Aŭgusto, 2010. Arkivita el la originalo la 22an de Aŭgusto, 2010. Alirita la 21an de Aŭgusto, 2010.</ref>, estis forigita el la disvolviĝ-planoj de Western Digital kaj Seagate.<ref name= "BPR roadmaps 2018" >{{cite web |url= https://blog.dshr.org/2018/05/longer-talk-at-msst2018.html |title= Longer talk at MSST2018 |last= Rosenthal |first= David |quote= The most recent Seagate roadmap pushes HAMR shipments into 2020, so they are now slipping faster than real-time. Western Digital has given up on HAMR and is promising that Microwave Assisted Magnetic Recording (MAMR) is only a year out. BPM has dropped off both companies' roadmaps. |date= 16a de Majo, 2018 |access-date= 22a de Novembro, 2019 }}</ref> La mikroond-helpata magneta registrado (MAMR) de Western Digital<ref>{{cite journal |last=Mallary |display-authors=etal |first= Mike|date=Julio 2014 |title= Head and Media Challenges for 3 Tb/in² Microwave-Assisted Magnetic Recording|journal=IEEE Transactions on Magnetics |volume=50 |issue=7 |pages=1–8 |doi=10.1109/TMAG.2014.2305693|s2cid=22858444 |issn = 0018-9464 }}</ref><ref>{{cite journal|last1=Li|first1=Shaojing|last2=Livshitz|first2=Boris|last3=Bertram|first3=H. Neal|last4=Schabes|first4=Manfred|last5=Schrefl|first5=Thomas|last6=Fullerton|first6=Eric E.|last7=Lomakin|first7=Vitaliy|title=Microwave assisted magnetization reversal in composite media|journal=Applied Physics Letters|date=2009|volume=94|issue=20|page=202509|doi=10.1063/1.3133354|url=https://www.karlstechnology.com/hard-drives/JAP_2009_MAMR.pdf|bibcode=2009ApPhL..94t2509L|access-date=24a de Majo, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190524225721/https://www.karlstechnology.com/hard-drives/JAP_2009_MAMR.pdf|archive-date=24a de Majo, 2019|url-status=live}}</ref> — ankaŭ nomata energi-helpata magneta registrado (EAMR) — estis provizita kiel specimeno en 2020, kaj la unua EAMR-disko, la Ultrastar HC550, estis lanĉita fine de 2020.<ref>{{Cite web|last=Shilov|first=Anton|title=Western Digital Reveals 18 TB DC HC550 'EAMR' Hard Drive|url=https://www.anandtech.com/show/14869/western-digital-announces-18-tb-eamr-hard-drive |archive-url=https://archive.today/20190920044819/https://www.anandtech.com/show/14869/western-digital-announces-18-tb-eamr-hard-drive |url-status=dead |archive-date=20a de Septembro, 2019 |date=18a de Septembro, 2019 |access-date=2021-10-11|website=AnandTech}}</ref><ref name="Blocks MAMR 2019">{{cite web |url= https://blocksandfiles.com/2019/09/03/western-digital-18tb-and-20tb-mamr-disk-drives/ |website=Blocks & Files |title= Western Digital debuts 18TB and 20TB MAMR disk drives |last= Mellor |first= Chris |quote= ...microwave-assisted magnetic (MAMR) recording technology...sample shipments are due by the end of the year. |date= 3a de Septembro, 2019 |access-date= 23a de Novembro, 2019 }}</ref><ref>{{Cite web|last=Raevenlord |title=Western Digital Finally Launches Ultrastar DC HC550 18 TB Drives With EAMR for Enterprise|url=https://www.techpowerup.com/269562/western-digital-finally-launches-ultrastar-dc-hc550-18-tb-drives-with-eamr-for-enterprise|access-date=2021-10-11|website=TechPowerUp|date=8a de Julio, 2020 |language=en}}</ref> Dudimensia magneta registrado (TDMR)<ref name="Anderson2013a" /><ref name="Wood 2010">{{cite web |url=https://www.ewh.ieee.org/r6/scv/mag/MtgSum/Meeting2010_10_Presentation.pdf |title=Shingled Magnetic Recording and Two-Dimensional Magnetic Recording |last=Wood |first=Roger |work=[[IEEE]] |publisher=Hitachi GST |date=19a de Oktobro, 2010 |access-date=4a de Aŭgusto, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140810161542/http://www.ewh.ieee.org/r6/scv/mag/MtgSum/Meeting2010_10_Presentation.pdf |archive-date=10a de Aŭgusto, 2014 |url-status=live }}</ref> kaj kapoj kun giganta magnetorezisto de tipo "kurento perpendikulara al la ebeno" (CPP/GMR) aperis en esploraj artikoloj.<ref name="Coughlin" > Coughlin, Thomas; Grochowski, Edward (19a de Junio, 2012). [https://ewh.ieee.org/r6/scv/mag/MtgSum/Meeting2012_06_Presentation.pdf "Years of Destiny: HDD Capital Spending and Technology Developments from 2012–2016" (PDF).] IEEE Santa Clara Valley Magnetics Society. Arkivita (PDF) el la originalo la 2an de Marto, 2013. Alirita la 9an de Oktobro, 2012.</ref><ref>{{Cite arXiv |title=All-Heusler giant-magnetoresistance junctions with matched energy bands and Fermi surfaces |eprint = 1301.6106|last1 = Bai|first1 = Zhaoqiang|last2 = Cai|first2 = Yongqing|last3 = Shen|first3 = Lei|last4 = Han|first4 = Guchang|last5 = Feng|first5 = Yuanping|year = 2013|class = cond-mat.mes-hall}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www1.hgst.com/hdd/research/recording_head/pr/PerpendicularAnimation.html|title=Perpendicular Magnetic Recording Explained - Animation|date=21a de Decembro, 2001 |access-date=27a de Julio, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006062214/http://www1.hgst.com/hdd/research/recording_head/pr/PerpendicularAnimation.html|archive-date=6a de Oktobro, 2018|url-status=live}}</ref> Kelkaj diskoj adoptis duoblajn sendependajn funkciigilajn brakojn por pliigi la rapidojn de legado kaj skribado kaj konkuri kun SSD-oj.<ref>{{cite web |url=https://www.anandtech.com/show/13935/seagate-hdd-plans-2019 |title= State of the Union: Seagate's HAMR Hard Drives, Dual-Actuator Mach2, and 24 TB HDDs on Track |work=Anandtech.com |access-date=20a de Februaro, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220002907/https://www.anandtech.com/show/13935/seagate-hdd-plans-2019 |archive-date=20a de Februaro, 2019 |url-status=dead }}</ref> Oni proponis koncepton de vakua disko kun 3D-funkciigo (3DHD)<ref name= "3DHD blog" >{{Cite web |url= https://blog.dshr.org/2019/09/promising-new-hard-disk-technology.html |title= Promising New Hard Disk Technology |access-date= 1a de Decembro, 2019 }}</ref> kaj 3D-magnetan registradon.<ref>{{Cite web|url=https://www.extremetech.com/extreme/168619-3d-magnetic-storage-breakthrough-enables-100tb-hard-drives|title=3D magnetic storage breakthrough enables 100TB+ hard drives &#124; Extremetech|date=15a de Oktobro, 2013 }}</ref> Depende de supozoj pri la farebleco kaj tempigo de tiuj teknologioj, Seagate prognozas, ke la areala denseco kreskos je 20 % jare dum la periodo 2020–2034.<ref name= "blocks WWrevenue August2019"/> == Kapacito == == Fontindiko == * [http://www.esperanto.mv.ru/KompLeks/DI.html#DISKAPARATO Diskaparato] en [[Komputada Leksikono De Sergio Pokrovskij|Komputada Leksikono]] == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == * [https://smarthdd.com/help.htm Hard Disk Drives Encyclopedia] * [https://www.youtube.com/watch?v=Wiy_eHdj8kg Video showing an opened HD working] * [https://web.archive.org/web/20121014191631/http://faculty.plattsburgh.edu/jan.plaza/teaching/papers/seektime.html Average seek time of a computer disk] * [http://www.pcworld.com/article/127105/article.html Timeline: 50 Years of Hard Drives] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131006003652/http://www.pcworld.com/article/127105/article.html |date=2013-10-06 }} * [http://hddscan.com/doc/HDD_Tracks_and_Zones.html HDD from inside: Tracks and Zones. How hard it can be?] {{Projektoj|ReVo=disk.0aparato}} {{Havenda artikolo|Diskaparato}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Komputila aparataro]] g1hvlq1klpy8vce1bxqeyodc1rbalf6 0 161996 9490153 9472095 2026-10-07T22:29:22Z Д.Ильин 70105 9490153 wikitext text/x-wiki Ĉi tiu tabelo enhavas indeksitan liston de la [[unuforma pluredro|unuformaj]] kaj steligitaj [[pluredro]]j de la libro ''Pluredraj Modeloj'' de Magnus Wenninger. La libro estis skribita kiel gvidilo por konstrui pluredrojn kiel fizikaj modeloj. Ĝi inkluzivas ŝablonojn de la edroj por konstruado, kaj ankaŭ mallonge priskribas la teorion malantaŭ de ĉi tiuj formoj. Ĝi enhavas la 75 neprismajn [[Unuforma pluredro|unuformajn pluredrojn]], kaj ankaŭ 44 [[steligo|steligitajn formojn]] de konveksaj regulaj pluredroj. Specoj de pluredroj listigitaj ĉi tie povas esti referencitaj kiel "Modelo de Wenninger numero N", aŭ W_N. La pluredroj estas grupitaj pli sube en 5 tabelojn: regula (1 ... 5), duonregula (6 ... 18), regulaj stelaj pluredroj (20 ... 22, 41), steligoj kaj kombinaĵoj (19 ... 66), kaj uniformaj stelaj pluredroj (67 ... 119). La kvar regulaj stelaj pluredroj estas listitaj dufoje ĉar ili apartenan kaj al uniformaj pluredroj kaj al stelaj. ==[[Platonaj solidoj]] (regulaj) W1 ... W5 == {| class="wikitable" ! Indekso ! Nomo ! Bildo ! [[Simbolo de Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica figuro]]<br>kaj [[simbolo de Schläfli]] ! Geometria simetria grupo ! U# ! K# ! V ! E ! F ! Edroj laŭ speco |- | 1 | [[Kvaredro]] | [[Dosiero:Tetrahedron.png|100px]] | 3&#124;2 3 | [[Dosiero:Tetrahedron vertfig.svg|80px]]<br>{3,3} | T_d | U01 | K06 | 4 | 6 | 4 | 4{3} |- | 2 | [[Okedro]] | [[Dosiero:Octahedron.png|100px]] | 4&#124;2 3 | [[Dosiero:Octahedron vertfig.svg|80px]]<br>{3,4} | O_h | U05 | K10 | 6 | 12 | 8 | 8{3} |- | 3 | [[Kubo (geometrio)|Kubo]] | [[Dosiero:Hexahedron.png|100px]] | 3&#124;2 4 | [[Dosiero:Cube vertfig svg.svg|80px]]<br>{4,3} | O_h | U06 | K11 | 8 | 12 | 6 | 6{4} |- | 4 | [[Dudekedro]] | [[Dosiero:Icosahedron.png|100px]] | 5&#124;2 3 | [[Dosiero:Icosahedron vertfig.png|80px]]<br>{3,5} | I_h | U22 | K27 | 12 | 30 | 20 | 20{3} |- | 5 | [[Dekduedro]] | [[Dosiero:Dodecahedron.png|100px]] | 3&#124;2 5 | [[Dosiero:Dodecahedron vertfig.png|80px]]<br>{5,3} | I_h | U23 | K28 | 20 | 30 | 12 | 12{5} |} ==[[Arĥimedaj solidoj]] ([[duonregula pluredro|duonregulaj]]) W6 ... W18 == {| class="wikitable" ! Indekso ! Nomo ! Bildo ! [[Simbolo de Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica figuro]] ! Geometria simetria grupo ! U# ! K# ! V ! E ! F ! Edroj laŭ speco |- | 6 | [[Senpintigita kvaredro]] | [[Dosiero:Truncated tetrahedron.png|100px]] | 2 3&#124;3 | [[Dosiero:Truncated tetrahedron vertfig.svg|80px]]<br>3.6.6 | T_d | U02 | K07 | 12 | 18 | 8 | 4{3}+4{6} |- | 7 | [[Senpintigita okedro]] | [[Dosiero:Truncated octahedron.png|100px]] | 2 4&#124;3 | [[Dosiero:Truncated octahedron vertfig.svg|80px]]<br>4.6.6 | O_h | U08 | K13 | 24 | 36 | 14 | 6{4}+8{6} |- | 8 | [[Senpintigita kubo|Senpintigita sesedro]] | [[Dosiero:Truncated hexahedron.png|100px]] | 2 3&#124;4 | [[Dosiero:Truncated cube vertfig.svg|80px]]<br>3.8.8 | O_h | U09 | K14 | 24 | 36 | 14 | 8{3}+6{8} |- | 9 | [[Senpintigita dudekedro]] | [[Dosiero:Truncated icosahedron.png|100px]] | 2 5&#124;3 | [[Dosiero:Truncated icosahedron vertfig.svg|80px]]<br>5.6.6 | I_h | U25 | K30 | 60 | 90 | 32 | 12{5}+20{6} |- | 10 | [[Senpintigita dekduedro]] | [[Dosiero:Truncated dodecahedron.png|100px]] | 2 3&#124;5 | [[Dosiero:Truncated dodecahedron vertfig.svg|80px]]<br>3.10.10 | I_h | U26 | K31 | 60 | 90 | 32 | 20{3}+12{10} |- | 11 | [[Kubokedro]] | [[Dosiero:Cuboctahedron.png|100px]] | 2&#124;3 4 | [[Dosiero:Cuboctahedron vertfig.svg|80px]]<br>3.4.3.4 | O_h | U07 | K12 | 12 | 24 | 14 | 8{3}+6{4} |- | 12 | [[Dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Icosidodecaëder.png|100px]] | 2&#124;3 5 | [[Dosiero:Icosidodecahedron vertfig.svg|80px]]<br>3.5.3.5 | I_h | U24 | K29 | 30 | 60 | 32 | 20{3}+12{5} |- | 13 | [[Malgranda rombokub-okedro]] | [[Dosiero:Small rhombicuboctahedron.png|100px]] | 3 4&#124;2 | [[Dosiero:Small rhombicuboctahedron vertfig.svg|80px]]<br>3.4.4.4 | O_h | U10 | K15 | 24 | 48 | 26 | 8{3}+(6+12){4} |- | 14 | [[Malgranda rombo-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small rhombicosidodecahedron.png|100px]] | 3 5&#124;2 | [[Dosiero:Small rhombicosidodecahedron vertfig.svg|80px]]<br>3.4.5.4 | I_h | U27 | K32 | 60 | 120 | 62 | 20{3}+30{4}+12{5} |- | 15 | [[Granda rombokub-okedro]]<br>(Rombotranĉita kubokedro)<br>(Senpintigita kubokedro) | [[Dosiero:Great rhombicuboctahedron.png|100px]] | 2 3 4&#124; | [[Dosiero:Great rhombicuboctahedron vertfig.svg|80px]]<br>4.6.8 | O_h | U11 | K16 | 48 | 72 | 26 | 12{4}+8{6}+6{8} |- | 16 | [[Granda rombo-dudek-dekduedro]]<br>(Rombotranĉita dudek-dekduedro)<br>(Senpintigita dudek-dekduedro) |[[Dosiero:Great rhombicosidodecahedron.png|100px]] | 2 3 5&#124; | [[Dosiero:Great rhombicosidodecahedron vertfig.svg|80px]]<br>4.6.10 | I_h | U28 | K33 | 120 | 180 | 62 | 30{4}+20{6}+12{10} |- | 17 | [[Riproĉa kubo]] | [[Dosiero:Snub hexahedron.png|100px]] | &#124;2 3 4 | [[Dosiero:Snub cube vertfig.svg|80px]]<br>3.3.3.3.4 | O | U12 | K17 | 24 | 60 | 38 | (8+24){3}+6{4} |- | 18 | [[Riproĉa dekduedro]] | [[Dosiero:Snub dodecahedron ccw.png|100px]] | &#124;2 3 5 | [[Dosiero:Snub dodecahedron vertfig.svg|80px]]<br>3.3.3.3.5 | I | U29 | K34 | 60 | 150 | 92 | (20+60){3}+12{5} |} ==[[Solido de Keplero-Poinsot|Solidoj de Keplero-Poinsot]] (regulaj [[stela pluredro|stelaj pluredroj]]) W20, W21, W22, W41== {| class="wikitable" ! Indekso ! Nomo ! Bildo ! [[Simbolo de Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica figuro]]<br>kaj [[simbolo de Schläfli]] ! Geometria simetria grupo ! U# ! K# ! V ! E ! F ! Edroj laŭ speco |- | 20 | [[Malgranda steligita dekduedro]] | [[Dosiero:Small stellated dodecahedron.png|100px]] | 5&#124;2⁵/₂ | [[Dosiero:Small stellated dodecahedron vertfig.png|80px]]<br>{⁵/₂,5} | I_h | U34 | K39 | 12 | 30 | 12 | 12{⁵/₂} |- | 21 | [[Granda dekduedro]] | [[Dosiero:Great dodecahedron.png|100px]] | ⁵/₂&#124;2 5 | [[Dosiero:Great dodecahedron vertfig.svg|80px]]<br>{5,⁵/₂} | I_h | U35 | K40 | 12 | 30 | 12 | 12{5} |- | 22 | [[Granda steligita dekduedro]] | [[Dosiero:Great stellated dodecahedron.png|100px]] | 3&#124;2⁵/₂ | [[Dosiero:Great stellated dodecahedron vertfig.svg|80px]]<br>{⁵/₂,3} | I_h | U52 | K57 | 20 | 30 | 12 | 12{⁵/₂} |- | 41 | [[Granda dudekedro]]<br>(16-a steligo de dudekedro) | [[Dosiero:Great icosahedron.png|100px]] | ⁵/₂&#124;2 3 | [[Dosiero:Great icosahedron vertfig.png|80px]]<br>{3,⁵/₂} | I_h | U53 | K58 | 12 | 30 | 20 | 20{3} |} ==Steligoj W19 ... W66== ===Steligo de okedro=== {| class="wikitable" ! Indekso ! Nomo ! Geometria simetria grupo ! Bildo ! Facetoj |- | 2 | [[Okedro]]<br>(regula) | O_h | [[Dosiero:Zeroth stellation of octahedron.svg|150px]] | [[Dosiero:Zeroth stellation of octahedron facets.svg|150px]] |- | 19 | [[Steligita okedro]]<br>(Kombinaĵo de du kvaredroj) | O_h | [[Dosiero:First stellation of octahedron.svg|150px]] | [[Dosiero:Stellation of octahedron facets.svg|150px]] |} ===Steligoj de dekduedro=== {| class="wikitable" ! Indekso ! Nomo ! Geometria simetria grupo ! Bildo ! Facetoj |- | 5 | [[Dekduedro]] (regula) | I_h | [[Dosiero:Zeroth stellation of dodecahedron.svg|150px]] | [[Dosiero:Zeroth stellation of dodecahedron facets.png|150px]] |- | 20 | [[Malgranda steligita dekduedro]] (regula)<br>(Unua steligo de dekduedro) | I_h | [[Dosiero:First stellation of dodecahedron.svg|150px]] | [[Dosiero:First stellation of dodecahedron facets.png|150px]] |- | 21 | [[Granda dekduedro]] (regula)<br>(Dua steligo de dekduedro) | I_h | [[Dosiero:Second stellation of dodecahedron.svg|150px]] | [[Dosiero:Second stellation of dodecahedron facets.png|150px]] |- | 22 | [[Granda steligita dekduedro]] (regula)<br>(Tria steligo de dekduedro) | I_h | [[Dosiero:Third stellation of dodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Third stellation of dodecahedron facets.png|150px]] |} ===Steligoj de dudekedro=== {| class="wikitable" ! Indekso ! Nomo ! Geometria simetria grupo ! Bildo ! Facetoj |- | 4 | [[Dudekedro]] (regula) | I_h | [[Dosiero:Zeroth stellation of icosahedron.svg|150px]] | [[Dosiero:Zeroth stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 26 | [[Unua steligo de dudekedro]]<br>(Trilateropiramidigita dudekedro) | I_h | [[Dosiero:First stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:First stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 23 | [[Kombinaĵo de kvin okedroj]]<br>(Unua kombinaĵa steligo de dudekedro) | I_h | [[Dosiero:First compound stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:First compound stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 24 | [[Kombinaĵo de kvin kvaredroj]]<br>(Dua kombinaĵa steligo de dudekedro) | I | [[Dosiero:Second compound stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Second compound stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 25 | [[Kombinaĵo de dek kvaredroj]]<br>(Tria kombinaĵa steligo de dudekedro) | I_h | [[Dosiero:Third compound stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Third compound stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 27 | [[Dua steligo de dudekedro]] | I_h | [[Dosiero:Second stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Second stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 28 | [[Tria steligo de dudekedro]] | I_h | [[Dosiero:Third stellation of icosahedron.svg|150px]] | [[Dosiero:Third stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 29 | [[Kvara steligo de dudekedro]] | I_h | [[Dosiero:Fourth stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Fourth stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 30 | [[Kvina steligo de dudekedro]] | I_h | [[Dosiero:Fifth stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Fifth stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 31 | [[Sesa steligo de dudekedro]] | I_h | [[Dosiero:Sixth stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Sixth stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 32 | [[Sepa steligo de dudekedro]] | I_h | [[Dosiero:Seventh stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Seventh stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 33 | [[Oka steligo de dudekedro]] | I_h | [[Dosiero:Eighth stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Wenninger I8 stellation facets.svg|150px]] |- | 34 | [[Naŭa steligo de dudekedro]] | I_h | [[Dosiero:Ninth stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Ninth stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 35 | [[Deka steligo de dudekedro]] | I | [[Dosiero:Tenth stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Tenth stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 36 | [[Dekunua steligo de dudekedro]] | I | [[Dosiero:Eleventh stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Eleventh stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 37 | [[Dekdua steligo de dudekedro]] | I_h | [[Dosiero:Twelfth stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Twelfth stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 38 | [[Dektria steligo de dudekedro]] | I | [[Dosiero:Thirteenth stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Thirteenth stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 39 | [[Dekkvara steligo de dudekedro]] | I | [[Dosiero:Fourteenth stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Fourteenth stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 40 | [[Dekkvina steligo de dudekedro]] | I | [[Dosiero:Fifteenth stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Fifteenth stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 41 | [[Granda dudekedro]] (regula)<br>(Deksesa steligo de dudekedro) | I_h | [[Dosiero:Sixteenth stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Sixteenth stellation of icosahedron facets.svg|150px]] |- | 42 | [[Fina steligo de la dudekedro]] | I_h | [[Dosiero:Seventeenth stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Seventeenth stellation of icosahedron facets.png|150px]] |} ===Steligoj de kubokedro=== {| class="wikitable" ! Indekso ! Nomo ! Geometria simetria grupo ! Bildo ! Facetoj de [[okedro|okedraj]] ebenoj ! Facetoj de [[kubo|kubaj]] ebenoj |- | 11 | [[Kubokedro]] (regula) | O_h | [[Dosiero:Zeroth stellation of cuboctahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Zeroth stellation of cuboctahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Zeroth stellation of cuboctahedron square facets.png|150px]] |- | 43 | [[Kombinaĵo de kubo kaj okedro]]<br>(Unua steligo de kubokedro) | O_h | [[Dosiero:First stellation of cuboctahedron.png|150px]] | [[Dosiero:First stellation of cuboctahedron trifacets.png|150px]] | [[Dosiero:First stellation of cuboctahedron square facets.png|150px]] |- | 44 | [[Dua steligo de kubokedro]] | O_h | [[Dosiero:Second stellation of cuboctahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Second stellation of cuboctahedron trifacets.png|150px]] | [[Dosiero:Second stellation of cuboctahedron square facets.png|150px]] |- | 45 | [[Tria steligo de kubokedro]] | O_h | [[Dosiero:Third stellation of cuboctahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Third stellation of cuboctahedron trifacets.png|150px]] | [[Dosiero:Third stellation of cuboctahedron square facets.png|150px]] |- | 46 | [[Kvara steligo de kubokedro]] | O_h | [[Dosiero:Fourth stellation of cuboctahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Fourth stellation of cuboctahedron trifacets.png|150px]] | [[Dosiero:Fourth stellation of cuboctahedron square facets.png|150px]] |} ===Steligoj de dudek-dekduedro=== {| class="wikitable" ! Indekso ! Nomo ! Geometria simetria grupo ! Bildo ! Facetoj de dudekedraj ebenoj ! Facetoj de dekduedraj ebenoj |- | 12 | [[Dudek-dekduedro]]<br>(regula) | I_h | [[Dosiero:Icosidodecahedron.jpg|150px]] | [[Dosiero:Zeroth stellation of icosidodecahedron trifacets.png|150px]] | [[Dosiero:Zeroth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 47 | (Unua steligo de dudek-dekduedro)<br>[[Kombinaĵo de dekduedro kaj dudekedro]] | I_h | [[Dosiero:First stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:First stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:First stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 48 | [[Dua steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Second stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Second stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Second stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 49 | [[Tria steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Third stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Third stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Third stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 50 | [[Kvara steligo de dudek-dekduedro]]<br>(Kombinaĵo de [[malgranda steligita dekduedro]]<br>kaj [[trilateropiramidigita dudekedro]]) | I_h | [[Dosiero:Fourth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Fourth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Fourth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 51 | [[Kvina steligo de dudek-dekduedro]]<br>(Kombinaĵo de [[malgranda steligita dekduedro]]<br>kaj [[kvin okedroj]]) | I_h | [[Dosiero:Fifth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Fifth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Fifth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 52 | [[Sesa steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Sixth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Sixth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Sixth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 53 | [[Sepa steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Seventh stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Seventh stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Seventh stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 54 | [[Oka steligo de dudek-dekduedro]]<br>(Kombinaĵo de [[kvin kvaredroj]]<br>kaj [[granda dekduedro]]) | I | [[Dosiero:Eighth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Eighth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Eighth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 55 | [[Naŭa steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Ninth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Ninth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Ninth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 56 | [[Deka steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Tenth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Tenth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Tenth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 57 | [[Dek-unua steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Eleventh stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Eleventh stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Eleventh stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 58 | [[Dek-dua steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Twelfth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Twelfth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Twelfth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 59 | [[Dek-tria steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Thirteenth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Thirteenth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Thirteenth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 60 | [[Dek-kvara steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Fourteenth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Fourteenth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Fourteenth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 61 | [[Kombinaĵo de granda steligita dekduedro kaj granda dudekedro]] | I_h | [[Dosiero:Second compound stellation of icosidecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Second compound stellation of icosidecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Second compound stellation of icosidecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 62 | [[Dek-kvina steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Fifteenth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Fifteenth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Fifteenth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 63 | [[Dek-sesa steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Sixteenth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Sixteenth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Sixteenth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 64 | [[Dek-sepa steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Seventeenth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Seventeenth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Seventeenth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 65 | [[Dek-oka steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Eighteenth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Eighteenth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Eighteenth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 66 | [[Dek-naŭa steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Nineteenth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Nineteenth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Nineteenth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |} ==Uniformaj nekonveksaj solidoj W67 ... W119== {| class="wikitable" ! Indekso ! Nomo ! Bildo ! [[Simbolo de Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica figuro]] ! Geometria simetria grupo ! U# ! K# ! Verticoj ! Lateroj ! Edroj ! Edroj laŭ speco |- | 67 | [[Kvar-duon-sesedro]] | [[Dosiero:Tetrahemihexahedron.png|100px]] | ³/₂3&#124;2 | [[Dosiero:Tetrahemihexahedron vertfig.png|80px]]<br>4.³/₂.4.3 | T_d | U04 | K09 | 6 | 12 | 7 | 4{3}+3{4} |- | 68 | [[Ok-duon-okedro]] | [[Dosiero:Octahemioctahedron.png|100px]] | ³/₂3&#124;3 | [[Dosiero:Octahemioctahedron vertfig.png|80px]]<br>6.³/₂.6.3 | O_h | U03 | K08 | 12 | 24 | 12 | 8{3}+4{6} |- | 69 | [[Malgranda kubokubo-okedro]] | [[Dosiero:Small cubicuboctahedron.png|100px]] | ³/₂4&#124;4 | [[Dosiero:Small cubicuboctahedron vertfig.png|80px]]<br>8.³/₂.8.4 | O_h | U13 | K18 | 24 | 48 | 20 | 8{3}+6{4}+6{8} |- | 70 | [[Malgranda du-tritranĉa dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small ditrigonal icosidodecahedron.png|100px]] | 3&#124;⁵/₂3 | [[Dosiero:Small ditrigonal icosidodecahedron vertfig.svg|80px]]<br>(⁵/₂.3)³ | I_h | U30 | K35 | 20 | 60 | 32 | 20{3}+12{⁵/₂} |- | 71 | [[Malgranda dudek-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small icosicosidodecahedron.png|100px]] | ⁵/₂3&#124;3 | [[Dosiero:Small icosicosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>6.⁵/₂.6.3 | I_h | U31 | K36 | 60 | 120 | 52 | 20{3}+12{⁵/₂}+20{6} |- | 72 | [[Malgranda dekdu-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small dodecicosidodecahedron.png|100px]] | ³/₂5&#124;5 | [[Dosiero:Small dodecicosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>10.³/₂.10.5</td> | I_h | U33 | K38 | 60 | 120 | 44 | 20{3}+12{5}+12{10} |- | 73 | [[Dekduedro]] | [[Dosiero:Dodecadodecahedron.png|100px]] | 2&#124;⁵/₂5 | [[Dosiero:Dodecadodecahedron vertfig.png|80px]]<br>(⁵/₂.5)² | I_h | U36 | K41 | 30 | 60 | 24 | 12{5}+12{⁵/₂} |- | 74 | [[Malgranda rombo-dekduedro]] | [[Dosiero:Small rhombidodecahedron.png|100px]] | 2⁵/₂5&#124; | [[Dosiero:Small rhombidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>10.4.¹⁰/₉.⁴/₃ | I_h | U39 | K44 | 60 | 120 | 42 | 30{4}+12{10} |- | 75 | [[Senpintigita granda dekduedro]] | [[Dosiero:Great truncated dodecahedron.png|100px]] | 2⁵/₂&#124;5 | [[Dosiero:Truncated great dodecahedron vertfig.png|80px]]<br>10.10.⁵/₂ | I_h | U37 | K42 | 60 | 90 | 24 | 12{⁵/₂}+12{10} |- | 76 | [[Rombo-dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Rhombidodecadodecahedron.png|100px]] | ⁵/₂5&#124;2 | [[Dosiero:Rhombidodecadodecahedron vertfig.png|80px]]<br>4.⁵/₂.4.5 | I_h | U38 | K43 | 60 | 120 | 54 | 30{4}+12{5}+12{⁵/₂} |- | 77 | [[Granda kubokubo-okedro]] | [[Dosiero:Great cubicuboctahedron.png|100px]] | 3 4&#124;⁴/₃ | [[Dosiero:Great cubicuboctahedron vertfig.png|80px]]<br>⁸/₃.3.⁸/₃.4 | O_h | U14 | K19 | 24 | 48 | 20 | 8{3}+6{4}+6{⁸/₃} |- | 78 | [[Kubo-duon-okedro]] | [[Dosiero:Cubohemioctahedron.png|100px]] | ⁴/₃4&#124;3 | [[Dosiero:Cubohemioctahedron vertfig.png|80px]]<br>6.⁴/₃.6.4 | O_h | U15 | K20 | 12 | 24 | 10 | 6{4}+4{6} |- | 79 | [[Kubotranĉita kubokedro]]<br>(Kubo-oktranĉita kubokedro) | [[Dosiero:Cubitruncated cuboctahedron.png|100px]] | ⁴/₃3 4&#124; | [[Dosiero:Cubitruncated cuboctahedron vertfig.svg|80px]]<br>⁸/₃.6.8 | O_h | U16 | K21 | 48 | 72 | 20 | 8{6}+6{8}+6{⁸/₃} |- | 80 | [[Du-tritranĉa dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Ditrigonal dodecadodecahedron.png|100px]] | 3&#124;⁵/₃5 | [[Dosiero:Ditrigonal dodecadodecahedron vertfig.svg|80px]]<br>(⁵/₃.5)³ | I_h | U41 | K46 | 20 | 60 | 24 | 12{5}+12{⁵/₂} |- | 81 | [[Granda du-tritranĉa dekdu-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great ditrigonal dodecicosidodecahedron.png|100px]] | 3 5&#124;⁵/₃ | [[Dosiero:Great ditrigonal dodecicosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>¹⁰/₃.3.¹⁰/₃.5 | I_h | U42 | K47 | 60 | 120 | 44 | 20{3}+12{5}+12{¹⁰/₃} |- | 82 | [[Malgranda du-tritranĉa dekdu-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small ditrigonal dodecicosidodecahedron.png|100px]] | ⁵/₃3&#124;5 | [[Dosiero:Small ditrigonal dodecicosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>10.⁵/₃.10.3 | I_h | U43 | K48 | 60 | 120 | 44 | 20{3}+12{⁵/₂}+12{10} |- | 83 | [[Dudek-dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Icosidodecadodecahedron.png|100px]] | ⁵/₃5&#124;3 | [[Dosiero:Icosidodecadodecahedron vertfig.png|80px]]<br>6.⁵/₃.6.5 | I_h | U44 | K49 | 60 | 120 | 44 | 12{5}+12{⁵/₂}+20{6} |- | 84 | [[Dudektranĉita dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Icositruncated dodecadodecahedron.png|100px]] | ⁵/₃3 5&#124; | [[Dosiero:Icositruncated dodecadodecahedron vertfig.png|80px]]<br>¹⁰/₃.6.10 | I_h | U45 | K50 | 120 | 180 | 44 | 20{6}+12{10}+12{¹⁰/₃} |- | 85 | [[Uniforma granda rombokub-okedro]]<br>(Kvazaŭrombokubo-okedro) | [[Dosiero:Uniform great rhombicuboctahedron.png|100px]] | ³/₂4&#124;2 | [[Dosiero:Great rhombicuboctahedron vertfig.svg|80px]]<br>4.³/₂.4.4 | O_h | U17 | K22 | 24 | 48 | 26 | 8{3}+(6+12){4} |- | 86 | [[Malgranda rombo-sesedro]] | [[Dosiero:Small rhombihexahedron.png|100px]] | ³/₂2 4&#124; | [[Dosiero:Small rhombihexahedron vertfig.png|80px]]<br>4.8.⁴/₃.8 | O_h | U18 | K23 | 24 | 48 | 18 | 12{4}+6{8} |- | 87 | [[Granda du-tritranĉa dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great ditrigonal icosidodecahedron.png|100px]] | ³/₂&#124;3 5 | [[Dosiero:Great ditrigonal icosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>(5.3.5.3.5.3)/₂ | I_h | U47 | K52 | 20 | 60 | 32 | 20{3}+12{5} |- | 88 | [[Granda dudek-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great icosicosidodecahedron.png|100px]] | ³/₂5&#124;3 | [[Dosiero:Great icosicosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>6.³/₂.6.5 | I_h | U48 | K53 | 60 | 120 | 52 | 20{3}+12{5}+20{6} |- | 89 | [[Malgranda dudek-duon-dekduedro]] | [[Dosiero:Small icosihemidodecahedron.png|100px]] | ³/₂3&#124;5 | [[Dosiero:Small icosihemidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>10.³/₂.10.3 | I_h | U49 | K54 | 30 | 60 | 26 | 20{3}+6{10} |- | 90 | [[Malgranda dekdu-dudekedro]] | [[Dosiero:Small dodecicosahedron.png|100px]] | ³/₂3 5&#124; | [[Dosiero:Small dodecicosahedron vertfig.png|80px]]<br>10.6.¹⁰/₉.⁶/₅ | I_h | U50 | K55 | 60 | 120 | 32 | 20{6}+12{10} |- | 91 | [[Malgranda dekdu-duon-dekduedro]] | [[Dosiero:Small dodecahemidodecahedron.png|100px]] | ⁵/₄5&#124;5 | [[Dosiero:Small dodecahemidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>10.⁵/₄.10.5 | I_h | U51 | K56 | 30 | 60 | 18 | 12{5}+6{10} |- | 92 | [[Steligita senpintigita sesedro]]<br>(Kvazaŭtranĉita sesedro) | [[Dosiero:Stellated truncated hexahedron.png|100px]] | 2 3&#124;⁴/₃ | [[Dosiero:Stellated truncated hexahedron vertfig.png|80px]]<br>⁸/₃.⁸/₃.3 | O_h | U19 | K24 | 24 | 36 | 14 | 8{3}+6{⁸/₃} |- | 93 | [[Granda senpintigita kubokedro]]<br>(Kvazaŭtranĉita kubokedro) | [[Dosiero:Great truncated cuboctahedron.png|100px]] | ⁴/₃2 3&#124; | [[Dosiero:Great truncated cuboctahedron vertfig.png|80px]]<br>⁸/₃.4.6 | O_h | U20 | K25 | 48 | 72 | 26 | 12{4}+8{6}+6{⁸/₃} |- | 94 | [[Granda dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great icosidodecahedron.png|100px]] | 2&#124;⁵/₂3 | [[Dosiero:Great icosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>(⁵/₂.3)² | I_h | U54 | K59 | 30 | 60 | 32 | 20{3}+12{⁵/₂} |- | 95 | [[Senpintigita granda dudekedro]] | [[Dosiero:Great truncated icosahedron.png|100px]] | 2⁵/₂&#124;3 | [[Dosiero:Great truncated icosahedron vertfig.png|80px]]<br>6.6.⁵/₂ | I_h | U55 | K60 | 60 | 90 | 32 | 12{⁵/₂}+20{6} |- | 96 | [[Rombo-dudekedro]] | [[Dosiero:Rhombicosahedron.png|100px]] | 2⁵/₂3&#124; | [[Dosiero:Rhombicosahedron vertfig.png|80px]]<br>6.4.⁶/₅.⁴/₃ | I_h | U56 | K61 | 60 | 120 | 50 | 30{4}+20{6} |- | 97 | [[Malgranda steligita senpintigita dekduedro]]<br>(Kvazaŭtranĉita malgranda steligita dekduedro) | [[Dosiero:Small stellated truncated dodecahedron.png|100px]] | 2 5&#124;⁵/₃ | [[Dosiero:Small stellated truncated dodecahedron vertfig.png|80px]]<br>¹⁰/₃.¹⁰/₃.5 | I_h | U58 | K63 | 60 | 90 | 24 | 12{5}+12{¹⁰/₃} |- | 98 | [[Senpintigita dekduedro]]<br>(Kvazaŭtranĉita dekduedro) | [[Dosiero:Truncated dodecadodecahedron.png|100px]] | ⁵/₃2 5&#124; | [[Dosiero:Truncated dodecadodecahedron vertfig.png|80px]]<br>¹⁰/₃.4.10 | I_h | U59 | K64 | 120 | 180 | 54 | 30{4}+12{10}+12{¹⁰/₃} |- | 99 | [[Granda dekdu-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great dodecicosidodecahedron.png|100px]] | ⁵/₂3&#124;⁵/₃ | [[Dosiero:Great dodecicosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>¹⁰/₃.⁵/₂.¹⁰/₃.3 | I_h | U61 | K66 | 60 | 120 | 44 | 20{3}+12{⁵/₂}+12{¹⁰/₃ } |- | 100 | [[Malgranda dekdu-duon-dudekedro]] | [[Dosiero:Small dodecahemicosahedron.png|100px]] | ⁵/₃⁵/₂&#124;3 | [[Dosiero:Small dodecahemicosahedron vertfig.png|80px]]<br>6.⁵/₃.6.⁵/₂ | I_h | U62 | K67 | 30 | 60 | 22 | 12{⁵/₂}+10{6} |- | 101 | [[Granda dekdu-dudekedro]] | [[Dosiero:Great dodecicosahedron.png|100px]] | ⁵/₃⁵/₂3&#124; | [[Dosiero:Great dodecicosahedron vertfig.png|80px]]<br>6.¹⁰/₃.⁶/₅.¹⁰/₇ | I_h | U63 | K68 | 60 | 120 | 32 | 20{6}+12{¹⁰/₃} |- | 102 | [[Granda dekdu-duon-dudekedro]] | [[Dosiero:Great dodecahemicosahedron.png|100px]] | ⁵/₄5&#124;3 | [[Dosiero:Great dodecahemicosahedron vertfig.png|80px]]<br>6.⁵/₄.6.5 | I_h | U65 | K70 | 30 | 60 | 22 | 12{5}+10{6} |- | 103 | [[Granda rombo-sesedro]] | [[Dosiero:Great rhombihexahedron.png|100px]] | ⁴/₃³/₂2&#124; | [[Dosiero:Great rhombihexahedron vertfig.png|80px]]<br>4.⁸/₃.⁴/₃.⁸/₅ | O_h | U21 | K26 | 24 | 48 | 18 | 12{4}+6{⁸/₃} |- | 104 | [[Granda steligita senpintigita dekduedro]]<br>(Kvazaŭtranĉita granda steligita dekduedro) | [[Dosiero:Great stellated truncated dodecahedron.png|100px]] | 2 3&#124;⁵/₃ | [[Dosiero:Great stellated truncated dodecahedron vertfig.png|80px]]<br>¹⁰/₃.¹⁰/₃.3 | I_h | U66 | K71 | 60 | 90 | 32 | 20{3}+12{¹⁰/₃} |- | 105 | [[Uniforma granda rombo-dudek-dekduedro]]<br>(Kvazaŭrombo-dudek-dekduedro) | [[Dosiero:Uniform great rhombicosidodecahedron.png|100px]] | ⁵/₃3&#124;2 | [[Dosiero:Uniform great rhombicosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>4.⁵/₃.4.3 | I_h | U67 | K72 | 60 | 120 | 62 | 20{3}+30{4}+12{⁵/₂} |- | 106 | [[Granda dudek-duon-dekduedro]] | [[Dosiero:Great icosihemidodecahedron.png|100px]] | 3 3&#124;⁵/₃ | [[Dosiero:Great icosihemidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>¹⁰/₃.³/₂.¹⁰/₃.3 | I_h | U71 | K76 | 30 | 60 | 26 | 20{3}+6{¹⁰/₃} |- | 107 | [[Granda dekdu-duon-dekduedro]] | [[Dosiero:Great dodecahemidodecahedron.png|100px]] | ⁵/₃⁵/₂&#124;⁵/₃ | [[Dosiero:Great dodecahemidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>¹⁰/₃.⁵/₃.¹⁰/₃.⁵/₂ | I_h | U70 | K75 | 30 | 60 | 18 | 12{⁵/₂}+6{¹⁰/₃} |- | 108 | [[Granda senpintigita dudek-dekduedro]]<br>(Granda kvazaŭtranĉita dudek-dekduedro) | [[Dosiero:Great truncated icosidodecahedron.png|100px]] | ⁵/₃2 3&#124; | [[Dosiero:Great truncated icosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>¹⁰/₃.4.6 | I_h | U68 | K73 | 120 | 180 | 62 | 30{4}+20{6}+12{¹⁰/₃} |- | 109 | [[Granda rombo-dekduedro]] | [[Dosiero:Great rhombidodecahedron.png|100px]] | ³/₂⁵/₃2&#124; | [[Dosiero:Great rhombidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>4.¹⁰/₃.⁴/₃.¹⁰/₇ | I_h | U73 | K78 | 60 | 120 | 42 | 30{4}+12{¹⁰/₃} |- | 110 | [[Malgranda riproĉa dudek-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small snub icosicosidodecahedron.png|100px]] | &#124;⁵/₂3 3 | [[Dosiero:Small snub icosicosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>3.3.3.3.3.⁵/₂ | I_h | U32 | K37 | 60 | 180 | 112 | (40+60){3}+12{⁵/₂} |- | 111 | [[Riproĉa dekduedro]] | [[Dosiero:Snub dodecadodecahedron.png|100px]] | &#124;2⁵/₂5 | [[Dosiero:Snub dodecadodecahedron vertfig.png|80px]]<br>3.3.⁵/₂.3.5 | I | U40 | K45 | 60 | 150 | 84 | 60{3}+12{5}+12{⁵/₂} |- | 112 | [[Riproĉa dudek-dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Snub icosidodecadodecahedron.png|100px]] | &#124;⁵/₃3 5 | [[Dosiero:Snub icosidodecadodecahedron vertfig.png|80px]]<br>3.3.3.3.5.⁵/₃ | I | U46 | K51 | 60 | 180 | 104 | (20+6){3}+12{5}+12{⁵/₂} |- | 113 | [[Granda inversigita riproĉa dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great inverted snub icosidodecahedron.png|100px]] | &#124;⁵/₃2 3 | [[Dosiero:Great inverted snub icosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>3.3.3.3.⁵/₃ | I | U69 | K74 | 60 | 150 | 92 | (20+60){3}+12{⁵/₂} |- | 114 | [[Inversigita riproĉa dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Inverted snub dodecadodecahedron.png|100px]] | &#124;⁵/₃2 5 | [[Dosiero:Inverted snub dodecadodecahedron vertfig.png|80px]]<br>3.⁵/₃.3.3.5 | I | U60 | K65 | 60 | 150 | 84 | 60{3}+12{5}+12{⁵/₂} |- | 115 | [[Granda riproĉa dekdu-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great snub dodecicosidodecahedron.png|100px]] | &#124;⁵/₃⁵/₂3 | [[Dosiero:Great snub dodecicosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>3.⁵/₃.3.⁵/₂.3.3 | I | U64 | K69 | 60 | 180 | 104 | (20+60){3}+(12+12){⁵/₂} |- | 116 | [[Granda riproĉa dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great snub icosidodecahedron.png|100px]] | &#124;2⁵/₂⁵/₂ | [[Dosiero:Great snub icosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>3.3.3.3.⁵/₂ | I | U57 | K62 | 60 | 150 | 92 | (20+60){3}+12{⁵/₂} |- | 117 | [[Granda malantaŭe riproĉa dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great retrosnub icosidodecahedron.png|100px]] | &#124;³/₂⁵/₃2 | [[Dosiero:Great retrosnub icosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>(3.3.3.3.⁵/₃)/₂ | I | U74 | K79 | 60 | 150 | 92 | (20+60){3}+12{⁵/₂} |- | 118 | [[Malgranda malantaŭe riproĉa dudek-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small retrosnub icosicosidodecahedron.png|100px]] | &#124;³/₂³/₂⁵/₂ | [[Dosiero:Small retrosnub icosicosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>(3.3.3.3.3.⁵/₂)/₂ | I_h | U72 | K77 | 180 | 60 | 112 | (40+60){3}+12{⁵/₂} |- | 119 | [[Granda durombo-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great dirhombicosidodecahedron.png|100px]] | &#124;³/₂⁵/₃3⁵/₂ | [[Dosiero:Great dirhombicosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br><small>(4.⁵/₃.4.3.4.⁵/₂.4.³/₂)/₂</small> | I_h | U75 | K80 | 60 | 240 | 124 | 40{3}+60{4}+24{⁵/₂} |} ==Eksteraj ligiloj== * [http://employees.csbsju.edu/mwenninger Magnus J. Wenninger] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051001035323/http://www.employees.csbsju.edu/mwenninger/ |date=2005-10-01 }} * Programaro uzita por generi bildojn en ĉi tiu artikolo: ** [http://web.aanet.com.au/robertw/Stella.html Stella: Pluredra Navigilo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071112023411/http://web.aanet.com.au/robertw/Stella.html |date=2007-11-12 }} - programaro Stella, uzita por generi la kolorigitajn modelojn sur ĉi tiu paĝo. Ĝi povas krei kaj printi retojn por ĉiuj pluredraj modeloj de Wenninger. ** [http://bulatov.org/old/polyhedra/stellation_applet Pluredra Steliga Apleto de Vladimir Bulatov] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070226100621/http://bulatov.org/old/polyhedra/stellation_applet/ |date=2007-02-26 }} (Uzita por generi la steligajn bildojn sur ĉi tiu paĝo) * [http://home.aanet.com.au/robertw/UsersModels.html Galerio de pluredraj Modeloj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070104223837/http://home.aanet.com.au/robertw/UsersModels.html |date=2007-01-04 }} [[Kategorio:Matematikaj listoj]] [[Kategorio:Pluredroj]] 9h16bsj9zabvtnr4brgotku1ugj6jkj 9490173 9490153 2026-10-08T00:37:11Z Д.Ильин 70105 9490173 wikitext text/x-wiki Ĉi tiu tabelo enhavas indeksitan liston de la [[unuforma pluredro|unuformaj]] kaj steligitaj [[pluredro]]j de la libro ''Pluredraj Modeloj'' de Magnus Wenninger. La libro estis skribita kiel gvidilo por konstrui pluredrojn kiel fizikaj modeloj. Ĝi inkluzivas ŝablonojn de la edroj por konstruado, kaj ankaŭ mallonge priskribas la teorion malantaŭ de ĉi tiuj formoj. Ĝi enhavas la 75 neprismajn [[Unuforma pluredro|unuformajn pluredrojn]], kaj ankaŭ 44 [[steligo|steligitajn formojn]] de konveksaj regulaj pluredroj. Specoj de pluredroj listigitaj ĉi tie povas esti referencitaj kiel "Modelo de Wenninger numero N", aŭ W_N. La pluredroj estas grupitaj pli sube en 5 tabelojn: regula (1 ... 5), duonregula (6 ... 18), regulaj stelaj pluredroj (20 ... 22, 41), steligoj kaj kombinaĵoj (19 ... 66), kaj uniformaj stelaj pluredroj (67 ... 119). La kvar regulaj stelaj pluredroj estas listitaj dufoje ĉar ili apartenan kaj al uniformaj pluredroj kaj al stelaj. ==[[Platonaj solidoj]] (regulaj) W1 ... W5 == {| class="wikitable" ! Indekso ! Nomo ! Bildo ! [[Simbolo de Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica figuro]]<br>kaj [[simbolo de Schläfli]] ! Geometria simetria grupo ! U# ! K# ! V ! E ! F ! Edroj laŭ speco |- | 1 | [[Kvaredro]] | [[Dosiero:Tetrahedron.png|100px]] | 3&#124;2 3 | [[Dosiero:Tetrahedron vertfig.svg|80px]]<br>{3,3} | T_d | U01 | K06 | 4 | 6 | 4 | 4{3} |- | 2 | [[Okedro]] | [[Dosiero:Octahedron.png|100px]] | 4&#124;2 3 | [[Dosiero:Octahedron vertfig.svg|80px]]<br>{3,4} | O_h | U05 | K10 | 6 | 12 | 8 | 8{3} |- | 3 | [[Kubo (geometrio)|Kubo]] | [[Dosiero:Hexahedron.png|100px]] | 3&#124;2 4 | [[Dosiero:Cube vertfig svg.svg|80px]]<br>{4,3} | O_h | U06 | K11 | 8 | 12 | 6 | 6{4} |- | 4 | [[Dudekedro]] | [[Dosiero:Icosahedron.png|100px]] | 5&#124;2 3 | [[Dosiero:Icosahedron vertfig.png|80px]]<br>{3,5} | I_h | U22 | K27 | 12 | 30 | 20 | 20{3} |- | 5 | [[Dekduedro]] | [[Dosiero:Dodecahedron.png|100px]] | 3&#124;2 5 | [[Dosiero:Dodecahedron vertfig.svg|80px]]<br>{5,3} | I_h | U23 | K28 | 20 | 30 | 12 | 12{5} |} ==[[Arĥimedaj solidoj]] ([[duonregula pluredro|duonregulaj]]) W6 ... W18 == {| class="wikitable" ! Indekso ! Nomo ! Bildo ! [[Simbolo de Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica figuro]] ! Geometria simetria grupo ! U# ! K# ! V ! E ! F ! Edroj laŭ speco |- | 6 | [[Senpintigita kvaredro]] | [[Dosiero:Truncated tetrahedron.png|100px]] | 2 3&#124;3 | [[Dosiero:Truncated tetrahedron vertfig.svg|80px]]<br>3.6.6 | T_d | U02 | K07 | 12 | 18 | 8 | 4{3}+4{6} |- | 7 | [[Senpintigita okedro]] | [[Dosiero:Truncated octahedron.png|100px]] | 2 4&#124;3 | [[Dosiero:Truncated octahedron vertfig.svg|80px]]<br>4.6.6 | O_h | U08 | K13 | 24 | 36 | 14 | 6{4}+8{6} |- | 8 | [[Senpintigita kubo|Senpintigita sesedro]] | [[Dosiero:Truncated hexahedron.png|100px]] | 2 3&#124;4 | [[Dosiero:Truncated cube vertfig.svg|80px]]<br>3.8.8 | O_h | U09 | K14 | 24 | 36 | 14 | 8{3}+6{8} |- | 9 | [[Senpintigita dudekedro]] | [[Dosiero:Truncated icosahedron.png|100px]] | 2 5&#124;3 | [[Dosiero:Truncated icosahedron vertfig.svg|80px]]<br>5.6.6 | I_h | U25 | K30 | 60 | 90 | 32 | 12{5}+20{6} |- | 10 | [[Senpintigita dekduedro]] | [[Dosiero:Truncated dodecahedron.png|100px]] | 2 3&#124;5 | [[Dosiero:Truncated dodecahedron vertfig.svg|80px]]<br>3.10.10 | I_h | U26 | K31 | 60 | 90 | 32 | 20{3}+12{10} |- | 11 | [[Kubokedro]] | [[Dosiero:Cuboctahedron.png|100px]] | 2&#124;3 4 | [[Dosiero:Cuboctahedron vertfig.svg|80px]]<br>3.4.3.4 | O_h | U07 | K12 | 12 | 24 | 14 | 8{3}+6{4} |- | 12 | [[Dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Icosidodecaëder.png|100px]] | 2&#124;3 5 | [[Dosiero:Icosidodecahedron vertfig.svg|80px]]<br>3.5.3.5 | I_h | U24 | K29 | 30 | 60 | 32 | 20{3}+12{5} |- | 13 | [[Malgranda rombokub-okedro]] | [[Dosiero:Small rhombicuboctahedron.png|100px]] | 3 4&#124;2 | [[Dosiero:Small rhombicuboctahedron vertfig.svg|80px]]<br>3.4.4.4 | O_h | U10 | K15 | 24 | 48 | 26 | 8{3}+(6+12){4} |- | 14 | [[Malgranda rombo-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small rhombicosidodecahedron.png|100px]] | 3 5&#124;2 | [[Dosiero:Small rhombicosidodecahedron vertfig.svg|80px]]<br>3.4.5.4 | I_h | U27 | K32 | 60 | 120 | 62 | 20{3}+30{4}+12{5} |- | 15 | [[Granda rombokub-okedro]]<br>(Rombotranĉita kubokedro)<br>(Senpintigita kubokedro) | [[Dosiero:Great rhombicuboctahedron.png|100px]] | 2 3 4&#124; | [[Dosiero:Great rhombicuboctahedron vertfig.svg|80px]]<br>4.6.8 | O_h | U11 | K16 | 48 | 72 | 26 | 12{4}+8{6}+6{8} |- | 16 | [[Granda rombo-dudek-dekduedro]]<br>(Rombotranĉita dudek-dekduedro)<br>(Senpintigita dudek-dekduedro) |[[Dosiero:Great rhombicosidodecahedron.png|100px]] | 2 3 5&#124; | [[Dosiero:Great rhombicosidodecahedron vertfig.svg|80px]]<br>4.6.10 | I_h | U28 | K33 | 120 | 180 | 62 | 30{4}+20{6}+12{10} |- | 17 | [[Riproĉa kubo]] | [[Dosiero:Snub hexahedron.png|100px]] | &#124;2 3 4 | [[Dosiero:Snub cube vertfig.svg|80px]]<br>3.3.3.3.4 | O | U12 | K17 | 24 | 60 | 38 | (8+24){3}+6{4} |- | 18 | [[Riproĉa dekduedro]] | [[Dosiero:Snub dodecahedron ccw.png|100px]] | &#124;2 3 5 | [[Dosiero:Snub dodecahedron vertfig.svg|80px]]<br>3.3.3.3.5 | I | U29 | K34 | 60 | 150 | 92 | (20+60){3}+12{5} |} ==[[Solido de Keplero-Poinsot|Solidoj de Keplero-Poinsot]] (regulaj [[stela pluredro|stelaj pluredroj]]) W20, W21, W22, W41== {| class="wikitable" ! Indekso ! Nomo ! Bildo ! [[Simbolo de Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica figuro]]<br>kaj [[simbolo de Schläfli]] ! Geometria simetria grupo ! U# ! K# ! V ! E ! F ! Edroj laŭ speco |- | 20 | [[Malgranda steligita dekduedro]] | [[Dosiero:Small stellated dodecahedron.png|100px]] | 5&#124;2⁵/₂ | [[Dosiero:Small stellated dodecahedron vertfig.png|80px]]<br>{⁵/₂,5} | I_h | U34 | K39 | 12 | 30 | 12 | 12{⁵/₂} |- | 21 | [[Granda dekduedro]] | [[Dosiero:Great dodecahedron.png|100px]] | ⁵/₂&#124;2 5 | [[Dosiero:Great dodecahedron vertfig.svg|80px]]<br>{5,⁵/₂} | I_h | U35 | K40 | 12 | 30 | 12 | 12{5} |- | 22 | [[Granda steligita dekduedro]] | [[Dosiero:Great stellated dodecahedron.png|100px]] | 3&#124;2⁵/₂ | [[Dosiero:Great stellated dodecahedron vertfig.svg|80px]]<br>{⁵/₂,3} | I_h | U52 | K57 | 20 | 30 | 12 | 12{⁵/₂} |- | 41 | [[Granda dudekedro]]<br>(16-a steligo de dudekedro) | [[Dosiero:Great icosahedron.png|100px]] | ⁵/₂&#124;2 3 | [[Dosiero:Great icosahedron vertfig.png|80px]]<br>{3,⁵/₂} | I_h | U53 | K58 | 12 | 30 | 20 | 20{3} |} ==Steligoj W19 ... W66== ===Steligo de okedro=== {| class="wikitable" ! Indekso ! Nomo ! Geometria simetria grupo ! Bildo ! Facetoj |- | 2 | [[Okedro]]<br>(regula) | O_h | [[Dosiero:Zeroth stellation of octahedron.svg|150px]] | [[Dosiero:Zeroth stellation of octahedron facets.svg|150px]] |- | 19 | [[Steligita okedro]]<br>(Kombinaĵo de du kvaredroj) | O_h | [[Dosiero:First stellation of octahedron.svg|150px]] | [[Dosiero:Stellation of octahedron facets.svg|150px]] |} ===Steligoj de dekduedro=== {| class="wikitable" ! Indekso ! Nomo ! Geometria simetria grupo ! Bildo ! Facetoj |- | 5 | [[Dekduedro]] (regula) | I_h | [[Dosiero:Zeroth stellation of dodecahedron.svg|150px]] | [[Dosiero:Zeroth stellation of dodecahedron facets.png|150px]] |- | 20 | [[Malgranda steligita dekduedro]] (regula)<br>(Unua steligo de dekduedro) | I_h | [[Dosiero:First stellation of dodecahedron.svg|150px]] | [[Dosiero:First stellation of dodecahedron facets.png|150px]] |- | 21 | [[Granda dekduedro]] (regula)<br>(Dua steligo de dekduedro) | I_h | [[Dosiero:Second stellation of dodecahedron.svg|150px]] | [[Dosiero:Second stellation of dodecahedron facets.png|150px]] |- | 22 | [[Granda steligita dekduedro]] (regula)<br>(Tria steligo de dekduedro) | I_h | [[Dosiero:Third stellation of dodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Third stellation of dodecahedron facets.png|150px]] |} ===Steligoj de dudekedro=== {| class="wikitable" ! Indekso ! Nomo ! Geometria simetria grupo ! Bildo ! Facetoj |- | 4 | [[Dudekedro]] (regula) | I_h | [[Dosiero:Zeroth stellation of icosahedron.svg|150px]] | [[Dosiero:Zeroth stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 26 | [[Unua steligo de dudekedro]]<br>(Trilateropiramidigita dudekedro) | I_h | [[Dosiero:First stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:First stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 23 | [[Kombinaĵo de kvin okedroj]]<br>(Unua kombinaĵa steligo de dudekedro) | I_h | [[Dosiero:First compound stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:First compound stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 24 | [[Kombinaĵo de kvin kvaredroj]]<br>(Dua kombinaĵa steligo de dudekedro) | I | [[Dosiero:Second compound stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Second compound stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 25 | [[Kombinaĵo de dek kvaredroj]]<br>(Tria kombinaĵa steligo de dudekedro) | I_h | [[Dosiero:Third compound stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Third compound stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 27 | [[Dua steligo de dudekedro]] | I_h | [[Dosiero:Second stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Second stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 28 | [[Tria steligo de dudekedro]] | I_h | [[Dosiero:Third stellation of icosahedron.svg|150px]] | [[Dosiero:Third stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 29 | [[Kvara steligo de dudekedro]] | I_h | [[Dosiero:Fourth stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Fourth stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 30 | [[Kvina steligo de dudekedro]] | I_h | [[Dosiero:Fifth stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Fifth stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 31 | [[Sesa steligo de dudekedro]] | I_h | [[Dosiero:Sixth stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Sixth stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 32 | [[Sepa steligo de dudekedro]] | I_h | [[Dosiero:Seventh stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Seventh stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 33 | [[Oka steligo de dudekedro]] | I_h | [[Dosiero:Eighth stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Wenninger I8 stellation facets.svg|150px]] |- | 34 | [[Naŭa steligo de dudekedro]] | I_h | [[Dosiero:Ninth stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Ninth stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 35 | [[Deka steligo de dudekedro]] | I | [[Dosiero:Tenth stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Tenth stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 36 | [[Dekunua steligo de dudekedro]] | I | [[Dosiero:Eleventh stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Eleventh stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 37 | [[Dekdua steligo de dudekedro]] | I_h | [[Dosiero:Twelfth stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Twelfth stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 38 | [[Dektria steligo de dudekedro]] | I | [[Dosiero:Thirteenth stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Thirteenth stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 39 | [[Dekkvara steligo de dudekedro]] | I | [[Dosiero:Fourteenth stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Fourteenth stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 40 | [[Dekkvina steligo de dudekedro]] | I | [[Dosiero:Fifteenth stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Fifteenth stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 41 | [[Granda dudekedro]] (regula)<br>(Deksesa steligo de dudekedro) | I_h | [[Dosiero:Sixteenth stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Sixteenth stellation of icosahedron facets.svg|150px]] |- | 42 | [[Fina steligo de la dudekedro]] | I_h | [[Dosiero:Seventeenth stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Seventeenth stellation of icosahedron facets.png|150px]] |} ===Steligoj de kubokedro=== {| class="wikitable" ! Indekso ! Nomo ! Geometria simetria grupo ! Bildo ! Facetoj de [[okedro|okedraj]] ebenoj ! Facetoj de [[kubo|kubaj]] ebenoj |- | 11 | [[Kubokedro]] (regula) | O_h | [[Dosiero:Zeroth stellation of cuboctahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Zeroth stellation of cuboctahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Zeroth stellation of cuboctahedron square facets.png|150px]] |- | 43 | [[Kombinaĵo de kubo kaj okedro]]<br>(Unua steligo de kubokedro) | O_h | [[Dosiero:First stellation of cuboctahedron.png|150px]] | [[Dosiero:First stellation of cuboctahedron trifacets.png|150px]] | [[Dosiero:First stellation of cuboctahedron square facets.png|150px]] |- | 44 | [[Dua steligo de kubokedro]] | O_h | [[Dosiero:Second stellation of cuboctahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Second stellation of cuboctahedron trifacets.png|150px]] | [[Dosiero:Second stellation of cuboctahedron square facets.png|150px]] |- | 45 | [[Tria steligo de kubokedro]] | O_h | [[Dosiero:Third stellation of cuboctahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Third stellation of cuboctahedron trifacets.png|150px]] | [[Dosiero:Third stellation of cuboctahedron square facets.png|150px]] |- | 46 | [[Kvara steligo de kubokedro]] | O_h | [[Dosiero:Fourth stellation of cuboctahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Fourth stellation of cuboctahedron trifacets.png|150px]] | [[Dosiero:Fourth stellation of cuboctahedron square facets.png|150px]] |} ===Steligoj de dudek-dekduedro=== {| class="wikitable" ! Indekso ! Nomo ! Geometria simetria grupo ! Bildo ! Facetoj de dudekedraj ebenoj ! Facetoj de dekduedraj ebenoj |- | 12 | [[Dudek-dekduedro]]<br>(regula) | I_h | [[Dosiero:Icosidodecahedron.jpg|150px]] | [[Dosiero:Zeroth stellation of icosidodecahedron trifacets.png|150px]] | [[Dosiero:Zeroth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 47 | (Unua steligo de dudek-dekduedro)<br>[[Kombinaĵo de dekduedro kaj dudekedro]] | I_h | [[Dosiero:First stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:First stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:First stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 48 | [[Dua steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Second stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Second stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Second stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 49 | [[Tria steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Third stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Third stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Third stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 50 | [[Kvara steligo de dudek-dekduedro]]<br>(Kombinaĵo de [[malgranda steligita dekduedro]]<br>kaj [[trilateropiramidigita dudekedro]]) | I_h | [[Dosiero:Fourth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Fourth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Fourth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 51 | [[Kvina steligo de dudek-dekduedro]]<br>(Kombinaĵo de [[malgranda steligita dekduedro]]<br>kaj [[kvin okedroj]]) | I_h | [[Dosiero:Fifth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Fifth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Fifth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 52 | [[Sesa steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Sixth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Sixth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Sixth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 53 | [[Sepa steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Seventh stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Seventh stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Seventh stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 54 | [[Oka steligo de dudek-dekduedro]]<br>(Kombinaĵo de [[kvin kvaredroj]]<br>kaj [[granda dekduedro]]) | I | [[Dosiero:Eighth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Eighth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Eighth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 55 | [[Naŭa steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Ninth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Ninth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Ninth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 56 | [[Deka steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Tenth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Tenth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Tenth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 57 | [[Dek-unua steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Eleventh stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Eleventh stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Eleventh stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 58 | [[Dek-dua steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Twelfth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Twelfth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Twelfth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 59 | [[Dek-tria steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Thirteenth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Thirteenth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Thirteenth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 60 | [[Dek-kvara steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Fourteenth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Fourteenth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Fourteenth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 61 | [[Kombinaĵo de granda steligita dekduedro kaj granda dudekedro]] | I_h | [[Dosiero:Second compound stellation of icosidecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Second compound stellation of icosidecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Second compound stellation of icosidecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 62 | [[Dek-kvina steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Fifteenth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Fifteenth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Fifteenth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 63 | [[Dek-sesa steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Sixteenth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Sixteenth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Sixteenth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 64 | [[Dek-sepa steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Seventeenth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Seventeenth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Seventeenth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 65 | [[Dek-oka steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Eighteenth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Eighteenth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Eighteenth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 66 | [[Dek-naŭa steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Nineteenth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Nineteenth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Nineteenth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |} ==Uniformaj nekonveksaj solidoj W67 ... W119== {| class="wikitable" ! Indekso ! Nomo ! Bildo ! [[Simbolo de Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica figuro]] ! Geometria simetria grupo ! U# ! K# ! Verticoj ! Lateroj ! Edroj ! Edroj laŭ speco |- | 67 | [[Kvar-duon-sesedro]] | [[Dosiero:Tetrahemihexahedron.png|100px]] | ³/₂3&#124;2 | [[Dosiero:Tetrahemihexahedron vertfig.png|80px]]<br>4.³/₂.4.3 | T_d | U04 | K09 | 6 | 12 | 7 | 4{3}+3{4} |- | 68 | [[Ok-duon-okedro]] | [[Dosiero:Octahemioctahedron.png|100px]] | ³/₂3&#124;3 | [[Dosiero:Octahemioctahedron vertfig.png|80px]]<br>6.³/₂.6.3 | O_h | U03 | K08 | 12 | 24 | 12 | 8{3}+4{6} |- | 69 | [[Malgranda kubokubo-okedro]] | [[Dosiero:Small cubicuboctahedron.png|100px]] | ³/₂4&#124;4 | [[Dosiero:Small cubicuboctahedron vertfig.png|80px]]<br>8.³/₂.8.4 | O_h | U13 | K18 | 24 | 48 | 20 | 8{3}+6{4}+6{8} |- | 70 | [[Malgranda du-tritranĉa dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small ditrigonal icosidodecahedron.png|100px]] | 3&#124;⁵/₂3 | [[Dosiero:Small ditrigonal icosidodecahedron vertfig.svg|80px]]<br>(⁵/₂.3)³ | I_h | U30 | K35 | 20 | 60 | 32 | 20{3}+12{⁵/₂} |- | 71 | [[Malgranda dudek-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small icosicosidodecahedron.png|100px]] | ⁵/₂3&#124;3 | [[Dosiero:Small icosicosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>6.⁵/₂.6.3 | I_h | U31 | K36 | 60 | 120 | 52 | 20{3}+12{⁵/₂}+20{6} |- | 72 | [[Malgranda dekdu-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small dodecicosidodecahedron.png|100px]] | ³/₂5&#124;5 | [[Dosiero:Small dodecicosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>10.³/₂.10.5</td> | I_h | U33 | K38 | 60 | 120 | 44 | 20{3}+12{5}+12{10} |- | 73 | [[Dekduedro]] | [[Dosiero:Dodecadodecahedron.png|100px]] | 2&#124;⁵/₂5 | [[Dosiero:Dodecadodecahedron vertfig.png|80px]]<br>(⁵/₂.5)² | I_h | U36 | K41 | 30 | 60 | 24 | 12{5}+12{⁵/₂} |- | 74 | [[Malgranda rombo-dekduedro]] | [[Dosiero:Small rhombidodecahedron.png|100px]] | 2⁵/₂5&#124; | [[Dosiero:Small rhombidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>10.4.¹⁰/₉.⁴/₃ | I_h | U39 | K44 | 60 | 120 | 42 | 30{4}+12{10} |- | 75 | [[Senpintigita granda dekduedro]] | [[Dosiero:Great truncated dodecahedron.png|100px]] | 2⁵/₂&#124;5 | [[Dosiero:Truncated great dodecahedron vertfig.png|80px]]<br>10.10.⁵/₂ | I_h | U37 | K42 | 60 | 90 | 24 | 12{⁵/₂}+12{10} |- | 76 | [[Rombo-dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Rhombidodecadodecahedron.png|100px]] | ⁵/₂5&#124;2 | [[Dosiero:Rhombidodecadodecahedron vertfig.png|80px]]<br>4.⁵/₂.4.5 | I_h | U38 | K43 | 60 | 120 | 54 | 30{4}+12{5}+12{⁵/₂} |- | 77 | [[Granda kubokubo-okedro]] | [[Dosiero:Great cubicuboctahedron.png|100px]] | 3 4&#124;⁴/₃ | [[Dosiero:Great cubicuboctahedron vertfig.png|80px]]<br>⁸/₃.3.⁸/₃.4 | O_h | U14 | K19 | 24 | 48 | 20 | 8{3}+6{4}+6{⁸/₃} |- | 78 | [[Kubo-duon-okedro]] | [[Dosiero:Cubohemioctahedron.png|100px]] | ⁴/₃4&#124;3 | [[Dosiero:Cubohemioctahedron vertfig.png|80px]]<br>6.⁴/₃.6.4 | O_h | U15 | K20 | 12 | 24 | 10 | 6{4}+4{6} |- | 79 | [[Kubotranĉita kubokedro]]<br>(Kubo-oktranĉita kubokedro) | [[Dosiero:Cubitruncated cuboctahedron.png|100px]] | ⁴/₃3 4&#124; | [[Dosiero:Cubitruncated cuboctahedron vertfig.svg|80px]]<br>⁸/₃.6.8 | O_h | U16 | K21 | 48 | 72 | 20 | 8{6}+6{8}+6{⁸/₃} |- | 80 | [[Du-tritranĉa dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Ditrigonal dodecadodecahedron.png|100px]] | 3&#124;⁵/₃5 | [[Dosiero:Ditrigonal dodecadodecahedron vertfig.svg|80px]]<br>(⁵/₃.5)³ | I_h | U41 | K46 | 20 | 60 | 24 | 12{5}+12{⁵/₂} |- | 81 | [[Granda du-tritranĉa dekdu-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great ditrigonal dodecicosidodecahedron.png|100px]] | 3 5&#124;⁵/₃ | [[Dosiero:Great ditrigonal dodecicosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>¹⁰/₃.3.¹⁰/₃.5 | I_h | U42 | K47 | 60 | 120 | 44 | 20{3}+12{5}+12{¹⁰/₃} |- | 82 | [[Malgranda du-tritranĉa dekdu-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small ditrigonal dodecicosidodecahedron.png|100px]] | ⁵/₃3&#124;5 | [[Dosiero:Small ditrigonal dodecicosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>10.⁵/₃.10.3 | I_h | U43 | K48 | 60 | 120 | 44 | 20{3}+12{⁵/₂}+12{10} |- | 83 | [[Dudek-dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Icosidodecadodecahedron.png|100px]] | ⁵/₃5&#124;3 | [[Dosiero:Icosidodecadodecahedron vertfig.png|80px]]<br>6.⁵/₃.6.5 | I_h | U44 | K49 | 60 | 120 | 44 | 12{5}+12{⁵/₂}+20{6} |- | 84 | [[Dudektranĉita dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Icositruncated dodecadodecahedron.png|100px]] | ⁵/₃3 5&#124; | [[Dosiero:Icositruncated dodecadodecahedron vertfig.png|80px]]<br>¹⁰/₃.6.10 | I_h | U45 | K50 | 120 | 180 | 44 | 20{6}+12{10}+12{¹⁰/₃} |- | 85 | [[Uniforma granda rombokub-okedro]]<br>(Kvazaŭrombokubo-okedro) | [[Dosiero:Uniform great rhombicuboctahedron.png|100px]] | ³/₂4&#124;2 | [[Dosiero:Great rhombicuboctahedron vertfig.svg|80px]]<br>4.³/₂.4.4 | O_h | U17 | K22 | 24 | 48 | 26 | 8{3}+(6+12){4} |- | 86 | [[Malgranda rombo-sesedro]] | [[Dosiero:Small rhombihexahedron.png|100px]] | ³/₂2 4&#124; | [[Dosiero:Small rhombihexahedron vertfig.png|80px]]<br>4.8.⁴/₃.8 | O_h | U18 | K23 | 24 | 48 | 18 | 12{4}+6{8} |- | 87 | [[Granda du-tritranĉa dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great ditrigonal icosidodecahedron.png|100px]] | ³/₂&#124;3 5 | [[Dosiero:Great ditrigonal icosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>(5.3.5.3.5.3)/₂ | I_h | U47 | K52 | 20 | 60 | 32 | 20{3}+12{5} |- | 88 | [[Granda dudek-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great icosicosidodecahedron.png|100px]] | ³/₂5&#124;3 | [[Dosiero:Great icosicosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>6.³/₂.6.5 | I_h | U48 | K53 | 60 | 120 | 52 | 20{3}+12{5}+20{6} |- | 89 | [[Malgranda dudek-duon-dekduedro]] | [[Dosiero:Small icosihemidodecahedron.png|100px]] | ³/₂3&#124;5 | [[Dosiero:Small icosihemidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>10.³/₂.10.3 | I_h | U49 | K54 | 30 | 60 | 26 | 20{3}+6{10} |- | 90 | [[Malgranda dekdu-dudekedro]] | [[Dosiero:Small dodecicosahedron.png|100px]] | ³/₂3 5&#124; | [[Dosiero:Small dodecicosahedron vertfig.png|80px]]<br>10.6.¹⁰/₉.⁶/₅ | I_h | U50 | K55 | 60 | 120 | 32 | 20{6}+12{10} |- | 91 | [[Malgranda dekdu-duon-dekduedro]] | [[Dosiero:Small dodecahemidodecahedron.png|100px]] | ⁵/₄5&#124;5 | [[Dosiero:Small dodecahemidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>10.⁵/₄.10.5 | I_h | U51 | K56 | 30 | 60 | 18 | 12{5}+6{10} |- | 92 | [[Steligita senpintigita sesedro]]<br>(Kvazaŭtranĉita sesedro) | [[Dosiero:Stellated truncated hexahedron.png|100px]] | 2 3&#124;⁴/₃ | [[Dosiero:Stellated truncated hexahedron vertfig.png|80px]]<br>⁸/₃.⁸/₃.3 | O_h | U19 | K24 | 24 | 36 | 14 | 8{3}+6{⁸/₃} |- | 93 | [[Granda senpintigita kubokedro]]<br>(Kvazaŭtranĉita kubokedro) | [[Dosiero:Great truncated cuboctahedron.png|100px]] | ⁴/₃2 3&#124; | [[Dosiero:Great truncated cuboctahedron vertfig.png|80px]]<br>⁸/₃.4.6 | O_h | U20 | K25 | 48 | 72 | 26 | 12{4}+8{6}+6{⁸/₃} |- | 94 | [[Granda dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great icosidodecahedron.png|100px]] | 2&#124;⁵/₂3 | [[Dosiero:Great icosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>(⁵/₂.3)² | I_h | U54 | K59 | 30 | 60 | 32 | 20{3}+12{⁵/₂} |- | 95 | [[Senpintigita granda dudekedro]] | [[Dosiero:Great truncated icosahedron.png|100px]] | 2⁵/₂&#124;3 | [[Dosiero:Great truncated icosahedron vertfig.png|80px]]<br>6.6.⁵/₂ | I_h | U55 | K60 | 60 | 90 | 32 | 12{⁵/₂}+20{6} |- | 96 | [[Rombo-dudekedro]] | [[Dosiero:Rhombicosahedron.png|100px]] | 2⁵/₂3&#124; | [[Dosiero:Rhombicosahedron vertfig.png|80px]]<br>6.4.⁶/₅.⁴/₃ | I_h | U56 | K61 | 60 | 120 | 50 | 30{4}+20{6} |- | 97 | [[Malgranda steligita senpintigita dekduedro]]<br>(Kvazaŭtranĉita malgranda steligita dekduedro) | [[Dosiero:Small stellated truncated dodecahedron.png|100px]] | 2 5&#124;⁵/₃ | [[Dosiero:Small stellated truncated dodecahedron vertfig.png|80px]]<br>¹⁰/₃.¹⁰/₃.5 | I_h | U58 | K63 | 60 | 90 | 24 | 12{5}+12{¹⁰/₃} |- | 98 | [[Senpintigita dekduedro]]<br>(Kvazaŭtranĉita dekduedro) | [[Dosiero:Truncated dodecadodecahedron.png|100px]] | ⁵/₃2 5&#124; | [[Dosiero:Truncated dodecadodecahedron vertfig.png|80px]]<br>¹⁰/₃.4.10 | I_h | U59 | K64 | 120 | 180 | 54 | 30{4}+12{10}+12{¹⁰/₃} |- | 99 | [[Granda dekdu-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great dodecicosidodecahedron.png|100px]] | ⁵/₂3&#124;⁵/₃ | [[Dosiero:Great dodecicosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>¹⁰/₃.⁵/₂.¹⁰/₃.3 | I_h | U61 | K66 | 60 | 120 | 44 | 20{3}+12{⁵/₂}+12{¹⁰/₃ } |- | 100 | [[Malgranda dekdu-duon-dudekedro]] | [[Dosiero:Small dodecahemicosahedron.png|100px]] | ⁵/₃⁵/₂&#124;3 | [[Dosiero:Small dodecahemicosahedron vertfig.png|80px]]<br>6.⁵/₃.6.⁵/₂ | I_h | U62 | K67 | 30 | 60 | 22 | 12{⁵/₂}+10{6} |- | 101 | [[Granda dekdu-dudekedro]] | [[Dosiero:Great dodecicosahedron.png|100px]] | ⁵/₃⁵/₂3&#124; | [[Dosiero:Great dodecicosahedron vertfig.png|80px]]<br>6.¹⁰/₃.⁶/₅.¹⁰/₇ | I_h | U63 | K68 | 60 | 120 | 32 | 20{6}+12{¹⁰/₃} |- | 102 | [[Granda dekdu-duon-dudekedro]] | [[Dosiero:Great dodecahemicosahedron.png|100px]] | ⁵/₄5&#124;3 | [[Dosiero:Great dodecahemicosahedron vertfig.png|80px]]<br>6.⁵/₄.6.5 | I_h | U65 | K70 | 30 | 60 | 22 | 12{5}+10{6} |- | 103 | [[Granda rombo-sesedro]] | [[Dosiero:Great rhombihexahedron.png|100px]] | ⁴/₃³/₂2&#124; | [[Dosiero:Great rhombihexahedron vertfig.png|80px]]<br>4.⁸/₃.⁴/₃.⁸/₅ | O_h | U21 | K26 | 24 | 48 | 18 | 12{4}+6{⁸/₃} |- | 104 | [[Granda steligita senpintigita dekduedro]]<br>(Kvazaŭtranĉita granda steligita dekduedro) | [[Dosiero:Great stellated truncated dodecahedron.png|100px]] | 2 3&#124;⁵/₃ | [[Dosiero:Great stellated truncated dodecahedron vertfig.png|80px]]<br>¹⁰/₃.¹⁰/₃.3 | I_h | U66 | K71 | 60 | 90 | 32 | 20{3}+12{¹⁰/₃} |- | 105 | [[Uniforma granda rombo-dudek-dekduedro]]<br>(Kvazaŭrombo-dudek-dekduedro) | [[Dosiero:Uniform great rhombicosidodecahedron.png|100px]] | ⁵/₃3&#124;2 | [[Dosiero:Uniform great rhombicosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>4.⁵/₃.4.3 | I_h | U67 | K72 | 60 | 120 | 62 | 20{3}+30{4}+12{⁵/₂} |- | 106 | [[Granda dudek-duon-dekduedro]] | [[Dosiero:Great icosihemidodecahedron.png|100px]] | 3 3&#124;⁵/₃ | [[Dosiero:Great icosihemidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>¹⁰/₃.³/₂.¹⁰/₃.3 | I_h | U71 | K76 | 30 | 60 | 26 | 20{3}+6{¹⁰/₃} |- | 107 | [[Granda dekdu-duon-dekduedro]] | [[Dosiero:Great dodecahemidodecahedron.png|100px]] | ⁵/₃⁵/₂&#124;⁵/₃ | [[Dosiero:Great dodecahemidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>¹⁰/₃.⁵/₃.¹⁰/₃.⁵/₂ | I_h | U70 | K75 | 30 | 60 | 18 | 12{⁵/₂}+6{¹⁰/₃} |- | 108 | [[Granda senpintigita dudek-dekduedro]]<br>(Granda kvazaŭtranĉita dudek-dekduedro) | [[Dosiero:Great truncated icosidodecahedron.png|100px]] | ⁵/₃2 3&#124; | [[Dosiero:Great truncated icosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>¹⁰/₃.4.6 | I_h | U68 | K73 | 120 | 180 | 62 | 30{4}+20{6}+12{¹⁰/₃} |- | 109 | [[Granda rombo-dekduedro]] | [[Dosiero:Great rhombidodecahedron.png|100px]] | ³/₂⁵/₃2&#124; | [[Dosiero:Great rhombidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>4.¹⁰/₃.⁴/₃.¹⁰/₇ | I_h | U73 | K78 | 60 | 120 | 42 | 30{4}+12{¹⁰/₃} |- | 110 | [[Malgranda riproĉa dudek-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small snub icosicosidodecahedron.png|100px]] | &#124;⁵/₂3 3 | [[Dosiero:Small snub icosicosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>3.3.3.3.3.⁵/₂ | I_h | U32 | K37 | 60 | 180 | 112 | (40+60){3}+12{⁵/₂} |- | 111 | [[Riproĉa dekduedro]] | [[Dosiero:Snub dodecadodecahedron.png|100px]] | &#124;2⁵/₂5 | [[Dosiero:Snub dodecadodecahedron vertfig.png|80px]]<br>3.3.⁵/₂.3.5 | I | U40 | K45 | 60 | 150 | 84 | 60{3}+12{5}+12{⁵/₂} |- | 112 | [[Riproĉa dudek-dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Snub icosidodecadodecahedron.png|100px]] | &#124;⁵/₃3 5 | [[Dosiero:Snub icosidodecadodecahedron vertfig.png|80px]]<br>3.3.3.3.5.⁵/₃ | I | U46 | K51 | 60 | 180 | 104 | (20+6){3}+12{5}+12{⁵/₂} |- | 113 | [[Granda inversigita riproĉa dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great inverted snub icosidodecahedron.png|100px]] | &#124;⁵/₃2 3 | [[Dosiero:Great inverted snub icosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>3.3.3.3.⁵/₃ | I | U69 | K74 | 60 | 150 | 92 | (20+60){3}+12{⁵/₂} |- | 114 | [[Inversigita riproĉa dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Inverted snub dodecadodecahedron.png|100px]] | &#124;⁵/₃2 5 | [[Dosiero:Inverted snub dodecadodecahedron vertfig.png|80px]]<br>3.⁵/₃.3.3.5 | I | U60 | K65 | 60 | 150 | 84 | 60{3}+12{5}+12{⁵/₂} |- | 115 | [[Granda riproĉa dekdu-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great snub dodecicosidodecahedron.png|100px]] | &#124;⁵/₃⁵/₂3 | [[Dosiero:Great snub dodecicosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>3.⁵/₃.3.⁵/₂.3.3 | I | U64 | K69 | 60 | 180 | 104 | (20+60){3}+(12+12){⁵/₂} |- | 116 | [[Granda riproĉa dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great snub icosidodecahedron.png|100px]] | &#124;2⁵/₂⁵/₂ | [[Dosiero:Great snub icosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>3.3.3.3.⁵/₂ | I | U57 | K62 | 60 | 150 | 92 | (20+60){3}+12{⁵/₂} |- | 117 | [[Granda malantaŭe riproĉa dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great retrosnub icosidodecahedron.png|100px]] | &#124;³/₂⁵/₃2 | [[Dosiero:Great retrosnub icosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>(3.3.3.3.⁵/₃)/₂ | I | U74 | K79 | 60 | 150 | 92 | (20+60){3}+12{⁵/₂} |- | 118 | [[Malgranda malantaŭe riproĉa dudek-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small retrosnub icosicosidodecahedron.png|100px]] | &#124;³/₂³/₂⁵/₂ | [[Dosiero:Small retrosnub icosicosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>(3.3.3.3.3.⁵/₂)/₂ | I_h | U72 | K77 | 180 | 60 | 112 | (40+60){3}+12{⁵/₂} |- | 119 | [[Granda durombo-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great dirhombicosidodecahedron.png|100px]] | &#124;³/₂⁵/₃3⁵/₂ | [[Dosiero:Great dirhombicosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br><small>(4.⁵/₃.4.3.4.⁵/₂.4.³/₂)/₂</small> | I_h | U75 | K80 | 60 | 240 | 124 | 40{3}+60{4}+24{⁵/₂} |} ==Eksteraj ligiloj== * [http://employees.csbsju.edu/mwenninger Magnus J. Wenninger] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051001035323/http://www.employees.csbsju.edu/mwenninger/ |date=2005-10-01 }} * Programaro uzita por generi bildojn en ĉi tiu artikolo: ** [http://web.aanet.com.au/robertw/Stella.html Stella: Pluredra Navigilo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071112023411/http://web.aanet.com.au/robertw/Stella.html |date=2007-11-12 }} - programaro Stella, uzita por generi la kolorigitajn modelojn sur ĉi tiu paĝo. Ĝi povas krei kaj printi retojn por ĉiuj pluredraj modeloj de Wenninger. ** [http://bulatov.org/old/polyhedra/stellation_applet Pluredra Steliga Apleto de Vladimir Bulatov] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070226100621/http://bulatov.org/old/polyhedra/stellation_applet/ |date=2007-02-26 }} (Uzita por generi la steligajn bildojn sur ĉi tiu paĝo) * [http://home.aanet.com.au/robertw/UsersModels.html Galerio de pluredraj Modeloj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070104223837/http://home.aanet.com.au/robertw/UsersModels.html |date=2007-01-04 }} [[Kategorio:Matematikaj listoj]] [[Kategorio:Pluredroj]] fgxleap0sh9khdrymz6tpsp2q1hzvdr 9490195 9490173 2026-10-08T05:00:54Z Д.Ильин 70105 9490195 wikitext text/x-wiki Ĉi tiu tabelo enhavas indeksitan liston de la [[unuforma pluredro|unuformaj]] kaj steligitaj [[pluredro]]j de la libro ''Pluredraj Modeloj'' de Magnus Wenninger. La libro estis skribita kiel gvidilo por konstrui pluredrojn kiel fizikaj modeloj. Ĝi inkluzivas ŝablonojn de la edroj por konstruado, kaj ankaŭ mallonge priskribas la teorion malantaŭ de ĉi tiuj formoj. Ĝi enhavas la 75 neprismajn [[Unuforma pluredro|unuformajn pluredrojn]], kaj ankaŭ 44 [[steligo|steligitajn formojn]] de konveksaj regulaj pluredroj. Specoj de pluredroj listigitaj ĉi tie povas esti referencitaj kiel "Modelo de Wenninger numero N", aŭ W_N. La pluredroj estas grupitaj pli sube en 5 tabelojn: regula (1 ... 5), duonregula (6 ... 18), regulaj stelaj pluredroj (20 ... 22, 41), steligoj kaj kombinaĵoj (19 ... 66), kaj uniformaj stelaj pluredroj (67 ... 119). La kvar regulaj stelaj pluredroj estas listitaj dufoje ĉar ili apartenan kaj al uniformaj pluredroj kaj al stelaj. ==[[Platonaj solidoj]] (regulaj) W1 ... W5 == {| class="wikitable" ! Indekso ! Nomo ! Bildo ! [[Simbolo de Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica figuro]]<br>kaj [[simbolo de Schläfli]] ! Geometria simetria grupo ! U# ! K# ! V ! E ! F ! Edroj laŭ speco |- | 1 | [[Kvaredro]] | [[Dosiero:Tetrahedron.png|100px]] | 3&#124;2 3 | [[Dosiero:Tetrahedron vertfig.svg|80px]]<br>{3,3} | T_d | U01 | K06 | 4 | 6 | 4 | 4{3} |- | 2 | [[Okedro]] | [[Dosiero:Octahedron.png|100px]] | 4&#124;2 3 | [[Dosiero:Octahedron vertfig.svg|80px]]<br>{3,4} | O_h | U05 | K10 | 6 | 12 | 8 | 8{3} |- | 3 | [[Kubo (geometrio)|Kubo]] | [[Dosiero:Hexahedron.png|100px]] | 3&#124;2 4 | [[Dosiero:Cube vertfig svg.svg|80px]]<br>{4,3} | O_h | U06 | K11 | 8 | 12 | 6 | 6{4} |- | 4 | [[Dudekedro]] | [[Dosiero:Icosahedron.png|100px]] | 5&#124;2 3 | [[Dosiero:Icosahedron vertfig.svg|80px]]<br>{3,5} | I_h | U22 | K27 | 12 | 30 | 20 | 20{3} |- | 5 | [[Dekduedro]] | [[Dosiero:Dodecahedron.png|100px]] | 3&#124;2 5 | [[Dosiero:Dodecahedron vertfig.svg|80px]]<br>{5,3} | I_h | U23 | K28 | 20 | 30 | 12 | 12{5} |} ==[[Arĥimedaj solidoj]] ([[duonregula pluredro|duonregulaj]]) W6 ... W18 == {| class="wikitable" ! Indekso ! Nomo ! Bildo ! [[Simbolo de Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica figuro]] ! Geometria simetria grupo ! U# ! K# ! V ! E ! F ! Edroj laŭ speco |- | 6 | [[Senpintigita kvaredro]] | [[Dosiero:Truncated tetrahedron.png|100px]] | 2 3&#124;3 | [[Dosiero:Truncated tetrahedron vertfig.svg|80px]]<br>3.6.6 | T_d | U02 | K07 | 12 | 18 | 8 | 4{3}+4{6} |- | 7 | [[Senpintigita okedro]] | [[Dosiero:Truncated octahedron.png|100px]] | 2 4&#124;3 | [[Dosiero:Truncated octahedron vertfig.svg|80px]]<br>4.6.6 | O_h | U08 | K13 | 24 | 36 | 14 | 6{4}+8{6} |- | 8 | [[Senpintigita kubo|Senpintigita sesedro]] | [[Dosiero:Truncated hexahedron.png|100px]] | 2 3&#124;4 | [[Dosiero:Truncated cube vertfig.svg|80px]]<br>3.8.8 | O_h | U09 | K14 | 24 | 36 | 14 | 8{3}+6{8} |- | 9 | [[Senpintigita dudekedro]] | [[Dosiero:Truncated icosahedron.png|100px]] | 2 5&#124;3 | [[Dosiero:Truncated icosahedron vertfig.svg|80px]]<br>5.6.6 | I_h | U25 | K30 | 60 | 90 | 32 | 12{5}+20{6} |- | 10 | [[Senpintigita dekduedro]] | [[Dosiero:Truncated dodecahedron.png|100px]] | 2 3&#124;5 | [[Dosiero:Truncated dodecahedron vertfig.svg|80px]]<br>3.10.10 | I_h | U26 | K31 | 60 | 90 | 32 | 20{3}+12{10} |- | 11 | [[Kubokedro]] | [[Dosiero:Cuboctahedron.png|100px]] | 2&#124;3 4 | [[Dosiero:Cuboctahedron vertfig.svg|80px]]<br>3.4.3.4 | O_h | U07 | K12 | 12 | 24 | 14 | 8{3}+6{4} |- | 12 | [[Dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Icosidodecaëder.png|100px]] | 2&#124;3 5 | [[Dosiero:Icosidodecahedron vertfig.svg|80px]]<br>3.5.3.5 | I_h | U24 | K29 | 30 | 60 | 32 | 20{3}+12{5} |- | 13 | [[Malgranda rombokub-okedro]] | [[Dosiero:Small rhombicuboctahedron.png|100px]] | 3 4&#124;2 | [[Dosiero:Small rhombicuboctahedron vertfig.svg|80px]]<br>3.4.4.4 | O_h | U10 | K15 | 24 | 48 | 26 | 8{3}+(6+12){4} |- | 14 | [[Malgranda rombo-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small rhombicosidodecahedron.png|100px]] | 3 5&#124;2 | [[Dosiero:Small rhombicosidodecahedron vertfig.svg|80px]]<br>3.4.5.4 | I_h | U27 | K32 | 60 | 120 | 62 | 20{3}+30{4}+12{5} |- | 15 | [[Granda rombokub-okedro]]<br>(Rombotranĉita kubokedro)<br>(Senpintigita kubokedro) | [[Dosiero:Great rhombicuboctahedron.png|100px]] | 2 3 4&#124; | [[Dosiero:Great rhombicuboctahedron vertfig.svg|80px]]<br>4.6.8 | O_h | U11 | K16 | 48 | 72 | 26 | 12{4}+8{6}+6{8} |- | 16 | [[Granda rombo-dudek-dekduedro]]<br>(Rombotranĉita dudek-dekduedro)<br>(Senpintigita dudek-dekduedro) |[[Dosiero:Great rhombicosidodecahedron.png|100px]] | 2 3 5&#124; | [[Dosiero:Great rhombicosidodecahedron vertfig.svg|80px]]<br>4.6.10 | I_h | U28 | K33 | 120 | 180 | 62 | 30{4}+20{6}+12{10} |- | 17 | [[Riproĉa kubo]] | [[Dosiero:Snub hexahedron.png|100px]] | &#124;2 3 4 | [[Dosiero:Snub cube vertfig.svg|80px]]<br>3.3.3.3.4 | O | U12 | K17 | 24 | 60 | 38 | (8+24){3}+6{4} |- | 18 | [[Riproĉa dekduedro]] | [[Dosiero:Snub dodecahedron ccw.png|100px]] | &#124;2 3 5 | [[Dosiero:Snub dodecahedron vertfig.svg|80px]]<br>3.3.3.3.5 | I | U29 | K34 | 60 | 150 | 92 | (20+60){3}+12{5} |} ==[[Solido de Keplero-Poinsot|Solidoj de Keplero-Poinsot]] (regulaj [[stela pluredro|stelaj pluredroj]]) W20, W21, W22, W41== {| class="wikitable" ! Indekso ! Nomo ! Bildo ! [[Simbolo de Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica figuro]]<br>kaj [[simbolo de Schläfli]] ! Geometria simetria grupo ! U# ! K# ! V ! E ! F ! Edroj laŭ speco |- | 20 | [[Malgranda steligita dekduedro]] | [[Dosiero:Small stellated dodecahedron.png|100px]] | 5&#124;2⁵/₂ | [[Dosiero:Small stellated dodecahedron vertfig.png|80px]]<br>{⁵/₂,5} | I_h | U34 | K39 | 12 | 30 | 12 | 12{⁵/₂} |- | 21 | [[Granda dekduedro]] | [[Dosiero:Great dodecahedron.png|100px]] | ⁵/₂&#124;2 5 | [[Dosiero:Great dodecahedron vertfig.svg|80px]]<br>{5,⁵/₂} | I_h | U35 | K40 | 12 | 30 | 12 | 12{5} |- | 22 | [[Granda steligita dekduedro]] | [[Dosiero:Great stellated dodecahedron.png|100px]] | 3&#124;2⁵/₂ | [[Dosiero:Great stellated dodecahedron vertfig.svg|80px]]<br>{⁵/₂,3} | I_h | U52 | K57 | 20 | 30 | 12 | 12{⁵/₂} |- | 41 | [[Granda dudekedro]]<br>(16-a steligo de dudekedro) | [[Dosiero:Great icosahedron.png|100px]] | ⁵/₂&#124;2 3 | [[Dosiero:Great icosahedron vertfig.png|80px]]<br>{3,⁵/₂} | I_h | U53 | K58 | 12 | 30 | 20 | 20{3} |} ==Steligoj W19 ... W66== ===Steligo de okedro=== {| class="wikitable" ! Indekso ! Nomo ! Geometria simetria grupo ! Bildo ! Facetoj |- | 2 | [[Okedro]]<br>(regula) | O_h | [[Dosiero:Zeroth stellation of octahedron.svg|150px]] | [[Dosiero:Zeroth stellation of octahedron facets.svg|150px]] |- | 19 | [[Steligita okedro]]<br>(Kombinaĵo de du kvaredroj) | O_h | [[Dosiero:First stellation of octahedron.svg|150px]] | [[Dosiero:Stellation of octahedron facets.svg|150px]] |} ===Steligoj de dekduedro=== {| class="wikitable" ! Indekso ! Nomo ! Geometria simetria grupo ! Bildo ! Facetoj |- | 5 | [[Dekduedro]] (regula) | I_h | [[Dosiero:Zeroth stellation of dodecahedron.svg|150px]] | [[Dosiero:Zeroth stellation of dodecahedron facets.png|150px]] |- | 20 | [[Malgranda steligita dekduedro]] (regula)<br>(Unua steligo de dekduedro) | I_h | [[Dosiero:First stellation of dodecahedron.svg|150px]] | [[Dosiero:First stellation of dodecahedron facets.png|150px]] |- | 21 | [[Granda dekduedro]] (regula)<br>(Dua steligo de dekduedro) | I_h | [[Dosiero:Second stellation of dodecahedron.svg|150px]] | [[Dosiero:Second stellation of dodecahedron facets.png|150px]] |- | 22 | [[Granda steligita dekduedro]] (regula)<br>(Tria steligo de dekduedro) | I_h | [[Dosiero:Third stellation of dodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Third stellation of dodecahedron facets.png|150px]] |} ===Steligoj de dudekedro=== {| class="wikitable" ! Indekso ! Nomo ! Geometria simetria grupo ! Bildo ! Facetoj |- | 4 | [[Dudekedro]] (regula) | I_h | [[Dosiero:Zeroth stellation of icosahedron.svg|150px]] | [[Dosiero:Zeroth stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 26 | [[Unua steligo de dudekedro]]<br>(Trilateropiramidigita dudekedro) | I_h | [[Dosiero:First stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:First stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 23 | [[Kombinaĵo de kvin okedroj]]<br>(Unua kombinaĵa steligo de dudekedro) | I_h | [[Dosiero:First compound stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:First compound stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 24 | [[Kombinaĵo de kvin kvaredroj]]<br>(Dua kombinaĵa steligo de dudekedro) | I | [[Dosiero:Second compound stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Second compound stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 25 | [[Kombinaĵo de dek kvaredroj]]<br>(Tria kombinaĵa steligo de dudekedro) | I_h | [[Dosiero:Third compound stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Third compound stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 27 | [[Dua steligo de dudekedro]] | I_h | [[Dosiero:Second stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Second stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 28 | [[Tria steligo de dudekedro]] | I_h | [[Dosiero:Third stellation of icosahedron.svg|150px]] | [[Dosiero:Third stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 29 | [[Kvara steligo de dudekedro]] | I_h | [[Dosiero:Fourth stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Fourth stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 30 | [[Kvina steligo de dudekedro]] | I_h | [[Dosiero:Fifth stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Fifth stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 31 | [[Sesa steligo de dudekedro]] | I_h | [[Dosiero:Sixth stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Sixth stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 32 | [[Sepa steligo de dudekedro]] | I_h | [[Dosiero:Seventh stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Seventh stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 33 | [[Oka steligo de dudekedro]] | I_h | [[Dosiero:Eighth stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Wenninger I8 stellation facets.svg|150px]] |- | 34 | [[Naŭa steligo de dudekedro]] | I_h | [[Dosiero:Ninth stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Ninth stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 35 | [[Deka steligo de dudekedro]] | I | [[Dosiero:Tenth stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Tenth stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 36 | [[Dekunua steligo de dudekedro]] | I | [[Dosiero:Eleventh stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Eleventh stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 37 | [[Dekdua steligo de dudekedro]] | I_h | [[Dosiero:Twelfth stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Twelfth stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 38 | [[Dektria steligo de dudekedro]] | I | [[Dosiero:Thirteenth stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Thirteenth stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 39 | [[Dekkvara steligo de dudekedro]] | I | [[Dosiero:Fourteenth stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Fourteenth stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 40 | [[Dekkvina steligo de dudekedro]] | I | [[Dosiero:Fifteenth stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Fifteenth stellation of icosahedron facets.png|150px]] |- | 41 | [[Granda dudekedro]] (regula)<br>(Deksesa steligo de dudekedro) | I_h | [[Dosiero:Sixteenth stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Sixteenth stellation of icosahedron facets.svg|150px]] |- | 42 | [[Fina steligo de la dudekedro]] | I_h | [[Dosiero:Seventeenth stellation of icosahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Seventeenth stellation of icosahedron facets.png|150px]] |} ===Steligoj de kubokedro=== {| class="wikitable" ! Indekso ! Nomo ! Geometria simetria grupo ! Bildo ! Facetoj de [[okedro|okedraj]] ebenoj ! Facetoj de [[kubo|kubaj]] ebenoj |- | 11 | [[Kubokedro]] (regula) | O_h | [[Dosiero:Zeroth stellation of cuboctahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Zeroth stellation of cuboctahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Zeroth stellation of cuboctahedron square facets.png|150px]] |- | 43 | [[Kombinaĵo de kubo kaj okedro]]<br>(Unua steligo de kubokedro) | O_h | [[Dosiero:First stellation of cuboctahedron.png|150px]] | [[Dosiero:First stellation of cuboctahedron trifacets.png|150px]] | [[Dosiero:First stellation of cuboctahedron square facets.png|150px]] |- | 44 | [[Dua steligo de kubokedro]] | O_h | [[Dosiero:Second stellation of cuboctahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Second stellation of cuboctahedron trifacets.png|150px]] | [[Dosiero:Second stellation of cuboctahedron square facets.png|150px]] |- | 45 | [[Tria steligo de kubokedro]] | O_h | [[Dosiero:Third stellation of cuboctahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Third stellation of cuboctahedron trifacets.png|150px]] | [[Dosiero:Third stellation of cuboctahedron square facets.png|150px]] |- | 46 | [[Kvara steligo de kubokedro]] | O_h | [[Dosiero:Fourth stellation of cuboctahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Fourth stellation of cuboctahedron trifacets.png|150px]] | [[Dosiero:Fourth stellation of cuboctahedron square facets.png|150px]] |} ===Steligoj de dudek-dekduedro=== {| class="wikitable" ! Indekso ! Nomo ! Geometria simetria grupo ! Bildo ! Facetoj de dudekedraj ebenoj ! Facetoj de dekduedraj ebenoj |- | 12 | [[Dudek-dekduedro]]<br>(regula) | I_h | [[Dosiero:Icosidodecahedron.jpg|150px]] | [[Dosiero:Zeroth stellation of icosidodecahedron trifacets.png|150px]] | [[Dosiero:Zeroth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 47 | (Unua steligo de dudek-dekduedro)<br>[[Kombinaĵo de dekduedro kaj dudekedro]] | I_h | [[Dosiero:First stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:First stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:First stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 48 | [[Dua steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Second stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Second stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Second stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 49 | [[Tria steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Third stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Third stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Third stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 50 | [[Kvara steligo de dudek-dekduedro]]<br>(Kombinaĵo de [[malgranda steligita dekduedro]]<br>kaj [[trilateropiramidigita dudekedro]]) | I_h | [[Dosiero:Fourth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Fourth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Fourth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 51 | [[Kvina steligo de dudek-dekduedro]]<br>(Kombinaĵo de [[malgranda steligita dekduedro]]<br>kaj [[kvin okedroj]]) | I_h | [[Dosiero:Fifth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Fifth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Fifth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 52 | [[Sesa steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Sixth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Sixth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Sixth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 53 | [[Sepa steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Seventh stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Seventh stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Seventh stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 54 | [[Oka steligo de dudek-dekduedro]]<br>(Kombinaĵo de [[kvin kvaredroj]]<br>kaj [[granda dekduedro]]) | I | [[Dosiero:Eighth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Eighth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Eighth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 55 | [[Naŭa steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Ninth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Ninth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Ninth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 56 | [[Deka steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Tenth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Tenth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Tenth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 57 | [[Dek-unua steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Eleventh stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Eleventh stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Eleventh stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 58 | [[Dek-dua steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Twelfth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Twelfth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Twelfth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 59 | [[Dek-tria steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Thirteenth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Thirteenth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Thirteenth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 60 | [[Dek-kvara steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Fourteenth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Fourteenth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Fourteenth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 61 | [[Kombinaĵo de granda steligita dekduedro kaj granda dudekedro]] | I_h | [[Dosiero:Second compound stellation of icosidecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Second compound stellation of icosidecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Second compound stellation of icosidecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 62 | [[Dek-kvina steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Fifteenth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Fifteenth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Fifteenth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 63 | [[Dek-sesa steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Sixteenth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Sixteenth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Sixteenth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 64 | [[Dek-sepa steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Seventeenth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Seventeenth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Seventeenth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 65 | [[Dek-oka steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Eighteenth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Eighteenth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Eighteenth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |- | 66 | [[Dek-naŭa steligo de dudek-dekduedro]] | I_h | [[Dosiero:Nineteenth stellation of icosidodecahedron.png|150px]] | [[Dosiero:Nineteenth stellation of icosidodecahedron facets.png|150px]] | [[Dosiero:Nineteenth stellation of icosidodecahedron pentfacets.png|150px]] |} ==Uniformaj nekonveksaj solidoj W67 ... W119== {| class="wikitable" ! Indekso ! Nomo ! Bildo ! [[Simbolo de Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica figuro]] ! Geometria simetria grupo ! U# ! K# ! Verticoj ! Lateroj ! Edroj ! Edroj laŭ speco |- | 67 | [[Kvar-duon-sesedro]] | [[Dosiero:Tetrahemihexahedron.png|100px]] | ³/₂3&#124;2 | [[Dosiero:Tetrahemihexahedron vertfig.png|80px]]<br>4.³/₂.4.3 | T_d | U04 | K09 | 6 | 12 | 7 | 4{3}+3{4} |- | 68 | [[Ok-duon-okedro]] | [[Dosiero:Octahemioctahedron.png|100px]] | ³/₂3&#124;3 | [[Dosiero:Octahemioctahedron vertfig.png|80px]]<br>6.³/₂.6.3 | O_h | U03 | K08 | 12 | 24 | 12 | 8{3}+4{6} |- | 69 | [[Malgranda kubokubo-okedro]] | [[Dosiero:Small cubicuboctahedron.png|100px]] | ³/₂4&#124;4 | [[Dosiero:Small cubicuboctahedron vertfig.png|80px]]<br>8.³/₂.8.4 | O_h | U13 | K18 | 24 | 48 | 20 | 8{3}+6{4}+6{8} |- | 70 | [[Malgranda du-tritranĉa dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small ditrigonal icosidodecahedron.png|100px]] | 3&#124;⁵/₂3 | [[Dosiero:Small ditrigonal icosidodecahedron vertfig.svg|80px]]<br>(⁵/₂.3)³ | I_h | U30 | K35 | 20 | 60 | 32 | 20{3}+12{⁵/₂} |- | 71 | [[Malgranda dudek-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small icosicosidodecahedron.png|100px]] | ⁵/₂3&#124;3 | [[Dosiero:Small icosicosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>6.⁵/₂.6.3 | I_h | U31 | K36 | 60 | 120 | 52 | 20{3}+12{⁵/₂}+20{6} |- | 72 | [[Malgranda dekdu-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small dodecicosidodecahedron.png|100px]] | ³/₂5&#124;5 | [[Dosiero:Small dodecicosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>10.³/₂.10.5</td> | I_h | U33 | K38 | 60 | 120 | 44 | 20{3}+12{5}+12{10} |- | 73 | [[Dekduedro]] | [[Dosiero:Dodecadodecahedron.png|100px]] | 2&#124;⁵/₂5 | [[Dosiero:Dodecadodecahedron vertfig.png|80px]]<br>(⁵/₂.5)² | I_h | U36 | K41 | 30 | 60 | 24 | 12{5}+12{⁵/₂} |- | 74 | [[Malgranda rombo-dekduedro]] | [[Dosiero:Small rhombidodecahedron.png|100px]] | 2⁵/₂5&#124; | [[Dosiero:Small rhombidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>10.4.¹⁰/₉.⁴/₃ | I_h | U39 | K44 | 60 | 120 | 42 | 30{4}+12{10} |- | 75 | [[Senpintigita granda dekduedro]] | [[Dosiero:Great truncated dodecahedron.png|100px]] | 2⁵/₂&#124;5 | [[Dosiero:Truncated great dodecahedron vertfig.png|80px]]<br>10.10.⁵/₂ | I_h | U37 | K42 | 60 | 90 | 24 | 12{⁵/₂}+12{10} |- | 76 | [[Rombo-dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Rhombidodecadodecahedron.png|100px]] | ⁵/₂5&#124;2 | [[Dosiero:Rhombidodecadodecahedron vertfig.png|80px]]<br>4.⁵/₂.4.5 | I_h | U38 | K43 | 60 | 120 | 54 | 30{4}+12{5}+12{⁵/₂} |- | 77 | [[Granda kubokubo-okedro]] | [[Dosiero:Great cubicuboctahedron.png|100px]] | 3 4&#124;⁴/₃ | [[Dosiero:Great cubicuboctahedron vertfig.png|80px]]<br>⁸/₃.3.⁸/₃.4 | O_h | U14 | K19 | 24 | 48 | 20 | 8{3}+6{4}+6{⁸/₃} |- | 78 | [[Kubo-duon-okedro]] | [[Dosiero:Cubohemioctahedron.png|100px]] | ⁴/₃4&#124;3 | [[Dosiero:Cubohemioctahedron vertfig.png|80px]]<br>6.⁴/₃.6.4 | O_h | U15 | K20 | 12 | 24 | 10 | 6{4}+4{6} |- | 79 | [[Kubotranĉita kubokedro]]<br>(Kubo-oktranĉita kubokedro) | [[Dosiero:Cubitruncated cuboctahedron.png|100px]] | ⁴/₃3 4&#124; | [[Dosiero:Cubitruncated cuboctahedron vertfig.svg|80px]]<br>⁸/₃.6.8 | O_h | U16 | K21 | 48 | 72 | 20 | 8{6}+6{8}+6{⁸/₃} |- | 80 | [[Du-tritranĉa dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Ditrigonal dodecadodecahedron.png|100px]] | 3&#124;⁵/₃5 | [[Dosiero:Ditrigonal dodecadodecahedron vertfig.svg|80px]]<br>(⁵/₃.5)³ | I_h | U41 | K46 | 20 | 60 | 24 | 12{5}+12{⁵/₂} |- | 81 | [[Granda du-tritranĉa dekdu-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great ditrigonal dodecicosidodecahedron.png|100px]] | 3 5&#124;⁵/₃ | [[Dosiero:Great ditrigonal dodecicosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>¹⁰/₃.3.¹⁰/₃.5 | I_h | U42 | K47 | 60 | 120 | 44 | 20{3}+12{5}+12{¹⁰/₃} |- | 82 | [[Malgranda du-tritranĉa dekdu-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small ditrigonal dodecicosidodecahedron.png|100px]] | ⁵/₃3&#124;5 | [[Dosiero:Small ditrigonal dodecicosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>10.⁵/₃.10.3 | I_h | U43 | K48 | 60 | 120 | 44 | 20{3}+12{⁵/₂}+12{10} |- | 83 | [[Dudek-dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Icosidodecadodecahedron.png|100px]] | ⁵/₃5&#124;3 | [[Dosiero:Icosidodecadodecahedron vertfig.png|80px]]<br>6.⁵/₃.6.5 | I_h | U44 | K49 | 60 | 120 | 44 | 12{5}+12{⁵/₂}+20{6} |- | 84 | [[Dudektranĉita dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Icositruncated dodecadodecahedron.png|100px]] | ⁵/₃3 5&#124; | [[Dosiero:Icositruncated dodecadodecahedron vertfig.png|80px]]<br>¹⁰/₃.6.10 | I_h | U45 | K50 | 120 | 180 | 44 | 20{6}+12{10}+12{¹⁰/₃} |- | 85 | [[Uniforma granda rombokub-okedro]]<br>(Kvazaŭrombokubo-okedro) | [[Dosiero:Uniform great rhombicuboctahedron.png|100px]] | ³/₂4&#124;2 | [[Dosiero:Great rhombicuboctahedron vertfig.svg|80px]]<br>4.³/₂.4.4 | O_h | U17 | K22 | 24 | 48 | 26 | 8{3}+(6+12){4} |- | 86 | [[Malgranda rombo-sesedro]] | [[Dosiero:Small rhombihexahedron.png|100px]] | ³/₂2 4&#124; | [[Dosiero:Small rhombihexahedron vertfig.png|80px]]<br>4.8.⁴/₃.8 | O_h | U18 | K23 | 24 | 48 | 18 | 12{4}+6{8} |- | 87 | [[Granda du-tritranĉa dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great ditrigonal icosidodecahedron.png|100px]] | ³/₂&#124;3 5 | [[Dosiero:Great ditrigonal icosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>(5.3.5.3.5.3)/₂ | I_h | U47 | K52 | 20 | 60 | 32 | 20{3}+12{5} |- | 88 | [[Granda dudek-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great icosicosidodecahedron.png|100px]] | ³/₂5&#124;3 | [[Dosiero:Great icosicosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>6.³/₂.6.5 | I_h | U48 | K53 | 60 | 120 | 52 | 20{3}+12{5}+20{6} |- | 89 | [[Malgranda dudek-duon-dekduedro]] | [[Dosiero:Small icosihemidodecahedron.png|100px]] | ³/₂3&#124;5 | [[Dosiero:Small icosihemidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>10.³/₂.10.3 | I_h | U49 | K54 | 30 | 60 | 26 | 20{3}+6{10} |- | 90 | [[Malgranda dekdu-dudekedro]] | [[Dosiero:Small dodecicosahedron.png|100px]] | ³/₂3 5&#124; | [[Dosiero:Small dodecicosahedron vertfig.png|80px]]<br>10.6.¹⁰/₉.⁶/₅ | I_h | U50 | K55 | 60 | 120 | 32 | 20{6}+12{10} |- | 91 | [[Malgranda dekdu-duon-dekduedro]] | [[Dosiero:Small dodecahemidodecahedron.png|100px]] | ⁵/₄5&#124;5 | [[Dosiero:Small dodecahemidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>10.⁵/₄.10.5 | I_h | U51 | K56 | 30 | 60 | 18 | 12{5}+6{10} |- | 92 | [[Steligita senpintigita sesedro]]<br>(Kvazaŭtranĉita sesedro) | [[Dosiero:Stellated truncated hexahedron.png|100px]] | 2 3&#124;⁴/₃ | [[Dosiero:Stellated truncated hexahedron vertfig.png|80px]]<br>⁸/₃.⁸/₃.3 | O_h | U19 | K24 | 24 | 36 | 14 | 8{3}+6{⁸/₃} |- | 93 | [[Granda senpintigita kubokedro]]<br>(Kvazaŭtranĉita kubokedro) | [[Dosiero:Great truncated cuboctahedron.png|100px]] | ⁴/₃2 3&#124; | [[Dosiero:Great truncated cuboctahedron vertfig.png|80px]]<br>⁸/₃.4.6 | O_h | U20 | K25 | 48 | 72 | 26 | 12{4}+8{6}+6{⁸/₃} |- | 94 | [[Granda dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great icosidodecahedron.png|100px]] | 2&#124;⁵/₂3 | [[Dosiero:Great icosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>(⁵/₂.3)² | I_h | U54 | K59 | 30 | 60 | 32 | 20{3}+12{⁵/₂} |- | 95 | [[Senpintigita granda dudekedro]] | [[Dosiero:Great truncated icosahedron.png|100px]] | 2⁵/₂&#124;3 | [[Dosiero:Great truncated icosahedron vertfig.png|80px]]<br>6.6.⁵/₂ | I_h | U55 | K60 | 60 | 90 | 32 | 12{⁵/₂}+20{6} |- | 96 | [[Rombo-dudekedro]] | [[Dosiero:Rhombicosahedron.png|100px]] | 2⁵/₂3&#124; | [[Dosiero:Rhombicosahedron vertfig.png|80px]]<br>6.4.⁶/₅.⁴/₃ | I_h | U56 | K61 | 60 | 120 | 50 | 30{4}+20{6} |- | 97 | [[Malgranda steligita senpintigita dekduedro]]<br>(Kvazaŭtranĉita malgranda steligita dekduedro) | [[Dosiero:Small stellated truncated dodecahedron.png|100px]] | 2 5&#124;⁵/₃ | [[Dosiero:Small stellated truncated dodecahedron vertfig.png|80px]]<br>¹⁰/₃.¹⁰/₃.5 | I_h | U58 | K63 | 60 | 90 | 24 | 12{5}+12{¹⁰/₃} |- | 98 | [[Senpintigita dekduedro]]<br>(Kvazaŭtranĉita dekduedro) | [[Dosiero:Truncated dodecadodecahedron.png|100px]] | ⁵/₃2 5&#124; | [[Dosiero:Truncated dodecadodecahedron vertfig.png|80px]]<br>¹⁰/₃.4.10 | I_h | U59 | K64 | 120 | 180 | 54 | 30{4}+12{10}+12{¹⁰/₃} |- | 99 | [[Granda dekdu-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great dodecicosidodecahedron.png|100px]] | ⁵/₂3&#124;⁵/₃ | [[Dosiero:Great dodecicosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>¹⁰/₃.⁵/₂.¹⁰/₃.3 | I_h | U61 | K66 | 60 | 120 | 44 | 20{3}+12{⁵/₂}+12{¹⁰/₃ } |- | 100 | [[Malgranda dekdu-duon-dudekedro]] | [[Dosiero:Small dodecahemicosahedron.png|100px]] | ⁵/₃⁵/₂&#124;3 | [[Dosiero:Small dodecahemicosahedron vertfig.png|80px]]<br>6.⁵/₃.6.⁵/₂ | I_h | U62 | K67 | 30 | 60 | 22 | 12{⁵/₂}+10{6} |- | 101 | [[Granda dekdu-dudekedro]] | [[Dosiero:Great dodecicosahedron.png|100px]] | ⁵/₃⁵/₂3&#124; | [[Dosiero:Great dodecicosahedron vertfig.png|80px]]<br>6.¹⁰/₃.⁶/₅.¹⁰/₇ | I_h | U63 | K68 | 60 | 120 | 32 | 20{6}+12{¹⁰/₃} |- | 102 | [[Granda dekdu-duon-dudekedro]] | [[Dosiero:Great dodecahemicosahedron.png|100px]] | ⁵/₄5&#124;3 | [[Dosiero:Great dodecahemicosahedron vertfig.png|80px]]<br>6.⁵/₄.6.5 | I_h | U65 | K70 | 30 | 60 | 22 | 12{5}+10{6} |- | 103 | [[Granda rombo-sesedro]] | [[Dosiero:Great rhombihexahedron.png|100px]] | ⁴/₃³/₂2&#124; | [[Dosiero:Great rhombihexahedron vertfig.png|80px]]<br>4.⁸/₃.⁴/₃.⁸/₅ | O_h | U21 | K26 | 24 | 48 | 18 | 12{4}+6{⁸/₃} |- | 104 | [[Granda steligita senpintigita dekduedro]]<br>(Kvazaŭtranĉita granda steligita dekduedro) | [[Dosiero:Great stellated truncated dodecahedron.png|100px]] | 2 3&#124;⁵/₃ | [[Dosiero:Great stellated truncated dodecahedron vertfig.png|80px]]<br>¹⁰/₃.¹⁰/₃.3 | I_h | U66 | K71 | 60 | 90 | 32 | 20{3}+12{¹⁰/₃} |- | 105 | [[Uniforma granda rombo-dudek-dekduedro]]<br>(Kvazaŭrombo-dudek-dekduedro) | [[Dosiero:Uniform great rhombicosidodecahedron.png|100px]] | ⁵/₃3&#124;2 | [[Dosiero:Uniform great rhombicosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>4.⁵/₃.4.3 | I_h | U67 | K72 | 60 | 120 | 62 | 20{3}+30{4}+12{⁵/₂} |- | 106 | [[Granda dudek-duon-dekduedro]] | [[Dosiero:Great icosihemidodecahedron.png|100px]] | 3 3&#124;⁵/₃ | [[Dosiero:Great icosihemidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>¹⁰/₃.³/₂.¹⁰/₃.3 | I_h | U71 | K76 | 30 | 60 | 26 | 20{3}+6{¹⁰/₃} |- | 107 | [[Granda dekdu-duon-dekduedro]] | [[Dosiero:Great dodecahemidodecahedron.png|100px]] | ⁵/₃⁵/₂&#124;⁵/₃ | [[Dosiero:Great dodecahemidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>¹⁰/₃.⁵/₃.¹⁰/₃.⁵/₂ | I_h | U70 | K75 | 30 | 60 | 18 | 12{⁵/₂}+6{¹⁰/₃} |- | 108 | [[Granda senpintigita dudek-dekduedro]]<br>(Granda kvazaŭtranĉita dudek-dekduedro) | [[Dosiero:Great truncated icosidodecahedron.png|100px]] | ⁵/₃2 3&#124; | [[Dosiero:Great truncated icosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>¹⁰/₃.4.6 | I_h | U68 | K73 | 120 | 180 | 62 | 30{4}+20{6}+12{¹⁰/₃} |- | 109 | [[Granda rombo-dekduedro]] | [[Dosiero:Great rhombidodecahedron.png|100px]] | ³/₂⁵/₃2&#124; | [[Dosiero:Great rhombidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>4.¹⁰/₃.⁴/₃.¹⁰/₇ | I_h | U73 | K78 | 60 | 120 | 42 | 30{4}+12{¹⁰/₃} |- | 110 | [[Malgranda riproĉa dudek-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small snub icosicosidodecahedron.png|100px]] | &#124;⁵/₂3 3 | [[Dosiero:Small snub icosicosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>3.3.3.3.3.⁵/₂ | I_h | U32 | K37 | 60 | 180 | 112 | (40+60){3}+12{⁵/₂} |- | 111 | [[Riproĉa dekduedro]] | [[Dosiero:Snub dodecadodecahedron.png|100px]] | &#124;2⁵/₂5 | [[Dosiero:Snub dodecadodecahedron vertfig.png|80px]]<br>3.3.⁵/₂.3.5 | I | U40 | K45 | 60 | 150 | 84 | 60{3}+12{5}+12{⁵/₂} |- | 112 | [[Riproĉa dudek-dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Snub icosidodecadodecahedron.png|100px]] | &#124;⁵/₃3 5 | [[Dosiero:Snub icosidodecadodecahedron vertfig.png|80px]]<br>3.3.3.3.5.⁵/₃ | I | U46 | K51 | 60 | 180 | 104 | (20+6){3}+12{5}+12{⁵/₂} |- | 113 | [[Granda inversigita riproĉa dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great inverted snub icosidodecahedron.png|100px]] | &#124;⁵/₃2 3 | [[Dosiero:Great inverted snub icosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>3.3.3.3.⁵/₃ | I | U69 | K74 | 60 | 150 | 92 | (20+60){3}+12{⁵/₂} |- | 114 | [[Inversigita riproĉa dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Inverted snub dodecadodecahedron.png|100px]] | &#124;⁵/₃2 5 | [[Dosiero:Inverted snub dodecadodecahedron vertfig.png|80px]]<br>3.⁵/₃.3.3.5 | I | U60 | K65 | 60 | 150 | 84 | 60{3}+12{5}+12{⁵/₂} |- | 115 | [[Granda riproĉa dekdu-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great snub dodecicosidodecahedron.png|100px]] | &#124;⁵/₃⁵/₂3 | [[Dosiero:Great snub dodecicosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>3.⁵/₃.3.⁵/₂.3.3 | I | U64 | K69 | 60 | 180 | 104 | (20+60){3}+(12+12){⁵/₂} |- | 116 | [[Granda riproĉa dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great snub icosidodecahedron.png|100px]] | &#124;2⁵/₂⁵/₂ | [[Dosiero:Great snub icosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>3.3.3.3.⁵/₂ | I | U57 | K62 | 60 | 150 | 92 | (20+60){3}+12{⁵/₂} |- | 117 | [[Granda malantaŭe riproĉa dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great retrosnub icosidodecahedron.png|100px]] | &#124;³/₂⁵/₃2 | [[Dosiero:Great retrosnub icosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>(3.3.3.3.⁵/₃)/₂ | I | U74 | K79 | 60 | 150 | 92 | (20+60){3}+12{⁵/₂} |- | 118 | [[Malgranda malantaŭe riproĉa dudek-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small retrosnub icosicosidodecahedron.png|100px]] | &#124;³/₂³/₂⁵/₂ | [[Dosiero:Small retrosnub icosicosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br>(3.3.3.3.3.⁵/₂)/₂ | I_h | U72 | K77 | 180 | 60 | 112 | (40+60){3}+12{⁵/₂} |- | 119 | [[Granda durombo-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great dirhombicosidodecahedron.png|100px]] | &#124;³/₂⁵/₃3⁵/₂ | [[Dosiero:Great dirhombicosidodecahedron vertfig.png|80px]]<br><small>(4.⁵/₃.4.3.4.⁵/₂.4.³/₂)/₂</small> | I_h | U75 | K80 | 60 | 240 | 124 | 40{3}+60{4}+24{⁵/₂} |} ==Eksteraj ligiloj== * [http://employees.csbsju.edu/mwenninger Magnus J. Wenninger] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051001035323/http://www.employees.csbsju.edu/mwenninger/ |date=2005-10-01 }} * Programaro uzita por generi bildojn en ĉi tiu artikolo: ** [http://web.aanet.com.au/robertw/Stella.html Stella: Pluredra Navigilo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071112023411/http://web.aanet.com.au/robertw/Stella.html |date=2007-11-12 }} - programaro Stella, uzita por generi la kolorigitajn modelojn sur ĉi tiu paĝo. Ĝi povas krei kaj printi retojn por ĉiuj pluredraj modeloj de Wenninger. ** [http://bulatov.org/old/polyhedra/stellation_applet Pluredra Steliga Apleto de Vladimir Bulatov] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070226100621/http://bulatov.org/old/polyhedra/stellation_applet/ |date=2007-02-26 }} (Uzita por generi la steligajn bildojn sur ĉi tiu paĝo) * [http://home.aanet.com.au/robertw/UsersModels.html Galerio de pluredraj Modeloj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070104223837/http://home.aanet.com.au/robertw/UsersModels.html |date=2007-01-04 }} [[Kategorio:Matematikaj listoj]] [[Kategorio:Pluredroj]] 4kr3ko1mm8ju1n93lub8u9y9jlpalym 0 168635 9490040 8800741 2026-10-07T17:32:36Z Aidas 3488 9490040 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |blazono = ne havas blazonon.svg |zomo = 10 |situo-bildo = {{paĝonomo}} in LOS.PNG |federacia_lando = [[Brandenburgio]] |distrikto = [[Distrikto Oder-Spree]] |komunumaro = [[Amt Scharmützelsee]] |alto = 45 |areo = 51,98 |poŝtkodo = 15526 |tel_antaŭkodo = 033631 |aŭtokodo = LOS |oficiala_kodo = 12 0 67 024 |subdivido = 4 komunumopartoj (''Ortsteile'') |adreso-komunumestraro = Forsthausstraße 4 |retpaĝaro = [http://www.amt-scharmuetzelsee.de/ www.amt-scharmuetzelsee.de] |komunumestro = Gerlinde Stobrava |komunumestro-titolo = Bürgermeister |komunumestro-partio = [[Die Linkspartei.|PDS]] }} '''Bad Saarow''' {{prononco|bat ZA:ro:}} estas komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Oder-Spree]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Brandenburgio]]. Fine de la jaro [[{{#time: Y|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Brandenburgio||STATO}}}}]] la komunumo havis {{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Brandenburgio|{{#property:p439}}}}}} loĝantojn. La komunumo situas borde de la lago ''[[Scharmützelsee]]''. Ĝi estas la administra centro de [[komunumaro (Germanio)|komunumaro]], laŭ la lago nomata '''''Amt Scharmützelsee''''', el pluraj najbaraj komunumoj, kiuj komune plenumas iujn civitanajn servojn. == Rilatoj al Esperanto == La kuracloko en la 1970-aj kaj 1980-aj jaroj ofte gastigis seminariojn de la [[Esperanto-Asocio de GDR]], kaj poste en 1992 ankoraŭ estis la loko de la 2-a jarkunveno de la Societo pri Interlingvistiko ([[germane]] ''[[Gesellschaft für Interlinguistik]], GIL''), fondita en 1991. == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{de}}) [[Dosiero:Bad Saarow Park.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|kuraca parko}}]] [[Dosiero:Bad Saarow Gorkihaus.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|[[Maksim Gorkij|Gorkij]]-domo}}]] [[Dosiero:Bad Saarow See.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|lago ''[[Scharmützelsee]]''}}]] [[Dosiero:Bad Saarow Theme Aussenbecken.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|loka termobanejo}}]] {{Projektoj}} {{Distrikto Oder-Spree}} {{Ĝermo|Germanio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Distrikto Oder-Spree]] [[Kategorio:Urboj de Brandenburgio]] jjjoltjv8rx09lv58l4xhtui5nddilr 0 175291 9489959 9411835 2026-10-07T14:34:50Z SteveK 12983 ([[c:GR|GR]]) [[File:Coat of Furtwangen.svg]] → [[File:DEU Furtwangen im Schwarzwald COA.svg]] Coat of arms according to information from the city 9489959 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |urborajtoj = Urbo (''Stadt'') ekde la 1873a jaro |blazono = DEU Furtwangen im Schwarzwald COA.svg |zomo = 10 |situo-bildo = {{paĝonomo}} in VS.svg |federacia_lando = [[Baden-Virtembergo]] |distriktaro = [[Distriktaro Freiburg]] |distrikto = [[Distrikto Schwarzwald-Baar]] |alto = 850 - 1150 |areo = 82,57 |poŝtkodo = 78113–78120 |tel_antaŭkodo = 07723 |aŭtokodo = VS |oficiala_kodo = 08326017 |subdivido = 4 urbopartoj (''Stadtteile'') |adreso-komunumestraro = Marktplatz 4<br />78120 Furtwangen |retpaĝaro = [http://www.furtwangen.de/ www.furtwangen.de] |komunumestro = Richard Krieg |komunumestro-partio = CDU }} [[Dosiero:Furtwangen Schwarzwald - Black forest.jpg|eta|Rigardo super la urbokerno]] [[Dosiero:Tracht Furtwangen 1999.jpg|eta|Kostumo de Furtwangen]] '''Furtwangen im Schwarzwald''' estas urba komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Schwarzwald-Baar]], en la [[Regiono Nigra Arbaro-Baar-Heuberg]] kaj en la [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[distriktaro Freiburg|Freiburg]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Baden-Virtembergo]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Baden-Virtembergo||STATO}}}} la komunumo havis {{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Baden-Virtembergo|08326017}}}} loĝantojn. == Geografio == [[Dosiero:Furtwangen von Meisterberg.jpg|eta|Furtwangen fotita desur la Meisterberg]] Furtwangen situas en la [[Nigra Arbaro]], la plej alta montaro de eksteralpa Germanio, tial la atributo de la oficiala nomo ''im Schwarzwald'', kiu signifas "en la Nigra Arbaro". Furtwangen kelkfoje pretendas esti la plej alta urbo de Baden-Virtembergo. Laŭ la urbocentro (780 m) ĝi estis tio, ĝis [[Meßstetten]] atingis la urborajton. Laŭ la plej alta punkto, Furtwangen (kun sia plej alta monto Brend, 1149 m) estas superata de [[Freiburg im Breisgau]] (kun la Schauinsland, 1284 m). La urbo troviĝas en la kunvenpunkto de tri valoj. Ĝi havas industrion, turismajn atraktivaĵojn (precipe por vintrosportuloj) kaj teknikan altlernejon. Ĉe la rando de Furtwangen troviĝas la fonto de la rivereto Breg, la pli longa el la du fontriveretoj de la [[Danubo]]. Ĝi kunfluas kun la Brigach en [[Donaueschingen]]. === Klimato === La pojara precipito estas 1870 milimetroj (meznombro el la jaroj 1979 ĝis 2006), kio ĝin igas unu el la plej pluv- kaj neĝriĉaj lokoj en Germanio. Aliflanke, kun sia suna enradiado de 1110 kiloŭatohoroj po kvadratmetro ĝi apartenas al tre sunriĉa regiono. La meza temperaturo estas 5,7 gradoj. Ekde 1979 ekzistas privata veterstacio de Bernward Janzing, kiu ankaŭ skribis libron "Sonne, Wind und Schneerekorde - Wetter und Klima in Furtwangen im Schwarzwald". == Historio == [[Dosiero:Furtwangen 1808.jpg|eta|Furtwangen en la jaro 1808]] La unua mencio de Furtwangen troviĝas en la jaro 1179. Almaenaŭ ekde la komenco de la 17a jarcento ekzistas foiroj en Furtwangen, kvankam la oficialan foirorajton ĝi atingis nur en la jaro 1761 de [[Maria Teresia]]. Tiam Furtwangen estis parto de Antaŭa Aŭstrio. En la jaro 1873 finfine ĝi atingis ankaŭ urborajton. [[Dosiero:Furtwangen Bahnhofum1900.jpg|maldekstra|eta|Fervoja stacidomo de Furtwangen ĉirkaŭ la jaro 1900]] De 1892 ĝis 1972 Furtwangen estis ligita kun Donaueschingen per la "Bregtalbahn" (fervojo de la Breg-valo). Grava por la historio de la urbo estis la horloĝfarado. El la horloĝistlernejo evoluis la hodiaŭa altlernejo. == Vidindaĵoj == === Muzeoj === * La Germana Horloĝmuzeo estas la plej granda horloĝkolekto en Germanio. * La Kalkulilomuzeo de la altlernejo dokumentas la evoluo ekde la plej simplaj kalkuliloj. === Regulaj aranĝoj === [[Dosiero:Hexensprung-Furtwangen.jpg|eta|Salto de la sorĉistinoj tra la fajro dum karnavalo]] * Je la komenco de januaro estas vetkurado de sledhundoj. * Gravan rolon en la jaro havas la karnavalo (en la alemana dialekto ''Fasnet'') kun tradiciaj kostumoj, inter ili la urbsorĉistinoj ("Stadthexen"). * Je la fino de aŭgusto okazas la malnovaĵfoiro. === Turismaj celoj === [[Dosiero:Hexenlochmuehle.jpg|eta|Hexenlochmuelilo en Neukirch]] * La monto Brend (1149 m) permesas bonan rigardon ĝis la Alpoj (kondiĉe de sufiĉe klara aero). * La tiel nomita "Danubfonto" ("Donauquelle") estas la fonto de la Breg. * En la urboparto Neukirch troviĝas la Hexenlochmühle, malnova akvomovata muelilo. La nomo de la valo ''Hexenloch'' esperantiĝas kiel "Sorĉistina truo (''aŭ'' valo)". {{Projektoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{de}}) {{Distrikto Schwarzwald-Baar}} [[Kategorio:Distrikto Schwarzwald-Baar]] [[Kategorio:Urboj de Baden-Virtembergo]] 7ca0xj7ja8axtv9wc99gfjhosdad58x 0 182629 9489985 8363316 2026-10-07T16:41:47Z Tirolischleioans 254019 /* Famuloj */ 9489985 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |urborajtoj = Urbo (''Stadt'') |blazono = Wa Mellrichstadt.jpg |zomo = 10 |situo-bildo = dosiero:Mellrichstadt in NES.svg |federacia_lando = [[Bavario]] |distriktaro = [[Malsupra Frankonio]] |distrikto = [[Distrikto Rhön-Grabfeld]] |komunumaro = [[Komunumaro Mellrichstadt]] |alto = 270 |areo = 55,78 |poŝtkodo = 97638 |tel_antaŭkodo = 09776 |aŭtokodo = NES (ĝis 1972: MET) |oficiala_kodo = 09673142 |adreso-komunumestraro = Hauptstr. 4 |retpaĝaro = [http://www.mellrichstadt.de/ www.mellrichstadt.de] |komunumestro = Eberhard Streit |komunumestro-partio = SPD }} '''Mellrichstadt''' estas urba komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Rhön-Grabfeld]] kaj en la [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[Malsupra Frankonio]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Bavario]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario||STATO}}}} la komunumo havis {{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario|09673133}}}} loĝantojn. Samtempe la komunumo estas la administra centro de [[komunumaro (Germanio)|komunumaro]], nomata ''Verwaltungsgemeinschaft Mellrichstadt'', kiu prizorgas administrajn servojn ankaŭ por la ĉirkaŭaj komunumoj [[Hendungen]], [[Oberstreu]] kaj [[Stockheim (Malsupra Frankonio)|Stockheim]]. == Famuloj == * [[Martin Pollich]] * [[Tobias Rausch]], politikisto {{Projektoj}} {{Distrikto Rhön-Grabfeld}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Rhön-Grabfeld]] [[Kategorio:Urboj de Bavario]] 6h2g608qqay013bovkiwpoibspskknu 0 182769 9490249 7594197 2026-10-08T08:31:04Z SteveK 12983 ([[c:GR|GR]]) [[File:DEU Nordheim COA.svg]] → [[File:DEU Nordheim (Württemberg) COA.svg]] Replaced with the correct version 9490249 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |nomo = Nordheim |blazono = DEU Nordheim (Württemberg) COA.svg |zomo = 10 |situo-bildo = Dosiero:Nordheim in HN.png |federacia_lando = [[Baden-Virtembergo]] |distriktaro = [[Distriktaro Stutgarto]] |distrikto = [[Distrikto Heilbronn]] |alto = 188 |areo = 12,71 |poŝtkodo = 74226 |poŝtkodo_malnova = 7107 |tel_antaŭkodo = 07133 |aŭtokodo = HN |oficiala_kodo = 08125074 |subdivido = 2 komunumopartoj (''Ortsteile'') |adreso-komunumestraro = Hauptstraße 26 |retpaĝaro = [http://www.nordheim.de/ www.nordheim.de] |komunumestro = Volker Schiek }} '''Nordheim''' estas komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Heilbronn]] kaj en la [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[distriktaro Stutgarto|Stutgarto]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Baden-Virtembergo]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Baden-Virtembergo||STATO}}}} la komunumo havis {{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Baden-Virtembergo|08125074}}}} loĝantojn. <gallery> Dosiero:Nordheim-rathaus1.JPG|<!-- _Altes_ Urbodomo _von_ 1593 --> Dosiero:Nordheim-pfarrhaus-edit.jpg|<!-- _Evang_. _Pfarrhaus_ _von_ 1763 --> Dosiero:Nordheim-pfarrhaus-portal.JPG|<!-- _Portal_ _des_ _Pfarrhauses_ --> Dosiero:Nordheim-bartholomaeuskirche.JPG|<!-- _Bartholomäuskirche_ --> Dosiero:Nordheim-rathaus.JPG|<!-- Urbodomo _von_ 1854 --> Dosiero:Nordheim-anwesen-kelterstr.JPG|<!-- _Historisches_ _Anwesen_, _Kelterstraße_ --> Dosiero:Nordheim-kelter-weinberg2.JPG|<!-- _Alte_ _Kelter_ _mit_ _Kelterweinberg_ --> Dosiero:Nordheim-seyboldsche-stiftung-1867.JPG|<!-- _Seyboldsche_ Fondaĵo --> Dosiero:Nordheim-backhaus-2001.JPG|<!-- _Backhaus_ _von_ 2001 --> Dosiero:Nordheim-glockenstupferbrunnen-2001-2.JPG|<!-- _Glockenstupferbrunnen_ --> </gallery> {{Projektoj}} {{Distrikto Heilbronn}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Heilbronn]] [[Kategorio:Urboj de Baden-Virtembergo]] 6hp4ywcpnhduq1d4cvkl8cdsnq044a4 0 184508 9490199 8425493 2026-10-08T05:13:13Z Gliwi 110867 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Reinsdorf (Thueringen).png]] → [[File:DEU Reinsdorf COA.svg]] PNG → SVG 9490199 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |nomo = Reinsdorf |blazono = DEU Reinsdorf COA.svg |zomo = 10 |situo-bildo = Reinsdorf in KYF.png |federacia_lando = [[Turingio]] |distrikto = [[Distrikto Kyffhäuser]] |komunumaro = [[Verwaltungsgemeinschaft Mittelzentrum Artern]] |alto = 130 |areo = 11,12 |poŝtkodo = 06556 |tel_antaŭkodo = 0 34 66 |aŭtokodo = KYF |oficiala_kodo = 16 0 65 056 |adreso-komunumestraro = Hauptstraße 98<br />06556 Reinsdorf |komunumestro = Olaf Schmidt |komunumestro-partio = [[Freie Wähler|Feuerwehrverein]] }} '''Reinsdorf''' estas komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Kyffhäuser]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Turingio]], kaj krome estas parto de komunumaro, do grupiĝo de pluraj najbaraj komunumoj por komuna plenumo de iuj administraj servoj, nomata ''[[Verwaltungsgemeinschaft Mittelzentrum Artern]]''. Fine de la jaro [[{{#time: Y|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Turingio||STATO}}}}]] la komunumo havis {{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Turingio|{{#property:p439}}}}}} loĝantojn. [[Dosiero:Reinsdorf (Thüringen) Kirche.JPG|eta|maldekstra|200ra|<center>loka kirko]] {{Projektoj}} {{Distrikto Kyffhäuser}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Kyffhäuser]] [[Kategorio:Urboj de Turingio]] gexfoa0rj3lidjfk9gbt2axdwb5jgbt 0 195708 9490317 9355500 2026-10-08T11:35:26Z Roberto 609 9490317 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|duoninsulo |sen banderolo=jes |kategorio=Mondregiono |lando = Birmo |lando1 = Kamboĝo |lando2 = Laoso |lando3 = Mjanmaro |lando4 = Tajlando |lando5 = Vjetnamio |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |regiono-ISO = VN/LA/KM/TJ/MN/MY |mapo1 lokumilo = |mapligilo = jes |latitudo = |longitudo = |ĉefurbo_lat_d ={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |ĉefurbo_long_d = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 4 |areo_kodo = |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto }} [[Dosiero:Indochina 1954.jpg|dekstra|eta|300px|Hindoĉina duoninsulo]] '''Hindoĉinio''' ('''Indoĉinio'''<ref>Esperanto n236 apr 1920</ref> '''Hindoĉinujo''' aŭ '''Indoĉina''' '''duoninsulo''') estas [[duoninsulo]] kiu okupas la sudorienton de [[Azio]] kaj ricevas tiun nomon pro esti lokata inter [[Hindio]] ([[Barato]]) kaj [[Ĉinio]]. Nuntempe ĝi estas formata el [[Birmo|Birmo (Mjanmaro)]], [[Kamboĝo]], [[Laoso]], [[Tajlando]], kaj [[Vjetnamio]]. == Nomoj == En la lokaj lingvoj oni nomas la regionon kiel sekvas: * [[Ĉina Popola Respubliko]] - [[ĉina lingvo|ĉine]]: 中南半島, ''Zhōng Nán bàndǎo'', "Ĉina Suda Duoninsulo", aŭ 中印半島, ''Zhōng Yìn bàndǎo'', "Ĉina-Hinda Duoninsulo". * Vietnamio - [[vjetnama lingvo|vjetname]]: ''Bán đảo Đông Dương'', "Duoninsulo de la Orienta Mondo". * Tajlando - [[siama lingvo|siame]]: อินโดจีน, ''indoh-jeen'', "Hinda-Ĉinio" * Kamboĝo - [[Kmera lingvo|kmere]]: តំបន់អាស៊ីអាគ្នេយ៍ដីគោក, ''Tâmbon Asia Akhney Dei Kauk'', "Kontinenta Sudorienta Azio" == Geografio == Ĝi troviĝas proksimume inter la 25º je norda latitudo kaj la linio [[Ekvatoro]] kaj la 90º je orienta longitudo este kaj la 110º je orienta longitudo. Ĝi limas norde kun la montaro de [[Asamo]], la [[altebenaĵo]] [[Junano|Junan]]-[[Gŭiĝoŭo|Guizhou]], kaj la montaro de [[Gŭangŝio]]; oriente kun la provinco Gŭangŝio, la [[Tonkina Golfo|Golfo de Tonkino]], la [[Ĉina Maro|Maro de Ĉinio]], la Golfo de Tajlando kaj la [[Malaka Markolo|Markolo de Malako]]; kaj okcidente kun la Golfo de Martabano kaj la [[Bengala Golfo|Golfo de Bengala]]. Ĉefaj montaroj estas montaro Asamo (la Blua Monto, de 2170 m), montaro Arakan-Jomao inter riveroj [[Bramaputro]] kaj [[Iravadio]], montaro Shan-Jomao, inter riveroj Iravadio kaj Salvino, kiu altiĝas ĝis 3200 m kaj montaro Tanen-Taŭng-gji inter riveroj [[Mekongo]] kaj Salvino, (Lai-pang-ngoun, 2460 m). La duoninsulo konstituas apartan [[Biogeografio|biogeografian]] unuon. Ĝi estas la '''hindoĉina [[ekoprovinco]]''' de la [[Orientaliso|orientalisa]] [[ekozono]] laŭ la [[tipologio]] ellaborita fare de la [[Monda Natur-Fonduso]] (WWF). [[Fitogeografio|Fitogeografie]], Hindoĉinujo kongruas kun la [[Hindujo|Hinda Regiono]], flaŭra regiono kiu situas en la Paleotropisa [[Flaŭra regno|Regno]]. == Historio == En pratempoj tiu regiono estis loĝata de du migrantaj fluoj. Unu venis el nordo de Hindio tra Siamo (Tajlando) kaj konsistis el triboj de arja raso kiuj okupis la zonojn poste konatajn kiel Laoso, Kamboĝo, Siamo, [[Koĉinĉino]] kaj centra kaj suda [[Annam|Annamo]]. La dua de tiuj migrofluoj konsistis el [[mongolo]]j, kiuj venis el sudo de Ĉinio, setlis en Tonkino kaj translokiĝis poste pli suden okupante la nordon de Annamo kaj fondante la Annaman Imperion. Tiu Annamano intermiksiĝis kun la [[praloĝantaro]] ĝis ties sorbado. La ĉina dinastio regis Annamon kiel vasaloj de la Ĉiela Imperio ĝis [[257 a.K.]]. De 257 a.K. ĝis [[110 a.K.]] el Annama Imperio estis regata de du indiĝenaj dinastioj, ambaŭ feŭdaliĝitaj al Ĉinio. Sed ekde la jaro 110 a.K. ĝis la [[930]] p.K, Ĉinio okupis Annamon kaj ĝi estis administrata de ĉinaj guberniestroj escepte la regadon de du efemeraj lokaj dinastioj. Tiuj teritorioj estis regataj ankaŭ de la [[Kamboĝo#Kmera Imperio|dinastio Kmera]], sed, laŭ ĉinaj arkivoj, ili estis iliaj vasaloj ĝis [[1296]]. La dekadenco de la Kmera Imperio devas esti atribuita al malplifortigo de la arja elemento kaŭzita de intergeedziĝo kun ĉirkaŭaj rasoj kaj flavaj kaj malajaj. Dua indiko de la dekadenco Kmera estis elstarigo de la [[Regno de Champa]] sude kaj centre de Annamo. En tiu epoko, la annama influo estis kontraŭstarita de [[kmeroj]] kaj [[ĉamoj (etno)|ĉamoj]], sed poste ili kuniĝis por lukti kontraŭ la reĝo de Kamboĝo kiu estis venkita de tiu koalicio en [[1658]] kiu vasaligis lin. Tio okazigis intercivitanan militon en la teritorio de Kamboĝo, kio permesis la intervenon de Annamo en [[1675]], kiu starigis vasalan reĝon en Odongo kaj alian en [[Sajgono]]. Nova ribelo en la zono en [[1689]], permesis, ke Annamo elstarigu proprajn registojn en novaj regionoj, kiuj apartenis al la familia ''Nguyen''. En la lasta jardekoj de la [[18a jarcento]] okazis grava insurekcio provokita de ''Nhà Tây Sơn'' (la Tây-Sơn-dinastio). Tiu ribelo rifuĝigis en Ĉinio la lastan el la membroj de la familio Nguyen. Sed poste, la heredanto, Nguyen-an, atingis francan helpon kaj konkeris Sajgonon en [[1789]] kaj Hue en [[1801]]. En [[1802]] li eniris en Ke-so ([[Hanojo]]) ĉefurbo de Tonkino, kaj deklaris sin mem Imperiestro laŭ la nomo de ''[[Gia-long]]''. Posedante ĉiujn teritoriojn de Hindoĉinio, escepte Laoson, Gia-long dediĉis sian tutan energion al ordigo de la lando. Al li ŝuldas la duoninsulo altan nombron de kanaloj kaj vojoj, ĉefe gravan vojon kiu ekas en Sajgono, trapasas Annamon kaj Tonkinon, trapasante Hue kaj Hanojon, kaj finas en Lang-song, en la landlimo kun Ĉinio. En [[1820]] ''[[Minh-mang]]'' sukcedis sian patron Gia-long, sed tiu malamis elstare la eŭropanojn. Dum lia reĝado (1820-[[1841]]), Siamo forprenis Kamboĝon el Annamo, kio kialis francan intervenon. == Franckolonia Erao (1858-1954): Franca Hindoĉinio (1887-1954) == Laŭ preteksto de defendo de la hindoĉina katolikaro kontraŭ subpremo farita de Minh-mang, la francoj konkeris Sajgonon kaj ties ĉirkaŭaĵojn en [[1859]], Kamboĝon en [[1863]], Koĉinĉinon en [[1867]], Annamon kaj Tonkinon en [[1883]] kaj fine Laoson, starigante unu el la koloniaj reĝimoj pli perfortemaj en la historio. Iu ajn ribelsigno estis sovaĝe forpremita. [[Franca Hindoĉinio]] formiĝis oktobre [[1887]] per Annamo, Tonkino, Koĉinĉino kaj la [[Respubliko Kmero]]; Laoso estis aligita en [[1893]]. La federacio daŭris ĝis [[1954]]. La ĉefurbo de Hindoĉinio estis Hanojo. Ĝi estis estrata de imperiestroj, sed la veran povon havis Francio. Septembre de [[1940]], dum la [[Dua Mondmilito]], [[Francio]] (kiu ĵus estis konkerita de [[Nazia Germanio]]) konsentis la petojn de [[Japanio]] havi militan aliron en Tonkinon. Tio permesis al [[Japanio]] plibonan alirvojon al Ĉinio en la [[Dua japana-ĉina milito|Milito Ĉino-Japana]], kontraŭ la armeo de [[Ĉiang Kai-ŝek]]. Sed tio estis ankaŭ parto de la strategio de [[Japanio]] por kontrolado de la [[Pacifiko]] al kio multe helpis la sukceso de ties aliancano [[Germanio]] kiu venkis la pacifikan armeon de [[Nederlando]] kaj [[Francio]]. La japanoj pluhavis la francajn [[burokratio]]n kaj ĉefecon en Hindoĉinio. Dum la [[9-a de marto]] de [[1945]], kiam [[Francio]] entute estis jam sub konkero de aliancanoj, [[Germanio]] reeniris kaj [[Usono]] antaŭeniris en la [[Pacifiko]], [[Japanio]] decidis preni la tutan kompletan povon de Hindoĉinio. La japanoj pluhavis tiun povon ĝis la novaĵoj de ties kapitulaco alvenis en aŭgusto, post kiam la [[atombombo]]j falis sur [[Hiroŝimo]] kaj [[Nagasako]]. Post la [[milito]], [[Francio]] klopodis reestabliĝi en la regiono, sed okazis konflikto kun [[Viet Minh]], organizaĵo de naciistaj komunistoj vjetnamaj sub rego de [[Ho Chi Minh]], kiu edukiĝis politike en [[Francio]]. Dum la [[Dua Mondmilito]], [[Usono]] estis apoganta la Viet-minh-an sed nur pro ties rezistado kontraŭ la japanoj; tiu grupo kontrolis la landon, ĉar la francoj estis foririntaj en 1945. Post persvadi la imperiestron ''[[Bảo Đại]]'' abdiki je sia nomo, je la [[2-a de septembro]] 1945, [[Ho Chi Minh]] -kiel prezidento– deklaris la sendependecon de la [[Nord-Vjetnamio|Vjetnama Demokratia Respubliko (Nord-Vjetnamio)]]. Sed antaŭ la fino de septembro, armeo brita, franca kaj barata, restarigis la francan kontrolon. Ekis tiam amaraj luktoj. En [[1950]], [[Minh Ho]] deklaris denove la sendependecon de la Vjetnama Demokratia Respubliko, kiu estis agnoskata de la komunistaj registaroj de [[Ĉinio]] kaj de [[Sovetunio]]. La lukto daŭris ĝis marto de [[1954]], kiam la Viet Minh venkis definitive kontraŭ la franca armeo en la batalo de ''[[Dien-Bien-Phu]]''. Tio kialis la partigo de Vjetnamio en norda parto, sub kontrolo de Viet Minh, kaj suda parto, kio nomiĝis Respubliko de Vjetnamio, kiu ĝuis la apogon de Usono, [[Britio]] kaj Francio. La okazaĵoj de 1954 markis ankaŭ la finon de la franca regado en la regiono, kaj la komencon de la grava interveno de Usono rilate sudan Vjetnamon kio okazigis la gravega konflikto de la dua duono de la 20a jarcento nome [[Vjetnama milito]]. Partigo estis akceptata en la [[Ĝeneva Konferenco (1954)|Konferenco de Ĝenevo]], kie Usono, Sovetunio, Britio, Francio kaj Ĉinio interparolis ankaŭ pri specifaj konfliktoj pri la Korea milito. Dum tiu konferenco Francio forlasis ĉiun ajn klopodon reklamacii la teritorion de Hindoĉina duoninsulo. Poste, la vjetnama milito okazis inter [[1964]] kaj [[1975]] sur la teritorioj de Sud-Vjetnamio kaj ĉe la limregionoj de Kamboĝo kaj Laoso. En Nord-Vjetnamio okazis ĉefe aera bombardado. == Esperanto en Hindoĉinujo == Laŭ [[UEA]] 1928 la unua E-isto en Anamo estis J. Ferra en 1897, en Tonkino Lt. Prévost en 1900 (en Kŭang Jen). Pioniroj en Koĉinĉino: f-inoj Felicidad kaj Maria Paz Zamora (Saigon, 1902), prof. D. Venturini (Saigon) kaj prof. L. Barlet (Mytho, 1903) kaj M. Carrere (Giadinh, 1904). Laŭ la ICK-raporto 1929 "en Anamo franca kuracisto d-ro Domec klopodas sukcese enradikigi E-n. En la lando tre ofte la E-istoj estas eksterlandanoj, restantaj nur dum certa tempo." "En Annamo indiĝena gazeto favore akceptis prop. artikolojn." (1930) La gazeto) "France Indochine" kaj "Bao Dong Phap" publikigis artikolojn pri E, danke al A. Guerineau en Vientiane." (1931.} "Sub la gvidado de Guerineats en Hanojo fondiĝis EG en Tonkino (72 membroj) la grupo aranĝis kurson kun i. a. 47 anamlingvaj lernantoj, el kiuj 19 partoprenis en ekzameno pri lernado. La kurson faris [[Huyng Ba Duong|Huynh-Ba-Duong]]." (1933.) UEA-del. estis en 1933 en Hanojo. I. ŜIRJAEV. == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Dai Viet]] * [[Franca Hindoĉinio]] * [[Indochine (filmo)]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Eksaj kolonioj de Francio]] [[Kategorio:Geografio de Azio]] [[Kategorio:Historio de Azio]] sawqudb28h4102hqto8qpx3a7qeohlx 0 197054 9490095 9488956 2026-10-07T19:35:33Z ~2026-53610-80 264498 /* Mortoj */ 9490095 wikitext text/x-wiki {{Futuro}} {{Jaroj}} {{Jaro en la aliaj kalendaroj|jaro=2026}} '''2026''' estas [[normala jaro komenciĝanta ĵaŭde|normala jaro komenciĝanta ĵaŭde (vidu ĉi tie kalendaron)]]. Dum la jaro 2026 post Kristo okazis, interalie: == Eventoj == === Januaro === * [[1-a de januaro]]: [[Bulgario]] ekuzis [[eŭro|eŭron]] * [[3-a de januaro]]: [[Usono]] lanĉis plurajn aviadilajn atakojn sur pluraj lokoj tra norda [[Venezuelo]], kaptante la venezuelan prezidanton [[Nicolás Maduro]] kaj la prezidentedzinon [[Cilia Flores]] === Februaro === * [[28-a de februaro]]: Israelo kaj Usono atakis Iranon === Marto === * [[6-a de marto|6-a]] ĝis [[15-a de marto]]: La [[Vintra Paralimpiko 2026|Vintraj Paralimpiko 2026]] okazis en [[Milano]] kaj [[Cortina d'Ampezzo]], [[Italio]] === Aprilo === * [[1-a de aprilo]]: [[NASA]] lanĉis la mision Artemis II, markante la unuan lunan preterflugon kun pilotata kosmoŝipo ekde [[Apollo 17]] en 1972 * [[10-a de aprilo]]: Artemis II sukcese revenis al la [[Tero]], ŝprucigante sekure en la [[Pacifiko|Pacifika Oceano]] proksime de [[San-Diego]] * [[12-a de aprilo]] ** [[Hungario|hungara]] parlamenta elekto ** [[Peruo|Perua]] ĝenerala elekto ** [[Benino|benina]] prezidanta elekto *[[13-a de aprilo]]: Blokado de [[Irano|iranaj]] havenoj fare de [[Usono]] ekvalidas, kaj prezidanto [[Donald Trump|Trump]] avertas, ke ĉiuj iranaj ŝipoj provantaj defii ĝin estos "tuj eliminitaj". Maraj aŭtoritatoj konsilas ŝipojn en la regiono atendi pliigitan militan agadon kaj eblajn interkaptoprocedurojn == Naskiĝoj == Ankoraŭ ne vere antaŭvideblaj... == Mortoj == {{Projektoj}} * [[1-a de januaro]]: [[Mohamed Harbi]], alĝeria historiisto (n. [[1933]]) * [[5-a de januaro]]: [[Ĵak Lepŭil']], franca esperantisto (n. [[1940]]) * [[6-a de januaro]]: [[Béla Tarr]], hungara reĝisoro (n. [[1955]]) * [[10-a de januaro]]: [[Erich von Däniken]], svisa aŭtoro (n. [[1935]]) * [[13-a de januaro]]: [[Scott Adams]], usona bildstriisto (n. [[1957]]) * [[19-a de januaro]]: [[Valentino Garavani]], itala mododesegnisto (n. [[1932]]) * [[24-a de januaro]]: [[Michael Parenti]], usona historiisto kaj politikologo (n. [[1933]]) * [[25-a de januaro]]: [[Lee Hae-chan]], ĉefministro de Sud-Koreio 2004-2006 (n. [[1952]]) * [[26-a de januaro]]: [[Richard Beirach]], usona ĵazpianisto (n. [[1947]]) * [[30-a de januaro]]: [[Catherine O'Hara]], usona aktorino kaj scenaristino (n. [[1954]]) * [[31-a de januaro]]: [[Wolfgang Schwanzer]], germana esperantisto (n. [[1953]]) * [[11-a de februaro]]: [[Cees Nooteboom]], nederlanda verkisto (n. [[1933]]) * [[11-a de februaro]]: [[James Van Der Beek]], usona aktoro (n. [[1977]]) * [[15-a de februaro]]: [[Robert Duvall]], usona aktoro (n. [[1941]]) * [[16-a de februaro]]: [[Frederick Wiseman]], usona filmreĝisoro (n. [[1930]]) * [[17-a de februaro]]: [[Jesse Jackson]], usona politika aktivulo (n. [[1941]]) * [[25-a de februaro]]: [[Antonio Tejero]], hispana puĉisto (n. [[1932]]) * [[28-a de februaro]]: [[Ali Ĥamenei]], prezidanto kaj plej Supera Gvidanto de Irano (n. [[1939]]) * [[5-a de marto]]: [[António Lobo Antunes]], portugala verkisto (n. [[1942]]) * [[8-a de marto]]: [[Anthony Leggett]], brit-usona fizikisto Nobelpremiita (n. [[1938]]) * [[8-a de marto]]: [[Radojica Petrović]], serba esperantisto (n. [[1949]]) * [[10-a de marto]]: [[Susan Haack]], usona filozofino (n. [[1945]]) * [[13-a de marto]]: [[Paul R. Ehrlich]], usona biologo kaj demografo (n. [[1932]]) * [[14-a de marto]]: [[Jürgen Habermas]]: germana filozofo (n. [[1929]]) * [[15-a de marto]]: [[Len Deighton]], brita verkisto (n. [[1929]]) * [[17-a de marto]]: [[Ilia la 2-a]], patriarko de Kartvelio (n. [[1933]]) * [[19-a de marto]]: [[Umberto Bossi]], itala politikisto (n. [[1941]]) * [[19-a de marto]]: [[Chuck Norris]], usona lukt-artisto kaj aktoro (n. [[1940]]) * [[23-a de marto]]: [[Lionel Jospin]], ĉefministro de Francio 1997-2002 (n. [[1937]]) * [[24-a de marto]]: [[Birutė Galdikas]], kanada primatologo (n. [[1946]]) * [[25-a de marto]]: [[Alexander Kluge]], germana kinoreĝisoro (n. [[1932]]) * [[9-a de aprilo]]: [[Afrika Bambaataa]], usona repisto (n. [[1957]]) * [[9-a de aprilo]]: [[Stephen M. Schwebel]], usona juristo, prezidanto de la Internacia Kortumo (n. [[1929]]) * [[11-a de aprilo]]: [[Sonja Barend]], nederlanda televidoprezentistino (n. [[1940]]) * [[12-a de aprilo]]: [[Aŝa Bhosle]], barata kantistino (n. [[1933]]) * [[17-a de aprilo]]: [[Nathalie Baye]], franca aktorino (n. [[1948]]) * [[19-a de aprilo]]: [[Desmond Morris]], brita zoologo kaj etologo (n. [[1928]]) * [[29-a de aprilo]]: [[Craig Venter]], usona biologo (n. [[1946]]) * [[30-a de aprilo]]: [[Georg Baselitz]], germana pentristo (n. [[1938]]) * [[6-a de majo]]: [[Ted Turner]], usona amaskomunikila entreprenisto (n. [[1938]]) * [[8-a de majo]]: [[Festus Mogae]], prezidanto de Bocvano 1998-2008 (n. [[1939]]) * [[15-a de majo]]: [[Edmund S. Phelps]], usona ekonomikisto (n. [[1933]]) * [[25-a de majo]]: [[Sonny Rollins]], usona saksofonisto (n. [[1930]]) * [[29-a de majo]]: [[Edgar Morin]], franca filozofo (n. [[1921]]) * [[4-a de junio]]: [[Marjane Satrapi]], iran-franca bildliteraturistino (n. [[1969]]) * [[11-a de junio]]: [[David Hockney]], brita pentristo (n. [[1937]]) * [[11-a de junio]]: [[Ivo Osibov]], kroata esperantisto (n. [[1937]]) * [[18-a de junio]]: [[François Englert]], belga fizikisto Nobelpremiita (n. [[1932]]) * [[20-a de junio]]: [[Slavenka Drakulić]], kroata verkistino (n. [[1949]]) * [[21-a de junio]]: [[Yaacov Agam]], israela artisto (n. [[1928]]) * [[22-a de junio]]: [[Alan Greenspan]], usona bankisto, Prezidanto de la [[Federacia Rezerva Sistemo (Usono)|Federacia Rezerva Sistemo]] (n. [[1926]]) * [[3-a de julio]]: [[Ŝahrnuŝ Parsipur]], irana verkistino (n. [[1946]]) * [[8-a de julio]]: [[Bonnie Tyler]], kimra kantistino (n. [[1951]]) * [[11-a de julio]]: [[Susumu Tonegawa]], japana sciencisto Nobelpremiita (n. [[1939]]) * [[12-a de julio]]: [[Hamad bin Ĥalifa Al Thani]], emiro de Kataro (n. [[1952]]) * [[13-a de julio]]: [[Sam Neill]], novzelanda aktoro (n. [[1947]]) * [[14-a de julio]]: [[Hans Michael Maitzen]], aŭstra astronomo kaj esperantisto (n. [[1943]]) * [[16-a de julio]]: [[Rudolph A. Marcus]], usona kemiisto Nobelpremiita (n. [[1923]]) * [[20-a de julio]]: [[Kevin Keegan]], angla futbalisto (n. [[1951]]) * [[28-an de julio]]: [[Raoul Vaneigem]], belga verkisto kaj filozofo (n. [[1934]]) * [[4-a de aŭgusto]]: [[Klaus Hänsch]], germana politikisto, prezidanto de Eŭropa Parlamento (n. [[1938]]) * [[7-a de aŭgusto]]: [[Lucienne Stassaert]], belga poeto, eseisto kaj pentristo (n. [[1936]]) * [[11-a de aŭgusto]]: [[Aljaksandr Milinkeviĉ]], belorusa politikisto (n. [[1947]]) * [[12-a de aŭgusto]]: [[Zhu Rongji]], ĉefministro de Ĉinio (n. [[1928]]) * [[14-a de aŭgusto]]: [[Yayoi Kusama]], japana artistino (n. [[1929]]) * [[22-a de aŭgusto]]: [[Siim Kallas]], ĉefministro de Estonio (n. [[1948]]) * [[25-a de aŭgusto]]: [[Tim Curry]], brita aktoro (n. [[1946]]) * [[25-a de aŭgusto]]: [[Dolly Parton]], usona kantistino (n. [[1946]]) * [[26-a de aŭgusto]]: [[Péter Nádas]], hungara verkisto (n. [[1942]]) * [[27-a de aŭgusto]]: [[Ratko Mladić]], serba militkrimulo (n. [[1942]]) * [[28-a de aŭgusto]]: [[Harald la 5-a (Norvegio)|Harald la 5-a]], reĝo de Norvegio (n. [[1937]]) * [[31-a de aŭgusto]]: [[Édouard Balladur]], ĉefministro de Francio 1993-1995 (n. [[1929]]) * [[1-a de septembro]]: [[Cassandra Wilson]], usona ĵazkantistino (n. [[1955]]) * [[2-a de septembro]]: [[Gloria Steinem]], usona feministino (n. [[1934]]) * [[3-a de septembro]]: [[Milan Ohnisko]], ĉeĥa poeto (n. [[1965]]) * [[4-a de septembro]]: [[Geoffrey Sutton]], brita esperantisto (n. [[1947]] * [[11-a de septembro]]: [[Emma Bonino]], itala politikistino (n. [[1948]]) * [[5-a de oktobro]]: [[Jeffrey Archer]], brita verkisto kaj politikisto (n. [[1940]]) * [[6-a de oktobro]]: [[Eva Marie Saint]], usona aktorino (n. [[1924]]) msrwkjc56mdnw4uv5lxwqnv1wqy3g4q 0 201237 9490208 9438212 2026-10-08T05:36:41Z Sj1mor 12103 9490208 wikitext text/x-wiki {{Scienco}} '''Klasika mekaniko''' estas tiu [[mekaniko]], kiu neglektas [[relativeco]]n kaj [[kvantuma mekaniko|kvantumajn aspektojn]] je la studo de la movo de la korpoj aŭ mekaniko. Historie klasika mekaniko venis unue, dum [[kvantuma mekaniko]] kaj [[relativeca mekaniko]] estas pli novaj. Kvantuma mekaniko kaj relativeca mekaniko disvolviĝis frue en la [[20-a jarcento]]. Multfoje aperas kiel [[neŭtona mekaniko]] (grave elvolita de [[Isaac Newton]]), kvankam oni povas inkludi aliajn alproksimiĝojn al la fako, kiel tiel de [[Leibniz]]. [[Newton]] studas movon laŭ ĝiaj kaŭzoj ([[forto]]j), tamen aliaj studas ĝin laŭ ĝiaj efektoj ([[energio|energiŝanĝoj]]). Klasika mekaniko trafas pri movo de makroskalaj objektoj, tiel kiel pafaĵoj, maŝineroj aū kosmaj objektoj, ekzemple spacveturiloj, [[planedo]]j, [[stelo]]j kaj [[galaksio]]j. Ĝi eltenas precizajn rezultojn pri la movo de tiuj objektoj, kaj estas unu el la plej malnovaj kaj ampleksaj fakoj en scienco kaj teknologio. Ene de tiu fako, multaj specialaj fakoj enestas, tiuj pri gasoj, likvoj aū solidoj, ktp. Klasika mekaniko estas fako de [[fiziko]] kie la determina movado de objektoj studiĝas. Ĝi inkluzivas kelkajn diversajn fakojn kiuj prezentas specialigitajn formojn aŭ etaĝojn de disvolvado: * [[Neŭtona mekaniko]] * [[Termodinamiko]] * [[Statistika mekaniko]] * [[Kontinua mekaniko]] * [[Geometria optiko]] * [[Analiza mekaniko]] [[Lagranĝa mekaniko]] kaj [[hamiltona mekaniko]] estas reformulaĵoj de la klasika mekaniko per la aliaj matematikaĵoj. Plejmultaj el la supraj estas iel ekvivalentaj, aŭ ekzakte ekvivalentaj aŭ ekvivalentaj laŭ specialaj cirkonstancoj. Ekzemple, [[lagranĝa mekaniko]] estas ĉiam ekzakte ekvivalenta al [[neŭtona mekaniko]], sed en ĝia plej simpla formo, [[hamiltona mekaniko]] estas ekvivalenta al la antaŭaj du nur kiam ne estas frotaj aŭ trenaj fortoj. En aliaj kazoj, antaŭe menciita fako de mekaniko estas nur oportuna specialigita formo: [[neŭtona mekaniko]] povas uziĝi por dedukti [[statistika mekaniko|statistikan mekanikon]], kaj statistika mekaniko rekte produktas, pli precize, ĉiujn la rezultojn de [[termodinamiko]]. == Historio == [[Dosiero:Aristotle in Nuremberg Chronicle.jpg|eta|dekstre|Aristotelo portretita en ''[[Nurenberga Kroniko]]'' (1493).]] La studo de la movoj de la korpoj estas tre antikva, kio konvertas la klasikan mekanikon en unu de la plej antikvaj kaj etendaj materioj de la [[scienco]], la [[inĝenieriko]] kaj la [[teknologio]]. Kelkaj [[Greka filozofio|grekaj filozofoj]] de la [[Antikveco]], inter ili [[Aristotelo]], fondinto de la [[aristotela fiziko]], eble estis la unuaj kiuj tenis la ideon ke "ĉio okazas pro io" kaj ke la teoriaj principoj povas helpi al la kompreno de la naturo. Dum por nuntempa leganto multaj el tiuj ideoj konservitaj aperas kiel notinde raciaj, estas rimarkinda manko kaj de matematika [[teorio]] kaj de kontrolita [[eksperimento]], tiel kiel oni konas tion. Tiuj konvertiĝis poste en decidigaj faktoroj en la formado de la moderna scienco, kaj ties frua aplikado estis konata kiel klasika mekaniko. En su ''Elementa super demonstrationem ponderum'', la mezepoka matematikisto [[Jordanus Nemorarius]] enkondukis la koncepton de "pozicia gravito" kaj la uzadon de la komponantaj [[forto]]j. La unua [[Kaŭzeco|kaŭza]] klarigklopodo publikigita pri la movadoj de la [[planedo]]j estis la ''[[Astronomia nova]]'' de [[Johannes Kepler]], publikigita en 1609. Li konkludis, baze sur la observoj de [[Tycho Brahe]] pri la orbito de [[Marso (planedo)|Marso]], ke la orbitoj de la planedoj estas [[Elipso (matematiko)|elipsaj]] kaj ne cirklaj. Tiu rompo el la [[Antikveco|antikva pensaro]] okazis en la sama epoko en kiu [[Galileo Galilei|Galileo]] proponis abstraktajn matematikajn leĝojn por la movoj de la objektoj. Eble (aŭ ne) li faris la faman eksperimenton faligi du kanonkuglojn de diferenca pezo el la [[Oblikva turo de Pizo|turo de Pizo]], pruvante, ke ambaŭ el ili falas surgrunden samtempe. La realo de la vera okazigo de tiu eksperimento partikulara estas diskutata, sed li ja realigis kvantajn eksperimentojn per ruligado de buloj pri [[dekliva ebeno]]. Lia teorio de la akcela movado estis derivita de la rezultoj de tiaj eksperimentoj kaj konstituyas volboŝtonon de la klasika mekaniko. [[Dosiero:Theory of impetus.svg|maldekstra|eta|180px|alt=a diagram of Theory of impetus of Albert of Saxony with a b c d |Teorio de tri etapoj de la [[Impulso (fiziko)|impulso]] laŭ Alberto de Saksio.]] [[Isaac Newton]] fondis siajn principojn de matura filozofio sur la [[Leĝoj de Newton pri movo|tri leĝoj]] de la movoj proponitaj de li mem: nome la «leĝo de la inercio», lia «dua leĝo de akcelo» (aŭ de dinamiko) kaj la «leĝo de reciproka agado» (aŭ de ago kaj reago); kaj tien li fundamentis la bazojn de la klasika mekaniko. Kaj la dua kaj la tria leĝoj de Newton ricevis la taŭgajn científico y matemático tratamiento en la ''[[Philosophiæ naturalis principia mathematica]]'' de Newton. Tiuj teorioj en tiu verko distingiĝis el la antaŭaj klopodoj klarigi similaj fenomenojn, kiuj estis nekompletajn, neĝustaj aŭ havis matematikan esprimadon malmulte precizan. Newton ankaŭ formulis la principojn de [[Movokvanto|konservo de la momento]] kaj de la [[Angula movokvanto|angula momento]]. En mekaniko, Newton estis ankaŭ la unua kiu havigis la unuan ĝustan sciencan kaj matematikan formuladon de la [[gravito]] en la [[Neŭtona leĝo pri universala gravito]]. La kombino de la leĝoj de la movado kaj de la gravito de Newton havigis la plej kompletan kaj precizan proskribon de la klasika mekaniko. Li pruvis, ke tiuj leĝoj estas aplikeblaj kaj al la ĉiutagaj objektoj kaj al la ĉielaj astroj. Partikulare, li ekhavis teorian klarigon pri la [[Leĝoj de Kepler|leĝoj pri la movoj de la planedoj de Kepler]]. [[Dosiero:Portrait of Sir Isaac Newton, 1689.jpg|eta|200px|alt=portrait of Isaac Newton with long hair looking left|Sir Isaac Newton (1643-1727), influa figuro en la historio de la fiziko, kies tri leĝoj pri movo formas la bazon de la klasika mekaniko.]] Newton estis jam inventinta la kalkulon de la matematiko kaj uzis ĝin por realigi la matematikajn kalkulojn. Por ke tio estu akceptebla, lia libro, la ''Principia'', estis formulita tute en terminoj de geometriaj metodoj establitaj ekde antaŭ longe, kiuj tuj estis elpostenigitaj ​per lia kalkulo. Tamen, estis Leibniz kiu disvolvigis la notadon de la preferitaj derivito kaj integralo en la aktualo. Newton, kaj la plej parto de liaj samtempuloj, kun la notinda escepto de Huygens, laboris sur la supozo ke la klasika mekaniko estos kapabla klarigi ĉiujn fenomenojn, inklude la [[lumo]]n, en la formo de geometria optiko. Eĉ kiam oni malkovris la nomitajn ringojn de Newton (nome fenomeno de interfero de ondoj) li subtenis sian propran korpusklan teorion pri la lumo. [[Dosiero:Joseph Louis Lagrange2.jpg|maldekstra|eta|180px|La kontribuo de Lagrange konsistis en la materiigo de la ideoj de Newton en la lingvaĵo de la moderna matematiko, nune nomata [[Lagranĝa mekaniko]].]] Post Newton, la klasika mekaniko iĝis ĉefa studfako kaj en matematiko kaj en fiziko. La matematika formulado permesis iom post iom trovi solvojn al pli kaj pli granda nombro de problemoj. La unua ekstara matematika traktado estis farita en 1788 de [[Joseph Louis Lagrange]]. La Lagranĝa mekaniko estis siavice reformulita en 1833 fare de William Rowan Hamilton. [[Dosiero:WilliamRowanHamilton.jpeg|dekstra|eta|180px|alt=photograph of William Rowan Hamilton in looking left|La plej grava kontribuo de Hamilton estas eble la reformuladon de la Lagranĝa mekaniko, nuntempe nomata hamiltona mekaniko kiu estas la preferita vojo por multaj gravaj formuladoj de fizika matematiko.]] Oni malkovris fine de la [[19-a jarcento]] kelkajn malfacilaĵojn kiuj estus solvataj nur per pli moderna fiziko. Kelkaj el tiuj malfacilaĵoj estis rilataj al la kongrueblo kun la elektromagneta teorio kaj kun la fama eksperimento de Michelson-Morley. La solvo de tiuj problemoj kondukis al la speciala teorio de la relativeco, kiu ofte ankoraŭ estas konsiderata parto de la klasika mekaniko. Dua aro de malfacilaĵoj estis rilata kun la [[termodinamiko]]. Kiam ĝi kombiniĝas kun la termodinamiko, la klasika mekaniko kondukas al la [[paradokso de Gibbs]] de la klasika mekaniko statistika, en kiu la [[entropio]] ne estas bona difinita kvanto. La radiado de nigra korpo ne estas klarigebla sen la enkonduko de kvantuma mekaniko. Kiam la eksperimentoj atingis la atoman nivelon, la klasika mekaniko ne sukcesis klarigi, eĉ ne proksimume, aferojn tiom bazajn kiom la niveloj kaj grandoj de energio de la atomoj kaj la efiko lumelektra. La barakto solvi tiujn problemojn kondukis al la disvolvigo de la kvantuma mekaniko. El la fino de la [[20-a jarcento]], la klasika mekaniko en fiziko jam ne estis teorio sendependa. Kontraste, la klasika mekaniko nuntempe estas konsiderata teorio proksima al la kvantuma mekaniko pli ĝenerala. La emfazo translokiĝis al la kompreno de la fundamentaj fortoj de la naturo en la normiga modelo kaj ties pli modernaj etendoj en teorio unuigitada de la tuto.<ref>Pp. 2-10 de ''Feynman Lectures on Physics'': "For already in classical mechanics there was indeterminability from a practical point of view." The past tense here implies that classical physics is not universally valid; there is physics after classical mechanics.</ref> La klasika mekaniko estas utila teorio por la studo de la movoj de partikloj de malalta energio de nekvantuma mekaniko de gravitaj kampoj malfortaj. Krome, oni etendas al la kompleksa areo kie la klasika mekaniko kompleksa montras kondutojn tre similajn al la kvantuma mekaniko.<ref>[https://arxiv.org/abs/1001.0131 Complex Elliptic Pendulum], Carl M. Bender, Daniel W. Hook, Karta Kooner en [https://dx.doi.org/10.1007/978-88-7642-379-6_1 Asymptotics in Dynamics, Geometry and PDEs; Generalized Borel Summation vol. I]</ref> frua [[scienca metodo]] matematika kaj eksperimenta estis enkondukita en la [[Scienco en la mezepoka islama mondo|mekanikon]] en la [[11-a jarcento]] fare de [[al-Biruni]], kiu kun [[al-Ĝazini]] en la [[12-a jarcento]], unuigis la [[Statiko|statikon]] kaj la [[dinamiko]]n en la [[scienco]] de la mekaniko, kaj kombinis la kampojn de la [[hidrostatiko]]n kun la dinamiko por krei la kampon de la [[hidrodinamiko]]n.<ref>Mariam Rozhanskaya kaj I.S. Levinova (1996), "Statics", en Roshdi Rashed, eld., ''Enciklopedio de la historio de la araba scienco'', Vol. 2, pp.&nbsp;614-642 [642], Routledge, Londono kaj Novjorko</ref> La konceptoj rilataj kun la [[Leĝoj de Newton pri movo]] estis asertitaj ankaŭ de variaj aliaj [[Scienco en la mezepoka islama mondo|islamaj fizikistoj]] jam dum la [[Mezepoko]]. La unuaj versioj de la leĝo de la [[inercio]], konata kiel la unua leĝo de la movado de Newton, kaj la koncepto relativa al la [[Inercimomanto|momanto]], derivas el la dua leĝo de la movado de Newton, estis priskribitaj de Ibn al-Hajtham (Alhazen)<ref>[[Abdus Salam]] (1984), "Islamo kaj scienco". En C.H. Lai (1987), ''Ideals and Realities: Selected Essays of Abdus Salam'', 2a ed., [[World Scientific]], Singapur, pp.&nbsp;179-213.</ref><ref>Seyyed Hossein Nasr, "The achievements of Ibn Sina in the field of science and his contributions to its philosophy", ''Islam & Science'', decembro 2003.</ref> kaj [[Aviceno]].<ref name=Espinoza>Fernando Espinoza (2005). "Un análisis del desarrollo histórico de las ideas sobre el movimiento y sus implicaciones para la enseñanza", ''Enseñanza de la Física'' '''40''''. (2), p.&nbsp;141.</ref><ref>Seyyed Hossein Nasr, "Islamic Conception Of Intellectual Life", en Philip P. Wiener (eld.), ''Dictionary of the History of Ideas'', Vol. 2, p.&nbsp;65, [[Charles Scribner's Sons]], New York, 1973-1974.</ref> La proporcieco inter [[forto]] kaj [[akcelo]], nome grava principo en la klsaika mekaniko, estis asertitd por la unua fojo fare de Hibat Allah Abu'l-Barakat al-Baghdaadi,<ref>Shlomo Pines (1970). «Abu'l-Barakāt al-Baghdādī, Hibat Allah». Vortaro de Scienca Biografio (Novjorko: Charles Scribner's Sons) 1: 26-28. ISBN 0-684-10114-9. (cf. Abel B. Franco (Oktobro 2003). "Avempace, Projectile Motion, and Impetus Theory", Journal of the History of Ideas 64 (4), pp. 521-546 [528]</ref> kaj ankaŭ Ibn Bajjah disvolvigis la koncepton de forto de fizika reakcio.<ref>Shlomo Pines (1964), "La dynamique d'Ibn Bajja", en ''Mélanges Alexandre Koyré'', I, 442-468 [462, 468], Parizo. (cf. Abel B. Franco (Oktobro 2003). "Avempace, el movimiento de los proyectiles y la teoría del impulso", ''Revista de Historia de las Ideas'' '''64'''. (4), pp.&nbsp;521-546 [543].)</ref> La teorioj pri la gravito estis jam disvolvigitaj de [[Banu Musa]],<ref>[[Robert Briffault]] (1938). ''The Making of Humanity'', p.&nbsp;191.</ref> Alhazen,<ref>Nader El-Bizri (2006), "Ibn al-Haytham o Alhazen", en Josef W. Meri (2006), ''Medieval Islamic Civilization: An Encyclopaedia'', Vol. II, pp.&nbsp;343-345, Routledge, Novjorko, Londono.</ref> kaj al-Ĥazini.<ref>Mariam Rozhanskaya kaj I.S. Levinova (1996), "Statics", en Roshdi Rashed, eld., ''Encyclopaedia of the History of Arabic Science'', Vol. 2, p.&nbsp;622. Londono kaj Novjorko: Routledge.</ref> Oni scias, ke la matematika traktado fare de [[Galileo Galilei]] kaj lia koncepto de [[Inercio|impeto]]<ref>Galileo Galilei, ''Dos ciencias nuevas'', trad. Stillman Drake, (Madison: Univ. of Wisconsin Pr., 1974), pp. 217, 225, 296-297.</ref> aliris el antaŭaj mezepokaj analizoj pri [[Movado (fiziko)|movoj]], speciale tiuj de Aviceno,<ref name=Espinoza/> Ibn Bajjah,<ref>Ernest A. Moody (1951). "Galileo y Avempace: La dinámica del experimento de la torre inclinada (I)", ''Journal of the History of Ideas'' '''12'''. (2), pp.&nbsp;163-193.</ref> kaj [[Jean Buridan]].<ref>''[https://books.google.com/books?id=vPT-JubW-7QC&pg=PA87&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Una historia de la mecánica]''. René Dugas (1988). p. 87. {{ISBN|0-486-65632-2}}</ref> == Bazaj konceptoj == === Movokvanto === [[Dosiero:Billard.JPG|eta|maldekstre|220ra|Movokvanto de [[Poŝbilardo|bilardaj]] pilkoj post ekfrapo de frapinta pilko.]] {{Ĉefartikolo|Movokvanto}} En klasika mekaniko, movokvanto (tradicie skribita kiel '''p''') difiniĝas kiel la produto de [[maso]] kaj vektora [[rapideco]]. Ĝi estas tiel [[vektoro|vektora]] kvanto kaj estas mezuro de la kvanto de movo de korpo. :<math>\vec{p} = m \vec{v}</math> ==== Impulso ==== {{Ĉefartikolo|Impulso (fiziko)}} La ŝanĝo de movokvanto , nomita impulso, egalas al [[forto]] multiplikita de la ŝanĝo da tempo. :<math>\ \Delta \mathbf{p} = \mathbf{F} \cdot \Delta t</math> ::<math> \mathbf{I} = \mathbf{F} \cdot \Delta t</math> La [[SI]]-a unito de movokvanto povas esprimiĝi kiel [[kilogramo|kg]] [[metro en sekundo|m/s]]. [[Impulso]] estas la ŝanĝo de la movokvanto de objekto dum donita [[daŭro]]. Impulso kalkuliĝas kiel la [[integralo]] de [[forto (fiziko)|forto]] rilate al du tempoj t₁ kaj t₂. ::<math> \mathbf{I} = \int_{t1}^{t2} \mathbf{F}\,dt </math> Uzado de la difino de forto donas : ::<math> \mathbf{I} = \int\frac{d\mathbf{p}}{dt}\,dt </math> ::<math> \mathbf{I} = \int d\mathbf{p} </math> ::<math> \mathbf{I} = \Delta \mathbf{p} </math> === Angula movokvanto === [[Dosiero:Gyroskop.jpg|eta|dekstre|200ra|Angula movokvanto de [[giroskopo]], kiu restas rekte, kvankam ĝi ŝpinas, pro la konservo de sia angula movokvanto.]] {{Ĉefartikolo|Angula movokvanto}} Angula movokvanto de partiklo ĉirkaŭ ia origino estas difinita kiel: :<math>\mathbf{L}=\mathbf{r}\times\mathbf{p}</math> kie :<math>\mathbf{L}</math> estas la angula movokvanto de la partiko, :<math>\mathbf{r}</math> estas la loko de la partiklo esprimita kiel translokiĝa vektoro de la origino, :<math>\mathbf{p}</math> estas la [[movokvanto|linia movokvanto]] de la partiklo, kaj :<math>\times\,</math> estas la [[vektora transproduto]]. Laŭ SI-aj unitoj, la unito de angula movokvanto estas J*s Ĉar la transproduto, '''L''' estas pseŭdovektoro, kaj ĝi estas orta kaj al la radiala vektoro '''r''' kaj al la movokvanta vektoro '''p'''. Se la sistemo konsistas el kelkaj partikloj, la tuta angula movokvanto ĉirkaŭ origino povas esti akirita per adiciado (au integrado) de ĉiuj el la angulaj movokvantoj de la konsistigaj partikloj. Angula movokvanto povas ankaŭ esti kalkulita per multiplikado de la kvadrato de la dislokiĝa vektoro''r'', la maso de la partikloj, kaj la [[angula rapideco]]. === Lagranĝa mekaniko === {{Ĉefartikolo|Lagranĝa mekaniko}} [[File:Langrange portrait.jpg|thumb|150ra|maldekstre|[[Joseph-Louis Lagrange]] (1736–1813).]] '''Lagranĝa mekaniko''' estas reesprimo de klasika mekaniko fare de [[Joseph-Louis Lagrange]]. Ĝi esprimas la staton de klasika sistemo kiel iu aro de nombroj (ĝeneraligitaj koordinatoj), kiuj evoluas tra tempo laŭ iuj leĝoj. La leĝoj estas kondiĉoj minimumigi ian kvanton, la '''lagranĝianon''' <math>L </math>, kiu estas funkcio de la koordinatoj kaj la rapidoj (temp-derivoj de la koordinatoj). Do, la lagranĝiano determinas la evoluon de la sistemo. :<math>L = T - V \, ,</math> :kie ''T'' estas la tuta [[kineta energio]] (kiu dependas de la [[movokvanto]]j), kaj ''V'' estas la tuta [[potenciala energio]] (kiu dependas de la koordinatoj) de la sistemo. Lagranĝa mekaniko provizas metodon aŭtomate certigi konserviĝon de [[energio]] kaj [[movokvanto]] (tamen lagranĝa mekaniko povas priskribi ankaŭ sistemon sen konserviĝo de energio aŭ movokvanto). Lagranĝa mekaniko kongruas kun [[speciala teorio de relativeco|speciala relativeco]] en la senco, ke ĝi povas esprimi relativecajn teoriojn en tia maniero ke la relativeco estas evidenta (kontraste kun [[hamiltona mekaniko]]). === Hamiltona mekaniko === {{Ĉefartikolo|Hamiltona mekaniko}} [[Dosiero:Spherical pendulum Lagrangian mechanics.svg|thumb|dekstre|240ra|Ekzemplo de Hamiltona mekaniko, nome [[sfera pendolo]]: anguloj kaj rapidecoj.]] '''Hamiltona mekaniko''' estas reesprimo de klasika mekaniko fare de [[William Rowan Hamilton]]. Anstataŭ koordinatoj kaj siaj asociata rapidoj en [[Lagranĝa mekaniko]], Hamiltona mekaniko uzas koordinatoj kaj siaj (kanonaj) [[movokvanto]]j. Tia elekto estas pli "demokratia" en senco ke la koordinatoj kaj la movokvantoj estas reprezentata simile en la ekvacioj de Hamiltona mekaniko (la '''ekvacioj de Hamilton'''), kontraste kun la ekvacioj de Euler–Lagrange de [[Lagranĝa mekaniko]]. Ankaŭ, la ekvacioj de Hamilton estas unua-ordaj, kontraste kun la dua-ordaj ekvacioj de Euler–Lagrange. Laŭ hamiltona mekaniko, klasika fizika sistemo konsistas el: * [[Simplekta sternaĵo]] <math>(M,\omega)</math>, k.e., para-dimensia reela diferenciala [[sternaĵo (matematiko)|sternaĵo]] <math>M</math> kune kun fermita<ref>diferenciala formo <math>\alpha</math> estas fermita [[s.n.s.]] <math>\operatorname d\!\alpha=0</math>.</ref> nedegenera<ref>k.e., por ĉiu nenula vektoro <math>X\in T_xM</math> ekzistas vektoro <math>Y\in T_xM</math> tia ke <math>\omega(X,Y)\ne 0</math>.</ref> [[diferenciala formo|diferenciala 2-formo]] <math>\omega</math> (la '''simplekta formo'''). La dimensio de <math>M</math> estas duobla da la nombro de [[grado de libereco|gradoj de libereco]]. (Pli ĝenerale oni povas uzi [[sternaĵo de Poisson|sternaĵon de Poisson]] anstataŭ simplekta sternaĵo.) '''Stato''' estas punkto en <math>M</math>. * Reela funkcio <math>H\colon\mathbb R\times M\to\mathbb R</math>, la '''hamiltoniano''', kiu estas funkcio de tempo kaj stato, kaj kies valoro estas (almenaŭ por aŭtonoma sistemo) la [[energio]] de la sistemo. La sistemo estas '''aŭtonoma''' [[s.n.s.]] la hamiltoniano ne dependas de tempo. :<math> H = T + V , \quad T = \frac{p^2}{2m} , \quad V = V(q) \, ,</math> :kie ''T'' estas la [[kineta energio]], funkcio nur de [[movokvanto]] ''p'', kaj ''V'' estas la [[potenciala energio]], funkcio nur de la koordinato ''q''. * Komenca stato <math>x_0\in M</math>. La simplekta formo <math>\omega</math> difinas izomorfion <math>V\mapsto\omega(V,\cdot)</math> inter la spaco de vektoroj <math>T_xM</math> kaj la spaco de kovektoroj <math>T^*_xM</math> ĉe ĉiu punkto <math>x\in M</math> — kaj tiel inter vektoraj kampoj kaj 1-formoj (kovektoraj kampoj). Difinu la (2,0)-tensoron <math>\omega^{-1}</math>. Oni povas do difini la '''hamiltonan vektoran kampon''' <math>X_H</math> kiel :<math>X_H(t)=\omega^{-1}(\operatorname d\!H(t),\cdot)</math>. La stato <math>x(t)</math> evoluas laŭ la '''ekvacio de Hamilton''', kiu asertas ke la evoluo de la stato sekvas la hamiltonan vektoran kampon. Alivorte: :<math>\dot x(t)=X_H(t,x(t))=\omega^{-1}(\operatorname d\!H(t,x(t)),\cdot)</math>. Tiu ĉi estas la ekvacio de movado de hamiltona sistemo. Loke, oni povas difini lokan koordinatsistemon <math>(q_i,p_i)</math> (<math>i=1,\dots,\dim M/2</math>) tian ke la formo <math>\omega</math> fariĝas: :<math>\omega_{ij}=\begin{pmatrix} 0&I_{\dim M/2}\\ -I_{\dim M/2}&0 \end{pmatrix}</math> kie <math>I_n</math> estas <math>n\times n</math> [[identa matrico]]. Simile, :<math>(\omega^{-1})^{ij}=\begin{pmatrix} 0&-I_{\dim M/2}\\ I_{\dim M/2}&0 \end{pmatrix}</math>. Do la '''kanonaj ekvacioj de Hamilton''' fariĝas: :<math>\dot q_i=\frac{\partial H}{\partial p_i}</math> :<math>\dot p_i=-\frac{\partial H}{\partial q_i}</math>. Ni observu ke la koordinatoj <math>q_i</math> kaj la movokvantoj <math>p_i</math> estas traktitaj simile (kontraste kun la ekvacioj de Euler–Lagrange de [[lagranĝa mekaniko]]). === Flankaj mekanikoj === ==== Neŭtona mekaniko ==== [[Dosiero:Skylab and Earth Limb - GPN-2000-001055.jpg|alt=see caption|thumb|maldekstre|Artefaritaj satelitoj moviĝas laŭlonge de kurbaj [[orbito]]j, anstataŭ laŭ rektaj linioj, pro la [[gravito]] de la Tero: unua leĝo de Neŭtono.]] {{Ĉefartikolo|Neŭtona mekaniko}} La '''leĝoj de Newton pri movo''' estas tri [[Scienca leĝo|sciencaj leĝoj]] pri konduto de [[movo|movaj korpoj]], kiujn malkovris [[Isaac Newton]] (Isaako Neŭtono). Tiuj ĉi leĝoj estas fundamentaj al klasika mekaniko. Neŭtono unue eldonis tiujn ĉi leĝojn en ''[[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica]]'' ([[1687]]) kaj uzis ilin por pruvi multajn rezultojn pri movo de fizikaj objektoj. En la tria volumo (de la tekstoj) , li montris kiel kombine kun lia [[gravito|leĝo de universala gravito]], la leĝoj de movo eksplikas la [[leĝoj de Kepler|leĝojn de Kepler]] pri planeda movado. La leĝoj de Newton pri movo, kune kun lia leĝo de [[gravito|universala gravito]] kaj la matematikaj teknikoj de [[kalkulo]], proviziis unuafoje por unuiĝinta kvanta eksplikado de larĝa amplekso de fizikaj fenomenoj tiel kiel: la movo de turnantaj korpoj; movo de korpoj en [[fluido]]j; [[eco]]j; movo sur klinita ebeno; movo de pendolo; la [[tajdo]]j la orbito de la [[luno]] kaj la [[planedoj]]. La [[konserva leĝo]] de [[movokvanto]], kiun Neŭtono derivis kiel korolario al lia dua kaj tria leĝoj estis la unua [[konserva leĝo]] malkovrita. La leĝoj de Newton pri movo konfirmiĝis per eksperimento kaj konstato dum pli ol 200 jaroj. Ili priskribis la [[kinematiko]]n de la mondo je nia skalo (de 10⁻⁶ m al 10⁴ m, ĉe rapidoj variantaj de 0 ĝis 100 000 000 m/s) preter tio kio povas precize mezuriĝi. Kiel praktika regulo, la leĝoj de Newton pri movo aplikiĝas por rapidoj ĝis triono da la rapido de lumo, post kiu punkto la eraro iĝas tro granda por esti ignorata. ==== Termodinamiko ==== {{Ĉefartikolo|Termodinamiko}} [[Dosiero:Eight founding schools.png|eta|400ra|dekstre|Portretoj de ok famaj termodinamikistoj.]] '''Varmodinamiko''' aŭ '''termodinamiko''' estas la parto de [[fiziko]] aŭ [[fizika kemio]] pri makroskopa priskribo de sistemoj kun multegaj nombroj da mikroskopaj [[grado de libereco|gradoj de libereco]] per makroskopaj propraĵoj de tiaj sistemoj kiel [[temperaturo]], [[volumeno]], [[premo]], ktp. Gravan parton de la termodinamiko konsistigas la teorio pri '''maŝinoj''' kiuj transformas [[varmo]]n al [[mekanika energio]]. Tiaj [[maŝino]]j estas la [[vapormaŝino]], la [[gasturbino]] kaj la [[eksplodmotoro]] (ekz. [[karburilo|karburil]]motoro aŭ [[dizela motoro]]). Ĉar [[kemio|kemia]] energio ĝenerale estas facile transformebla al [[varmoenergio]] (ĉiuj [[energiformo]]j strebas al ĝi), la [[transformo]] de [[kemia energio]] al mekanika aŭ [[elektro|elektra energio]] ofte pasas tra varmeca energio, tamen ne necese. ==== Statistika mekaniko ==== {{Ĉefartikolo|Statistika mekaniko}} '''Statistika mekaniko''', unu el la pilieroj de la moderna [[fiziko]], priskribas kiel makroskopaj observoj (kiel [[temperaturo]] kaj [[premo]]) estas rilataj al mikroskopaj parametroj kiuj fluktuas averaĝe. Ĝi konektas termodinamikajn kvantojn (kiel [[varmokapacito]]) al mikroskopa konduto, dum, en [[klasika termodinamiko]], la nura disponebla eblo estus la mezuro kaj tabeligo de tiaj kvantoj por variaj materialoj.<ref name="gibbs"> [[Josiah Willard Gibbs|Gibbs, Josiah Willard]] (1902). Elementary Principles in Statistical Mechanics. New York: Charles Scribner's Sons. </ref> Statistika mekaniko estas necesa por la fundamenta studo de ajna fizika sistemo kiu havas multajn [[Grado de libereco|gradojn de libereco]]. La alproksimigo estas bazata sur [[Statistiko|statistikaj]] metodoj, [[Probablokalkulo|probabloteorio]] kaj la [[Mikroskopo|mikroskopaj]] fizikaj leĝoj.<ref name="gibbs" /><ref name="tolman" > Tolman, R. C. (1938). The Principles of Statistical Mechanics. Dover Publications. ISBN 9780486638966. </ref><ref name="balescu" > Balescu, Radu (1975). Equilibrium and Non-Equilibrium Statistical Mechanics. John Wiley & Sons. ISBN 9780471046004. </ref> <ref>La termino ''statistika mekaniko'' estas foje uzata por referenci nur al ''statistika termodinamiko''. Tiu artikolo sekvas la larĝan rigardon. Laŭ kelkaj difinoj, ''[[statistika fiziko]]'' estas eĉ pli larĝsenca termino kun statistikaj studoj de ajna tipo de fizika sistemo, sed ĝi estas ofte komprenita kiel sinonimo kun statistika mekaniko.</ref> Statistika mekaniko povas esti uzata por studi sistemojn kiuj estas for de la ekvilibro. Grava sub-branĉo konata kiel ''ne-ekvilibra statistika mekaniko'' (foje nomata ''statistika dinamiko'') temas pri la temo de mikroskope modelado de la rapido de nereverteblaj procezoj kiuj estas regataj per disekvilibroj. Ekzemploj de tiaj procezoj estas la [[kemia reakcio|kemiaj reakcioj]] aŭ fluoj de partikloj kaj varmo. La [[teoremo]] pri fluktu–disipo estas la baza sciaro akirita el la aplikado de la ''ne-ekvilibra statistika mekaniko'' al la studo de la plej simpla ne-ekvilibra situacio de rapidstata kurenta fluo en sistemo de multaj partikloj. == Analiza mekaniko == {{Ĉefartikolo|Analiza mekaniko}} En teoria fiziko kaj matematika fiziko, [[analiza mekaniko]], aŭ teoria mekaniko estas kolekto de proksime rilataj formuliĝoj de klasika mekaniko. Analiza mekaniko uzas skalarajn trajtojn de moviĝo reprezentanta la sistemon kiel tutaĵo - kutime ĝian kinetan energion kaj potencialan energion. == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|commonscat=Physics}} * [[Leĝoj de Newton pri movo]] * Kampoj de fiziko kiuj ne estas partoj de la klasika mekaniko: ** [[Speciala relativeco]] ** [[Ĝenerala relativeco]] ** [[Kvantuma mekaniko]] == Notoj == {{Referencoj|2}} == Bibliografio == * Ralph Abraham, Jerrold E. Marsden: ''Foundations of Mechanics''. Addison-Wesley, ISBN 0-201-40840-6. * Alonso, M.; Finn, J. (1992). ''Fundamental University Physics''. Addison-Wesley. * Ugo Amaldi kaj Tullio Levi-Civita, [https://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=umhistmath;idno=ABR1381.0001.001 ''Lezioni di meccanica razionale'',] Padova: "La litotipo", editrice universitaria, 1920. * Domenico Chelini, [https://books.google.es/books?id=qbpJAAAAMAAJ&dq=intitle:meccanica&as_brr=1&hl=it&redir_esc=y ''Elementi di meccanica razionale'',] G. Legnani, 1860. * Robert Martin Eisberg, ''Fundamentals of Modern Physics'', John Wiley and Sons, 1961 * [[Richard Feynman|Feynman, Richard]] (1996). Six Easy Pieces. Perseus Publishing. ISBN 0-201-40825-2. * Feynman, Richard; Phillips, Richard (1998). Six Easy Pieces. Perseus Publishing. ISBN 0-201-32841-0. * Feynman, Richard (1999). Lectures on Physics. Perseus Publishing. ISBN 0-7382-0092-1. * Feynman, Richard (1999). The Feynman Lectures on Physics. Perseus Publishing. ISBN 978-0-7382-0092-7. * Torsten Fließbach: ''Mechanik''. 5. Auflage. Spektrum, 2007, ISBN 978-3-8274-1683-4. * Herbert Goldstein, Charles P. Poole, John L. Safko, Classical Mechanics (3a eldono), Addison Wesley; ISBN 0-201-65702-3, kaj ISBN 978-0-201-65702-9. * Herbert Goldstein, Charles. P. Poole, John Safko: ''Klassische Mechanik''. Wiley-VCH, ISBN 3-527-40589-5. * Landau, L. D.; Lifshitz, E. M. (1972). Mechanics and Electrodynamics, Vol. 1. Franklin Book Company, Inc. ISBN 0-08-016739-X. * Landau, L.D.; Lifshitz, E.M. (1972). Course of Theoretical Physics, Vol. 1 – Mechanics. Franklin Book Company. ISBN 978-0-08-016739-8. * Kibble, Tom W.B.; Berkshire, Frank H. (2004). Classical Mechanics (5th ed.). [[Imperial College London|Imperial College Press]]. ISBN 978-1-86094-424-6. * Kleppner, D. kaj Kolenkow, R. J., [https://archive.org/details/introductiontome00dani An Introduction to Mechanics.], McGraw-Hill (1973). ISBN 0-07-035048-5 kaj 978-0-07-035048-9. * Morin, David (2008). [https://archive.org/details/introductiontocl00mori Introduction to Classical Mechanics: With Problems and Solutions (1a eldono).] Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-87622-3. * O'Donnell, Peter J. (2015). ''Essential Dynamics and Relativity''. CRC Press. ISBN 978-1-4665-8839-4. * Gerald Jay Sussman kaj Jack Wisdom, Structure and Interpretation of Classical Mechanics, MIT Press (2001). ISBN 0-262-019455-4 kaj 978-0-262-19455-6. * John R. Taylor, ''Mécanique classique'', de Boeck, 2012, 877 pp. * Thornton, Stephen T.; Marion, Jerry B. (2003). ''Classical Dynamics of Particles and Systems'' (5a eldono). Brooks Cole. ISBN 978-0-534-40896-1. * Alexander Ziwet, [https://archive.org/details/elementsoftheore00ziweuoft ''Elements of theoretical mechanics'',] New York: McMillan, 1904. == Eksteraj ligiloj == {{Commons category}} {{Vikicitaro}} * Crowell, Benjamin. [http://www.lightandmatter.com/lm Light and Matter] (enkonduko, algebro kun kalkulo) * Fitzpatrick, Richard. [http://farside.ph.utexas.edu/teaching/301/301.html Classical Mechanics] (kun kalkulo) * Hoiland, Paul (2004). [http://doc.cern.ch//archive/electronic/other/ext/ext-2004-126.pdf Preferred Frames of Reference & Relativity] * Horbatsch, Marko, "''[http://www.yorku.ca/marko/PHYS2010/index.htm Classical Mechanics Course Notes]''". * Rosu, Haret C., "''[https://arxiv.org/abs/physics/9909035 Classical Mechanics]''". Physics Education. 1999. [arxiv.org : physics/9909035] * Shapiro, Joel A. (2003). [http://www.physics.rutgers.edu/ugrad/494/bookr03D.pdf Classical Mechanics] * Sussman, Gerald Jay & Wisdom, Jack & Mayer, Meinhard E. (2001). [https://web.archive.org/web/20120920024409/http://mitpress.mit.edu/SICM/ Structure and Interpretation of Classical Mechanics] * Tong, David. [http://www.damtp.cam.ac.uk/user/tong/dynamics.html Classical Dynamics] (Cambridge lecture notes on Lagrangian and Hamiltonian formalism) * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Mecánica clásica|revizio=135852172}} {{Havenda artikolo|Klasika mekaniko}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Movadoj]] [[Kategorio:Fiziko]] [[Kategorio:Klasika mekaniko| ]] n5rqmb63mlkjnnqq3gho8j3antub1f8 0 204935 9490154 9231194 2026-10-07T22:30:03Z Д.Ильин 70105 9490154 wikitext text/x-wiki Ĉi tie estas listigitaj {{J|unuforma pluredro}} kaj [[kahelaro]]j. Estas inkluzigivaj: * ĉiuj 75 neprismaj {{J|unuforma pluredro}}; * ĉiuj 11 [[kahelaro de regulaj poligonoj|unuformaj kahelaroj kun konveksaj edroj]]; * kelkaj prezentantoj de la malfiniaj aroj de [[prismo (geometrio)|prismoj]] kaj [[kontraŭprismo]]j; * unu speciala okazo, pluredro kun koincidantaj lateroj. Ne estas inkluzivigitaj: * 40 potencialaj unuformaj pluredroj kun degeneraj {{J|vertica figuro}} kiuj havas interkovrantajn latetojn; * 14 unuformaj kahelaroj kun nekonveksaj edroj; * la malfinia aro de unuformaj {{J|hiperbola kahelaro}}. == Tabelo de pluredroj == La konveksaj formoj estas listigitaj en ordo de grado de [[vertica konfiguro|verticaj konfiguroj]] de 3 edroj/vertico kaj supren, kaj laŭ ordo de plimultiĝo de lateroj por edro. === Konveksaj formoj (3 edroj/vertico) === {| class="wikitable" ! Nomo ! Bildo ! Speco ! [[Simbolo de Wythoff|Simbolo de<br>Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica<br>konfiguro]] ! Simbolo de<br>Bowers ! [[Simetria grupo|Simetria<br>grupo]] ! [[listo de pluredroj de Wenninger|W#]] ! U# ! K# ! Verticoj ! Randoj ! Edroj ! [[eŭlera karakterizo|χ]] ! Edroj laŭ speco |- | [[Kvaredro]] | [[Dosiero:Tetrahedron.png|60px]] | R | 3&#124;2 3 | [[Dosiero:Tetrahedron vertfig.svg|50px]]<br>3.3.3 | Tet | T_d | W001 | U01 | K06 | 4 | 6 | 4 | 2 | 4{3} |- | [[Triangula prismo]] | [[Dosiero:Triangular prism.png|60px]] | P | 2 3&#124;2 | [[Dosiero:Triangular prism vertfig.svg|50px]]<br>3.4.4 | Trip | D_3h | -- | -- | -- | 6 | 9 | 5 | 2 | 2{3}+3{4} |- | [[Senpintigita kvaredro]] | [[Dosiero:Truncated tetrahedron.png|60px]] | A | 2 3&#124;3 | [[Dosiero:Truncated tetrahedron vertfig.svg|50px]]<br>3.6.6 | Tut | T_d | W006 | U02 | K07 | 12 | 18 | 8 | 2 | 4{3}+4{6} |- | [[Senpintigita kubo]] | [[Dosiero:Truncated hexahedron.png|60px]] | A | 2 3&#124;4 | [[Dosiero:Truncated cube vertfig.svg|50px]]<br>3.8.8 | Tic | O_h | W008 | U09 | K14 | 24 | 36 | 14 | 2 | 8{3}+6{8} |- | [[Senpintigita dekduedro]] | [[Dosiero:Truncated dodecahedron.png|60px]] | A | 2 3&#124;5 | [[Dosiero:Truncated dodecahedron vertfig.svg|50px]]<br>3.10.10 | Tid | I_h | W010 | U26 | K31 | 60 | 90 | 32 | 2 | 20{3}+12{10} |- | [[Senpintigita seslatera kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 63-t01.svg|60px]] | T | 2 3&#124;6 | [[Dosiero:Truncated hexagonal tiling vertfig.svg|50px]]<br>3.12.12 | Toxat | P6m | -- | -- | -- | 6n | 9n | 3n | 0 | n{12}+2n{3} |- | [[Senpintigita seplatera kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 73-t01.png|60px]] | T | 2 3&#124;7 | 3.14.14 | -- | *732 | -- | -- | -- | -- | -- | -- | 0 | n{14}+2n{3} |- | [[Kubo (geometrio)|Kubo]] | [[Dosiero:Hexahedron.png|60px]] | R | 3&#124;2 4 | [[Dosiero:Cube vertfig svg.svg|50px]]<br>4.4.4 | Cube | O_h | W003 | U06 | K11 | 8 | 12 | 6 | 2 | 6{4} |- | [[Kvinlatera prismo]] | [[Dosiero:Pentagonal prism.png|60px]] | P | 2 5&#124;2 | [[Dosiero:Pentagonal prism vertfig.png|50px]]<br>4.4.5 | Pip | D_5h | -- | U76 | K01 | 10 | 15 | 7 | 2 | 5{4}+2{5} |- | [[Seslatera prismo]] | [[Dosiero:Hexagonal prism.png|60px]] | P | 2 6&#124;2 | [[Dosiero:Hexagonal prism vertfig.png|50px]]<br>4.4.6 | Hip | D_6h | -- | -- | -- | 12 | 18 | 8 | 2 | 6{4}+2{6} |- | [[Oklatera prismo]] | [[Dosiero:Octagonal prism.png|60px]] | P | 2 8&#124;2 | [[Dosiero:Octagonal prism vertfig.svg|50px]]<br>4.4.8 | Op | D_8h | -- | -- | -- | 16 | 24 | 10 | 2 | 8{4}+2{8} |- | [[Deklatera prismo]] | [[Dosiero:Decagonal prism.png|60px]] | P | 2 10&#124;2 | [[Dosiero:Decagonal prism vf.png|50px]]<br>4.4.10 | Dip | D_10h | -- | -- | -- | 20 | 30 | 12 | 2 | 10{4}+2{10} |- | [[Dekdulatera prismo]] | [[Dosiero:Dodecagonal prism.png|60px]] | P | 2 12&#124;2 | [[Dosiero:Dodecagonal prism vf.png|50px]]<br>4.4.12 | Twip | D_12h | -- | -- | -- | 24 | 36 | 14 | 2 | 12{4}+2{12} |- | [[Senpintigita okedro]] | [[Dosiero:Truncated octahedron.png|60px]] | A | 2 4&#124;3 | [[Dosiero:Truncated octahedron vertfig.svg|50px]]<br>4.6.6 | Toe | O_h | W007 | U08 | K13 | 24 | 36 | 14 | 2 | 6{4}+8{6} |- | [[Granda rombokub-okedro]] | [[Dosiero:Great rhombicuboctahedron.png|60px]] | A | 2 3 4&#124; | [[Dosiero:Great rhombicuboctahedron vertfig.png|50px]]<br>4.6.8 | Girco | O_h | W015 | U11 | K16 | 48 | 72 | 26 | 2 | 12{4}+8{6}+6{8} |- | [[Granda rombo-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great rhombicosidodecahedron.png|60px]] | A | 2 3 5&#124; | [[Dosiero:Great rhombicosidodecahedron vertfig.svg|50px]]<br>4.6.10 | Grid | I_h | W016 | U28 | K33 | 120 | 180 | 62 | 2 | 30{4}+20{6}+12{10} |- | [[Granda rombo-tri-seslatera kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 63-t012.svg|60px]] | T | 2 3 6&#124; | [[Dosiero:Great rhombitrihexagonal tiling vertfig.svg|50px]]<br>4.6.12 | Othat | p6m | -- | -- | -- | 12n | 18n | 6n | 0 | 3n{4}+2n{6}+n{12} |- | [[Granda rombo-tri-seplatera kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 73-t012.png|60px]] | T | 2 3 7&#124; | [[Dosiero:Great rhombitriheptagonal tiling vertfig.png|50px]]<br>4.6.14 | -- | *732 | -- | -- | -- | 14n | 21n | 7n | 0 | 3n{4}+2n{7}+n{14} |- | [[Senpintigita kvadrata kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 44-t01.svg|60px]] | T | 2 4&#124;4 | [[Dosiero:Truncated square tiling vertfig.svg|50px]]<br>4.8.8 | Tosquat | p4m | -- | -- | -- | 4n | 6n | 2n | 0 | n{4}+n{8} |- | [[Dekduedro]] | [[Dosiero:Dodecahedron.png|60px]] | R | 3&#124;2 5 | [[Dosiero:Dodecahedron vertfig.png|50px]]<br>5.5.5 | Doe | I_h | W005 | U23 | K28 | 20 | 30 | 12 | 2 | 12{5} |- | [[Senpintigita dudekedro]] | [[Dosiero:Truncated icosahedron.png|60px]] | A | 2 5&#124;3 | [[Dosiero:Truncated icosahedron vertfig.svg|50px]]<br>5.6.6 | Ti | I_h | W009 | U25 | K30 | 60 | 90 | 32 | 2 | 12{5}+20{6} |- | [[Seslatera kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 63-t0.svg|60px]] | T | 3&#124;2 6 | [[Dosiero:Hexagonal tiling vertfig.svg|50px]]<br>6.6.6 | Hexat | p6m | -- | -- | -- | 2n | 3n | n | 0 | n{6} |- | [[Ordo-3 seplatera kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 73-t0.png|60px]] | T | 3&#124;2 7 | [[Dosiero:Heptagonal tiling vertfig.png|50px]]<br>7.7.7 | - | *732 | -- | -- | -- | 2n | 3n | n | 0 | n{7} |} === Konveksa formoj (4 edroj/vertico) === {| class="wikitable" ! Nomo ! Bildo ! Speco ! [[Simbolo de Wythoff|Simbolo de<br>Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica<br>konfiguro]] ! Simbolo de<br>Bowers ! [[Simetria grupo|Simetria<br>grupo]] ! [[listo de pluredroj de Wenninger|W#]] ! U# ! K# ! Verticoj ! Randoj ! Edroj ! [[eŭlera karakterizo|χ]] ! Edroj laŭ speco |- | [[Okedro]] | [[Dosiero:Octahedron.png|60px]] | R | 4&#124;2 3 | [[Dosiero:Octahedron vertfig.svg|50px]]<br>3.3.3.3 | Oct | O_h | W002 | U05 | K10 | 6 | 12 | 8 | 2 | 8{3} |- | [[Kvadrata kontraŭprismo]] | [[Dosiero:Square antiprism.png|60px]] | P | &#124;2 2 4 | [[Dosiero:Square antiprism vertfig.svg|50px]]<br>3.3.3.4 | Squap | D_4d | -- | -- | -- | 8 | 16 | 10 | 2 | 8{3}+2{4} |- | [[Kvinlatera kontraŭprismo]] | [[Dosiero:Pentagonal antiprism.png|60px]] | P | &#124;2 2 5 | [[Dosiero:Pentagonal antiprism vertfig.png|50px]]<br>3.3.3.5 | Pap | D_5d | -- | U77 | K02 | 10 | 20 | 12 | 2 | 10{3}+2{5} |- | [[Seslatera kontraŭprismo]] | [[Dosiero:Hexagonal antiprism.png|60px]] | P | &#124;2 2 6 | [[Dosiero:Hexagonal antiprism vertfig.png|50px]]<br>3.3.3.6 | Hap | D_6d | -- | -- | -- | 12 | 24 | 14 | 2 | 12{3}+2{6} |- | [[Oklatera kontraŭprismo]] | [[Dosiero:Octagonal antiprism.png|60px]] | P | &#124;2 2 8 | [[Dosiero:Octagonal antiprism vertfig.png|50px]]<br>3.3.3.8 | Oap | D_8d | -- | -- | -- | 16 | 32 | 18 | 2 | 16{3}+2{8} |- | [[Deklatera kontraŭprismo]] | [[Dosiero:Decagonal antiprism.png|60px]] | P | &#124;2 2 10 | [[Dosiero:Decagonal antiprism vf.png|50px]]<br>3.3.3.10 | Dap | D_10d | -- | -- | -- | 20 | 40 | 22 | 2 | 20{3}+2{10} |- | [[Dekdulatera kontraŭprismo]] | [[Dosiero:Dodecagonal antiprism.png|60px]] | P | &#124;2 2 12 | [[Dosiero:Dodecagonal antiprism vf.png|50px]]<br>3.3.3.12 | Twap | D_12d | -- | -- | -- | 24 | 48 | 26 | 2 | 24{3}+2{12} |- | [[Kubokedro]] | [[Dosiero:Cuboctahedron.png|60px]] | A | 2&#124;3 4 | [[Dosiero:Cuboctahedron vertfig.svg|50px]]<br>3.4.3.4 | Co | O_h | W011 | U07 | K12 | 12 | 24 | 14 | 2 | 8{3}+6{4} |- | [[Malgranda rombokub-okedro]] | [[Dosiero:Small rhombicuboctahedron.png|60px]] | A | 3 4&#124;2 | [[Dosiero:Small rhombicuboctahedron vertfig.svg|50px]]<br>3.4.4.4 | Sirco | O_h | W013 | U10 | K15 | 24 | 48 | 26 | 2 | 8{3}+(6+12){4} |- | [[Malgranda rombo-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small rhombicosidodecahedron.png|60px]] | A | 3 5&#124;2 | [[Dosiero:Small rhombicosidodecahedron vertfig.svg|50px]]<br>3.4.5.4 | Srid | I_h | W014 | U27 | K32 | 60 | 120 | 62 | 2 | 20{3}+30{4}+12{5} |- | [[Malgranda rombo-tri-seslatera kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 63-t02.svg|60px]] | T | 3 6&#124;2 | [[Dosiero:Small rhombitrihexagonal tiling vertfig.png|50px]]<br>3.4.6.4 | Rothat | p6m | -- | -- | -- | 6n | 12n | 6n | 0 | 2n{3}+3n{4}+n{6} |- | [[Dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Icosidodecaëder.png|60px]] | A | 2&#124;3 5 | [[Dosiero:Icosidodecahedron vertfig.svg|50px]]<br>3.5.3.5 | Id | I_h | W012 | U24 | K29 | 30 | 60 | 32 | 2 | 20{3}+12{5} |- | [[Tri-seslatera kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 63-t1.svg|60px]] | T | 2&#124;3 6 | [[Dosiero:Trihexagonal tiling vertfig.svg|50px]]<br>3.6.3.6 | That | p6m | -- | -- | -- | 3n | 6n | 3n | 0 | 2n{3}+n{6} |- | [[Tri-seplatera kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 73-t1.png|60px]] | T | 2&#124;3 7 | [[Dosiero:Triheptagonal tiling vertfig.png|50px]]<br>3.7.3.7 | -- | *732 | -- | -- | -- | 3n | 7n | 3n | 0 | 2n{3}+n{7} |- | [[Kvadrata kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 44-t0.svg|60px]] | T | 4&#124;2 4 | [[Dosiero:Square tiling vertfig.svg|50px]]<br>4.4.4.4 | Squat | p4m | -- | -- | -- | n | 2n | n | 0 | n{4} |} === Konveksaj formoj (5 edroj/vertico) === {| class="wikitable" ! Nomo ! Bildo ! Speco ! [[Simbolo de Wythoff|Simbolo de<br>Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica<br>konfiguro]] ! Simbolo de<br>Bowers ! [[Simetria grupo|Simetria<br>grupo]] ! [[listo de pluredroj de Wenninger|W#]] ! U# ! K# ! Verticoj ! Randoj ! Edroj ! [[eŭlera karakterizo|χ]] ! Edroj laŭ speco |- | [[Dudekedro]] | [[Dosiero:Icosahedron.png|60px]] | R | 5&#124;2 3 | [[Dosiero:Icosahedron vertfig.png|50px]]<br>3.3.3.3.3 | Ike | I_h | W004 | U22 | K27 | 12 | 30 | 20 | 2 | 20{3} |- | [[Riproĉa kubo]] | [[Dosiero:Snub hexahedron.png|60px]] | A | &#124;2 3 4 | [[Dosiero:Snub cube vertfig.svg|50px]]<br>3.3.3.3.4 | Snic | O | W017 | U12 | K17 | 24 | 60 | 38 | 2 | (8+24){3}+6{4} |- | [[Riproĉa dekduedro]] | [[Dosiero:Snub dodecahedron ccw.png|60px]] | A | &#124;2 3 5 | [[Dosiero:Snub dodecahedron vertfig.svg|50px]]<br>3.3.3.3.5 | Snid | I | W018 | U29 | K34 | 60 | 150 | 92 | 2 | (20+60){3}+12{5} |- | [[Riproĉa seslatera kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 63-snub.svg|60px]] | T | &#124;2 3 6 | [[Dosiero:Snub hexagonal tiling vertfig.png|50px]]<br>3.3.3.3.6 | Snathat | p6 | -- | -- | -- | 6n | 15n | 9n | 0 | 8n{3}+n{6} |- | [[Plilongigita triangula kahelaro]] | [[Dosiero:Tile 33344.svg|60px]] | T | &#124;2 2 (2&#124;2) | [[Dosiero:Tiling 33344-vertfig.png|50px]]<br>3.3.3.4.4 | Etrat | cmm | -- | -- | -- | 2n | 5n | 3n | 0 | 2n{3}+n{4} |- | [[Riproĉa kvadrata kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 44-snub.svg|60px]] | T | &#124;2 4 4 | [[Dosiero:Snub square tiling vertfig.svg|50px]]<br>3.3.4.3.4 | Snasquat | p4g | -- | -- | -- | 4n | 10n | 6n | 0 | 4n{3}+2n{4} |} === Konveksa formoj (6 edroj/vertico) === {| class="wikitable" ! Nomo ! Bildo ! Speco ! [[Simbolo de Wythoff|Simbolo de<br>Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica<br>konfiguro]] ! Simbolo de<br>Bowers ! [[Simetria grupo|Simetria<br>grupo]] ! [[listo de pluredroj de Wenninger|W#]] ! U# ! K# ! Verticoj ! Randoj ! Edroj ! [[eŭlera karakterizo|χ]] ! Edroj laŭ speco |- | [[Triangula kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 63-t2-red.svg|60px]] | T | 6&#124;2 3 | [[Dosiero:Triangular tiling vertfig.svg|50px]]<br>3.3.3.3.3.3 | Trat | p6m | -- | -- | -- | n | 3n | 2n | 0 | 2n{3} |} === Konveksa formoj (7 edroj/vertico) === {| class="wikitable" ! Nomo ! Bildo ! Speco ! [[Simbolo de Wythoff|Simbolo de<br>Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica<br>konfiguro]] ! Simbolo de<br>Bowers ! [[Simetria grupo|Simetria<br>grupo]] ! [[listo de pluredroj de Wenninger|W#]] ! U# ! K# ! Verticoj ! Randoj ! Edroj ! [[eŭlera karakterizo|χ]] ! Edroj laŭ speco |- | [[Ordo-7 triangula kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 73-t2.png|60px]] | T | 7&#124;2 3 | [[Dosiero:Order-7 Triangular tiling vertfig.svg|50px]]<br>3.3.3.3.3.3.3 | -- | *732 | -- | -- | -- | n | 3n | 2n | 0 | 2n{3} |} === Nekonveksaj formoj kun konveksaj edroj === {| class="wikitable" ! Nomo ! Bildo ! Speco ! [[Simbolo de Wythoff|Simbolo de<br>Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica<br>konfiguro]] ! Simbolo de<br>Bowers ! [[Simetria grupo|Simetria<br>grupo]] ! [[listo de pluredroj de Wenninger|W#]] ! U# ! K# ! Verticoj ! Randoj ! Edroj ! [[eŭlera karakterizo|χ]] ! Edroj laŭ speco |- | [[Kvar-duon-sesedro]] | [[Dosiero:Tetrahemihexahedron.png|60px]] | C+ | ³/₂ 3&#124;2 | [[Dosiero:Tetrahemihexahedron vertfig.png|50px]]<br>4.³/₂.4.3 | Thah | T_d | W067 | U04 | K09 | 6 | 12 | 7 | 1 | 4{3}+3{4} |- | [[Kubo-duon-okedro]] | [[Dosiero:Cubohemioctahedron.png|60px]] | C+ | ⁴/₃ 4&#124;3 | [[Dosiero:Cubohemioctahedron vertfig.png|50px]]<br>6.⁴/₃.6.4 | Cho | O_h | W078 | U15 | K20 | 12 | 24 | 10 | -2 | 6{4}+4{6} |- | [[Ok-duon-okedro]] | [[Dosiero:Octahemioctahedron.png|60px]] | C+ | ³/₂ 3&#124;3 | [[Dosiero:Octahemioctahedron vertfig.png|50px]]<br>6.³/₂.6.3 | Oho | O_h | W068 | U03 | K08 | 12 | 24 | 12 | 0 | 8{3}+4{6} |- | [[Granda dekduedro]] | [[Dosiero:Great dodecahedron.png|60px]] | R+ | ⁵/₂&#124;2 5 | [[Dosiero:Great dodecahedron vertfig.svg|50px]]<br>(5.5.5.5.5)/₂ | Gad | I_h | W021 | U35 | K40 | 12 | 30 | 12 | -6 | 12{5} |- | [[Granda dudekedro]] | [[Dosiero:Great icosahedron.png|60px]] | R+ | ⁵/₂&#124;2 3 | [[Dosiero:Great icosahedron vertfig.png|50px]]<br>(3.3.3.3.3)/₂ | Gike | I_h | W041 | U53 | K58 | 12 | 30 | 20 | 2 | 20{3} |- | [[Granda du-tritranĉa dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great ditrigonal icosidodecahedron.png|60px]] | C+ | ³/₂&#124;3 5 | [[Dosiero:Great ditrigonal icosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>(5.3.5.3.5.3)/₂ | Gidtid | I_h | W087 | U47 | K52 | 20 | 60 | 32 | -8 | 20{3}+12{5} |- | [[Malgranda rombo-sesedro]] | [[Dosiero:Small rhombihexahedron.png|60px]] | C+ | ³/₂ 2 4&#124; | [[Dosiero:Small rhombihexahedron vertfig.png|50px]]<br>4.8.⁴/₃.8 | Sroh | O_h | W086 | U18 | K23 | 24 | 48 | 18 | -6 | 12{4}+6{8} |- | [[Malgranda kubokubo-okedro]] | [[Dosiero:Small cubicuboctahedron.png|60px]] | C+ | ³/₂ 4&#124;4 | [[Dosiero:Small cubicuboctahedron vertfig.png|50px]]<br>8.³/₂.8.4 | Socco | O_h | W069 | U13 | K18 | 24 | 48 | 20 | -4 | 8{3}+6{4}+6{8} |- | [[Uniforma granda rombokub-okedro]] | [[Dosiero:Uniform great rhombicuboctahedron.png|60px]] | C+ | ³/₂ 4&#124;2 | [[Dosiero:Uniform great rhombicuboctahedron vertfig.svg|50px]]<br>4.³/₂.4.4 | Querco | O_h | W085 | U17 | K22 | 24 | 48 | 26 | 2 | 8{3}+(6+12){4} |- | [[Malgranda dekdu-duon-dekduedro]] | [[Dosiero:Small dodecahemidodecahedron.png|60px]] | C+ | ⁵/₄ 5&#124;5 | [[Dosiero:Small dodecahemidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>10.⁵/₄.10.5 | Sidhid | I_h | W091 | U51 | K56 | 30 | 60 | 18 | -12 | 12{5}+6{10} |- | [[Malgranda dudek-duon-dekduedro]] | [[Dosiero:Small icosihemidodecahedron.png|60px]] | C+ | ³/₂ 3&#124;5 | [[Dosiero:Small icosihemidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>10.³/₂.10.3 | Seihid | I_h | W089 | U49 | K54 | 30 | 60 | 26 | -4 | 20{3}+6{10} |- | [[Malgranda dekdu-dudekedro]] | [[Dosiero:Small dodecicosahedron.png|60px]] | C+ | ³/₂ 3 5&#124; | [[Dosiero:Small dodecicosahedron vertfig.png|50px]]<br>10.6.¹⁰/₉.⁶/₅ | Siddy | I_h | W090 | U50 | K55 | 60 | 120 | 32 | -28 | 20{6}+12{10} |- | [[Malgranda rombo-dekduedro]] | [[Dosiero:Small rhombidodecahedron.png|60px]] | C+ | 2 ⁵/₂ 5&#124; | [[Dosiero:Small rhombidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>10.4.¹⁰/₉.⁴/₃ | Sird | I_h | W074 | U39 | K44 | 60 | 120 | 42 | -18 | 30{4}+12{10} |- | [[Malgranda dekdu-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small dodecicosidodecahedron.png|60px]] | C+ | ³/₂ 5&#124;5 | [[Dosiero:Small dodecicosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>10.³/₂.10.5 | Saddid | I_h | W072 | U33 | K38 | 60 | 120 | 44 | -16 | 20{3}+12{5}+12{10} |- | [[Rombo-dudekedro]] | [[Dosiero:Rhombicosahedron.png|60px]] | C+ | 2 ⁵/₂ 3&#124; | [[Dosiero:Rhombicosahedron vertfig.png|50px]]<br>6.4.⁶/₅.⁴/₃ | Ri | I_h | W096 | U56 | K61 | 60 | 120 | 50 | -10 | 30{4}+20{6} |- | [[Granda dudek-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great icosicosidodecahedron.png|60px]] | C+ | ³/₂ 5&#124;3 | [[Dosiero:Great icosicosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>6.³/₂.6.5 | Giid | I_h | W088 | U48 | K53 | 60 | 120 | 52 | -8 | 20{3}+12{5}+20{6} |} === Nekonveksaj prismaj formoj === {| class="wikitable" ! Nomo ! Bildo ! Speco ! [[Simbolo de Wythoff|Simbolo de<br>Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica<br>konfiguro]] ! Simbolo de<br>Bowers ! [[Simetria grupo|Simetria<br>grupo]] ! [[listo de pluredroj de Wenninger|W#]] ! U# ! K# ! Verticoj ! Randoj ! Edroj ! [[eŭlera karakterizo|χ]] ! Edroj laŭ speco |- | [[Stelokvinlatera prismo]] | [[Dosiero:Pentagrammic prism.png|60px]] | P+ | 2 ⁵/₂&#124;2 | [[Dosiero:Pentagrammic prism vertfig.png|50px]]<br>⁵/₂.4.4 | Stip | D_5h | -- | U78 | K03 | 10 | 15 | 7 | 2 | 5{4}+2{⁵/₂} |- | [[Steloseplatera prismo (7/3)]] | [[Dosiero:Heptagrammic prism 7-3.png|60px]] | P+ | 2 ⁷/₃&#124;2 | [[Dosiero:Septagrammic prism-3-7 vertfig.png|50px]]<br>⁷/₃.4.4 | Giship | D_7h | -- | -- | -- | 14 | 21 | 9 | 2 | 7{4}+2{⁷/₃} |- | [[Steloseplatera prismo (7/2)]] | [[Dosiero:Heptagrammic prism 7-2.png|60px]] | P+ | 2 ⁷/₂&#124;2 | [[Dosiero:Septagrammic prism vertfig.png|50px]]<br>⁷/₂.4.4 | Ship | D_7h | -- | -- | -- | 14 | 21 | 9 | 2 | 7{4}+2{⁷/₂} |- | [[Stelokvinlatera kontraŭprismo]] | [[Dosiero:Pentagrammic antiprism.png|60px]] | P+ | &#124;2 2 ⁵/₂ | [[Dosiero:Pentagrammic antiprism vertfig.png|50px]]<br>⁵/₂.3.3.3 | Stap | D_5h | -- | U79 | K04 | 10 | 20 | 12 | 2 | 10{3}+2{⁵/₂} |- | [[Stelokvinlatera krucigita kontraŭprismo]] | [[Dosiero:Pentagrammic crossed antiprism.png|60px]] | P+ | &#124;2 2 ⁵/₃ | [[Dosiero:Pentagrammic crossed-antiprism vertfig.png|50px]]<br>⁵/₃.3.3.3 | Starp | D_5d | -- | U80 | K05 | 10 | 20 | 12 | 2 | 10{3}+2{⁵/₂} |} === Alia nekonveksaj formoj kun nekonveksaj edroj === {| class="wikitable" ! Nomo ! Bildo ! Speco ! [[Simbolo de Wythoff|Simbolo de<br>Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica<br>konfiguro]] ! Simbolo de<br>Bowers ! [[Simetria grupo|Simetria<br>grupo]] ! [[listo de pluredroj de Wenninger|W#]] ! U# ! K# ! Verticoj ! Randoj ! Edroj ! [[eŭlera karakterizo|χ]] ! Edroj laŭ speco |- | [[Malgranda steligita dekduedro]] | [[Dosiero:Small stellated dodecahedron.png|60px]] | R+ | 5&#124;2 ⁵/₂ | [[Dosiero:Small stellated dodecahedron vertfig.png|50px]]<br>(⁵/₂)⁵ | Sissid | I_h | W020 | U34 | K39 | 12 | 30 | 12 | -6 | 12{⁵/₂} |- | [[Granda steligita dekduedro]] | [[Dosiero:Great stellated dodecahedron.png|60px]] | R+ | 3&#124;2 ⁵/₂ | [[Dosiero:Great stellated dodecahedron vertfig.svg|50px]]<br>(⁵/₂)³ | Gissid | I_h | W022 | U52 | K57 | 20 | 30 | 12 | 2 | 12{⁵/₂} |- | [[Du-tritranĉa dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Ditrigonal dodecadodecahedron.png|60px]] | S+ | 3&#124;<SUP>5</sup>/₃ 5 | [[Dosiero:Ditrigonal dodecadodecahedron vertfig.svg|50px]]<br>(⁵/₃.5)³ | Ditdid | I_h | W080 | U41 | K46 | 20 | 60 | 24 | -16 | 12{5}+12{⁵/₂} |- | [[Malgranda du-tritranĉa dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small ditrigonal icosidodecahedron.png|60px]] | S+ | 3&#124;<SUP>5</sup>/₂ 3 | [[Dosiero:Small ditrigonal icosidodecahedron vertfig.svg|50px]]<br>(⁵/₂.3)³ | Sidtid | I_h | W070 | U30 | K35 | 20 | 60 | 32 | -8 | 20{3}+12{⁵/₂} |- | [[Steligita senpintigita sesedro]] | [[Dosiero:Stellated truncated hexahedron.png|60px]] | S+ | 2 3&#124;<SUP>4</sup>/₃ | [[Dosiero:Stellated truncated hexahedron vertfig.png|50px]]<br>⁸/₃.⁸/₃.3 | Quith | O_h | W092 | U19 | K24 | 24 | 36 | 14 | 2 | 8{3}+6{⁸/₃} |- | [[Granda rombo-sesedro]] | [[Dosiero:Great rhombihexahedron.png|60px]] | S+ | ⁴/₃³/₂ 2&#124; | [[Dosiero:Great rhombihexahedron vertfig.png|50px]]<br>4.⁸/₃.⁴/₃.⁸/₅ | Groh | O_h | W103 | U21 | K26 | 24 | 48 | 18 | -6 | 12{4}+6{⁸/₃} |- | [[Granda kubokubo-okedro]] | [[Dosiero:Great cubicuboctahedron.png|60px]] | S+ | 3 4&#124;<SUP>4</sup>/₃ | [[Dosiero:Great cubicuboctahedron vertfig.png|50px]]<br>⁸/₃.3.⁸/₃.4 | Gocco | O_h | W077 | U14 | K19 | 24 | 48 | 20 | -4 | 8{3}+6{4}+6{⁸/₃} |- | [[Granda dekdu-duon-dekduedro]] | [[Dosiero:Great dodecahemidodecahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₃⁵/₂&#124;<SUP>5</sup>/₃ | [[Dosiero:Great dodecahemidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>¹⁰/₃.⁵/₃.¹⁰/₃.⁵/₂ | Gidhid | I_h | W107 | U70 | K75 | 30 | 60 | 18 | -12 | 12{⁵/₂}+6{¹⁰/₃} |- | [[Malgranda dekdu-duon-dudekedro]] | [[Dosiero:Small dodecahemicosahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₃⁵/₂&#124;3 | [[Dosiero:Small dodecahemicosahedron vertfig.png|50px]]<br>6.⁵/₃.6.⁵/₂ | Sidhei | I_h | W100 | U62 | K67 | 30 | 60 | 22 | -8 | 12{⁵/₂}+10{6} |- | [[Granda dekdu-duon-dudekedro]] | [[Dosiero:Great dodecahemicosahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₄ 5&#124;3 | [[Dosiero:Great dodecahemicosahedron vertfig.png|50px]]<br>6.⁵/₄.6.5 | Gidhei | I_h | W102 | U65 | K70 | 30 | 60 | 22 | -8 | 12{5}+10{6} |- | [[Dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Dodecadodecahedron.png|60px]] | S+ | 2&#124;<SUP>5</sup>/₂ 5 | [[Dosiero:Dodecadodecahedron vertfig.png|50px]]<br>(⁵/₂.5)² | Did | I_h | W073 | U36 | K41 | 30 | 60 | 24 | -6 | 12{5}+12{⁵/₂} |- | [[Granda dudek-duon-dekduedro]] | [[Dosiero:Great icosihemidodecahedron.png|60px]] | S+ | ³/₂ 3&#124;<SUP>5</sup>/₃ | [[Dosiero:Great icosihemidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>¹⁰/₃.³/₂.¹⁰/₃.3 | Geihid | I_h | W106 | U71 | K76 | 30 | 60 | 26 | -4 | 20{3}+6{¹⁰/₃} |- | [[Granda dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great icosidodecahedron.png|60px]] | S+ | 2&#124;<SUP>5</sup>/₂ 3 | [[Dosiero:Great icosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>(⁵/₂.3)² | Gid | I_h | W094 | U54 | K59 | 30 | 60 | 32 | 2 | 20{3}+12{⁵/₂} |- | [[Kubotranĉita kubokedro]] | [[Dosiero:Cubitruncated cuboctahedron.png|60px]] | S+ | ⁴/₃ 3 4&#124; | [[Dosiero:Cubitruncated cuboctahedron vertfig.svg|50px]]<br>⁸/₃.6.8 | Cotco | O_h | W079 | U16 | K21 | 48 | 72 | 20 | -4 | 8{6}+6{8}+6{⁸/₃} |- | [[Granda senpintigita kubokedro]] | [[Dosiero:Great truncated cuboctahedron.png|60px]] | S+ | ⁴/₃ 2 3&#124; | [[Dosiero:Great truncated cuboctahedron vertfig.png|50px]]<br>⁸/₃.4.6 | Quitco | O_h | W093 | U20 | K25 | 48 | 72 | 26 | 2 | 12{4}+8{6}+6{⁸/₃} |- | [[Senpintigita granda dekduedro]] | [[Dosiero:Great truncated dodecahedron.png|60px]] | S+ | 2 ⁵/₂&#124;5 | [[Dosiero:Truncated great dodecahedron vertfig.png|50px]]<br>10.10.⁵/₂ | Tigid | I_h | W075 | U37 | K42 | 60 | 90 | 24 | -6 | 12{⁵/₂}+12{10} |- | [[Malgranda steligita senpintigita dekduedro]] | [[Dosiero:Small stellated truncated dodecahedron.png|60px]] | S+ | 2 5&#124;<SUP>5</sup>/₃ | [[Dosiero:Small stellated truncated dodecahedron vertfig.png|50px]]<br>¹⁰/₃.¹⁰/₃.5 | _Quitsissid_ | I_h | W097 | U58 | K63 | 60 | 90 | 24 | -6 | 12{5}+12{¹⁰/₃} |- | [[Granda steligita senpintigita dekduedro]] | [[Dosiero:Great stellated truncated dodecahedron.png|60px]] | S+ | 2 3&#124;<SUP>5</sup>/₃ | [[Dosiero:Great stellated truncated dodecahedron vertfig.png|50px]]<br>¹⁰/₃.¹⁰/₃.3 | _Quitgissid_ | I_h | W104 | U66 | K71 | 60 | 90 | 32 | 2 | 20{3}+12{¹⁰/₃} |- | [[Senpintigita granda dudekedro]] | [[Dosiero:Great truncated icosahedron.png|60px]] | S+ | 2 ⁵/₂&#124;3 | [[Dosiero:Great truncated icosahedron vertfig.png|50px]]<br>6.6.⁵/₂ | _Tiggy_ | I_h | W095 | U55 | K60 | 60 | 90 | 32 | 2 | 12{⁵/₂}+20{6} |- | [[Granda dekdu-dudekedro]] | [[Dosiero:Great dodecicosahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₃⁵/₂ 3&#124; | [[Dosiero:Great dodecicosahedron vertfig.png|50px]]<br>6.¹⁰/₃.⁶/₅.¹⁰/₇ | Giddy | I_h | W101 | U63 | K68 | 60 | 120 | 32 | -28 | 20{6}+12{¹⁰/₃} |- | [[Granda rombo-dekduedro]] | [[Dosiero:Great rhombidodecahedron.png|60px]] | S+ | ³/₂⁵/₃ 2&#124; | [[Dosiero:Great rhombidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>4.¹⁰/₃.⁴/₃.¹⁰/₇ | Gird | I_h | W109 | U73 | K78 | 60 | 120 | 42 | -18 | 30{4}+12{¹⁰/₃} |- | [[Dudek-dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Icosidodecadodecahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₃ 5&#124;3 | [[Dosiero:Icosidodecadodecahedron vertfig.png|50px]]<br>6.⁵/₃.6.5 | Ided | I_h | W083 | U44 | K49 | 60 | 120 | 44 | -16 | 12{5}+12{⁵/₂}+20{6} |- | [[Malgranda du-tritranĉa dekdu-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small ditrigonal dodecicosidodecahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₃ 3&#124;5 | [[Dosiero:Small ditrigonal dodecicosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>10.⁵/₃.10.3 | Sidditdid | I_h | W082 | U43 | K48 | 60 | 120 | 44 | -16 | 20{3}+12{^;5/₂}+12{10} |- | [[Granda du-tritranĉa dekdu-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great ditrigonal dodecicosidodecahedron.png|60px]] | S+ | 3 5&#124;<SUP>5</sup>/₃ | [[Dosiero:Great ditrigonal dodecicosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>¹⁰/₃.3.¹⁰/₃.5 | Gidditdid | I_h | W081 | U42 | K47 | 60 | 120 | 44 | -16 | 20{3}+12{5}+12{¹⁰/₃} |- | [[Granda dekdu-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great dodecicosidodecahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₂ 3&#124;<SUP>5</sup>/₃ | [[Dosiero:Great dodecicosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>¹⁰/₃.⁵/₂.¹⁰/₃.3 | Gaddid | I_h | W099 | U61 | K66 | 60 | 120 | 44 | -16 | 20{3}+12{⁵/₂}+12{¹⁰/₃} |- | [[Malgranda dudek-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small icosicosidodecahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₂ 3&#124;3 | [[Dosiero:Small icosicosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>6.⁵/₂.6.3 | Siid | I_h | W071 | U31 | K36 | 60 | 120 | 52 | -8 | 20{3}+12{⁵/₂}+20{6} |- | [[Rombo-dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Rhombidodecadodecahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₂ 5&#124;2 | [[Dosiero:Rhombidodecadodecahedron vertfig.png|50px]]<br>4.⁵/₂.4.5 | Raded | I_h | W076 | U38 | K43 | 60 | 120 | 54 | -6 | 30{4}+12{5}+12{⁵/₂} |- | [[Uniforma granda rombo-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Uniform great rhombicosidodecahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₃ 3&#124;2 | [[Dosiero:Uniform great rhombicosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>4.⁵/₃.4.3 | Qrid | I_h | W105 | U67 | K72 | 60 | 120 | 62 | 2 | 20{3}+30{4}+12{⁵/₂} |- | [[Riproĉa dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Snub dodecadodecahedron.png|60px]] | S+ | &#124;2 ⁵/₂ 5 | [[Dosiero:Snub dodecadodecahedron vertfig.png|50px]]<br>3.3.⁵/₂.3.5 | Siddid | I | W111 | U40 | K45 | 60 | 150 | 84 | -6 | 60{3}+12{5}+12{⁵/₂} |- | [[Inversigita riproĉa dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Inverted snub dodecadodecahedron.png|60px]] | S+ | &#124;<SUP>5</sup>/₃ 2 5 | [[Dosiero:Inverted snub dodecadodecahedron vertfig.png|50px]]<br>3.⁵/₃.3.3.5 | Isdid | I | W114 | U60 | K65 | 60 | 150 | 84 | -6 | 60{3}+12{5}+12{⁵/₂} |- | [[Granda riproĉa dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great snub icosidodecahedron.png|60px]] | S+ | &#124;2 ⁵/₂ 3 | [[Dosiero:Great snub icosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>3.⁴.⁵/₂ | Gosid | I | W116 | U57 | K62 | 60 | 150 | 92 | 2 | (20+60){3}+12{⁵/₂} |- | [[Granda inversigita riproĉa dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great inverted snub icosidodecahedron.png|60px]] | S+ | &#124;<SUP>5</sup>/₃ 2 3 | [[Dosiero:Great inverted snub icosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>3.³.⁵/₃ | Gisid | I | W113 | U69 | K74 | 60 | 150 | 92 | 2 | (20+60){3}+12{⁵/₂} |- | [[Granda malantaŭe riproĉa dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great retrosnub icosidodecahedron.png|60px]] | S+ | &#124;<SUP>3</sup>/₂⁵/₃ 2 | [[Dosiero:Great retrosnub icosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>(3⁴.⁵/₂)/₂ | Girsid | I | W117 | U74 | K79 | 60 | 150 | 92 | 2 | (20+60){3}+12{⁵/₂} |- | [[Granda riproĉa dekdu-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great snub dodecicosidodecahedron.png|60px]] | S+ | | &#124;<SUP>5</sup>/₃⁵/₂ 3 | [[Dosiero:Great snub dodecicosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>3³.⁵/₃.3.⁵/₂ | Gisdid | I | W115 | U64 | K69 | 60 | 180 | 104 | -16 | (20+60){3}+(12+12){⁵/₂} |- | [[Riproĉa dudek-dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Snub icosidodecadodecahedron.png|60px]] | S+ | &#124;<SUP>5</sup>/₃ 3 5 | [[Dosiero:Snub icosidodecadodecahedron vertfig.png|50px]]<br>3.³.5.⁵/₃ | Sided | I | W112 | U46 | K51 | 60 | 180 | 104 | -16 | (20+60){3}+12{5}+12{⁵/₂} |- | [[Malgranda riproĉa dudek-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small snub icosicosidodecahedron.png|60px]] | S+ | &#124;<SUP>5</sup>/₂ 3 3 | [[Dosiero:Small snub icosicosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>3⁵.⁵/₂ | Seside | I_h | W110 | U32 | K37 | 60 | 180 | 112 | -8 | (40+60){3}+12{⁵/₂} |- | [[Malgranda malantaŭe riproĉa dudek-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small retrosnub icosicosidodecahedron.png|60px]] | S+ | &#124;<SUP>3</sup>/₂³/₂⁵/₂ | [[Dosiero:Small retrosnub icosicosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>(3⁵.⁵/₃)/₂ | Sirsid | I_h | W118 | U72 | K77 | 60 | 180 | 112 | -8 | (40+60){3}+12{⁵/₂} |- | [[Granda durombo-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great dirhombicosidodecahedron.png|60px]] | S+ | &#124;<SUP>3</sup>/₂⁵/₃ 3 ⁵/₂ | [[Dosiero:Great dirhombicosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br><small>(4.⁵/₃.4.3.<br> 4.⁵/₂.4.³/₂)/₂</small> | Gidrid | I_h | W119 | U75 | K80 | 60 | 240 | 124 | -56 | 40{3}+60{4}+24{⁵/₂} |- | [[Dudektranĉita dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Icositruncated dodecadodecahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₃ 3 5&#124; | [[Dosiero:Icositruncated dodecadodecahedron vertfig.png|50px]]<br>¹⁰/₃.6.10 | Idtid | I_h | W084 | U45 | K50 | 120 | 180 | 44 | -16 | 20{6}+12{10}+12{¹⁰/₃} |- | [[Senpintigita dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Truncated dodecadodecahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₃ 2 5&#124; | [[Dosiero:Truncated dodecadodecahedron vertfig.png|50px]]<br>¹⁰/₃.4.10 | Quitdid | I_h | W098 | U59 | K64 | 120 | 180 | 54 | -6 | 30{4}+12{10}+12{¹⁰/₃} |- | [[Granda senpintigita dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great truncated icosidodecahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₃ 2 3&#124; | [[Dosiero:Great truncated icosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>¹⁰/₃.4.6 | Gaquatid | I_h | W108 | U68 | K73 | 120 | 180 | 62 | 2 | 30{4}+20{6}+12{¹⁰/₃} |} === Speciala okazo === {| class="wikitable" ! Nomo ! Bildo ! Speco ! [[Simbolo de Wythoff|Simbolo de<br>Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica<br>konfiguro]] ! Simbolo de<br>Bowers ! [[Simetria grupo|Simetria<br>grupo]] ! [[listo de pluredroj de Wenninger|W#]] ! U# ! K# ! Verticoj ! Randoj ! Edroj ! [[eŭlera karakterizo|χ]] ! Edroj laŭ speco |- | [[Granda duriproĉa durombo-dekduedro]] | [[Dosiero:Great disnub dirhombidodecahedron.png|60px]] | S++ | &#124; (3/2) 5/3 (3) 5/2 | [[Dosiero:Great disnub dirhombidodecahedron vertfig.png|50px]]<br><small>(⁵/₂.4.3.3.3.4. ⁵/₃.4.³/₂.³/₂.³/₂.4)/₂</small> | -- | I_h | -- | -- | -- | 60 | 240 (aŭ 360) | 204 | 24 | 120{3}+60{4}+24{⁵/₂} |} == Priskribo de la kolumnoj == * Solidaj klasoj ** R = 5 [[platona solido|platonaj solidoj]] ** R+= 4 [[pluredroj de Keplero-Poinsot]] ** A = 13 [[arĥimeda solido|arĥimedaj solidoj]] ** C+= 14 ne-konveksaj pluredroj kun nur [[konveksa poligono|konveksaj]] edroj (ĉiuj de ĉi tiuj unuformaj pluredroj havi edroj kiu sekci unu la alian) ** S+= 39 ne-konveksaj pluredroj kun [[kompleksa plurlatero|kompleksaj]] ([[stelo (figuro)|stelaj]]) edroj ** P = malfinia serio de konveksaj regulaj [[prismo (geometrio)|prismoj]] kaj [[kontraŭprismo|kontraŭprismoj]] ** P+= malfinia serio de ne-konveksaj unuformaj [[prismo (geometrio)|prismoj]] kaj [[kontraŭprismo|kontraŭprismoj]] (ĉi ĉiuj enhavas kompleksajn (stelajn) edroj) ** T = 11 [[ebeno (matematiko)|ebenaj]] [[kahelaro|kahelaroj]] * [[Simbolo de Bowers]] - unika mallonga nomo far Jonathan Bowers * Unuforma indekso: U01-U80 (kvaredro la unua, prismoj je 76+) * Indekso de [[Kaleido]]: K01-K80 <K(n)=U(n-5) por n=6..80> (prismoj 1-5, kvaredro 6) * Laŭ [[listo de pluredroj de Wenninger]]: W001-W119 ** 1-18 - 5 konveksaj regulaj kaj 13 konveksaj duonregulaj ** 20-22, 41 - 4 nekonveksaj regulaj ** 19-66 specialaj 48 steligoj/kombinaĵoj (neregulaj ne estas donitaj en ĉi tiu listo) ** 67-119 - 53 nekonveksaj unuformoj * χ: la [[eŭlera karakterizo]], Unuformaj kahelaroj sur la ebeno estas konformaj laŭ tora topologio, kun eŭlera karakterizo de nulo. * Por la ebenaj kahelaroj, la nombroj donita de verticoj, randoj kaj edroj montri la rilatumon de tiaj eroj en unu punkto de la ŝablono, kiu en ĉiu okazo estas [[rombo]] (iam orta, do [[kvadrato (geometrio)|kvadrato]]). * Noto pri bildoj de verticaj figuraj: La blankaj plurlateraj linioj prezentas la "vertica figuro" mem. La kolorigitaj edroj estas inkluzivitaj sur la bildoj por helpi vidi iliaj rilatoj. Iu de la sekcantaj edroj estas desegnitaj malĝuste, ne ĉie linioj de iliaj intersekcoj estas bone montritaj. == Referencoj == * {{Citlibro | Nomo=Magnus | Familinomo=Wenninger | Aŭtoroligo=Magnus Wenninger | Titolo=Polyhedron Models - Pluredraj modeloj | Eldonejo=Cambridge University Press | Jaro=1974 | ID=ISBN 0-521-09859-9 }} * {{Citlibro | Nomo=Magnus | Familinomo=Wenninger | Aŭtoroligo=Magnus Wenninger | Titolo=Dual Models - Dualaj modeloj) | Eldonejo=Cambridge University Press | Jaro=1983 | ID=ISBN 0-521-54325-8 }} == Eksteraj ligiloj == * [http://web.aanet.com.au/robertw/Stella.html Stella: Pluredra Navigilo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071112023411/http://web.aanet.com.au/robertw/Stella.html |date=2007-11-12 }} - Programaro por generado kaj printantado de retoj por ĉiuj unuformaj pluredroj * [http://web.aanet.com.au/robertw/Uniform.html paperaj modeloj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071012215424/http://web.aanet.com.au/robertw/Uniform.html |date=2007-10-12 }} [[Kategorio:Unuformaj pluredroj]] [[Kategorio:Matematikaj listoj]] q724zs0qbl042upflqvux7sffmo7vrv 9490174 9490154 2026-10-08T00:37:21Z Д.Ильин 70105 9490174 wikitext text/x-wiki Ĉi tie estas listigitaj {{J|unuforma pluredro}} kaj [[kahelaro]]j. Estas inkluzigivaj: * ĉiuj 75 neprismaj {{J|unuforma pluredro}}; * ĉiuj 11 [[kahelaro de regulaj poligonoj|unuformaj kahelaroj kun konveksaj edroj]]; * kelkaj prezentantoj de la malfiniaj aroj de [[prismo (geometrio)|prismoj]] kaj [[kontraŭprismo]]j; * unu speciala okazo, pluredro kun koincidantaj lateroj. Ne estas inkluzivigitaj: * 40 potencialaj unuformaj pluredroj kun degeneraj {{J|vertica figuro}} kiuj havas interkovrantajn latetojn; * 14 unuformaj kahelaroj kun nekonveksaj edroj; * la malfinia aro de unuformaj {{J|hiperbola kahelaro}}. == Tabelo de pluredroj == La konveksaj formoj estas listigitaj en ordo de grado de [[vertica konfiguro|verticaj konfiguroj]] de 3 edroj/vertico kaj supren, kaj laŭ ordo de plimultiĝo de lateroj por edro. === Konveksaj formoj (3 edroj/vertico) === {| class="wikitable" ! Nomo ! Bildo ! Speco ! [[Simbolo de Wythoff|Simbolo de<br>Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica<br>konfiguro]] ! Simbolo de<br>Bowers ! [[Simetria grupo|Simetria<br>grupo]] ! [[listo de pluredroj de Wenninger|W#]] ! U# ! K# ! Verticoj ! Randoj ! Edroj ! [[eŭlera karakterizo|χ]] ! Edroj laŭ speco |- | [[Kvaredro]] | [[Dosiero:Tetrahedron.png|60px]] | R | 3&#124;2 3 | [[Dosiero:Tetrahedron vertfig.svg|50px]]<br>3.3.3 | Tet | T_d | W001 | U01 | K06 | 4 | 6 | 4 | 2 | 4{3} |- | [[Triangula prismo]] | [[Dosiero:Triangular prism.png|60px]] | P | 2 3&#124;2 | [[Dosiero:Triangular prism vertfig.svg|50px]]<br>3.4.4 | Trip | D_3h | -- | -- | -- | 6 | 9 | 5 | 2 | 2{3}+3{4} |- | [[Senpintigita kvaredro]] | [[Dosiero:Truncated tetrahedron.png|60px]] | A | 2 3&#124;3 | [[Dosiero:Truncated tetrahedron vertfig.svg|50px]]<br>3.6.6 | Tut | T_d | W006 | U02 | K07 | 12 | 18 | 8 | 2 | 4{3}+4{6} |- | [[Senpintigita kubo]] | [[Dosiero:Truncated hexahedron.png|60px]] | A | 2 3&#124;4 | [[Dosiero:Truncated cube vertfig.svg|50px]]<br>3.8.8 | Tic | O_h | W008 | U09 | K14 | 24 | 36 | 14 | 2 | 8{3}+6{8} |- | [[Senpintigita dekduedro]] | [[Dosiero:Truncated dodecahedron.png|60px]] | A | 2 3&#124;5 | [[Dosiero:Truncated dodecahedron vertfig.svg|50px]]<br>3.10.10 | Tid | I_h | W010 | U26 | K31 | 60 | 90 | 32 | 2 | 20{3}+12{10} |- | [[Senpintigita seslatera kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 63-t01.svg|60px]] | T | 2 3&#124;6 | [[Dosiero:Truncated hexagonal tiling vertfig.svg|50px]]<br>3.12.12 | Toxat | P6m | -- | -- | -- | 6n | 9n | 3n | 0 | n{12}+2n{3} |- | [[Senpintigita seplatera kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 73-t01.png|60px]] | T | 2 3&#124;7 | 3.14.14 | -- | *732 | -- | -- | -- | -- | -- | -- | 0 | n{14}+2n{3} |- | [[Kubo (geometrio)|Kubo]] | [[Dosiero:Hexahedron.png|60px]] | R | 3&#124;2 4 | [[Dosiero:Cube vertfig svg.svg|50px]]<br>4.4.4 | Cube | O_h | W003 | U06 | K11 | 8 | 12 | 6 | 2 | 6{4} |- | [[Kvinlatera prismo]] | [[Dosiero:Pentagonal prism.png|60px]] | P | 2 5&#124;2 | [[Dosiero:Pentagonal prism vertfig.png|50px]]<br>4.4.5 | Pip | D_5h | -- | U76 | K01 | 10 | 15 | 7 | 2 | 5{4}+2{5} |- | [[Seslatera prismo]] | [[Dosiero:Hexagonal prism.png|60px]] | P | 2 6&#124;2 | [[Dosiero:Hexagonal prism vertfig.png|50px]]<br>4.4.6 | Hip | D_6h | -- | -- | -- | 12 | 18 | 8 | 2 | 6{4}+2{6} |- | [[Oklatera prismo]] | [[Dosiero:Octagonal prism.png|60px]] | P | 2 8&#124;2 | [[Dosiero:Octagonal prism vertfig.svg|50px]]<br>4.4.8 | Op | D_8h | -- | -- | -- | 16 | 24 | 10 | 2 | 8{4}+2{8} |- | [[Deklatera prismo]] | [[Dosiero:Decagonal prism.png|60px]] | P | 2 10&#124;2 | [[Dosiero:Decagonal prism vf.png|50px]]<br>4.4.10 | Dip | D_10h | -- | -- | -- | 20 | 30 | 12 | 2 | 10{4}+2{10} |- | [[Dekdulatera prismo]] | [[Dosiero:Dodecagonal prism.png|60px]] | P | 2 12&#124;2 | [[Dosiero:Dodecagonal prism vf.png|50px]]<br>4.4.12 | Twip | D_12h | -- | -- | -- | 24 | 36 | 14 | 2 | 12{4}+2{12} |- | [[Senpintigita okedro]] | [[Dosiero:Truncated octahedron.png|60px]] | A | 2 4&#124;3 | [[Dosiero:Truncated octahedron vertfig.svg|50px]]<br>4.6.6 | Toe | O_h | W007 | U08 | K13 | 24 | 36 | 14 | 2 | 6{4}+8{6} |- | [[Granda rombokub-okedro]] | [[Dosiero:Great rhombicuboctahedron.png|60px]] | A | 2 3 4&#124; | [[Dosiero:Great rhombicuboctahedron vertfig.png|50px]]<br>4.6.8 | Girco | O_h | W015 | U11 | K16 | 48 | 72 | 26 | 2 | 12{4}+8{6}+6{8} |- | [[Granda rombo-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great rhombicosidodecahedron.png|60px]] | A | 2 3 5&#124; | [[Dosiero:Great rhombicosidodecahedron vertfig.svg|50px]]<br>4.6.10 | Grid | I_h | W016 | U28 | K33 | 120 | 180 | 62 | 2 | 30{4}+20{6}+12{10} |- | [[Granda rombo-tri-seslatera kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 63-t012.svg|60px]] | T | 2 3 6&#124; | [[Dosiero:Great rhombitrihexagonal tiling vertfig.svg|50px]]<br>4.6.12 | Othat | p6m | -- | -- | -- | 12n | 18n | 6n | 0 | 3n{4}+2n{6}+n{12} |- | [[Granda rombo-tri-seplatera kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 73-t012.png|60px]] | T | 2 3 7&#124; | [[Dosiero:Great rhombitriheptagonal tiling vertfig.png|50px]]<br>4.6.14 | -- | *732 | -- | -- | -- | 14n | 21n | 7n | 0 | 3n{4}+2n{7}+n{14} |- | [[Senpintigita kvadrata kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 44-t01.svg|60px]] | T | 2 4&#124;4 | [[Dosiero:Truncated square tiling vertfig.svg|50px]]<br>4.8.8 | Tosquat | p4m | -- | -- | -- | 4n | 6n | 2n | 0 | n{4}+n{8} |- | [[Dekduedro]] | [[Dosiero:Dodecahedron.png|60px]] | R | 3&#124;2 5 | [[Dosiero:Dodecahedron vertfig.svg|50px]]<br>5.5.5 | Doe | I_h | W005 | U23 | K28 | 20 | 30 | 12 | 2 | 12{5} |- | [[Senpintigita dudekedro]] | [[Dosiero:Truncated icosahedron.png|60px]] | A | 2 5&#124;3 | [[Dosiero:Truncated icosahedron vertfig.svg|50px]]<br>5.6.6 | Ti | I_h | W009 | U25 | K30 | 60 | 90 | 32 | 2 | 12{5}+20{6} |- | [[Seslatera kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 63-t0.svg|60px]] | T | 3&#124;2 6 | [[Dosiero:Hexagonal tiling vertfig.svg|50px]]<br>6.6.6 | Hexat | p6m | -- | -- | -- | 2n | 3n | n | 0 | n{6} |- | [[Ordo-3 seplatera kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 73-t0.png|60px]] | T | 3&#124;2 7 | [[Dosiero:Heptagonal tiling vertfig.png|50px]]<br>7.7.7 | - | *732 | -- | -- | -- | 2n | 3n | n | 0 | n{7} |} === Konveksa formoj (4 edroj/vertico) === {| class="wikitable" ! Nomo ! Bildo ! Speco ! [[Simbolo de Wythoff|Simbolo de<br>Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica<br>konfiguro]] ! Simbolo de<br>Bowers ! [[Simetria grupo|Simetria<br>grupo]] ! [[listo de pluredroj de Wenninger|W#]] ! U# ! K# ! Verticoj ! Randoj ! Edroj ! [[eŭlera karakterizo|χ]] ! Edroj laŭ speco |- | [[Okedro]] | [[Dosiero:Octahedron.png|60px]] | R | 4&#124;2 3 | [[Dosiero:Octahedron vertfig.svg|50px]]<br>3.3.3.3 | Oct | O_h | W002 | U05 | K10 | 6 | 12 | 8 | 2 | 8{3} |- | [[Kvadrata kontraŭprismo]] | [[Dosiero:Square antiprism.png|60px]] | P | &#124;2 2 4 | [[Dosiero:Square antiprism vertfig.svg|50px]]<br>3.3.3.4 | Squap | D_4d | -- | -- | -- | 8 | 16 | 10 | 2 | 8{3}+2{4} |- | [[Kvinlatera kontraŭprismo]] | [[Dosiero:Pentagonal antiprism.png|60px]] | P | &#124;2 2 5 | [[Dosiero:Pentagonal antiprism vertfig.png|50px]]<br>3.3.3.5 | Pap | D_5d | -- | U77 | K02 | 10 | 20 | 12 | 2 | 10{3}+2{5} |- | [[Seslatera kontraŭprismo]] | [[Dosiero:Hexagonal antiprism.png|60px]] | P | &#124;2 2 6 | [[Dosiero:Hexagonal antiprism vertfig.png|50px]]<br>3.3.3.6 | Hap | D_6d | -- | -- | -- | 12 | 24 | 14 | 2 | 12{3}+2{6} |- | [[Oklatera kontraŭprismo]] | [[Dosiero:Octagonal antiprism.png|60px]] | P | &#124;2 2 8 | [[Dosiero:Octagonal antiprism vertfig.png|50px]]<br>3.3.3.8 | Oap | D_8d | -- | -- | -- | 16 | 32 | 18 | 2 | 16{3}+2{8} |- | [[Deklatera kontraŭprismo]] | [[Dosiero:Decagonal antiprism.png|60px]] | P | &#124;2 2 10 | [[Dosiero:Decagonal antiprism vf.png|50px]]<br>3.3.3.10 | Dap | D_10d | -- | -- | -- | 20 | 40 | 22 | 2 | 20{3}+2{10} |- | [[Dekdulatera kontraŭprismo]] | [[Dosiero:Dodecagonal antiprism.png|60px]] | P | &#124;2 2 12 | [[Dosiero:Dodecagonal antiprism vf.png|50px]]<br>3.3.3.12 | Twap | D_12d | -- | -- | -- | 24 | 48 | 26 | 2 | 24{3}+2{12} |- | [[Kubokedro]] | [[Dosiero:Cuboctahedron.png|60px]] | A | 2&#124;3 4 | [[Dosiero:Cuboctahedron vertfig.svg|50px]]<br>3.4.3.4 | Co | O_h | W011 | U07 | K12 | 12 | 24 | 14 | 2 | 8{3}+6{4} |- | [[Malgranda rombokub-okedro]] | [[Dosiero:Small rhombicuboctahedron.png|60px]] | A | 3 4&#124;2 | [[Dosiero:Small rhombicuboctahedron vertfig.svg|50px]]<br>3.4.4.4 | Sirco | O_h | W013 | U10 | K15 | 24 | 48 | 26 | 2 | 8{3}+(6+12){4} |- | [[Malgranda rombo-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small rhombicosidodecahedron.png|60px]] | A | 3 5&#124;2 | [[Dosiero:Small rhombicosidodecahedron vertfig.svg|50px]]<br>3.4.5.4 | Srid | I_h | W014 | U27 | K32 | 60 | 120 | 62 | 2 | 20{3}+30{4}+12{5} |- | [[Malgranda rombo-tri-seslatera kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 63-t02.svg|60px]] | T | 3 6&#124;2 | [[Dosiero:Small rhombitrihexagonal tiling vertfig.png|50px]]<br>3.4.6.4 | Rothat | p6m | -- | -- | -- | 6n | 12n | 6n | 0 | 2n{3}+3n{4}+n{6} |- | [[Dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Icosidodecaëder.png|60px]] | A | 2&#124;3 5 | [[Dosiero:Icosidodecahedron vertfig.svg|50px]]<br>3.5.3.5 | Id | I_h | W012 | U24 | K29 | 30 | 60 | 32 | 2 | 20{3}+12{5} |- | [[Tri-seslatera kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 63-t1.svg|60px]] | T | 2&#124;3 6 | [[Dosiero:Trihexagonal tiling vertfig.svg|50px]]<br>3.6.3.6 | That | p6m | -- | -- | -- | 3n | 6n | 3n | 0 | 2n{3}+n{6} |- | [[Tri-seplatera kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 73-t1.png|60px]] | T | 2&#124;3 7 | [[Dosiero:Triheptagonal tiling vertfig.png|50px]]<br>3.7.3.7 | -- | *732 | -- | -- | -- | 3n | 7n | 3n | 0 | 2n{3}+n{7} |- | [[Kvadrata kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 44-t0.svg|60px]] | T | 4&#124;2 4 | [[Dosiero:Square tiling vertfig.svg|50px]]<br>4.4.4.4 | Squat | p4m | -- | -- | -- | n | 2n | n | 0 | n{4} |} === Konveksaj formoj (5 edroj/vertico) === {| class="wikitable" ! Nomo ! Bildo ! Speco ! [[Simbolo de Wythoff|Simbolo de<br>Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica<br>konfiguro]] ! Simbolo de<br>Bowers ! [[Simetria grupo|Simetria<br>grupo]] ! [[listo de pluredroj de Wenninger|W#]] ! U# ! K# ! Verticoj ! Randoj ! Edroj ! [[eŭlera karakterizo|χ]] ! Edroj laŭ speco |- | [[Dudekedro]] | [[Dosiero:Icosahedron.png|60px]] | R | 5&#124;2 3 | [[Dosiero:Icosahedron vertfig.png|50px]]<br>3.3.3.3.3 | Ike | I_h | W004 | U22 | K27 | 12 | 30 | 20 | 2 | 20{3} |- | [[Riproĉa kubo]] | [[Dosiero:Snub hexahedron.png|60px]] | A | &#124;2 3 4 | [[Dosiero:Snub cube vertfig.svg|50px]]<br>3.3.3.3.4 | Snic | O | W017 | U12 | K17 | 24 | 60 | 38 | 2 | (8+24){3}+6{4} |- | [[Riproĉa dekduedro]] | [[Dosiero:Snub dodecahedron ccw.png|60px]] | A | &#124;2 3 5 | [[Dosiero:Snub dodecahedron vertfig.svg|50px]]<br>3.3.3.3.5 | Snid | I | W018 | U29 | K34 | 60 | 150 | 92 | 2 | (20+60){3}+12{5} |- | [[Riproĉa seslatera kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 63-snub.svg|60px]] | T | &#124;2 3 6 | [[Dosiero:Snub hexagonal tiling vertfig.png|50px]]<br>3.3.3.3.6 | Snathat | p6 | -- | -- | -- | 6n | 15n | 9n | 0 | 8n{3}+n{6} |- | [[Plilongigita triangula kahelaro]] | [[Dosiero:Tile 33344.svg|60px]] | T | &#124;2 2 (2&#124;2) | [[Dosiero:Tiling 33344-vertfig.png|50px]]<br>3.3.3.4.4 | Etrat | cmm | -- | -- | -- | 2n | 5n | 3n | 0 | 2n{3}+n{4} |- | [[Riproĉa kvadrata kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 44-snub.svg|60px]] | T | &#124;2 4 4 | [[Dosiero:Snub square tiling vertfig.svg|50px]]<br>3.3.4.3.4 | Snasquat | p4g | -- | -- | -- | 4n | 10n | 6n | 0 | 4n{3}+2n{4} |} === Konveksa formoj (6 edroj/vertico) === {| class="wikitable" ! Nomo ! Bildo ! Speco ! [[Simbolo de Wythoff|Simbolo de<br>Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica<br>konfiguro]] ! Simbolo de<br>Bowers ! [[Simetria grupo|Simetria<br>grupo]] ! [[listo de pluredroj de Wenninger|W#]] ! U# ! K# ! Verticoj ! Randoj ! Edroj ! [[eŭlera karakterizo|χ]] ! Edroj laŭ speco |- | [[Triangula kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 63-t2-red.svg|60px]] | T | 6&#124;2 3 | [[Dosiero:Triangular tiling vertfig.svg|50px]]<br>3.3.3.3.3.3 | Trat | p6m | -- | -- | -- | n | 3n | 2n | 0 | 2n{3} |} === Konveksa formoj (7 edroj/vertico) === {| class="wikitable" ! Nomo ! Bildo ! Speco ! [[Simbolo de Wythoff|Simbolo de<br>Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica<br>konfiguro]] ! Simbolo de<br>Bowers ! [[Simetria grupo|Simetria<br>grupo]] ! [[listo de pluredroj de Wenninger|W#]] ! U# ! K# ! Verticoj ! Randoj ! Edroj ! [[eŭlera karakterizo|χ]] ! Edroj laŭ speco |- | [[Ordo-7 triangula kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 73-t2.png|60px]] | T | 7&#124;2 3 | [[Dosiero:Order-7 Triangular tiling vertfig.svg|50px]]<br>3.3.3.3.3.3.3 | -- | *732 | -- | -- | -- | n | 3n | 2n | 0 | 2n{3} |} === Nekonveksaj formoj kun konveksaj edroj === {| class="wikitable" ! Nomo ! Bildo ! Speco ! [[Simbolo de Wythoff|Simbolo de<br>Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica<br>konfiguro]] ! Simbolo de<br>Bowers ! [[Simetria grupo|Simetria<br>grupo]] ! [[listo de pluredroj de Wenninger|W#]] ! U# ! K# ! Verticoj ! Randoj ! Edroj ! [[eŭlera karakterizo|χ]] ! Edroj laŭ speco |- | [[Kvar-duon-sesedro]] | [[Dosiero:Tetrahemihexahedron.png|60px]] | C+ | ³/₂ 3&#124;2 | [[Dosiero:Tetrahemihexahedron vertfig.png|50px]]<br>4.³/₂.4.3 | Thah | T_d | W067 | U04 | K09 | 6 | 12 | 7 | 1 | 4{3}+3{4} |- | [[Kubo-duon-okedro]] | [[Dosiero:Cubohemioctahedron.png|60px]] | C+ | ⁴/₃ 4&#124;3 | [[Dosiero:Cubohemioctahedron vertfig.png|50px]]<br>6.⁴/₃.6.4 | Cho | O_h | W078 | U15 | K20 | 12 | 24 | 10 | -2 | 6{4}+4{6} |- | [[Ok-duon-okedro]] | [[Dosiero:Octahemioctahedron.png|60px]] | C+ | ³/₂ 3&#124;3 | [[Dosiero:Octahemioctahedron vertfig.png|50px]]<br>6.³/₂.6.3 | Oho | O_h | W068 | U03 | K08 | 12 | 24 | 12 | 0 | 8{3}+4{6} |- | [[Granda dekduedro]] | [[Dosiero:Great dodecahedron.png|60px]] | R+ | ⁵/₂&#124;2 5 | [[Dosiero:Great dodecahedron vertfig.svg|50px]]<br>(5.5.5.5.5)/₂ | Gad | I_h | W021 | U35 | K40 | 12 | 30 | 12 | -6 | 12{5} |- | [[Granda dudekedro]] | [[Dosiero:Great icosahedron.png|60px]] | R+ | ⁵/₂&#124;2 3 | [[Dosiero:Great icosahedron vertfig.png|50px]]<br>(3.3.3.3.3)/₂ | Gike | I_h | W041 | U53 | K58 | 12 | 30 | 20 | 2 | 20{3} |- | [[Granda du-tritranĉa dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great ditrigonal icosidodecahedron.png|60px]] | C+ | ³/₂&#124;3 5 | [[Dosiero:Great ditrigonal icosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>(5.3.5.3.5.3)/₂ | Gidtid | I_h | W087 | U47 | K52 | 20 | 60 | 32 | -8 | 20{3}+12{5} |- | [[Malgranda rombo-sesedro]] | [[Dosiero:Small rhombihexahedron.png|60px]] | C+ | ³/₂ 2 4&#124; | [[Dosiero:Small rhombihexahedron vertfig.png|50px]]<br>4.8.⁴/₃.8 | Sroh | O_h | W086 | U18 | K23 | 24 | 48 | 18 | -6 | 12{4}+6{8} |- | [[Malgranda kubokubo-okedro]] | [[Dosiero:Small cubicuboctahedron.png|60px]] | C+ | ³/₂ 4&#124;4 | [[Dosiero:Small cubicuboctahedron vertfig.png|50px]]<br>8.³/₂.8.4 | Socco | O_h | W069 | U13 | K18 | 24 | 48 | 20 | -4 | 8{3}+6{4}+6{8} |- | [[Uniforma granda rombokub-okedro]] | [[Dosiero:Uniform great rhombicuboctahedron.png|60px]] | C+ | ³/₂ 4&#124;2 | [[Dosiero:Uniform great rhombicuboctahedron vertfig.svg|50px]]<br>4.³/₂.4.4 | Querco | O_h | W085 | U17 | K22 | 24 | 48 | 26 | 2 | 8{3}+(6+12){4} |- | [[Malgranda dekdu-duon-dekduedro]] | [[Dosiero:Small dodecahemidodecahedron.png|60px]] | C+ | ⁵/₄ 5&#124;5 | [[Dosiero:Small dodecahemidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>10.⁵/₄.10.5 | Sidhid | I_h | W091 | U51 | K56 | 30 | 60 | 18 | -12 | 12{5}+6{10} |- | [[Malgranda dudek-duon-dekduedro]] | [[Dosiero:Small icosihemidodecahedron.png|60px]] | C+ | ³/₂ 3&#124;5 | [[Dosiero:Small icosihemidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>10.³/₂.10.3 | Seihid | I_h | W089 | U49 | K54 | 30 | 60 | 26 | -4 | 20{3}+6{10} |- | [[Malgranda dekdu-dudekedro]] | [[Dosiero:Small dodecicosahedron.png|60px]] | C+ | ³/₂ 3 5&#124; | [[Dosiero:Small dodecicosahedron vertfig.png|50px]]<br>10.6.¹⁰/₉.⁶/₅ | Siddy | I_h | W090 | U50 | K55 | 60 | 120 | 32 | -28 | 20{6}+12{10} |- | [[Malgranda rombo-dekduedro]] | [[Dosiero:Small rhombidodecahedron.png|60px]] | C+ | 2 ⁵/₂ 5&#124; | [[Dosiero:Small rhombidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>10.4.¹⁰/₉.⁴/₃ | Sird | I_h | W074 | U39 | K44 | 60 | 120 | 42 | -18 | 30{4}+12{10} |- | [[Malgranda dekdu-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small dodecicosidodecahedron.png|60px]] | C+ | ³/₂ 5&#124;5 | [[Dosiero:Small dodecicosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>10.³/₂.10.5 | Saddid | I_h | W072 | U33 | K38 | 60 | 120 | 44 | -16 | 20{3}+12{5}+12{10} |- | [[Rombo-dudekedro]] | [[Dosiero:Rhombicosahedron.png|60px]] | C+ | 2 ⁵/₂ 3&#124; | [[Dosiero:Rhombicosahedron vertfig.png|50px]]<br>6.4.⁶/₅.⁴/₃ | Ri | I_h | W096 | U56 | K61 | 60 | 120 | 50 | -10 | 30{4}+20{6} |- | [[Granda dudek-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great icosicosidodecahedron.png|60px]] | C+ | ³/₂ 5&#124;3 | [[Dosiero:Great icosicosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>6.³/₂.6.5 | Giid | I_h | W088 | U48 | K53 | 60 | 120 | 52 | -8 | 20{3}+12{5}+20{6} |} === Nekonveksaj prismaj formoj === {| class="wikitable" ! Nomo ! Bildo ! Speco ! [[Simbolo de Wythoff|Simbolo de<br>Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica<br>konfiguro]] ! Simbolo de<br>Bowers ! [[Simetria grupo|Simetria<br>grupo]] ! [[listo de pluredroj de Wenninger|W#]] ! U# ! K# ! Verticoj ! Randoj ! Edroj ! [[eŭlera karakterizo|χ]] ! Edroj laŭ speco |- | [[Stelokvinlatera prismo]] | [[Dosiero:Pentagrammic prism.png|60px]] | P+ | 2 ⁵/₂&#124;2 | [[Dosiero:Pentagrammic prism vertfig.png|50px]]<br>⁵/₂.4.4 | Stip | D_5h | -- | U78 | K03 | 10 | 15 | 7 | 2 | 5{4}+2{⁵/₂} |- | [[Steloseplatera prismo (7/3)]] | [[Dosiero:Heptagrammic prism 7-3.png|60px]] | P+ | 2 ⁷/₃&#124;2 | [[Dosiero:Septagrammic prism-3-7 vertfig.png|50px]]<br>⁷/₃.4.4 | Giship | D_7h | -- | -- | -- | 14 | 21 | 9 | 2 | 7{4}+2{⁷/₃} |- | [[Steloseplatera prismo (7/2)]] | [[Dosiero:Heptagrammic prism 7-2.png|60px]] | P+ | 2 ⁷/₂&#124;2 | [[Dosiero:Septagrammic prism vertfig.png|50px]]<br>⁷/₂.4.4 | Ship | D_7h | -- | -- | -- | 14 | 21 | 9 | 2 | 7{4}+2{⁷/₂} |- | [[Stelokvinlatera kontraŭprismo]] | [[Dosiero:Pentagrammic antiprism.png|60px]] | P+ | &#124;2 2 ⁵/₂ | [[Dosiero:Pentagrammic antiprism vertfig.png|50px]]<br>⁵/₂.3.3.3 | Stap | D_5h | -- | U79 | K04 | 10 | 20 | 12 | 2 | 10{3}+2{⁵/₂} |- | [[Stelokvinlatera krucigita kontraŭprismo]] | [[Dosiero:Pentagrammic crossed antiprism.png|60px]] | P+ | &#124;2 2 ⁵/₃ | [[Dosiero:Pentagrammic crossed-antiprism vertfig.png|50px]]<br>⁵/₃.3.3.3 | Starp | D_5d | -- | U80 | K05 | 10 | 20 | 12 | 2 | 10{3}+2{⁵/₂} |} === Alia nekonveksaj formoj kun nekonveksaj edroj === {| class="wikitable" ! Nomo ! Bildo ! Speco ! [[Simbolo de Wythoff|Simbolo de<br>Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica<br>konfiguro]] ! Simbolo de<br>Bowers ! [[Simetria grupo|Simetria<br>grupo]] ! [[listo de pluredroj de Wenninger|W#]] ! U# ! K# ! Verticoj ! Randoj ! Edroj ! [[eŭlera karakterizo|χ]] ! Edroj laŭ speco |- | [[Malgranda steligita dekduedro]] | [[Dosiero:Small stellated dodecahedron.png|60px]] | R+ | 5&#124;2 ⁵/₂ | [[Dosiero:Small stellated dodecahedron vertfig.png|50px]]<br>(⁵/₂)⁵ | Sissid | I_h | W020 | U34 | K39 | 12 | 30 | 12 | -6 | 12{⁵/₂} |- | [[Granda steligita dekduedro]] | [[Dosiero:Great stellated dodecahedron.png|60px]] | R+ | 3&#124;2 ⁵/₂ | [[Dosiero:Great stellated dodecahedron vertfig.svg|50px]]<br>(⁵/₂)³ | Gissid | I_h | W022 | U52 | K57 | 20 | 30 | 12 | 2 | 12{⁵/₂} |- | [[Du-tritranĉa dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Ditrigonal dodecadodecahedron.png|60px]] | S+ | 3&#124;<SUP>5</sup>/₃ 5 | [[Dosiero:Ditrigonal dodecadodecahedron vertfig.svg|50px]]<br>(⁵/₃.5)³ | Ditdid | I_h | W080 | U41 | K46 | 20 | 60 | 24 | -16 | 12{5}+12{⁵/₂} |- | [[Malgranda du-tritranĉa dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small ditrigonal icosidodecahedron.png|60px]] | S+ | 3&#124;<SUP>5</sup>/₂ 3 | [[Dosiero:Small ditrigonal icosidodecahedron vertfig.svg|50px]]<br>(⁵/₂.3)³ | Sidtid | I_h | W070 | U30 | K35 | 20 | 60 | 32 | -8 | 20{3}+12{⁵/₂} |- | [[Steligita senpintigita sesedro]] | [[Dosiero:Stellated truncated hexahedron.png|60px]] | S+ | 2 3&#124;<SUP>4</sup>/₃ | [[Dosiero:Stellated truncated hexahedron vertfig.png|50px]]<br>⁸/₃.⁸/₃.3 | Quith | O_h | W092 | U19 | K24 | 24 | 36 | 14 | 2 | 8{3}+6{⁸/₃} |- | [[Granda rombo-sesedro]] | [[Dosiero:Great rhombihexahedron.png|60px]] | S+ | ⁴/₃³/₂ 2&#124; | [[Dosiero:Great rhombihexahedron vertfig.png|50px]]<br>4.⁸/₃.⁴/₃.⁸/₅ | Groh | O_h | W103 | U21 | K26 | 24 | 48 | 18 | -6 | 12{4}+6{⁸/₃} |- | [[Granda kubokubo-okedro]] | [[Dosiero:Great cubicuboctahedron.png|60px]] | S+ | 3 4&#124;<SUP>4</sup>/₃ | [[Dosiero:Great cubicuboctahedron vertfig.png|50px]]<br>⁸/₃.3.⁸/₃.4 | Gocco | O_h | W077 | U14 | K19 | 24 | 48 | 20 | -4 | 8{3}+6{4}+6{⁸/₃} |- | [[Granda dekdu-duon-dekduedro]] | [[Dosiero:Great dodecahemidodecahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₃⁵/₂&#124;<SUP>5</sup>/₃ | [[Dosiero:Great dodecahemidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>¹⁰/₃.⁵/₃.¹⁰/₃.⁵/₂ | Gidhid | I_h | W107 | U70 | K75 | 30 | 60 | 18 | -12 | 12{⁵/₂}+6{¹⁰/₃} |- | [[Malgranda dekdu-duon-dudekedro]] | [[Dosiero:Small dodecahemicosahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₃⁵/₂&#124;3 | [[Dosiero:Small dodecahemicosahedron vertfig.png|50px]]<br>6.⁵/₃.6.⁵/₂ | Sidhei | I_h | W100 | U62 | K67 | 30 | 60 | 22 | -8 | 12{⁵/₂}+10{6} |- | [[Granda dekdu-duon-dudekedro]] | [[Dosiero:Great dodecahemicosahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₄ 5&#124;3 | [[Dosiero:Great dodecahemicosahedron vertfig.png|50px]]<br>6.⁵/₄.6.5 | Gidhei | I_h | W102 | U65 | K70 | 30 | 60 | 22 | -8 | 12{5}+10{6} |- | [[Dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Dodecadodecahedron.png|60px]] | S+ | 2&#124;<SUP>5</sup>/₂ 5 | [[Dosiero:Dodecadodecahedron vertfig.png|50px]]<br>(⁵/₂.5)² | Did | I_h | W073 | U36 | K41 | 30 | 60 | 24 | -6 | 12{5}+12{⁵/₂} |- | [[Granda dudek-duon-dekduedro]] | [[Dosiero:Great icosihemidodecahedron.png|60px]] | S+ | ³/₂ 3&#124;<SUP>5</sup>/₃ | [[Dosiero:Great icosihemidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>¹⁰/₃.³/₂.¹⁰/₃.3 | Geihid | I_h | W106 | U71 | K76 | 30 | 60 | 26 | -4 | 20{3}+6{¹⁰/₃} |- | [[Granda dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great icosidodecahedron.png|60px]] | S+ | 2&#124;<SUP>5</sup>/₂ 3 | [[Dosiero:Great icosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>(⁵/₂.3)² | Gid | I_h | W094 | U54 | K59 | 30 | 60 | 32 | 2 | 20{3}+12{⁵/₂} |- | [[Kubotranĉita kubokedro]] | [[Dosiero:Cubitruncated cuboctahedron.png|60px]] | S+ | ⁴/₃ 3 4&#124; | [[Dosiero:Cubitruncated cuboctahedron vertfig.svg|50px]]<br>⁸/₃.6.8 | Cotco | O_h | W079 | U16 | K21 | 48 | 72 | 20 | -4 | 8{6}+6{8}+6{⁸/₃} |- | [[Granda senpintigita kubokedro]] | [[Dosiero:Great truncated cuboctahedron.png|60px]] | S+ | ⁴/₃ 2 3&#124; | [[Dosiero:Great truncated cuboctahedron vertfig.png|50px]]<br>⁸/₃.4.6 | Quitco | O_h | W093 | U20 | K25 | 48 | 72 | 26 | 2 | 12{4}+8{6}+6{⁸/₃} |- | [[Senpintigita granda dekduedro]] | [[Dosiero:Great truncated dodecahedron.png|60px]] | S+ | 2 ⁵/₂&#124;5 | [[Dosiero:Truncated great dodecahedron vertfig.png|50px]]<br>10.10.⁵/₂ | Tigid | I_h | W075 | U37 | K42 | 60 | 90 | 24 | -6 | 12{⁵/₂}+12{10} |- | [[Malgranda steligita senpintigita dekduedro]] | [[Dosiero:Small stellated truncated dodecahedron.png|60px]] | S+ | 2 5&#124;<SUP>5</sup>/₃ | [[Dosiero:Small stellated truncated dodecahedron vertfig.png|50px]]<br>¹⁰/₃.¹⁰/₃.5 | _Quitsissid_ | I_h | W097 | U58 | K63 | 60 | 90 | 24 | -6 | 12{5}+12{¹⁰/₃} |- | [[Granda steligita senpintigita dekduedro]] | [[Dosiero:Great stellated truncated dodecahedron.png|60px]] | S+ | 2 3&#124;<SUP>5</sup>/₃ | [[Dosiero:Great stellated truncated dodecahedron vertfig.png|50px]]<br>¹⁰/₃.¹⁰/₃.3 | _Quitgissid_ | I_h | W104 | U66 | K71 | 60 | 90 | 32 | 2 | 20{3}+12{¹⁰/₃} |- | [[Senpintigita granda dudekedro]] | [[Dosiero:Great truncated icosahedron.png|60px]] | S+ | 2 ⁵/₂&#124;3 | [[Dosiero:Great truncated icosahedron vertfig.png|50px]]<br>6.6.⁵/₂ | _Tiggy_ | I_h | W095 | U55 | K60 | 60 | 90 | 32 | 2 | 12{⁵/₂}+20{6} |- | [[Granda dekdu-dudekedro]] | [[Dosiero:Great dodecicosahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₃⁵/₂ 3&#124; | [[Dosiero:Great dodecicosahedron vertfig.png|50px]]<br>6.¹⁰/₃.⁶/₅.¹⁰/₇ | Giddy | I_h | W101 | U63 | K68 | 60 | 120 | 32 | -28 | 20{6}+12{¹⁰/₃} |- | [[Granda rombo-dekduedro]] | [[Dosiero:Great rhombidodecahedron.png|60px]] | S+ | ³/₂⁵/₃ 2&#124; | [[Dosiero:Great rhombidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>4.¹⁰/₃.⁴/₃.¹⁰/₇ | Gird | I_h | W109 | U73 | K78 | 60 | 120 | 42 | -18 | 30{4}+12{¹⁰/₃} |- | [[Dudek-dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Icosidodecadodecahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₃ 5&#124;3 | [[Dosiero:Icosidodecadodecahedron vertfig.png|50px]]<br>6.⁵/₃.6.5 | Ided | I_h | W083 | U44 | K49 | 60 | 120 | 44 | -16 | 12{5}+12{⁵/₂}+20{6} |- | [[Malgranda du-tritranĉa dekdu-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small ditrigonal dodecicosidodecahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₃ 3&#124;5 | [[Dosiero:Small ditrigonal dodecicosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>10.⁵/₃.10.3 | Sidditdid | I_h | W082 | U43 | K48 | 60 | 120 | 44 | -16 | 20{3}+12{^;5/₂}+12{10} |- | [[Granda du-tritranĉa dekdu-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great ditrigonal dodecicosidodecahedron.png|60px]] | S+ | 3 5&#124;<SUP>5</sup>/₃ | [[Dosiero:Great ditrigonal dodecicosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>¹⁰/₃.3.¹⁰/₃.5 | Gidditdid | I_h | W081 | U42 | K47 | 60 | 120 | 44 | -16 | 20{3}+12{5}+12{¹⁰/₃} |- | [[Granda dekdu-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great dodecicosidodecahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₂ 3&#124;<SUP>5</sup>/₃ | [[Dosiero:Great dodecicosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>¹⁰/₃.⁵/₂.¹⁰/₃.3 | Gaddid | I_h | W099 | U61 | K66 | 60 | 120 | 44 | -16 | 20{3}+12{⁵/₂}+12{¹⁰/₃} |- | [[Malgranda dudek-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small icosicosidodecahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₂ 3&#124;3 | [[Dosiero:Small icosicosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>6.⁵/₂.6.3 | Siid | I_h | W071 | U31 | K36 | 60 | 120 | 52 | -8 | 20{3}+12{⁵/₂}+20{6} |- | [[Rombo-dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Rhombidodecadodecahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₂ 5&#124;2 | [[Dosiero:Rhombidodecadodecahedron vertfig.png|50px]]<br>4.⁵/₂.4.5 | Raded | I_h | W076 | U38 | K43 | 60 | 120 | 54 | -6 | 30{4}+12{5}+12{⁵/₂} |- | [[Uniforma granda rombo-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Uniform great rhombicosidodecahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₃ 3&#124;2 | [[Dosiero:Uniform great rhombicosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>4.⁵/₃.4.3 | Qrid | I_h | W105 | U67 | K72 | 60 | 120 | 62 | 2 | 20{3}+30{4}+12{⁵/₂} |- | [[Riproĉa dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Snub dodecadodecahedron.png|60px]] | S+ | &#124;2 ⁵/₂ 5 | [[Dosiero:Snub dodecadodecahedron vertfig.png|50px]]<br>3.3.⁵/₂.3.5 | Siddid | I | W111 | U40 | K45 | 60 | 150 | 84 | -6 | 60{3}+12{5}+12{⁵/₂} |- | [[Inversigita riproĉa dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Inverted snub dodecadodecahedron.png|60px]] | S+ | &#124;<SUP>5</sup>/₃ 2 5 | [[Dosiero:Inverted snub dodecadodecahedron vertfig.png|50px]]<br>3.⁵/₃.3.3.5 | Isdid | I | W114 | U60 | K65 | 60 | 150 | 84 | -6 | 60{3}+12{5}+12{⁵/₂} |- | [[Granda riproĉa dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great snub icosidodecahedron.png|60px]] | S+ | &#124;2 ⁵/₂ 3 | [[Dosiero:Great snub icosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>3.⁴.⁵/₂ | Gosid | I | W116 | U57 | K62 | 60 | 150 | 92 | 2 | (20+60){3}+12{⁵/₂} |- | [[Granda inversigita riproĉa dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great inverted snub icosidodecahedron.png|60px]] | S+ | &#124;<SUP>5</sup>/₃ 2 3 | [[Dosiero:Great inverted snub icosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>3.³.⁵/₃ | Gisid | I | W113 | U69 | K74 | 60 | 150 | 92 | 2 | (20+60){3}+12{⁵/₂} |- | [[Granda malantaŭe riproĉa dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great retrosnub icosidodecahedron.png|60px]] | S+ | &#124;<SUP>3</sup>/₂⁵/₃ 2 | [[Dosiero:Great retrosnub icosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>(3⁴.⁵/₂)/₂ | Girsid | I | W117 | U74 | K79 | 60 | 150 | 92 | 2 | (20+60){3}+12{⁵/₂} |- | [[Granda riproĉa dekdu-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great snub dodecicosidodecahedron.png|60px]] | S+ | | &#124;<SUP>5</sup>/₃⁵/₂ 3 | [[Dosiero:Great snub dodecicosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>3³.⁵/₃.3.⁵/₂ | Gisdid | I | W115 | U64 | K69 | 60 | 180 | 104 | -16 | (20+60){3}+(12+12){⁵/₂} |- | [[Riproĉa dudek-dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Snub icosidodecadodecahedron.png|60px]] | S+ | &#124;<SUP>5</sup>/₃ 3 5 | [[Dosiero:Snub icosidodecadodecahedron vertfig.png|50px]]<br>3.³.5.⁵/₃ | Sided | I | W112 | U46 | K51 | 60 | 180 | 104 | -16 | (20+60){3}+12{5}+12{⁵/₂} |- | [[Malgranda riproĉa dudek-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small snub icosicosidodecahedron.png|60px]] | S+ | &#124;<SUP>5</sup>/₂ 3 3 | [[Dosiero:Small snub icosicosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>3⁵.⁵/₂ | Seside | I_h | W110 | U32 | K37 | 60 | 180 | 112 | -8 | (40+60){3}+12{⁵/₂} |- | [[Malgranda malantaŭe riproĉa dudek-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small retrosnub icosicosidodecahedron.png|60px]] | S+ | &#124;<SUP>3</sup>/₂³/₂⁵/₂ | [[Dosiero:Small retrosnub icosicosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>(3⁵.⁵/₃)/₂ | Sirsid | I_h | W118 | U72 | K77 | 60 | 180 | 112 | -8 | (40+60){3}+12{⁵/₂} |- | [[Granda durombo-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great dirhombicosidodecahedron.png|60px]] | S+ | &#124;<SUP>3</sup>/₂⁵/₃ 3 ⁵/₂ | [[Dosiero:Great dirhombicosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br><small>(4.⁵/₃.4.3.<br> 4.⁵/₂.4.³/₂)/₂</small> | Gidrid | I_h | W119 | U75 | K80 | 60 | 240 | 124 | -56 | 40{3}+60{4}+24{⁵/₂} |- | [[Dudektranĉita dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Icositruncated dodecadodecahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₃ 3 5&#124; | [[Dosiero:Icositruncated dodecadodecahedron vertfig.png|50px]]<br>¹⁰/₃.6.10 | Idtid | I_h | W084 | U45 | K50 | 120 | 180 | 44 | -16 | 20{6}+12{10}+12{¹⁰/₃} |- | [[Senpintigita dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Truncated dodecadodecahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₃ 2 5&#124; | [[Dosiero:Truncated dodecadodecahedron vertfig.png|50px]]<br>¹⁰/₃.4.10 | Quitdid | I_h | W098 | U59 | K64 | 120 | 180 | 54 | -6 | 30{4}+12{10}+12{¹⁰/₃} |- | [[Granda senpintigita dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great truncated icosidodecahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₃ 2 3&#124; | [[Dosiero:Great truncated icosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>¹⁰/₃.4.6 | Gaquatid | I_h | W108 | U68 | K73 | 120 | 180 | 62 | 2 | 30{4}+20{6}+12{¹⁰/₃} |} === Speciala okazo === {| class="wikitable" ! Nomo ! Bildo ! Speco ! [[Simbolo de Wythoff|Simbolo de<br>Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica<br>konfiguro]] ! Simbolo de<br>Bowers ! [[Simetria grupo|Simetria<br>grupo]] ! [[listo de pluredroj de Wenninger|W#]] ! U# ! K# ! Verticoj ! Randoj ! Edroj ! [[eŭlera karakterizo|χ]] ! Edroj laŭ speco |- | [[Granda duriproĉa durombo-dekduedro]] | [[Dosiero:Great disnub dirhombidodecahedron.png|60px]] | S++ | &#124; (3/2) 5/3 (3) 5/2 | [[Dosiero:Great disnub dirhombidodecahedron vertfig.png|50px]]<br><small>(⁵/₂.4.3.3.3.4. ⁵/₃.4.³/₂.³/₂.³/₂.4)/₂</small> | -- | I_h | -- | -- | -- | 60 | 240 (aŭ 360) | 204 | 24 | 120{3}+60{4}+24{⁵/₂} |} == Priskribo de la kolumnoj == * Solidaj klasoj ** R = 5 [[platona solido|platonaj solidoj]] ** R+= 4 [[pluredroj de Keplero-Poinsot]] ** A = 13 [[arĥimeda solido|arĥimedaj solidoj]] ** C+= 14 ne-konveksaj pluredroj kun nur [[konveksa poligono|konveksaj]] edroj (ĉiuj de ĉi tiuj unuformaj pluredroj havi edroj kiu sekci unu la alian) ** S+= 39 ne-konveksaj pluredroj kun [[kompleksa plurlatero|kompleksaj]] ([[stelo (figuro)|stelaj]]) edroj ** P = malfinia serio de konveksaj regulaj [[prismo (geometrio)|prismoj]] kaj [[kontraŭprismo|kontraŭprismoj]] ** P+= malfinia serio de ne-konveksaj unuformaj [[prismo (geometrio)|prismoj]] kaj [[kontraŭprismo|kontraŭprismoj]] (ĉi ĉiuj enhavas kompleksajn (stelajn) edroj) ** T = 11 [[ebeno (matematiko)|ebenaj]] [[kahelaro|kahelaroj]] * [[Simbolo de Bowers]] - unika mallonga nomo far Jonathan Bowers * Unuforma indekso: U01-U80 (kvaredro la unua, prismoj je 76+) * Indekso de [[Kaleido]]: K01-K80 <K(n)=U(n-5) por n=6..80> (prismoj 1-5, kvaredro 6) * Laŭ [[listo de pluredroj de Wenninger]]: W001-W119 ** 1-18 - 5 konveksaj regulaj kaj 13 konveksaj duonregulaj ** 20-22, 41 - 4 nekonveksaj regulaj ** 19-66 specialaj 48 steligoj/kombinaĵoj (neregulaj ne estas donitaj en ĉi tiu listo) ** 67-119 - 53 nekonveksaj unuformoj * χ: la [[eŭlera karakterizo]], Unuformaj kahelaroj sur la ebeno estas konformaj laŭ tora topologio, kun eŭlera karakterizo de nulo. * Por la ebenaj kahelaroj, la nombroj donita de verticoj, randoj kaj edroj montri la rilatumon de tiaj eroj en unu punkto de la ŝablono, kiu en ĉiu okazo estas [[rombo]] (iam orta, do [[kvadrato (geometrio)|kvadrato]]). * Noto pri bildoj de verticaj figuraj: La blankaj plurlateraj linioj prezentas la "vertica figuro" mem. La kolorigitaj edroj estas inkluzivitaj sur la bildoj por helpi vidi iliaj rilatoj. Iu de la sekcantaj edroj estas desegnitaj malĝuste, ne ĉie linioj de iliaj intersekcoj estas bone montritaj. == Referencoj == * {{Citlibro | Nomo=Magnus | Familinomo=Wenninger | Aŭtoroligo=Magnus Wenninger | Titolo=Polyhedron Models - Pluredraj modeloj | Eldonejo=Cambridge University Press | Jaro=1974 | ID=ISBN 0-521-09859-9 }} * {{Citlibro | Nomo=Magnus | Familinomo=Wenninger | Aŭtoroligo=Magnus Wenninger | Titolo=Dual Models - Dualaj modeloj) | Eldonejo=Cambridge University Press | Jaro=1983 | ID=ISBN 0-521-54325-8 }} == Eksteraj ligiloj == * [http://web.aanet.com.au/robertw/Stella.html Stella: Pluredra Navigilo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071112023411/http://web.aanet.com.au/robertw/Stella.html |date=2007-11-12 }} - Programaro por generado kaj printantado de retoj por ĉiuj unuformaj pluredroj * [http://web.aanet.com.au/robertw/Uniform.html paperaj modeloj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071012215424/http://web.aanet.com.au/robertw/Uniform.html |date=2007-10-12 }} [[Kategorio:Unuformaj pluredroj]] [[Kategorio:Matematikaj listoj]] 6ik6lul8lve3x8th2z7fhrw4hx0e3i2 9490196 9490174 2026-10-08T05:01:03Z Д.Ильин 70105 9490196 wikitext text/x-wiki Ĉi tie estas listigitaj {{J|unuforma pluredro}} kaj [[kahelaro]]j. Estas inkluzigivaj: * ĉiuj 75 neprismaj {{J|unuforma pluredro}}; * ĉiuj 11 [[kahelaro de regulaj poligonoj|unuformaj kahelaroj kun konveksaj edroj]]; * kelkaj prezentantoj de la malfiniaj aroj de [[prismo (geometrio)|prismoj]] kaj [[kontraŭprismo]]j; * unu speciala okazo, pluredro kun koincidantaj lateroj. Ne estas inkluzivigitaj: * 40 potencialaj unuformaj pluredroj kun degeneraj {{J|vertica figuro}} kiuj havas interkovrantajn latetojn; * 14 unuformaj kahelaroj kun nekonveksaj edroj; * la malfinia aro de unuformaj {{J|hiperbola kahelaro}}. == Tabelo de pluredroj == La konveksaj formoj estas listigitaj en ordo de grado de [[vertica konfiguro|verticaj konfiguroj]] de 3 edroj/vertico kaj supren, kaj laŭ ordo de plimultiĝo de lateroj por edro. === Konveksaj formoj (3 edroj/vertico) === {| class="wikitable" ! Nomo ! Bildo ! Speco ! [[Simbolo de Wythoff|Simbolo de<br>Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica<br>konfiguro]] ! Simbolo de<br>Bowers ! [[Simetria grupo|Simetria<br>grupo]] ! [[listo de pluredroj de Wenninger|W#]] ! U# ! K# ! Verticoj ! Randoj ! Edroj ! [[eŭlera karakterizo|χ]] ! Edroj laŭ speco |- | [[Kvaredro]] | [[Dosiero:Tetrahedron.png|60px]] | R | 3&#124;2 3 | [[Dosiero:Tetrahedron vertfig.svg|50px]]<br>3.3.3 | Tet | T_d | W001 | U01 | K06 | 4 | 6 | 4 | 2 | 4{3} |- | [[Triangula prismo]] | [[Dosiero:Triangular prism.png|60px]] | P | 2 3&#124;2 | [[Dosiero:Triangular prism vertfig.svg|50px]]<br>3.4.4 | Trip | D_3h | -- | -- | -- | 6 | 9 | 5 | 2 | 2{3}+3{4} |- | [[Senpintigita kvaredro]] | [[Dosiero:Truncated tetrahedron.png|60px]] | A | 2 3&#124;3 | [[Dosiero:Truncated tetrahedron vertfig.svg|50px]]<br>3.6.6 | Tut | T_d | W006 | U02 | K07 | 12 | 18 | 8 | 2 | 4{3}+4{6} |- | [[Senpintigita kubo]] | [[Dosiero:Truncated hexahedron.png|60px]] | A | 2 3&#124;4 | [[Dosiero:Truncated cube vertfig.svg|50px]]<br>3.8.8 | Tic | O_h | W008 | U09 | K14 | 24 | 36 | 14 | 2 | 8{3}+6{8} |- | [[Senpintigita dekduedro]] | [[Dosiero:Truncated dodecahedron.png|60px]] | A | 2 3&#124;5 | [[Dosiero:Truncated dodecahedron vertfig.svg|50px]]<br>3.10.10 | Tid | I_h | W010 | U26 | K31 | 60 | 90 | 32 | 2 | 20{3}+12{10} |- | [[Senpintigita seslatera kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 63-t01.svg|60px]] | T | 2 3&#124;6 | [[Dosiero:Truncated hexagonal tiling vertfig.svg|50px]]<br>3.12.12 | Toxat | P6m | -- | -- | -- | 6n | 9n | 3n | 0 | n{12}+2n{3} |- | [[Senpintigita seplatera kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 73-t01.png|60px]] | T | 2 3&#124;7 | 3.14.14 | -- | *732 | -- | -- | -- | -- | -- | -- | 0 | n{14}+2n{3} |- | [[Kubo (geometrio)|Kubo]] | [[Dosiero:Hexahedron.png|60px]] | R | 3&#124;2 4 | [[Dosiero:Cube vertfig svg.svg|50px]]<br>4.4.4 | Cube | O_h | W003 | U06 | K11 | 8 | 12 | 6 | 2 | 6{4} |- | [[Kvinlatera prismo]] | [[Dosiero:Pentagonal prism.png|60px]] | P | 2 5&#124;2 | [[Dosiero:Pentagonal prism vertfig.png|50px]]<br>4.4.5 | Pip | D_5h | -- | U76 | K01 | 10 | 15 | 7 | 2 | 5{4}+2{5} |- | [[Seslatera prismo]] | [[Dosiero:Hexagonal prism.png|60px]] | P | 2 6&#124;2 | [[Dosiero:Hexagonal prism vertfig.png|50px]]<br>4.4.6 | Hip | D_6h | -- | -- | -- | 12 | 18 | 8 | 2 | 6{4}+2{6} |- | [[Oklatera prismo]] | [[Dosiero:Octagonal prism.png|60px]] | P | 2 8&#124;2 | [[Dosiero:Octagonal prism vertfig.svg|50px]]<br>4.4.8 | Op | D_8h | -- | -- | -- | 16 | 24 | 10 | 2 | 8{4}+2{8} |- | [[Deklatera prismo]] | [[Dosiero:Decagonal prism.png|60px]] | P | 2 10&#124;2 | [[Dosiero:Decagonal prism vf.png|50px]]<br>4.4.10 | Dip | D_10h | -- | -- | -- | 20 | 30 | 12 | 2 | 10{4}+2{10} |- | [[Dekdulatera prismo]] | [[Dosiero:Dodecagonal prism.png|60px]] | P | 2 12&#124;2 | [[Dosiero:Dodecagonal prism vf.png|50px]]<br>4.4.12 | Twip | D_12h | -- | -- | -- | 24 | 36 | 14 | 2 | 12{4}+2{12} |- | [[Senpintigita okedro]] | [[Dosiero:Truncated octahedron.png|60px]] | A | 2 4&#124;3 | [[Dosiero:Truncated octahedron vertfig.svg|50px]]<br>4.6.6 | Toe | O_h | W007 | U08 | K13 | 24 | 36 | 14 | 2 | 6{4}+8{6} |- | [[Granda rombokub-okedro]] | [[Dosiero:Great rhombicuboctahedron.png|60px]] | A | 2 3 4&#124; | [[Dosiero:Great rhombicuboctahedron vertfig.png|50px]]<br>4.6.8 | Girco | O_h | W015 | U11 | K16 | 48 | 72 | 26 | 2 | 12{4}+8{6}+6{8} |- | [[Granda rombo-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great rhombicosidodecahedron.png|60px]] | A | 2 3 5&#124; | [[Dosiero:Great rhombicosidodecahedron vertfig.svg|50px]]<br>4.6.10 | Grid | I_h | W016 | U28 | K33 | 120 | 180 | 62 | 2 | 30{4}+20{6}+12{10} |- | [[Granda rombo-tri-seslatera kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 63-t012.svg|60px]] | T | 2 3 6&#124; | [[Dosiero:Great rhombitrihexagonal tiling vertfig.svg|50px]]<br>4.6.12 | Othat | p6m | -- | -- | -- | 12n | 18n | 6n | 0 | 3n{4}+2n{6}+n{12} |- | [[Granda rombo-tri-seplatera kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 73-t012.png|60px]] | T | 2 3 7&#124; | [[Dosiero:Great rhombitriheptagonal tiling vertfig.png|50px]]<br>4.6.14 | -- | *732 | -- | -- | -- | 14n | 21n | 7n | 0 | 3n{4}+2n{7}+n{14} |- | [[Senpintigita kvadrata kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 44-t01.svg|60px]] | T | 2 4&#124;4 | [[Dosiero:Truncated square tiling vertfig.svg|50px]]<br>4.8.8 | Tosquat | p4m | -- | -- | -- | 4n | 6n | 2n | 0 | n{4}+n{8} |- | [[Dekduedro]] | [[Dosiero:Dodecahedron.png|60px]] | R | 3&#124;2 5 | [[Dosiero:Dodecahedron vertfig.svg|50px]]<br>5.5.5 | Doe | I_h | W005 | U23 | K28 | 20 | 30 | 12 | 2 | 12{5} |- | [[Senpintigita dudekedro]] | [[Dosiero:Truncated icosahedron.png|60px]] | A | 2 5&#124;3 | [[Dosiero:Truncated icosahedron vertfig.svg|50px]]<br>5.6.6 | Ti | I_h | W009 | U25 | K30 | 60 | 90 | 32 | 2 | 12{5}+20{6} |- | [[Seslatera kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 63-t0.svg|60px]] | T | 3&#124;2 6 | [[Dosiero:Hexagonal tiling vertfig.svg|50px]]<br>6.6.6 | Hexat | p6m | -- | -- | -- | 2n | 3n | n | 0 | n{6} |- | [[Ordo-3 seplatera kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 73-t0.png|60px]] | T | 3&#124;2 7 | [[Dosiero:Heptagonal tiling vertfig.png|50px]]<br>7.7.7 | - | *732 | -- | -- | -- | 2n | 3n | n | 0 | n{7} |} === Konveksa formoj (4 edroj/vertico) === {| class="wikitable" ! Nomo ! Bildo ! Speco ! [[Simbolo de Wythoff|Simbolo de<br>Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica<br>konfiguro]] ! Simbolo de<br>Bowers ! [[Simetria grupo|Simetria<br>grupo]] ! [[listo de pluredroj de Wenninger|W#]] ! U# ! K# ! Verticoj ! Randoj ! Edroj ! [[eŭlera karakterizo|χ]] ! Edroj laŭ speco |- | [[Okedro]] | [[Dosiero:Octahedron.png|60px]] | R | 4&#124;2 3 | [[Dosiero:Octahedron vertfig.svg|50px]]<br>3.3.3.3 | Oct | O_h | W002 | U05 | K10 | 6 | 12 | 8 | 2 | 8{3} |- | [[Kvadrata kontraŭprismo]] | [[Dosiero:Square antiprism.png|60px]] | P | &#124;2 2 4 | [[Dosiero:Square antiprism vertfig.svg|50px]]<br>3.3.3.4 | Squap | D_4d | -- | -- | -- | 8 | 16 | 10 | 2 | 8{3}+2{4} |- | [[Kvinlatera kontraŭprismo]] | [[Dosiero:Pentagonal antiprism.png|60px]] | P | &#124;2 2 5 | [[Dosiero:Pentagonal antiprism vertfig.png|50px]]<br>3.3.3.5 | Pap | D_5d | -- | U77 | K02 | 10 | 20 | 12 | 2 | 10{3}+2{5} |- | [[Seslatera kontraŭprismo]] | [[Dosiero:Hexagonal antiprism.png|60px]] | P | &#124;2 2 6 | [[Dosiero:Hexagonal antiprism vertfig.png|50px]]<br>3.3.3.6 | Hap | D_6d | -- | -- | -- | 12 | 24 | 14 | 2 | 12{3}+2{6} |- | [[Oklatera kontraŭprismo]] | [[Dosiero:Octagonal antiprism.png|60px]] | P | &#124;2 2 8 | [[Dosiero:Octagonal antiprism vertfig.png|50px]]<br>3.3.3.8 | Oap | D_8d | -- | -- | -- | 16 | 32 | 18 | 2 | 16{3}+2{8} |- | [[Deklatera kontraŭprismo]] | [[Dosiero:Decagonal antiprism.png|60px]] | P | &#124;2 2 10 | [[Dosiero:Decagonal antiprism vf.png|50px]]<br>3.3.3.10 | Dap | D_10d | -- | -- | -- | 20 | 40 | 22 | 2 | 20{3}+2{10} |- | [[Dekdulatera kontraŭprismo]] | [[Dosiero:Dodecagonal antiprism.png|60px]] | P | &#124;2 2 12 | [[Dosiero:Dodecagonal antiprism vf.png|50px]]<br>3.3.3.12 | Twap | D_12d | -- | -- | -- | 24 | 48 | 26 | 2 | 24{3}+2{12} |- | [[Kubokedro]] | [[Dosiero:Cuboctahedron.png|60px]] | A | 2&#124;3 4 | [[Dosiero:Cuboctahedron vertfig.svg|50px]]<br>3.4.3.4 | Co | O_h | W011 | U07 | K12 | 12 | 24 | 14 | 2 | 8{3}+6{4} |- | [[Malgranda rombokub-okedro]] | [[Dosiero:Small rhombicuboctahedron.png|60px]] | A | 3 4&#124;2 | [[Dosiero:Small rhombicuboctahedron vertfig.svg|50px]]<br>3.4.4.4 | Sirco | O_h | W013 | U10 | K15 | 24 | 48 | 26 | 2 | 8{3}+(6+12){4} |- | [[Malgranda rombo-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small rhombicosidodecahedron.png|60px]] | A | 3 5&#124;2 | [[Dosiero:Small rhombicosidodecahedron vertfig.svg|50px]]<br>3.4.5.4 | Srid | I_h | W014 | U27 | K32 | 60 | 120 | 62 | 2 | 20{3}+30{4}+12{5} |- | [[Malgranda rombo-tri-seslatera kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 63-t02.svg|60px]] | T | 3 6&#124;2 | [[Dosiero:Small rhombitrihexagonal tiling vertfig.png|50px]]<br>3.4.6.4 | Rothat | p6m | -- | -- | -- | 6n | 12n | 6n | 0 | 2n{3}+3n{4}+n{6} |- | [[Dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Icosidodecaëder.png|60px]] | A | 2&#124;3 5 | [[Dosiero:Icosidodecahedron vertfig.svg|50px]]<br>3.5.3.5 | Id | I_h | W012 | U24 | K29 | 30 | 60 | 32 | 2 | 20{3}+12{5} |- | [[Tri-seslatera kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 63-t1.svg|60px]] | T | 2&#124;3 6 | [[Dosiero:Trihexagonal tiling vertfig.svg|50px]]<br>3.6.3.6 | That | p6m | -- | -- | -- | 3n | 6n | 3n | 0 | 2n{3}+n{6} |- | [[Tri-seplatera kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 73-t1.png|60px]] | T | 2&#124;3 7 | [[Dosiero:Triheptagonal tiling vertfig.png|50px]]<br>3.7.3.7 | -- | *732 | -- | -- | -- | 3n | 7n | 3n | 0 | 2n{3}+n{7} |- | [[Kvadrata kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 44-t0.svg|60px]] | T | 4&#124;2 4 | [[Dosiero:Square tiling vertfig.svg|50px]]<br>4.4.4.4 | Squat | p4m | -- | -- | -- | n | 2n | n | 0 | n{4} |} === Konveksaj formoj (5 edroj/vertico) === {| class="wikitable" ! Nomo ! Bildo ! Speco ! [[Simbolo de Wythoff|Simbolo de<br>Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica<br>konfiguro]] ! Simbolo de<br>Bowers ! [[Simetria grupo|Simetria<br>grupo]] ! [[listo de pluredroj de Wenninger|W#]] ! U# ! K# ! Verticoj ! Randoj ! Edroj ! [[eŭlera karakterizo|χ]] ! Edroj laŭ speco |- | [[Dudekedro]] | [[Dosiero:Icosahedron.png|60px]] | R | 5&#124;2 3 | [[Dosiero:Icosahedron vertfig.svg|50px]]<br>3.3.3.3.3 | Ike | I_h | W004 | U22 | K27 | 12 | 30 | 20 | 2 | 20{3} |- | [[Riproĉa kubo]] | [[Dosiero:Snub hexahedron.png|60px]] | A | &#124;2 3 4 | [[Dosiero:Snub cube vertfig.svg|50px]]<br>3.3.3.3.4 | Snic | O | W017 | U12 | K17 | 24 | 60 | 38 | 2 | (8+24){3}+6{4} |- | [[Riproĉa dekduedro]] | [[Dosiero:Snub dodecahedron ccw.png|60px]] | A | &#124;2 3 5 | [[Dosiero:Snub dodecahedron vertfig.svg|50px]]<br>3.3.3.3.5 | Snid | I | W018 | U29 | K34 | 60 | 150 | 92 | 2 | (20+60){3}+12{5} |- | [[Riproĉa seslatera kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 63-snub.svg|60px]] | T | &#124;2 3 6 | [[Dosiero:Snub hexagonal tiling vertfig.png|50px]]<br>3.3.3.3.6 | Snathat | p6 | -- | -- | -- | 6n | 15n | 9n | 0 | 8n{3}+n{6} |- | [[Plilongigita triangula kahelaro]] | [[Dosiero:Tile 33344.svg|60px]] | T | &#124;2 2 (2&#124;2) | [[Dosiero:Tiling 33344-vertfig.png|50px]]<br>3.3.3.4.4 | Etrat | cmm | -- | -- | -- | 2n | 5n | 3n | 0 | 2n{3}+n{4} |- | [[Riproĉa kvadrata kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 44-snub.svg|60px]] | T | &#124;2 4 4 | [[Dosiero:Snub square tiling vertfig.svg|50px]]<br>3.3.4.3.4 | Snasquat | p4g | -- | -- | -- | 4n | 10n | 6n | 0 | 4n{3}+2n{4} |} === Konveksa formoj (6 edroj/vertico) === {| class="wikitable" ! Nomo ! Bildo ! Speco ! [[Simbolo de Wythoff|Simbolo de<br>Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica<br>konfiguro]] ! Simbolo de<br>Bowers ! [[Simetria grupo|Simetria<br>grupo]] ! [[listo de pluredroj de Wenninger|W#]] ! U# ! K# ! Verticoj ! Randoj ! Edroj ! [[eŭlera karakterizo|χ]] ! Edroj laŭ speco |- | [[Triangula kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 63-t2-red.svg|60px]] | T | 6&#124;2 3 | [[Dosiero:Triangular tiling vertfig.svg|50px]]<br>3.3.3.3.3.3 | Trat | p6m | -- | -- | -- | n | 3n | 2n | 0 | 2n{3} |} === Konveksa formoj (7 edroj/vertico) === {| class="wikitable" ! Nomo ! Bildo ! Speco ! [[Simbolo de Wythoff|Simbolo de<br>Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica<br>konfiguro]] ! Simbolo de<br>Bowers ! [[Simetria grupo|Simetria<br>grupo]] ! [[listo de pluredroj de Wenninger|W#]] ! U# ! K# ! Verticoj ! Randoj ! Edroj ! [[eŭlera karakterizo|χ]] ! Edroj laŭ speco |- | [[Ordo-7 triangula kahelaro]] | [[Dosiero:Uniform tiling 73-t2.png|60px]] | T | 7&#124;2 3 | [[Dosiero:Order-7 Triangular tiling vertfig.svg|50px]]<br>3.3.3.3.3.3.3 | -- | *732 | -- | -- | -- | n | 3n | 2n | 0 | 2n{3} |} === Nekonveksaj formoj kun konveksaj edroj === {| class="wikitable" ! Nomo ! Bildo ! Speco ! [[Simbolo de Wythoff|Simbolo de<br>Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica<br>konfiguro]] ! Simbolo de<br>Bowers ! [[Simetria grupo|Simetria<br>grupo]] ! [[listo de pluredroj de Wenninger|W#]] ! U# ! K# ! Verticoj ! Randoj ! Edroj ! [[eŭlera karakterizo|χ]] ! Edroj laŭ speco |- | [[Kvar-duon-sesedro]] | [[Dosiero:Tetrahemihexahedron.png|60px]] | C+ | ³/₂ 3&#124;2 | [[Dosiero:Tetrahemihexahedron vertfig.png|50px]]<br>4.³/₂.4.3 | Thah | T_d | W067 | U04 | K09 | 6 | 12 | 7 | 1 | 4{3}+3{4} |- | [[Kubo-duon-okedro]] | [[Dosiero:Cubohemioctahedron.png|60px]] | C+ | ⁴/₃ 4&#124;3 | [[Dosiero:Cubohemioctahedron vertfig.png|50px]]<br>6.⁴/₃.6.4 | Cho | O_h | W078 | U15 | K20 | 12 | 24 | 10 | -2 | 6{4}+4{6} |- | [[Ok-duon-okedro]] | [[Dosiero:Octahemioctahedron.png|60px]] | C+ | ³/₂ 3&#124;3 | [[Dosiero:Octahemioctahedron vertfig.png|50px]]<br>6.³/₂.6.3 | Oho | O_h | W068 | U03 | K08 | 12 | 24 | 12 | 0 | 8{3}+4{6} |- | [[Granda dekduedro]] | [[Dosiero:Great dodecahedron.png|60px]] | R+ | ⁵/₂&#124;2 5 | [[Dosiero:Great dodecahedron vertfig.svg|50px]]<br>(5.5.5.5.5)/₂ | Gad | I_h | W021 | U35 | K40 | 12 | 30 | 12 | -6 | 12{5} |- | [[Granda dudekedro]] | [[Dosiero:Great icosahedron.png|60px]] | R+ | ⁵/₂&#124;2 3 | [[Dosiero:Great icosahedron vertfig.png|50px]]<br>(3.3.3.3.3)/₂ | Gike | I_h | W041 | U53 | K58 | 12 | 30 | 20 | 2 | 20{3} |- | [[Granda du-tritranĉa dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great ditrigonal icosidodecahedron.png|60px]] | C+ | ³/₂&#124;3 5 | [[Dosiero:Great ditrigonal icosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>(5.3.5.3.5.3)/₂ | Gidtid | I_h | W087 | U47 | K52 | 20 | 60 | 32 | -8 | 20{3}+12{5} |- | [[Malgranda rombo-sesedro]] | [[Dosiero:Small rhombihexahedron.png|60px]] | C+ | ³/₂ 2 4&#124; | [[Dosiero:Small rhombihexahedron vertfig.png|50px]]<br>4.8.⁴/₃.8 | Sroh | O_h | W086 | U18 | K23 | 24 | 48 | 18 | -6 | 12{4}+6{8} |- | [[Malgranda kubokubo-okedro]] | [[Dosiero:Small cubicuboctahedron.png|60px]] | C+ | ³/₂ 4&#124;4 | [[Dosiero:Small cubicuboctahedron vertfig.png|50px]]<br>8.³/₂.8.4 | Socco | O_h | W069 | U13 | K18 | 24 | 48 | 20 | -4 | 8{3}+6{4}+6{8} |- | [[Uniforma granda rombokub-okedro]] | [[Dosiero:Uniform great rhombicuboctahedron.png|60px]] | C+ | ³/₂ 4&#124;2 | [[Dosiero:Uniform great rhombicuboctahedron vertfig.svg|50px]]<br>4.³/₂.4.4 | Querco | O_h | W085 | U17 | K22 | 24 | 48 | 26 | 2 | 8{3}+(6+12){4} |- | [[Malgranda dekdu-duon-dekduedro]] | [[Dosiero:Small dodecahemidodecahedron.png|60px]] | C+ | ⁵/₄ 5&#124;5 | [[Dosiero:Small dodecahemidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>10.⁵/₄.10.5 | Sidhid | I_h | W091 | U51 | K56 | 30 | 60 | 18 | -12 | 12{5}+6{10} |- | [[Malgranda dudek-duon-dekduedro]] | [[Dosiero:Small icosihemidodecahedron.png|60px]] | C+ | ³/₂ 3&#124;5 | [[Dosiero:Small icosihemidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>10.³/₂.10.3 | Seihid | I_h | W089 | U49 | K54 | 30 | 60 | 26 | -4 | 20{3}+6{10} |- | [[Malgranda dekdu-dudekedro]] | [[Dosiero:Small dodecicosahedron.png|60px]] | C+ | ³/₂ 3 5&#124; | [[Dosiero:Small dodecicosahedron vertfig.png|50px]]<br>10.6.¹⁰/₉.⁶/₅ | Siddy | I_h | W090 | U50 | K55 | 60 | 120 | 32 | -28 | 20{6}+12{10} |- | [[Malgranda rombo-dekduedro]] | [[Dosiero:Small rhombidodecahedron.png|60px]] | C+ | 2 ⁵/₂ 5&#124; | [[Dosiero:Small rhombidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>10.4.¹⁰/₉.⁴/₃ | Sird | I_h | W074 | U39 | K44 | 60 | 120 | 42 | -18 | 30{4}+12{10} |- | [[Malgranda dekdu-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small dodecicosidodecahedron.png|60px]] | C+ | ³/₂ 5&#124;5 | [[Dosiero:Small dodecicosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>10.³/₂.10.5 | Saddid | I_h | W072 | U33 | K38 | 60 | 120 | 44 | -16 | 20{3}+12{5}+12{10} |- | [[Rombo-dudekedro]] | [[Dosiero:Rhombicosahedron.png|60px]] | C+ | 2 ⁵/₂ 3&#124; | [[Dosiero:Rhombicosahedron vertfig.png|50px]]<br>6.4.⁶/₅.⁴/₃ | Ri | I_h | W096 | U56 | K61 | 60 | 120 | 50 | -10 | 30{4}+20{6} |- | [[Granda dudek-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great icosicosidodecahedron.png|60px]] | C+ | ³/₂ 5&#124;3 | [[Dosiero:Great icosicosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>6.³/₂.6.5 | Giid | I_h | W088 | U48 | K53 | 60 | 120 | 52 | -8 | 20{3}+12{5}+20{6} |} === Nekonveksaj prismaj formoj === {| class="wikitable" ! Nomo ! Bildo ! Speco ! [[Simbolo de Wythoff|Simbolo de<br>Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica<br>konfiguro]] ! Simbolo de<br>Bowers ! [[Simetria grupo|Simetria<br>grupo]] ! [[listo de pluredroj de Wenninger|W#]] ! U# ! K# ! Verticoj ! Randoj ! Edroj ! [[eŭlera karakterizo|χ]] ! Edroj laŭ speco |- | [[Stelokvinlatera prismo]] | [[Dosiero:Pentagrammic prism.png|60px]] | P+ | 2 ⁵/₂&#124;2 | [[Dosiero:Pentagrammic prism vertfig.png|50px]]<br>⁵/₂.4.4 | Stip | D_5h | -- | U78 | K03 | 10 | 15 | 7 | 2 | 5{4}+2{⁵/₂} |- | [[Steloseplatera prismo (7/3)]] | [[Dosiero:Heptagrammic prism 7-3.png|60px]] | P+ | 2 ⁷/₃&#124;2 | [[Dosiero:Septagrammic prism-3-7 vertfig.png|50px]]<br>⁷/₃.4.4 | Giship | D_7h | -- | -- | -- | 14 | 21 | 9 | 2 | 7{4}+2{⁷/₃} |- | [[Steloseplatera prismo (7/2)]] | [[Dosiero:Heptagrammic prism 7-2.png|60px]] | P+ | 2 ⁷/₂&#124;2 | [[Dosiero:Septagrammic prism vertfig.png|50px]]<br>⁷/₂.4.4 | Ship | D_7h | -- | -- | -- | 14 | 21 | 9 | 2 | 7{4}+2{⁷/₂} |- | [[Stelokvinlatera kontraŭprismo]] | [[Dosiero:Pentagrammic antiprism.png|60px]] | P+ | &#124;2 2 ⁵/₂ | [[Dosiero:Pentagrammic antiprism vertfig.png|50px]]<br>⁵/₂.3.3.3 | Stap | D_5h | -- | U79 | K04 | 10 | 20 | 12 | 2 | 10{3}+2{⁵/₂} |- | [[Stelokvinlatera krucigita kontraŭprismo]] | [[Dosiero:Pentagrammic crossed antiprism.png|60px]] | P+ | &#124;2 2 ⁵/₃ | [[Dosiero:Pentagrammic crossed-antiprism vertfig.png|50px]]<br>⁵/₃.3.3.3 | Starp | D_5d | -- | U80 | K05 | 10 | 20 | 12 | 2 | 10{3}+2{⁵/₂} |} === Alia nekonveksaj formoj kun nekonveksaj edroj === {| class="wikitable" ! Nomo ! Bildo ! Speco ! [[Simbolo de Wythoff|Simbolo de<br>Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica<br>konfiguro]] ! Simbolo de<br>Bowers ! [[Simetria grupo|Simetria<br>grupo]] ! [[listo de pluredroj de Wenninger|W#]] ! U# ! K# ! Verticoj ! Randoj ! Edroj ! [[eŭlera karakterizo|χ]] ! Edroj laŭ speco |- | [[Malgranda steligita dekduedro]] | [[Dosiero:Small stellated dodecahedron.png|60px]] | R+ | 5&#124;2 ⁵/₂ | [[Dosiero:Small stellated dodecahedron vertfig.png|50px]]<br>(⁵/₂)⁵ | Sissid | I_h | W020 | U34 | K39 | 12 | 30 | 12 | -6 | 12{⁵/₂} |- | [[Granda steligita dekduedro]] | [[Dosiero:Great stellated dodecahedron.png|60px]] | R+ | 3&#124;2 ⁵/₂ | [[Dosiero:Great stellated dodecahedron vertfig.svg|50px]]<br>(⁵/₂)³ | Gissid | I_h | W022 | U52 | K57 | 20 | 30 | 12 | 2 | 12{⁵/₂} |- | [[Du-tritranĉa dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Ditrigonal dodecadodecahedron.png|60px]] | S+ | 3&#124;<SUP>5</sup>/₃ 5 | [[Dosiero:Ditrigonal dodecadodecahedron vertfig.svg|50px]]<br>(⁵/₃.5)³ | Ditdid | I_h | W080 | U41 | K46 | 20 | 60 | 24 | -16 | 12{5}+12{⁵/₂} |- | [[Malgranda du-tritranĉa dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small ditrigonal icosidodecahedron.png|60px]] | S+ | 3&#124;<SUP>5</sup>/₂ 3 | [[Dosiero:Small ditrigonal icosidodecahedron vertfig.svg|50px]]<br>(⁵/₂.3)³ | Sidtid | I_h | W070 | U30 | K35 | 20 | 60 | 32 | -8 | 20{3}+12{⁵/₂} |- | [[Steligita senpintigita sesedro]] | [[Dosiero:Stellated truncated hexahedron.png|60px]] | S+ | 2 3&#124;<SUP>4</sup>/₃ | [[Dosiero:Stellated truncated hexahedron vertfig.png|50px]]<br>⁸/₃.⁸/₃.3 | Quith | O_h | W092 | U19 | K24 | 24 | 36 | 14 | 2 | 8{3}+6{⁸/₃} |- | [[Granda rombo-sesedro]] | [[Dosiero:Great rhombihexahedron.png|60px]] | S+ | ⁴/₃³/₂ 2&#124; | [[Dosiero:Great rhombihexahedron vertfig.png|50px]]<br>4.⁸/₃.⁴/₃.⁸/₅ | Groh | O_h | W103 | U21 | K26 | 24 | 48 | 18 | -6 | 12{4}+6{⁸/₃} |- | [[Granda kubokubo-okedro]] | [[Dosiero:Great cubicuboctahedron.png|60px]] | S+ | 3 4&#124;<SUP>4</sup>/₃ | [[Dosiero:Great cubicuboctahedron vertfig.png|50px]]<br>⁸/₃.3.⁸/₃.4 | Gocco | O_h | W077 | U14 | K19 | 24 | 48 | 20 | -4 | 8{3}+6{4}+6{⁸/₃} |- | [[Granda dekdu-duon-dekduedro]] | [[Dosiero:Great dodecahemidodecahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₃⁵/₂&#124;<SUP>5</sup>/₃ | [[Dosiero:Great dodecahemidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>¹⁰/₃.⁵/₃.¹⁰/₃.⁵/₂ | Gidhid | I_h | W107 | U70 | K75 | 30 | 60 | 18 | -12 | 12{⁵/₂}+6{¹⁰/₃} |- | [[Malgranda dekdu-duon-dudekedro]] | [[Dosiero:Small dodecahemicosahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₃⁵/₂&#124;3 | [[Dosiero:Small dodecahemicosahedron vertfig.png|50px]]<br>6.⁵/₃.6.⁵/₂ | Sidhei | I_h | W100 | U62 | K67 | 30 | 60 | 22 | -8 | 12{⁵/₂}+10{6} |- | [[Granda dekdu-duon-dudekedro]] | [[Dosiero:Great dodecahemicosahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₄ 5&#124;3 | [[Dosiero:Great dodecahemicosahedron vertfig.png|50px]]<br>6.⁵/₄.6.5 | Gidhei | I_h | W102 | U65 | K70 | 30 | 60 | 22 | -8 | 12{5}+10{6} |- | [[Dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Dodecadodecahedron.png|60px]] | S+ | 2&#124;<SUP>5</sup>/₂ 5 | [[Dosiero:Dodecadodecahedron vertfig.png|50px]]<br>(⁵/₂.5)² | Did | I_h | W073 | U36 | K41 | 30 | 60 | 24 | -6 | 12{5}+12{⁵/₂} |- | [[Granda dudek-duon-dekduedro]] | [[Dosiero:Great icosihemidodecahedron.png|60px]] | S+ | ³/₂ 3&#124;<SUP>5</sup>/₃ | [[Dosiero:Great icosihemidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>¹⁰/₃.³/₂.¹⁰/₃.3 | Geihid | I_h | W106 | U71 | K76 | 30 | 60 | 26 | -4 | 20{3}+6{¹⁰/₃} |- | [[Granda dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great icosidodecahedron.png|60px]] | S+ | 2&#124;<SUP>5</sup>/₂ 3 | [[Dosiero:Great icosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>(⁵/₂.3)² | Gid | I_h | W094 | U54 | K59 | 30 | 60 | 32 | 2 | 20{3}+12{⁵/₂} |- | [[Kubotranĉita kubokedro]] | [[Dosiero:Cubitruncated cuboctahedron.png|60px]] | S+ | ⁴/₃ 3 4&#124; | [[Dosiero:Cubitruncated cuboctahedron vertfig.svg|50px]]<br>⁸/₃.6.8 | Cotco | O_h | W079 | U16 | K21 | 48 | 72 | 20 | -4 | 8{6}+6{8}+6{⁸/₃} |- | [[Granda senpintigita kubokedro]] | [[Dosiero:Great truncated cuboctahedron.png|60px]] | S+ | ⁴/₃ 2 3&#124; | [[Dosiero:Great truncated cuboctahedron vertfig.png|50px]]<br>⁸/₃.4.6 | Quitco | O_h | W093 | U20 | K25 | 48 | 72 | 26 | 2 | 12{4}+8{6}+6{⁸/₃} |- | [[Senpintigita granda dekduedro]] | [[Dosiero:Great truncated dodecahedron.png|60px]] | S+ | 2 ⁵/₂&#124;5 | [[Dosiero:Truncated great dodecahedron vertfig.png|50px]]<br>10.10.⁵/₂ | Tigid | I_h | W075 | U37 | K42 | 60 | 90 | 24 | -6 | 12{⁵/₂}+12{10} |- | [[Malgranda steligita senpintigita dekduedro]] | [[Dosiero:Small stellated truncated dodecahedron.png|60px]] | S+ | 2 5&#124;<SUP>5</sup>/₃ | [[Dosiero:Small stellated truncated dodecahedron vertfig.png|50px]]<br>¹⁰/₃.¹⁰/₃.5 | _Quitsissid_ | I_h | W097 | U58 | K63 | 60 | 90 | 24 | -6 | 12{5}+12{¹⁰/₃} |- | [[Granda steligita senpintigita dekduedro]] | [[Dosiero:Great stellated truncated dodecahedron.png|60px]] | S+ | 2 3&#124;<SUP>5</sup>/₃ | [[Dosiero:Great stellated truncated dodecahedron vertfig.png|50px]]<br>¹⁰/₃.¹⁰/₃.3 | _Quitgissid_ | I_h | W104 | U66 | K71 | 60 | 90 | 32 | 2 | 20{3}+12{¹⁰/₃} |- | [[Senpintigita granda dudekedro]] | [[Dosiero:Great truncated icosahedron.png|60px]] | S+ | 2 ⁵/₂&#124;3 | [[Dosiero:Great truncated icosahedron vertfig.png|50px]]<br>6.6.⁵/₂ | _Tiggy_ | I_h | W095 | U55 | K60 | 60 | 90 | 32 | 2 | 12{⁵/₂}+20{6} |- | [[Granda dekdu-dudekedro]] | [[Dosiero:Great dodecicosahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₃⁵/₂ 3&#124; | [[Dosiero:Great dodecicosahedron vertfig.png|50px]]<br>6.¹⁰/₃.⁶/₅.¹⁰/₇ | Giddy | I_h | W101 | U63 | K68 | 60 | 120 | 32 | -28 | 20{6}+12{¹⁰/₃} |- | [[Granda rombo-dekduedro]] | [[Dosiero:Great rhombidodecahedron.png|60px]] | S+ | ³/₂⁵/₃ 2&#124; | [[Dosiero:Great rhombidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>4.¹⁰/₃.⁴/₃.¹⁰/₇ | Gird | I_h | W109 | U73 | K78 | 60 | 120 | 42 | -18 | 30{4}+12{¹⁰/₃} |- | [[Dudek-dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Icosidodecadodecahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₃ 5&#124;3 | [[Dosiero:Icosidodecadodecahedron vertfig.png|50px]]<br>6.⁵/₃.6.5 | Ided | I_h | W083 | U44 | K49 | 60 | 120 | 44 | -16 | 12{5}+12{⁵/₂}+20{6} |- | [[Malgranda du-tritranĉa dekdu-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small ditrigonal dodecicosidodecahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₃ 3&#124;5 | [[Dosiero:Small ditrigonal dodecicosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>10.⁵/₃.10.3 | Sidditdid | I_h | W082 | U43 | K48 | 60 | 120 | 44 | -16 | 20{3}+12{^;5/₂}+12{10} |- | [[Granda du-tritranĉa dekdu-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great ditrigonal dodecicosidodecahedron.png|60px]] | S+ | 3 5&#124;<SUP>5</sup>/₃ | [[Dosiero:Great ditrigonal dodecicosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>¹⁰/₃.3.¹⁰/₃.5 | Gidditdid | I_h | W081 | U42 | K47 | 60 | 120 | 44 | -16 | 20{3}+12{5}+12{¹⁰/₃} |- | [[Granda dekdu-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great dodecicosidodecahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₂ 3&#124;<SUP>5</sup>/₃ | [[Dosiero:Great dodecicosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>¹⁰/₃.⁵/₂.¹⁰/₃.3 | Gaddid | I_h | W099 | U61 | K66 | 60 | 120 | 44 | -16 | 20{3}+12{⁵/₂}+12{¹⁰/₃} |- | [[Malgranda dudek-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small icosicosidodecahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₂ 3&#124;3 | [[Dosiero:Small icosicosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>6.⁵/₂.6.3 | Siid | I_h | W071 | U31 | K36 | 60 | 120 | 52 | -8 | 20{3}+12{⁵/₂}+20{6} |- | [[Rombo-dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Rhombidodecadodecahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₂ 5&#124;2 | [[Dosiero:Rhombidodecadodecahedron vertfig.png|50px]]<br>4.⁵/₂.4.5 | Raded | I_h | W076 | U38 | K43 | 60 | 120 | 54 | -6 | 30{4}+12{5}+12{⁵/₂} |- | [[Uniforma granda rombo-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Uniform great rhombicosidodecahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₃ 3&#124;2 | [[Dosiero:Uniform great rhombicosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>4.⁵/₃.4.3 | Qrid | I_h | W105 | U67 | K72 | 60 | 120 | 62 | 2 | 20{3}+30{4}+12{⁵/₂} |- | [[Riproĉa dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Snub dodecadodecahedron.png|60px]] | S+ | &#124;2 ⁵/₂ 5 | [[Dosiero:Snub dodecadodecahedron vertfig.png|50px]]<br>3.3.⁵/₂.3.5 | Siddid | I | W111 | U40 | K45 | 60 | 150 | 84 | -6 | 60{3}+12{5}+12{⁵/₂} |- | [[Inversigita riproĉa dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Inverted snub dodecadodecahedron.png|60px]] | S+ | &#124;<SUP>5</sup>/₃ 2 5 | [[Dosiero:Inverted snub dodecadodecahedron vertfig.png|50px]]<br>3.⁵/₃.3.3.5 | Isdid | I | W114 | U60 | K65 | 60 | 150 | 84 | -6 | 60{3}+12{5}+12{⁵/₂} |- | [[Granda riproĉa dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great snub icosidodecahedron.png|60px]] | S+ | &#124;2 ⁵/₂ 3 | [[Dosiero:Great snub icosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>3.⁴.⁵/₂ | Gosid | I | W116 | U57 | K62 | 60 | 150 | 92 | 2 | (20+60){3}+12{⁵/₂} |- | [[Granda inversigita riproĉa dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great inverted snub icosidodecahedron.png|60px]] | S+ | &#124;<SUP>5</sup>/₃ 2 3 | [[Dosiero:Great inverted snub icosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>3.³.⁵/₃ | Gisid | I | W113 | U69 | K74 | 60 | 150 | 92 | 2 | (20+60){3}+12{⁵/₂} |- | [[Granda malantaŭe riproĉa dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great retrosnub icosidodecahedron.png|60px]] | S+ | &#124;<SUP>3</sup>/₂⁵/₃ 2 | [[Dosiero:Great retrosnub icosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>(3⁴.⁵/₂)/₂ | Girsid | I | W117 | U74 | K79 | 60 | 150 | 92 | 2 | (20+60){3}+12{⁵/₂} |- | [[Granda riproĉa dekdu-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great snub dodecicosidodecahedron.png|60px]] | S+ | | &#124;<SUP>5</sup>/₃⁵/₂ 3 | [[Dosiero:Great snub dodecicosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>3³.⁵/₃.3.⁵/₂ | Gisdid | I | W115 | U64 | K69 | 60 | 180 | 104 | -16 | (20+60){3}+(12+12){⁵/₂} |- | [[Riproĉa dudek-dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Snub icosidodecadodecahedron.png|60px]] | S+ | &#124;<SUP>5</sup>/₃ 3 5 | [[Dosiero:Snub icosidodecadodecahedron vertfig.png|50px]]<br>3.³.5.⁵/₃ | Sided | I | W112 | U46 | K51 | 60 | 180 | 104 | -16 | (20+60){3}+12{5}+12{⁵/₂} |- | [[Malgranda riproĉa dudek-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small snub icosicosidodecahedron.png|60px]] | S+ | &#124;<SUP>5</sup>/₂ 3 3 | [[Dosiero:Small snub icosicosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>3⁵.⁵/₂ | Seside | I_h | W110 | U32 | K37 | 60 | 180 | 112 | -8 | (40+60){3}+12{⁵/₂} |- | [[Malgranda malantaŭe riproĉa dudek-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Small retrosnub icosicosidodecahedron.png|60px]] | S+ | &#124;<SUP>3</sup>/₂³/₂⁵/₂ | [[Dosiero:Small retrosnub icosicosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>(3⁵.⁵/₃)/₂ | Sirsid | I_h | W118 | U72 | K77 | 60 | 180 | 112 | -8 | (40+60){3}+12{⁵/₂} |- | [[Granda durombo-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great dirhombicosidodecahedron.png|60px]] | S+ | &#124;<SUP>3</sup>/₂⁵/₃ 3 ⁵/₂ | [[Dosiero:Great dirhombicosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br><small>(4.⁵/₃.4.3.<br> 4.⁵/₂.4.³/₂)/₂</small> | Gidrid | I_h | W119 | U75 | K80 | 60 | 240 | 124 | -56 | 40{3}+60{4}+24{⁵/₂} |- | [[Dudektranĉita dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Icositruncated dodecadodecahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₃ 3 5&#124; | [[Dosiero:Icositruncated dodecadodecahedron vertfig.png|50px]]<br>¹⁰/₃.6.10 | Idtid | I_h | W084 | U45 | K50 | 120 | 180 | 44 | -16 | 20{6}+12{10}+12{¹⁰/₃} |- | [[Senpintigita dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Truncated dodecadodecahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₃ 2 5&#124; | [[Dosiero:Truncated dodecadodecahedron vertfig.png|50px]]<br>¹⁰/₃.4.10 | Quitdid | I_h | W098 | U59 | K64 | 120 | 180 | 54 | -6 | 30{4}+12{10}+12{¹⁰/₃} |- | [[Granda senpintigita dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Great truncated icosidodecahedron.png|60px]] | S+ | ⁵/₃ 2 3&#124; | [[Dosiero:Great truncated icosidodecahedron vertfig.png|50px]]<br>¹⁰/₃.4.6 | Gaquatid | I_h | W108 | U68 | K73 | 120 | 180 | 62 | 2 | 30{4}+20{6}+12{¹⁰/₃} |} === Speciala okazo === {| class="wikitable" ! Nomo ! Bildo ! Speco ! [[Simbolo de Wythoff|Simbolo de<br>Wythoff]] ! [[Vertica konfiguro|Vertica<br>konfiguro]] ! Simbolo de<br>Bowers ! [[Simetria grupo|Simetria<br>grupo]] ! [[listo de pluredroj de Wenninger|W#]] ! U# ! K# ! Verticoj ! Randoj ! Edroj ! [[eŭlera karakterizo|χ]] ! Edroj laŭ speco |- | [[Granda duriproĉa durombo-dekduedro]] | [[Dosiero:Great disnub dirhombidodecahedron.png|60px]] | S++ | &#124; (3/2) 5/3 (3) 5/2 | [[Dosiero:Great disnub dirhombidodecahedron vertfig.png|50px]]<br><small>(⁵/₂.4.3.3.3.4. ⁵/₃.4.³/₂.³/₂.³/₂.4)/₂</small> | -- | I_h | -- | -- | -- | 60 | 240 (aŭ 360) | 204 | 24 | 120{3}+60{4}+24{⁵/₂} |} == Priskribo de la kolumnoj == * Solidaj klasoj ** R = 5 [[platona solido|platonaj solidoj]] ** R+= 4 [[pluredroj de Keplero-Poinsot]] ** A = 13 [[arĥimeda solido|arĥimedaj solidoj]] ** C+= 14 ne-konveksaj pluredroj kun nur [[konveksa poligono|konveksaj]] edroj (ĉiuj de ĉi tiuj unuformaj pluredroj havi edroj kiu sekci unu la alian) ** S+= 39 ne-konveksaj pluredroj kun [[kompleksa plurlatero|kompleksaj]] ([[stelo (figuro)|stelaj]]) edroj ** P = malfinia serio de konveksaj regulaj [[prismo (geometrio)|prismoj]] kaj [[kontraŭprismo|kontraŭprismoj]] ** P+= malfinia serio de ne-konveksaj unuformaj [[prismo (geometrio)|prismoj]] kaj [[kontraŭprismo|kontraŭprismoj]] (ĉi ĉiuj enhavas kompleksajn (stelajn) edroj) ** T = 11 [[ebeno (matematiko)|ebenaj]] [[kahelaro|kahelaroj]] * [[Simbolo de Bowers]] - unika mallonga nomo far Jonathan Bowers * Unuforma indekso: U01-U80 (kvaredro la unua, prismoj je 76+) * Indekso de [[Kaleido]]: K01-K80 <K(n)=U(n-5) por n=6..80> (prismoj 1-5, kvaredro 6) * Laŭ [[listo de pluredroj de Wenninger]]: W001-W119 ** 1-18 - 5 konveksaj regulaj kaj 13 konveksaj duonregulaj ** 20-22, 41 - 4 nekonveksaj regulaj ** 19-66 specialaj 48 steligoj/kombinaĵoj (neregulaj ne estas donitaj en ĉi tiu listo) ** 67-119 - 53 nekonveksaj unuformoj * χ: la [[eŭlera karakterizo]], Unuformaj kahelaroj sur la ebeno estas konformaj laŭ tora topologio, kun eŭlera karakterizo de nulo. * Por la ebenaj kahelaroj, la nombroj donita de verticoj, randoj kaj edroj montri la rilatumon de tiaj eroj en unu punkto de la ŝablono, kiu en ĉiu okazo estas [[rombo]] (iam orta, do [[kvadrato (geometrio)|kvadrato]]). * Noto pri bildoj de verticaj figuraj: La blankaj plurlateraj linioj prezentas la "vertica figuro" mem. La kolorigitaj edroj estas inkluzivitaj sur la bildoj por helpi vidi iliaj rilatoj. Iu de la sekcantaj edroj estas desegnitaj malĝuste, ne ĉie linioj de iliaj intersekcoj estas bone montritaj. == Referencoj == * {{Citlibro | Nomo=Magnus | Familinomo=Wenninger | Aŭtoroligo=Magnus Wenninger | Titolo=Polyhedron Models - Pluredraj modeloj | Eldonejo=Cambridge University Press | Jaro=1974 | ID=ISBN 0-521-09859-9 }} * {{Citlibro | Nomo=Magnus | Familinomo=Wenninger | Aŭtoroligo=Magnus Wenninger | Titolo=Dual Models - Dualaj modeloj) | Eldonejo=Cambridge University Press | Jaro=1983 | ID=ISBN 0-521-54325-8 }} == Eksteraj ligiloj == * [http://web.aanet.com.au/robertw/Stella.html Stella: Pluredra Navigilo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071112023411/http://web.aanet.com.au/robertw/Stella.html |date=2007-11-12 }} - Programaro por generado kaj printantado de retoj por ĉiuj unuformaj pluredroj * [http://web.aanet.com.au/robertw/Uniform.html paperaj modeloj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071012215424/http://web.aanet.com.au/robertw/Uniform.html |date=2007-10-12 }} [[Kategorio:Unuformaj pluredroj]] [[Kategorio:Matematikaj listoj]] skkq8i3v6aknm5du56ayjcpab26iwmf 0 205069 9490175 8817794 2026-10-08T00:37:30Z Д.Ильин 70105 9490175 wikitext text/x-wiki {{Pluredro |Schl2 = |hi = 2 |vbildo = Dodecahedron vertfig.svg |bildo2 = POV-Ray-Dodecahedron.svg |duala_bildo = Icosahedron.png |retbildo = Dodecahedron flat.svg |duedra_angulo = arccos(-1/√5) ~= 116,56505° |grupo = [[Dudekedra simetrio|I_h]] |Schl = {5,3} |duala = Dudekedro |Wythoff = 3 &#124; 2 5 |bildo3 = Dodecahedron.gif |vfiguro = 5.5.5 |edroj_detale = 12{5} |CD = [[Dosiero:CDW ring.png|(o)]][[Dosiero:CDW 5.png|5]][[Dosiero:CDW dot.png|o]][[Dosiero:CDW 3.png|3]][[Dosiero:CDW dot.png|o]] |bildo = Dodecahedron.png |W = 5 |speco1 = |U = 23 |verticoj = 20 |B = Doe |C = 26 |lateroj = 30 |edroj = 12 |K = 28 |nomo = Dekduedro |speco = [[Regula pluredro]] }} '''Dekduedro''' estas iu [[pluredro]] kun 12 edroj, sed kutime estas subkomprenata la '''regula dekduedro''' kiu estas [[platona solido]] komponita el 12 du regulaj [[kvinlatero|kvinlateraj]] edroj, el kiuj tri kuniĝas je ĉiu vertico. Ĝi havas 20 verticojn kaj 30 randojn. Ĝia [[duala pluredro]] estas la [[dudekedro]]. == Areo kaj volumeno == La areo ''A'' kaj la [[volumeno]] ''V'' de regula dekduedro de randa longo ''a'' estas: :<math>A = (3\sqrt{25+10\sqrt{5}}) a^2 \approx 20.6457288a^2</math> :<math>V = \frac{1}{4} (15+7\sqrt{5}) a^3 \approx 7.66311896a^3</math> == Karteziaj koordinatoj == [[Karteziaj koordinatoj]] de verticoj de dekduedro centrita je la nulo de koordinatoj: : (±1, ±1, ±1) : (0, ±1/φ, ±φ) : (±1/φ, ±φ, 0) : (±φ, 0, ±1/φ) kie ''φ = (1+√5)/2'' estas la [[ora proporcio]]. La latera longo estas ''2/φ = −1+√5''. La [[duedra angulo]] de dekduedro estas ''2 arctan(φ)'' aŭ proksimume 116,565º. == Geometriaj rilatoj == La ''regula dekduedro'' estas '''kvinlatera senpintigita kajtopluredro''', la tria en malfinia aro de [[senpintigita kajtopluredro|senpintigitaj kajtopluredroj]] kiu povas esti konstruita per senpintigo la du aksaj verticoj de [[kvinlatera kajtopluredro]]. La [[steligo]]j de la dekduedro konsistigas trion el la kvar [[pluredroj de Keplero-Poinsot]]. === Situo de verticoj === La dekduedro komunigas ĝia [[situo de verticoj]] kun kvar nekonveksaj [[unuforma pluredro|unuformaj pluredroj]] kaj tri unuformaj [[pluredra kombinaĵo|pluredraj kombinaĵoj]]. Kvin [[kubo (geometrio)|kuboj]] adapti en, kun iliaj randoj kiel diagonaloj de la (dekduedra, dek-duedra) edroj, kaj kune ĉi tiuj konsistigi la regula [[pluredra kombinaĵo]] de kvin kuboj. Ekde du kvaredra povas adapti sur alternaj kubaj verticoj, kvin kaj dek kvaredra povas ankaŭ konformi dekduedro. {| width=500 | [[Dosiero:Great stellated dodecahedron.png|125ra]]<br />[[Granda steligita dekduedro]] | [[Dosiero:Small ditrigonal icosidodecahedron.png|125ra]]<br />[[Malgranda du-tritranĉa dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Ditrigonal dodecadodecahedron.png|125ra]]<br />[[Du-tritranĉa dekdu-dekduedro]] | [[Dosiero:Great ditrigonal icosidodecahedron.png|125ra]]<br />[[Granda du-tritranĉa dudek-dekduedro]] |- | <br />Kvin kuboj | [[Dosiero:Compound of five tetrahedra.png|125ra]]<br />Kvin kvaredroj | [[Dosiero:Compound of ten tetrahedra.png|125ra]]<br />Dek kvaredroj |} === Solidoj de Johnson === [[Solido de Johnson|Solidoj de Johnson]] surbaze de la dekduedro estas: {| class="prettytable" | [[Dosiero:Augmented dodecahedron.png|100ra]] | [[Dosiero:Parabiaugmented dodecahedron.png|100ra]] | [[Dosiero:Metabiaugmented dodecahedron.png|100ra]] | [[Dosiero:Triaugmented dodecahedron.png|100ra]] |- | [[Pligrandigita dekduedro]] (''J''₅₈) | [[Tra-du-dupligrandigita dekduedro]] (''J''₅₉) | [[Tra-unu-dupligrandigita dekduedro]] (''J''₆₀) | [[Tripligrandigita dekduedro]] (''J''₆₁) |} === Dudekedro kaj dekduedro === Malgraŭ tio kiel ŝajnas, se dekduedro estas enskribita en [[sfero]], ĝi okupas plion de la sfera volumeno (66,49%) ol [[dudekedro]] enskribita en la sama sfero (60,54%). == La alia dekduedroj == La vorto "dekduedro" estas uzata ankaŭ por la aliaj [[pluredro]]j kun 12 edroj, la plej rimarkindaj el ili estas la [[romba dekduedro]] kiu estas duala al la [[kubokedro]] ([[Arĥimeda solido]]) kaj okazas en naturo kiel formo de kristalo. La [[platona solido|platona solida]] dekduedro povas nomiĝi ''kvinlatera dekduedro'' aŭ ''regula dekduedro'' por distingi ilin. <!--La [[_pyritohedron_]] estas malregula kvinlatera dekduedro.--> Alia dekduedroj: * [[Unuforma pluredro|Unuformaj pluredroj]]: ** [[Kvinlatera kontraŭprismo]] - 10 egallateraj trianguloj, 2 kvinlateroj ** [[Deklatera prismo]] - 10 kvadratoj, 2 deklateroj * [[Solido de Johnson|Solidoj de Johnson]] (kun regulaj edroj): ** [[Kvinlatera kupolo]] - 5 trianguloj, 5 kvadratoj, 1 kvinlatero, 1 deklatero ** [[Riproĉa dukojnosimilaĵo]] - 12 trianguloj ** [[Plilongigita kvadrata dupiramido]] - 8 trianguloj kaj 4 kvadratoj ** [[Apud-du-malkreskigita dudekedro]] - 10 trianguloj kaj 2 kvinlateroj * Kongruaj neregulaj edroj ([[edro-transitiva]]j): ** [[Seslatera dupiramido]] - 12 izocelaj [[triangulo]]j, duala de [[seslatera prismo]] ** [[Seslatera trapezoedro]] - 12 [[deltoido (geometrio)|deltoidoj]], duala de [[seslatera kontraŭprismo]] ** [[Tripiramidigita kvaredro]] - 12 izocelaj [[triangulo]]j, duala de [[senpintigita kvaredro]] ** [[Romba dekduedro]] (menciita pli supre) - 12 [[rombo]]j, duala de [[kubokedro]] * Alia neregulaj edroj: ** [[Dekunulatero|Dekunulatera]] [[piramido (geometrio)|piramido]] - 11 izocelaj trianguloj kaj 1 [[dekunulatero]] ** [[Trapezo-romba dekduedro]] - 6 [[rombo]]j, 6 [[trapezo]]j - duala de [[Triangula ortodukupolo]] ** [[Rombo-seslatera dekduedro]] aŭ ''Plilongigis Dekduedro'' - 8 [[rombo]]j kaj 4 egallateraj [[seslatero]]j. == Diversaĵoj == * Se ĉiu rando de dekduedro estas 1 [[omo (unuo)|oma]] [[rezistancilo]], la [[rezistanco]] inter najbaraj verticoj estas 19/30 omoj kaj inter kontraŭaj verticoj estas 7/6 omoj.<ref>{{Citaĵo el gazeto | familia nomo = Klein | persona nomo = Duglaso J. | jaro = 2002 | titolo = Resistance-Distance Sum Rules - Rezisto-Distancaj Sumaj Reguloj | gazeto = Croatica Chemica Acta | volumo = 75 | numero = 2 | paĝoj = 633–649 | url = http://jagor.srce.hr/ccacaa/CCA-PDF/cca2002/v75-n2/CCA_75_2002_633_649_KLEIN.pdf | formato = PDF | alirdato = 2006-09-30}}</ref> * La regula dekduedro estas ofte uzita en [[rolludo]]j kiel 12-flankita [[ĵetpluredro]] ("d12" mallonge). == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Senpintigita dekduedro]] * [[Kvinpiramidigita dekduedro]] * [[120-ĉelo]]: [[konveksa regula 4-hiperpluredro|regula plurĉelo]] (4-hiperpluredro) kies surfaco konsistas de 120 dekduedraj ĉeloj. * [[Kvaruma dekduedro]] * [[Kombinaĵo de dekduedro kaj dudekedro]] {{Kvinlateraj figuroj}} {{Pluredroj laŭ kvanto de edroj}} == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.mathconsult.ch/showroom/unipoly/ La unuformaj pluredroj] * [[VRML]] modeloj: ** [http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vrml/dodecahedron.wrl Regula dekduedro] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210126141347/http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vrml/dodecahedron.wrl |date=2021-01-26 }} regula ** [http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vrml/rhombic_dodecahedron.wrl Romba dekduedro] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20211231143742/http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vrml/rhombic_dodecahedron.wrl |date=2021-12-31 }} kvazaŭregula ** [http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vrml/decagonal_prism.wrl Deklatera prismo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20211231143438/http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vrml/decagonal_prism.wrl |date=2021-12-31 }} vertico-transitiva ** [http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vrml/pentagonal_antiprism.wrl Kvinangula kontraŭprismo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210814044901/http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vrml/pentagonal_antiprism.wrl |date=2021-08-14 }} vertico-transitiva ** [http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vrml/hexagonal_dipyramid.wrl Seslatera dupiramido] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210414131958/http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vrml/hexagonal_dipyramid.wrl |date=2021-04-14 }} edro-transitiva ** [http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vrml/triakistetrahedron.wrl Tripiramidigita kvaredro] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210814044913/http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vrml/triakistetrahedron.wrl |date=2021-08-14 }} edro-transitiva ** [http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vrml/hexagonal_trapezohedron.wrl seslatera trapezoedro] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200915020920/http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vrml/hexagonal_trapezohedron.wrl |date=2020-09-15 }} edro-transitiva ** [http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vrml/pentagonal_cupola_(J5).wrl Kvinlatera kupolo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210814044945/http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vrml/pentagonal_cupola_(J5).wrl |date=2021-08-14 }} regulaj edroj * {{MathWorld | URL=Dodecahedron | titolo=Dekduedro}} * {{MathWorld | URL=ElongatedDodecahedron | titolo=Plilongigita dekduedro}} [[Kategorio:Platonaj solidoj]] d9qo8jcbq1xi1q29xq2a3u4tk7ko0iv 0 205070 9490197 9223283 2026-10-08T05:01:12Z Д.Ильин 70105 9490197 wikitext text/x-wiki {{Pluredro |Schl2 = kaj <math>s\begin{Bmatrix} 3 \\ 3 \end{Bmatrix}</math> |hi = 2 |vbildo = Icosahedron vertfig.svg |bildo2 = Icosahedron.svg |duala_bildo = Dodecahedron.png |retbildo = Icosahedron flat.svg |duedra_angulo = 138,189685° |grupo = [[Dudekedra simetrio|I_h]] |Schl = {3,5} |duala = Dekduedro |Wythoff = 5 &#124; 2 3 |bildo3 = Icosahedron.gif |vfiguro = 3.3.3.3.3 |edroj_detale = 20{3} |CD = [[Dosiero:CDW dot.png|o]][[Dosiero:CDW 5.png|5]][[Dosiero:CDW dot.png|o]][[Dosiero:CDW 3.png|3]][[Dosiero:CDW ring.png|(o)]] |bildo = Icosahedron.png |W = 4 |speco1 = [[Trianguledra pluredro]] |U = 22 |verticoj = 12 |B = Ike |C = 25 |lateroj = 30 |edroj = 20 |K = 27 |nomo = Dudekedro |speco = [[Regula pluredro]] }} '''Dudekedro''' estas ĉiu [[pluredro]] havanta 20 edrojn, sed kutime estas subkomprenata '''regula dudekedro''', kiu havas egallaterajn [[triangulo (geometrio)|triangulojn]] kiel edroj. La regula dudekedro estas unu el la kvin [[platona solido|platonaj solidoj]]. Ĝi estas [[konveksa aro|konveksa]] regula [[pluredro]] komponita el 20 [[triangulo (geometrio)|triangulaj]] edroj, kaj kvin edroj kuniĝas je ĉiu el verticoj. Ĝi havas 30 laterojn kaj 12 verticojn. Ĝia [[duala pluredro]] estas la [[dekduedro]]. == Formuloj == Se la randa longo de regula dudekedro estas ''a'', la [[radiuso]] de ĉirkaŭskribita [[sfero]] estas : <math>r_u = \frac{a}{2} \sqrt{\varphi \sqrt{5}} = \frac{a}{4} \sqrt{10 +2\sqrt{5}} \approx 0,9510565163 \cdot a </math> La radiuso de enskribita sfero ([[tangento|tangenta]] al ĉiu de la dudekedraj edroj) estas : <math>r_i = \frac{\varphi^2 a}{2 \sqrt{3}} = \frac{a}{12} \sqrt{3} \left(3+ \sqrt{5} \right) \approx 0,7557613141\cdot a </math> La radiuso de sfero kiu tuŝas ĉiujn laterojn (je la mezo de la lateroj) estas : <math> r_m = \frac{a \varphi}{2} = \frac{1}{4} \left(1+\sqrt{5}\right) a \approx 0,80901699\cdot a </math> kie <math>\varphi</math> (ankaŭ nomata kiel <math>\tau</math>) estas la [[ora proporcio]]. La surfaca areo ''A'' estas: :<math>A = 5\sqrt{3}a^2 \approx 8,66025404a^2</math> La [[volumeno]] ''V'' estas: :<math>V = \frac{5}{12} (3+\sqrt5)a^3 \approx 2,18169499a^3</math> == Karteziaj koordinatoj == [[Dosiero:Icosahedron-golden-rectangles.svg|eta|maldekstra|Oraj ortanguloj en dudekedro]] [[Karteziaj koordinatoj]] de verticoj de dudekedro centrita je la nulo de koordinatoj kun longo de lateroj 2: : <math>(0, \pm 1, \pm \varphi)</math> : <math>(\pm 1, \pm \varphi, 0)</math> : <math>(\pm \varphi, 0, \pm 1)</math> kie <math>\varphi = \tfrac{1+\sqrt{5}}{2}</math> refoje estas la [[ora proporcio]]. == Geometriaj rilatoj == La tiuj verticoj formas kvin arojn ĉiu el tri reciproke [[perpendikulara]]j [[ora ortangulo|oraj ortanguloj]]. La 12 randoj de [[okedro]] povas esti disdividita en la ora proporcio tiel ke la rezultantaj verticoj donas regulan dudekedron. La kvin okedroj donantaj dudekedro formas regulan [[pluredra kombinaĵo|pluredran kombinaĵon]]. [[Dosiero:Snub tetrahedron.png|eta|Dudekedro kiel riproĉa kvaredro]] Estas malformiĝoj de la dudekedro kiuj estas ne regulaj sed vertico-unuformoj. Ili estas [[invarianto (matematiko)|invariantaj]] sub la samaj [[turnado]]j kiel la [[kvaredro]]. La dudekedro havas grandan kvanton de [[steligo]]j, inkluzivanta unuon el [[pluredroj de Keplero-Poinsot]]. La dudekedro estas unika inter la platonaj solidoj pro havo de duedra angulo ne malpli ol 120°. Ĝia duedra angulo estas proksimume 138,19°. [[Seslatero]]j havantaj angulojn ne malpli ol 120° ne povas esti uzataj kiel edroj de konveksa regula pluredro ĉar ĉi tia konstruado bezonas ke almenaŭ tri edroj devas kuniĝi je vertico kaj post ĉi tio devas resti pozitiva [[angula difekto]] por faldado en tri dimensioj. Simile, dudekedroj ne povas esti uzataj kiel [[ĉelo (geometrio)|ĉeloj]] de konveksa regula [[plurĉelo]] ĉar almenaŭ tri ĉeloj devas kuniĝi je latero kaj same devas esti pozitiva angula difekto por faldado en kvar dimensioj (ĝenerale por konveksa [[hiperpluredro]] en ''n'' dimensioj, almenaŭ tri [[faceto (matematiko)|facetoj]] devas kuniĝi je ''n-3'' dimensia rando kaj ili devas lasi pozitivan angulan difekton por faldado en ''n''-spaco). Tamen, en kombino kun taŭgaj ĉeloj havantaj pli malgrandajn duedrajn angulojn, dudekedroj povas esti uzataj kiel ĉeloj en duonregulaj plurĉeloj (ekzemple en la [[riproĉa 24-ĉelo]]), same kiel seslateroj povas esti uzataj kiel edroj en duonregulaj pluredroj (ekzemple en la [[senpintigita dudekedro]]). Nekonveksaj hiperpluredroj ne havas ĉi tiujn limigojn pri la anguloj kiel konveksaj hiperpluredroj, kaj do dudekedroj estas la ĉeloj de la dudekedra [[120-ĉelo]], unu el la dek nekonveksaj regulaj plurĉeloj. [[Dosiero:Pentagonal antiprism.png|eta|[[Kvinlatera kontraŭprismo]] - la meza parto de la dudekedro]] Dudekedro povas ankaŭ nomiĝi [[turnoplilongigita dupiramido|turnoplilongigita kvinlatera dupiramido]]. Ĝi povas esti malkomponita enen de [[turnoplilongigita kvinlatera piramido]] kaj [[kvinlatera piramido]] aŭ en [[kvinlatera kontraŭprismo|kvinlateran kontraŭprismon]] kaj du egalajn [[kvinlatera piramido|kvinlaterajn piramidojn]]. La dudekedron oni povas nomi ankaŭ kiel [[riproĉa (geometrio)|riproĉa]] kvaredro, aŭ kiel riproĉa okedro (ĉar okedro estas rektigita kvaredro). === Solidoj de Johnson === [[Solido de Johnson|Solidoj de Johnson]] surbaze de la dudekedro estas: {| class="prettytable" | [[Dosiero:Gyroelongated pentagonal pyramid.png|100ra]] | [[Dosiero:Metabidiminished icosahedron.png|100ra]] | [[Dosiero:Tridiminished icosahedron.png|100ra]] | [[Dosiero:Augmented tridiminished icosahedron.png|100ra]] |- | [[Turnoplilongigita kvinlatera piramido]] (''J''₁₁)<br />(malkreskigita dudekedro) | [[Najbarodumalkreskigita dudekedro]] (''J''₆₂) | [[Trimalkreskigita dudekedro]] (''J''₆₃) | [[Pligrandigita trimalkreskigita dudekedro]] (''J''₆₄) |} === Dudekedro kaj dekduedro === Malgraŭ tio kiel ŝajnas, se dudekedro estas enskribita en [[sfero]], ĝi okupas malplion de la sfera volumeno (60,54%) ol [[dekduedro]] enskribita en la sama sfero (66,49%). === Vico de rilatantaj pluredroj kaj kahelaroj === La dudekedro estas ''riproĉa [[kvaredro]]'' kaj estas ero de vico de [[riproĉa (geometrio)|riproĉigitaj]] [[regula pluredro|regulaj pluredroj]] kaj [[regula kahelaro|regulaj kahelaroj]] de la [[eŭklida ebeno|eŭklida]] kaj [[hiperbola ebeno|hiperbola]] ebenoj kun [[vertica figuro|verticaj figuroj]] (3.3.3.3.n). {| class="prettytable" |[[Dosiero:Uniform polyhedron-33-s012.svg|100ra]]<br />Dudekedro (3.3.3.3.3) |[[Dosiero:Uniform polyhedron-43-s012.svg|100ra]]<br />[[Riproĉa kubo]] (3.3.3.3.4) |[[Dosiero:Uniform polyhedron-53-s012.png|100ra]]<br />[[Riproĉa dekduedro]] (3.3.3.3.5) |- |[[Dosiero:Uniform tiling 63-snub.svg|100ra]]<br />[[Riproĉa seslatera kahelaro]] 3.3.3.3.6 |[[Dosiero:Uniform tiling 73-snub.png|100ra]]<br />[[Riproĉa ordo-3 seplatera kahelaro]] (3.3.3.3.7) |<br />[[Riproĉa ordo-3 oklatera kahelaro]] (3.3.3.3.8) |} === [[Unuforma pluredra kombinaĵo|Unuformaj pluredraj kombinaĵoj]] === {| class="prettytable" |[[Dosiero:UC46-2 icosahedra.png|100ra]] <br /> [[Kombinaĵo de 2 dudekedroj]] |[[Dosiero:UC47-5 icosahedra.png|100ra]] <br /> [[Kombinaĵo de 5 dudekedroj]] |} == Uzo == * Multaj [[viruso (biologio)|virusoj]], ekzemple [[herpeto]], havas formon de dudekedro. Por vivaj strukturoj kiuj estas konstruita el ripetitaj identaj [[proteino|proteinaj]] aĵoj la dudekedro estas la plej facila formo. * La regula dekduedro estas ofte uzita en [[rolludo]]j kiel 20-flankita [[ĵetpluredro]] ("d20" mallonge). Ankaŭ povas esti ke cifero "0" ... "9" estas markitaj po dufoje, tiam ĝi estas ''d10''. == Diversaĵoj == Se ĉiu rando de dudekedro estas anstataŭigita per 1 [[omo (unuo)|oma]] [[rezistancilo]], la rezistanco inter kontraŭaj verticoj estas 0,5 omoj, kaj tiu inter najbaraj verticoj 11/30 omoj<ref>{{Citaĵo el gazeto | aŭtoro = Duglaso J. Klein | jaro = 2002 | titolo = Resistance-Distance Sum Rules - Rezisto-Distancaj Sumaj Reguloj | publikaĵo = Croatica Chemica Acta | volumo = 75 | numero = 2 | paĝoj = 633–649 | url = http://jagor.srce.hr/ccacaa/CCA-PDF/cca2002/v75-n2/CCA_75_2002_633_649_KLEIN.pdf | formato = PDF | alirdato = 2006-09-15}}</ref> == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Senpintigita dudekedro]] * [[Dudekedro–seslateraj kradoj en vetera antaŭdiro]] * [[Kombinaĵo de dekduedro kaj dudekedro]] {{Pluredroj laŭ kvanto de edroj}} == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{MathWorld | URL = Icosahedron | titolo = Dudekedro }} * [http://www.mathconsult.ch/showroom/unipoly/ La unuformaj pluredroj] * [http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vp.html Virtualaj realaj pluredroj] [[Kategorio:Platonaj solidoj]] fj2y1ys5gx6289o8n6h3zjgrxr9f0uj 0 205072 9490155 8212203 2026-10-07T22:30:21Z Д.Ильин 70105 9490155 wikitext text/x-wiki {{Pluredro |Schl2 = |hi = -6 |vbildo = Great dodecahedron vertfig.svg |duala_bildo = Small stellated dodecahedron.png |duedra_angulo = |grupo = [[Dudekedra simetrio|I_h]] |Schl = {5,⁵/₂} |duala = Malgranda steligita dekduedro |Wythoff = ⁵/₂ &#124; 2 5 |bildo3 = GreatDodecahedron.gif |vfiguro = (5⁵)/2 |edroj_detale = 12{5} |CD = [[Dosiero:CD ring.png|(o)]][[Dosiero:CD 5.png|5]][[Dosiero:CD dot.png|o]][[Dosiero:CD 5-2.png|5/2]][[Dosiero:CD dot.png|o]] |bildo = Great dodecahedron.png |W = 21 |speco1 = |U = 35 |verticoj = 12 |B = Gad |C = 44 |lateroj = 30 |edroj = 12 |K = 40 |nomo = Granda dekduedro |speco = [[Regula pluredro]] }} [[Dosiero:GreatDodecahedron.jpg|200px|eta|Travidebla granda dekduedro]] En [[geometrio]], la '''granda dekduedro''' estas unu el [[pluredroj de Keplero-Poinsot]]. Ĝi estas unu el kvar [[nekonveksa]]j regulaj pluredroj. Ĝi estas komponita de 12 kvinlateraj edroj, kaj kvin edroj kuniĝas je ĉiu vertico, sekcante unu la alian simile al lateroj de [[stelokvinlatero]]. Ĝi komunigas la saman [[situo de lateroj|situon de lateroj]] kun la konveksa regula [[dudekedro]]. Forigo de la konkavaj partaj rezultas je [[dekduedro]]. Granda dekduedro estas la dua el tri steligoj de la dekduedro. [[Dosiero:Second stellation of dodecahedron facets.png|300px|eta|La steligaj facetoj]] La granda dekduedro estis la bazo por la enigmo [[Aleksandra Stelo]], simila al [[Kubo de Rubik]] . == Vidu ankaŭ == * [[Unuforma pluredra kombinaĵo|Unuformaj pluredraj kombinaĵoj]]: ** [[Kombinaĵo de 2 grandaj dekduedroj]] ** [[Kombinaĵo de 5 grandaj dekduedroj]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://mathworld.wolfram.com/GreatDodecahedron.html MathWorld: Granda dekduedro] * [http://mathworld.wolfram.com/DodecahedronStellations.html MathWorld: 3 steligoj de la dekduedro] [[Kategorio:Unuformaj pluredroj]] kh2qkc5xt1wclqam36a22f41x8pugdi 0 205585 9490215 8393293 2026-10-08T05:54:09Z ~2026-54143-59 264586 9490215 wikitext text/x-wiki {{Portalo|Astronomio}} La '''nubo de Oort''' (ankaŭ '''oorta nubo''') estas, [[Astronomio|astronomie]], la plej ofte akceptata teorio pri la origino de longperiodaj [[kometo]]j. Ĝi estas vasta envolvaĵo de korpoj orbitanta inter 40&nbsp;000 kaj 150&nbsp;000 [[Astronomia unuo|UA]] de la [[Suno]]. Ĝi do troviĝas preter la orbitoj de planedoj kaj la [[Kujper-zono|zono de Kuiper]]. [[Dosiero:Kuiper belt oort cloud.svg|eta|upright=1.3|Arta vido de la [[Kujper-zono|zono de Kuiper]] kaj de la nubo de Oort]] == Historio == La nubo de Oort, kiel la tuta [[sunsistemo]], formiĝis antaŭ 4,6 miliardoj da jaroj. 40% el la disko, kiu formis la planedojn kaj la Sunon ekmalaperadis, sed la cetera parto de la 30-miliardo-kilometra disko estigis la oortan nubon kaj la Kujper-zonon. En 1932, [[Estonio|estona]] astronomo [[Ernst Öpik]] proponis konsideri, ke kometoj devenas de iu nubo ekstere de la suna sistemo. En 1950, [[Nederlando|nederlanda]] astronomo [[Jan Oort]] proponis denove tiun ideon, por klarigi ŝajnan malakordon: la kometoj estas detruataj de pluraj pasadoj tra la interna sunsistemo; tamen, se la kometoj, kiujn ni observas ekzistus ekde la komenco de la sunsistemo, ĉiuj estus detruitaj nun. Do devas ekzisti iu fonto de novaj kometoj. Oort elektis por sia esploro la 46 plej bone observatajn kometojn inter 1850 kaj 1952. Liaj observadoj supozigis la ekziston de kometujo inter 40&nbsp;000 kaj 150&nbsp;000 UA. Tiu, troviĝanta lime de la sfero de [[Gravito|gravita]] influo de la Suno, estas submetita al stelaj perturboj, kiuj povas forigi kometojn el la nubo, ĉu eksteren, ĉu enen, tiel kreante novan kometon. == Kreado de la nubo == Kvankam okazis neniu rekta observado de tia nubo, la astronomoj, sin bazante sur la observo de kometaj orbitoj, opinias, ke restas ĉirkaŭ la sunsistemo iu vasta kometkerna zono, nomata “nubo de Oort” laŭ la nomo de ĝia eltrovinto. Iuj juĝas, ke tiu nubo komencas je ĉirkaŭe 10&nbsp;000 ĝis 30&nbsp;000 AU kaj finas ĝis 150&nbsp;000 AU, aŭ eĉ pli. Ĝi povus enhavi mil miliardoj da kometkernoj kaj estus fonto de la plimulto de longperiodaj kometoj. La oorta nubo estas restaĵo de la origina [[nebulozo]], kiu ekkoncentriĝis estigante la Sunon kaj la planedaron antaŭ proksimume kvin miliardoj da jaroj. Komence la kernoj formiĝis per alkreskado en la [[Neptuno|neptuna]] zono, kie sufiĉe estis materio, aŭ samtempe ol la planedoj, aŭ dum la okazaĵo, kiu kreis la [[Asteroida zono|asteroidan zonon]] inter [[Marso (planedo)|Marso]] kaj [[Jupitero (planedo)|Jupitero]]. Rapide, la [[Gasgiganto|gigantaj planedoj]] submetis ilin al multnombraj kaj intensaj gravitaj perturboj, elpuŝante ilin periferien de la sunsistemo. Oni pensas, ke aliaj steloj ankaŭ povas havi oortajn nubojn, kaj ke la ekstera rando de la oortaj nuboj de du apudaj steloj fojfoje povas kontaktiĝi unu la alian. Tio okazigus akcidentan eniradon, aŭ eĉ grandan alvenon, de kometoj en la enan stelsistemon. == Vidu ankaŭ == * [[Listo de la objektoj de la sunsistemo]] * [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=OortCloud Nubo de Oort] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151102075509/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=OortCloud |date=2015-11-02 }} ĉe la [[NASA]] {{en}} {{SunSistemo}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Sunsistemo]] [[Kategorio:Kometoj]] rb8pasaznhqchccjcprz2lnn1sl9ot6 0 211764 9490198 9120993 2026-10-08T05:01:21Z Д.Ильин 70105 9490198 wikitext text/x-wiki {{Hiperpluredro |nomo=Rektigita 600-ĉelo |bildo=Stereographic rectified 600-cell.png |bildo1=Cell720-4dpolytope.png |bildo1-priskribo=Orta projekcio |speco=[[Uniforma plurĉelo]] |ĉeloj=600 [[okedro]]j (3.3.3) [[Dosiero:Octahedron.png|25ra]] <br /> 120 [[dudekedro]]j (3.3.3.3.3) [[Dosiero:Icosahedron.png|25ra]] |edroj=3600 {3} |lateroj=3600 |verticoj=720 |vfiguro=[[Kvinlatera prismo]] <br /> (5 [[okedro]]j (3.3.3) kaj 2 [[dudekedro]]j (3.3.3.3.3) kuniĝas je vertico) |Schl= t₁{3,3,5} |grupo=H₄ aŭ [3,3,5] |propraĵoj=[[Konveksa aro|Konveksa]] |B=Rox }} [[Dosiero:Pentagonal prism.png|220ra|eta|dekstra|[[Vertica figuro]]: ''kvinlatera prismo'' <br /> (7 edroj kuniĝas je vertico: <br /> [[Dosiero:Octahedron vertfig.svg|100ra]][[Dosiero:Icosahedron vertfig.svg|100ra]] <br /> 5 [[okedro]]j (3.3.3) kaj 2 [[dudekedro]]j (3.3.3.3.3))]] En [[geometrio]], la '''rektigita 600-ĉelo''' estas konveksa [[uniforma plurĉelo|uniforma]] [[plurĉelo]]. Kiel la nomo sugestas, ĝi povas esti farita per [[rektigo (geometrio)|rektigo]] de la regula [[600-ĉelo]]. Ĝi estas barita per 600 regulaj okedraj kaj 120 regulaj dudekedraj [[ĉelo (matematiko)|ĉeloj]]. Ĉiu latero estas ĉirkaŭita de du okedroj kaj unu dudekedro. Ĉiu vertico estas ĉirkaŭita de kvin okedroj kaj du dudekedroj. Entute ĝi havas 3600 triangulajn edrojn, 3600 laterojn kaj 720 verticojn. La [[vertica figuro]] de la rektigita 600-ĉelo estas regula kvinlatera prismo. Ĝi estas unu el tri [[duonregula plurĉelo|duonregulaj plurĉeloj]] konsistantaj el ĉeloj de du aŭ pli multaj specoj kiuj estas [[platona solido|platonaj solidoj]] (la aliaj du duonregulaj plurĉeloj estas la [[rektigita 5-ĉelo]] kaj la [[riproĉa 24-ĉelo]]). Enhavante la 3-hiperebenojn de ĉeloj de ambaŭ la regula [[120-ĉelo]] kaj la regula [[600-ĉelo]], ĝi povas esti konsiderata kiel analoga al la [[pluredro]] [[dudek-dekduedro]], kiu estas samtempe rektigita [[dudekedro]] kaj rektigita [[dekduedro]]. Tamen, la [[rektigita 120-ĉelo]] ne estas la samo kiel la rektigita 600-ĉelo. La rektigita 600-ĉelo estis esplorita de Thorold Gosset en lia papero de 1900. == Vidu ankaŭ == * [[Uniforma plurĉelo]] * [[600-ĉelo]] == Referencoj == * ''Kalejdoskopoj: Elektitaj skriboj de H.S.M. Coxeter'', redaktita de F. Arthur Sherk, Peter McMullen, Anthony C. Thompson, Asia Ivic Weiss, Wiley-Interscience Publication, 1995, ISBN 978-0-471-01003-6 [http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0471010030.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160711140441/http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0471010030.html |date=2016-07-11 }} ** (Papero 22) H.S.M. Coxeter, ''Regulaj kaj duonregulaj hiperpluredroj I'', [Math. Zeit. 46 (1940) 380-407, MR 2,10] ** (Papero 23) H.S.M. Coxeter, ''Regulaj kaj duonregulaj hiperpluredroj II'', [Math. Zeit. 188 (1985) 559-591] ** (Papero 24) H.S.M. Coxeter, ''Regulaj kaj duonregulaj hiperpluredroj III'', [Math. Zeit. 200 (1988) 3-45] * John Horton Conway kaj Michael Guy: ''Kvar-dimensiaj arĥimedaj hiperpluredroj'', Paperoj de la Kolokvo sur Konvekseco je Kopenhago, paĝo 38 kaj 39, 1965 * Norman Johnson: ''La teorio de uniformaj hiperpluredroj kaj kahelaroj'', Ph.D. Disertaĵo, Universitato de Toronto, 1966 * Thorold Gosset: ''On the Regular and Semi-Regular Figures in Space of n Dimensions'' - ''Pri la regula kaj duonregulaj figuroj en spaco de n dimensioj'', Messenger of Mathematics - Kuriero de matematiko, Macmillan, 1900 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://web.archive.org/web/19990202181318/http://members.aol.com/Polycell/section4.html Rektigita 600-ĉelo] en ''konveksaj uniformaj plurĉeloj'' de [[George Olshevsky]] * [http://www.polytope.de/nr45.html Rektigita 600-ĉelo] en ''arĥimedaj hiperpluredroj'' en R⁴ de Marco Möller [[Kategorio:Plurĉeloj]] 52a5bsxhgonk72npmorjdrfy5utoi5y 0 213132 9490017 9120528 2026-10-07T17:14:13Z Sj1mor 12103 9490017 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Barrage Daniel-Johnson2 edited.jpg|eta|180ra|[[Akvobaraĵo Daniel-Johnson]] <!-- La [[ŝtatigo de l'elektro au Kebekio|ŝtatigo de l'elektro]] _fut_ l’un _des_ _grands_ _chantiers_ de la Revolucio _tranquille_. _Sur_ la _photo_, le [[akvobaraĵo Daniel-Johnson]]. -->]] '''Ŝtatigo''' aŭ naciigo aŭ ŝtatproprigo estas jure la forpreno de la privata posedaĵo fare de la ŝtato. Ĝi okazas sen aŭ kun kompensado, akompanante ofte per socialisma, komunisma ideo resp. argumento. La unua amasa ŝtatigo okazis post la rusia revolucio de 1917, post kiam en 1918 la bolŝevika potenco ŝtatigis la industriajn entreprenojn, bankojn, asekurajn kompaniojn ks. Sekva amasa ŝtatigo okazis inter 1945 kaj 1950 dise en Eŭropo, eĉ en Francio, Britio, kie oni ŝtatigis minejojn, elektran, trafikan branĉojn. La ŝtatigo ofte celas ekonomian sendependiĝon (naftoindustrio en 1939 en Meksiko, en 1951 en Irano, diversaj industriaj branĉoj en Kubo en 1960). La ŝtatigo de la Sueza kanalo kondukis al milita interveno en 1956. La UN akceptis rezolucion en 1974 pri ''Ĉarto de ekonomiaj juroj kaj devoj de la ŝtatoj (Charter of Economic Rights and Duties of States)'', por obstakli la senbridan ŝtatigon. == Ŝtatigo en Hungario == Oni ŝtatigis unuafoje la poŝtajn servojn en la 1720-aj jaroj. La 15-an de novembro 1848, Lajos Kossuth ŝtatigis la militgravajn uzinojn. Fine de la 19-a jarcento okazis ŝtatigo de la telefona liniaro (ĉ. ekde 1870-aj jaroj), la fervojaj linioj ekde la 1860-aj jaroj. Post [[1945]] okazis grandamasa, senkompense ŝtatigo. La 1-an de januaro [[1946]] estis ŝtatigitaj la minejoj, jarfine la kvar plej gravaj fabrikoj ([[Rimamurányi Vasmű]], [[Weiss Manfréd Művek]], [[Ganz vállalatok|Ganz Vállalatok]], [[Rába Magyar Vagon- és Gépgyár|Magyar Vagon- és Gépgyár]]). Ĝis 1948 ĉiu lernejo, bankoj, ludomoj, industria fabriko kun pli ol 100 laboristoj. En [[1949]] okazis ŝtatigo de ĉu entrepreno kun pli 10 laboristoj, naciigo de la entreprenoj, eksterlande posedataj. Ĝis komence de la 1960-aj jaroj okazis kolektivigo (ne ŝtatigo) de la agroj, sed okazis jam pli frue ŝtatigo de bienegoj. Post realveno de la kapitalismo en 1990 en Hungarion, la ŝtataj posedaĵoj estis pli kaj pli forvendataj por repagi la financan ŝuldon de la hungara ŝtato. == Vidu ankaŭ == * [[Privatigo]] {{Projektoj|ReVo=sxtat.al0igo|ReVo titolo=Alŝtatigo}} [[Kategorio:Socialismo]] [[Kategorio:Politikaj esprimoj]] [[Kategorio:Ŝtato]] [[Kategorio:Ekonomiko]] jogra07xildeqsqoqh42tj5ya3e7nkn 9490019 9490017 2026-10-07T17:14:47Z Sj1mor 12103 9490019 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Barrage Daniel-Johnson2 edited.jpg|eta|280x280px|[[Akvobaraĵo Daniel-Johnson]] <!-- La [[ŝtatigo de l'elektro au Kebekio|ŝtatigo de l'elektro]] _fut_ l’un _des_ _grands_ _chantiers_ de la Revolucio _tranquille_. _Sur_ la _photo_, le [[akvobaraĵo Daniel-Johnson]]. -->]] '''Ŝtatigo''' aŭ naciigo aŭ ŝtatproprigo estas jure la forpreno de la privata posedaĵo fare de la ŝtato. Ĝi okazas sen aŭ kun kompensado, akompanante ofte per socialisma, komunisma ideo resp. argumento. La unua amasa ŝtatigo okazis post la rusia revolucio de 1917, post kiam en 1918 la bolŝevika potenco ŝtatigis la industriajn entreprenojn, bankojn, asekurajn kompaniojn ks. Sekva amasa ŝtatigo okazis inter 1945 kaj 1950 dise en Eŭropo, eĉ en Francio, Britio, kie oni ŝtatigis minejojn, elektran, trafikan branĉojn. La ŝtatigo ofte celas ekonomian sendependiĝon (naftoindustrio en 1939 en Meksiko, en 1951 en Irano, diversaj industriaj branĉoj en Kubo en 1960). La ŝtatigo de la Sueza kanalo kondukis al milita interveno en 1956. La UN akceptis rezolucion en 1974 pri ''Ĉarto de ekonomiaj juroj kaj devoj de la ŝtatoj (Charter of Economic Rights and Duties of States)'', por obstakli la senbridan ŝtatigon. == Ŝtatigo en Hungario == Oni ŝtatigis unuafoje la poŝtajn servojn en la 1720-aj jaroj. La 15-an de novembro 1848, Lajos Kossuth ŝtatigis la militgravajn uzinojn. Fine de la 19-a jarcento okazis ŝtatigo de la telefona liniaro (ĉ. ekde 1870-aj jaroj), la fervojaj linioj ekde la 1860-aj jaroj. Post [[1945]] okazis grandamasa, senkompense ŝtatigo. La 1-an de januaro [[1946]] estis ŝtatigitaj la minejoj, jarfine la kvar plej gravaj fabrikoj ([[Rimamurányi Vasmű]], [[Weiss Manfréd Művek]], [[Ganz vállalatok|Ganz Vállalatok]], [[Rába Magyar Vagon- és Gépgyár|Magyar Vagon- és Gépgyár]]). Ĝis 1948 ĉiu lernejo, bankoj, ludomoj, industria fabriko kun pli ol 100 laboristoj. En [[1949]] okazis ŝtatigo de ĉu entrepreno kun pli 10 laboristoj, naciigo de la entreprenoj, eksterlande posedataj. Ĝis komence de la 1960-aj jaroj okazis kolektivigo (ne ŝtatigo) de la agroj, sed okazis jam pli frue ŝtatigo de bienegoj. Post realveno de la kapitalismo en 1990 en Hungarion, la ŝtataj posedaĵoj estis pli kaj pli forvendataj por repagi la financan ŝuldon de la hungara ŝtato. == Vidu ankaŭ == * [[Privatigo]] {{Projektoj|ReVo=sxtat.al0igo|ReVo titolo=Alŝtatigo}} [[Kategorio:Socialismo]] [[Kategorio:Politikaj esprimoj]] [[Kategorio:Ŝtato]] [[Kategorio:Ekonomiko]] 455f6l4m724drbslkricryumt9bzdct 0 220274 9490028 9195008 2026-10-07T17:21:14Z Sj1mor 12103 9490028 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Ture NERMAN''' (naskiĝinta [[1886]] - mortinta [[1969]]) estis estra sveda komunista politikisto. == Juneco == Nerman kreskis en la meza klaso de la industria urbo de [[Norrköping]]. Lia patro estis librovendisto kaj lia patrino estis unu el la multe pli junaj dungitoj, kiuj naskis de li tri filojn, Tureo kaj liaj du ĝemelaj fratoj, la artisto Einar Nerman kaj la arkeologo Birger Nerman. La juna Nermano voris la librojn el la patra vendejo, ĉefe tiujn pri rakontoj de vakeroj kaj indianoj. Kiam 17-jara, tuj post la fino de mezlernejaj studoj, li forĵetis religiajn ideojn, kaj simbole ĵetis sian biblion en akvon. La forĵeto de religio unue proksimigis lin de socialismo. Li studis en la universitato de Upsalo, kie li ekaktivis en la socialistaj medioj, diskutante pri la rusa revolucio de 1905 kaj pri la disiĝo inter Norvegio kaj Svedio. En 1907, Tureo Nermano militservis kiel flegisto. Konvinkita kontraŭmilitisto, li estis arestita la postan jaron kun neleĝa kontraŭmilita propaganda materialo. Unue kondamnita al malliberiĝo, li fine devis nur elteni monpunon de 300 kronoj. En 1909, li instaliĝos en Sundsvalo, kie li ekverkis por la socialdemokrata gazeto ''Nya Samhället'' (Nova Socio). Li ankaŭ ekpublikigis provokajn poemojn kontraŭ la reĝo de Svedio, la burĝaro kaj la eklezio. Tureo Nermano aliĝis al la sveda social-demokrata parti, kaj baldaŭ ekaktivis en ĝia maldekstra alo, animita de [[Zeth Höglund]]. Li batalis kontraŭ la reformismaj opinioj de la ĉefa partia gvidanto, [[Hjalmar Branting]]. En [[1912]], li akompanis en Germanio la socialiston [[Karl Liebknecht|Karlo Libkneĥto]] dum balotkampanjo, kaj amikiĝis kun li. En sia biografio li raportas, ke li estis surprizita kaj impresita de la konstato, ke Libkneĥto parolis la svedan kaj ŝatis kanti kantojn de [[Carl Michael Bellman|Bellman]]. == Dum la unua mondmilito == En novembro [[1912]], Tureo Nermano partoprenis en la eksterordinara kongreso de la socialisma internacio, kiu okazis en Bazelo post la komenciĝo de la [[Balkanaj militoj]]. Ĉiuj socialismaj gvidantoj tie esprimiĝis favore al internacia batalo kontraŭ la milito. Nermano estis des pli ŝokita kiam eksplodis la Unua mondmilito, kaj kiam la francaj kaj germanaj socialistoj subtenis siajn respektivajn registarojn. Li subtenis Karlon Libkneĥto, kiu tiam estis la nura germana social-demokrata deputito kiu ne voĉdonis por la militkreditoj. Komence de 1915, li turneis dum pluraj monatoj en Usono, financante sian vojaĝon per artikoloj por la sveda gazetaro kaj parolante en kunvenoj de skandinavi-devenaj laboristoj. Kun sia kamarado Zeth Höglund, Tureo Nermano reprezentis la svedajn kaj norvegajn socialistojn dum la konferenco de Zimervaldo, en septembro 1915. Revene al Svedio, Zeth Höglund estis enkarcerigita pro siaj kontraŭmilitaj aktivaĵoj, malgraŭ la "neŭtraleco" de la sveda registaro. == Naskiĝo de la sveda komunista movado == [[Dosiero:Lenin.Nerman.Lindhagen.Stockholm..jpg|frame|dekstra|Lenino, Tureo Nermano kaj Carl Lindhagen en Stockholmo, aprilo 1917.]] Komence de [[1917]], la batalo inter la dekstra kaj maldekstraj aloj de la socialdemokrata partio kondukis al rompo. [[Zeth Höglund]] kaj Tureo Nermano, kiuj tiam sin konsideris komunistaj, estis forpelitaj de la partio kun aliaj radikalaj personecoj kiel Kata Dalström, Fredrik Ström kaj la urbestro de Stokholmo, [[Carl A. Lindhagen]]. Höglund, kiu gvidis la junularan social-demokratan organizon, sukcesis varbi la plej multajn junulojn al la nova "Maldekstra social-demokrata partio", kreita en majo 1917 kaj enhavanta proksimume {{formatnum:20000}} membrojn. Ĝi baldaŭ transformiĝis al Sveda komunista partio. Nermano kontribuis al la starigo de nova komunista gazeto, la ''Folkets Dagblad Politiken''. Tureo Nermano renkontis Leninon dum lia trairo de Svedio, en aprilo 1917, dum li revenis el sia svisa ekzilo. Li subtenis la oktobran revolucion kaj vokis al simila revolucio en Svedio. En Stokholmo, li amikiĝis kun pluraj gravaj komunistaj figuroj, kiuj tie vivis aŭ pasigis la militon: [[Karl Radek]], [[Angelica Balabanova]] kaj la du finlandaj aktivuloj [[Yrjö Sirola]] kaj [[Otto Kuusinen]]. Li ankaŭ korespondis kun usonaj socialistoj: [[Eugene V. Debs]], [[John Reed]] (kiu helpis lin verki libron pri la Unua mondmilito, kaj [[Max Forrester Eastman|Max Eastman]]. Dum somero [[1918]], Tureo Nermano vizitis la sovetan Rusion kun Angelica Balabanova kaj Anton Nilson. Li renkontiĝis kun [[Grigorij Zinovjev]], la gvidanto de la Petrograda soveto, kiun li konis de Zimervaldo. Li poste iris al Moskvo, kie li estis akceptita de [[Kamenev]] kaj renkontiĝis kun [[Trocki]], [[Buĥarin]] kaj aliaj bolŝevistaj gvidantoj. Li revenis al Svedio fine de oktobro. Duan fojon li restadis en Rusio dum printempo [[1920]] kaj li povis, ĉi-foje, renkonti Leninon. Li trian fojon vojaĝis al USSR en [[1927]], por la dekjariĝo de la oktobra revolucio, en tute malsama etoso. == Kontraŭ stalinismo == Tureo Nermano batalis kontraŭ la progresoj de stalinismo en Rusio sed, kiam Zeth Höglund rompis kun la komunista partio en [[1924]], li ne sekvis lin. La gvidadon de la partio transprenis [[Karl Kilbom]] kaj [[Nils Flyg]]. En [[1929]], la stalisnisma minoritato de [[Hugo Sillén]] kaptis la regon de la sveda komunista partio kun apogo de Kominterno. Kontraŭuloj estis abunde eksigitaj, inkluzive de Tureo Nermano, Karl Kilbom kaj Nils Flyg. La stalina minoritato kaptis la sidejon de la partio kaj ĝiajn arĥivojn sed la plimulto el forpelitoj konservis la kontrolon super la gazeto ''Folkets Dagblad Politiken''. La forpelitoj starigis, sub la gvido de Kilbom, komunistan partion sendependan de Moskvo, kiu, en 1934, eknomiĝis Socialista partio (Socialistiska partiet). En ĉi tiu kunteksto Tureo Nermano estis elektita deputito en [[1931]]. Li konservis la postenon ĝis 1937, kaj elstaris pro versa deklamado de siaj intervenoj en la parlamento. En [[1937]], Tureo Nermano kun sia kamarado August Spångberg iris al Hispanio por subteni la respublikanojn, kiuj batalis kontraŭ [[Franco]]. En Barcelono, ili vidis la batalojn de 1937, kun la stalinanoj provokis por senarmigi la [[POUM]]-on kaj la CNT-on. Li tiam renkontis la junan [[Willy Brandt]]. Revene el Hispanio, Nermano forlasis la sendependan komunistan partion, kiu plene krizis pro la eksigo de Karl Kilbom profite al la nova gvidanto Nils Flyg. Dum la dua mondmilito, Flyg transformis la partion al nazi-subtena organizo. Senpartiulo, Nermano perdis sian deputitan postenon. Li realiĝis al la malnova social-demokrata partio en 1939. == Dum la dua mondmilito == La 20an de aprilo 1933, post la povokapto de Hitlero en Germanio, Tureo Nermano vane petis de la sveda parlamento la azilrajton por ĉiuj germanaj judoj, kiuj dezirus rifuĝi en Svedio. Ĉe la militeksplodo en 1939, Svedio diris sin neŭtrala. Sed Nermano batalis firme kontraŭ naziismo kaj kontraŭ la kompromitiĝoj de la sveda registaro, al kiu li interalie riproĉis la ebligon al germanaj trupoj trairi la svedan teritorion. Li eldonis semajnan gazeton titolitan ''Trots allt!'' (''Malgraŭ ĉio!''), kies titolo aludis al artikolo, kiun verkis Karlo Libkneĥto tagon antaŭ sia murdo. La gazeto, regule denuncita de la germana ambasadejo en Stokholmo, eldoniĝis {{formatnum:66000}}-ekzemplere en 1942. La sveda registaro batalis kontraŭ ''Trots Allt!'', akuzante ĝin pri rompo de la neŭtraleco. La cenzuro malpermesis la aperigon de multaj artikoloj de Nermano. Li eĉ estis kondamnita al trimonata malliberiĝo dum la vintro 1939. Tamen la eldonaĵo estis ŝatata, kaj ne mankis la financaj subtenoj. Ĝi eĉ estis kaŝe disdonita en la okupita Norvegio. Tureo Nermano denove fariĝis parlamentanto inter [[1946]] kaj [[1953]]. Li poste forlasis la politikan vivon. Antaŭ lia hejmo staris flago ornamita per falĉilo kaj martelo, sed tio ne malebligis al li, fine de sia vivo, havi multajn esperojn pri UNO kaj eĉ subteni la aliĝon de Svedio al NATO. Nermano estis vegetarano, kaj batalis kontraŭ alkoholismo en la laborista klaso. == Verkoj == * ''Folkhatet'' (1918) – studo pri la unua mondmilito. * ''Mänskligheten på marsch'' – (La paŝanta homaro) – marksisma perspektivo pri la historio de la homaro. * ''Kommunisterna: från Komintern till Kominform'' - (La komunistoj: de [[Kominterno]] al [[Kominformo]]), kritika analizo pri la evoluo de la internacia komunista movado, de Lenino al Stalino (1949). * Ture Nerman verkis biografion de [[Joe Hill]], svedo-usona laborista aktivulo kaj verkinto de popularaj politikaj kantoj. Li ankaŭ svedigis la plej grandan parton el la kantoj de Joe Hill. * Ture Nerman ankaŭ verkis biografion de [[Cyrano de Bergerac]] en 1919. * Trivoluma membiografio : ''Allt var ungt'' (Ĉio estis juna), ''Allt var rött'' (Ĉio estis ruĝa) kaj ''Trots allt!'' (Malgraŭ ĉio!). * Nermano ankaŭ verkis vojaĝlibron pri norda ameriko titolita ''I vilda västern'' (En la sovaĝa okcidento) kaj alian pri siaj vojaĝoj tra la revolucia Rusio, titolita ''I vilda östern'' (En la sovaĝa oriento). Li ankaŭ kunmetis la spertojn de pluraj politikaj vojaĝoj, interalie en Germanio kaj en Zimervaldo, sub la titolo ''Röda resor'' (Ruĝaj vojaĝoj). * Nermano verkis plurajn volumojn el poeziaĵoj, ĉefe ampoemojn kaj revoluciajn poemojn, foje miksante ambaŭ, kiel en ''Den vackraste visan om kärleken'' (La plej bela amokanto), kiu parolas pri soldato buĉita dum la mondmilito. * Fine, Tureo Nermano svedigis multajn tekstojn de germanaj marksistoj, interalie la verkojn de [[Franz Mehring]]. == Fontoj == <div class="references-small"> * Kan, Aleksander. ''Hemmabolsjevikerna''. Falun: Carlssons bokförlag, [[2005]] {{ISBN|91-7203-673-7}} * Nerman, Ture. ''Allt var ungt''. (autobiography vol. 1.) Stockholm: Kooperativa förbundets bokförlag, [[1948]]. * Nerman, Ture. ''Allt var rött''. (autobiography vol. 2.) Stockholm: Kooperativa förbundets bokförlag, [[1950]]. * Nerman, Ture. ''Trots allt!''. (autobiography vol. 3.) Stockholm: Kooperativa förbundets bokförlag, [[1954]]. * Nerman, Ture. ''I vilda västern''. Stockholm: Ljungbergs förlag, [[1935]]. * Nerman, Ture. ''I vilda östern''. Stockholm: Ljungbergs förlag, [[1930]]. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Nerman, Ture}} [[Kategorio:Kontraŭmilitaj aktivuloj]] [[Kategorio:Marksismaj ĵurnalistoj]] [[Kategorio:Svedlingvaj poetoj]] [[Kategorio:Svedlingvaj verkistoj]] [[Kategorio:Svedaj ateistoj]] [[Kategorio:Svedoj de la Dua Mondmilito]] [[Kategorio:Svedaj veturverkistoj‎]] [[Kategorio:Svedaj memoraĵistoj]] [[Kategorio:Svedaj aŭtobiografoj]] [[Kategorio:Svedaj ĵurnalistoj]] [[Kategorio:Svedaj politikistoj]] [[Kategorio:Svedaj komunistoj]] [[Kategorio:Homoj de la Hispana Enlanda Milito]] dxeeq8kc6tmh2tn2p6r2ailyaoiim2e 0 223508 9490223 8746927 2026-10-08T06:38:40Z Crosstor 3176 /* Famuloj */ 9490223 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=HU-ZA|situo sur mapo2=Hungario|zomo=12|tipo1 = reliefo|tipo2 = reliefo}} '''Hévíz''' [HEvIz] estas [[kuracbanloko]], feriejo, [[urbo]] en [[Hungario]], en [[regiono]] [[Okcidenta Transdanubio]], en [[departemento]] [[Zala]], en [[Distrikto Keszthely]]. La [[loknomo]] signifas: varma-[[akvo]]. Tiun nomon havas ankaŭ [[Hévíz (lago)]]. == Situo == Hévíz situas proksime de [[Balatono]], laŭ flanko[[vojo]]. Ne tro for estas internacia [[flughaveno]] (iam [[Sovetio]] uzis ĝin) en [[Sármellék]], havanta la nomon '''FlyBalaton'''. [[Keszthely]] troviĝas 6, Zalaegerszeg 40, [[Budapeŝto]] 188 [[km]]. [[Dosiero:Hévíz.jpg|eta|Kuraclago de Hévíz el la aero]] == Historio == La komunumo estis loĝata de la [[romianoj]]. Dum la historio la komunumo kaj la [[lago]] kunfandiĝis. La unua skriba mencio devenis el [[1328]]. Apud la lago malsanulejo pri [[Sankta Andreo]] funkcias. Hévíz ricevis urborangon en [[1992]]. == Vinvilaĝo == Egregy (egredj) apartenas al la [[komunumo]], kiu havas la [[titolo]]n vinvilaĝo. == Vidindaĵoj == * romkatolika [[Preĝejo Mario Magdaleno (Hévíz)]] el la [[13-a jarcento]] * romkatolika [[Preĝejo Koro de Jesuo (Hévíz)]] * impona romkatolika [[Kirko Sankta Spirito (Hévíz)]] * [[kapelo]] * [[Kalvinana-luterana preĝejo (Hévíz)]] * [[templo]] de adventistoj * [[Hévíz (banlago)]] == Famuloj == * En Hévíz naskiĝis pupteatristo [[Márta Szakály]]. * En Hévíz mortis: ** [[Imre Szántó (historiisto)]] ** [[inĝeniero]] [[József Jáky]] ** [[juristo]] [[István Éliássy]]. == Ĝemelaj komunumoj == * {{Flago|Germanio}} [[Herbstein]], [[Germanio]] * {{Flago|Germanio}} [[Pfungstadt]], Germanio * {{Flago|Rusio}} [[Pjatigorsk]], [[Rusio]] 2012 * {{Flago|Ĉinio}} [[Gujlin]], [[Ĉinio]] 2012 * {{Flago|Kroatio}} [[Čazma]], [[Kroatio]] * {{Flago|Egiptio}} [[Ŝarm el Ŝejĥ]], [[Egiptio]] 2013 * {{Flago|Turkio}} [[Fethiye]], [[Turkio]] 2015 <gallery> Dosiero:Heviz3.jpg Dosiero:Heviz church 4.jpg Dosiero:Waterlily on the Hévíz Lake.jpg Dosiero:Hévízi-tó ősszel.jpg Dosiero:Hévíz 2.jpg Dosiero:Hévíz 1.jpg </gallery> {{Projektoj}} [[Kategorio:Hévíz (urbo)| ]] [[Kategorio:Vinvilaĝoj]] [[Kategorio:Kuracbanlokoj de Hungario]] 4dxbpqomscrxkzmcbiesvyryyf83am5 0 228013 9490207 9336772 2026-10-08T05:36:09Z Sj1mor 12103 9490207 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Kastelo_Grezijono_5.jpg|alternative=enirejo de la parko|eta|Enirejo de la parko ĉe [[Greziljono]].]] '''Kulturdomo''': [[renkontejo]] en [[konstruaĵo]], kiu enhavas ĉambrojn por [[kulturo]], socialaj projektoj kaj [[restoracio]] de unu [[komunumo]] sub unu tegmento. La konstruaĵo konsistas plejparte el unu aŭ pli da [[salono]]j kun diversspecaj flankĉambroj. Kulturdomoj estas tenataj aŭ de komunumo aŭ de publike utilaj subtenantoj aŭ de [[asocio]] kaj plejofte bezonas subvenciadon flanke de [[komunumo]], ĉar ĝi ne povas memsubteni sin entrepren-ekonomike. Ekzemploj estas la "[[Kulturzentrum Bahnhof Langendreer]]" en [[Bochum]], samtempe subtenata de asocio kaj de la urbo. En pli nova tempo ankaŭ konstruaĵoj por la praktikado de [[religio]], k.e. [[islamo|islama]] [[preĝejo]], estas kombinitaj kun kultura uzado. == Palast der Republik == [[Dosiero:Palast der Republik DDR 1977.jpg|eta|upright=1.5|''[[Palast der Republik]]'', 1977]] Unu el la plej grandaj [[kulturdomo]]j estis la ''[[Palast der Republik]]'' (palaco de la respubliko) en [[Berlino]] ([[GDR]]). == Vidu ankaŭ == * [[Popoldomo]] {{Projektoj}} [[Kategorio:Kulturcentroj (domoj)]] h4qnb48kat1by70u2wh3vbc1db7jv6r 0 232886 9490278 9266343 2026-10-08T10:49:23Z Sj1mor 12103 9490278 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=SK}} '''Hniezdne,''' [[hungare]] '''Gnézda,''' [[germane]] '''Kniesen''' estas [[vilaĝo]] kaj eks[[urbo]] en [[Slovakio]]. La vilaĝo situas laŭ bordo de [[Poprad (rivero)]]. == Historio == La unua mencio pri la setlejo devenis el [[1286]], tiam [[germanoj]] alvenis. En [[1412]] [[Sigismondo la 1-a (Sankta Romia Imperio)]] nomumis la komunumon libera reĝa urbo, poste tuj hipotekis 16 urbojn al [[Pollando]] ĝis [[1772]]. Tiutempe precipe metiistoj (tajloroj, botfaristoj, bierfaristoj, forĝistoj) loĝis en la urbo. La 16 hipotekitaj urboj hungare, poste slovake (la nuntempaj slovakaj [[loknomo]]j jam ne ĉiuj estas urboj): {|class="wikitable" border="2" |- | [[Tvarožná (distrikto Kežmarok)|Duránd]] || [[Velká|Felka]] || [[Hniezdne|Gnézda]] || [[Spišská Nová Ves|Igló]] |- | [[Ľubica|Leibic]] || [[Stará Ľubovňa|Ólubló]] || [[Matejovce|Mateóc]] || [[Vrbov|Ménhárd]] |- | [[Strážky|Nagyőr]] || [[Podolínec|Podolin]] || [[Poprad (urbo)|Poprád]] || [[Ruskinovce|Ruszkin]] |- | [[Spišská Belá|Szepesbéla]] || [[Spišské Vlachy|Szepesolaszi]] || [[Spišská Sobota|Szepesszombat]] || [[Spišské Podhradie|Szepesváralja]] |- |} {|class="wikitable" border="2" |- | [[Tvarožná (distrikto Kežmarok)|Tvarožná]] || [[Veľká]] || [[Hniezdne]] || [[Spišská Nová Ves]] |- | [[Ľubica]] || [[Stará Ľubovňa]] || [[Matejovce]] || [[Vrbov]] |- | [[Strážky]] || [[Podolínec]] || [[Poprad]] || [[Ruskinovce]] |- | [[Spišská Belá]] || [[Spišské Vlachy]] || [[Spišská Sobota]] || [[Spišské Podhradie]] |- |} La domoj konstruiĝis precipe el ligno, tial okazis incendioj en [[1696]], [[1706]], [[1872]] kaj en [[1912]]. En [[1910]] en la urbo loĝis 1080 da homoj, precipe germanoj kaj [[slovakoj]] en minoritato. Ĝis [[1919]] la urbo apartenis al [[Szepes (reĝa departemento)]], al distrikto de Ólubló, poste al [[Ĉeĥoslovakio]]. En [[1946]] la germanoj estis deportitaj. Nuntempe vivas en la vilaĝo 1300 da homoj, preskaŭ senescepte slovakoj. == Vidindaĵoj == * katolika klasikisma [[preĝejo]] omaĝe al [[Sankta Bertalan]] el [[1820]] * [[lernejo]] el [[1840]] * [[urbodomo]] el [[1880]] * apud la vilaĝo sulfura banejo {{Projektoj}} {{Municipoj de Regiono Prešov|Distrikto Stará Ľubovňa}} [[Kategorio:Municipoj en distrikto Stará Ľubovňa]] [[Kategorio:Banlokoj en Slovakio]] hpn51zduqg1fxey2owh669oegfsundo 0 232888 9490277 9357693 2026-10-08T10:49:18Z Sj1mor 12103 9490277 wikitext text/x-wiki {{apartigila paĝo|Tvarožná}} {{Geokesto | municipo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Tvarožná | devena_nomo = | alia_nomo = {{LingvoKunNomo|hu|-|''Duránd''}} | alia_nomo1 = {{LingvoKunNomo|de|-|''Durelsdorf''}} | kategorio = municipo <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Tvarožná (okres Kežmarok), urząd wiejski.jpg | dosiero_priskribo = Municipa oficejo <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Tvarožná | moto = | kromnomo = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Slovakio | lando_flago = 1 | regiono = Regiono Prešov | distrikto = Distrikto Kežmarok | histregiono = Supra Hungarujo | histregiono1 = <!-- *** Familio *** --> | parenco = Spiŝo | ŝoseo = | limo = | parto = | memorindaĵo = | memorindaĵo_noto = | rivero = Tvarožniansky potok | rivero_noto = Durand | montaro = Levočské vrchy <!-- *** Situo *** --> | situo = Tvarožná | leviĝo = 676 | lat_d = 49 | lat_m = 05 | lat_s = 07 | lat_NS = N | long_d = 20 | long_m = 28 | long_s = 39 | long_EW = E | koordinatoj_ne_en_titolo = true <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 9.28 | areo_rondumo = 2 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = 669 | loĝantaro_dato = 31.12.2011 | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 1268 | establita_tipo = Unua skribmencio | ĉefulo = | ĉefulo_partio = | ĉefulo_tipo = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset =+1 | horzono_DST = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset_DST =+2 | poŝtkodo = 059 71 | areo_kodo = +421-52 | areo_kodo_tipo = | kodo = KK | kodo_tipo = Aŭtokodoj | kodo1 = 523984 | kodo1_tipo = NUTS <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo enkadre de Slovakio | mapo_lokumilo = Slovakio | mapo1_priskribo = Situo enkadre de Regiono Prešov | mapo1_lokumilo = Regiono Prešov | mapo2 = | mapo2_priskribo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = [http://www.tvarozna.sk/ www.tvarozna.sk] | commons = | portalo = Slovakio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = }} '''Tvarožná,''' [[hungare]] '''Duránd,''' [[germane]] '''Durelsdorf''' estas [[vilaĝo]] kaj [[municipo]] en [[Slovakio]]. == Situo == La vilaĝo situas en [[valo]] de [[rojo]]. == Historio == La unua mencio pri la setlejo devenis el [[1268]], tiam [[saksoj]] alvenis. La komunumo iĝis [[kampurbo]] en [[1271]]. [[Sigismondo la 1-a (Sankta Romia Imperio)]] en [[1412]] hipotekis 16 urbojn al [[Pollando]] ĝis [[1772]]. Tiutempe la loĝantaro okupiĝis pri agrikulturo ([[lino]], [[aveno]]) kaj bestbredado ([[ŝafo]]j). La 16 hipotekitaj urboj hungare, poste slovake (la nuntempaj slovakaj [[loknomo]]j jam ne ĉiuj estas urboj): {|class="wikitable" border="2" |- | Duránd || [[Velká|Felka]] || [[Hniezdne|Gnézda]] || [[Spišská Nová Ves|Igló]] |- | [[Ľubica|Leibic]] || [[Stará Ľubovňa|Ólubló]] || [[Matejovce|Mateóc]] || [[Vrbov|Ménhárd]] |- | [[Strážky|Nagyőr]] || [[Podolínec|Podolin]] || [[Poprad (urbo)|Poprád]] || [[Ruskinovce|Ruszkin]] |- | [[Spišská Belá|Szepesbéla]] || [[Spišské Vlachy|Szepesolaszi]] || [[Spišská Sobota|Szepesszombat]] || [[Spišské Podhradie|Szepesváralja]] |- |} {|class="wikitable" border="2" |- | Tvarožná || [[Veľká]] || [[Hniezdne]] || [[Spišská Nová Ves]] |- | [[Ľubica]] || [[Stará Ľubovňa]] || [[Matejovce]] || [[Vrbov]] |- | [[Strážky]] || [[Podolínec]] || [[Poprad]] || [[Ruskinovce]] |- | [[Spišská Belá]] || [[Spišské Vlachy]] || [[Spišská Sobota]] || [[Spišské Podhradie]] |- |} En [[1910]] en la urbo loĝis precipe germanoj, krome [[slovakoj]] en minoritato. Ĝis [[1919]] la urbo apartenis al [[Szepes (reĝa departemento)]], poste al [[Ĉeĥoslovakio]]. En [[1946]] la germanoj estis deportitaj. Nuntempe vivas en la vilaĝo 590 homoj, preskaŭ senescepte slovakoj. == Vidindaĵoj == * katolika [[preĝejo]] omaĝe al [[Sankta Matiaso]] el la 13-a j.c. * luterana preĝejo el [[1778]] {{Municipoj de Regiono Prešov|Distrikto Kežmarok}} [[Kategorio:Municipoj en distrikto Kežmarok]] 5lm7ei7lqeck558jeeid4ary5b6k6sd 0 235380 9490286 9384414 2026-10-08T10:56:04Z Sj1mor 12103 9490286 wikitext text/x-wiki '''Dinamiko''' signifas en la muziko la doktrinon pri la tonforto (fizike: [[laŭteco]]). Je tio oni distingas inter * gradacioj (dinamikaj ŝtupoj), * kontinuaj transiroj (ŝanĝoj de la tonforto), * [[Akcento (muziko)|akcentoj]] (mallongaj emfazoj). Diferencajn tonfortojn oni realigas sur diferencaj [[muzikilo]]j malsame: je [[arĉinstrumento]]j oni ŝanĝas la premon kaj rapidecon de la arĉoglitado, [[Blovinstrumento|blovinstrumentistoj]] ŝanĝas la premon kaj kvanton de la aerfluo. Die Dynamik der Je [[plukinstrumento|pluk-]] kaj [[frapinstrumento]]j samkiel ankaŭ je la piano kaj la klaviceno malmoleco kaj rapideco de la ekbatado destinas la dinamikon. En la moderna [[Notacio (muziko)|notacio]] oni notas la tonforton per kursivaj literoj kaj signoj sub la notlinio. Dinamikaj signoj ankaŭ estas uzeblaj [[substantivo|substantive]] kaj plivastasence: la ''forte'' ekzemple estas nomo por tiu parto de [[muzikaĵo]], kiun oni deklamas per granda laŭteco, ankaŭ oni rajtas paroli pri ''grandioza orkestrokresĉendo''. == Bazaj dinamikaj ŝtupoj == La plejofte uzatajn tonfortojn de la okcidentuma [[muziko]] simbolas jenaj italdevenaj mallongigoj (ordigite ekde mallaŭta ĝis laŭta): <math> \dots - ppp - pp - p - mp - m\!f - f - f\!\!f - f\!\!f\!\!f - \dots </math> '''''piano''''' ''(ital. „silente, mallaŭte, delikate“)'', mallongigo <math>p</math>, estas la instrukcio por mallaŭta tonforto. '''''forte''''' ''(ital. „forte, laŭte, fortike“)'', mallongigo <math>f</math>, estas la instrukcio por mallaŭta kaj fortika tonforto. La litero <math>m</math> kiel ''mezzo'' ''(ital. „mez-, duon-“ aŭ „-ete)'' plimildigas la instrukcion: <math>mf</math> (''mezzoforte'') signifas ''mezlaŭte'' kaj estas iom pli mallaŭta ol <math>f</math>, dum kiam <math>mp</math> (''mezzopiano'', ''mallaŭtete'') estas iom pli ''laŭte'' ol <math>p</math>. Por la intensigo de <math>f</math> kaj <math>p</math> oni povas duobligi la literojn: <math>f\!\!f </math> signifas ''fortissimo („fortege“)'' kaj <math>pp</math> ''pianissimo („mallaŭtege“)''. En la muziko ĝis 1800 tiuj estas la laŭtecekstremoj, en la [[romantikismo]] eĉ ankaŭ ekestis <math>f\!\!f\!\!f</math> ("fortissimo forte") kaj <math>ppp</math> ("pianissimo piano"), pli malofte oni kunmetis pli literojn: [[Pjotr Iljiĉ Ĉajkovskij]] preskribas en sian ''Patosan Simfonion'' je la plej laŭta loko <math>f\!\!f\!\!f\!\!f\!\!f</math> kaj je la plej mallaŭta <math>pppppp</math>, [[György Ligeti]] uzas parte eĉ okoblan pianonresp. forton, tiuj nuancoj tamen preskaŭ ne estas realigeblaj. == Ŝanĝoj de la tonforto == [[Dosiero:Music hairpins.png|eta|dekstra|250px|Kresĉendo- kaj dekresĉendo-forkoj]] La vorto '''''kresĉendo''''' ''(crescendo., ital.: „kreskanta“)'' preskribas iom-post-ioman plifortiĝon de la laŭteco. La malo de tio estas la '''''diminuendo''''' ''(dim., ital.: „malpliiĝante“)'' aŭ ankaŭ '''''dekresĉendo''''' ''(decresc.)'', kiuj postulas malpliiĝantan laŭtecon. Ofte post tio staras dinamika signo, kiu indikas la finon de la ŝanĝiĝo kaj la atingendan dinamikon. Anstataŭ la signoj ''cresc.'' aŭ ''dim.'' oni ankaŭ trovas t.n. ''forkojn'', kiuj malfermiĝas de la plej mallaŭta al la plej laŭta loko aŭ male fermiĝas ekde la plej laŭta al la plej mallaŭta.<!--{{Unicode|&#x1D192;}} {{Unicode|&#x1D193;}}--> <!-- Da kommen zur Verdeutlichung noch Bilder rein --> La instrukcio ''subito'' ''(sub., it. „subite, ek“)'' postulas frapan, ofte kiel surpriza efekto uzatan transiro de unu al alia ŝtupo. ''subito piano'' ekz. signifas subitan transiro ekde forto al piano. == Akcentoj == * ''sforzato'' (<math>s\!f</math><!--{{Unicode|&#x1D18D;&#x1D191;}}--> aŭ <math>s\!f\!z</math><!--{{Unicode|&#x1D18D;&#x1D191;&#x1D18E;}}-->): kun subita akcentuado. * ''rinforzando'' (<math>r\!f</math><!--{{Unicode|&#x1D18C;&#x1D191;}}--> aŭ <math>r\!f\!z</math><!--{{Unicode|&#x1D18C;&#x1D191;&#x1D18E;}}-->): denove plifortiĝante aŭ kun komence iomete ŝvela akcentuado. * ''fortepiano'' (<math>f\!p</math><!--{{Unicode|&#x1D18F;&#x1D191;}}-->): laŭte, tiam subite piano. Multaj komponistoj kombinas tiujn ĉi mallongigojn kun la tri literoj por la bazaj dinamikaj ŝtupoj, je kio ili povas formi signojn kiel <math>s\!f\!\!f\!z</math>, <math>s\!f\!p</math>, <math>m\!f\!p</math>, <math>f\!pp</math>. Lige kun la grafikaj signoj por akcentoj rezultas do sennombraj eblecoj de dinamikaj preskriboj, kiujn muzikisto povas kompreni nur per vastaj [[Stilo|stilkonoj]] aŭ per trarigardo de la [[manskribaĵo]]. == Historio == Dum la [[Baroka muziko|barokepoko]] la dinamiko kiel muzika parametro nur malmulte pezis, oni lasis ĝin plejparte al la buŝe tradiciita stilsento de la muzikistoj, kiam oni ludu pli laŭte aŭ pli mallaŭte. Dinamikaj preskriboj en la komponaĵoj maloftis kaj signis ofte devioj de la reguloj, ekz. kiam la vjoloj en la dua parto de la koncerto „[[La kvar sezonoj|La printempo]]“ de [[Antonio Vivaldi]] devas ludi ''forte'' – por la bildigo de bojantaj hundoj–, dum kiam la resto de la orkestro kaj la soloviolono ludas ''piane''. En la verkoj de [[Johann Sebastian Bach]] dinamikaj preskriboj ofte montras nur, je kiu loko unu voĉo paŝu malantaŭen favore al alia aŭ estas emfazenda. Registroŝanĝo sur [[klaviceno]] kaj baroka [[orgeno]] aŭ la ŝanĝo inter [[konĉerteno]] kaj [[tuteco]] en la [[granda konĉerto]] sekvigis nekontinue ŝanĝantajn laŭtecon kaj sonkoloron, kio stampis komence de la 20-a jarcento la nocion de la ''terasdinamiko''. Sekve oni aplikis tiun ĉi simplige sur la tuta muziko de la baroko. El hodiaŭa vidpunkto tio ĉi ne estas tenebla; historiaj fontoj montras, ke ankaŭ barokkantistoj kaj instrumentistoj interpretis per dinamikaj nuancadoj kaj transiroj, ekde la konscia artikulaciado de unuopaj tonoj ĝis iom grandaj arkoj. Komence de la [[Klasika epoko (eŭropa muziko)|klasika epoko]] la dinamiko ricevis novan gravecon. La ''[[piano]]'', kiu – laŭ sia nomo – ebligis influi ankaŭ la laŭtecon per variado de la frapado, flankenŝovis la klavicenon. Preskaŭ samtempe formiĝis – influate de la [[skolo de Mannheim]] – precizeco en la orkestroludo ĝis nun neniam konata, kiu ebligis realigi dinamikajn efektojn kiel unueca ''pianissimo'' kaj ''fortissimo'' aŭ la fama „Kresĉendo de Mannheim“ kun la tuta orkestro. Ĉe [[Ludwig van Beethoven]] la dinamiko finfine atingis la rangon de memstaramuzika parametro, por kiu validas precizaj ludinstrukcioj. En siaj partituroj li notis krom la baza dinamiko multajn antaŭe neniam aŭ malofte uzatajn esprimrimedojn: regule uzatajn laŭtecekstremojn <math>pp</math> kaj ''ff'', ofte tuj interkontrastajn, tutorkestra kresĉendo trans multaj taktoj, kresĉendo ekde <math>p</math> ĝis ''ff'' ene de ununura takto, kresĉendo kun sekva ''subito <math>p</math>'', dekresĉendo kun sekva ''ff'', akcentoj sur la „malfortaj“ taktotempoj ktp. La romantikisma epoko kontribuas nure per plua intensivigo de la ekstremoj (vd. supre). == Literaturo == * Ferdinand Hirsch, Das große Wörterbuch der Musik, ISBN 3-7333-0024-6 == Vidu ankaŭ == *[[Artikulacio (muziko)]] {{Projektoj}} [[Kategorio:Tontekniko]] [[Kategorio:Muzika notacio]] [[Kategorio:Muzika terminologio]] au9zrtdiiba3huygjofnoyw37q76t4e 0 252844 9490165 9397819 2026-10-07T23:34:31Z ~2026-53868-60 264575 /* Biografio */ [[Partio de Hungaraj Laboristoj]] 9490165 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Pálffy György''' (pa:lfi) ''Österreicher'' estis hungara divizia generalo. Li naskiĝis en [[Temeŝvaro]] la [[16-an de septembro]] [[1909]] kaj mortis en [[Budapeŝto]] la [[24-a de septembro]] [[1949]]. == Biografio == György Pálffy estis ĉefstaba oficiro en [[Miklós Horthy|Horthy]]-armeo. En [[1939]] pro sia kontraŭgermaneco li forlasis la armeon kaj iĝis oficisto. En [[1942]] li enpaŝis la komunistan partion. Li agadis kiel kontraŭfaŝisto ankaŭ en la intelektulara sekcio de la ''Független Kisgazda Párt''. Li havis grandajn nmeritojn en la kontraŭstara movado de Budapeŝto. Ekde marto de [[1945]] li estis la gvidanto de armepolitika sekcio de la Defenda Ministerio. En printempo de [[1948]] li estis vicministro, pli poste ano de la centra komitato de [[Partio de Hungaraj Laboristoj]]. En majo de [[1949]] laŭ eltrovitaj akuzoj oni arestis lin, kondamnis lin al morto kaj ekzekutis lin kiel [[László Rajk]]on. En [[1955]] oni rehonorigis lin. == Literaturo == * Nagy Gábor: P. Gy. (Párttört. Közl. 1964., 4. sz.); Emlékezés egy kiváló kommunista katonára (Népszabadság, 1964., 217. sz.). == Fonto == * [http://mek.oszk.hu/00300/00355/html/index.html Magyar Életrajzi Lexikon] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Palffy, Gyorgy}} [[Kategorio:Hungaraj politikistoj]] [[Kategorio:Hungaraj soldatoj]] [[Kategorio:Transilvaniaj hungaroj]] jzuy12qf1qo0qy38g8b3zbxlxtwkjyk 9490169 9490165 2026-10-08T00:24:23Z Taylor 49 126294 {{Prisupre|pri=politikisto, kontraŭfaŝisto kaj divizia generalo|samnoma aktoro|György Pálffy (aktoro)}} 9490169 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=politikisto, kontraŭfaŝisto kaj divizia generalo|samnoma aktoro|György Pálffy (aktoro)}} {{Informkesto homo}} '''Pálffy György''' (pa:lfi) ''Österreicher'' estis hungara divizia generalo. Li naskiĝis en [[Temeŝvaro]] la [[16-an de septembro]] [[1909]] kaj mortis en [[Budapeŝto]] la [[24-a de septembro]] [[1949]]. == Biografio == György Pálffy estis ĉefstaba oficiro en [[Miklós Horthy|Horthy]]-armeo. En [[1939]] pro sia kontraŭgermaneco li forlasis la armeon kaj iĝis oficisto. En [[1942]] li enpaŝis la komunistan partion. Li agadis kiel kontraŭfaŝisto ankaŭ en la intelektulara sekcio de la ''Független Kisgazda Párt''. Li havis grandajn meritojn en la kontraŭstara movado de Budapeŝto. Ekde marto de [[1945]] li estis la gvidanto de armepolitika sekcio de la Defenda Ministerio. En printempo de [[1948]] li estis vicministro, pli poste ano de la centra komitato de [[Partio de Hungaraj Laboristoj]]. En majo de [[1949]] laŭ eltrovitaj akuzoj oni arestis lin, kondamnis lin al morto kaj ekzekutis lin kiel [[László Rajk]]on. En [[1955]] oni rehonorigis lin. == Literaturo == * Nagy Gábor: P. Gy. (Párttört. Közl. 1964., 4. sz.); Emlékezés egy kiváló kommunista katonára (Népszabadság, 1964., 217. sz.). == Fonto == * [http://mek.oszk.hu/00300/00355/html/index.html Magyar Életrajzi Lexikon] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Palffy, Gyorgy}} [[Kategorio:Hungaraj politikistoj]] [[Kategorio:Hungaraj soldatoj]] [[Kategorio:Transilvaniaj hungaroj]] pq3rjixokcl08aae6g0e4itec1r248w 0 253858 9490211 9458401 2026-10-08T05:37:44Z Sj1mor 12103 9490211 wikitext text/x-wiki {{Informkesto filozofo}} '''Lev Ĉjornij''' (''Leo la Nigra'', vera nomo '''Pavel Dmitrieviĉ Turĉaninov''', aliaj pseŭdonomoj ''Pavel'', ''Vsevoloĵskij G.A''; 19.02.1878 - 27.09.1921) estis grava [[Rusio|rusia]] [[anarkiismo|anarkiisto]], teoriisto kaj revoluciulo. == Biografio == Pavel Turĉaninov naskiĝis en 19.02.1878 en [[Voroneĵ]]. Lia patro estis [[nobelo]] kaj eksa [[kolonelo]] de Rusia Imperia armeo. En 1896 Pavel estis elpelita el gimnazio de [[Roslavl]] kaj daŭrigis studon en gimnazio de [[Ĉernigov]], el kiu gradiĝis en [[1899]]. Post tio li eniris [[Medicino|Medicinan]] fakultaton de [[Moskva universitato]], sed en [[1901]] estis elpelita pro organizo de studentaj mitingoj kaj elsendita en Roslavl sub triajara malkaŝita observo de [[polico]]. En fino de [[1901]] organizis na ''Grupo de Roslavlaj intelektuloj'', la rondeto de [[Socia revolucio|social-revoluciista]] emo. Propagandis inter kamparanoj kaj laboristoj. En [[1902]] estis arestita. En prizono elektis sian ĉefan pseŭdomon Lev Ĉjornij kaj komencis prilabori sian teorion de ''asocia anarkiismo''. La bazaj ideoj de tiu ĉi teorio jam legeblas en la leteroj, kiuj li sendis el prizono al siaj amikoj. En stilo de [[anarki-individuismo]], Ĉornij asertas ke estas nur du tipoj de vera anarkiismo - la anarkiismo de [[Pierre-Joseph Proudhon]] kaj la "anarkiismo de asocioj", kies apogantoj estis [[Max Stirner]], [[Benjamin Tucker]] kaj li, Lev Ĉjornij. [[Miĥail Bakunin]], [[Petro Kropotkin]] kaj [[Lev Tolstoj]] estis kritikitaj fare de Ĉjornij, ĉar ili estis [[komunismo|komunistoj]], kaj komunismo, laŭ li, neeviteble kreos dependon por [[homo]] de la [[socio]] kaj naskigos [[burokratio]]n. Ĉjornij demandas neniigon de ŝtata sistemo, [[eksproprietigo|ekspropron]] de kapitalo kaj konservon de malgrandaj entreprenoj kaj metioj. Li detale pridiskutas la detalojn de estonta socio kaj ĝia funkciado. En bazo de anarkiista socio, laŭ Ĉjornij, estu ''politika asocio de produktistoj'' anstataŭ [[ŝtato]] kaj mikso de individuismaj kaj kolektivismaj etikaj principoj. Interalie, Ĉjornij kredis je neniigo de merkata konkuro kaj kolektaj propraĵoj en formo de [[akcio|akcia sistemo]]. En strategio de lukto por tia socio Ĉjornij kredis je [[teroro]] kaj deklaris necesa kreo de teroristaj grupoj en ĉiuj grandaj urboj kaj guberniaj centroj. Kiel fonto de mono por revolucia lukto Ĉjornij apogis kaj kolekton de mono de samideanoj kaj eksproproj el ŝtataj kaj ekleziaj kasoj. En [[1903]] Lev Ĉjornij estis administre elsendita en [[Siberio]]n por 6 jaroj. Sed en 17.10.1905, pro amnestia manifesto estis liberigita kaj revenis en Moskvon. Kune kun sia edzino (N.Egudina) kreis ''Moskvan grupon de anarki-asociistoj'', kvankam la grupo ne faris iujn signifajn agojn. En komenco de [[1907]] Ĉjornij laŭleĝe (t.e. sen forma malpermeso) eldonis sian plej gravan verkon ''Nova tendenco en anarkiismo: Asocia anarkiismo'' («Новое направление в анархизме: ассоциационный анархизм»). Jam en 01.04.1907 li kaj ĉiu lia grupo estis arestitaj kaj elsenditaj en [[Turuĥansk|Turuĥanska regiono]]. En decembro [[1907]] Ĉjornij eskapis kaj revenis en [[Moskvo]]n por kontraŭleĝa anarkiista agado. En april [[1908]] ree arestita kaj sendita reen al Turuĥansko. En oktobro [[1908]] ree eskapis, sed estas kaptita post du semajnoj. En ekzilo Lev Ĉjornij loĝis en vilaĝo Osinovo apud [[Jenisej]]. Tie li propagandis sian asocian anarkiismon inter aliaj ekzilitaj revoluciuloj kaj lokaj kamparanoj. Pro influo de Ĉjornij en [[1908]] en la regiono aperis movado de ''militista komuno'' - kvazaŭ-organizaĵo de anarkiistoj kaj social-revoluciistoj kiuj planis kelkajn eksproprojn kaj teroraktojn kontraŭ lokaj registoj. Ili ankaŭ planis amasan eskapon en printempo de jaro [[1909]]. En komenco de [[1908]] la ''komuno'' jam sukcesis fari kelkajn malgrandajn eksproprojn kaj atencojn, kaj pro danĝero de arestoj decidis komenci tumulton kaj partizanan militon. Lev Ĉjornij mem ne partoprenis en la tumulto, ĉar li rigardis ĝin nejustotempa kaj ne bone preparita, sed li estis arestita 03.02.1909. En sama monato la militgrupo de ribelaj ekziluloj estis detruita fare de ĝendarmoj. En 1910 Ĉjornij estis liberigita kaj sendita reen al Osinovo. Baldaŭ li sukcesis eskapi kaj fuĝis eksterlanden. Ekde novembro [[1910]] laboris kiel ŝoforo de taksio en [[Parizo]]. Post amnestio de [[1913]] revenis kaj loĝis en Moskvo, laboris en regiona administracio. Faris kelkajn sciencajn verkoj pri historio de kulturo, [[politika ekonomio]], [[sociologio]] ktp. Ekde [[1917]] ree partoprenis en Rusia anarkiista movado. En aprilo 1917 proponis kreon de t.n. ''Federacio de Unioj de Penslaboristoj'', kiu estu tut-Rusia sindikato de intelektuloj. Redaktis gazeton ''Voko'' («Клич») - la ĉeforganon de la federacio. Ĉeloj de federacio baldaŭ aperis en kelkaj urboj, sed jam en somero [[1917]] la federacio disfalis. Post tio Lev Ĉjornij aliĝis al ''Federacio de Anarkiistaj grupoj de Moskvo'' (FAGM) kaj baldaŭ iĝis unu el ĝiaj plej gravaj pensantoj kaj membro de ĝia Sekretariaro. Ekde septembro [[1917]] estis unu el plej gravaj aŭtoroj de gazeto ''Anarkio'' («Анархия»), multe prelegis pri historio kaj teorio de anarkiismo. Lev Ĉjornij ne partoprenis en [[Oktobra revolucio]] kaj traktis ĝin negative. Ekde la revolucio li sisteme malapogis iun ajn partoprenon en [[soveto]]j kaj kunlaboron kun [[bolŝeviko]]j kaj Soveta registaro. En 31.01.1918 partoprenis en okupo de konstruaĵo de eksa Komercista klubo, kie la anarkiistoj kreis komunumon ''Domo de anarkio'' («Дом Анархии»). La komuno baldaŭ iĝis de fakto ĉefsidejo de FAGM. Ekde la sama tago Ĉjornij estas elektita en Konsilo de FAGM kaj partoprenis en kreado de anarkiistaj militaj grupoj (t.n. ''Nigra gardistaro''). En komenco de marto [[1918]] aperis programa artikolo fare de Ĉjornij ''La ŝtato kaj Anarkio'' («Государство и Анархия»), en kiu Ĉjornij pruvis, ke [[socialismo|socialista]] ŝtato estas sama malamiko por anarkiistoj kiel la burĝa ŝtato. Tiu pozicio estas rekte kontraŭa al pozicio de plej gravaj tiatempaj [[anarki-komunismo|anarki-komunistoj]] (A.A.Karelin, A.J.Ge k. aliaj), kiuj subtenis kunlaboron kun bolŝevika registaro (kaj eventuale aliĝis al [[VKPB]]). Krome, en la sama tempo Ĉjornij ree komencis priskribi la sistemon de asocia anarkiismo. En ''Anarkio'' li publikis projekton de popaŝa neniigo de la ŝtato kaj anstataŭigo de ĝi per ''politika asocio'' - laŭvola unuiĝo de regionaj konsiloj kaj de ''Anarkiista Fonda Kunveno'' - organoj, rekomendantaj plej efikan taktikon kaj regularon por socia vivo. En 12.04.1918 agentoj de [[VĈK]] detruis na FAGM kaj arestis na Ĉjornij. 03.06.1918 oni akuzis lin kaj liajn kamaradojn je kaŝo de rabistoj, sed la juĝo ne okazis kaj en somero [[1918]] Ĉjonij estis liberigita. Antaŭ tiu tempo FAGM disfalis pro reprezalio. Post liberigo Ĉjornij forlasis esperon krei unuigitan organizaĵon anarkiistan kaj apogis taktikon de multaj sendependaj grupoj. Ĉjornij mem ne aliĝis al iu el ili, sed kunlaboris kun anarkiistaj eldonoj kaj prelegis, kun granda sukceso, pri anarkiismo. En junio [[1918]] Ĉjornij renkontiĝis kun [[Nestor Maĥno]], kiu priskribis lin kiel interesan intelektulon sed opiniis lin sentaŭga por praktika anarkiisma laboro. En [[1919]] vizitis kunvenojn de ''Moskva organizaĵo de kontraŭleĝaj anarkiistoj'', konstante disputante kun ĝiaj gvidantoj kontraŭ troa teroro. En 25.09.1919 li presis flugfoliojn de la grupo pri eksplodo en Moskva Komitato de VKPB. Pro lia konektoj kun kontraŭleĝuloj estis arestita fare de VĈK en 04.11.1919; samtempe en loĝejo de Ĉjornij oni arestis na kontraŭleĝa anarkiisto P.E.Isaev. 30.03.1920 Ĉjornij esti kondamnita por koncentrejo ĝis fino de civila milito. Estis en koncentrejo apud [[Ivanovo]]. Liberigita en [[1921]], li revenis en Moskvon. Estis estro de malgranda grupo de anarki-asociistoj (''Libera asocio de anarkiistoj''). Partoprenis en [[sepulto]] de Kropotkin. Laboris en eldonoj de ''Tut-Rusia sekcio de anarki-universalistoj'' kaj aliaj moskvaj anarkiistaj organizaĵoj. En [[1921]] ricevis monon de kontraŭleĝaj anarkiistoj por laŭleĝa anarkiista propagando kaj disvastigo de literaturo. En somero [[1921]] VĈK enfiltrigis du provokistojn en lia grupo. En fino de aŭgusto [[1921]] la provokistoj persvadis na Ĉjornij konservi presmaŝinon en lia loĝejo. Tuj VĈK arestis lin kaj akuzis je preparo por presado de falsa mono. Krome, oni asertis ke li estis estro de kontraŭleĝa anarkiista grupo. Malgraŭ protestoj de multaj anarkiistoj, kondamnita por mortigo. Mortpafita 27.09.1921. En arkivoj de [[KGB]] troviĝas multaj verkoj de Ĉjornij pri [[biologio]], [[filozofio]], [[historio]] kaj ankaŭ granda verko pri rolo de intelektuloj. == Gravaj verkoj == * Новое направление в анархизме: ассоциационный анархизм. 1907 * О классах. 1924. == Literaturo == * Гонения на анархизм в Советской России. Берлин. 1922. * Махно Н.И. Воспоминания. Киев. Украина. 1991. Т. 2. * Саша-Петр. Лев Черный. Биографический очерк. – В кн.: Черный Л. Ассоциационный анархизм. 1922. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Ĉjornij, Lev}} [[Kategorio:Rusiaj anarkiistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Voroneĵa provinco]] g9dm0qyag798fmtipltx8xmed30dee0 0 255823 9490184 9444187 2026-10-08T02:23:18Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490184 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=PT |sen banderolo=jes}} '''Esposende''' estas portugala [[urbo]] en la plej okcidenta pinto de la [[distrikto Braga]], [[Norda regiono (Portugalio)|Norda regiono]] kaj subregiono ''Cávado'', kun ĉ. 3 595 loĝantoj. Ĝi estas sidejo de malgranda [[municipo]] kun 95,41 km² kaj 35 138 loĝantoj (2021), subdividita en naŭ [[fregezioj]]. La municipo limas norde kun la municipo [[Viana do Castelo]], oriente kun [[Barcelos]], sude kun [[Póvoa de Varzim]] kaj okcidente kun [[Atlantiko]]. Ĝi estas la nura municipo en la distrikto kiu havas marbordon (16 km). La plej alta punkto de la municipo estas en Maceira, je 281 metroj de altitudo, en la fregezio Vila Chã. Esposende estas [[ĝemelurbo|ĝemelita]] kun la [[Francio|franca]] urbo [[Ozoir-la-Ferrière]]. La rivero [[Cávado]] pasas tra la urbo kaj tuj poste enbuŝiĝas en la [[Atlantika Oceano|Atlantikan Oceanon]]. == Historio == Arkeologiaj elfosaĵoj ebligis kolekti ĉizitajn ŝtonilojn, atribuitaj al la nomita [[Aŝela kulturo]], kio datas la homan okupadon en la nuna teritorio de Esposende je antaŭ 300 jarmiloj. Restaĵoj de [[megalito]]j kaj [[kastrumo]]j atestas pri okupado dum Neolitiko kaj Ferepoko. Ankaŭ la Romia Imperio lasis restaĵojn. Esposende estis altigita al la kategorio de ''Vila'' (urbeto), pere de [[foruo]] de la reĝo D. [[Sebastiano la 1-a (Portugalio)|Sebastiano]] la 19an de Aŭgusto 1572. Esposende estis altigita al la kategorio de ''Cidade'' (urbo) la 2an de Julio 1993. Laŭlonge de la 20-a jarcento la loĝantaro malrapide kreskis el 15 000 en la jarcentkomenco ĝis nunaj 35 000, tio estas duobliĝo. == Fregezioj == [[Dosiero:Esposende freguesias 2013.svg|maldekstre|eta|230ra]] La municipo Esposende havas la jenajn fregeziojn: {{Div col|cols = 2}} * Antas * Apúlia e Fão * Belinho e Mar * Esposende, Marinhas e Gandra (Cidade) * Fonte Boa e Rio Tinto * Forjães * Gemeses * Palmeira de Faro e Curvos * Vila Chã {{Div col end}} == Vidindaĵoj == === Arkeologio === * Kastrumo de São Lourenço * Menhiro de São Paio de Antas * Dolmeno de Portelagem kaj ''Mamoas'' de Rápido * ''Grubehus'' (ŝipformaj kabanoj) de Lugar das Pedrinhas === Religia arkitekturo === * Mezepoka tombejo de Barreiras * Sanktejo de Senhora da Guia, Belinho * Kapeloj de Senhor dos Aflitos kaj de São João Baptista * ''Alminhas'' de Redonda aŭ de Cruz kaj de Belinho aŭ de Miguel Devesas === Civila arkitekturo === * Fuorto de Esposende kaj ''Facho'' de Bonança * Ponto de Fão kaj domoj de Lugar das Pedrinhas kaj Cedovém == Servoj == === Muzeoj === * Municipa (tabelfoto) kaj Mara Muzeoj de Esposende * Arta Muzeo – Fão === Strandoj === * Strandoj de Apúlia, de Belinho, de Cedovém, de Cepães, de Lugar das Pedrinhas, de Ofir, de Rio de Moinhos, de Suave Mar, kaj de S. Bartolomeu do Mar. == Bildoj == <gallery> Castro de S Lourenço (Vila Chã perto de Esposende)1499.JPG|Kastrumo de São Lourenço. Dolmen da Portelagem (6).jpg|Dolmeno de Portelagem. Capela de São João Baptista.jpg|Kapelo de São João Baptista. Aerial photograph of Esposende 2019 (2).jpg|Lumturo, fuorto kaj loĝlokoj. Esposende.JPG|Rivero [[Cávado]] en Esposende. Igreja Matriz Esposende.JPG|Preĝejo. Ponte de Fao Esposende.JPG|Ponto de Fão. MENIR ANTAS 1.JPG|Menhiro de São Paio de Antas. Typical_Pedrinhas_Houses.JPG|Lugar das Pedrinhas. Apulia Beach.JPG|Strandoj de Apúlia. </gallery> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.cm-esposende.pt/ Municipo Esposende] * [http://www.visitesposende.com/ Turismo] * [http://www.galaicofolia.com/ Galaicofolia – 2000 Anos de Festa!] * [https://web.archive.org/web/20110619104435/http://www.ccfao.com/ Cooperativa Cultural de Fão] * [https://web.archive.org/web/20100210181847/http://www.esposendetv.com.pt/ EsposendeTV] {{Projektoj}} * {{Tradukita|lingvo= pt |artikolo=Esposende|revizio=67971409}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Urboj de Portugalio]] [[Kategorio:Municipoj de Portugalio]] [[Kategorio:Distrikto Braga]] inc0l56oe6noqcyne4qn5r6aquq51tp 0 256901 9489946 9376097 2026-10-07T13:48:33Z RG72 11847 9489946 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Rainbow_flag_and_blue_skies.jpg|eta|dekstra|250px|Ĉielarka Flago]] [[Dosiero:2004-GayPrideIceland-DykesOnBikes3.jpg|eta|dekstra|250px|Geja Fiero de [[Rejkjaviko]] en 2004]] [[Dosiero:Carro gay Milano 2003.jpg|eta|dekstra|200px|Geja Fiero en [[Milano]], junio 2003]] '''La Internacia Tago de GLAT-a Fiero''' ([[gejo]]j, [[lesbanino]]j, [[ambaŭseksemulo]]j kaj [[transgenruloj]]), ankaŭ konata kiel '''Tago de la Geja Fiero''' aŭ simple '''Geja Fiero''' (en la angla, gay pride) estas serio de eventoj kiu ĉiujare estas celebritaj de samseksemaj kolektivoj antaŭ la publiko por instigi al toleremo kaj egaleco de gejoj, lesbaninoj, ambaŭseksemuloj kaj transgenruloj. Tiu ĉi festo estas celebrata ĉirkaŭ la [[28-a de junio]] aŭ la unuan [[sabato]]n post la 28-a de junio, memore al la ekribeloj kaj manifestacioj en [[Ribelo de Stonewall|Stonewall]] ([[Novjorko]], [[Usono]], [[1969]]), kiu markas la komencon por la samseksema emancipiĝo kaj libereco. En kelkaj [[lando]]j la dato povas ŝanĝiĝi se ĝi koincidas kun aliaj datoj tre gravaj por la [[regiono]] (amasaj eventoj, politikaj balotadoj aŭ simile). Kaj en Usono oni intertempe ne plu akcentas "tagon de [[GLAT]]", sed difinis la tutan [[junio]]n kiel "[[monato]] de [[GLAT]]" respektive "monato de fiero" ([[:en:Pride Month|''Pride Month'']]). La baza nocio de "geja fiero" diras ke neniu homo devas honti pro lia/ŝia estmaniero, senkonsidere de la sekso aŭ [[seksa orientiĝo]]. La elektita termino "[[fiero]]", venas de la [[angla lingvo]] kaj el filologia vidpunkto ĝia traduko pli korekta devus esti "[[digno|digneco]]". La celebrado okazas ĉefe per kolorumitaj "fieraj marŝadoj" (en la angla ''pride parades'', en la franca ''marches des fiertés'', en la hispana ''marcha del orgullo'') kiuj koincidas en la norda hemisferio, kun la alveno de la somero. La [[GLAT-simboloj|simboloj]] de la geja fiero (la [[ĉielarka flago]] kaj la [[rozkolora triangulo]]), estas amase portitaj dum la festoj. En la celebraĵoj partoprenas GLAT-ajn grupojn kiuj protestas aŭ petas pli da respekton por ili laŭ iliaj vivkondiĉoj en la respektiva lando. == Opozicio == Ene de la geja komunumo kelkaj malakceptas la nocion de la geja fiero ĉar ili perceptas en ĝi egan emfazon pri la seksa orientiĝo kiu ne estas grave konsiderata kaj manko de diskretemo, modesteco kaj submetiĝo al tio kio povus damaĝi la publikan moralon, religiajn kredojn, eĉ inkluzive de la propra afero pri emancipiĝo kaj agnoskado de la samseksemaj rajtoj. Tamen ili proponas eviti tian ekstravagancan aktivismon per diskursoj kontraŭ la diskriminacio al GLAT-oj per la komunaj ideoj de la publiko. Aliaj kritikistoj vidas la nocion de la geja fiero kiel ofendo al la identeco de ĉiu unuopulo, ĉar ĉiu persono - inkluzive de ĉiu gejo - vivas la sen neceso identigi sin kun tiu determinita [[stereotipo]]. == Landoj == === Kartvelio === Provo de loka GLAT-komunumo okazigi en [[julio 2019]] Gejan Fieron en [[Tbiliso]] ([[Kartvelio]]) alfrontis fortan kontraŭstaron de ortodoksaj organizaĵoj, kiuj aranĝis [[:n:Manifestacioj en Kartvelio: kontraŭ gejoj, provokoj kaj registaro|protestajn manifestaciojn]] kaj minacis perforte ĉesigi iujn ajn tiajn provojn. === Rusio === Provoj okazigi Gejan Fieron en Rusio ĉiam alfrontis oponon de la publiko kaj aŭtoritatoj. Rusia opoziciulo [[Aleksej Navalnij]] proponis en 2009 kompromisan solvon — lasi gejojn fari tiun aranĝon en aparta, ĉirkaŭbarita spaco. {{Citaĵo |teksto = Mi proponus por la [[Rusio|rusiaj]] [[realo]]j preni formon de Geja Fiero, kiun oni elektis en [[Jerusalemo]]. Por ke [[gejo]]jn ne mortigu ne-gejoj, oni lasas gejojn amuziĝi en fermita kaj ĉirkaŭbarita [[stadiono]]. Indignitaj civitanoj havas eblecon esprimi sian [[protesto]]n, manifestaciante apud tiu ĉi stadiono. Post la fino de la aranĝo la gejojn oni sub gardo transportas hejmen. |aŭtoro = [[Aleksej Navalnij]]<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://navalny.livejournal.com/370945.html | titolo = 100 фактов о Кировской области. Геи на параде. | titolo-aldono = | alirdato = | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = [[Aleksej Navalnij]] | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2009-05-02 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[LiveJournal]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20170816060058/https://navalny.livejournal.com/370945.html | arkivdato = 2009-05-10 | citaĵo = }}</ref> |verko = Gejoj en parado |origina teksto = Я бы предложил для русских реалий взять формат гей-парада, который выбрали в Иерусалиме. Чтобы геев не поубивали негеи, геев выпускают порезвиться на закрытый и отцепленный стадион. Возмущенные граждане имеют возможность выразить свой протест, пикетируя этот стадион. По завершении мероприятия, геев под охраной развозят по домам. Как-то так. }} == Vidu ankaŭ == * [[Samseksema liberiga movado]] * [[Madrida Geja Fiero]] * [[Tel-Aviva Parado]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.ipernity.com/doc/kallegreen/album/245017 Fotoraporto pri ''Geja Fiero'' en Stokholmo. 2011] {{eo}} == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:GLAT-paradoj| ]] 4a9khosw5wdc67zrlw8rf8b433vly8d 0 258617 9489965 9475995 2026-10-07T14:53:01Z Sj1mor 12103 9489965 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Orokula klangulo |koloro = pink |dosiero = Bucephala clangula.jpg |dosiero larĝo = 300px |priskribo de dosiero = masklo |dosiero2 = Common Goldeneye, female.jpg |dosiero2 larĝo = 300px |priskribo de dosiero2 = ino |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Anseroformaj]] ''Anseriformes'' |familio = [[Anasedoj]] ''Anatidae'' |genro = ''[[Bucephala]]'' |specio = ''B. clangula'' |statuso = LC |dunomo = ''Bucephala clangula'' |dunomo aŭtoritato = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]]) |specioj de subdivizio = subspecioj |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 300px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Orokula klangulo''' ''(Bucephala clangula)'' estas birda [[specio]] el familio de [[Anasedoj]] el [[genro]] ''[[Bucephala]]''. Ĝi estis pli frue aldonite erare al genro [[Clangula]]. Ties plej proksima parenco estas la samgenra kaj simila specio [[Islanda klangulo]]. Ĝi havas du [[subspecio]]jn nome ''Bucephala clangula clangula'' en [[Eŭrazio]] kaj ''Bucephala clangula americana'' en [[Kanado]] kaj [[Usono]]. == Aspekto == [[Dosiero:Goldeneye female.jpg|eta|maldekstra|250px|Ino]] La Orokula klangulo havas averaĝe enverguron de 65-80&nbsp;cm. Temas pri specio kun [[seksa duformismo]]. Maskla plenkreskulo gamas el 45–52 cm longa kaj 888 al 1400 g peza, dum ino gamas el 40–50 cm longa kaj el 500 al 1182 g peza. Tio estas, la masklo estas iomete pli granda ol femalo. Tiu specio estas taŭge nomata laŭ sia orflava okulo (iriso). La masklo havas nigran-blankan nuptoplumaron, kaj en malhela kapo rimarkindas verda [[irizeco]] kaj ties plumoj de la kaposupro estas longiĝintaj kaj havigas impreson de pli granda kapo, kiu nomigas la genron<ref>La [[latina]] [[scienca nomo]] estas kunmetaĵo de du [[radiko]]j el [[antikva greka]] "bu" kaj "kefalos" signife respektive "de bovo" kaj "kapo".</ref>. Lia beko estas tutgriza. Li havas ankaŭ malhelan dorson (kun blankaj flankoj kaj strioj super suba ventro videblaj dumnaĝe) kaj blankajn kolon kaj ventron. Inter la bekobazo kaj la okulo situas karakteriza kaj rimarkinda kontraste blanka ovalforma makulo. La femalo ne havas tiun makulon. Kruroj kaj piedoj estas oranĝecflavaj. La masklo montras fluge nigrecajn flugilojn kun tre kontraste blankaj duarangaj flugoplumoj kaj duarangaj flugilkovriloj. La masklo en [[eklipsa plumaro]] malheliĝas, nome la verdeca kapo iĝas malhelbruna, malhelbruniĝas la blankaj dorsoflankoj kaj griziĝas la iam blankegaj kolo kaj subaj partoj. Ĉe kelkaj maskloj la ovalforma bridomakulo iĝas duonluneca, kio similiĝas ĝin al tiu de [[Islanda klangulo]] en [[reprodukta plumaro]].<ref>Lars Svensson, ''Guía de aves. España, Europa y región mediterránea'', Omega, Barcelona, 2010, paĝo 42 kaj 43.</ref> La ino estas tre simila al tiu de [[Islanda klangulo]], nome malhelbruna kapo, blankeca kolumo, helgriza brusto kaj blankaj subaj partoj (ventro). La dorso estas malhelgriza sen la blankaj dorsoflankoj de la masklo. Dumfluge videblas kiel ĉe la masklo blankaj duarangaj flugoplumoj, sed la duarangaj flugilkovriloj estas malhelaj. Ŝia beko estas griza kun nigreca pinto kaj flaveca antaŭ pinta bendo; tiu karaktero estas unu el malmultaj diferencoj rilate al la ino de [[Islanda klangulo]], kiu havas pli etendan flavan parton kaj malplilongan bekon ĝenerale. Krome la ino de la Orokula klangulo, estas kiel ĉe sia masklo, pli pinteca ĉe kapopinto.<ref>Lars Svensson, ''Guía de aves. España, Europa y región mediterránea'', Omega, Barcelona, 2010, paĝo 42 kaj 43.</ref> La junulo estas tre simila, sed kun beko tutgriza.<ref>Lars Svensson, ''Guía de aves. España, Europa y región mediterránea'', Omega, Barcelona, 2010, paĝo 42 kaj 43.</ref> == Vivmaniero == [[Dosiero:bucephala_clangula2.jpg|eta|dekstra|250px|Klangularo]] Ĝia nutraĵo estas [[insektoj]], ties larvoj, moluskoj, kankroj. Ĝi serĉas la nutraĵon eĉ en profundo de 8 m, sub ŝtonoj. Tiuj maraj anasoj manĝas subakve. Dum la tuta jaro ĉirkaŭ 32% de ties predo estas [[krustulo]]j, 28% estas {{J|akva insekto}} kaj 10% estas [[molusko]]j. [[Insekto]]j estas la hegemonia predo dum la [[reprodukta sezono]] kaj [[krustulo]]j estas la hegemonia predo dum migrado kaj vintrumado. Ialoke ankaŭ ovoj de [[fiŝo]]j kaj {{J|akva planto}} povas esti gravaj manĝeroj. Tiu specio siavice povas fali predo de diversaj [[akcipitro]]j, [[gufo]]j kaj [[agloj]], dum inoj kaj idoj estis foje predataj de [[urso]]j (specioj de ''Ursus''), de diversaj [[musteloj]] (specioj de ''Mustela''), [[vizono]]j (''Mustela vison''), [[lavurso]]j (''Procyon lotor'') kaj eĉ de la [[Brustornama pego]] (''Colaptes auratus'') aŭ de la [[Komuna sciuro]] (''Tamiasciurus husonicus''). == Generado == [[Dosiero:Goldeneyepair.jpg|eta|maldekstra|250px|Paro]] [[Dosiero:Bucephala clangula MHNT.ZOO.2010.11.19.6.jpg|eta|maldekstra| ''Bucephala clangula'' - [[MHNT]]]] Ĝi nestas en akvoproksima kava arbo. Ĝi [[Kovado|kovas]] 6-11 ovojn dum 30 tagoj. La [[frumatura]]j idoj iĝas memstaraj post 60 tagoj. Ofte la naturaj arbokavaĵoj estas farataj de rompitaj branĉoj, se ili ne estas faritaj de [[Blankvizaĝa nigropego]] aŭ de [[Nigra pego]], la ununura arbokavantaj animaloj kiuj faras kavaĵon sufiĉe grandan por normale gastigi klangulon. Averaĝa ovogrando estas de larĝo de 43.3 mm, de longo de 59.3 mm kaj pezo de 64 g. La periodo de [[kovado]] gamas el 28 al 32 tagoj. La ino faras la tutan kovadon kaj estas abandonata de la masklo 1 aŭ 2 semajnojn post ovodemetado. La junuloj restas en la nesto dum ĉirkaŭ 24–36 horoj. [[Nestoparazitado]] estas tre komuna kaj kun aliaj Orokulaj klanguloj same kiel kun aliaj anasaj specioj kaj eĉ oni trovis ovojn de [[Dukolora hirundo]] aŭ de [[Eŭropa sturno]] mikse kun la ovoj de Orokula klangulo! La idaroj komune ekmiksiĝas kun tiuj de aliaj inoj kiam ili iĝas pli sendependaj. Junuloj de klanguloj estis foje konkurence mortigataj de aliaj klangulaj patrinoj, de [[Granda kolimbo]] aŭ de [[Grizvanga grebo]]. La junuloj kapablas flugi post 55–65 tagoj de aĝo. == Distribuado == [[Dosiero:Goldeneyes in flight.jpg|eta|dekstra|Fluge super rivero [[Rideau]], [[Otavo]], [[Ontario]]]] Ties reprodukta habitato estas [[tajgo]]. Ili troviĝas en lagoj kaj riveroj el borealaj arbaroj tra [[Kanado]] kaj norda [[Usono]], [[Skandinavio]] kaj norda [[Rusio]]. Ili estas [[birdomigrado|migrantaj]] kaj vintras ĉefe en protektataj marbordaj akvoj aŭ malfermaj internaj akvoj je pli moderklimataj latitudoj. Nature ili nestumas en kavaĵoj de grandaj arboj. Ile pretas uzi [[nestoskatolo]]jn, kaj tio permesis sanan reproduktan populacion establiĝi en [[Skotlando]] kie ili pliiĝas kaj malrapide disiĝas danke al helpo de nestoskatoloj. Ili estas kutime komunaj vintre ĉe lagoj de [[Britio]] kaj kelkaj kuraĝiĝas nestumi en nestoskatoloj, kiujn omi metas por havi ilin tie la tutan jaron. La Orokula klangulo estas specio al kiu aplikiĝas la ''Agreement on the Conservation of African-Eurasian Migratory Waterbirds'' (AEWA). Proksimume 188,300 Orokulaj klanguloj estas mortigataj de [[ĉasisto]]j en [[Nordameriko]] dum la 1970-aj jaroj, reprezente ĉirkaŭ 4% el la totala nombro de anasoj mortigataj en la regiono dum tiu periodo. La indico estas probable simila nuntempe. Kaj la reprodukta kaj la vintra habitato de tiuj birdoj estis degradata pro klarigado kaj poluado. Tamen tiu estas la ununura anaso en Nordameriko kiu eligas mallongdaŭran profiton el la laga acidigo. == Bildaro == <gallery mode="packed" heights="150"> Dosiero:Bucephala clangula ja 01.jpg|paro Dosiero:Common Goldeneye.jpg|Masklo Dosiero:Flying bucephala clangula.jpg|Flugbildo de la masklo </gallery> == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Commons|Bucephala clangula}} * [http://ibc.lynxeds.com/species/common-goldeneye-bucephala-clangula Orokula klangulo, filmetoj, fotoj kaj sonoj] ĉe Internet Bird Collection * [http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Common_Goldeneye.html Laboratorio Cornell de Ornitologio: Orokula klangulo] * [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i1510id.html USGS Patuxent Birdidentigejo: Orokula klangulo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071027061018/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i1510id.html |date=2007-10-27 }} * [http://www.blevinsphoto.com/goldeneye.htm foto de plenkreskulo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070928151740/http://www.blevinsphoto.com/goldeneye.htm |date=2007-09-28 }} * [http://www.blevinsphoto.com/goldeneye1.htm foto de pariĝada ceremonio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070928151658/http://www.blevinsphoto.com/goldeneye1.htm |date=2007-09-28 }} * [http://www.sdakotabirds.com/species/common_goldeneye_info.htm Suddakotaj Birdoj kaj Birdumo: Orokula klangulo, Informaro kaj fotoj] * [http://www.enature.com/fieldguides/detail.asp?allSpecies=y&searchText=common%20goldeneye&curGroupID=1&lgfromWhere=&curPageNum=1 eNature.com: Orokula klangulo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070929083713/http://www.enature.com/fieldguides/detail.asp?allSpecies=y&searchText=common%20goldeneye&curGroupID=1&lgfromWhere=&curPageNum=1 |date=2007-09-29 }} * [http://www.nature-pictures.org/foto/64/ Orokula klangulo, naturaj fotoj kaj voĉo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120218234059/http://www.nature-pictures.org/foto/64/ |date=2012-02-18 }} == Referencoj == * Roger Peterson, Guy Mountfort, P.A.D. Hollom, "Guía de campo de las aves de España y de Europa", Omega, Barcelona, 1983. * Lars Svensson, ''Guía de aves. España, Europa y región mediterránea'', Omega, Barcelona, 2010. * Hans-Günther Bauer, Einhard Bezzel kaj Wolfgang Fiedler (Hrsg): ''Das Kompendium der Vögel Mitteleuropas: Alles über Biologie, Gefährdung und Schutz. Band 1: Nonpasseriformes – Nichtsperlingsvögel'', Aula-Verlag Wiebelsheim, Wiesbaden 2005, ISBN 3-89104-647-2 * T. Bartlett: ''Ducks And Geese - A Guide To Management.'' The Crowood Press, 2002, ISBN 1-85223-650-7 * Hartmut Kolbe: ''Die Entenvögel der Welt.'' Ulmer Verlag 1999, ISBN 3-8001-7442-1 * Erich Rutschke: ''Die Wildenten Europas – Biologie, Ökologie, Verhalten'', Aula Verlag, Wiesbaden 1988, ISBN 3-89104-449-6 {{Birdoj}} {{Portalo Birdoj}} [[Kategorio:Mergenoj]] [[Kategorio:Anasedoj]] [[Kategorio:Anseroformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Eŭropo]] [[Kategorio:Birdoj de Ameriko]] q7vyl4dv6slik1e9kms9xyf4sggz9hg 0 261719 9490076 9481799 2026-10-07T18:43:21Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490076 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Edward W. GUO''' (* [[1987]]) estas komponisto kaj kreinto de interreta muzikkolekto [[International Music Score Library Project|IMSLP/Petrucci Music Library]]. Malmulton oni scias pri li, nur kion li mem asertis sub sia paĝo [http://imslp.org/wiki/User:Feldmahler Feldmahler] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150418150035/http://imslp.org/wiki/User%3AFeldmahler |date=2015-04-18 }}<ref>Paĝo ''http://imslp.org/wiki/User:Fe {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150418150035/http://imslp.org/wiki/User%3AFeldmahler |date=2015-04-18 }}ldmahler'' {{Citaĵo el la reto |url=http://imslp.org/wiki/User%3AFeldmahler |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2022-02-26 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150418150035/http://imslp.org/wiki/User%3AFeldmahler |arkivdato=2015-04-18}} vizitita en oktobro 2008</ref> en la vikieca projekto IMSLP: Guo studis muzikon en [[New England Conservatory of Music]] en [[Bostono]], [[Masaĉuseco]]. Li ludas [[piano]]n kaj [[violono]]n. La studojn li finis ''"recently"''<ref>do supozeble en 2008</ref> per [[Bakalaŭro]] en [[komponado]]. La projekton [[IMSLP]] li komencis ''"on a cold winter day in my 18th year"'' ("iun malvarman vintran tagon en mia 18-a jaro"). Laŭ propra indiko li parolas la [[angla]]n, la [[ĉina]]n kaj la [[japana]]n. La projekto IMSLP ekfunkciis la {{daton|16|februaro|2006}}, en septembro 2008 ĝi estis la plej granda tia kolekto kun pli ol 11.000 verkoj (20.000 partituroj) de pli ol 1.200 komponistoj. == Fontoj == {{Referencoj}} {{Vivtempo|Guo, Edward W.}} [[Kategorio:Usonaj muzikistoj]] [[Kategorio:Usonaj komputikistoj]] ehoec7m75eedhsy5q9hc4tdvw3czz94 0 272921 9490287 9238659 2026-10-08T10:56:08Z Sj1mor 12103 9490287 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Hugo WOLF''' (n. [[13-an de marto]] [[1860]] en [[Slovenj Gradec]]; m. [[22-an de februaro]] [[1903]] en [[Vieno]]) estis [[aŭstroj|aŭstra]]-[[slovenoj|slovena]] [[komponisto]] kaj [[muzikkritikisto]] == Vivo == Wolf naskiĝis kiel filo de slovenlingva patrino kaj germanlingva patro. Lia familio ŝanĝis la familian nomon de slovena ''Volk'' el la germanan ekvivalenton ''Wolf''. De sia patro, ledokomercisto, kiu samtempe estis pasia muzikisto, Wolf lernis [[piano]]- kaj [[Violono|violonludadojn]]. Post finigo de malmulte feliĉa lerneja tempo en Graz kaj en la monaĥeja gimnazio ''St. Paul'' en ''Lavanttal'', dum kiu li krom por muziko pruviĝis kiel talenta por preskaŭ nenio alia, li eniris en 1875 la [[konservatorio]]n en [[Vieno]] (i.a. al [[Robert Fuchs]]), kie [[Gustav Mahler]] estis lia kunlernanto. Verŝajne li tie lernis nur malmultege, kaj en 1877 oni foririgis lin pro ŝerco en formo de minaca letero al la rektoro, en kiu li eble ne estis implikita. Ekde la aĝo de dek sep li mem responsis por sia muzika edukado. De la pianoinstruado kaj danke al malregulaj subvencioj deflanke de sia patro li povis vivi kelkajn jarojn en Vieno. En 1881 li ektenis postenon kiel vickapelestro ĉe la urba teatro de Salcburgo, sed jam post tri monatoj li estis maldungita kaj almenaŭ kiel muzikisto neniam plu daŭre dungita. En [[1884]] Wolf fariĝis muzikkritikisto de la Viena bulvardogazeto ''Salonblatt'' kaj akiris per senkompromise morda kaj sarkasma stilo ioman famecon, kiu tamen por lia posta sukceso estis plie malhelpa. Lia arda adoro por [[Richard Wagner|Wagner]] sin ligis kun rigida rifuzado de [[Johannes Brahms|Brahms]], kies verkaron li dumvive malestimis. Brahms tamen ĝue laŭtegis la atakojn de Wolfs en ''Salonblatt'' en amika rondo. Ne pro siaj pasiaj kritikoj Wolf estis dungita de ĉi tiu gazeto, sed ĉar unu el liaj mezenatoj transdonis lian honorarion en formo de anonckomisioj al la gazeto.<ref>''Große Österreicher'', [[Ueberreuter]], Hrsg. [[Thomas Chorherr]], Autor Dr.Franz Edler</ref> En 1887 li publikigis dek du el siaj [[lido]]j, maldungiĝis je sia posteno ĉe Salonblatt kaj ekdediĉis sin nure al la komponado. La sekvaj jaroj fondis lian famon kiel komponisto: ili estis stampitaj de periodoj kun intensa kreoforto alternante kun tiuj de mensa kaj fizika elĉerpiĝo,en kiuj li foje eĉ ne eltenis iun ajn muzikon. [[Dosiero:ZentralfriedhofWolfHugo.jpg|eta|Honortombo sur la centra tombejo de Vieno]] Septembre de 1897 la efikoj de la [[sifiliso]] kaptita en la aĝo de dek ok jaroj necesigis lian sendadon en nervosanigejon, el kiu li revenis sekvajanuare. Kelkajn monatojn poste, post provo de memmortigo en la Traun-lago, li reeniris propravole en la sanigejon. Post kvar suferplenaj jaroj li mortis la 22-an de februaro 1903. Lia honortombo, konceptita de [[Edmund Hellmer]], troviĝas sur la centra tombejo de Vieno. Wolf dum la tuta vivo suferis de ekstrema [[malriĉeco]], kio estis, por lia malforta sanstato kaj lia fiera, sentema kaj nervoza karaktero, malfacile eltenebla. Lian profesian sukceson vojbaris precipe lia sensiva kaj komplika temperamento. Siajn enspezojn li dankis preskaŭ nure al la daŭraj klopodoj de malgranda grupo da amikoj, muzikkritikistoj kaj kantistoj, famigi liajn lidojn, al la subteno de la ''Viena akademia Wagner-asocio'' kaj al la fondado de Hugo-Wolf-asocioj, ekz. en 1887 deflanke de [[Michael Haberlandt]] en [[Vieno]]. Eĉ la publikigo de liaj lidoj fare de la muzikeldonejo [[Schott Music|Schott]] en 1891 ja alportis al li prestiĝon, tamen eĉ post kvin jaroj nure 85 markojn kaj 35 pfenigojn. Konforme al tio Wolf vivis plejofte en simplaj tranoktejoj, ĝis kiam la grandanimeco de liaj amikoj en 1896 havigis al li propran restadejon, en kiu li povis vivi unu jaron. [[Dosiero:Hugo_Wolf_Park_um_1920.jpg|eta|Hugo-Wolf-Parko ĉ. 1920]] == Muzikhistoria valoro == Inter tiuj komponistoj de la [[Romantisma muziko#Malfrua romantismo|malfrua romantismo]], kiuj defendis la vidpunkton, ke oni devas rezigni la tradiciitajn regulojn de beleco kaj formo, se ili kontraŭstaras pli ekzaktan aŭ viglan realigon de drameca aŭ emocia esprimado, Wolf tenas specialan lokon ne nur pro la aŭdacega originaleco de siaj metodoj kaj rimarkindaj trajtoj de sia persona stilo, sed ĉar tiuj ĉi estas rekta konsekvenco de profundega [[poezio|poezia]] kompreno kaj imagopovo. La ofteco de lidoj, en kiuj Wolf konstruas la akompanadon ekde ununura muzika [[Frazo (muziko)|frazo]] – iaspeca [[gvidmotivo]] – sekvigis al la erariga aserto, ke lia verko estas nenio alia ol transigaĵo de la principoj de Wagner sur lidojn. En realo la formo de liaj lidoj varias samamplekse kiel la formo de la [[liriko|poemoj]], kiujn li muzikigis. Same rimarkindas la granda kvanto de muzikaj stiloj, kiujn Wolf regis. Tamen ĉe Wolf formo kaj stilo estas tiel malvaste interligitaj kun poeziaj ideoj, kiujn ili enkorpigas, tiel ke oni preskaŭ neniel povas analizi sendepende de la teksto. Sian lokon inter la plej grandaj lidkomponistoj li dankas al la vereco kaj originaleco de siaj verkoj kaj al la vigla esprimforto, per kiu li prezentas tiujn. Tiuj ĉi rezultaĵoj ne nur estas rezulto de eksterordinara muzika talento, sed ankaŭ de eksterordinare kritika kompreno de [[liriko]]. Neniu alia komponisto sentis tian skrupulan respekton por la poemoj, kiujn li muzikigis. Mismeti unuopan [[Akcento (muziko)|akcenton]] por li estis same abomena sakrilegio kiel la misinterpretado de ideo aŭ la preterirado de esenca aludo en la teksto. La subtileco de la [[deklamado]] nenie atingis pli altan gradon ol en la lidoj de Wolf. Emfazendas ankaŭ la objektiva kaj drameca sinteno de lia animo. Li preferis fari sin sontubo de la poezio anstataŭ eluzi sian arton por la esprimo de sia propra personeco, pro kio li ankaŭ ne muzikigis tekstoj de verkistoj, kiujn li malestime nomis »mio-poetoj«. Tial homoj, kiujn li karakterizas en siaj lidoj, staras kiel vivantaj antaŭ la aŭskultanto kaj formas iaspecan galerion de [[portreto]]j, kiuj ja estas nedubeble la verko el sia mano, tamen ja ĉiuj ankaŭ konservas sian apartan individuecon. Tiuj ĉi asertoj verigeblas kaj konsidere de la pli simplaj kaj melodiaj lidoj kaj ankaŭ konsidere de tiuj, kiuj estas ekstreme komplikaj kaj malfacilaj. Inter la unuaj oni povus mencii ''Das verlassene Mägdlein'' kaj ''Der Gärtner'' (Mörike), ''Verschwiegene Liebe'' kaj ''Der Musikant'' (Eichendorff), ''Anakreons Grab'' (Goethe), ''Alle gingen, Herz, zur Ruh'' (Spanisches Liederbuch) kaj la numerojn 1 kaj 4 de la Italienisches Liederbuch. Inter la lastaj estas ''An eine Äolsharfe'' kaj ''Der Feuerreiter'' (Mörike) kaj ''Ganymed'' kaj ''Prometheus'' (Goethe). La komponiston [[Joseph Marx]] el Graz, kiu famiĝis per siaj lidoj ekestintaj mallonge post la morto de Hugo Wolf, oni ĝenerale rigardas kiel muzika heredanto de la lidotradicio de Hugo Wolfs. Per sia malfrua romantismo, karakterizita de impresionisma sonpentrado, Marx rekte sin ligas al la melodia stilo de Wolf kaj aldonis tiel al la aŭstra lido pluan sonriĉan faceton. == Verkoj (elekto) == === Teatra muziko === * [[Bühnenmusik]] por ''Das Fest auf Solhaug'' de [[Henrik Ibsen|Ibsen]], 1890/91 * ''[[Der Corregidor]]'', [[opero]] je kvar aktoj, en 1896 sukcese prezentita unuan fojon en Mannheim * ''Manuel Venegas'', operfragmento, 1897 === Voĉkantaj komponaĵoj === '''Lidoj''' * ''Liederstrauß''. Sep poemoj el la [[Buch der Lieder (Heine)|Buch der Lieder]] de [[Heinrich Heine]] (1878, publikigita postpostmorte en 1927)<br />''Sie haben heut Abend Gesellschaft'', ''Ich stand in dunkeln Träumen'', ''Das ist ein Brausen und Heulen'', ''Aus meinen großen Schmerzen'', ''Mir träumte von einem Königskind'', ''Mein Liebchen wir saßen beisammen'', ''Es blasen die blauen Husaren'' * Poemoj de [[Eduard Mörike]] (1888)<br />''Der Genesene an die Hoffnung'', ''Der Knabe und das Immlein'', ''Ein Stündlein wohl vor Tag'', ''Jägerlied'', ''Der Tambour'', ''Er ist's*'', ''Das verlassene Mägdlein'', ''Begegnung'', ''Nimmersatte Liebe'', ''Fussreise'', ''An eine Aeolsharfe'', ''Verborgenheit'', ''Im Frühling'', ''Agnes'', ''Auf einer Wanderung'', ''Elfenlied'', ''Der Gärtner'', ''Citronenfalter im April'', ''Um Mitternacht'', ''Auf eine Christblume 1'', ''Auf eine Christblume 2'', ''Seufzer*'', ''Auf ein altes Bild*'', ''In der Frühe*'', ''Schlafendes Jesuskind*'', ''Karwoche*'', ''Zum neuen Jahr'', ''Gebet*'', ''An den Schlaf*'', ''Neue Liebe*'', ''Wo find' ich Trost*'', ''An die Geliebte'', ''Peregrina 1'', ''Peregrina 2'', ''Frage und Antwort'', ''Lebe wohl'', ''Heimweh'', ''Lied vom Winde'', ''Denk' es, o Seele*'', ''Der Jäger'', ''Rat einer Alten'', ''Erstes Liebeslied eines Mädchens'', ''Lied eines Verliebten'', ''Der Feuerreiter'', ''Nixe Binsefuß'', ''Gesang Weyla's*'', ''Die Geister am Mummelsee'', ''Storchenbotschaft'', ''Zur Warnung'', ''Auftrag'', ''Bei einer Trauung'', ''Selbstgeständnis'', ''Abschied''<br />* ankaŭ kun orkestro * Poemoj de [[Joseph von Eichendorff]] (1887/88)<br />''Der Freund'', ''Der Musikant'', ''Verschwiegene Liebe'', ''Das Ständchen'', ''Der Soldat 1'', ''Der Soldat 2'', ''Die Zigeunerin'', ''Nachtzauber'', ''Der Schreckenberger'', ''Der Glücksritter'', ''Lieber alles'', ''Heimweh'', ''Der Scholar'', ''Der verzweifelte Liebhaber'', ''Unfall'', ''Liebesglück'', ''Seemanns Abschied'', ''Erwartung'', ''Die Nacht'', ''Waldmädchen'' * Poemoj de [[Johann Wolfgang von Goethe]] (1888/89)<br />''Harfenspieler 1*'', ''Harfenspieler 2*'', ''Harfenspieler III*'', ''Spottlied aus [[Wilhelm Meister]]'', ''Mignon 1'', ''Mignon 2'', ''Mignon 3'', ''Philine'', ''Mignon''*, ''Der Sänger'', ''Der Rattenfänger''*, ''Ritter Kurts Brautfahrt'', ''Gutmann und Gutweib'', ''Cophtisches Lied 1'', ''Cophtisches Lied 2'', ''Frech und froh 1'', ''Frech und froh 2'', ''Beherzigung'', ''Prometheus''*, ''Ganymed'', ''Grenzen der Menschheit'', ''Epiphanias'', ''Nepomuks Vorabend'', ''Genialisch Treiben'', ''Der Schäfer'', ''Der neue Amadis'', ''Blumengruß'', ''Gleich und Gleich'', ''Die Spröde'', ''Die Bekehrte'', ''Frühling über's Jahr'', ''Anakreons Grab*'', ''Dank des Paria'', ''Königlich Gebet''<br />[[Westöstlicher Divan]] (Aus dem »Buch des Sängers«): ''Phänomen'', ''Erschaffen und Beleben''<br />Westöstlicher Divan (Aus dem »Schenkenbuch«): ''Ob der Koran von Ewigkeit sei?'', ''Trunken müssen wir alle sein!'', ''So lang man nüchtern ist'', ''Sie haben wegen der Trunkenheit'', ''Was in der Schenke waren heute''<br />Westöstlicher Divan (Aus dem »Buch Suleika«): ''Nicht Gelegenheit macht Diebe'', ''Hoch beglückt in deiner Liebe'', ''Als ich auf dem Euphrat schiffte'', ''Dies zu deuten bin erbötig'', ''Hätt ich irgend wohl Bedenken'', ''Komm, Liebchen, komm'', ''Wie sollt ich heiter bleiben'', ''Wenn ich dein gedenke'', ''Locken, haltet mich umfangen'', ''Nimmer will ich dich verlieren''<br />* ankaŭ kun orkestro * ''[[Spanisches Liederbuch]]'' laŭ [[Paul Heyse]] kaj [[Emanuel Geibel]] (1889/90)<br />Sakralaj lidoj: ''Nun bin ich dein'', ''Die du Gott gebarst, du Reine'', ''Nun wandre, Maria'', ''Die ihr schwebet'', ''Führ mich, Kind nach Bethlehem'', ''Ach, des Knaben Augen'', ''Müh'voll komm' ich und beladen'', ''Ach, wie lang die Seele schlummert!'', ''Herr, was trägt der Boden hier'', ''Wunden trägst du mein Geliebter''<br />Profanaj lidoj: ''Klinge, klinge, mein Pandero'', ''In dem Schatten meiner Locken*'', ''Seltsam ist Juanas Weise'', ''Treibe nur mit Lieben Spott'', ''Auf dem grünen Balkon'', ''Wenn du zu den Blumen gehst*'', ''Wer sein holdes Lieb verloren*'', ''Ich fuhr über Meer'', ''Blindes Schauen, dunkle Leuchte'', ''Eide, so die Liebe schwur'', ''Herz, verzage nicht geschwind*'', ''Sagt, seid Ihr es, feiner Herr'', ''Mögen alle bösen Zungen'', ''Köpfchen, Köpfchen, nicht gewimmert'', ''Sagt ihm, daß er zu mir komme'', ''Bitt' ihn, o Mutter'', ''Liebe mir im Busen zündet'', ''Schmerzliche Wonnen'', ''Trau' nicht der Liebe'', ''Ach, im Maien war's'', ''Alle gingen, Herz, zur Ruh'', ''Dereinst, dereinst, Gedanke mein'', ''Tief im Herzen trag' ich Pein'', ''Komm, o Tod, von Nacht umgeben'', ''Ob auch finstre Blicke glitten'', ''Bedeckt mich mit Blumen'', ''Und schläfst du, mein Mädchen'', ''Sie blasen zum Abmarsch'', ''Weint nicht, ihr Äuglein!'', ''Wer tat deinem Füßlein weh?'', ''Deine Mutter, süsses Kind'', ''Da nur Leid und Leidenschaft'', ''Wehe der, die mir verstrickte meinen Geliebten!'', ''Geh', Geliebter, geh' jetzt!''<br />* ankaŭ kun orkestro * ''Alte Weisen''. Ses poemoj de [[Gottfried Keller]] por unu invoĉo kaj piano (1890)<br />''Tretet ein, hoher Krieger'', ''Singt mein Schatz wie ein Fink'', ''Du milchjunger Knabe'', ''Wandl' ich in dem Morgentau'', ''Das Köhlerweib ist trunken'', ''Wie glänzt der helle Mond'' * ''[[Italienisches Liederbuch]]'' laŭ Paul Heyse (Teil I 1890/91, parto 2 1896)<br />Parto 1: ''Mir ward gesagt, du reisest in die Ferne'', ''Ihr seid die Allerschönste'', ''Gesegnet sei, durch den die Welt entstund'', ''Selig ihr Blinden'', ''Wer rief dich denn?'', ''Der Mond hat eine schwere Klag' erhoben'', ''Nun laß uns Frieden schließen'', ''Daß doch gemalt all' deine Reize wären'', ''Du denkst, mit einem Fädchen mich zu fangen'', ''Mein Liebster ist so klein'', ''Und willst du deinen Liebsten sterben sehen'', ''Wie lange schon war immer mein Verlangen'', ''Geselle, woll'n wir uns in Kutten hüllen'', ''Nein, junger Herr!'', ''Hoffärtig seid ihr, schönes Kind'', ''Auch kleine Dinge können uns entzücken'', ''Ein Ständchen Euch zu bringen'', ''Ihr jungen Leute'', ''Mein Liebster singt'', ''Heb' auf dein blondes Haupt'', ''Wir haben beide lange Zeit geschiegen'', ''Man sagt mir, deine Mutter woll' es nicht''<br />Parto 2: ''Ich esse nun mein Brot nicht trocken mehr'', ''Mein Liebster hat zu Tische mich geladen'', ''Ich ließ mir sagen'', ''Schon streckt' ich aus im Bett die müden Glieder'', ''Du sagst mir, daß ich keine Fürstin sei'', ''Laß sie nur gehn!'', ''Wie viele Zeit verlor ich'', ''Und steht Ihr früh am Morgen auf vom Bette'', ''Wohl kenn' ich Euern Stand'', ''Wie soll ich fröhlich sein?'', ''O wär' dein Haus durchsichtig wie ein Glas'', ''Sterb' ich, so hüllt in Blumen meine Glieder'', ''Gesegnet sei das Grün!'', ''Wenn du mich mit den Augen streifst'', ''Was soll der Zorn, mein Schatz?'', ''Benedeit die sel'ge Mutter'', ''Schweig einmal still!'', ''Nicht länger kann ich singen'', ''Wenn du, mein Liebster, steigst zum Himmel auf'', ''Ich hab' in Penna einen Liebsten wohnen'', ''Heut' Nacht erhob ich mich'', ''O wüßtest du, wieviel ich deinetwegen'', ''Verschling' der Abgrund meines Liebsten Hütte'', ''Was für ein Lied soll dir gesungen werden?'' * Tri poemoj de [[Michelangelo]] por basvoĉo kaj piano (März 1897)<br />''Wohl denk' ich oft'', ''Alles endet, was entstehet'', ''Fühlt meine Seele'' * Multaj pliaj muzikigoj, funecaj kantoj, dumvive malpulbikitaj pri tekstoj de [[George Gordon Byron|Byron]], Eichendorff, Goethe, [[Friedrich Hebbel|Hebbel]], Heine, [[August Heinrich Hoffmann von Fallersleben|Fallersleben]], [[Ibsen]], [[Justinus Kerner|Kerner]], [[Nikolaus Lenau|Lenau]], Mörike, [[Robert Reinick|Reinick]], [[Friedrich Rückert|Rückert]], [[Joseph Victor von Scheffel|Scheffel]], [[Shakespeare]] k.a. '''Ĥorkomponaĵoj''' * Ses sakralaj kantoj por miksita ĥoro akapela (Eichendorff) (1881)<br />''Aufblick'', ''Einklang'', ''Letzte Bitte'', ''Resignation'', ''Ergebung'', ''Erhebung'' * ''Christnacht'' ([[August von Platen]]) por soloistoj, miksita ĥoro kaj granda orkestro (1886-89) * ''Elfenlied'' (Shakespeare, tradukaĵo de [[August Wilhelm Schlegel]]) por soprano, inĥoro kaj orkestro (1889-91) * ''Der Feuerreiter'' (Mörike) por miksita ĥoro kaj orkestro (1892) * ''Dem Vaterland'' (Reinick) por virĥoro kaj orkestro (1890-98) * ''Morgenhymnus'' (Reinick) por miksita ĥoro kaj orkestro (1897) * ''Frühlingschor'' el ''Manuel Venegas'' ([[Moritz Hoernes]]) por miksita ĥoro kaj orkestro (1897/98) === Orkestrokomponaĵoj === * [[Skerco]] g-minora kaj [[finalo]] B_b-maĵora por orkestro, postrestaĵoj el la planoj de Wolf pri simfonio, 1876/77 * ''Penthesilea'', [[simfonia poemo]] por orkestro laŭ [[Heinrich von Kleist]], 1883–1885 * ''Itala serenado'' G-maĵora, versio por orkestro, 1892 === Ĉambromuziko === * Konĉerto por violono kaj piano op. 6, nekompleta, 1875 * [[Piano]]sonato G-maĵora op. 8, 1876 * Pianosonato g-minora op. 14, nur unua movimento konserviĝis, 1876 * [[Arĉkvarteto]] d-minora, 1879–1884 * Intermezo E_b-maĵora por arĉkvarteto, 1886 * ''Itala serenado'' G-maĵora por arĉkvarteto, 1887 == Literaturo == * Dietrich Fischer-Dieskau: ''Hugo Wolf. Leben und Werk.'' Henschel, Berlin 2002, 558 S., 44 s/w-Abbildungen, 34 Notenbeispiele, E 39,90, ISBN 3-89487-432-5 * Andreas Dorschel: ''Hugo Wolf mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten.'' rororo, Reinbek bei Hamburg 1985, ISBN 3-499-50344-1 * Heinrich Poos: ''Hugo Wolf.'' Edition Text+Kritik, Musik-Konzepte Band 75, München 1992, ISBN 3-88377-411-1 * Kurt Honolka: ''Hugo Wolf – sein Leben, sein Werk, seine Zeit.'' DVA, Stuttgart 1988, ISBN 3-421-06477-6 * Hugo Wolf, Vom Sinn der Töne. Briefe und Kritiken, hrsg. v. Dietmar Langberg, Reclam, Leipzig 1991, ISBN 3-379-00612-2 == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{PND|118634712}} * http://www.dlib.indiana.edu/variations/scores/song.html (Noten der Goethe und Mörike Lieder) * http://www.karadar.it/Lieder/wolf.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081204071433/http://www.karadar.it/Lieder/wolf.html |date=2008-12-04 }} (Texte sämtlicher Lieder) * http://www.slovenj-gradec.si/default.asp?MenuID=132 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20040407144420/http://www.slovenj-gradec.si/default.asp?MenuID=132 |date=2004-04-07 }} (Geburtsort) * http://www.recmusic.org/lieder/w/wolf.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081022222942/http://www.recmusic.org/lieder/w/wolf.html |date=2008-10-22 }} (Texte sämtlicher Lieder mit Übersetzungen und Querverweisen) {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Wolf, Hugo}} [[Kategorio:Aŭstraj komponistoj]] [[Kategorio:Aŭstraj romantikaj komponistoj]] [[Kategorio:Aŭstraj operkomponistoj]] [[Kategorio:Aŭstraj muzikaj kritikistoj]] n4dcfr9zbsfsllbokwayonmsal64vli 0 273231 9490288 9470723 2026-10-08T10:56:10Z Sj1mor 12103 9490288 wikitext text/x-wiki {{Informkesto muzika artisto |dosiero = Hans Pfitzner.jpg |priskribo de dosiero = Hans Pfitzner, 1905 |kesteroj = {{Informkesto homo|subŝablono=jes}} }} '''Hans Erich PFITZNER''' (* [[5-an de majo]] [[1869]] en [[Moskvo]]; † [[22-an de majo]] [[1949]] en [[Salzburg]]) estis [[Germanio|germana]] [[komponisto]] kaj [[dirigento]]. == Vivo == Pfitzner estis filo de orkestro-violonisto kaj jam junaĝe ricevis muzikinstruon de sia patro. La familio transloĝiĝis en 1872 al [[Frankfurto ĉe Majno]]. Jam en la aĝo de dek unu la eta Hans komponis siajn unuajn verkojn, en 1884 ekestis la unuaj postlasitaj lidoj. Ekde 1886 ĝis 1890 Pfitzner studis ĉe la [[konservatorio]] en Frankfurto kompozicion kun ''Iwan Knorr'' kaj pianon kun ''James Kwast''. Li instruis ekde 1892 ĝis 1893 ĉe la [[konservatorio]] de [[Koblenz]] kaj fariĝis en 1894 orkestrestro-volontulo ĉe la ŝtata Teatro de [[Majenco]]. En 1895 tie la unuaj iom grandaj verkoj de Pfitzner estis praprezentataj, la [[opero]] ''Der arme Heinrich'' kaj la [[teatromuziko]] pri ''Das Fest auf Solhaug'' de [[Henrik Ibsen]]. En 1897 li transsetlis al [[Berlino]] kaj fariĝis instruisto ĉe la [[konservatorio]] ''Stern''. Li edziĝis en 1898 kun ''Mimi Kwast'', filino de lia iama pianoinstruisto. En 1903 Pfitzner fariĝis unua [[orkestrestro]] ĉe la Berlina Teatro de la Okcidento, naskiĝis lia unua filo ''Paul''. En 1905 [[Gustav Mahler]] direktis la duan operon ''Die Rose vom Liebesgarten'' de Pfitzner ĉe la Viena Ŝtata Operejo. Naskiĝis la dua filo de Pfitzner en 1906, lia filino ''Agnes'' en 1908. Samjare la familio transloĝiĝis al [[Strasburgo]]. Tie Pfitzner estris la Urban Konservatorion kaj la simfonikoncertojn de la Strasburgaj Filharmonianoj. En 1910 li samtempe transprenis la muzikan estradon de la Strasburga Operejo, kie li ankaŭ aktivis kiel [[reĝisoro]]. En 1913 li profesoriĝis. En 1917 [[Bruno Walter]] praprezentis en la Munkena Princregento-Teatro la „Muzikan legendon“ (opero) ''Palestrina'', kiu valoras kiel la plej grava verko de Pfitzner. En la meza centro de la multfaceta dramo staras, transigita en la renesancepokon, la streĉa rilato inter aŭtonomio de artverko kaj artisto unuflanke kaj la postuloj de la socio aliaflanke. [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]] devas komponi meson, por repacigi malamikiĝintajn partiojn de la klerikaro. Ĉar li rifuzas tion, li devas atendi persekuton de la [[inkvizicio]] kaj meditas pri memmortigo. En plena soliĝo li travivas subitan [[inspiro]]n kaj komponas la verkon – ne pro la komisio, sed pro si mem. [[Thomas Mann]] honorigis la operon ''Palestrina'' en mallonga [[eseo]] aperanta oktobre 1917, kiun li poste li ampleksigis kaj enprenis en siajn ''Betrachtungen eines Unpolitischen'' (Konsideroj de malpolitikemulo). Li fondis en 1918 kune kun aliaj artistoj la ''Hans-Pfitzner-Asocion por Germana Tonarto''. En 1917 aperis traktaĵo de Pfitzner ''Futuristengefahr'', kiu sin direktas kontraŭ la ''Koncepto de nova estetiko de la tonarto'' de [[Ferruccio Busoni]]. Abstraktan nocion de progreso en la muziko (en la senco, ke verko pli progresa laŭ rimedoj estas pli alte taksenda), Pfitzner rifuzis, kaj turnis sin – kiel ankaŭ [[Arnold Schönberg]] kaj [[Paul Hindemith]] en iliaj flankaj rimarkoj pri Busoni – kontraŭ spekuladoj pri tio, kiel komponendas estonta muziko. En 1920 li publikis ''La nova estetiko de la muzika malpotenteco: simptomo de putriĝo?''; en tiu li atakis ''Paul Bekker'', kreinto de la nocio ''[[Nova Muziko]]'', kaj responde disvolvis sian ideo-estetikon (genia ideo kiel elirpunkto kaj kvalitosigno de verko) pensata ekde [[Arthur Schopenhauer]]. Kiel en ĝi, tiel oni trovas preskaŭ en ĉiuj teoriaj traktaĵoj de Pfitzner la konstruivajn, per propra artisma kreado atestitajn momentojn miksitajn per malracia, ŝovinista kaj kontraŭjuda polemiko (nocioj kiel „malgermana“ aŭ „tutmonda judismo“ ĉiam denove aperas). en sia lasta iom granda traktaĵo ''Verko kaj prezentado'' (1929) Pfitzner proponas operreĝion strikte evoluigitan el teksto kaj muziko (kontraŭe al la reĝioteatro). Pro la transcedo de [[Alzaco-Loreno]] al [[Francio]] post la [[unua mondmilito]] forpelita el Strasburgo, Pfitzner translokiĝis en 1919 al [[Schondorf am Ammersee|Unterschondorf]] ĉe [[Ammersee]]. En 1919/1920 li estis provizore dirigento de la Munkenaj Filharmonianoj. En 1920 li estris [[Majstra klaso|majstran klason]] pri [[kompozicio]] ĉe la [[Prusa Akademio de Artoj]]. Lia [[Romantikismo|romantisma]] [[kantato]] ''Von deutscher Seele'' (de germana animo; 1921) laŭ poemoj de [[Joseph von Eichendorff]] kaj liaj plej gravaj instrumentaj komponaĵoj, la pianokonĉerto E_b-maĵora (1922), la violonkonĉerto b-minora (1923) samkiel la arĉkvarteto c_#-minora (1925), kiun la komponisto tranaranĝis en 1932 kiel [[simfonio]], estas verkoj, kiu atingas en sia intensigita esprimvolo la limojn de la tradicia harmoniaro. Tio validas ankaŭ por la ĥorfantazio ''Das dunkle Reich'' (La obskura regno),verkita post la morto de lia edzino Mimi (1926), funebra muziko laŭ poemoj de [[Michelangelo]], [[Goethe]], [[Conrad Ferdinand Meyer]] kaj [[Richard Dehmel]]. La solenaĵoj kaj honorigoj pro lia 60-a naskiĝtago en 1929 donis al Pfitzner denove grandan renomon. Li transloĝiĝis en 1930 al Munkeno kaj verkis sekvajare sian lastan operon ''Das Herz'' (La kor'). En 1934 li pensiiĝis je la Ŝtata Akademio de Tonarto en Munkeno, je kio okazis disputoj kun la prusa ministroprezidento [[Hermann Göring]]. En 1936 mortis lia filo Paul. sekvajare Pfitzner ekkverelis kontraŭ siaj gefiloj Peter kaj Agnes. En 1939 Pfitzner duan fojon geedziĝis kun ''Mali Stoll''. La solenaĵoj kaj honorigoj okaze de lia 70-a naskiĝtago estis ege malpli spektaklaj ol dek jarojn antaŭe. En 1942 Pfitzner kaj sia edzino eskapis de morto pro bombatako proksime de Nurenbergo, kvankam la litvagono, en kiu ili troviĝis dum vojaĝo, estis plene detruita. En 1943 bomboj trafis sian loĝdomon en Munkeno, kaj li transsetlis al Vieno-Rodaun. Post kiam sia filino Agnes jam en 1939 sinmortigis, en 1944 lia dua filo militmortis en Rusio. Pfitzner fuĝis en 1945 al [[Garmisch-Partenkirchen]], kie li trovis loĝejon en kampejo por fuĝintoj. Jaron poste li transloĝis en maljunulejon je München-Ramersdorf. En 1948 li estis sennaziigita kaj de la juĝoĉambro Munkeno kvalifikita „kiel nekoncernato de la leĝo“. En 1949 li mortis dum vojaĝo en Salzburg je dua [[apopleksio]]. Li estis entombigita en honortombon sur la Viena Centra Tombejo. == Politika sinteno kaj kritiko == [[Dosiero:Hans Pfitzner by Wanda von Debschitz-Kunowski, ca 1910.jpg|eta|Hans Pfitzner, 1910. Foto de [[Wanda von Debschitz-Kunowski]]]] Se Pfitzner ankaŭ pli ol kvindek jarojn post lia morto estas pridisputata, tiam ne pro sia malfru-romantisma muziko, kiu sin fermis kontraŭ samtempaj influo, sed precipe pro siaj politikaj eldiroj. Hans Pfitzner sin komprenis kiel germannaciisma kaj nomis la „tutmondan judaron“ eĉ post fine de la Tria Regno kiel la „plej malfacila el ĉiuj homaraj problemoj“, kiu ĉiukaze estas solvenda. Tamen li rifuzis la „berserkecan plumpecon“, per kiu provis solvi ĝin. La kontraŭuloj de Pfitzner rigardas lin [[naciismo|naciisto]] kaj kontraŭ-modernismulo kaj kritikas siajn rilatojn al la [[naziismo|naziaj]] potenculoj. Jam aprile 1933 Hans Pfitzner sin prezentis kiel unu el la iniciatantoj de la „protesto de la Richard-Wagner-Urbo Munkeno“ kontraŭ [[Thomas Mann]], post kiam tiu en sia prelego kaj eseo ''Leiden und Größe Richard Wagners'' (sufero kaj grandeco de Richard Wagner) pentrintis pri la komponisto diferencigitan bildon, maldezirata de la germannaciisma grandburĝaro. Post la morto de [[Paul von Hindenburg|Hindenburg]] Pfitzner apartenis en 1934 al la subskribintoj de la voko de la kulturkreantoj por „popolbaloto“ pri la unuigo de la oficoj de la imperiestraj prezidanto kaj kanclero.<ref name="Klee456">Ernst Klee: ''Das Kulturlexikon zum Dritten Reich. Wer war was vor und nach 1945'', S. Fischer, Frankfurt am Main 2007. ISBN 978-3-10-039326-5, S. 456.</ref> Dum la dua mondmilito li ricevis ankoraŭ en majo 1944 de Hitler doton pri 50.000 markoj.<ref name="Klee456"/> En aŭgusto 1944 Pfitzner ne nur estis menciita en la Listo de Die talentitoj, sed ankaŭ en kromlisto kun la tri plej gravaj muzikistoj inter la „ditalentitoj“, kiu liberigis lin de ĉiuj militdevoj.<ref name="Klee456"/> La kritiko ekflamis tamen antaŭ ĉio je lia op. 54, la ''Krakauer Begrüßung,'' (Krakova saluto), kiun li en 1944 omaĝe al la amikiĝinta kun li [[Hans Frank]] (1900–1946), [[guberniestro ĝenerala]] de [[Pollando]], prezentis en [[Krakovo]]. Elstara fanfartemo estas en ĉi tiu instrumenta komponaĵo kombinita kun melankolia [[polonezo]]. Pfitzner neniam destinis al la publikado ĉi tiun verkon, kiu nuntempe troviĝas en la posedaĵo de lia eldonisto, kaj provis malligi la naziisman ligon per alinomado en ''Feierliche Begrüßung'' (Solena saluto). Frank diris post la prezentado, Pfitzner plej bone komponintus funebran marŝon en a-minoro, je kiu la 75-jara Pfitzner respondis, en g(eh)-minoro – la [[Ruĝa Armeo]] tiam jam staris en Pollando (E la germana la literon g oni laŭtliterumas „geh“, kio samsonas kiel la germana vorto por „iru“). Malgraŭ ĉio la verkoj de la [[Inspiro|inspirkredema]] malfru-, eĉ postromantisto montras plej grandajn kompoziciajn kvalitojn kaj eble staras kun kelkaj cerbumigaj obstakloj pli proksima al moderna tonlingvaĵo ol ĝiaj kreinto intencis. Post 1945 Pfitzner provis sendanĝerigi sian sintenon en la Tri Regno kiel idealisma strebado („fidele konservi la malnovan heroismon“) (Komparu je tio ĉefe la leteron al sia lernanto ''Felix Wolfes'' de la 11-a de julio 1946; publikigita en ''Bernhard Adamy (eld.) Hans Pfitzner Briefe, Tutzing, 1991''). La ĉefdirigento de la Germana Simfoni-Orkestro Berlino, ''Ingo Metzmacher'', spertis krudan kritikon deflanke de la Centra Konsilantaro de la Judoj en Germanio, kiam li okaze de la Tago de la Germana Unueco (nacia festotago) enprenis en la programon de Hans Pfitzner la Eichendorff-kantato „Von Deutscher Seele“ (De germana animo). „Per la prezentado de la koncerto ‚Von der deutschen Seele‘ de la komponisto Hans Pfitzner je la Tago de la Germana Unueco en la Berlina Filharmonio ĉefdirigento Ingo Metzmacher rehabilitas en skandala maniero simpatianton de la naziismo kaj sindeklarintan kontraŭjudiston“, tiel la vicprezidanto de la Centra Konsilantaro de la Judoj, ''Dieter Graumann''. La koncerto kaj la ripetado sekvataga finfine okazis sen incidentoj. [[Dosiero:Hans Pfitzner Briefmarke.jpg|eta|Poŝtmarko de Germania Poŝto, 1994.]] == Komponaĵoj == === Teatroverkoj === ==== Operoj ==== * ''[[Der arme Heinrich (Oper)|Der arme Heinrich]]'' (verko sen verknumero 15; 1891–93). Muzikdramo en 3 aktoj (dediĉita al [[Paul Nikolaus Cossmann]]). [[Libreto]]: [[James Grun]] (1868–1928) (laŭ la versorakontaĵo de [[Hartmann von Aue]]). Praprezentado 2.&nbsp;April 1895 Mainz ([[Staatstheater Mainz|Stadttheater]]; dirigento: Hans Pfitzner; kun [[Richard Bruno Heydrich]] [Heinrich]) * ''[[Die Rose vom Liebesgarten]]'' (WoO&nbsp;16; 1897–1900). Romantika opero en prologo, 2 aktoj kaj epilogo (dediĉita al Ernst Kraus [http://en.wikipedia.org/wiki/Ernst_Kraus]). Libreto: James Grun. Praprezentado 9-an de novembro 1901 Elberfeld ([[Wuppertaler Bühnen#Elberfeld|Stadttheater]]; dirigento: Hans Pfitzner) * ''[[Das Christ-Elflein]]'' (op.&nbsp;20) **Weihnachtsmärchen (1906; dediĉita al Willy Levin [?–1926]). Libreto: [[Ilse von Stach]]. UA 11-an de decembro 1906 München ([[Bayerische Staatsoper|Hofoper]]; dirigento: [[Felix Mottl]]) **Spieloper in 2&nbsp;Akten (1917). Libreto: [[Ilse von Stach]] kaj Hans Pfitzner. Praprezentado 11-an de decembro 1917 Dresdeno [[Semper-opero]]; dirigento: [[Fritz Reiner]]; kun Grete Merrem-Nikisch [1887–1970] [Elflein]) ***(Revidierte Fassung 1944?) * ''[[Palestrina (Oper)|Palestrina]]'' (WoO&nbsp;17; 1909–15). Muzika legendo en 3 aktoj (1949 dediĉita al la Vienaj Filharmonianoj). Libreto: Hans Pfitzner. Praprezentado 12-an de junio 1917 Munkeno ([[Prinzregententheater]]; reĝio: Hans Pfitzner; dirigento: [[Bruno Walter]]; kun Paul Bender [1875–1947] [Pius&nbsp;IV.], Friedrich Brodersen [1873-1926] [Morone, Vierter Meister], Paul Kuhn [1874–1966] [Novagerio], Fritz Feinhals [Borromeo], [[Karl Erb]] [Palestrina], [[Maria Ivogün]] [Ighino], Emmy Krüger [1886–1976] [Silla]) * ''Das Herz'' (op.&nbsp;39; 1930/31). Dramo por muziko en (4 bildoj). Libreto: [[Hans Mahner-Mons]] (1883–1956). Praprezentado 12-an de novembro 1931 Berlino ([[Staatsoper Unter den Linden|Staatsoper]]; Dirigent: [[Wilhelm Furtwängler]]) kaj Munkeno (Nacia teatro); Dirigento: [[Hans Knappertsbusch]]; kun Anita Böhm, Fritz Krauß, Felicie Hüni-Mihacsek [http://en.wikipedia.org/wiki/Felicie_Huni-Mihacsek]) ==== Teatromuziko ==== * Muziko por ''Das Fest auf Solhaug'' de [[Henrik Ibsen]] (WoO&nbsp;18; 1889/90; dediĉit al la gepatroj). Praprezentado 28-an de novembro 1895 Mainz * Musik zu ''[[Das Käthchen von Heilbronn]]'' de [[Heinrich von Kleist]] (op.&nbsp;17; 1905; dediĉo: ''al la malpereonta poeto kiel eta omaĝo''). Praprezentado (Ouvertüre): 19-an de oktobro 1905 Berlino (Germana Teatro); reĝio: [[Max Reinhardt]]; pluaj numeroj estis enigitaj en la enscenigon) * ''Gesang der Barden'' (WoO&nbsp;19; 1906) el ''[[Die Hermannsschlacht (Kleist)|Die Hermannsschlacht]]'' de Heinrich von Kleist, por virĥoro, 6 kornoj, 4 vjoloj kaj 4 violonĉeloj === Voĉkantaj komponaĵoj === ==== Pianolidoj ==== * ''Sechs Jugendlieder'' (1884–87) por alta kantvoĉo kaj piano (dediĉita al Gisela Derpsch). Tekstoj: [[Julius Sturm]], Mary Graf-Bartholomew (1832–?), [[Ludwig Uhland]], [[Oskar von Redwitz]], [[Eduard Mörike]], [[Robert Reinick]] * ''Sieben Lieder'' (op.&nbsp;2; 1888/89) por kantvoĉo kaj piano (dediĉita al Helene Lieban-Globig). Tekstoj: [[Richard von Volkmann]], [[Hermann Lingg]], Anonimulo, [[Adolf Böttger]], [[Alexander Kaufmann]]. Praprezentado (Nr.&nbsp;2) 31-an de majo 1889 Frankfurto ĉe Majno; (Nr.&nbsp;4) 7-an de marto 1890 Frankfurto ĉe Majno * ''Drei Lieder'' (op.&nbsp;3; 1888/89) por meza kantvoĉo kaj piano (dediĉita al Mathilde von Erlanger). Tekstoj: [[Friedrich Rückert]], [[Friedrich von Sallet]], [[Emanuel Geibel]] * ''Vier Lieder'' (op.&nbsp;4; 1888/89) por meza kantvoĉo kaj piano (dediĉita al Mathilde von Erlangert). Tekstoj: [[Heinrich Heine]], el: ''Nachgelesene Gedichte'' (1812–27) * ''Drei Lieder'' (op.&nbsp;5; 1888/89) por soprano kaj piano (''dediĉita al sinjoro kaj sinjorino Ravenstein'' ). Tekstoj: James Grun (1868-1928), [[Joseph von Eichendorff]] * ''Sechs Lieder'' (op.&nbsp;6; 1888/89) por alta baritono kaj piano (in memoriam Georg Heine). Tekstoj: Anonymus, [[Heinrich Heine]], James Grun, [[Paul Nikolaus Cossmann]] (1869–1942). Praprezentado (Nr.&nbsp;1) 7-an de marto 1890 Frankfurto ĉe Majno * ''Fünf Lieder'' (op.&nbsp;7; 1888-1900) por kantvoĉo kaj piano (dediĉita al Max Steinitzer [1864–1936]). Tekstoj: [[Wolfgang Müller von Königswinter]], [[Joseph von Eichendorff]], [[Paul Heyse]], James Grun * ''Fünf Lieder'' (op.&nbsp;9; 1894/95) por kantvoĉo kaj piano (dediĉita al Anton Sistermans [1865–1926]). Tekstoj: [[Joseph von Eichendorff]]. Praprezentado 15-an de majo 1896 Frankfurto ĉe Majno * ''Drei Lieder'' (op.&nbsp;10) por meza kantvoĉo kaj piano (1889–1901; dediĉita al Egon von Niederhöffer [1860–1927?]). Tekstoj: [[Detlev von Liliencron]], [[Joseph von Eichendorff]] * ''Fünf Lieder'' (op.&nbsp;11; 1901) für Singstimme kaj piano (dediĉita al : Mimi Pfitzner, [[Ilse von Stach]], Ernst Kraus, Grete Kraus, Emilie Herzog). Tekstoj: [[Friedrich Hebbel]], [[Ludwig Jacobowski]], [[Joseph von Eichendorff]], [[Richard Dehmel]], [[Carl Hermann Busse]]. Praprezentado (Nr.&nbsp;1–4) 1901 Munkeno, (Nr.&nbsp;5) 18-an de 1901 Berlino * ''Untreu und Trost'' (1903) por meza kantvoĉo kaj piano. Teksto: anonimulo * ''Vier Lieder'' (op.&nbsp;15; 1904) por kantvoĉo kaj piano (dediĉita al Willy Levin [?–1926] [1], Hermann Gausche [2], Johanna Knüpfer-Egli [3, 4]). Tekstoj: [[Carl Hermann Busse]], [[Joseph von Eichendorff]], [[Ilse von Stach]] * ''An den Mond'' (op.&nbsp;18; 1906) por kantvoĉo kaj piano. Teksto: [[Johann Wolfgang von Goethe]] * ''Zwei Lieder'' (op.&nbsp;19; 1905) por meza kantvoĉo kaj piano ([[dediĉita al Ottilie Metzger-Lattermann|Ottilie Metzger-Froitzheim]]t). Tekstoj: [[Carl Hermann Busse]] * ''Zwei Lieder'' (op.&nbsp;21; 1907) por alta kantvoĉo kaj piano (dediĉita al Grete Eloesser, Natalie Levin). Tekstoj: [[Friedrich Hebbel]], [[Joseph von Eichendorff]] * ''Fünf Lieder'' (op.&nbsp;22; 1907) por kantvoĉo kaj piano (dediĉita al Johannes Messchaert [http://en.wikipedia.org/wiki/Johan_Messchaert] [1, 2], Rudolf Moest [1872–1919] [3], Fritz Feinhals [4], Helene Staegemann [1877–1923] [5]). Tekstoj: [[Joseph von Eichendorff]], [[Adelbert von Chamisso]], [[Gottfried August Bürger]] * ''Vier Lieder'' (op.&nbsp;24; 1909) por kantvoĉo kaj piano (dediĉita al [[Arthur Eloesser]]). Tekstoj: [[Walther von der Vogelweide]], [[Francesco Petrarca]] (germane de [[Karl August Förster]]), [[Friedrich Lienhard]] * ''Fünf Lieder'' (op.&nbsp;26; 1916) v kaj piano (dediĉita al Mientje Lamprecht van Lammen). Tekstoj: [[Friedrich Hebbel]], [[Joseph von Eichendorff]], [[Gottfried August Bürger]], [[Johann Wolfgang von Goethe]]. Praprezentado 10-an de novembro 1916 Strasburgo * ''Vier Lieder'' (op.&nbsp;29; 1921) por kantvoĉo kaj piano (dediĉita al Mimi Pfitzner [1879–1926], Paul Pfitzner [1903–1936], Peter Pfitzner [1906–1944], Agnes Pfitzner [1908–1939]). Tekstoj: [[Friedrich Hölderlin]], [[Friedrich Rückert]], [[Johann Wolfgang von Goethe]], [[Richard Dehmel]] * ''Vier Lieder'' (op.&nbsp;30; 1922) por kantvoĉo kaj piano (dediĉita al Fritz Mayer). Tekstoj: [[Nikolaus Lenau]], [[Eduard Mörike]], [[Richard Dehmel]] * ''Vier Lieder'' (op.&nbsp;32; 1923) por kantvoĉo (baritono aŭ baso) kaj piano (Widmungsträger: Paul Bender [1875-1947] [1, 2], [[Heinrich Rehkemper]] [3, 4]). Tekstoj: [[Conrad Ferdinand Meyer]]. Praprezentado 7-an de septembro 1923 Munkeno * ''Alte Weisen'' (op.&nbsp;33; 1923) por kantvoĉo kaj piano (dediĉita al [[Karl Erb]] kaj [[Maria Ivogün]]). Tekstoj: [[Gottfried Keller]]. Praprezentado 3-an de oktobro 1923 Munkeno * ''Sechs Liebeslieder'' (op.&nbsp;35; 1924) por invoĉo kaj piano. Tekstoj: [[Ricarda Huch]]. Praprezentado 14-an de decembro 1924 Berlino * ''Sechs Lieder'' (op.&nbsp;40; 1931) por meza kantvoĉo kaj piano. Tekstoj: [[Ludwig Jacobowski]], [[Adolf Bartels]], [[Ricarda Huch]], [[Martin Greif]], [[Johann Wolfgang von Goethe]], [[Joseph von Eichendorff]]. Praprezentado 15-an de februaro 1932 Munkeno * ''Drei Sonette'' (op.&nbsp;41; 1931) por virtvoĉo kaj piano. Tekstoj: [[Francesco Petrarca]] (germane de [[Gottfried August Bürger]]), [[Joseph von Eichendorff]]. Praprezentado 15-an de februaro 1932 Munkeno ==== Orkestrigitaj pianolidoj ==== * ''Ist der Himmel darum im Lenz so blau'' (op.&nbsp;2,2). Teksto: [[Richard von Volkmann]] * ''Ich hör ein Vöglein locken'' (op.&nbsp;2,5). Teksto: [[Adolf Böttger]] * ''Immer leiser wird mein Schlummer'' (op.&nbsp;2,6). Teksto: [[Hermann Lingg]] * ''Verrat'' (op.&nbsp;2,7). Teksto: [[Alexander Kaufmann]] * ''Herbstlied'' (op.&nbsp;3,2). Teksto: [[Friedrich von Sallet]] * ''Mein Herz ist wie die dunkle Nacht'' (op.&nbsp;3,3). Teksto: [[Emanuel Geibel]] * ''Es glänzt so schön die sinkende Sonne'' (op.&nbsp;4,1). Teksto: [[Heinrich Heine]] * ''Sie haben heut abend Gesellschaft'' (op.&nbsp;4,2). Teksto: [[Heinrich Heine]] * ''Es fällt ein Stern herunter'' (op.&nbsp;4,3). Teksto: [[Heinrich Heine]] * ''Es faßt mich wieder der alte Mut'' (op.&nbsp;4,4). Teksto: [[Heinrich Heine]] * ''Frieden'' (op.&nbsp;5,1). Teksto: [[James Grun]] * ''Über ein Stündlein'' (op.&nbsp;7,3). Teksto: [[Paul Heyse]] * ''Venus mater'' (op.&nbsp;11,4). Teksto: [[Richard Dehmel]] * ''Gretel'' (op.&nbsp;11,5). Teksto: [[Carl Hermann Busse]] * ''Untreu und Trost''. Teksto: Anonimulo * ''Zorn'' (op.&nbsp;15,2). Teksto: [[Joseph von Eichendorff]] * ''An die Mark'' (op.&nbsp;15,3). Teksto: [[Ilse von Stach]] * ''Sonst'' (op.&nbsp;15,4). Teksto: [[Joseph von Eichendorff]] * ''An den Mond'' (op.&nbsp;18). Teksto: [[Johann Wolfgang von Goethe]] * ''Unter der Linden'' (op.&nbsp;24,1). Teksto: [[Walther von der Vogelweide]] * ''Nachts'' (op.&nbsp;26,2). Teksto: [[Joseph von Eichendorff]] * ''Trauerstille'' (op.&nbsp;26,4). Teksto: [[Gottfried August Bürger]] * ''Willkommen und Abschied'' (op.&nbsp;29,3). Teksto: [[Johann Wolfgang von Goethe]] * ''Wanderers Nachtlied'' („Der du von den Himmeln bist“; op.&nbsp;40,5). Teksto: [[Johann Wolfgang von Goethe]] * ''Der Weckruf'' (op.&nbsp;40,6; kun ĥorvoĉoj). Teksto: [[Joseph von Eichendorff]] ==== Orkestrolidoj ==== * ''Herr Oluf'' (op.&nbsp;12; 1891). Balado por baritono kaj orkestro (dediĉita al [[Karl Scheidemantel]]). Teksto: [[Johann Gottfried Herder]]. Praprezentado 4-an de majo 1893 Berlino * ''Die Heinzelmännchen'' (op.&nbsp;14; 1902/03) por profunda baso kaj orkestro (dediĉita al Paul Knüpfer). Teksto: [[August Kopisch]]. Praprezentado 1-an de junio 1904 Frankfurto ĉe Majno * ''Lethe'' (op.&nbsp;37; 1926) por baritono kaj orkestro. Teksto: [[Conrad Ferdinand Meyer]] (1860). Praprezentado 14.&nbsp;Dezember 1926 Munkeno (Erik Wildhagen [1894-1966] [Bariton]; [[Münchner Philharmoniker]], dirigento: Hans Pfitzner) ==== Verkoj kun ĥoro ==== * ''Der Blumen Rache'' (1888) por aldo sola, inĥoro kaj orkestro. Text: [[Ferdinand Freiligrath]] (1838). Praprezentado 6-an de decembro en 1911 Strasburgo * ''Rundgesang zum Neujahrsfest 1901'' (1900) por baritono, miksita ĥoro kaj piano. Teksto: [[Ernst von Wolzogen]] * ''Columbus'' (op.&nbsp;16; 1905) por 8-voĉa miksita ĥoro akapela (pro la 100-a mortotago de [[Friedrich Schiller]]). Teksto: Friedrich Schiller. Praprezentado 6-an de decembro 1911 Strasburgo * ''Gesang der Barden'' (1906) el Kleist: ''Hermannsschlacht'': vd sub ''Teatromuziko'' * ''Zwei deutsche Gesänge'' (op.&nbsp;25; 1915/16) por baritono, virĥoro (laŭplaĉe) kaj orkestro (dediĉita al [[Alfred von Tirpitz]]). Tekstoj: [[August Kopisch]], [[Joseph von Eichendorff]] :1.&nbsp;''Der Trompeter'' (Kopisch). Praprezentado 14-an de marto 1916 Strasburgo – 2.&nbsp;''Klage'' (Eichendorff). Praprezentado 22-an de marto 1915 Munkeno * ''Von deutscher Seele. Eine romantische Kantate'' (op.&nbsp;28; 1921) por solovoĉoj, ĥoro, orkestro kaj orgeno (''Dediĉita al la memoro de mia kara bofratino Eva [[James Kwast|Kwast]]''). Tekstoj: [[Joseph von Eichendorff]]. Praprezentado 27-an de januaro 1922 Berlino (Dirigento: [[Selmar Meyrowitz]]) * ''Das dunkle Reich'' (op.&nbsp;38; 1929/30). Ĥorfantazio kun orkestro, orgeno, sopran- kaj baritonsolooj. Tekstoj: [[Michelangelo]], [[Johann Wolfgang von Goethe]], [[Conrad Ferdinand Meyer]], [[Richard Dehmel]]. Praprezentado 21-an de oktobro 1930 Kolonjo * ''Der Weckruf'' (op.&nbsp;40,6): vd. sub ''Orkestrigitaj pianolidoj'' * ''Fons salutifer'' (op.&nbsp;48; 1941) por ĥoro, orkestro kaj orgeno. Teksto: [[Erwin Guido Kolbenheyer]], ''Fons Carolinus'' (aus: ''Kämpfender Quell'', 1929). Praprezentado 30-an de aprilo 1942 [[Karlovy Vary|Karlsbad]] * ''Du virĥoraxjoj'' (op.&nbsp;49; 1941) kun fluto, korno kaj sopransoloo (dediĉita al la [[Kolonja Viro-Kanto-Asocio]]). Tekstoj: [[Hans Franck]], [[Ludwig Uhland]]. Praprezentado 26-an de aprilo 1942 Kolonjo :1.&nbsp;''Wir gehn dahin'' (Franck) – 2.&nbsp;''Das Schifflein'' (Uhland) * ''Tri kantaĵoj'' (op.&nbsp;53; 1944) por virĥoro kaj malgranda orkestro. Tekstoj: Werner Hundertmark (el: ''Und als durch Korn und Mohn die Sense strich. Gedichte''. Hamburgo [Hans Dulk] 1943). Praprezentado 1944 Vieno :1.&nbsp;''Seliger Sommer'' – 2.&nbsp;''Wandlung'' – 3.&nbsp;''Soldatenlied'' * ''Urworte. Orphisch'' (op.&nbsp;57; 1948/49). Kantato por solovoĉoj, ĥoro, orkestro kaj orgeno (fragmento, kompetigita de [[Robert Rehan]]; unua elsdono 1952). Tekstoj: [[Johann Wolfgang von Goethe]]. Praprezentado 17.&nbsp;Juli 1952 Munkeno (Kongresejo de la [[Deutsches Museum (Munkeno)|Deutsches Museum]]; Clara Ebers [soprano], Gertrude Pitzinger [aldo], Walter Ludwig [tenoro], [[Hans Hotter]] [baso]; ĥoro kaj orkestro de la eldendostacio Bayerischer Rundfunk, dirigento: [[Eugen Jochum]]) === Orkestroverkoj === * ''Skerco c-minora'' (1887; dediĉita al la Berlinaj Filharmonianoj). Praprezentado 23-an de junio 1888 Frankfurto ĉe Majno * ''Violoncelokonĉerto a-minora'' (1888) * ''Pianokonĉerto E_b-maĵora'' (op.&nbsp;31; 1922; dediĉita al [[Fritz Busch]]). Praprezentado 16-an de marto 1923 Dresdeno ([[Walter Gieseking]]: piano; dirigento: Fritz Busch) * ''Violonkonĉerto b-minora'' (op.&nbsp;34; 1923; dediĉita al Alma Moodie [1898–1943]). Praprezentado 4-an de junio 1924 >Nurenbergi (Alma Moodie: violono; dirigento: Hans Pfitzner) * ''Simfonio c_#-minora'' (op.&nbsp;36a; 1932; aranĝaĵo de la c_#-minora op.&nbsp;36). Praprezentado 23-an de marto 1933 Munkeno (Tonhalo; Munkena Filharmonianoj, dirigento: Hans Pfitzner) * '' Violonkonĉerto G-maĵora '' (op.&nbsp;42; 1935; dediĉita al [[Gaspar Cassadó]]). Praprezentado 27-an de septembro 1942 Frankfurto ĉe Majno * ''Duo por violono, violonĉelo kaj malgranda orkestro'' (op.&nbsp;43; 1937; dediĉita al [[Max Strub]] kaj [[Ludwig Hoelscher]]). Praprezentado 3-an de decembro 1937 Frankfurto ĉe Majno * ''Malgranda simfonio G-maĵora'' (op.&nbsp;44; 1939). Praprezentado 17-an de novembro 1939 Berlino * ''Elegio kaj rondodanco'' (op.&nbsp;45; 1940). Praprezentado 29-an de aprilo 1941 Salzburg * ''[[Sinfonie op. 46 (Pfitzner)|Sinfonie C-maĵora]]'' (op.&nbsp;46; 1940; dediĉo: ''Al la amikoj''). Praprezentado 11-an de oktobro 1940 Frankfurto ĉe Majno * '' Violonkonĉerto a-minora'' (op.&nbsp;52; 1944; dediĉita al [[Ludwig Hoelscher]]). Praprezentado 23-an de marto 1944 Solingen * ''Krakova salutado'' (op.&nbsp;54; 1944; dediĉita al [[Hans Frank]]). Praprezentado 2-an de decembro 1944 Krakovo („Filharmonio de la [[Generalgouvernement]]s“, dirigento: [[Hans Swarowsky]]) * ''Fantazio a-minora'' (op.&nbsp;56; 1947; dediĉita al [[Rolf Agop]]). Praprezentado 23-an de aprilo 1947 Nurenbergo === Ĉambromuziko === * ''Pianotrio B_b-maĵora'' (1886) * ''Arĉkvarteto [Nr.&nbsp;1] d-minora'' (1886) * ''Sonato f_#-minora'' („Das Lied soll schauern und beben…“; op.&nbsp;1; 1890) por violonĉelo kaj piano (dediĉita al Heinrich Kiefer). Praprezentado 21-an de januaro 1891 Frankfurto ĉe majno (salono de la loĝio Carl; Heinrich Kiefer [violonĉelo], Hans Pfitzner [piano]). – Werkeinführung: [http://www.altenbergtrio.at/?site=text&textid=PFI_001] * '' Pianotrio F-maĵora'' (op.&nbsp;8; 1895/96; dediĉita al Alexander Friedrich von Hessen [1863–1945]). Praprezentado 14-an de decembro 1896 Frankfurto ĉe Majno (Alfred Heß [1868–1927] [violono], Friedrich Heß [1863–?] [violonĉelo], [[James Kwast]] [piano]). – enkonduko: [http://www.altenbergtrio.at/?site=text&textid=PFI_008] * ''arĉkvarteto [Nr.&nbsp;2] D-maĵora'' (op.&nbsp;13; 1902/03; dediĉita al [[Alma Mahler-Werfel|Alma Mahler]]). Praprezentado 13-an de januaro 1903 Vieno * ''Pianokvinteto C-maĵora'' (op.&nbsp;23; 1908; dediĉita al [[Bruno Walter]]). Praprezentado 17-an de novembro 1908 Berlin * ''Sonate e-minora'' (op.&nbsp;27; 1918) für Violine und Klavier ( dediĉita al [[Königlich Schwedische Musikakademie|Königlich Schwedischen Musikakademie]]). Praprezentado 25-an de septembro 1918 München hotelo Vier Jahreszeiten, okaze de la fondado de la ''Hans-Pfitzner-Asocio''; Felix Berber [1871–1930] [violono], Hans Pfitzner [piano]). – enkonduko: [http://www.altenbergtrio.at/?site=text&textid=PFI_027] * ''Arĉkvarteto no 3 c_#-minora'' (op.&nbsp;36; 1925; dediĉita al [[Max von Schillings]]). Praprezentado 6-an de novembro 1925 Berlin * '' Arĉkvarteto no 3 c-minora'' (op.&nbsp;50; 1942; dediĉita al [[Max Strub]]). Praprezentado 5-an de junio 1942 Berlin * ''Malortodoksa fugato'' (1943) por arĉkvarteto * ''Seksteto g-minora'' (op.&nbsp;55; 1945) por klarneto, violono, vjolo, violonĉelo, kontrabaso kaj piano. Praprezentado 19-an de aprilo 1946 Berlin === Pianomuziko === * ''Koncertvalso a-minora'' (1892; perdiĝinta) * ''Kvin pecoj por piano'' (op.&nbsp;47; 1941; dediĉita al [[Walter Gieseking]]). Praprezentado 1941 Berlino :1.&nbsp;''Letztes Aufbäumen'' – 2.&nbsp;''Ausgelassenheit'' – 3.&nbsp;''Hieroglyphe'' – 4.&nbsp;''Zerrissenheit'' – 5.&nbsp;''Melodie'' * ''Ses studoj por piano'' (op.&nbsp;51; 1943; dediĉita al [[Friedrich Wührer]]). Praprezentado 10-an de marto 1943, Vieno == Lernintoj de Hans Pfitzner == * [[Sem Dresden]] (1881–1957) * [[Hans Mahner-Mons]] (1883–1956; kaŝnomo: Hans Possendorf) * [[Albert Bing]] (1884–?; instruisto de [[Kurt Weill]]) * [[Ture Rangström]] (1884–1947) * [[Otto Klemperer]] (1885–1973) * [[Hans Wiltberger]] (1887–1970) * [[Ilse Fromm-Michaels]] (1888–1986) * [[Heinrich Jacoby]] (1889–1964) * [[Heinrich Boell]] (1890–1947; estro de la [[Bach-Asocio Kolonjo]]) * [[Czesław Marek]] (1891–1985) * [[Charles Münch]] (1891–1968) * [[Hellmuth Coerper]] (1892–1915) * [[Felix Wolfes]] (1892–1971) * [[Karl Dammer]] (1894–1977) * [[Paul Winter (Komponist)|Paul Winter]] (1894–1970) * [[Carl Orff]] (1895–1982) * [[Otto Straub]] (1895–1931) * [[Friedrich Mehler]] (1896–1981) * [[Hermann Ambrosius]] (1897–1983) * [[Hansmaria Dombrowski]] (1897–1977) * [[Maria Dombrowsky]] (1897–1986) * [[Carl Gerhardt (Komponist)|Carl Gerhardt]] (1900–1945) * [[Karl Maria Zwissler]] (1900–1984;<br />GMD en Majenco, estro de dirigentoklaso en Frankfurto) * [[Robert Rehan]] (1901–1987) * [[Lotte Backes]] (1901–1990) * [[Lothar Witzke]] (1903–1998) * [[Eugen Bodart]] (1905–1981) * [[Gerhard Frommel]] (1906–1984) * [[Lilo Martin]] (1908-1986) * [[Heinrich Sutermeister]] (1910–1995) * Gava(?) (vivdatoj ne konataj) * [[Eduard Hebra]] (vivdatoj ne konataj) * [[Margrit Hügel]] (vivdatoj ne konataj) == Literaturo == * Sabine Busch: ''Hans Pfitzner und der Nationalsozialismus.'' Stuttgart 2001 * Ekkehard Lippold: ''Hans Pfitzners Konzeption des musikalischen Dramas''. Dissertation, Universität Freiburg i. Br. 1996 ([http://www.freidok.uni-freiburg.de/volltexte/3109/ Volltext]) * Hans R. Vaget: ''Seelenzauber. Thomas Mann und die Musik.'' S. Fischer Verlag, Frankfurt am Main 2006, ISBN 3-10-087003-4 (Kapitel 8) * Johann Peter Vogel: ''Hans Pfitzner.'' Rowohlt Taschenbuch Verlag, Reinbek bei Hamburg 1989, ISBN 3-499-50386-7 * Johann Peter Vogel: ''Hans Pfitzner - Leben, Werke, Dokumente.'' Atlantis, Zürich 1999. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{DNB|118593625}} * [http://www.pfitzner-gesellschaft.de Offizielle Webpräsenz der Hans Pfitzner - Gesellschaft e.V.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090123184815/http://www.pfitzner-gesellschaft.de/ |date=2009-01-23 }} * [http://www.schott-musik.de/shop/artists/1/14845/ Kurzbiografie, aktuelle Aufführungen, Diskografie, Hörbeispiele und Werkliste] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080307110941/http://www.schott-musik.de/shop/artists/1/14845/ |date=2008-03-07 }} ([[Schott Music]]) * [http://www.knerger.de/musiker_2/musiker_3/musiker_4/musiker_5/musiker_6/musiker_7/musiker_8/musiker_9/musiker_10/musiker_11/musiker_12/musiker_13/pfitznermusiker_13.html Bild von Pfitzners Grab am Wiener Zentralfriedhof] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080929111528/http://www.knerger.de/musiker_2/musiker_3/musiker_4/musiker_5/musiker_6/musiker_7/musiker_8/musiker_9/musiker_10/musiker_11/musiker_12/musiker_13/pfitznermusiker_13.html |date=2008-09-29 }} * [http://www.rodoni.ch/busoni/revisioni5.2003/files/pfitznernzz.html „Hans Pfitzner und die Zeitgeschichte“ von Jens Malte Fischer, in: Neue Zürcher Zeitung, 5. Januar 2002] * [http://www.zeit.de/2007/45/Spitze_45 „Kann man Hans Pfitzner retten?“ von Jens Jessen, in: Die Zeit, 1. November 2007 Nr. 45] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Pfitzner, Hans}} [[Kategorio:Romantikaj komponistoj]] [[Kategorio:Komponistoj de la 20-a jarcento]] [[Kategorio:Germanaj komponistoj]] [[Kategorio:Operkomponistoj]] [[Kategorio:Dirigentoj]] 0q16blsfk5rzqkj0oq2yrttly8a6l82 0 278801 9490031 6125925 2026-10-07T17:23:03Z Taylor 49 126294 Taylor 49 movis paĝon [[Akumuliĝa radiado]] al [[Pezpartikla disfalo]] 6125925 wikitext text/x-wiki En [[fiziko]], '''akumuliĝa disfalo''' estas speco de nuklea disfalo en kiu [[radioaktiva]] [[atomo]] disradias akumuliĝon de [[neŭtrono]]j kaj [[protono]]j pli pezan ol [[alfa-radiado|alfa-partiklo]] (kerno de [[heliumo]]-4). Ĉi tiu speco de disfalo okazas nur ĉe izotopoj kiu disfalas plejparte per [[alfo-disfalo]], kaj okazas nur en malgranda parto de la tuta kvanto de la disfaloj. Akumuliĝa disfalo okazas nur ĉe pezaj atomoj kiu povas gajni nuklean energion per forpeli porcio de [[atomkerno]]. [[Kineta energio]] de relativa moviĝo de eligita akumuliĝo kaj restanta atomkerno ''Q'' estas inter 28 kaj 94 MeV kaj en ĉiuj okazoj ĝi estas pli malgranda ol alto ''V_B'' de [[potencialo baro]] por eliĝo de la akumuliĝo. Tiel, akumuliĝa disfalo estas okazanta tra la [[tunela efiko]] same kiel la alfa-disfalo. Akumuliĝa disfalo estas intera inter alfo-disfalo kaj [[spontanea fisio]] en kiu peza kerno fendas en du grandajn partojn kaj variantan kvanton de neŭtronoj. En akumuliĝa disfalo la disradiita partiklo estas malpeza kerno kaj en la disfalo ĉiam disradiatas la sama partiklo. Nun estas sciataj pli ol 20 kernoj kiuj iam disfalas per akumuliĝaj disfalo Akumuliĝa disfalo estas permesita por multe pli multaj diversaj izotopoj ol sciataj je ĉi tio. Sed en plejparto de la okazoj probablo de kumuliĝa disfalo estas tiel malgranda ke la disfalo ne povas esti trovita eksperimente. Ĉi tio estas por eksponenta malpligrandiĝo de potencialo baro kun kresko de ĝi larĝo aŭ alto. [[Tricio|Tricia]] kerno kaj [[deŭterio|deŭteria]] kerno estas ankaŭ sciataj kiel produktoj de radiaktiveco. [[Heliumo-6]] iam disfalas per eligo de deŭteria kerno kaj [[heliumo-8]] iam disfalas per eligo de tricia kerno. La [[heliumo]] estas pli bone studita en [[partikla akcelilo|partiklaj akceliloj]], sed eblas ke ankaŭ la aliaj ekzotikaj izotopoj disfalas en ĉi tiuj manieroj. Akumuliĝa disfalo estis esplorita en 1984 kiam esploristoj je [[Oksforda Universitato]] detektis ke ²²³Ra disradias averaĝe proksimume unu ¹⁴C kernon por ĉiuj 10⁹ alfo-disfaloj. Iuj sciataj akumuliĝaj disfaloj estas jenaj: {| class="wikitable" ! Fonta izotopo ! Eligata partiklo ! Relativa kvanto de akumuliĝaj disfaloj ! Rezulta izotopo |- | ¹¹⁴[[bario|Ba]] | ¹²[[karbono|C]] | 3,0·10⁻⁷ | ¹⁰²[[stano|Sn]] |- | ²²¹[[franciumo|Fr]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 9·10⁻¹⁵ | ²⁰⁷[[oro|Au]] |- | ²²¹[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 1·10⁻¹⁴ | ²⁰⁷[[hidrargo|Hg]] |- | ²²²[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 3,0·10⁻¹⁰ | ²⁰⁸[[hidrargo|Hg]] |- | ²²³[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 8,9·10⁻¹⁰ | ²⁰⁹[[hidrargo|Hg]] |- | ²²⁴[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 4,0·10⁻¹¹ | ²¹⁰[[hidrargo|Hg]] |- | ²²⁶[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 3,2·10⁻¹¹ | ²¹²[[hidrargo|Hg]] |- | ²²⁵[[aktinio|Ac]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 6·10⁻¹² | ²¹¹[[bismuto|Bi]] |- | ²²⁸[[torio|Th]] | ²⁰[[oksigeno|O]] | 1·10⁻¹³ | ²⁰⁸[[plumbo|Pb]] |- | ²²⁸[[torio|Th]] | ^?[[neono|Ne]] | ? | ^?[[hidrargo|Hg]] |- | ²³²[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] | 9·10⁻¹² | ^?[[plumbo|Pb]] |- | ²³³[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] | 7·10⁻¹³ | ^?[[plumbo|Pb]] |- | ²³⁴[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] <br /> ^?[[magnezio|Mg]] | 1·10⁻¹³ <br /> 9·10⁻¹⁴ | ^?[[plumbo|Pb]] <br /> ^?[[hidrargo|Hg]] |- | ²³⁵[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] <br /> ²⁸[[magnezio|Mg]] | 8·10⁻¹² <br /> 8·10⁻¹² | ^?[[plumbo|Pb]] <br />²⁰⁷[[hidrargo|Hg]] |- | ²³⁶[[uranio|U]] | ³⁰[[magnezio|Mg]] | ? | ²⁰⁷[[hidrargo|Hg]] |- | ²³⁸[[plutonio|Pu]] | ²⁸[[magnezio|Mg]] | ? | ²¹⁰[[plumbo|Pb]] |- | ²⁴⁰[[plutonio|Pu]] | ²⁸[[magnezio|Mg]] <br />³⁰[[magnezio|Mg]] <br />³²[[sulfuro|S]] | ? <br /> ? <br /> ? | ²¹²[[plumbo|Pb]] <br /> ²¹⁰[[plumbo|Pb]] <br /> ²⁰⁸[[plateno|Pt]] |- | ²⁴²[[kuriumo|Cm]] | ³⁴[[silicio|Si]] | 1·10⁻¹⁶ | ²⁰⁸[[plumbo|Pb]] |} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.nndc.bnl.gov Usona nacia nuklea datuma centro] * {{Citaĵo el gazeto |publikaĵo= Nature - Naturo | volumo = 307 | paĝoj = 245–247 |aŭtoro = Rose, H. J. and Jones, G. A. | titolo=A new kind of natural radioactivity - Nova speco de natura radioaktiveco |dato = 1984-01-19 | COI=10.1038/307245a0 | url= http://www.nature.com/nature/journal/v307/n5948/abs/307245a0.html}} [[Kategorio:Partikla fiziko]] ghrlo9m8zjhkmvx6142q0o7mnfy7qyy 9490053 9490031 2026-10-07T18:02:43Z Taylor 49 126294 drasta plibo 9490053 wikitext text/x-wiki En [[nuklea fiziko]], '''pezpartikla disfalo''' estas speco de nuklea disfalo dum kiu [[radioaktiva]] [[atomkerno]] elĵetas partiklon konsistantan el [[neŭtrono]]j kaj [[protono]]j, kaj pli pezan ol [[alfa-radiado|alfa-partiklo]] kiu estas kerno de [[heliumo]]-4. Pezpartikla disfalo okazas nur ĉe pezaj elementoj, plejparte pli pezaj ol [[Plumbo|Plumbo (Pb, 82)]], do ĉe nuklidoj kiu disfalas plejparte per [[alfo-disfalo]], kaj escepte ĉe iomete malpli pezaj sed kun ekstrema troabundo da protonoj (do suferantaj je disfalmetodoj beta-plus kaj elĵeto do protono). Ĉiuokaze pezpartikla disfalo estas malofta, kaj okazas nur ĉe malgranda parto de la tuta kvanto de disfaloj de certa nuklido. Pezpartikla disfalo estis malkovrita malfrue nur dum jaro 1984. [[Kineta energio]] de relativa moviĝo de elĵetita kunmetita partiklo kaj restanta atomkerno ''Q'' estas inter 28 kaj 94 [[Elektronvolto|MeV]], kaj en ĉiuj okazoj ĝi estas pli malgranda ol alto ''V_B'' de [[potenciala baro]] por eliĝo de la akumuliĝo. Tiel, akumuliĝa disfalo estas okazanta tra la [[tunela efiko]] same kiel alfa-disfalo. Pezpartikla disfalo estas aparta de alfa-disfalo, kaj aparta de [[spontanea fisio]]. <table class="wikitable"> <tr><th>Eco</th><th>Alfa-disfalo</th><th>Pezpartikla disfalo</th><th>Spontana fisio</th></tr> <tr><td>Elĵetita partiklo</td><td>Alfa-partiklo AKK ⁴He</td><td>Kerno iomete pli peza ol ⁴He, atomnumero tipe 6 ĝis 20</td><td>Kerno multe pli peza ol ⁴He, atomnumero tipe pli ol 35</td></tr> <tr><td>Elĵetita partiklo ĉiam sama?</td><td>JES</td><td>kutime JES</td><td>NE, granda variado</td></tr> <tr><td>Elĵeto de neŭtronoj?</td><td>NE</td><td>NE</td><td>JES</td></tr> <tr><td>Simetria?</td><td>NE, ekstreme malsimetria</td><td>NE, multe malsimetria</td><td>NE, fragmentoj ne estas precize samgrandaj, sed kompareble grandaj</td></tr> </table> Nun estas konataj pli ol 20 kernoj kiuj iam disfalas per akumuliĝaj disfalo. Pezpartikla disfalo supozeble eblas por multe pli granda kvanto da nuklidoj ol tio. Sed en plejparto de la okazoj probablo de pezpartikla disfalo estas tiel malgranda ke la disfalo ne povas esti pruvita eksperimente. Ĉi tio estas pro eksponenta malpligrandiĝo de potencialo baro kun kresko de ĝi larĝo aŭ alto. [[Tricio|Tricia]] kerno kaj [[deŭterio|deŭteria]] kerno estas ankaŭ sciataj kiel produktoj de maltipa radiaktiveco. [[Heliumo-6]] iam disfalas per eligo de deŭteria kerno, kaj [[heliumo-8]] iam disfalas per eligo de tricia kerno. [[Heliumo]] estas plej bone studita en {{J|partikla akcelilo}}, sed eblas ke ankaŭ la aliaj ekzotikaj nuklidoj disfalas en ĉi tiuj manieroj. Pezpartikla disfalo estis esplorita en 1984 kiam esploristoj je [[Oksforda Universitato]] detektis ke ²²³Ra disradias averaĝe proksimume unu ¹⁴C kernon por ĉiuj 10⁹ alfo-disfaloj <ref>{{Citaĵo el gazeto|publikaĵo= Nature - Naturo | volumo = 307 | paĝoj = 245–247|aŭtoro = Rose, H. J. and Jones, G. A. | titolo=A new kind of natural radioactivity - Nova speco de natura radioaktiveco|dato = 1984-01-19 | COI=10.1038/307245a0 | url= http://www.nature.com/nature/journal/v307/n5948/abs/307245a0.html}}</ref>. Kelkaja konataj pezpartikla disfaloj estas jenaj: {| class="wikitable" ! Fonta nuklido ! Eligata partiklo ! Relativa probableco de pezpartikla disfalo ! Rezulta nuklido |- | ¹¹⁴[[bario|Ba]] <ref>[https://nndc.bnl.gov/discovery/abstracts/56/114.pdf nndc.bnl.gov]</ref> | ¹²[[karbono|C]] | 3,0·10⁻⁷ | ¹⁰²[[stano|Sn]] |- | ²²¹[[franciumo|Fr]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 9·10⁻¹⁵ | ²⁰⁷[[oro|Au]] |- | ²²¹[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 1·10⁻¹⁴ | ²⁰⁷[[hidrargo|Hg]] |- | ²²²[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 3,0·10⁻¹⁰ | ²⁰⁸[[hidrargo|Hg]] |- | ²²³[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 8,9·10⁻¹⁰ | ²⁰⁹[[hidrargo|Hg]] |- | ²²⁴[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 4,0·10⁻¹¹ | ²¹⁰[[hidrargo|Hg]] |- | ²²⁶[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 3,2·10⁻¹¹ | ²¹²[[hidrargo|Hg]] |- | ²²⁵[[aktinio|Ac]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 6·10⁻¹² | ²¹¹[[bismuto|Bi]] |- | ²²⁸[[torio|Th]] | ²⁰[[oksigeno|O]] | 1·10⁻¹³ | ²⁰⁸[[plumbo|Pb]] |- | ²²⁸[[torio|Th]] | ^?[[neono|Ne]] | ? | ^?[[hidrargo|Hg]] |- | ²³²[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] | 9·10⁻¹² | ^?[[plumbo|Pb]] |- | ²³³[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] | 7·10⁻¹³ | ^?[[plumbo|Pb]] |- | ²³⁴[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] <br /> ^?[[magnezio|Mg]] | 1·10⁻¹³ <br /> 9·10⁻¹⁴ | ^?[[plumbo|Pb]] <br /> ^?[[hidrargo|Hg]] |- | ²³⁵[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] <br /> ²⁸[[magnezio|Mg]] | 8·10⁻¹² <br /> 8·10⁻¹² | ^?[[plumbo|Pb]] <br />²⁰⁷[[hidrargo|Hg]] |- | ²³⁶[[uranio|U]] | ³⁰[[magnezio|Mg]] | ? | ²⁰⁷[[hidrargo|Hg]] |- | ²³⁸[[plutonio|Pu]] | ²⁸[[magnezio|Mg]] | ? | ²¹⁰[[plumbo|Pb]] |- | ²⁴⁰[[plutonio|Pu]] | ²⁸[[magnezio|Mg]] <br />³⁰[[magnezio|Mg]] <br />³²[[sulfuro|S]] | ? <br /> ? <br /> ? | ²¹²[[plumbo|Pb]] <br /> ²¹⁰[[plumbo|Pb]] <br /> ²⁰⁸[[plateno|Pt]] |- | ²⁴²[[kuriumo|Cm]] | ³⁴[[silicio|Si]] | 1·10⁻¹⁶ | ²⁰⁸[[plumbo|Pb]] |} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.nndc.bnl.gov Usona nacia nuklea datuma centro] == Referencoj == <references/> [[Kategorio:Nuklea fiziko]] ne20lu1owbjzk3wdg54cg4vzuldzjut 9490055 9490053 2026-10-07T18:05:40Z Taylor 49 126294 q 9490055 wikitext text/x-wiki En [[nuklea fiziko]], '''pezpartikla disfalo''' estas speco de nuklea disfalo dum kiu [[radioaktiva]] [[atomkerno]] elĵetas partiklon konsistantan el [[neŭtrono]]j kaj [[protono]]j, kaj pli pezan ol [[alfa-radiado|alfa-partiklo]] kiu estas kerno de [[heliumo]]-4. Pezpartikla disfalo okazas nur ĉe pezaj elementoj, plejparte pli pezaj ol [[Plumbo|Plumbo (Pb, 82)]], do ĉe nuklidoj kiu disfalas plejparte per [[alfo-disfalo]], kaj escepte ĉe iomete malpli pezaj sed kun ekstrema troabundo da protonoj (do suferantaj je disfalmetodoj beta-plus kaj elĵeto do protono). Ĉiuokaze pezpartikla disfalo estas malofta, kaj okazas nur ĉe malgranda parto de la tuta kvanto de disfaloj de certa nuklido. Pezpartikla disfalo estis malkovrita malfrue nur dum jaro 1984. [[Kineta energio]] de relativa moviĝo de elĵetita kunmetita partiklo kaj restanta atomkerno ''Q'' estas inter 28 kaj 94 [[Elektronvolto|MeV]], kaj en ĉiuj okazoj ĝi estas pli malgranda ol alto ''V_B'' de [[potenciala baro]] por eliĝo de la akumuliĝo. Tiel, akumuliĝa disfalo estas okazanta tra la [[tunela efiko]] same kiel alfa-disfalo. Pezpartikla disfalo estas aparta de alfa-disfalo, kaj aparta de [[spontanea fisio]]. <table class="wikitable"> <tr><th>Eco</th><th>Alfa-disfalo</th><th>Pezpartikla disfalo</th><th>Spontana fisio</th></tr> <tr><td>Elĵetita partiklo</td><td>Alfa-partiklo AKK ⁴He</td><td>Kerno iomete pli peza ol ⁴He, atomnumero tipe 6 ĝis 20</td><td>Du kernoj multe pli pezaj ol ⁴He, atomnumero tipe pli ol 35</td></tr> <tr><td>Elĵetita partiklo ĉiam sama?</td><td>JES</td><td>kutime JES</td><td>NE, granda variado</td></tr> <tr><td>Samtempa elĵeto de neŭtronoj?</td><td>NE</td><td>NE</td><td>JES</td></tr> <tr><td>Simetria?</td><td>NE, ekstreme malsimetria</td><td>NE, multe malsimetria</td><td>NE, fragmentoj ne estas precize samgrandaj, sed kompareble grandaj</td></tr> </table> Nun estas konataj pli ol 20 kernoj kiuj iam disfalas per akumuliĝaj disfalo. Pezpartikla disfalo supozeble eblas por multe pli granda kvanto da nuklidoj ol tio. Sed en plejparto de la okazoj probablo de pezpartikla disfalo estas tiel malgranda ke la disfalo ne povas esti pruvita eksperimente. Ĉi tio estas pro eksponenta malpligrandiĝo de potencialo baro kun kresko de ĝi larĝo aŭ alto. [[Tricio|Tricia]] kerno kaj [[deŭterio|deŭteria]] kerno estas ankaŭ sciataj kiel produktoj de maltipa radiaktiveco. [[Heliumo-6]] iam disfalas per eligo de deŭteria kerno, kaj [[heliumo-8]] iam disfalas per eligo de tricia kerno. [[Heliumo]] estas plej bone studita en {{J|partikla akcelilo}}, sed eblas ke ankaŭ la aliaj ekzotikaj nuklidoj disfalas en ĉi tiuj manieroj. Pezpartikla disfalo estis esplorita en 1984 kiam esploristoj je [[Oksforda Universitato]] detektis ke ²²³Ra disradias averaĝe proksimume unu ¹⁴C kernon por ĉiuj 10⁹ alfo-disfaloj <ref>{{Citaĵo el gazeto|publikaĵo= Nature - Naturo | volumo = 307 | paĝoj = 245–247|aŭtoro = Rose, H. J. and Jones, G. A. | titolo=A new kind of natural radioactivity - Nova speco de natura radioaktiveco|dato = 1984-01-19 | COI=10.1038/307245a0 | url= http://www.nature.com/nature/journal/v307/n5948/abs/307245a0.html}}</ref>. Kelkaja konataj pezpartikla disfaloj estas jenaj: {| class="wikitable" ! Fonta nuklido ! Eligata partiklo ! Relativa probableco de pezpartikla disfalo ! Rezulta nuklido |- | ¹¹⁴[[bario|Ba]] <ref>[https://nndc.bnl.gov/discovery/abstracts/56/114.pdf nndc.bnl.gov]</ref> | ¹²[[karbono|C]] | 3,0·10⁻⁷ | ¹⁰²[[stano|Sn]] |- | ²²¹[[franciumo|Fr]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 9·10⁻¹⁵ | ²⁰⁷[[oro|Au]] |- | ²²¹[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 1·10⁻¹⁴ | ²⁰⁷[[hidrargo|Hg]] |- | ²²²[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 3,0·10⁻¹⁰ | ²⁰⁸[[hidrargo|Hg]] |- | ²²³[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 8,9·10⁻¹⁰ | ²⁰⁹[[hidrargo|Hg]] |- | ²²⁴[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 4,0·10⁻¹¹ | ²¹⁰[[hidrargo|Hg]] |- | ²²⁶[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 3,2·10⁻¹¹ | ²¹²[[hidrargo|Hg]] |- | ²²⁵[[aktinio|Ac]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 6·10⁻¹² | ²¹¹[[bismuto|Bi]] |- | ²²⁸[[torio|Th]] | ²⁰[[oksigeno|O]] | 1·10⁻¹³ | ²⁰⁸[[plumbo|Pb]] |- | ²²⁸[[torio|Th]] | ^?[[neono|Ne]] | ? | ^?[[hidrargo|Hg]] |- | ²³²[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] | 9·10⁻¹² | ^?[[plumbo|Pb]] |- | ²³³[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] | 7·10⁻¹³ | ^?[[plumbo|Pb]] |- | ²³⁴[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] <br /> ^?[[magnezio|Mg]] | 1·10⁻¹³ <br /> 9·10⁻¹⁴ | ^?[[plumbo|Pb]] <br /> ^?[[hidrargo|Hg]] |- | ²³⁵[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] <br /> ²⁸[[magnezio|Mg]] | 8·10⁻¹² <br /> 8·10⁻¹² | ^?[[plumbo|Pb]] <br />²⁰⁷[[hidrargo|Hg]] |- | ²³⁶[[uranio|U]] | ³⁰[[magnezio|Mg]] | ? | ²⁰⁷[[hidrargo|Hg]] |- | ²³⁸[[plutonio|Pu]] | ²⁸[[magnezio|Mg]] | ? | ²¹⁰[[plumbo|Pb]] |- | ²⁴⁰[[plutonio|Pu]] | ²⁸[[magnezio|Mg]] <br />³⁰[[magnezio|Mg]] <br />³²[[sulfuro|S]] | ? <br /> ? <br /> ? | ²¹²[[plumbo|Pb]] <br /> ²¹⁰[[plumbo|Pb]] <br /> ²⁰⁸[[plateno|Pt]] |- | ²⁴²[[kuriumo|Cm]] | ³⁴[[silicio|Si]] | 1·10⁻¹⁶ | ²⁰⁸[[plumbo|Pb]] |} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.nndc.bnl.gov Usona nacia nuklea datuma centro] == Referencoj == <references/> [[Kategorio:Nuklea fiziko]] c8rythcjmsretu25iztbnz9zzm9jmtb 9490056 9490055 2026-10-07T18:06:57Z Taylor 49 126294 9490056 wikitext text/x-wiki En [[nuklea fiziko]], '''pezpartikla disfalo''' estas speco de nuklea disfalo dum kiu [[radioaktiva]] [[atomkerno]] elĵetas partiklon konsistantan el [[neŭtrono]]j kaj [[protono]]j, kaj pli pezan ol [[alfa-radiado|alfa-partiklo]] kiu estas kerno de [[heliumo]]-4. Pezpartikla disfalo okazas nur ĉe pezaj elementoj, plejparte pli pezaj ol [[Plumbo|Plumbo (Pb, 82)]], do ĉe nuklidoj kiu disfalas plejparte per [[alfo-disfalo]], kaj escepte ĉe iomete malpli pezaj sed kun ekstrema troabundo da protonoj (do suferantaj je disfalmetodoj beta-plus kaj elĵeto do protono). Ĉiuokaze pezpartikla disfalo estas malofta, kaj okazas nur ĉe malgranda parto de la tuta kvanto de disfaloj de certa nuklido. Pezpartikla disfalo estis malkovrita malfrue nur dum jaro 1984. [[Kineta energio]] de relativa moviĝo de elĵetita kunmetita partiklo kaj restanta atomkerno ''Q'' estas inter 28 kaj 94 [[Elektronvolto|MeV]], kaj en ĉiuj okazoj ĝi estas pli malgranda ol alto ''V_B'' de [[potenciala baro]] por eliĝo de la akumuliĝo. Tiel, akumuliĝa disfalo estas okazanta tra la [[tunela efiko]] same kiel alfa-disfalo. Pezpartikla disfalo estas aparta de alfa-disfalo, kaj aparta de [[spontanea fisio]]. <table class="wikitable"> <tr><th>Eco</th><th>Alfa-disfalo</th><th>Pezpartikla disfalo</th><th>Spontana fisio</th></tr> <tr><td>Elĵetita partiklo</td><td>Alfa-partiklo AKK ⁴He</td><td>Kerno iomete pli peza ol ⁴He, atomnumero tipe 6 ĝis 20</td><td>Du kernoj multe pli pezaj ol ⁴He, atomnumero tipe pli ol 35</td></tr> <tr><td>Elĵetita partiklo ĉiam sama?</td><td>JES</td><td>kutime JES</td><td>NE, granda variado</td></tr> <tr><td>Samtempa elĵeto de neŭtronoj?</td><td>NE</td><td>NE</td><td>JES</td></tr> <tr><td>Simetria?</td><td>NE, ekstreme malsimetria</td><td>NE, multe malsimetria</td><td>NE, fragmentoj ne estas precize samgrandaj, sed kompareble grandaj</td></tr> </table> Nun estas konataj pli ol 20 kernoj kiuj iam disfalas per akumuliĝaj disfalo. Pezpartikla disfalo supozeble eblas por multe pli granda kvanto da nuklidoj ol tio. Sed en plejparto de la okazoj probablo de pezpartikla disfalo estas tiel malgranda ke la disfalo ne povas esti pruvita eksperimente. Ĉi tio estas pro eksponenta malpligrandiĝo de potencialo baro kun kresko de ĝi larĝo aŭ alto. [[Tricio|Tricia]] kerno kaj [[deŭterio|deŭteria]] kerno estas ankaŭ sciataj kiel produktoj de maltipa radiaktiveco. [[Heliumo-6]] iam disfalas per eligo de deŭteria kerno, kaj [[heliumo-8]] iam disfalas per eligo de tricia kerno. [[Heliumo]] estas plej bone studita en {{J|partikla akcelilo}}, sed eblas ke ankaŭ la aliaj ekzotikaj nuklidoj disfalas en ĉi tiuj manieroj. Pezpartikla disfalo estis esplorita en 1984 kiam esploristoj je [[Oksforda Universitato]] detektis ke ²²³Ra disradias averaĝe proksimume unu ¹⁴C kernon por ĉiuj 10⁹ alfo-disfaloj <ref>{{Citaĵo el gazeto|publikaĵo= Nature - Naturo | volumo = 307 | paĝoj = 245–247|aŭtoro = Rose, H. J. and Jones, G. A. | titolo=A new kind of natural radioactivity - Nova speco de natura radioaktiveco|dato = 1984-01-19 | COI=10.1038/307245a0 | url= http://www.nature.com/nature/journal/v307/n5948/abs/307245a0.html}}</ref>. Kelkaja konataj pezpartikla disfaloj estas jenaj: {| class="wikitable" ! Fonta nuklido ! Elĵetita partiklo ! Relativa probableco de pezpartikla disfalo ! Rezulta nuklido |- | ¹¹⁴[[bario|Ba]] <ref>[https://nndc.bnl.gov/discovery/abstracts/56/114.pdf nndc.bnl.gov]</ref> | ¹²[[karbono|C]] | 3,0·10⁻⁷ | ¹⁰²[[stano|Sn]] |- | ²²¹[[franciumo|Fr]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 9·10⁻¹⁵ | ²⁰⁷[[oro|Au]] |- | ²²¹[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 1·10⁻¹⁴ | ²⁰⁷[[hidrargo|Hg]] |- | ²²²[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 3,0·10⁻¹⁰ | ²⁰⁸[[hidrargo|Hg]] |- | ²²³[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 8,9·10⁻¹⁰ | ²⁰⁹[[hidrargo|Hg]] |- | ²²⁴[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 4,0·10⁻¹¹ | ²¹⁰[[hidrargo|Hg]] |- | ²²⁶[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 3,2·10⁻¹¹ | ²¹²[[hidrargo|Hg]] |- | ²²⁵[[aktinio|Ac]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 6·10⁻¹² | ²¹¹[[bismuto|Bi]] |- | ²²⁸[[torio|Th]] | ²⁰[[oksigeno|O]] | 1·10⁻¹³ | ²⁰⁸[[plumbo|Pb]] |- | ²²⁸[[torio|Th]] | ^?[[neono|Ne]] | ? | ^?[[hidrargo|Hg]] |- | ²³²[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] | 9·10⁻¹² | ^?[[plumbo|Pb]] |- | ²³³[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] | 7·10⁻¹³ | ^?[[plumbo|Pb]] |- | ²³⁴[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] <br /> ^?[[magnezio|Mg]] | 1·10⁻¹³ <br /> 9·10⁻¹⁴ | ^?[[plumbo|Pb]] <br /> ^?[[hidrargo|Hg]] |- | ²³⁵[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] <br /> ²⁸[[magnezio|Mg]] | 8·10⁻¹² <br /> 8·10⁻¹² | ^?[[plumbo|Pb]] <br />²⁰⁷[[hidrargo|Hg]] |- | ²³⁶[[uranio|U]] | ³⁰[[magnezio|Mg]] | ? | ²⁰⁷[[hidrargo|Hg]] |- | ²³⁸[[plutonio|Pu]] | ²⁸[[magnezio|Mg]] | ? | ²¹⁰[[plumbo|Pb]] |- | ²⁴⁰[[plutonio|Pu]] | ²⁸[[magnezio|Mg]] <br />³⁰[[magnezio|Mg]] <br />³²[[sulfuro|S]] | ? <br /> ? <br /> ? | ²¹²[[plumbo|Pb]] <br /> ²¹⁰[[plumbo|Pb]] <br /> ²⁰⁸[[plateno|Pt]] |- | ²⁴²[[kuriumo|Cm]] | ³⁴[[silicio|Si]] | 1·10⁻¹⁶ | ²⁰⁸[[plumbo|Pb]] |} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.nndc.bnl.gov Usona nacia nuklea datuma centro] == Referencoj == <references/> [[Kategorio:Nuklea fiziko]] g9h8zkrhihg17392v8fug6f9fkdlmwj 9490059 9490056 2026-10-07T18:09:19Z Taylor 49 126294 <!-- "www." nepras --> 9490059 wikitext text/x-wiki En [[nuklea fiziko]], '''pezpartikla disfalo''' estas speco de nuklea disfalo dum kiu [[radioaktiva]] [[atomkerno]] elĵetas partiklon konsistantan el [[neŭtrono]]j kaj [[protono]]j, kaj pli pezan ol [[alfa-radiado|alfa-partiklo]] kiu estas kerno de [[heliumo]]-4. Pezpartikla disfalo okazas nur ĉe pezaj elementoj, plejparte pli pezaj ol [[Plumbo|Plumbo (Pb, 82)]], do ĉe nuklidoj kiu disfalas plejparte per [[alfo-disfalo]], kaj escepte ĉe iomete malpli pezaj sed kun ekstrema troabundo da protonoj (do suferantaj je disfalmetodoj beta-plus kaj elĵeto do protono). Ĉiuokaze pezpartikla disfalo estas malofta, kaj okazas nur ĉe malgranda parto de la tuta kvanto de disfaloj de certa nuklido. Pezpartikla disfalo estis malkovrita malfrue nur dum jaro 1984. [[Kineta energio]] de relativa moviĝo de elĵetita kunmetita partiklo kaj restanta atomkerno ''Q'' estas inter 28 kaj 94 [[Elektronvolto|MeV]], kaj en ĉiuj okazoj ĝi estas pli malgranda ol alto ''V_B'' de [[potenciala baro]] por eliĝo de la akumuliĝo. Tiel, akumuliĝa disfalo estas okazanta tra la [[tunela efiko]] same kiel alfa-disfalo. Pezpartikla disfalo estas aparta de alfa-disfalo, kaj aparta de [[spontanea fisio]]. <table class="wikitable"> <tr><th>Eco</th><th>Alfa-disfalo</th><th>Pezpartikla disfalo</th><th>Spontana fisio</th></tr> <tr><td>Elĵetita partiklo</td><td>Alfa-partiklo AKK ⁴He</td><td>Kerno iomete pli peza ol ⁴He, atomnumero tipe 6 ĝis 20</td><td>Du kernoj multe pli pezaj ol ⁴He, atomnumero tipe pli ol 35</td></tr> <tr><td>Elĵetita partiklo ĉiam sama?</td><td>JES</td><td>kutime JES</td><td>NE, granda variado</td></tr> <tr><td>Samtempa elĵeto de neŭtronoj?</td><td>NE</td><td>NE</td><td>JES</td></tr> <tr><td>Simetria?</td><td>NE, ekstreme malsimetria</td><td>NE, multe malsimetria</td><td>NE, fragmentoj ne estas precize samgrandaj, sed kompareble grandaj</td></tr> </table> Nun estas konataj pli ol 20 kernoj kiuj iam disfalas per akumuliĝaj disfalo. Pezpartikla disfalo supozeble eblas por multe pli granda kvanto da nuklidoj ol tio. Sed en plejparto de la okazoj probablo de pezpartikla disfalo estas tiel malgranda ke la disfalo ne povas esti pruvita eksperimente. Ĉi tio estas pro eksponenta malpligrandiĝo de potencialo baro kun kresko de ĝi larĝo aŭ alto. [[Tricio|Tricia]] kerno kaj [[deŭterio|deŭteria]] kerno estas ankaŭ sciataj kiel produktoj de maltipa radiaktiveco. [[Heliumo-6]] iam disfalas per eligo de deŭteria kerno, kaj [[heliumo-8]] iam disfalas per eligo de tricia kerno. [[Heliumo]] estas plej bone studita en {{J|partikla akcelilo}}, sed eblas ke ankaŭ la aliaj ekzotikaj nuklidoj disfalas en ĉi tiuj manieroj. Pezpartikla disfalo estis esplorita en 1984 kiam esploristoj je [[Oksforda Universitato]] detektis ke ²²³Ra disradias averaĝe proksimume unu ¹⁴C kernon por ĉiuj 10⁹ alfo-disfaloj <ref>{{Citaĵo el gazeto|publikaĵo= Nature - Naturo | volumo = 307 | paĝoj = 245–247|aŭtoro = Rose, H. J. and Jones, G. A. | titolo=A new kind of natural radioactivity - Nova speco de natura radioaktiveco|dato = 1984-01-19 | COI=10.1038/307245a0 | url= http://www.nature.com/nature/journal/v307/n5948/abs/307245a0.html}}</ref>. Kelkaja konataj pezpartikla disfaloj estas jenaj: {| class="wikitable" ! Fonta nuklido ! Elĵetita partiklo ! Relativa probableco de pezpartikla disfalo ! Rezulta nuklido |- | ¹¹⁴[[bario|Ba]] <ref><!-- "www." nepras -->[https://www.nndc.bnl.gov/discovery/abstracts/56/114.pdf nndc.bnl.gov]</ref> | ¹²[[karbono|C]] | 3,0·10⁻⁷ | ¹⁰²[[stano|Sn]] |- | ²²¹[[franciumo|Fr]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 9·10⁻¹⁵ | ²⁰⁷[[oro|Au]] |- | ²²¹[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 1·10⁻¹⁴ | ²⁰⁷[[hidrargo|Hg]] |- | ²²²[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 3,0·10⁻¹⁰ | ²⁰⁸[[hidrargo|Hg]] |- | ²²³[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 8,9·10⁻¹⁰ | ²⁰⁹[[hidrargo|Hg]] |- | ²²⁴[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 4,0·10⁻¹¹ | ²¹⁰[[hidrargo|Hg]] |- | ²²⁶[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 3,2·10⁻¹¹ | ²¹²[[hidrargo|Hg]] |- | ²²⁵[[aktinio|Ac]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 6·10⁻¹² | ²¹¹[[bismuto|Bi]] |- | ²²⁸[[torio|Th]] | ²⁰[[oksigeno|O]] | 1·10⁻¹³ | ²⁰⁸[[plumbo|Pb]] |- | ²²⁸[[torio|Th]] | ^?[[neono|Ne]] | ? | ^?[[hidrargo|Hg]] |- | ²³²[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] | 9·10⁻¹² | ^?[[plumbo|Pb]] |- | ²³³[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] | 7·10⁻¹³ | ^?[[plumbo|Pb]] |- | ²³⁴[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] <br /> ^?[[magnezio|Mg]] | 1·10⁻¹³ <br /> 9·10⁻¹⁴ | ^?[[plumbo|Pb]] <br /> ^?[[hidrargo|Hg]] |- | ²³⁵[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] <br /> ²⁸[[magnezio|Mg]] | 8·10⁻¹² <br /> 8·10⁻¹² | ^?[[plumbo|Pb]] <br />²⁰⁷[[hidrargo|Hg]] |- | ²³⁶[[uranio|U]] | ³⁰[[magnezio|Mg]] | ? | ²⁰⁷[[hidrargo|Hg]] |- | ²³⁸[[plutonio|Pu]] | ²⁸[[magnezio|Mg]] | ? | ²¹⁰[[plumbo|Pb]] |- | ²⁴⁰[[plutonio|Pu]] | ²⁸[[magnezio|Mg]] <br />³⁰[[magnezio|Mg]] <br />³²[[sulfuro|S]] | ? <br /> ? <br /> ? | ²¹²[[plumbo|Pb]] <br /> ²¹⁰[[plumbo|Pb]] <br /> ²⁰⁸[[plateno|Pt]] |- | ²⁴²[[kuriumo|Cm]] | ³⁴[[silicio|Si]] | 1·10⁻¹⁶ | ²⁰⁸[[plumbo|Pb]] |} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.nndc.bnl.gov Usona nacia nuklea datuma centro] == Referencoj == <references/> [[Kategorio:Nuklea fiziko]] fn8wthz7mgjlcy38e45amoi66ckocmy 9490060 9490059 2026-10-07T18:12:17Z Taylor 49 126294 tuneloj 9490060 wikitext text/x-wiki En [[nuklea fiziko]], '''pezpartikla disfalo''' estas speco de nuklea disfalo dum kiu [[radioaktiva]] [[atomkerno]] elĵetas partiklon konsistantan el [[neŭtrono]]j kaj [[protono]]j, kaj pli pezan ol [[alfa-radiado|alfa-partiklo]] kiu estas kerno de [[heliumo]]-4. Pezpartikla disfalo okazas nur ĉe pezaj elementoj, plejparte pli pezaj ol [[Plumbo|Plumbo (Pb, 82)]], do ĉe nuklidoj kiu disfalas plejparte per [[alfo-disfalo]], kaj escepte ĉe iomete malpli pezaj sed kun ekstrema troabundo da protonoj (do suferantaj je disfalmetodoj beta-plus kaj elĵeto do protono). Ĉiuokaze pezpartikla disfalo estas malofta, kaj okazas nur ĉe malgranda parto de la tuta kvanto de disfaloj de certa nuklido. Pezpartikla disfalo estis malkovrita malfrue nur dum jaro 1984. [[Kineta energio]] de relativa moviĝo de elĵetita kunmetita partiklo kaj restanta atomkerno ''Q'' estas inter 28 kaj 94 [[Elektronvolto|MeV]], kaj en ĉiuj okazoj ĝi estas pli malgranda ol alto ''V_B'' de [[potenciala baro]] por elĵeto de la partiklo. Tiel pezpartikla disfalo estas okazanta tra la [[tunela efiko]] same kiel alfa-disfalo. Pezpartikla disfalo estas aparta de alfa-disfalo, kaj aparta de [[spontanea fisio]]. <table class="wikitable"> <tr><th>Eco</th><th>Alfa-disfalo</th><th>Pezpartikla disfalo</th><th>Spontana fisio</th></tr> <tr><td>Elĵetita partiklo</td><td>Alfa-partiklo AKK ⁴He</td><td>Kerno iomete pli peza ol ⁴He, atomnumero tipe 6 ĝis 20</td><td>Du kernoj multe pli pezaj ol ⁴He, atomnumero tipe pli ol 35</td></tr> <tr><td>Elĵetita partiklo ĉiam sama?</td><td>JES</td><td>kutime JES</td><td>NE, granda variado</td></tr> <tr><td>Samtempa elĵeto de neŭtronoj?</td><td>NE</td><td>NE</td><td>JES</td></tr> <tr><td>Simetria?</td><td>NE, ekstreme malsimetria</td><td>NE, multe malsimetria</td><td>NE, fragmentoj ne estas precize samgrandaj, sed kompareble grandaj</td></tr> </table> Nun estas konataj pli ol 20 kernoj kiuj iam disfalas per pezpartikla disfalo. Ĝi supozeble eblas por multe pli granda kvanto da nuklidoj ol tio. Sed en plejparto de la okazoj probablo de pezpartikla disfalo estas tiel malgranda ke la disfalo ne povas esti pruvita eksperimente. Ĉi tio estas pro eksponenta malpligrandiĝo de potencialo baro kun kresko de ĝi larĝo aŭ alto. [[Tricio|Tricia]] kerno kaj [[deŭterio|deŭteria]] kerno estas ankaŭ sciataj kiel produktoj de maltipa radiaktiveco. [[Heliumo-6]] iam disfalas per eligo de deŭteria kerno, kaj [[heliumo-8]] iam disfalas per eligo de tricia kerno. [[Heliumo]] estas plej bone studita en {{J|partikla akcelilo}}, sed eblas ke ankaŭ la aliaj ekzotikaj nuklidoj disfalas en ĉi tiuj manieroj. Pezpartikla disfalo estis esplorita en 1984 kiam esploristoj je [[Oksforda Universitato]] detektis ke ²²³Ra disradias averaĝe proksimume unu ¹⁴C kernon por ĉiuj 10⁹ alfo-disfaloj <ref>{{Citaĵo el gazeto|publikaĵo= Nature - Naturo | volumo = 307 | paĝoj = 245–247|aŭtoro = Rose, H. J. and Jones, G. A. | titolo=A new kind of natural radioactivity - Nova speco de natura radioaktiveco|dato = 1984-01-19 | COI=10.1038/307245a0 | url= http://www.nature.com/nature/journal/v307/n5948/abs/307245a0.html}}</ref>. Kelkaja konataj pezpartikla disfaloj estas jenaj: {| class="wikitable" ! Fonta nuklido ! Elĵetita partiklo ! Relativa probableco de pezpartikla disfalo ! Rezulta nuklido |- | ¹¹⁴[[bario|Ba]] <ref><!-- "www." nepras -->[https://www.nndc.bnl.gov/discovery/abstracts/56/114.pdf nndc.bnl.gov]</ref> | ¹²[[karbono|C]] | 3,0·10⁻⁷ | ¹⁰²[[stano|Sn]] |- | ²²¹[[franciumo|Fr]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 9·10⁻¹⁵ | ²⁰⁷[[oro|Au]] |- | ²²¹[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 1·10⁻¹⁴ | ²⁰⁷[[hidrargo|Hg]] |- | ²²²[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 3,0·10⁻¹⁰ | ²⁰⁸[[hidrargo|Hg]] |- | ²²³[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 8,9·10⁻¹⁰ | ²⁰⁹[[hidrargo|Hg]] |- | ²²⁴[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 4,0·10⁻¹¹ | ²¹⁰[[hidrargo|Hg]] |- | ²²⁶[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 3,2·10⁻¹¹ | ²¹²[[hidrargo|Hg]] |- | ²²⁵[[aktinio|Ac]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 6·10⁻¹² | ²¹¹[[bismuto|Bi]] |- | ²²⁸[[torio|Th]] | ²⁰[[oksigeno|O]] | 1·10⁻¹³ | ²⁰⁸[[plumbo|Pb]] |- | ²²⁸[[torio|Th]] | ^?[[neono|Ne]] | ? | ^?[[hidrargo|Hg]] |- | ²³²[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] | 9·10⁻¹² | ^?[[plumbo|Pb]] |- | ²³³[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] | 7·10⁻¹³ | ^?[[plumbo|Pb]] |- | ²³⁴[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] <br /> ^?[[magnezio|Mg]] | 1·10⁻¹³ <br /> 9·10⁻¹⁴ | ^?[[plumbo|Pb]] <br /> ^?[[hidrargo|Hg]] |- | ²³⁵[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] <br /> ²⁸[[magnezio|Mg]] | 8·10⁻¹² <br /> 8·10⁻¹² | ^?[[plumbo|Pb]] <br />²⁰⁷[[hidrargo|Hg]] |- | ²³⁶[[uranio|U]] | ³⁰[[magnezio|Mg]] | ? | ²⁰⁷[[hidrargo|Hg]] |- | ²³⁸[[plutonio|Pu]] | ²⁸[[magnezio|Mg]] | ? | ²¹⁰[[plumbo|Pb]] |- | ²⁴⁰[[plutonio|Pu]] | ²⁸[[magnezio|Mg]] <br />³⁰[[magnezio|Mg]] <br />³²[[sulfuro|S]] | ? <br /> ? <br /> ? | ²¹²[[plumbo|Pb]] <br /> ²¹⁰[[plumbo|Pb]] <br /> ²⁰⁸[[plateno|Pt]] |- | ²⁴²[[kuriumo|Cm]] | ³⁴[[silicio|Si]] | 1·10⁻¹⁶ | ²⁰⁸[[plumbo|Pb]] |} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.nndc.bnl.gov Usona nacia nuklea datuma centro] == Referencoj == <references/> [[Kategorio:Nuklea fiziko]] 8no44jidx62bjbloudm6ptedx6wqiad 9490061 9490060 2026-10-07T18:16:54Z Taylor 49 126294 XXX 9490061 wikitext text/x-wiki En [[nuklea fiziko]], '''pezpartikla disfalo''' estas speco de nuklea disfalo dum kiu [[radioaktiva]] [[atomkerno]] elĵetas partiklon konsistantan el [[neŭtrono]]j kaj [[protono]]j, kaj pli pezan ol [[alfa-radiado|alfa-partiklo]] kiu estas kerno de [[heliumo]]-4. Pezpartikla disfalo okazas nur ĉe pezaj elementoj, plejparte pli pezaj ol [[Plumbo|plumbo (Pb, 82)]], do ĉe nuklidoj kiu disfalas plejparte per [[alfo-disfalo]], kaj escepte ĉe iomete malpli pezaj sed kun ekstrema troabundo da protonoj (do suferantaj je disfalmetodoj beta-plus kaj elĵeto do protono). Ĉiuokaze pezpartikla disfalo estas malofta, kaj okazas nur ĉe malgranda parto de la tuta kvanto de disfaloj de certa nuklido. Pezpartikla disfalo estis malkovrita malfrue nur dum jaro 1984. [[Kineta energio]] de relativa moviĝo de elĵetita kunmetita partiklo kaj restanta atomkerno ''Q'' estas inter 28 kaj 94 [[Elektronvolto|MeV]], kaj en ĉiuj okazoj ĝi estas pli malgranda ol alto ''V_B'' de [[potenciala baro]] por elĵeto de la partiklo. Tiel pezpartikla disfalo estas okazanta tra la [[tunela efiko]] same kiel alfa-disfalo. Pezpartikla disfalo estas aparta de alfa-disfalo, kaj aparta de [[spontanea fisio]]. <table class="wikitable"> <tr><th>Eco</th><th>Alfa-disfalo</th><th>Pezpartikla disfalo</th><th>Spontana fisio</th></tr> <tr><td>Elĵetita partiklo</td><td>Alfa-partiklo AKK ⁴He</td><td>Kerno iomete pli peza ol ⁴He, atomnumero tipe 6 ĝis 20</td><td>Du kernoj multe pli pezaj ol ⁴He, atomnumero tipe pli ol 35</td></tr> <tr><td>Elĵetita partiklo ĉiam sama?</td><td>JES</td><td>kutime JES</td><td>NE, granda variado</td></tr> <tr><td>Samtempa elĵeto de neŭtronoj?</td><td>NE</td><td>NE</td><td>JES</td></tr> <tr><td>Simetria?</td><td>NE, ekstreme malsimetria</td><td>NE, multe malsimetria</td><td>NE, fragmentoj ne estas precize samgrandaj, sed kompareble grandaj</td></tr> <tr><td>Ofteco</td><td>ofta por elementoj pli pezaj ol plumbo, povas esti la ĉefa tipo por certa nuklido</td><td>tre malolfta</td><td>tre malolfta ĉe naturaj nuklidoj ĝis [[Urano|urano (U, 92)]], pli ofta ĉe certaj superpezaj artefaritaj nuklidoj</td></tr> </table> Nun estas konataj pli ol 20 kernoj kiuj iam disfalas per pezpartikla disfalo. Ĝi supozeble eblas por multe pli granda kvanto da nuklidoj ol tio. Sed en plejparto de la okazoj probablo de pezpartikla disfalo estas tiel malgranda ke la disfalo ne povas esti pruvita eksperimente. Ĉi tio estas pro eksponenta malpligrandiĝo de potencialo baro kun kresko de ĝi larĝo aŭ alto. [[Tricio|Tricia]] kerno kaj [[deŭterio|deŭteria]] kerno estas ankaŭ sciataj kiel produktoj de maltipa radiaktiveco. [[Heliumo-6]] iam disfalas per eligo de deŭteria kerno, kaj [[heliumo-8]] iam disfalas per eligo de tricia kerno. [[Heliumo]] estas plej bone studita en {{J|partikla akcelilo}}, sed eblas ke ankaŭ la aliaj ekzotikaj nuklidoj disfalas en ĉi tiuj manieroj. Pezpartikla disfalo estis esplorita en 1984 kiam esploristoj je [[Oksforda Universitato]] detektis ke ²²³Ra disradias averaĝe proksimume unu ¹⁴C kernon por ĉiuj 10⁹ alfo-disfaloj <ref>{{Citaĵo el gazeto|publikaĵo= Nature - Naturo | volumo = 307 | paĝoj = 245–247|aŭtoro = Rose, H. J. and Jones, G. A. | titolo=A new kind of natural radioactivity - Nova speco de natura radioaktiveco|dato = 1984-01-19 | COI=10.1038/307245a0 | url= http://www.nature.com/nature/journal/v307/n5948/abs/307245a0.html}}</ref>. Kelkaja konataj pezpartikla disfaloj estas jenaj: {| class="wikitable" ! Fonta nuklido ! Elĵetita partiklo ! Relativa probableco de pezpartikla disfalo ! Rezulta nuklido |- | ¹¹⁴[[bario|Ba]] <ref><!-- "www." nepras -->[https://www.nndc.bnl.gov/discovery/abstracts/56/114.pdf nndc.bnl.gov]</ref> | ¹²[[karbono|C]] | 3,0·10⁻⁷ | ¹⁰²[[stano|Sn]] |- | ²²¹[[franciumo|Fr]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 9·10⁻¹⁵ | ²⁰⁷[[oro|Au]] |- | ²²¹[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 1·10⁻¹⁴ | ²⁰⁷[[hidrargo|Hg]] |- | ²²²[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 3,0·10⁻¹⁰ | ²⁰⁸[[hidrargo|Hg]] |- | ²²³[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 8,9·10⁻¹⁰ | ²⁰⁹[[hidrargo|Hg]] |- | ²²⁴[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 4,0·10⁻¹¹ | ²¹⁰[[hidrargo|Hg]] |- | ²²⁶[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 3,2·10⁻¹¹ | ²¹²[[hidrargo|Hg]] |- | ²²⁵[[aktinio|Ac]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 6·10⁻¹² | ²¹¹[[bismuto|Bi]] |- | ²²⁸[[torio|Th]] | ²⁰[[oksigeno|O]] | 1·10⁻¹³ | ²⁰⁸[[plumbo|Pb]] |- | ²²⁸[[torio|Th]] | ^?[[neono|Ne]] | ? | ^?[[hidrargo|Hg]] |- | ²³²[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] | 9·10⁻¹² | ^?[[plumbo|Pb]] |- | ²³³[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] | 7·10⁻¹³ | ^?[[plumbo|Pb]] |- | ²³⁴[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] <br /> ^?[[magnezio|Mg]] | 1·10⁻¹³ <br /> 9·10⁻¹⁴ | ^?[[plumbo|Pb]] <br /> ^?[[hidrargo|Hg]] |- | ²³⁵[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] <br /> ²⁸[[magnezio|Mg]] | 8·10⁻¹² <br /> 8·10⁻¹² | ^?[[plumbo|Pb]] <br />²⁰⁷[[hidrargo|Hg]] |- | ²³⁶[[uranio|U]] | ³⁰[[magnezio|Mg]] | ? | ²⁰⁷[[hidrargo|Hg]] |- | ²³⁸[[plutonio|Pu]] | ²⁸[[magnezio|Mg]] | ? | ²¹⁰[[plumbo|Pb]] |- | ²⁴⁰[[plutonio|Pu]] | ²⁸[[magnezio|Mg]] <br />³⁰[[magnezio|Mg]] <br />³²[[sulfuro|S]] | ? <br /> ? <br /> ? | ²¹²[[plumbo|Pb]] <br /> ²¹⁰[[plumbo|Pb]] <br /> ²⁰⁸[[plateno|Pt]] |- | ²⁴²[[kuriumo|Cm]] | ³⁴[[silicio|Si]] | 1·10⁻¹⁶ | ²⁰⁸[[plumbo|Pb]] |} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.nndc.bnl.gov Usona nacia nuklea datuma centro] == Referencoj == <references/> [[Kategorio:Nuklea fiziko]] nmw6nxbcjn8oi6gjuqqyn7gwqnpofmr 9490062 9490061 2026-10-07T18:17:31Z Taylor 49 126294 öl 9490062 wikitext text/x-wiki En [[nuklea fiziko]], '''pezpartikla disfalo''' estas speco de nuklea disfalo dum kiu [[radioaktiva]] [[atomkerno]] elĵetas partiklon konsistantan el [[neŭtrono]]j kaj [[protono]]j, kaj pli pezan ol [[alfa-radiado|alfa-partiklo]] kiu estas kerno de [[heliumo]]-4. Pezpartikla disfalo okazas nur ĉe pezaj elementoj, plejparte pli pezaj ol [[Plumbo|plumbo (Pb, 82)]], do ĉe nuklidoj kiu disfalas plejparte per [[alfo-disfalo]], kaj escepte ĉe iomete malpli pezaj sed kun ekstrema troabundo da protonoj (do suferantaj je disfalmetodoj beta-plus kaj elĵeto do protono). Ĉiuokaze pezpartikla disfalo estas malofta, kaj okazas nur ĉe malgranda parto de la tuta kvanto de disfaloj de certa nuklido. Pezpartikla disfalo estis malkovrita malfrue nur dum jaro 1984. [[Kineta energio]] de relativa moviĝo de elĵetita kunmetita partiklo kaj restanta atomkerno ''Q'' estas inter 28 kaj 94 [[Elektronvolto|MeV]], kaj en ĉiuj okazoj ĝi estas pli malgranda ol alto ''V_B'' de [[potenciala baro]] por elĵeto de la partiklo. Tiel pezpartikla disfalo estas okazanta tra la [[tunela efiko]] same kiel alfa-disfalo. Pezpartikla disfalo estas aparta de alfa-disfalo, kaj aparta de [[spontanea fisio]]. <table class="wikitable"> <tr><th>Eco</th><th>Alfa-disfalo</th><th>Pezpartikla disfalo</th><th>Spontana fisio</th></tr> <tr><td>Ofteco</td><td>ofta por elementoj pli pezaj ol plumbo, povas esti la ĉefa tipo por certa nuklido</td><td>tre malolfta</td><td>tre malolfta ĉe naturaj nuklidoj ĝis [[Urano|urano (U, 92)]], pli ofta ĉe certaj superpezaj artefaritaj nuklidoj</td></tr> <tr><td>Elĵetita partiklo</td><td>Alfa-partiklo AKK ⁴He</td><td>Kerno iomete pli peza ol ⁴He, atomnumero tipe 6 ĝis 20</td><td>Du kernoj multe pli pezaj ol ⁴He, atomnumero tipe pli ol 35</td></tr> <tr><td>Elĵetita partiklo ĉiam sama?</td><td>JES</td><td>kutime JES</td><td>NE, granda variado</td></tr> <tr><td>Samtempa elĵeto de neŭtronoj?</td><td>NE</td><td>NE</td><td>JES</td></tr> <tr><td>Simetria?</td><td>NE, ekstreme malsimetria</td><td>NE, multe malsimetria</td><td>NE, fragmentoj ne estas precize samgrandaj, sed kompareble grandaj</td></tr> </table> Nun estas konataj pli ol 20 kernoj kiuj iam disfalas per pezpartikla disfalo. Ĝi supozeble eblas por multe pli granda kvanto da nuklidoj ol tio. Sed en plejparto de la okazoj probablo de pezpartikla disfalo estas tiel malgranda ke la disfalo ne povas esti pruvita eksperimente. Ĉi tio estas pro eksponenta malpligrandiĝo de potencialo baro kun kresko de ĝi larĝo aŭ alto. [[Tricio|Tricia]] kerno kaj [[deŭterio|deŭteria]] kerno estas ankaŭ sciataj kiel produktoj de maltipa radiaktiveco. [[Heliumo-6]] iam disfalas per eligo de deŭteria kerno, kaj [[heliumo-8]] iam disfalas per eligo de tricia kerno. [[Heliumo]] estas plej bone studita en {{J|partikla akcelilo}}, sed eblas ke ankaŭ la aliaj ekzotikaj nuklidoj disfalas en ĉi tiuj manieroj. Pezpartikla disfalo estis esplorita en 1984 kiam esploristoj je [[Oksforda Universitato]] detektis ke ²²³Ra disradias averaĝe proksimume unu ¹⁴C kernon por ĉiuj 10⁹ alfo-disfaloj <ref>{{Citaĵo el gazeto|publikaĵo= Nature - Naturo | volumo = 307 | paĝoj = 245–247|aŭtoro = Rose, H. J. and Jones, G. A. | titolo=A new kind of natural radioactivity - Nova speco de natura radioaktiveco|dato = 1984-01-19 | COI=10.1038/307245a0 | url= http://www.nature.com/nature/journal/v307/n5948/abs/307245a0.html}}</ref>. Kelkaja konataj pezpartikla disfaloj estas jenaj: {| class="wikitable" ! Fonta nuklido ! Elĵetita partiklo ! Relativa probableco de pezpartikla disfalo ! Rezulta nuklido |- | ¹¹⁴[[bario|Ba]] <ref><!-- "www." nepras -->[https://www.nndc.bnl.gov/discovery/abstracts/56/114.pdf nndc.bnl.gov]</ref> | ¹²[[karbono|C]] | 3,0·10⁻⁷ | ¹⁰²[[stano|Sn]] |- | ²²¹[[franciumo|Fr]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 9·10⁻¹⁵ | ²⁰⁷[[oro|Au]] |- | ²²¹[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 1·10⁻¹⁴ | ²⁰⁷[[hidrargo|Hg]] |- | ²²²[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 3,0·10⁻¹⁰ | ²⁰⁸[[hidrargo|Hg]] |- | ²²³[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 8,9·10⁻¹⁰ | ²⁰⁹[[hidrargo|Hg]] |- | ²²⁴[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 4,0·10⁻¹¹ | ²¹⁰[[hidrargo|Hg]] |- | ²²⁶[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 3,2·10⁻¹¹ | ²¹²[[hidrargo|Hg]] |- | ²²⁵[[aktinio|Ac]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 6·10⁻¹² | ²¹¹[[bismuto|Bi]] |- | ²²⁸[[torio|Th]] | ²⁰[[oksigeno|O]] | 1·10⁻¹³ | ²⁰⁸[[plumbo|Pb]] |- | ²²⁸[[torio|Th]] | ^?[[neono|Ne]] | ? | ^?[[hidrargo|Hg]] |- | ²³²[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] | 9·10⁻¹² | ^?[[plumbo|Pb]] |- | ²³³[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] | 7·10⁻¹³ | ^?[[plumbo|Pb]] |- | ²³⁴[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] <br /> ^?[[magnezio|Mg]] | 1·10⁻¹³ <br /> 9·10⁻¹⁴ | ^?[[plumbo|Pb]] <br /> ^?[[hidrargo|Hg]] |- | ²³⁵[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] <br /> ²⁸[[magnezio|Mg]] | 8·10⁻¹² <br /> 8·10⁻¹² | ^?[[plumbo|Pb]] <br />²⁰⁷[[hidrargo|Hg]] |- | ²³⁶[[uranio|U]] | ³⁰[[magnezio|Mg]] | ? | ²⁰⁷[[hidrargo|Hg]] |- | ²³⁸[[plutonio|Pu]] | ²⁸[[magnezio|Mg]] | ? | ²¹⁰[[plumbo|Pb]] |- | ²⁴⁰[[plutonio|Pu]] | ²⁸[[magnezio|Mg]] <br />³⁰[[magnezio|Mg]] <br />³²[[sulfuro|S]] | ? <br /> ? <br /> ? | ²¹²[[plumbo|Pb]] <br /> ²¹⁰[[plumbo|Pb]] <br /> ²⁰⁸[[plateno|Pt]] |- | ²⁴²[[kuriumo|Cm]] | ³⁴[[silicio|Si]] | 1·10⁻¹⁶ | ²⁰⁸[[plumbo|Pb]] |} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.nndc.bnl.gov Usona nacia nuklea datuma centro] == Referencoj == <references/> [[Kategorio:Nuklea fiziko]] 1llcunvmlxjk9rl5quixow60y25dgs1 9490063 9490062 2026-10-07T18:19:37Z Taylor 49 126294 Si 9490063 wikitext text/x-wiki En [[nuklea fiziko]], '''pezpartikla disfalo''' estas speco de nuklea disfalo dum kiu [[radioaktiva]] [[atomkerno]] elĵetas partiklon konsistantan el [[neŭtrono]]j kaj [[protono]]j, kaj pli pezan ol [[alfa-radiado|alfa-partiklo]] kiu estas kerno de [[heliumo]]-4. Pezpartikla disfalo okazas nur ĉe pezaj elementoj, plejparte pli pezaj ol [[Plumbo|plumbo (Pb, 82)]], do ĉe nuklidoj kiu disfalas plejparte per [[alfo-disfalo]], kaj escepte ĉe iomete malpli pezaj sed kun ekstrema troabundo da protonoj (do suferantaj je disfalmetodoj beta-plus kaj elĵeto do protono). Ĉiuokaze pezpartikla disfalo estas malofta, kaj okazas nur ĉe malgranda parto de la tuta kvanto de disfaloj de certa nuklido. Pezpartikla disfalo estis malkovrita malfrue nur dum jaro 1984. [[Kineta energio]] de relativa moviĝo de elĵetita kunmetita partiklo kaj restanta atomkerno ''Q'' estas inter 28 kaj 94 [[Elektronvolto|MeV]], kaj en ĉiuj okazoj ĝi estas pli malgranda ol alto ''V_B'' de [[potenciala baro]] por elĵeto de la partiklo. Tiel pezpartikla disfalo estas okazanta tra la [[tunela efiko]] same kiel alfa-disfalo. Pezpartikla disfalo estas aparta de alfa-disfalo, kaj aparta de [[spontanea fisio]]. <table class="wikitable"> <tr><th>Eco</th><th>Alfa-disfalo</th><th>Pezpartikla disfalo</th><th>Spontana fisio</th></tr> <tr><td>Ofteco</td><td>ofta por elementoj pli pezaj ol plumbo, povas esti la ĉefa tipo por certa nuklido</td><td>tre malolfta</td><td>tre malolfta ĉe naturaj nuklidoj ĝis [[Urano|urano (U, 92)]], pli ofta ĉe certaj superpezaj artefaritaj nuklidoj</td></tr> <tr><td>Elĵetita partiklo</td><td>Alfa-partiklo AKK ⁴He</td><td>Kerno iomete pli peza ol ⁴He, atomnumero tipe 6 ĝis 14</td><td>Du kernoj multe pli pezaj ol ⁴He, atomnumero tipe pli ol 35</td></tr> <tr><td>Elĵetita partiklo ĉiam sama?</td><td>JES</td><td>kutime JES</td><td>NE, granda variado</td></tr> <tr><td>Samtempa elĵeto de neŭtronoj?</td><td>NE</td><td>NE</td><td>JES</td></tr> <tr><td>Simetria?</td><td>NE, ekstreme malsimetria</td><td>NE, multe malsimetria</td><td>NE, fragmentoj ne estas precize samgrandaj, sed kompareble grandaj</td></tr> </table> Nun estas konataj pli ol 20 kernoj kiuj iam disfalas per pezpartikla disfalo. Ĝi supozeble eblas por multe pli granda kvanto da nuklidoj ol tio. Sed en plejparto de la okazoj probablo de pezpartikla disfalo estas tiel malgranda ke la disfalo ne povas esti pruvita eksperimente. Ĉi tio estas pro eksponenta malpligrandiĝo de potencialo baro kun kresko de ĝi larĝo aŭ alto. [[Tricio|Tricia]] kerno kaj [[deŭterio|deŭteria]] kerno estas ankaŭ sciataj kiel produktoj de maltipa radiaktiveco. [[Heliumo-6]] iam disfalas per eligo de deŭteria kerno, kaj [[heliumo-8]] iam disfalas per eligo de tricia kerno. [[Heliumo]] estas plej bone studita en {{J|partikla akcelilo}}, sed eblas ke ankaŭ la aliaj ekzotikaj nuklidoj disfalas en ĉi tiuj manieroj. Pezpartikla disfalo estis esplorita en 1984 kiam esploristoj je [[Oksforda Universitato]] detektis ke ²²³Ra disradias averaĝe proksimume unu ¹⁴C kernon por ĉiuj 10⁹ alfo-disfaloj <ref>{{Citaĵo el gazeto|publikaĵo= Nature - Naturo | volumo = 307 | paĝoj = 245–247|aŭtoro = Rose, H. J. and Jones, G. A. | titolo=A new kind of natural radioactivity - Nova speco de natura radioaktiveco|dato = 1984-01-19 | COI=10.1038/307245a0 | url= http://www.nature.com/nature/journal/v307/n5948/abs/307245a0.html}}</ref>. Kelkaja konataj pezpartikla disfaloj estas jenaj: {| class="wikitable" ! Fonta nuklido ! Elĵetita partiklo ! Relativa probableco de pezpartikla disfalo ! Rezulta nuklido |- | ¹¹⁴[[bario|Ba]] <ref><!-- "www." nepras -->[https://www.nndc.bnl.gov/discovery/abstracts/56/114.pdf nndc.bnl.gov]</ref> | ¹²[[karbono|C]] | 3,0·10⁻⁷ | ¹⁰²[[stano|Sn]] |- | ²²¹[[franciumo|Fr]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 9·10⁻¹⁵ | ²⁰⁷[[oro|Au]] |- | ²²¹[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 1·10⁻¹⁴ | ²⁰⁷[[hidrargo|Hg]] |- | ²²²[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 3,0·10⁻¹⁰ | ²⁰⁸[[hidrargo|Hg]] |- | ²²³[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 8,9·10⁻¹⁰ | ²⁰⁹[[hidrargo|Hg]] |- | ²²⁴[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 4,0·10⁻¹¹ | ²¹⁰[[hidrargo|Hg]] |- | ²²⁶[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 3,2·10⁻¹¹ | ²¹²[[hidrargo|Hg]] |- | ²²⁵[[aktinio|Ac]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 6·10⁻¹² | ²¹¹[[bismuto|Bi]] |- | ²²⁸[[torio|Th]] | ²⁰[[oksigeno|O]] | 1·10⁻¹³ | ²⁰⁸[[plumbo|Pb]] |- | ²²⁸[[torio|Th]] | ^?[[neono|Ne]] | ? | ^?[[hidrargo|Hg]] |- | ²³²[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] | 9·10⁻¹² | ^?[[plumbo|Pb]] |- | ²³³[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] | 7·10⁻¹³ | ^?[[plumbo|Pb]] |- | ²³⁴[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] <br /> ^?[[magnezio|Mg]] | 1·10⁻¹³ <br /> 9·10⁻¹⁴ | ^?[[plumbo|Pb]] <br /> ^?[[hidrargo|Hg]] |- | ²³⁵[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] <br /> ²⁸[[magnezio|Mg]] | 8·10⁻¹² <br /> 8·10⁻¹² | ^?[[plumbo|Pb]] <br />²⁰⁷[[hidrargo|Hg]] |- | ²³⁶[[uranio|U]] | ³⁰[[magnezio|Mg]] | ? | ²⁰⁷[[hidrargo|Hg]] |- | ²³⁸[[plutonio|Pu]] | ²⁸[[magnezio|Mg]] | ? | ²¹⁰[[plumbo|Pb]] |- | ²⁴⁰[[plutonio|Pu]] | ²⁸[[magnezio|Mg]] <br />³⁰[[magnezio|Mg]] <br />³²[[sulfuro|S]] | ? <br /> ? <br /> ? | ²¹²[[plumbo|Pb]] <br /> ²¹⁰[[plumbo|Pb]] <br /> ²⁰⁸[[plateno|Pt]] |- | ²⁴²[[kuriumo|Cm]] | ³⁴[[silicio|Si]] | 1·10⁻¹⁶ | ²⁰⁸[[plumbo|Pb]] |} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.nndc.bnl.gov Usona nacia nuklea datuma centro] == Referencoj == <references/> [[Kategorio:Nuklea fiziko]] kcpo4adw5hhun2j8ucrzdi95rhnsx0e 9490080 9490063 2026-10-07T18:47:35Z Taylor 49 126294 z 9490080 wikitext text/x-wiki En [[nuklea fiziko]], '''pezpartikla disfalo''' estas speco de nuklea disfalo dum kiu [[radioaktiva]] [[atomkerno]] elĵetas partiklon konsistantan el [[neŭtrono]]j kaj [[protono]]j, kaj pli pezan ol [[alfa-radiado|alfa-partiklo]] kiu estas kerno de [[heliumo]]-4. Pezpartikla disfalo okazas nur ĉe pezaj elementoj, plejparte pli pezaj ol [[Plumbo|plumbo (Pb, 82)]], do ĉe nuklidoj kiu disfalas plejparte per [[alfo-disfalo]], kaj escepte ĉe iomete malpli pezaj sed kun ekstrema troabundo da protonoj (do suferantaj je disfalmetodoj beta-plus kaj elĵeto do protono). Ĉiuokaze pezpartikla disfalo estas malofta, kaj okazas nur ĉe malgranda parto de la tuta kvanto de disfaloj de certa nuklido. Pezpartikla disfalo estis malkovrita malfrue nur dum jaro 1984. [[Kineta energio]] de relativa moviĝo de elĵetita kunmetita partiklo kaj restanta atomkerno ''Q'' estas inter 28 kaj 94 [[Elektronvolto|MeV]], kaj en ĉiuj okazoj ĝi estas pli malgranda ol alto ''V_B'' de [[potenciala baro]] por elĵeto de la partiklo. Tiel pezpartikla disfalo estas okazanta tra la [[tunela efiko]] same kiel alfa-disfalo. Pezpartikla disfalo estas aparta de alfa-disfalo, kaj aparta de [[spontanea fisio]]. <table class="wikitable"> <tr><th>Eco</th><th>Alfa-disfalo</th><th>Pezpartikla disfalo</th><th>Spontana fisio</th></tr> <tr><td>Ofteco</td><td>ofta por elementoj pli pezaj ol plumbo, povas esti la ĉefa tipo por certa nuklido</td><td>tre malolfta</td><td>tre malolfta ĉe naturaj nuklidoj ĝis [[Urano|urano (U, 92)]], pli ofta ĉe certaj superpezaj artefaritaj nuklidoj</td></tr> <tr><td>Elĵetita partiklo</td><td>alfa-partiklo AKK ⁴He</td><td>kerno iomete pli peza ol ⁴He, atomnumero tipe 6 ĝis 14</td><td>el unu kerno estiĝas du kernoj multe pli pezaj ol ⁴He, atomnumero tipe pli ol 35</td></tr> <tr><td>Elĵetita partiklo ĉiam sama?</td><td>JES</td><td>kutime JES</td><td>NE, granda variado</td></tr> <tr><td>Samtempa elĵeto de neŭtronoj?</td><td>NE</td><td>NE</td><td>JES</td></tr> <tr><td>Simetria?</td><td>NE, ekstreme malsimetria</td><td>NE, multe malsimetria</td><td>NE, fragmentoj ne estas precize samgrandaj, sed kompareble grandaj</td></tr> </table> Nun estas konataj pli ol 20 kernoj kiuj iam disfalas per pezpartikla disfalo. Ĝi supozeble eblas por multe pli granda kvanto da nuklidoj ol tio. Sed en plejparto de la okazoj probablo de pezpartikla disfalo estas tiel malgranda ke la disfalo ne povas esti pruvita eksperimente. Ĉi tio estas pro eksponenta malpligrandiĝo de potencialo baro kun kresko de ĝi larĝo aŭ alto. [[Tricio|Tricia]] kerno kaj [[deŭterio|deŭteria]] kerno estas ankaŭ sciataj kiel produktoj de maltipa radiaktiveco. [[Heliumo-6]] iam disfalas per eligo de deŭteria kerno, kaj [[heliumo-8]] iam disfalas per eligo de tricia kerno. [[Heliumo]] estas plej bone studita en {{J|partikla akcelilo}}, sed eblas ke ankaŭ la aliaj ekzotikaj nuklidoj disfalas en ĉi tiuj manieroj. Pezpartikla disfalo estis esplorita en 1984 kiam esploristoj je [[Oksforda Universitato]] detektis ke ²²³Ra disradias averaĝe proksimume unu ¹⁴C kernon por ĉiuj 10⁹ alfo-disfaloj <ref>{{Citaĵo el gazeto|publikaĵo= Nature - Naturo | volumo = 307 | paĝoj = 245–247|aŭtoro = Rose, H. J. and Jones, G. A. | titolo=A new kind of natural radioactivity - Nova speco de natura radioaktiveco|dato = 1984-01-19 | COI=10.1038/307245a0 | url= http://www.nature.com/nature/journal/v307/n5948/abs/307245a0.html}}</ref>. Kelkaja konataj pezpartikla disfaloj estas jenaj: {| class="wikitable" ! Fonta nuklido ! Elĵetita partiklo ! Relativa probableco de pezpartikla disfalo ! Rezulta nuklido |- | ¹¹⁴[[bario|Ba]] <ref><!-- "www." nepras -->[https://www.nndc.bnl.gov/discovery/abstracts/56/114.pdf nndc.bnl.gov]</ref> | ¹²[[karbono|C]] | 3,0·10⁻⁷ | ¹⁰²[[stano|Sn]] |- | ²²¹[[franciumo|Fr]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 9·10⁻¹⁵ | ²⁰⁷[[oro|Au]] |- | ²²¹[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 1·10⁻¹⁴ | ²⁰⁷[[hidrargo|Hg]] |- | ²²²[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 3,0·10⁻¹⁰ | ²⁰⁸[[hidrargo|Hg]] |- | ²²³[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 8,9·10⁻¹⁰ | ²⁰⁹[[hidrargo|Hg]] |- | ²²⁴[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 4,0·10⁻¹¹ | ²¹⁰[[hidrargo|Hg]] |- | ²²⁶[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 3,2·10⁻¹¹ | ²¹²[[hidrargo|Hg]] |- | ²²⁵[[aktinio|Ac]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 6·10⁻¹² | ²¹¹[[bismuto|Bi]] |- | ²²⁸[[torio|Th]] | ²⁰[[oksigeno|O]] | 1·10⁻¹³ | ²⁰⁸[[plumbo|Pb]] |- | ²²⁸[[torio|Th]] | ^?[[neono|Ne]] | ? | ^?[[hidrargo|Hg]] |- | ²³²[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] | 9·10⁻¹² | ^?[[plumbo|Pb]] |- | ²³³[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] | 7·10⁻¹³ | ^?[[plumbo|Pb]] |- | ²³⁴[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] <br /> ^?[[magnezio|Mg]] | 1·10⁻¹³ <br /> 9·10⁻¹⁴ | ^?[[plumbo|Pb]] <br /> ^?[[hidrargo|Hg]] |- | ²³⁵[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] <br /> ²⁸[[magnezio|Mg]] | 8·10⁻¹² <br /> 8·10⁻¹² | ^?[[plumbo|Pb]] <br />²⁰⁷[[hidrargo|Hg]] |- | ²³⁶[[uranio|U]] | ³⁰[[magnezio|Mg]] | ? | ²⁰⁷[[hidrargo|Hg]] |- | ²³⁸[[plutonio|Pu]] | ²⁸[[magnezio|Mg]] | ? | ²¹⁰[[plumbo|Pb]] |- | ²⁴⁰[[plutonio|Pu]] | ²⁸[[magnezio|Mg]] <br />³⁰[[magnezio|Mg]] <br />³²[[sulfuro|S]] | ? <br /> ? <br /> ? | ²¹²[[plumbo|Pb]] <br /> ²¹⁰[[plumbo|Pb]] <br /> ²⁰⁸[[plateno|Pt]] |- | ²⁴²[[kuriumo|Cm]] | ³⁴[[silicio|Si]] | 1·10⁻¹⁶ | ²⁰⁸[[plumbo|Pb]] |} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.nndc.bnl.gov Usona nacia nuklea datuma centro] == Referencoj == <references/> [[Kategorio:Nuklea fiziko]] lc4ng5si90nzv8j85eqvuramu71lyb2 9490128 9490080 2026-10-07T20:32:55Z Taylor 49 126294 ŝablo {{Alfa-PP-SF}} 9490128 wikitext text/x-wiki En [[nuklea fiziko]], '''pezpartikla disfalo''' estas speco de nuklea disfalo dum kiu [[radioaktiva]] [[atomkerno]] elĵetas partiklon konsistantan el [[neŭtrono]]j kaj [[protono]]j, kaj pli pezan ol [[alfa-radiado|alfa-partiklo]] kiu estas kerno de [[heliumo]]-4. Pezpartikla disfalo okazas nur ĉe pezaj elementoj, plejparte pli pezaj ol [[Plumbo|plumbo (Pb, 82)]], do ĉe nuklidoj kiu disfalas plejparte per [[alfo-disfalo]], kaj escepte ĉe iomete malpli pezaj sed kun ekstrema troabundo da protonoj (do suferantaj je disfalmetodoj beta-plus kaj elĵeto do protono). Ĉiuokaze pezpartikla disfalo estas malofta, kaj okazas nur ĉe malgranda parto de la tuta kvanto de disfaloj de certa nuklido. Pezpartikla disfalo estis malkovrita malfrue nur dum jaro 1984. [[Kineta energio]] de relativa moviĝo de elĵetita kunmetita partiklo kaj restanta atomkerno ''Q'' estas inter 28 kaj 94 [[Elektronvolto|MeV]], kaj en ĉiuj okazoj ĝi estas pli malgranda ol alto ''V_B'' de [[potenciala baro]] por elĵeto de la partiklo. Tiel pezpartikla disfalo estas okazanta tra la [[tunela efiko]] same kiel alfa-disfalo. Pezpartikla disfalo estas aparta de alfa-disfalo, kaj aparta de [[spontanea fisio]]. {{Alfa-PP-SF}} Nun estas konataj pli ol 20 kernoj kiuj iam disfalas per pezpartikla disfalo. Ĝi supozeble eblas por multe pli granda kvanto da nuklidoj ol tio. Sed en plejparto de la okazoj probablo de pezpartikla disfalo estas tiel malgranda ke la disfalo ne povas esti pruvita eksperimente. Ĉi tio estas pro eksponenta malpligrandiĝo de potencialo baro kun kresko de ĝi larĝo aŭ alto. [[Tricio|Tricia]] kerno kaj [[deŭterio|deŭteria]] kerno estas ankaŭ sciataj kiel produktoj de maltipa radiaktiveco. [[Heliumo-6]] iam disfalas per eligo de deŭteria kerno, kaj [[heliumo-8]] iam disfalas per eligo de tricia kerno. [[Heliumo]] estas plej bone studita en {{J|partikla akcelilo}}, sed eblas ke ankaŭ la aliaj ekzotikaj nuklidoj disfalas en ĉi tiuj manieroj. Pezpartikla disfalo estis esplorita en 1984 kiam esploristoj je [[Oksforda Universitato]] detektis ke ²²³Ra disradias averaĝe proksimume unu ¹⁴C kernon por ĉiuj 10⁹ alfo-disfaloj <ref>{{Citaĵo el gazeto|publikaĵo= Nature - Naturo | volumo = 307 | paĝoj = 245–247|aŭtoro = Rose, H. J. and Jones, G. A. | titolo=A new kind of natural radioactivity - Nova speco de natura radioaktiveco|dato = 1984-01-19 | COI=10.1038/307245a0 | url= http://www.nature.com/nature/journal/v307/n5948/abs/307245a0.html}}</ref>. Kelkaja konataj pezpartikla disfaloj estas jenaj: {| class="wikitable" ! Fonta nuklido ! Elĵetita partiklo ! Relativa probableco de pezpartikla disfalo ! Rezulta nuklido |- | ¹¹⁴[[bario|Ba]] <ref><!-- "www." nepras -->[https://www.nndc.bnl.gov/discovery/abstracts/56/114.pdf nndc.bnl.gov]</ref> | ¹²[[karbono|C]] | 3,0·10⁻⁷ | ¹⁰²[[stano|Sn]] |- | ²²¹[[franciumo|Fr]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 9·10⁻¹⁵ | ²⁰⁷[[oro|Au]] |- | ²²¹[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 1·10⁻¹⁴ | ²⁰⁷[[hidrargo|Hg]] |- | ²²²[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 3,0·10⁻¹⁰ | ²⁰⁸[[hidrargo|Hg]] |- | ²²³[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 8,9·10⁻¹⁰ | ²⁰⁹[[hidrargo|Hg]] |- | ²²⁴[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 4,0·10⁻¹¹ | ²¹⁰[[hidrargo|Hg]] |- | ²²⁶[[radiumo|Ra]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 3,2·10⁻¹¹ | ²¹²[[hidrargo|Hg]] |- | ²²⁵[[aktinio|Ac]] | ¹⁴[[karbono|C]] | 6·10⁻¹² | ²¹¹[[bismuto|Bi]] |- | ²²⁸[[torio|Th]] | ²⁰[[oksigeno|O]] | 1·10⁻¹³ | ²⁰⁸[[plumbo|Pb]] |- | ²²⁸[[torio|Th]] | ^?[[neono|Ne]] | ? | ^?[[hidrargo|Hg]] |- | ²³²[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] | 9·10⁻¹² | ^?[[plumbo|Pb]] |- | ²³³[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] | 7·10⁻¹³ | ^?[[plumbo|Pb]] |- | ²³⁴[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] <br /> ^?[[magnezio|Mg]] | 1·10⁻¹³ <br /> 9·10⁻¹⁴ | ^?[[plumbo|Pb]] <br /> ^?[[hidrargo|Hg]] |- | ²³⁵[[uranio|U]] | ^?[[neono|Ne]] <br /> ²⁸[[magnezio|Mg]] | 8·10⁻¹² <br /> 8·10⁻¹² | ^?[[plumbo|Pb]] <br />²⁰⁷[[hidrargo|Hg]] |- | ²³⁶[[uranio|U]] | ³⁰[[magnezio|Mg]] | ? | ²⁰⁷[[hidrargo|Hg]] |- | ²³⁸[[plutonio|Pu]] | ²⁸[[magnezio|Mg]] | ? | ²¹⁰[[plumbo|Pb]] |- | ²⁴⁰[[plutonio|Pu]] | ²⁸[[magnezio|Mg]] <br />³⁰[[magnezio|Mg]] <br />³²[[sulfuro|S]] | ? <br /> ? <br /> ? | ²¹²[[plumbo|Pb]] <br /> ²¹⁰[[plumbo|Pb]] <br /> ²⁰⁸[[plateno|Pt]] |- | ²⁴²[[kuriumo|Cm]] | ³⁴[[silicio|Si]] | 1·10⁻¹⁶ | ²⁰⁸[[plumbo|Pb]] |} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.nndc.bnl.gov Usona nacia nuklea datuma centro] == Referencoj == <references/> [[Kategorio:Nuklea fiziko]] 476cpepeuji8oxih6bmcn1vj38prjde 0 278810 9490033 2223124 2026-10-07T17:23:37Z Taylor 49 126294 #REDIRECT [[Pezpartikla disfalo]] 9490033 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pezpartikla disfalo]] 4ry5eklr86hqjny58uir42y7uwixoml 0 278811 9490034 2223125 2026-10-07T17:23:55Z Taylor 49 126294 #REDIRECT [[Pezpartikla disfalo]] 9490034 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pezpartikla disfalo]] 4ry5eklr86hqjny58uir42y7uwixoml 0 278812 9490035 2223126 2026-10-07T17:24:18Z Taylor 49 126294 #REDIRECT [[Pezpartikla disfalo]] 9490035 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pezpartikla disfalo]] 4ry5eklr86hqjny58uir42y7uwixoml 0 278823 9490129 8925615 2026-10-07T20:35:00Z Taylor 49 126294 /* Kurzoj de spontanea fisio */ 9490129 wikitext text/x-wiki En [[fiziko]], '''spontanea fisio''' estas formo de [[radiaktiveco]] per [[fisio]]. Ĝi estas trajto de tre pezaj [[izotopo]]j, kaj estas teorie ebla por ĉiu atomkerno kies maso estas pli granda ol aŭ egala al 100 [[atommasa unuo|atommasaj unuoj]] ''u'' (proksime al [[rutenio]]). En praktiko, tamen, spontanea fisio estas nur energie farebla por [[atompezo|atomaj masoj]] pli supre 230 ''u'' (proksime al [[torio]]). La izotopoaj plej emaj al spontanea fisio estas tiuj kun granda atoma nombro, la [[aktinoidoj]], kiel [[mendelevio]] kaj [[laŭrencio]], kaj la trans-aktinoidoj, kiel [[ruterfordio]]. Por uranio kaj torio, la spontanea fisia reĝimo de disfalo okazas, sed estas relative malofta kaj tiel estas kutime neglektita krom en la akurataj konsideroj. La kriterio por tio ĉu spontanea fisio povas okazi estas proksimume: : ''Z² / A ≥ 45'' kie ''Z'' estas la [[atomnumero]] (ekzemple, 92 por uranio-235), :''A'' estas la [[masnumero]] (ekzemple, 235 por uranio-235). Kiel la nomo sugestas, spontanea fisio estas la sama procezo kiel [[fisio]], escepte de tio ke ĝi okazas sen trafo de la atomo per ekstera [[neŭtrono]] aŭ alia partiklo. Spontaneaj fisioj liberigas neŭtronojn kiel ĉiuj fisioj, tiel se estas [[sojla maso]] de la substanco, spontanea fisio povas iniciati [[ĉena reakcio]]. Ankaŭ, izotopoj, por kiu spontanea fisio estas ofta disfala reĝimo, povas esti uzataj kiel [[neŭtrona fonto|neŭtronaj fontoj]]; [[kaliforniumo]]-252 (duoniĝtempo 2.645 jaroj, branĉa rilatumo de spontanea fisio 3,09%) estas ofte uzata por ĉi tiu celo. Se dum iu tempodaŭro estas malatentebla malpligrandiĝo de la kvanto de kernoj kiuj povas spontanee fisii, do la fisiado estas [[procezo de Poisson]]: por tre mallongaj tempaj intervaloj la probablo de spontanea fisio estas proporcia kun la longo de tempodaŭro. La spontanea fisio de [[uranio-238]] lasas spurojn de damaĝo en mineraloj enhavantaj uranion ĉar la rezultoj de fisio disflugas tra la [[kristalsistemo]]. Ĉi tiuj spuras, aŭ ''fisiaj trakoj'' provizi la bazon por la [[radiomezura datigo]]: [[fisia traka datigo]]. == Kurzoj de spontanea fisio== {| class="wikitable" ! Fonta izotopo ! Duoniĝtempo ! Parto de fisioj en ĉiuj disfaloj ! Kvanto de neŭtronoj eligataj por unu fisio ! Kvanto de neŭtronoj eligataj de unu gramo dum sekundo |- | ²³⁵[[uranio|U]] | 7,04x10⁸ jaroj | 7,0x10⁻⁹ % | 1,86 | 1,0x10⁻⁵ |- | ²³⁸[[uranio|U]] | 4,47x10⁹ jaroj | 5,4x10⁻⁵ % | 2,07 | 0,0136 |- | ²³⁹[[plutonio|Pu]] | 2,41x10⁴ jaroj | 4,4x10⁻¹⁰ % | 2,16 | 2,2x10⁻² |- | ²⁴⁰[[plutonio|Pu]] | 6569 jaroj | 5,0x10⁻⁶ % | 2,21 | 920 |- | ²⁵²[[kaliforniumo|Cf]] | 2,645 jaroj | 3,09 % | 3,73 | 2,314x10¹² |} En praktiko ²³⁹Pu nepre enhavas iun kvanton de ²⁴⁰Pu pro la emo de ²³⁹Pu al absorbi aldonan neŭtronon dum produktado. Granda kvanto de spontaneaj fisiaj eventoj en ²⁴⁰Pu faras ĝin nedeziratan komponenton. Armiloj-grada plutonio enhavas ne pli ol 7% da ²⁴⁰Pu. La malofte uzata [[pafilo-speca fisia armilo|pafilo-speca atoma bombo]] havas kritikan [[enmeta tempo|enmetan tempon]] de proksimume unu milisekundo, kaj la probablo de fisio dum ĉi tiu tempa intervalo devas esti malgranda. Pro tio nur ²³⁵U estas taŭga. Preskaŭ ĉiuj nukleaj bomboj uzas ian manieron de [[enen direktita eksplodo]]. Spontanea fisio povas okazi multe pli rapide kiam la kerno de atomo spertas [[supermalformigo]]n, aŭ estas en stato de [[forma izomero]] ([[fisia izomero]]). {{Alfa-PP-SF}} == Vidu ankaŭ == * [[Spontanea eligo]] [[Kategorio:Atoma fiziko]] 9bde7ic7evwsnp3jmczg5l3ft7cjyqh 9490131 9490129 2026-10-07T20:35:55Z Taylor 49 126294 9490131 wikitext text/x-wiki En [[fiziko]], '''spontanea fisio''' estas formo de [[radiaktiveco]] per [[fisio]]. Ĝi estas trajto de tre pezaj [[nuklidoj]]j, kaj estas teorie ebla por ĉiu atomkerno kies maso estas pli granda ol aŭ egala al 100 [[atommasa unuo|atommasaj unuoj]] ''u'' (proksime al [[rutenio]]). En praktiko, tamen, spontanea fisio estas nur energie farebla por [[atompezo|atomaj masoj]] pli supre 230 ''u'' (proksime al [[torio]]). La izotopoaj plej emaj al spontanea fisio estas tiuj kun granda atoma nombro, la [[aktinoidoj]], kiel [[mendelevio]] kaj [[laŭrencio]], kaj la trans-aktinoidoj, kiel [[ruterfordio]]. Por uranio kaj torio, la spontanea fisia reĝimo de disfalo okazas, sed estas relative malofta kaj tiel estas kutime neglektita krom en la akurataj konsideroj. La kriterio por tio ĉu spontanea fisio povas okazi estas proksimume: : ''Z² / A ≥ 45'' kie ''Z'' estas la [[atomnumero]] (ekzemple, 92 por uranio-235), :''A'' estas la [[masnumero]] (ekzemple, 235 por uranio-235). Kiel la nomo sugestas, spontanea fisio estas la sama procezo kiel [[fisio]], escepte de tio ke ĝi okazas sen trafo de la atomo per ekstera [[neŭtrono]] aŭ alia partiklo. Spontaneaj fisioj liberigas neŭtronojn kiel ĉiuj fisioj, tiel se estas [[sojla maso]] de la substanco, spontanea fisio povas iniciati [[ĉena reakcio]]. Ankaŭ, izotopoj, por kiu spontanea fisio estas ofta disfala reĝimo, povas esti uzataj kiel [[neŭtrona fonto|neŭtronaj fontoj]]; [[kaliforniumo]]-252 (duoniĝtempo 2.645 jaroj, branĉa rilatumo de spontanea fisio 3,09%) estas ofte uzata por ĉi tiu celo. Se dum iu tempodaŭro estas malatentebla malpligrandiĝo de la kvanto de kernoj kiuj povas spontanee fisii, do la fisiado estas [[procezo de Poisson]]: por tre mallongaj tempaj intervaloj la probablo de spontanea fisio estas proporcia kun la longo de tempodaŭro. La spontanea fisio de [[uranio-238]] lasas spurojn de damaĝo en mineraloj enhavantaj uranion ĉar la rezultoj de fisio disflugas tra la [[kristalsistemo]]. Ĉi tiuj spuras, aŭ ''fisiaj trakoj'' provizi la bazon por la [[radiomezura datigo]]: [[fisia traka datigo]]. == Kurzoj de spontanea fisio== {| class="wikitable" ! Fonta izotopo ! Duoniĝtempo ! Parto de fisioj en ĉiuj disfaloj ! Kvanto de neŭtronoj eligataj por unu fisio ! Kvanto de neŭtronoj eligataj de unu gramo dum sekundo |- | ²³⁵[[uranio|U]] | 7,04x10⁸ jaroj | 7,0x10⁻⁹ % | 1,86 | 1,0x10⁻⁵ |- | ²³⁸[[uranio|U]] | 4,47x10⁹ jaroj | 5,4x10⁻⁵ % | 2,07 | 0,0136 |- | ²³⁹[[plutonio|Pu]] | 2,41x10⁴ jaroj | 4,4x10⁻¹⁰ % | 2,16 | 2,2x10⁻² |- | ²⁴⁰[[plutonio|Pu]] | 6569 jaroj | 5,0x10⁻⁶ % | 2,21 | 920 |- | ²⁵²[[kaliforniumo|Cf]] | 2,645 jaroj | 3,09 % | 3,73 | 2,314x10¹² |} En praktiko ²³⁹Pu nepre enhavas iun kvanton de ²⁴⁰Pu pro la emo de ²³⁹Pu al absorbi aldonan neŭtronon dum produktado. Granda kvanto de spontaneaj fisiaj eventoj en ²⁴⁰Pu faras ĝin nedeziratan komponenton. Armiloj-grada plutonio enhavas ne pli ol 7% da ²⁴⁰Pu. La malofte uzata [[pafilo-speca fisia armilo|pafilo-speca atoma bombo]] havas kritikan [[enmeta tempo|enmetan tempon]] de proksimume unu milisekundo, kaj la probablo de fisio dum ĉi tiu tempa intervalo devas esti malgranda. Pro tio nur ²³⁵U estas taŭga. Preskaŭ ĉiuj nukleaj bomboj uzas ian manieron de [[enen direktita eksplodo]]. Spontanea fisio povas okazi multe pli rapide kiam la kerno de atomo spertas [[supermalformigo]]n, aŭ estas en stato de [[forma izomero]] ([[fisia izomero]]). {{Alfa-PP-SF}} == Vidu ankaŭ == * [[Spontanea eligo]] [[Kategorio:Atoma fiziko]] 5t4d8g0sttqe8pz5pi04hdspakbidvi 9490132 9490131 2026-10-07T20:36:09Z Taylor 49 126294 . 9490132 wikitext text/x-wiki En [[fiziko]], '''spontanea fisio''' estas formo de [[radiaktiveco]] per [[fisio]]. Ĝi estas trajto de tre pezaj [[nuklido]]j, kaj estas teorie ebla por ĉiu atomkerno kies maso estas pli granda ol aŭ egala al 100 [[atommasa unuo|atommasaj unuoj]] ''u'' (proksime al [[rutenio]]). En praktiko, tamen, spontanea fisio estas nur energie farebla por [[atompezo|atomaj masoj]] pli supre 230 ''u'' (proksime al [[torio]]). La izotopoaj plej emaj al spontanea fisio estas tiuj kun granda atoma nombro, la [[aktinoidoj]], kiel [[mendelevio]] kaj [[laŭrencio]], kaj la trans-aktinoidoj, kiel [[ruterfordio]]. Por uranio kaj torio, la spontanea fisia reĝimo de disfalo okazas, sed estas relative malofta kaj tiel estas kutime neglektita krom en la akurataj konsideroj. La kriterio por tio ĉu spontanea fisio povas okazi estas proksimume: : ''Z² / A ≥ 45'' kie ''Z'' estas la [[atomnumero]] (ekzemple, 92 por uranio-235), :''A'' estas la [[masnumero]] (ekzemple, 235 por uranio-235). Kiel la nomo sugestas, spontanea fisio estas la sama procezo kiel [[fisio]], escepte de tio ke ĝi okazas sen trafo de la atomo per ekstera [[neŭtrono]] aŭ alia partiklo. Spontaneaj fisioj liberigas neŭtronojn kiel ĉiuj fisioj, tiel se estas [[sojla maso]] de la substanco, spontanea fisio povas iniciati [[ĉena reakcio]]. Ankaŭ, izotopoj, por kiu spontanea fisio estas ofta disfala reĝimo, povas esti uzataj kiel [[neŭtrona fonto|neŭtronaj fontoj]]; [[kaliforniumo]]-252 (duoniĝtempo 2.645 jaroj, branĉa rilatumo de spontanea fisio 3,09%) estas ofte uzata por ĉi tiu celo. Se dum iu tempodaŭro estas malatentebla malpligrandiĝo de la kvanto de kernoj kiuj povas spontanee fisii, do la fisiado estas [[procezo de Poisson]]: por tre mallongaj tempaj intervaloj la probablo de spontanea fisio estas proporcia kun la longo de tempodaŭro. La spontanea fisio de [[uranio-238]] lasas spurojn de damaĝo en mineraloj enhavantaj uranion ĉar la rezultoj de fisio disflugas tra la [[kristalsistemo]]. Ĉi tiuj spuras, aŭ ''fisiaj trakoj'' provizi la bazon por la [[radiomezura datigo]]: [[fisia traka datigo]]. == Kurzoj de spontanea fisio== {| class="wikitable" ! Fonta izotopo ! Duoniĝtempo ! Parto de fisioj en ĉiuj disfaloj ! Kvanto de neŭtronoj eligataj por unu fisio ! Kvanto de neŭtronoj eligataj de unu gramo dum sekundo |- | ²³⁵[[uranio|U]] | 7,04x10⁸ jaroj | 7,0x10⁻⁹ % | 1,86 | 1,0x10⁻⁵ |- | ²³⁸[[uranio|U]] | 4,47x10⁹ jaroj | 5,4x10⁻⁵ % | 2,07 | 0,0136 |- | ²³⁹[[plutonio|Pu]] | 2,41x10⁴ jaroj | 4,4x10⁻¹⁰ % | 2,16 | 2,2x10⁻² |- | ²⁴⁰[[plutonio|Pu]] | 6569 jaroj | 5,0x10⁻⁶ % | 2,21 | 920 |- | ²⁵²[[kaliforniumo|Cf]] | 2,645 jaroj | 3,09 % | 3,73 | 2,314x10¹² |} En praktiko ²³⁹Pu nepre enhavas iun kvanton de ²⁴⁰Pu pro la emo de ²³⁹Pu al absorbi aldonan neŭtronon dum produktado. Granda kvanto de spontaneaj fisiaj eventoj en ²⁴⁰Pu faras ĝin nedeziratan komponenton. Armiloj-grada plutonio enhavas ne pli ol 7% da ²⁴⁰Pu. La malofte uzata [[pafilo-speca fisia armilo|pafilo-speca atoma bombo]] havas kritikan [[enmeta tempo|enmetan tempon]] de proksimume unu milisekundo, kaj la probablo de fisio dum ĉi tiu tempa intervalo devas esti malgranda. Pro tio nur ²³⁵U estas taŭga. Preskaŭ ĉiuj nukleaj bomboj uzas ian manieron de [[enen direktita eksplodo]]. Spontanea fisio povas okazi multe pli rapide kiam la kerno de atomo spertas [[supermalformigo]]n, aŭ estas en stato de [[forma izomero]] ([[fisia izomero]]). {{Alfa-PP-SF}} == Vidu ankaŭ == * [[Spontanea eligo]] [[Kategorio:Atoma fiziko]] tsutt17v1mug27rut6l8y3ljfpzdfxf 0 286356 9490285 9257726 2026-10-08T10:55:58Z Sj1mor 12103 9490285 wikitext text/x-wiki '''Notvaloro''' de [[muziknoto|noto]] indikas en [[muziko]] ĝian relativan [[tondaŭro]]n. Deduktado de absoluta tondaŭro eblas nur lige kun [[Tempoindiko (muziko)|tempoindiko]], ĉar la notvaloroj mem nur indikas la interrilaton de la notodaŭroj. Malsamaj notsignoj indikas en la [[notacio]] la diferencajn [[valoro]]jn. == Notoj == [[Dosiero:Parts of a musical note.svg|eta|dekstra|Muziknoteroj: 1) flageto, 2) kolo, 3) kapo]] {| class="wikitable" |- !Noto !Paŭzo !Nomo |- |[[Dosiero:whole_note.gif]] || [[Dosiero:whole_rest.gif]] || entjera noto |- |[[Dosiero:half_note.gif]] || [[Dosiero:half_rest.gif]] || duona noto |- |[[Dosiero:quarter_note.gif]] || [[Dosiero:quarter_rest.gif]] || kvarona noto |- |[[Dosiero:8thNote.svg]] || [[Dosiero:Eighth rest.svg]] || okona noto |- |[[Dosiero:sixteenth_note.gif]] || [[Dosiero:sixteenth_rest.gif]] || deksesona noto |- |[[Dosiero:32nd note.svg]] || [[Dosiero:32nd rest.svg]] || tridekduona noto |- |[[Dosiero:64th note.svg]] || [[Dosiero:64th rest.svg]] || sesdekkvarona noto |- |[[Dosiero:Quintuple-croche tête en bas.svg]] || [[Dosiero:128th rest.svg]] || centdudekokona noto |} La plej kutimaj notvaloroj de la okcidentuma [[notacio]] videblas en la apuda grafikaĵo. En la unua kolumno: * entjera noto: malplena notkapo sen kolo; * duona noto: malplena notkapo kun notokolo; * kvarona noto: nigra kapo kun kolo; * okona noto: nigra kapo kun flageto ĉe la kolo; La ordigo de la notoj unu sub la alia en la grafikaĵo montras la rilaton de iliaj [[tondaŭro]]j: Unu entjera noto daŭras samlonge kiel du duonaj notoj, unu duona noto estas dividebla en du kvaronnotojn ktp., kiel ĉe simpla [[frakcio (matematiko)|partumado]]. Se pluraj okonoj sekvas unu la alian, oni povas ligi ilin per trabo anstataŭ ekipi ilin per flageto. Per tiu ĉi skribmaniero oni ofte indikas la muzikan aŭ ritman grupigon de la tonoj, ekz. [[frazigo]]n aŭ [[legato]]n. Unuopaj okonoj kun flageto indikas konforme al tio akcentitajn notojn aŭ [[stakato]]n. Jen la pluaj duonigoj de notvaloroj, kiuj ekestas pokaze per aldono de plua flageto aŭ trabo: * deksesona noto: kun du traboj/ flagetoj; * tridekduona noto: kun tri traboj/ flagetoj; * sesdekkvarona noto: kun kvar traboj/ flagetoj; Tro malgrandaj notvaloroj estas malfacile legeblaj kaj ankaŭ en malrapida [[Tempoindiko (muziko)|tempo]] malfacile ludeblaj aŭ kanteblaj. == Paŭzoj == Analoge al la notvaloroj ekzistas paŭzovaloroj de po sama longeco kiel la apartena notvaloro: entjera paŭzo, duona paŭzo, kvarona paŭzo ktp... En jena figuro videblas la malsamaj paŭzoj sub la analogaj (samlongaj) notoj: == Punktigoj == Se oni aldonas punkton malantaŭ noto- aŭ paŭzovaloro ([[punktigo (muziko)|punktigo]]), la valoro plilongiĝas je la duono (ekzemplo: unu punktigita duona noto daŭras samlonge kiel tri kvaronnotoj). == Neparaj dividoj == === Trioletoj === <div class="tright" style="clear:none">[[Dosiero:Halbe-Triole.png|eta|none|800x75px|duonotriolo]]</div> <div class="tright" style="clear:none">[[Dosiero:Music-triplet.png|eta|none|800x75px|kvaronotriolo]]</div> <div class="tright" style="clear:none">[[Dosiero:Viertel-Triole.png|eta|none|800x75px|okonotriolo]]</div> [[Dosiero:Triolentakte.jpg|eta|dekstra|320px|Daŭro de okonotrioletoj kompare kun kvaronnotoj]] [[Dosiero:YB0123 Triolet contenu.png|eta|dekstra|320px|Ekzemploj por neregule subdividitaj trioloj]] [[Dosiero:Triolenfeeling3.gif|eta|dekstra|800x75px|Triolsento]] Trioleto (de [[Latina lingvo|lat.]] ''tri-'' „trioble“) estas grupo de (plej-simpla-kaze) tri samlongaj notoj sekvantaj unu la alian, kiuj entute tamen havas la daŭron de nur du notoj de ĉi tiu valoro. Trioletojn markas arko aŭ krampo super la notgrupo per eta "3". Ĉe okonaj notoj ligitaj per trabo la krampo povas forfali. Ekzemploj: * '''okonotrioleto''' konsistas el tri okonaj notoj, kiuj entute okupas la daŭron de kvaronnoto. * '''kvaronotrioleto''' konsistas el tri kvaronaj notoj, kiuj entute okupas la daŭron de duonnoto. * '''duonotrioleto''' konsistas el tri duonaj notoj, kiuj entute okupas la daŭron de entjernoto. Trioleta okono do havas nur 2/3 de la daŭro de normala okonnoto, trioleta kvarono 2/3 de normala kvaronnoto, trioleta duono 2/3 de la daŭro de normala duonnoto. La ĉi supra limigo ''plej-simpla-kaze'' respektas, ke notvaloroj ene de triolo ne nepre povas estis egale, sed malegale dividitaj aŭ anstataŭataj per paŭzoj. Jen ankaŭ validas, ke ĉiuj notoj kaj paŭzoj sub trioletkrampo estas reduktataj je 2/3 de ilia originala daŭro. En [[bluso]], [[ĵazo]] kaj [[rokmuziko]] ekzistas la fenomeno nome '''trioletsento''', ke subdividoj notitaj kiel okonoj dum la ludado estas realigataj kiel trioletoj. Tamen ne jen ne temas pri novaperaĵo en la muziko de a 20-a jarcento. Dum la [[baroko|alt-]] kaj malfrubaroko oni ofte trovas pasaĝojn plenigendajn per trioletoj, kvankam ĉi tiuj ne estas notitaj. tio okazas plejofte kiel egaligo, se unu voĉo enhavas trioletojn, la alia tamen ne, aŭ se linio ĉiam havas trioletojn, la alia punktigitajn okonojn kaj deksesonojn. en franca kaj francstila barokmuziko plejofte ankaŭ oni prezentas trioletaj (kiel trioletkvarono + triolet-okono) iom longajn pasaĝojn konsistantajn nur el okonoĉenoj, foje ankaŭ kiel ĉenoj de punktigitaj okonoj + deksesonoj (vd. ankaŭ [[malegalaj notoj]]). === Aliaj subdividoj === Oni parolas pri duolo, se en malpara [[Takto (muziko)|taktspeco]] eksonas du notoj dum la daŭro de tri. Analoge oni parolas pri kvartolo, se oni ludas anstataŭ (plejparte) tri notoj kvar notojn dum la sama tempo, de kvintolo je kvin notoj dum la tempo de (plejparte) kvar de la sama speco. Tio analoge validas ankaŭ por sekstoloj kaj septoloj. Ĉiujn ĉi formojn indikas anloga nombro supre aŭ malsupre de la notgrupo (ekz. 6 por sekstolo). Ekzemplo por kvaronosekstolo: En la kazo de 4/4-takto ĉiu takto daŭras tiom longe kiel kvar kvaronnotoj. Por klarigi ĉi tion per ekzemplo de kanto: en la plej simpla kazo ĉi tie oni kantas kvar silabojn (po unu silabo por tono), ekz. „esperanto“, je kio ĉiuj kvar tonoj daŭras egallonge. Sekstolo oni tiam uzas, se oni metas ene de tia takto ne kvar, sed ses tonojn /silabojn de egala daŭro, ekz. „geografilibro“: {| cellspacing="2" width=100% style="margin:1em 1em 1em 0; border-style:none; border-collapse:collapse; empty-cells:show; font-size:95%" |- | | width=3% | || width=3% | || width=3% | || width=3% | || width=3% | || width=3% | || width=3% | || width=3% | || width=3% | || width=3% | || width=3% | || width=3% | || width=3% | || width=3% | || width=3% | || width=3% | || width=3% | || width=3% | || width=3% | || width=3% | || width=3% | || width=3% | || width=3% | || width=3% | |- style="background-color:#F9F9F9;" ! style="background-color:#F9F9F9;" | 4/4-takto ! colspan="6" align="left" | 1 ! colspan="6" align="left" | 2 ! colspan="6" align="left" | 3 ! colspan="6" align="left" | 4 |- style="background-color:#C8C8C8;" ! style="background-color:#F9F9F9;" | kvar kvaronoj | colspan="6" align="left" | es- | colspan="6" align="left" | pe- | colspan="6" align="left" | ran- | colspan="6" align="left" | to |- style="background-color:#C8C8C8;color:red" ! style="background-color:#F9F9F9;" | kvaronosekstolo | colspan="4" align="left" | ge- | colspan="4" align="left" | o- | colspan="4" align="left" | gra- | colspan="4" align="left" | fi- | colspan="4" align="left" | li- | colspan="4" align="left" | bro |} === Notacio === Triolojn ktp. signas arkcoj aŭ krampo super la notgrupo, sub kiu staras '''3''' (resp. '''2''', '''4''' ktp.; vd. fig.). En kutima notacio la praktikanta muzikisto tamen devas konkludi el la kunteksto, kiu vera notonombro estas anstataŭenda. Provoj por kunnoti tion, ekz. per dupunkta skribmaniero kiel ''„7:6“'' (analoge 7 anstataŭ 6 tonoj), ne venkis devige. == Vidu ankaŭ == * [[spirosigno]] {{Projektoj}} [[Kategorio:Muzika notacio]] [[ja:音価#音価（音楽理論）]] hknp7r1r5hx6b8s8aiittq6fxc20x5j 0 290943 9490194 9444625 2026-10-08T04:47:42Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490194 wikitext text/x-wiki {{Informkesto futbalteamo | nomo = FC Baník Ostrava | dosiero = [[Dosiero:Baník Ostrava.jpg|140px]] | plena nomo = FC Baník Ostrava | kromnomo = Baníček | fondita = [[1922]] | stadiono = [[Bazaly]]<br /> [[Ostrava]] | kapacito = 17&nbsp;372 | prezidanto = Petr Šafarčík | trejnisto = Radomír Korytář | manaĝero = | sezono = 2022/23 | pozicio = 11-a loko | ligo = 1-a ligo de la [[Ĉeĥia Futbala Asocio]] | antaŭa sezono = | ttt = www.fcb.cz | modelo de maldekstra brako1=_nike 2010 blue|modelo de korpo1=_nike 2010 blue|modelo de dekstra brako1=_nike 2010 blue| maldekstra brako1=FFFFFF|korpo1=FFFFFF|dekstra brako1=FFFFFF|ŝorto1=FFFFFF|ŝtrumpoj1=FFFFFF| modelo de maldekstra brako2=_nike 2010 white|modelo de korpo2=_nike 2010 round collar white|modelo de dekstra brako2=_nike 2010 white| maldekstra brako2=155A9B|korpo2=155A9B|dekstra brako2=155A9B|ŝorto2=155A9B|ŝtrumpoj2=155A9B| }} [[Dosiero:Ostrava, FC Baník 1.jpg|dekstra|eta|250px|Stadiono de FC Baník Ostrava.]] [[Dosiero:Ostrava, FC Baník 2.jpg|dekstra|eta|250px|Stadiono de FC Baník Ostrava.]] '''FC Baník Ostrava''' (mallongigite '''FCB''') estas [[ostrava]] [[futbalo|futbala]] klubo, kies plej bona vira teamo ludas en la unua futbala ligo de la [[Ĉeĥia Futbala Asocio]]. == Historio == Baník estiĝis en la jaro [[1922]] kaj en la komencoj ĝi havis eĉ ne sian propran ludejon. Ekde la jaro 1935 la futbalistoj ludis en Stará střelnice (''Malnova pafekzercejo'') kaj en la jaro [[1959]] la klubo transloĝiĝis en sian nuna stadionon - en [[Bazaly]]. Urbo Ostrava planas, ke la klubo estus transloĝiĝonta post konstruo de nova urba futbala stadiono ĝis [[Svinov (Ostrava)|Svinov]]. En la postmilita periodo la klubo sole dufoje descendis ĝis la 2-a ligo. Post [[Slavia Praha]] Baník Ostrava estas do la dua unualiga teamo, kiu en la plej supera konkurso persistis plej longe sen interrompo. La plej grandaj sukcesoj de la klubo estas kunigitaj kun nomo de trejnisto [[Evžen Hadamczik]], kiu agadis en Baník ekde la jaro 1978. Dum kvin jaroj sur la pozicio de trejnisto li akiris kun Baník Ostrava sume dufoje majstran titolon, trifoje li konkeris duan pozicion, dufoje li gajnis Ĉeĥan pokalon kaj unufoje Ĉeĥoslovakan pokalon. Pluan alte sukcesan periodon signifis sezono 2003/04, kiam Baník post 23 jaroj denove akiris majstran titolon kaj ĝi estis en finalo de ČMFS. En la jaro 2005 la klubo gajnis tiun ĉi pokalon. En pluaj sezonoj Baník tro ne sukcesis. == Interesaĵoj == Bierfarejo [[Ostravar]] kunlaborante kun FC Baník ostrava kreis futbalan bieron de la fanoj de Baník. La fanoj elektis nomon de la biero Bazal, malsukcesaj variantoj estis Baníček, Baník aŭ Fajne.<ref>[http://zpravy.idnes.cz/zpr_archiv.asp?c=A090126_224307_zajimavosti_lf Biero Bazal ornamas vizaĝojn de fanoj de Baník]</ref> FCB havas unujn el la plej radikalajn fanojn en Ĉeĥio,<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.radio.cz/cz/clanek/78339 |titolo=Pli severaj punoj por perfortemulaj sportaj fanoj |alirdato=2009-08-08 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080423045120/http://www.radio.cz/cz/clanek/78339 |arkivdato=2008-04-23}}</ref> la t.n. Chachary. (legu ''Ĥaĥaroj'' - [[ostrava dialekto]]) La ostravaj urbodomanoj volas konstrui novan futbalan stadionon por 30&nbsp;000&nbsp;spektantoj en [[Svinov (Ostrava)|Svinov]].<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://fotbalzive.ct24.cz/article.asp?id=8244 |titolo=Stadiono de Baník situos en Ostrava-Svinov |alirdato=2009-08-08 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090327035224/http://fotbalzive.ct24.cz/article.asp?id=8244 |arkivdato=2009-03-27 }}</ref> Ekde la [[1-a de julio]] [[2009]] la futbalistojn de Baník post ses jaroj denove vestigas firmao [[Nike]].<ref>[http://moravskoslezsky.denik.cz/fotbal_region/20090526_fotbal_banik_dresy_nike.html Baník ludos denove en trikotoj Nike]</ref> Lerta halfo [[Rudolf Otepka]], kiu ne plu volis agadi en Baník, interkonsentis en partoprenado en [[SK Sigma Olomouc]].<ref>[http://fotbal.idnes.cz/olomouci-se-upsal-otepka-i-brazilec-caihame-fkj-/fotbal.asp?c=A090630_211104_fotbal_par Al Olomouc subskribis sin Otepka kaj brazilano Caihame]</ref> Baník akiris la polan golulon [[Dawid Pietrzkiewicz|Pietrzkiewicz]]-on.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.sportovninoviny.cz/zpravy/fotbaliste-ostravy-zacali-pripravu-i-s-bolfem/383291 |titolo=Futbalistoj de Ostrava komencis preparon eĉ kun Bolf |alirdato=2009-08-08 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090625053127/http://www.sportovninoviny.cz/zpravy/fotbaliste-ostravy-zacali-pripravu-i-s-bolfem/383291 |arkivdato=2009-06-25 }}</ref> == Historiaj nomoj == * [[1922]] — '''SK Slezská Ostrava''' (Sportovní klub Slezská Ostrava) (''Sporta klubo Silezia Ostrava'') * [[1945]] — '''SK Ostrava''' (Sportovní klub Ostrava) (''Sporta klubo Ostrava'') * [[1948]] — '''Sokol Trojice Ostrava''' * [[1951]] — '''Sokol OKD Ostrava''' (Sokol Ostravsko-karvinské doly Ostrava) (''Sokol Ostrava-karvina minejoj Ostrava'') * [[1952]] — '''DSO Baník Ostrava''' (Dobrovolná sportovní organizace Baník Ostrava) (''Propravola sporta organizo Baník Ostrava'') * [[1961]] — '''TJ Baník Ostrava''' (Tělovýchovná jednota Baník Ostrava) (''Gimnastika unuo Baník Ostrava'') * [[1970]] — '''TJ Baník Ostrava OKD''' (Tělovýchovná jednota Baník Ostrava Ostravsko-karvinské doly) (''Gimnastika unuo Baník Ostrava Ostrava-karvinaj minejoj'') * [[1990]] — '''FC Baník Ostrava''' (Football Club Baník Ostrava, a.s.) * [[1994]] — '''FC Baník Ostrava Tango''' (Football Club Baník Ostrava Tango, a.s.) * [[1995]] — '''FC Baník Ostrava''' (Football Club Baník Ostrava, a.s.) == Famaj ludantoj == * [[Tomáš Řepka]] * [[Milan Baroš]] * [[Marek Heinz]] * [[Marek Jankulovski]] * [[Jan Laštůvka]] * [[René Bolf]] * [[Libor Sionko]] * [[Tomáš Galásek]] * [[Radoslav Látal]] * [[Václav Svěrkoš]] * [[Pavel Srníček]] * [[Karel Brückner]] * [[Luděk Mikloško]] * [[Zdeněk Pospěch]] * [[Radek Slončík]] * [[Michal Papadopulos]] * [[Marek Čech]] * [[Peter Drozd]] * [[Martin Lukeš]] * [[Maroš Klimpl]] * [[Martin Raška]] * [[Lukáš Magera]] * [[Rudolf Otepka]] == Legendoj de la klubo == * [[Václav Daněk]] * [[Evžen Hadamczik]] * [[Viliam Hýravý]] * [[Jiří Křižák]] * [[Karel Kula]] * [[Verner Lička]] * [[Pavol Michalík]] * [[Luděk Mikloško]] * [[Tomáš Pospíchal]] * [[Libor Radimec]] * [[František Schmucker]] * [[František Valošek]] * [[Rostislav Vojáček]] * [[Miroslav Wiecek]] * [[Petr Samec]] * [[Pavel Srníček]] * [[Zdeněk Rygel]] * [[Zdeněk Šreiner]] == Referencoj kaj notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Portalo Ostrava}} * [http://www.fcb.cz/ Oficialaj paĝoj de la klubo] * [http://www.banicek.cz/ Paĝoj de fanoj de la klubo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220216081958/http://www.banicek.cz/ |date=2022-02-16 }} * [http://www.chachari.cz/ CHACHARI, oficiala tt-ejo de ULTRAS Baník Ostrava] {{Projektoj}} [[Kategorio:Futbalaj kluboj en Moraviasilezia regiono]] [[Kategorio:Sporto en Ostrava]] 2x8ab92g5zts5ye6znrazlgdx0iqvr6 0 295731 9490221 9301399 2026-10-08T06:35:30Z Crosstor 3176 /* Famuloj */ 9490221 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=HU}} '''Alsópáhok''' [alŝOpAhok] estas [[vilaĝo]] en [[Hungario]], en [[regiono]] [[Okcidenta Transdanubio]], en [[departemento]] [[Zala]], en [[Distrikto Keszthely]]. Alsó signifas: suba, paro de la vilaĝo estas [[Felsőpáhok]]. Iama vilaĝo ''Nemesboldogasszonyfa'' [nemeŝboldogasonjfa] apartenas al la [[municipo]]. [[Dosiero:Семейный санаторий. Фото Виктора Белоусова. - panoramio.jpg|eta|maldekstre|Hoteleto en Alsópáhok]] == Bazaj informoj == * [[Areo]]: 18 km² * [[Loĝantaro]]: 1330 * [[Poŝtkodo]]: 8394 * [[Telefonprefikso]]: 83 * [[Koordinato]]j: 46°45′38″N 17°10'25″E == Situo == Alsópáhok situas sur [[ebenaĵo]], laŭ ĉef[[vojo]] [[Keszthely]]-[[Lendava]]. Hévíz kaj [[Keszthely]] troviĝas po 4, [[Balatonszentgyörgy]] 15, [[Pacsa]] 16, [[Zalaszentgrót]] 26, [[Zalakaros]] 28, [[Tapolca]] 30 km-ojn. == Historio == La loko estis loĝata jam dum la [[kuprepoko]], [[bronzepoko]] kaj [[ferepoko]]. La vilaĝo estis unuafoje menciita en [[1259]] en formo ''"Paah"''. Baldaŭe al tiu nomo aldoniĝis ankaŭ Hosszú [hosU] (=longa). Dum la kontraŭturkaj bataloj la vilaĝo suferis multe. Ekde [[1996]] [[hotelo]] funkcias en Alsópáhok. == Vidindaĵoj == * romkatolika [[Preĝejo Sankta Kruco (Alsópáhok)]] de [[1778]] * romkatolika preĝejo de [[1936]] en Nemesboldogasszonyfa * fiŝkaptista [[lago]] == Famuloj == * En Alsópáhok naskiĝis: ** benediktana [[monaĥo]] [[József Vaszary Dózsa]] ** [[Imre Szántó (historiisto)]]. * En Alsópáhok mortis katolika [[pastro]] [[Ignác Vezerle]]. {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Vilaĝoj de departemento Zala]] mdp2dl7mvx7q98ldt71167vxlwodzfy 0 300840 9490026 9176734 2026-10-07T17:17:56Z Sj1mor 12103 9490026 wikitext text/x-wiki <!--[[Dosiero:Hsmith05.jpg|eta|dekstra|Hopkinson Smith]] kopirajta verko ? -->{{Informkesto homo}} '''Hopkinson SMITH''' (naskiĝis la {{daton|7|decembro|1946}} en [[New York]]) estas fama muzikludisto je [[Renesanco|renesancaj]] kaj [[Baroko|barokaj]] kordmuzikiloj - inter aliaj [[vihuelao]] kaj [[liuto]] - kaj estis inter la fondintoj de fama muzikgrupo [[Hesperion XX]] kune kun [[Jordi Savall]] <ref> [[:ca:Jordi Savall i Bernadet]] [[:es:Jordi Savall]]</ref> unu el la plej elstaraj membroj de la tiel nomata [[Historiema koncertado]]. Li naskiĝis en 1946 kaj studis muzikosciencon en [[Universitato Harvard]] akirante diplomon per la plej altaj notoj en 1972. Poste li translokiĝis al [[Europo]] kie li daŭrigis sian lernadon kun [[Eugene Dombois]] en Svisujo kaj [[Emilio Pujol]] en [[Katalunio]]. Inter liaj plej famaj interpretaĵoj estas tiuj je la muziko de renesancaj hispanaj vihuela-komponistoj Mudarra, Narváez kaj Milán, kaj barokaj muzikpecoj de [[Johann Sebastian Bach|Bach]] kaj [[Johann Hieronymus Kapsberger|Kapsberger]]. Laŭ la altrekonita muzikrevuo ''[[Gramophone (revuo)|Gramophone]]'' lia versio pri la violonsonatoj de Bach estas "la plej bona surdiskado por tiuj transskriboj iam faritaj por iu ajn muzikilo". Li estas nuntempe unu el la plej laŭditaj reprezentantoj en la interpreto je [[antikva muziko]] kaj instruas en la fama muziklernejo [[Schola Cantorum Basiliensis]]. == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * http://www.hopkinsonsmith.com/{{ref-en}} * http://www.goldbergweb.com/en/interpreters/instrumentals/9727.php {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080906152430/http://www.goldbergweb.com/en/interpreters/instrumentals/9727.php |date=2008-09-06 }} * http://www.andante.com/article/article.cfm?id=23233 {{ref-en}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Smith, Hopkinson}} [[Kategorio:Liutistoj]] [[Kategorio:Usonaj muzikistoj]] jf7tl5hhkyh33lvu5wg5tyqtowucitr 0 308182 9490183 9481946 2026-10-08T02:02:00Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490183 wikitext text/x-wiki La '''Esperanto-movado en Burundo''' estas juna, sed samtempe sufiĉe vigla. De la fino de [[1990-aj jaroj]] en [[Burundo]] estiĝis kelkaj Esperanto-kluboj, kaj poste estis establita la [[Asocio Nacia por Esperanto en Burundo]] (ANEB). == Historio == En [[1999]] Japhet Bayori Ntunzwenimana, reveninta el rifuĝejo en [[Tanzanio]] al [[Rumonge]], ricevis de [[Belgio|belgo]] Emile Van Damme lernolibron "Metodo dekunu"<ref name="Raporto pri la unua Esperanto−kongreso en Burundo"/>. Poste li mem interesis kelkajn kiel Diallo Kashindi kaj Léopold Mugabaranoga, kiuj energie eklernis la Internacian Lingvon. Tiuj du varbis aliajn kaj establis diversajn klubojn ĉe lernejoj en Rumonge. Rezulte de kunlaborado de novaj organizaĵoj estiĝis "Club Burundais d’Espéranto" (CBE), inter anoj de kiu estis [[Jérémie Sabiyumva]], nuna prezidanto de [[Asocio Nacia por Esperanto en Burundo]] (ANEB), kiu en [[2008]] aliĝis al [[UEA]]. Dum tuta [[aŭgusto 2005|aŭgusto]] kaj unuaj dek tagoj de [[septembro 2005|septembro]] de [[2005]] la [[Cseh-metodo|Cseh-metoda]] instruistino [[Tereza Kapista]] gvidis kursojn pri Esperanto, po du semajnoj en [[Buĵumburo]] kaj Rumonge. Tio okazis kadre de la iniciato ''Lingvo de paco''<ref>[https://uea.org/vikio/Tekstoj_Pri_Ururimi_Rw'amahoro Ururimi rw'Amahoro. Pri triboj, paco kaj Esperanto] {{eo}}</ref> de UEA, danke al la financa subteno de la [[Fondaĵo Espero]] de UEA kaj [[Fondaĵo Hans]]. La kursojn partoprenis lernantoj de [[Demokratia Respubliko Kongo]], Burundo kaj [[Tanzanio]]. En Buĵumburo la kursojn finis 73 personoj, en Rumonge 70 personoj. Krome Tereza Kapista aĉetis kaprinon por la rumonga klubo — aldone al du aĉetitaj de la klubo pli frue. Per tio geklubanoj esperis perlabori monon por provizi al si librojn, skribilojn, revuojn ktp.<ref name="Seminario en centra Afriko"/><ref>[http://www.esperanto-geneve-regions.info/novaĵeroj.html Lingvo de Paco - pliaj novaĵoj el Afriko]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{eo}}</ref> Artikolo pri tiu vojaĝo aperis en la revuo [[Esperanto (gazeto)|Esperanto]]<ref name="Seminario en centra Afriko">Tereza Kapista. Seminario en centra Afriko // Esperanto. N 1187 (12). Decembro 2005. p. 244-246. (la unua parto); sama. N 1188 (1). Januaro 2006. p. 4-5. (la dua parto).</ref> kaj foto de Tereza Kapista kun junaj burundaj esperantistoj — sur ĝia kovrilpaĝo. Dum la seminario estis fondita ANEB.<ref>Esperanto. N 1185 (10). Oktobro 2005. p. 211.</ref> La {{daton|8|januaro}} 2008 en Buĵumburo estis inaŭgurita la sidejo de [[Afrika Esperanto-Instituto]], direktata de Marteno Mbazumutima. Ĝi estas destinita precipe por organizi kursojn kaj faciligi komunikadon de Esperantianoj.<ref>[http://www.esperantio.net/index.php?id=473 Afrika Esperanto-Instituto en Burundo] {{eo}}</ref> La {{daton|9|januaro}} 2008 la burunda prezidento [[Pierre Nkurunziza]] akceptis [[Giorgio Silfer]], la Konsulon de la [[Esperanta Civito]], en oficiala aŭdienco ĉe sia rezidejo en [[Ngozi]]. La Konsulon akompanis Frederiko Nimubuna, la prezidanto de ''Societo Internacia de Paco Universala'' (SIPU) kaj Marteno Mbazumutima, la direktoro de Afrika Esperanto-Instituto. Ili traktis precipe la projekton "Ama Horo" ([[runde]] ''paco''), ankaŭ nomata ''Civito de la Paco'' ({{fr}} ''Cité de la Paix ''), kiun SIPU intencis realigi en provinco [[Makamba (provinco)|Makamba]], borde de lago Tanganjiko aŭ en Buĵumburo, aŭ surbaze de la preskaŭ kvarhektara strukturo de [[BUNIP]], la eta vilaĝo apud la ĉefa reprezentejo de la [[Unuiĝintaj Nacioj]] en Burundo (post kiam ĉesos la mandato de UN). La prezidento promesis sian apogon por trovi la terenon.<ref>[http://www.esperantio.net/index.php?id=474 La burundia Prezidento renkontis la Konsulon] {{eo}}</ref> La {{daton|28|septembro}} [[2009]] la burunda ministerio pri akvo, medio kaj teritorio asignis al SIPU terenon de 25 hektaroj en la provinco Makamba, borde de lago Tanganjiko, por konstrui tie ''Civito de la Paco''. SIPU estis devigata plenumi tion ene de dek du monatoj, helpe de Fonduso Pro Esperanto.<ref>[http://www.esperantio.net/index.php?id=1005 Asigno de tereno al SIPU en Burundo] {{eo}}</ref> En [[marto 2008]] Klarita Velikova el [[Britujo]] gvidis sportan seminarion en Rumonge, dum belgino Grietje Symoens alportis kursmaterialon kaj tekokomputilojn. En 2014 la kultura centro en Rumonge fine estis konstruita per helpo de la organizaĵo Esperanto en Evoluo.<ref>[http://www.espero.com.cn/2013-11/27/content_30719496.htm]</ref> En februaro 2025 okazis renkontiĝoj inter reprezentantoj de la Esperanto-movado kaj tri ministerioj, kiuj favoras al Esperanto. La Esperantistoj estis [[Aimé-Patrick Manirakiza]] (prezidanto de [[ANEB]] kaj kunordiganto de la [[Afrika Komisiono de UEA]]), [[Jérémie Sabiyumva]] (estrarano de [[UEA]] kaj burundano), kaj [[François Lo Jacomo]] (estrarano de UEA). Ilin renkontis persone la [[Ministerio pri Solidareco (Burundo)|Ministrino pri Solidareco]], Imelde Sabushimike, kaj reprezentantoj de la [[Ministerio pri Edukado (Burundo)|Ministerio pri Edukado]] kaj la [[Ministerio pri Junularo, Sporto kaj Orientafrikaj Komunumaj Aferoj]].<ref name="Manirakiza2025">Manirakiza, Aimé-Patrick. 2025. "François Lo Jacomo vizitis esperantistojn en Burundo". ''Esperanto'' 1400(4): 90.</ref> == La Asocio Nacia por Esperanto en Burundo== [[Dosiero:Jérémie SABIYUMVA.jpg|250px|dekstra|eta|Jérémie Sabiyumva, prezidanto de ANEB kaj membro de Internacia Ekzamena Komisiono]] En la lando funkcias Asocio Nacia por Esperanto en Burundo (ANEB), kiu aliĝis al [[UEA]] en [[2008]]. Ĝis [[2009]] ties prezidanto estis Japhet Ntunzwenimana, sed rezulte de nova balotado, okazinta en la 2-a Nacia Kongreso de Esperanto en Burundo, lin anstataŭis [[Jérémie Sabiyumva]]. Vic-prezidanto iĝis Eric Nsabiyumva, sekretario — Hasano Ntahonsigaye, vic-sekretario — Thierry Ndizey, kasisto — Pamphile Bahati, vic-kasisto Gilbert Ndihokubwayo. En [[aŭgusto 2008]] ses instruistoj, subtenataj per mono de [[ILEI]]-konferencanoj en [[Benino]], iris al foraj regionoj (provincoj Makamba, Bujumbura kaj Bururi) por unusemajna seminarieto, dum kiu preskaŭ 100 homoj lernis Esperanton. En 2008 la asocio havis 40 klubojn, en 2009 estis aldonitaj pliaj 12 — en [[Bahaa Kredo|bahaa]] centro kaj urboj [[Cibitoke]], [[Gasanda]], [[Kivoga]], [[Bururi]], [[Nyagasaka]], [[Burambi]], [[Buyengero]], [[Mubuga]], [[Gitaza]], [[Mbuga]] kaj [[Kajabure]].<ref name="Agadraporto">[http://esp-evoluo.host22.com/1_19_Agadraporto.html Agadraporto de la landa asocio de UEA en Burundo «ANEB»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141105170936/http://esp-evoluo.host22.com/1_19_Agadraporto.html |date=2014-11-05 }} {{eo}}</ref> En [[januaro 2009]] Cseh-instruisto [[Johan Derks]] kaj lia edzino Svetlana Milanoviĉ faris instruvojaĝon al Burundo. Ilin asistis Hasano Ntahonsigaye, Jérémie Sabiyumva, Léopold Mugabaranoga kaj Pamphile Bahati.<ref name="Projekto en Burundo, Esperanto-centro en Rumonge">[http://www.ipernity.com/blog/78358/174096 Projekto en Burundo, Esperanto-centro en Rumonge] {{eo}}</ref> Ili gvidis kelktagan kurson en Buĵumburo kaj dusemajnan seminarion en Rumonge, kiun partoprenis pli ol 120 personoj. Ili ankaŭ vizitis klubon en Gasanda, kie ili renkontiĝis kun pli ol 80 esperantistoj.<ref name="Agadraporto"/> En [[julio 2009]] dum Krakova konferenco de ILEI la instrusekcio de ANEB, gvidata de Hasano Ntahonsigaye, estis oficiale akceptita de tiu organizaĵo. Ekde [[2007]] funkcias la futbala klubo "Esperanto FC" en Rumonge, kiu en 2009 okupis la duan lokon en sia grupo dum loka turneo. Simila teamo estis establita en Gasanda; ĝi ricevis pilkon de Johano kaj Svetlana dum ilia vizito, kaj ankaŭ ricevas helpon de [[Monda Esperanta Ligo por Sporto]] (MELS).<ref name="Agadraporto"/> Junulara sekcio de ANEB estis akceptita de [[TEJO]] en 2008. Ekzistas ankaŭ [[Skolta Esperanto-Ligo|skolta sekcio]].<ref name="Agadraporto"/> En [[2010]] estis registritaj 37 kluboj kaj kursoj.<ref>[http://esp-evoluo.tk/ Instruistoj kaj kluboj en 2009-2010] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101203002023/http://www.esp-evoluo.tk/ |date=2010-12-03 }} {{eo}}</ref> == Esperanto-aranĝoj== === Naciaj kongresoj === Ekde la 7−a ĝis la 11−a de [[aŭgusto 2006]] en [[Rumonge]] okazis la 1-a Nacia Kongreso de Esperanto en Burundo. Ĝin partoprenis esperantistoj el diversaj provincoj de la lando. Funkciis tri klasĉambroj por komencantoj, progresantoj kaj instrukapabluloj, estis aranĝitaj ekzamenoj. En la stadiono de najbara [[Rukinga]], 3 km for de la kongresejo, okazis futbala matĉo inter esperantistoj kaj lokanoj.<ref name="Raporto pri la unua Esperanto−kongreso en Burundo">[http://newsgroups.derkeiler.com/pdf/Archive/Soc/soc.culture.esperanto/2006-08/msg00492.pdf Raporto pri la unua Esperanto−kongreso en Burundo]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{eo}}</ref> Ekde la 10-a ĝis la 12-a de [[julio 2009]] en Rumonge okazis la 2-a Nacia Kongreso de Esperanto en Burundo, kiun partoprenis 98 esperantistoj el [[Bururi]], [[Provinco Bujumbura Mairie|Urba Buĵumburo]], [[Provinco Bujumbura Rural|kampara Buĵumburo]], [[Provinco Bubanza|Bubanza]], [[Kayanza]], [[Provinco Muramvya|Muramvya]], [[Makamba]] kaj [[Provinco Cibitoke|Cibitoke]], entute el 8 provincoj (el 17).<ref>[http://www.liberafolio.org/Members/jerrybs21/Kongreso Gilbert NIYUKURI. Dua Nacia Kongreso de Esperanto en Burundo: Kompareto kun la jam okazintaj aranĝoj] {{eo}}</ref> Oni aprobis la decidon organizi Esperanto-centron en Rumonge kaj eldoni trimonatan revuon «Esperanto en Burundo» (rete kaj papere).<ref>[http://www.ipernity.com/blog/78358/174099 Raporto pri la dua nacia kongreso de Esperanto en Burundo] {{eo}}</ref> La menciita centro devos kombini bibliotekon, publikan komputilejon kaj loĝoĉambron por turistoj (kiel fonto de enspezoj). Ĝia konstruado kostos ĉ. 20.000 eŭrojn. Por tiu celo (kaj ne nur por tiu ĉi projekto) estis establita fondaĵo "Esperanto en Evoluo", kies celo estas "financa subtenado de profitodonaj projektoj en malriĉaj landoj, kiuj celas doni bezonatan financan bazon al la tiea Esperanto-movado". Sendi mondonacojn por la Esperanto-centro en Rumonge oni povas jene: 1. al la konto de "St. Esperanto en evoluo" ĉe UEA, kodo eeer-u (kontonumero de UEA: 378964 ĉe ING-bank en Nederlando, la BIC estas PSTB NL21 aŭ uzu IBAN-numeron NL24PSTB0000378964); 2. al la konto de "St. Esperanto en evoluo" en IJsselmuiden, Nederlando ĉe RABObank, numero 1312.96.116 (la BIC estas RABO NL2U aŭ uzu IBAN-numeron NL72RABO0131296116).<ref name="Projekto en Burundo, Esperanto-centro en Rumonge"/> La {{daton|27|novembro}} [[2010]] aperis la informo, ke per la subteno de la fondaĵo «Esperanto en Evoluo», ANEB aĉetis terenon en Rumonge, kvartalo Kanyenko por konstrui la Esperanto-centron.<ref>[http://esp-evoluo.tk/ La burunda landa asocio aĉetis terpecon en Rumonge] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101203002023/http://www.esp-evoluo.tk/ |date=2010-12-03 }} {{eo}}</ref> === Kurso kaj ekzamena sesio de ILEI/UEA en 2011 === En [[aprilo 2011]] [[Mireille Grosjean]] alvenis al Burundo por trisemajna restado. Ŝi partoprenis la komunajn laborojn en la unua sabato de sia restado kaj tiam renkontis la prezidanton de la Parlamento kaj la [[Ombudsmano]]n, kiu zorgas pri paco en la lando. Dum tiuj komunaj laboroj ŝi estis filmita de la nacia televido. Poste ŝi veturis al Rumonge kaj tie gvidis dektagan kurson por pli ol 40 personoj. Fine de ĝi okazis ekzamensesio de la [[Internaciaj Ekzamenoj]] de ILEI. [[Jérémie Sabiyumva]] kaj [[Japhet Bayori Ntunzwenimana]] estis membroj de la Loka Ekzamena Komisiono. === Afrikaj Esperantologiaj Semajnoj === La ''Afrika Esperantologia Semajno'' okazis en Buĵumburo almenaŭ kvinfoje. La unuan (dua entute kaj la unua en Burundo) okazis tie inter la 11-a kaj 12-a de januaro [[2007]]. Ĝin aranĝis la [[Societo Internacia por la Paco Universala]] (prezidata de Frederiko Nimubona),<ref>[http://www.esperantio.net/index.php?id=273 Nimubona el Burundo: AfrES estas atuto] {{eo}}</ref><ref>[http://www.esperantio.net/index.php?id=1111 Lingva Seminario en Buĵumburo] {{eo}}</ref> ĉe Afrika Esperanto-Instituto. La dua okazis inter la 3-a kaj 7-a de januaro [[2008]]. Ĝi estis organizita de [[Kultura Centro Esperantista]] kaj gvidita de profesoro [[Giorgio Silfer]].<ref>[http://www.esperantio.net/index.php?id=472 Tre sukcesa la dua AfrES] {{eo}}</ref><ref>[http://www.ipernity.com/blog/32172/38483?lg=nl Mia vojaĝo al Bujumbura] {{eo}}</ref> La kvina okazis en 2019.<ref>[https://esperantio.net/heko/programo-de-la-5a-afrika-esperantologia-semajno?page=4]</ref> === Internacia Junulara Festivalo === En [[septembro 2009]] en Buĵumburo okazis la internacia Junulara Festivalo, kiun partoprenis pli ol 600 personoj el [[Ruando]], [[Tanzanio]], [[Kenjo]], [[Ugando]], Burundo kaj [[Koreio]]. Ĝi estis organizita de la [[Internacia Junulara Amikeco]] (la religia organizaĵo el Koreio, kiu celas disvastigi [[evangelio]]n) kunlabore kun la burunda ministerio pri junularoj, kulturo kaj sporto. Ĉiuj junuloj, aĝaj 18 ĝis 35 jaroj, estis bonvenaj en la festivalo, sen konsideri iliajn religiojn. Dum la festivalo junuloj, kiuj havis komputilon, senpage ricevis kurson de Esperanto kaj en iliaj maŝinoj oni instalis la edukadan programon Lernu (kurso de Esperanto). La inaŭguro estis bonvenigita de la urbestro de Buĵumburo, la Ministro pri junularo, kulturo kaj sporto kaj aliaj aŭtoritatuloj.<ref>[http://groups.yahoo.com/group/afriko/message/2886 La Internacia Junulara Festivalo en Burundo]{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{eo}}</ref><ref>[http://esp-evoluo.host22.com/1_16_Internacia-Junulara-Festivalo-en-Bu-309-umburo-Burundo.html Internacia Junulara Festivalo en Buĵumburo, Burundo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150402190709/http://esp-evoluo.host22.com/1_16_Internacia-Junulara-Festivalo-en-Bu-309-umburo-Burundo.html |date=2015-04-02 }} {{eo}}</ref> ===Aliaj=== En [[Buĵumburo]] funkcias granda Esperanto-klubo nomata Paca Armeo.<ref name="Manirakiza2025"/> == Sporta projekto == En [[2006]] [[Monda Esperanta Ligo por Sporto]] (MELS) donacis al la burunda [[futbalo|futbala]] klubo "Esperanto" (organizita ĉe ĝia loka filio, prezidata de Venant Hakizimana) altkvalitan pilkon kaj financan subtenon. Entute tiu filio de MELS havis en [[2007]] teamojn en tri sportoj: [[basketbalo]], futbalo kaj [[rugbeo]].<ref name="Sukceson kaj prosperon">[http://www.esperanto.org/mels/ESPERANTO_FK.rtf Sukceson kaj prosperon al FK "Esperanto" en Burundo cele al plia popularigo de Esperanto en Afriko] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100716114651/http://www.esperanto.org/mels/ESPERANTO_FK.rtf |date=2010-07-16 }} {{eo}}</ref> Laŭ la iniciato de la prezidanto de MELS [[Klarita Velikova]] estis kreita «Esperanta eduka projekto por sporto kaj kulturo en Burundo, Afriko». Kadre de ĝi la organizaĵo planas kune kun sia burundo-filio kaj ANEB trejni kaj popularigi futbalon kaj koreajn luktoartojn, instrui sportistojn, organizi sportajn kaj esperantajn eventojn, eldoni kaj disvastigi materialojn pri sporto kaj Esperanto.<ref>[http://www.esperanto.org/mels/BURUNDAprojekto.rtf Esperanta eduka projekto por sporto kaj kulturo en Burundo, Afriko] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100716114041/http://www.esperanto.org/mels/BURUNDAprojekto.rtf |date=2010-07-16 }} {{eo}}</ref> La projekto estis prezentita en la Esperanto-Kongreso de [[Britio]] en [[majo 2007]] kaj ricevis aprobajn reagojn.<ref name="Sukceson kaj prosperon"/> Ekde la {{daton|29|marto}} ĝis {{daton|11|aprilo}} [[2008]] Klarita Velikova organizis en Rumonge dusemajnan seminarion pri korea tradicia luktoarto [[tekvondo]] — unue en Afriko.<ref>[http://www.esperanto.co.kr/bbs/zboard.php?id=korespond&page=50&sn1=&divpage=1&sn=off&ss=on&sc=on&select_arrange=headnum&desc=asc&no=2731&PHPSESSID=26ba7718d5ccebba15abe188dc59369b Unuan fojon kora tradicia Tekkjono en Afriko] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120305052531/http://www.esperanto.co.kr/bbs/zboard.php?id=korespond&page=50&sn1=&divpage=1&sn=off&ss=on&sc=on&select_arrange=headnum&desc=asc&no=2731&PHPSESSID=26ba7718d5ccebba15abe188dc59369b |date=2012-03-05 }} {{eo}}</ref> == Esperanto-edukado== Kadre de programo "Malnovaj Lernejoj por Evoluo en Burundo" oni instruas Esperanton en pli ol dek lernejoj de la lando.<ref>[https://uea.org/vikio/Malnovaj_Lernejoj_Por_Evoluo_En_Burundo Malnovaj Lernejoj Por Evoluo En Burundo] {{eo}}</ref> En la lernojaro 2009-2010 funkciis Esperanto-kursoj en 37 elementaj aŭ mezaj lernejoj tra la lando. Lernejaj Esperanto-kluboj bone adaptiĝas al la loka eduka sistemo, ĉar el kvin tagoj de lernado, unu tago estas destinita por kulturaj aktivecoj kaj en tiu tago funkcias ankaŭ kluboj.<ref>[http://esperanto.cri.cn/641/2009/11/19/1s105601.htm Instruado de Esperanto progresas en Burundo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110902003534/http://esperanto.cri.cn/641/2009/11/19/1s105601.htm |date=2011-09-02 }} {{eo}}</ref> == Disputoj pri landonomo== Inter ''Burundio'' kaj ''Burundo'' plej vaste uzata estas la lasta, kiun ankaŭ rekomendas [[PIV]]<ref>Plena ilustrita vortaro de Esperanto. 2005. p. 181. {{eo}}</ref> kaj [[PMEG]].<ref>[http://www.esperanto.org/finkel/PMEG/zmq.htm PMEG. Landoj de la mondo: Afriko] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100928001509/http://www.esperanto.org/finkel/PMEG/zmq.htm |date=2010-09-28 }} {{eo}}</ref> Unue [[Lingva Komitato]] subtenis la landnoman formon ''Burundio'',<ref>[http://www.esperantio.net/index.php?id=704 Burundio estas parto de Rundlingvio] {{eo}}</ref> kion por la decido de la koncernatoj lasis UEA dum la [[UK 2008|93-a UK]] akceptante tiam kiel sian laŭvican Landan Asocion: Asocion Nacian por Esperanto en Burundo.<ref>[http://www.polskieradio.pl/eo/print.aspx?iid=99113 Trarigardo de la Esperanto-Gazetaro. 30.12.2008] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110811151921/http://www2.polskieradio.pl/eo/print.aspx?iid=99113 |date=2011-08-11 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www2.polskieradio.pl/eo/print.aspx?iid=99113 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2024-08-26 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110811151921/http://www2.polskieradio.pl/eo/print.aspx?iid=99113 |arkivdato=2011-08-11}} {{eo}}</ref> Pri tiu ĉi diskuto skribis Johan Derks.<ref>[http://home.telfort.nl/derks.esp/Klasika%20Esperanto/Kial%20mi%20preferas%20Burundo%20ol%20Burundio.doc Johan Derks. Kial mi preferas Burundo ol Burundio] {{eo}}</ref> == Esperantistoj en Burundo == * [[Jérémie Sabiyumva]] ==Referencoj== {{referencoj|2}} == Literaturo == * ''Nzaniye B. Jesse-Le-Prince''. La knabino estas mia. Nzaniye B. Jesse-Le-Prince. 1992. 52 p. (La verko de la burunda aŭtoro — unua Esperanto-teatraĵo el Afriko — rakontas pri edzinigo de belulino) * ''Tereza Kapista''. Esperanto, lingvo de paco en Burundo-Afriko. Beogrado: La aŭtoro, 2006. 134 p. 21 cm. ISBN 9788690107377. Kolorilus. (La aŭtorino priskribas siajn spertojn okaze de instru-vizito en ĉi lando) == Eksteraj ligiloj == * * [http://groups.google.hu/group/rundaj-esperantistoj Listo por la parolantoj de Esperanto en Burundo]{{404|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{eo}} * [http://www.ipernity.com/doc/97850/4787784/ Johan kaj Svetlana Derks rakontas pri sia vizito al Afriko kaj pri Esperanto-projekto en Burundo. 25 aprilo 2009 (video)] {{eo}} * [http://www.ipernity.com/home/78358 La blogo de Jérémie Sabiyumva] {{eo}} {{404}} * [http://mirejo3.blogspot.com/2011/05/burundo.html La blogo de Mireille Grosjean pri Burundo] * [http://mirejo3.blogspot.com/2011/05/rumonge.html La blogo de MIreille Grosjean pri Rumonge] * [http://mirejo3.blogspot.com/2011/05/aneb.html La blogo de Mireille Grosjean pri ANEB] * {{citaĵo el la reto | url = http://stanobelov.blogspot.ru/2016/12/esperanto-centro-en-burundo-konstruado.html | titolo = Esperanto-centro en Burundo: konstruado komenciĝis! | titolo-aldono = | alirdato = 2017-09-18 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = [[Stanislavo Belov]] | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2012-01-23 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Blogger]] | paĝoj = | lingvo = eo | lingvo2= | lingvo3= | arkivurl = https://web.archive.org/web/20170918172958/http://stanobelov.blogspot.ru/2016/12/esperanto-centro-en-burundo-konstruado.html | arkivdato = 2017-09-18 | citaĵo = }} ''(pri la Esperanto-centro en Rumongo)'' {{Unua|kat=ne}} {{leginda}} [[Kategorio:Esperanto-movado en Burundo| ]] n34vu72f9h2vlvj0h5jjidvaru4uppv 0 316269 9490041 8657577 2026-10-07T17:33:42Z Sj1mor 12103 9490041 wikitext text/x-wiki [[File:Fernandina banner Marine iguanas.JPG|775px]] {{Taksonomio |nomo = Igvanedoj |koloro = pink |regno2 = bestoj |dosiero = MC GruenerLeguan.jpg |priskribo de dosiero = [[verda igvano]] ''Iguana iguana'' |regno = [[Animalo]]j ''Animalia'' |filumo = [[Ĥordulo]]j ''Chordata'' |klaso = [[Reptilioj]] ''Sauropsida'' |ordo = [[Skvamuloj]] ''Squamata'' |subordo = Igvanuloj ''Iguania'' |familio = Igvanedoj ''Iguanidae'' |familio aŭtoritato = [[Nicolaus Michael Oppel|Oppel]], 1811 |specioj de subdivizio = genroj |subdivizio2 = vidu tekston |vikispecio = |komunejo = }} La '''igvanedoj''' ([[latine]] ''Iguanidae'') konsistigas biologian [[familio (biologio)|familion]] de la [[skvamuloj|skvamulaj]] [[reptilioj]]. Ili vivas sur la duobla kontinento Ameriko de la sudo de [[Usono]] ĝis [[Paragvajo]], sur la insuloj de la [[Karibio]], la [[Galapagoj]] kaj la [[Fiĝioj]]. La Esperanto-vortaro [[PIV]] elstarigas la brilajn kolorojn de ilia skvama haŭto, kaj la ŝatatecon de ilia karno kiel homa manĝaĵo. Nuntempe ili estas ŝatata tipo de [[maskoto]]j (akompanbestoj) en multaj landoj, eĉ kie ne estas indiĝenaj igvanedoj, kiel en [[Eŭropo]]. == Ecoj == Plenkreskaj igvanedoj longas el 14 centimetroj ĝis 2 metroj. La vosto ĉe multaj specioj pli longas ol la tuta resta korpo. La kapoj ĉe multaj specioj havas [[kresto]]n, kiu ĉe viraj igvanedoj pli grandas ol ĉe virinaj, kaj kiuj gravas dum rivalaj luktoj inter konkurantaj viraj bestoj kaj dum la "sekspariĝado", do la varbo de virinaj bestoj fare de virbestoj. La dorsaj skvamoj de igvanedoj plejparte malgrandas, la ventraj skvamoj pli grandas, sed ili estas ordigitaj malregule, ne en unuecaj vicoj. == Vivmanieroj == Igvanedoj vivas ekster la akvo, surtere (''dipsosaurus'', ''cyclura''), sur arboj (''iguana'', ''brachylophus'') aŭ sur rokoj (''sauromalus'', ''ctenosaura'', ''conolophus'', ''amblyrhynchus''). La viraj igvanedoj de plej multaj specioj havas individuajn teritoriojn kaj defendas ilin kontraŭ samspeciaj viraj bestoj, sed toleras virinajn samspecianojn. Ĉiuj igvanedoj reproduktiĝas pere de ovoj. Dum la pariĝo la vira besto kutime mordas la virinan beston en la nukon. Ofte virinoj metas siajn ovojn relative proksime unu de la alia, kaj post la "nasko" de la ovoj ili ne estas prizorgataj de la gepatroj. Junaj igvanedoj plejparte nutras sin el insektoj kaj aliaj senvertebraj bestoj, dum por plenkreskaj igvanedoj, aparte de la pli grandaj specioj, pli gravas planta nutrado. La Igvanedoj de la [[Galapagoj]] nutras sin el [[algoj]] kaj [[makroalgoj]]. == Sistematiko == La [[sistematiko]] de la familio ekde la jaro [[1989]] plurfoje ŝanĝiĝis. En tiu tempo la zoologoj Daryl Frost kaj Richard Etheridge grupigis la ĝis tiam grandan familion de 700 specioj en plurajn pli etajn familiojn, kiuj antaŭe havis la statuson de subfamilioj. El la subordo igvanuloj, la ingvanedoj kaj iuj pliaj familioj konsistigas grupon latine nomatan ''pleurodonta'', kiu diferenciĝas de la kromaj familioj de la subordo - la [[agamedoj]] (kiel ekzemple la [[enlanda barba agamo]]) kaj [[ĥameleono]]j, kune nomataj ''acrodonta'' - per la formo en kiuj la dentoj estas fiksitaj ĉe la mandiblo kaj makzelo: la ''pleurodonta''-reptilioj havas dentojn senradike fiksitajn ĉe la interna rando de la mandiblo kaj makzelo, dum la ''akrodonta''-reptilioj havas dentojn fiksitajn ĉe la supra rando. Nuntempe konatas ok vivantaj kaj tri pliaj formortintaj genroj de igvanedoj: * igvanedoj (Iguanidae) Oppel, 1811: ** [[marigvano]] (''Amblyrhynchus cristatus'') (1 specio) ** [[fiĝiaj igvanedoj]] (''Brachylophus'') (3 specioj) <ref>[[Fiĝiaj tropikaj sekaj arbaroj]]</ref> ** [[terigvano]]j ''Conolophus'' (3 specioj) ** [[nigraj igvanedoj]] (''Ctenosaura'') (15 specioj) ** ''Cyclura'' (8 specioj) ** [[dezerta igvano]] (''Dipsosaurus dorsalis'') (1 specio) ** [[igvano]]j (''Iguana'') (2 specioj) <ref>[[Ekoregionoj en Paragvajo]], [[Pantanalo]]</ref> ** ''Sauromalus'' (6 specioj) ** ''Armandisaurus'' (elmortiĝintaj) ** ''Lapitiguana'' (elmortiĝintaj) ** ''Pumila'' (elmortiĝintaj) == Bildaro == <gallery mode="packed" heights="200"> Dosiero:Marineiguana03.jpg|<center>''Amblyrhynchus cristatus'' Dosiero:Brachylophus fasciatus.JPG|<center>''Brachylophus fasciatus'' Dosiero:Land Iguana.jpg|<center>''Conolophus subcristatus'' Dosiero:CtenosauraSimilis.jpg|<center>''Ctenosaura similis'' Dosiero:Nashornleguan (Cyclura cornuta).jpg|<center>''Cyclura cornuta'' Dosiero:Desert Iguana.jpg|<center>''Dipsosaurus dorsalis'' Dosiero:Iguana delicatissima.jpg|<center>''Iguana delicatissima'' Dosiero:Chukwalla Sauromalus obesus.jpg|<center>''Sauromalus obesus'' </gallery> ==Referencoj== {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Igvanedoj]] 9kvaccj59wmwfyfeeyvknihcisv63o3 0 319417 9490072 9481796 2026-10-07T18:37:46Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490072 wikitext text/x-wiki {{TemasPri|la astronomo Edward Emerson Barnard|[[Barnard]]}}{{Informkesto sciencisto}} '''Edward Emerson BARNARD''' (naskiĝis la [[16-a de decembro|16-an de decembro]] [[1857]] en [[Naŝvilo (Tenesio)]], mortis la [[6-a de februaro|6-an de februaro]] [[1923]] en [[Williams Bay (Viskonsino)]]) estis [[Usono|usona]] [[astronomo]]. Li naskiĝis en relative malriĉa familio, lia patro mortis antaŭ lia nasko. Li komencis labori naŭ-jaraĝa kiel helpanto de fotografisto. Li rapide interesiĝis pri astronomio kaj, en [[1876]] akiris [[Refraktoro|astronomian lornon]], per kiu li malkovris sian unuan [[kometo]]n en [[1881]], la duan la saman jaron kaj la trian en [[1882]]. Ĉar tiam la riĉa aferisto Hulbert Harrington Warner donacis 200 $ al tiu, kiu malkovris novan kometon, E. E. Barnard, kiu malkovris kvin el ili, en la [[1880-aj jaroj]] sufiĉe lukris por konstruigi domon por si kaj sia edzino. Li fariĝis konata en la [[diletanto|diletantaj]] astronomoj de Naŝvilo, tiuj ĉi organizis [[Akiro de financa subteno|kvestadon]], kiu ebligis al li studi en la [[universitato Vanderbilt]]. Li ricevis diplomon en [[1887]] (tridek-jaraĝa) kaj anigis la teamon de la [[observatorio Lick]]. En [[1892]] li observis [[novao]]n kaj, notinte elĵetojn da gaso, deduktis ke temis pri eksplodo de [[stelo]]. Li malkovris [[Amalteo (luno)|Amalteon]] la [[9-an de septembro]] de la sama jaro. En [[1895]] li iĝas profesoro pri astronomio en la [[Universitato de Ĉikago]] kaj tie povas uzi la [[teleskopo]]n de 1 m de diametro de la [[observatorio Yerkes]]. Li faris multenombrajn fotojn de la [[lakta vojo]]<ref>[http://www.library.gatech.edu/barnard/ Photographic Atlas of selected regions of Milky Way] {{PlurajLingvokodoj|en}}</ref>. Li malkovris, kun [[Max Wolf]], ke iuj obskuraj regionoj de la lakta vojo estas [[Malhela nebulozo|malhelaj nebulozoj]] kiuj kaŝas la malplej brilajn stelojn. Li malkovris en [[1884]] la [[galaksio]]n [[NGC 6822]], kiun, en lia honoro, oni nomis Galaksio de Barnard, kaj mezuris, en [[1916]] la grandan [[propra movo|propran movon]] de [[stelo]] kiu ricevis la nomon de [[Barnarda Stelo]]. == Honoroj == Li ricevis: * La [[Premio Lalande|Premion Lalande]] en [[1892]], * La [[ormedalo de la Reĝa Astronomia Societo de Britio|ormedalon]] de la [[Reĝa Astronomia Societo de Britio]] en [[1897]], * La [[Bruce Medalo]]n en [[1917]]<ref>[http://www.phys-astro.sonoma.edu/BruceMedalists/Barnard/index.html Bruce-Medaluloj: Edward Emerson Barnard] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100505003702/http://www.phys-astro.sonoma.edu/brucemedalists/Barnard/index.html |date=2010-05-05 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.phys-astro.sonoma.edu/brucemedalists/Barnard/index.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2025-05-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100505003702/http://www.phys-astro.sonoma.edu/brucemedalists/Barnard/index.html |arkivdato=2010-05-05}} {{PlurajLingvokodoj|en}}</ref>. Oni donis lian nomon al: * La [[Luno|luna]] [[alfrapa kratero|kratero]] [[Barnard (kratero)|Barnard]], * La [[Marso (planedo)|marsa]] kratero [[Barnard (marsa kratero)|Barnard]], * La "Barnard Regio" de [[Ganimedo (luno)|Ganimedo]], * La [[asteroido]] [[819 Barnardiana]], * La [[Buklo de Barnard]], [[emisia nebulozo]] en la [[konstelacio]] [[Oriono (konstelacio)|Oriono]]. == Noto kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{en}} [http://adsabs.harvard.edu//full/seri/ApJ../0058//0000001.000.html Edward Emerson Barnard, (de Edwin B. Frost) el ''The astrophysical journal'' de Julio 1923] * {{en}} [http://www.klima-luft.de/steinicke/ngcic/persons/barnard.htm Edward Emerson Barnard, liaj malkovroj] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Barnard, Edward Emerson}} [[Kategorio:Usonaj astronomoj]] [[Kategorio:Usonaj fotistoj]] d69vofeo673etj98e5zucv6d47yu89v 0 319559 9490071 9481795 2026-10-07T18:37:12Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490071 wikitext text/x-wiki {{TemasPri|astronomo Edward Charles Pickering|[[Pickering]]}} {{Informkesto biografio |Antaŭnomo = Edward Charles |Familinomo = Pickering |NaskiĝLoko = Bostono |NaskiĝTago = 19 |NaskiĝMonato = julio |NaskiĝJaro = 1846 |MortLoko = Kembriĝo (Masaĉuseco) |MortTago = 3 |MortMonato = februaro |MortJaro = 1919 |AntaŭOkupo = |Okupo = astronomo |Okupo2 = fizikisto |Ŝtato = Usono |Dosiero = Edward Charles Pickering }}. Li estis frato de alia fama usona astronomo nome [[William Henry Pickering]]. Li lernis en la ''[[Boston Latin School]]'' kaj fariĝis [[bakalaŭro]] pri sciencoj en la [[Universitato Harvard]] en [[1865]] Li estis direktoro de la [[Observatorio de la Universitato Harvard]] kie li faris gravajn esplorojn pri la spektroj de la [[stelo]]j danke al la [[astrofotografio]]. Kun la [[germanio|germana]] astronomo [[Hermann Carl Vogel]], li estis la unua, kiu observis [[Spektre duopa stelo|spektre duopan stelon]]. Li dungis multenombrajn virinojn, inter kiuj: [[Annie Jump Cannon]], [[Henrietta Swan Leavitt]], Williamina Fleming kaj Antonia Maury. Ĉiuj virinoj (foje kromnomitaj "la haremo de Pickering") faris gravajn malkovrojn. En [[1911]], kun [[William Tyler Olcott]] li fondis la ''American Association of Variable Star Observers'' ("Usona asocio de observantoj de {{J|varianta stelo}}"). Krom astronomio, li fondis en [[1876]] la Klubon de la [[Apalaĉaj Montoj]], klubo de montaraj [[marŝado]], kartografio kaj [[naturprotekto]] en [[Nov-Hampŝiro]]. == Honoroj == Li ricevis: * La Oran Medalon de la [[Reĝa Astronomia Societo]] de [[Britio]] en [[1886]] kaj [[1901]], * La [[Medalo Henry Draper|Medalon Henry Draper]] en [[1888]], * La [[Bruce-Medalo]]n en [[1908]]<ref>[http://www.phys-astro.sonoma.edu/BruceMedalists/Pickering/index.html Bruce-Medaluloj: Edward Charles Pickering] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100505005135/http://www.phys-astro.sonoma.edu/brucemedalists/Pickering/index.html |date=2010-05-05 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.phys-astro.sonoma.edu/brucemedalists/Pickering/index.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2025-05-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100505005135/http://www.phys-astro.sonoma.edu/brucemedalists/Pickering/index.html |arkivdato=2010-05-05}} {{PlurajLingvokodoj|en}}</ref>. Oni donis lian nomon al: * La [[Luno|luna]] [[alfrapa kratero|kratero]] <!--[[Pickering (kratero)|-->Pickering, * La [[Marso (planedo)|marsa]] kratero <!--[[Pickering (marsa kratero)|-->Pickering, * La [[asteroido]] [[784 Pickeringia]]<ref>[http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=784+Pickeringia JPL Small-Body Database Browser; 784 Pickeringia] {{PlurajLingvokodoj|en}}</ref>. == Noto kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{en}} [http://adsabs.harvard.edu/full/1919JRASC..13..165K Edward Charles Pickering, (de Edward S. King; ''The Journal of the royal Astronomical society of Canada'')] * {{en}} [http://adsabs.harvard.edu/full/1919ApJ....50..233B Edward Charles Pickering, (de Solon I. Bailey; ''The Astrophysical Journal'')] * {{en}} [http://infomotions.com/etexts/gutenberg/dirs/1/5/6/3/15636/15636.htm "The Future of Astronomy"; verko de E. C. Pickering] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120114082704/http://infomotions.com/etexts/gutenberg/dirs/1/5/6/3/15636/15636.htm |date=2012-01-14 }} en "[[Project Gutenberg]]" {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo}} dtmccc6kqrug7lx6srb3zsa2gcdh35k 0 344551 9490042 9316324 2026-10-07T17:34:08Z Sj1mor 12103 9490042 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Epam1.jpg|eta|[[Epaminondas]], kiu komandis la batalionon ĉe la Batalo de Octa kaj gajnis venkon super spartana trupo el pli ol 4,000 viroj.]] La '''Sankta Bataliono de Tebo''' (en [[antikva greka]] ἱερὸς λόχος / hieròs lóĥos) estis [[Elito|elita]] greka milita korpuso konsistanta el 150 paroj de amantoj, ĉiuj viroj. Laŭ [[Plutarĥo]], ĝin kreis la [[Tebo (Grekio)|teba]] komandanto [[Gorgido]].<ref>Plutarĥo, ''[[Paralelaj vivoj]]'' xviii.1</ref> La paroj konsistis el pli maljuna membro aŭ “heniochoi” (kondukisto) kaj unu pli juna aŭ “paraibatai” (akompano). La motivon por la uzo de tia “armeo de amantoj” en batalo esprimis [[Plutarĥo]]: ''Por viroj samtribanoj aŭ samfamilianoj estas malmulta valoro de unu por aliaj kiam premas danĝero; sed roto cementata de amikeco bazita sur amo neniam rompiĝos kaj estos nevenkebla; ĉar amantoj, hontaj pro maldigneco antaŭ la vido de ties amatoj kaj amatoj antaŭ la vido de ties amantoj, deziraj sinĵetas al danĝero por konsolo de ĉiuj.'' Laŭ Plutarĥo, Gorgido dekomence distribuis tiun Batalionon de Tebo laŭlonge de siaj linioj kiel elitan korpuson por plifortigi la kuraĝon de la aliaj, sed tiam [[Pelopido]], post kiam la Bataliono luktis sukcese en la [[batalo de Tegiro]], uzis ĝin kiel personan gvardistaron. La Sankta Bataliono de Tebo estis grava parto de la greka infanterio dum ĉirkaŭ 33 jaroj. Ties ununura malvenko okazis en la [[Batalo de Keroneo]], en la [[338 a. K.]], kio estis decida batalo laŭ kiu [[Filipo la 2-a (Makedonio)]] kaj lia filo [[Aleksandro la Granda]] finis la sendependecon de la grekaj urboŝtatoj. Filipo estis kaptivita en Tebo, kie li lernis ties militan taktikon. La resto de la teba armeo fuĝis kiam ĝi devis alfrunti la enormajn fortojn de Filipo kaj Aleksandro, sed la Sankta Bataliono, ĉirkaŭita, restis firma kaj falis kie ili estis. Plutarĥo rakontis, ke Filipo, antaŭ la vido de la amasigitaj kadavroj kaj sciinte pri kiuj temas, diris: «Mortu kiu suspektus, ke tiuj viroj ĉu suferis, ĉu faris ion maltaŭgan.» Kvankam Plutarĥo asertas, ke la 300 komponintoj de la bataliono mortis tiun tagon, aliaj verkistoj asertas, ke 250 mortis kaj la resto nur vundiĝis. Tio estis konfirmita en la komuna tombejo de [[Keroneo]], kie troviĝis 254 skeletoj, liniigitaj laŭ 7 linioj. == Notoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Samseksemo]] [[Kategorio:Historio de Grekio]] a5pzch0bimsu98igytdh7j97uf6g9io 9490043 9490042 2026-10-07T17:34:20Z Sj1mor 12103 9490043 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Epam1.jpg|eta|[[Epaminondas]], kiu komandis la batalionon ĉe la Batalo de Octa kaj gajnis venkon super spartana trupo el pli ol 4,000 viroj.]] La '''Sankta Bataliono de Tebo''' (en [[antikva greka]] ἱερὸς λόχος / hieròs lóĥos) estis [[Elito|elita]] greka milita korpuso konsistanta el 150 paroj de amantoj, ĉiuj viroj. Laŭ [[Plutarĥo]], ĝin kreis la [[Tebo (Grekio)|teba]] komandanto [[Gorgido]].<ref>Plutarĥo, ''[[Paralelaj vivoj]]'' xviii.1</ref> La paroj konsistis el pli maljuna membro aŭ “heniochoi” (kondukisto) kaj unu pli juna aŭ “paraibatai” (akompano). La motivon por la uzo de tia “armeo de amantoj” en batalo esprimis [[Plutarĥo]]: ''Por viroj samtribanoj aŭ samfamilianoj estas malmulta valoro de unu por aliaj kiam premas danĝero; sed roto cementata de amikeco bazita sur amo neniam rompiĝos kaj estos nevenkebla; ĉar amantoj, hontaj pro maldigneco antaŭ la vido de ties amatoj kaj amatoj antaŭ la vido de ties amantoj, deziraj sinĵetas al danĝero por konsolo de ĉiuj.'' Laŭ Plutarĥo, Gorgido dekomence distribuis tiun Batalionon de Tebo laŭlonge de siaj linioj kiel elitan korpuson por plifortigi la kuraĝon de la aliaj, sed tiam [[Pelopido]], post kiam la Bataliono luktis sukcese en la [[batalo de Tegiro]], uzis ĝin kiel personan gvardistaron. La Sankta Bataliono de Tebo estis grava parto de la greka infanterio dum ĉirkaŭ 33 jaroj. Ties ununura malvenko okazis en la [[Batalo de Keroneo]], en la [[338 a. K.]], kio estis decida batalo laŭ kiu [[Filipo la 2-a (Makedonio)]] kaj lia filo [[Aleksandro la Granda]] finis la sendependecon de la grekaj urboŝtatoj. Filipo estis kaptivita en Tebo, kie li lernis ties militan taktikon. La resto de la teba armeo fuĝis kiam ĝi devis alfrunti la enormajn fortojn de Filipo kaj Aleksandro, sed la Sankta Bataliono, ĉirkaŭita, restis firma kaj falis kie ili estis. Plutarĥo rakontis, ke Filipo, antaŭ la vido de la amasigitaj kadavroj kaj sciinte pri kiuj temas, diris: «Mortu kiu suspektus, ke tiuj viroj ĉu suferis, ĉu faris ion maltaŭgan.» Kvankam Plutarĥo asertas, ke la 300 komponintoj de la bataliono mortis tiun tagon, aliaj verkistoj asertas, ke 250 mortis kaj la resto nur vundiĝis. Tio estis konfirmita en la komuna tombejo de [[Keroneo]], kie troviĝis 254 skeletoj, liniigitaj laŭ 7 linioj. == Notoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Samseksemo]] [[Kategorio:Historio de Grekio]] lzi70ig38jrf7gljdzo604yzcz09n8g 0 345122 9490289 9232755 2026-10-08T10:56:15Z Sj1mor 12103 9490289 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Johann ADOLF''' (''ankaŭ:'' Adolph) '''SCHNEIBE''' (* [[5-an de majo]] [[1708]] en [[Lepsiko]]; † [[22-an de aprilo]] [[1776]] en [[Kopenhago]]) estis germana-dana [[komponisto]] de la [[baroka muziko|baroko]] kaj kiel eldonisto kaj verkisto de ''critischer Musikus'' unu el la unuaj publikigaj [[muzikkritikisto]]j. == Vivo == Johann Adolf Scheibe naskiĝis kiel filo de orgenkonstruisto [[Johann Scheibe]] (proks. 1675–1748) en Lepsiko kaj alkreskis tie. En 1725 li komencis studi jursciencon kaj filozofion ĉe la urba universitato, devis tamen rompi la studon, kiam la financa stato de la familio ege malboniĝis. Li nun komencis instrui al si profesinivele kaj meminstrue la [[orgeno]]- kaj [[klaviceno]]-ludadon. Post nesukcesa provo en la jaro 1729, akiri la postenon de [[Thomas-kantoro]], li plue laboris en sia hejmurbo ekde 1730 ĝis 1735 kiel muzikinstruisto kaj komponisto. En 1736 li translokiĝis al [[Hamburgo]], kie li rapide sukcesis ekhavi influriĉajn amikojn kiel [[Johann Mattheson|Mattheson]] kaj [[Georg Philipp Telemann|Telemann]]. Ĉilastan li anstataŭis dum lia foresto kiel muzikinstruisto. Kuraĝigite far la du li publikigis ekde 1737 ĝis 1740 „Der critische Musicus“, revuo, kiu akiris atenton, ĉar ĝi okupiĝis pri tiam gravaj demandoj de muzika estetiko. En 1739 Scheibe estis dungita je Kastelo Friedrichsruh (en [[Drage (Steinburg)|Drage]] ĉe [[Itzehoe]]) kiel [[kapelmajstro]] de Markgrafo Frederiko Ernesto de Brandenburg-Kulmbach, tiama reganto de la dana reĝo en la duklandoj [[Ŝlesvigo]] kaj [[Holstinio]]. En 1740 la fratino de la markgrafo, la dana reĝino Sophie Magdalene, vokis lin kiel kapelmajstro kaj reĝa kortegokomponisto al la [[Pietismo|pietisme]] stampita dana kortego sub [[Kristiano la 6-a (Danio)|Kristiano la 6-a]] sur kastelo [[Christiansborg]]. Scheibe rapide fariĝis nun unu el la ĉefaj personoj en la muzika vivo de la ĉefurbo, direktis la reĝan orkestron, komponis kantan (pasiono-oratorion en 1742, muziko ĝis nun perdiĝinta) kaj instrumentan muzikon kaj estis la pela forto je la fondado de la unua dana muzika societo, la „Det musikalske Societet“, kiu okazigis en la jaroj 1744 ĝis 1749 publikaj koncertojn. Post la morto de la reĝo en 1746 surtroniĝis [[Frederiko la 5-a (Danio)|Frederiko la 5-a]], kiu deturniĝis de la [[pietismo]], malfermis en 1749 la teatron [[Det Kongelige Teater]] sur la placo [[Kongens Nytorv]] en Kopenhago kaj denove permesis teatraĵojn kaj operojn. la muzikgusto sin turnis al la itala opero kaj la francaj kantoteatraĵoj. Scheibe estis malindulga kontraŭulo de nova itala opermuziko kaj estis maldungita en 1748. Lin sukcedis [[Paolo Scalabrini]]. Scheibe dungiĝis en [[Sønderborg]] kiel muzikinstruisto kaj germanigisto por tekstoj de danaj verkistoj. Li tamen daŭrigis sian kontakton al la muzika vivo en Kopenhago, komponis por la duonpublika „Det musikalske Selskab“ kaj foje okaze de reĝaj festotagoj por la kortego (la solenokantatoj por reĝo [[Frederiko la 5-a (Danio)|Frederiko la 5-a]] kaj reĝino Luiza apartenas al liaj ĉefaj verkoj). En 1749 li publikigis sian kolekton ''Neue Freymaurerlieder mit bequemen Melodien'' (Novaj framasono-kantoj kun komfortaj melodioj) – 1746 li estis akceptita en la kopenhagan [[Framasonismo|loĝion]] ''Zorobabel''. Dum ĉi tiu tempo li plurfoje vizitis Kopenhagon por persone povi direkti la prezentadojn de sia muziko. En 1762 li komplete retiriĝis tien; 14 jarojn poste li mortis. == Literatura verkado == Scheibe germanigis la danaj-norvegajn verkojn de [[Ludvig Holberg|Holberg]] de la [[klerismo]], verkis biografion pri li kaj publikigis kolektitan, reviziitan 2-an eldonon de sia ''Critischen Musicus'' (Kritika muzikisto; 1745) same kiel ''Abhandlung vom Ursprung und Alter der Musik'' (Traktaĵo pri la origino aĝo de la muziko; 1754) kaj ''Über die musikalische Komposition'' (pri la muzika kompozicio; 1773). == Muzikkritikisto Scheibe pri siaj samtempuloj == Muzikkritikisto Scheibe opiniis [[Johann Sebastian Bach]]-on kaj [[Georg Friedrich Händel]]-on la pintajn komponistojn de klavarinstrumenta muziko, precipe pro siaj supere strukturitaj kaj ornamitaj verkoj. Ankaŭ kiel orgenisto, klavicenisto kaj klavikordisto li opiniis Bach nesuperebla, nur Händel estas komparebla al li. La Italan Konĉerton ([[Bach-Werke-Verzeichnis|BWV]] 971) de Bach, publikigita en 1735, li proklamis modelon, kiu meritas esti rigardata de ĉiuj komponistoj kiel ekzemplo por bonstrukturita konĉerto. La ekleziajn komponaĵojn de Bach Scheibe opiniis alte artajn kaj ellaboritajn, laŭ esprimpovo, konvinkoforto kaj klareco tiuj de [[Georg Philipp Telemann]] kaj [[Carl Heinrich Graun]] tamen estas klare pli superaj. Siatempe la plej multaj germanoj nomas krom Telemann Graun kaj [[Johann Adolph Hasse]] kiel plej altrangajn komponistojn. Scheibe publikigis en 1737 gloson, en kiu li klarigis, kio lin ĝenis je la muziko de Bach: ĝi estas malnatura, afektita kaj ĝia stilo estas konfuza. Ĉar li plenskribas ĉiujn ornamaĵojn anstataŭ lasi al la muzikisto mem la ornamadon, ili sternas la belecon de la melodioj kaj harmonioj. Anstataŭ akompani melodivoĉon, li komponas tro [[polifonio|polifonie]], tiel ke ĉiuj voĉoj estas samrangaj kaj la tutaĵo estas tro komplika. Per tio la muziko efikas troŝarĝita, afektita kaj sufoka, anstataŭ soni simpla, natura kaj dignoplena, kia Scheibe opiniis strebinda. Ĉi tiu kritiko rezultigis la faman kontraŭdiron de retoriko-docento Johann Abraham Birnbaum (1702-1748).<ref>[http://www.koelnklavier.de/quellen/scheibe-birnb/_index.html La disputo Scheibe-Birnbaum]</ref> Pro sia kritiko de Bach Scheibe estis kaj estas kritike rigardata de multaj muziksciencistoj, aparte de Bach-esploristoj. == Muzika verkado == En sia membiografio (presita en 1740 de [[Johann Mattheson|Mattheson]]) Scheibe skribis pri sia verkaro: ''„El la praktikaj verkoj mi ja neniam prespublikige konatigis ion; tiaj de mi tamen estas pretigita konsiderinda kvanto. Pli ol 150 ekleziaj pecoj, en tempo de 6 aŭ 7 jaroj; pli ol 150 konĉertoj por la fluto; kaj pli ol 30 por la violono; pli ol 60 ĝis 70 simfonioj; sen klavarinstrumentaĵoj, aŭ aliaj kantaj kaj instrumentaj verkoj: nome menciendaj trioj, solaĵoj, italaj kaj germana kantatoj kaj similaĵoj, mi komponis en ĝuste ĉi tiu tempo. Aldoniĝas krome kelkaj fortaj serentoj kaj kantpoemoj, kiujn mi faris je diversaj okazoj, kelkaj fortaj pasionaj oratorioj kaj unu opero; kie lasta tamen ne povis esti prezentata, ĉar la operoj ĉi tie en Hamburgo velkis ĝuste je tiu tempo, kiam ĝi estis prezentota.“'' Nur malmultaj, pli malgrandaj el liaj komponaĵoj estis presataj. Kiel novaĵo por Danujo Scheibe prezentis en 1742 je la preĝejo de Kastelo Christiansborg [[Pasiono (muziko)|pasionan oratorion]]. Entute novaj kaj grandiozaj tiam estis prezentadoj de grandaj ensembloj el plurdekoj de kunagantoj. Per siaj pasionaj [[kantato]] li stampis la tiaman koncertvivon en Danujo. La plej fruktodona periodo de Scheibe estis lia tempo sur Kastelo Christiansborg, kiu forbrulis en 1794 kune kun la reĝa muzikbiblioteko. Inge Kristiane Brander karakterizas la stilon de Scheibe kiel eliranta de la stilidealoj de la baroko, tamen pregita de la "strebado al pli simpla kaj pura muzika esprimo, al ĉarma kaj sensiva melodio“. Nur en pli nova tempo oni (re)malkovras la muzikon de Scheibe. Scheibe estas unu el la plej gravaj reprezentantoj de klerisma muziko, influata de la franca [[klasikismo]] same kiel de la verkistoj [[Johann Christoph Gottsched|Gottsched]] kaj [[Christian von Wolff|Wolff]], kaj li estis per la racia imitado de la naturo same kiel per la uzado de pedagogiaj-moralaj elementoj en sia instrumenta muziko vojpretiganto por la [[sensiva stilo]]. La [[harmonio]] devis subiĝi al la esprimema melodio. La pecoj por fluto apartenas al la malmultaj, kiuj estis presataj jam dum lia vivotempo (far [[Johann Ulrich Haffner]] je [[Nurenbergo]], nun perdiĝintaj, la muziko estas konata nur per la transskribaĵoj el la [[Dana Reĝa Biblioteko]]). == Verkaro == === Instrumenta muziko === ==== Konĉertoj ==== * Konĉerto en A (1), por transversa fluto, violonoj 1-2, vjolo, kontinua baso, ISBN 87-88215-14-8 * Konĉerto en A (2), por transversa fluto, violonoj 1-2, vjolo, kontinua baso, ISBN 87-88215-16-4 * Konĉerto en B♭, por bekfluto, violonoj 1-2, vjolo, kontinua baso, ISBN 87-88215-18-0 * Konĉerto en D (1), por transversa fluto, violonoj 1-2, vjolo, kontinua baso, ISBN 87-88215-20-2 * Konĉerto en D (2), por transversa fluto, violonoj 1-2, vjolo, kontinua baso, ISBN 87-88215-22-9 * Konĉerto en G, por transversa fluto, violonoj 1-2, vjolo, kontinua baso, ISBN 87-88215-24-5 * Konĉerto en G, por [[amorhobojo]], violonoj 1-2, vjolo, kontinua baso, ISBN 87-88215-26-1 * Konĉerto en b, por amorhobojo, violonoj 1-2, vjolo, kontinua baso, ISBN 87-88215-28-8 * Konĉerto por violono en b, perdiĝinta * Konĉerto en a, por deviga klaviceno, violonoj 1-2, vjolo, kontinua baso, perdiĝinta * Konĉerto en F, por deviga klaviceno, violonoj 1-2, vjolo, kontinua baso, perdiĝinta * Konĉerto en G, por deviga klaviceno, flutoj 1-2, kontinua baso, perdiĝinta * Konĉerto en b, por deviga klaviceno, flutoj 1-2, vjolo, kontinua baso, perdiĝinta ==== Simfonioj ==== * Sinfonia a 16 in D, für clarino concertato, clarino II, principale, tympani, corno I-II, flauto traversiere obligato, flauto traversiere I-II, oboe I-II, violino I-II, viola, bassono & fondamento (cembalo), ISBN 87-88215-00-8 * Simfonio por 6 voĉoj en A, por transversaj flutoj 1-2, violonoj 1-2, vjolo, kontinua baso, ISBN 87-88215-02-4 * Sinfonia por 6 voĉoj en C, por transversaj flutoj 1-2, violonoj 1-2, vjolo, kontinua baso, ISBN 87-88215-04-0 * Simfonio por a 6 voĉoj en D, por transversaj flutoj 1-2, violonoj 1-2, vjolo, kontinua baso, perdiĝinta * Simfonio por 5 voĉoj en D, por transversa fluto, violonoj 1-3, vjolo, kontinua baso, ISBN 87-88215-06-7 * Simfonio por 4 voĉoj en A, por violono 1-2, vjolo, kontinua baso, ISBN 87-88215-08-3 * Simfonio por 4 voĉoj en a, perdiĝinta * Simfonio por 4 voĉoj en B♭ (1), por violono 1-2, aldovjolo, kontinua baso, ISBN 87-88215-10-5 * Simfonio por 4 voĉoj en B♭ (2), por violono 1-2, vjolo, kontinua baso, ISBN 87-88215-12-1 * Simfonio por 4 voĉoj en B♭ (3), perdiĝinta * Simfonio por 4 voĉoj en c, perdiĝinta * Simfonio por 4 voĉoj en e, perdiĝinta * Simfonio por 4 voĉoj en G, perdiĝinta * Simfonio por 4 voĉoj en g, perdiĝinta * Simfonio por 3 voĉoj en F, por violono 1-2, kontinua baso, perdiĝinta ==== Sonatoj kaj partitoj ==== ===== Kvadroj ===== * Quadro en D (1), por hobojo, violonoj 1-2, kontinua baso, perdiĝinta * Quadro en D (2), por fluto, violonoj 1-2, kontinua baso, perdiĝinta * Partito en D, por deviga fluto, violonoj 1-2, kontinua baso, perdiĝinta ===== Trioj kaj duoj ===== * Sonato en A (1), por deviga klaviceno, transversa fluto/konĉertviolono, ISBN 87-88215-32-6 * Sonato en A (2), por deviga klaviceno kun violono, perdiĝinta * Sonato en b♭, por soloviolono kaj [[kontinua baso]], perdiĝinta * Sonato en c, por soloviolono kaj kontinua baso, perdiĝinta * Sonato en D, por deviga klaviceno kun transversa fluto/konĉertviolono, ISBN 87-88215-34-2 * Sonato en d, por violonoj 1/2, kontinua baso, perdiĝinta * Sonato en d, por violono sola kun kontinua baso, perdiĝinta * Sonato en e, por deviga klaviceno kun violono, perdiĝinta * Sonato en G (1), por deviga klaviceno kun violono, perdiĝinta * Sonato en G (2), por deviga klaviceno kun violono, perdiĝinta * Sonato en G (3), por deviga klaviceno kun violono, perdiĝinta * Sonato en G (4), por deviga klaviceno kun violono, perdiĝinta * Sonato en g, por deviga klaviceno kun violono, perdiĝinta * Sonato en b, por deviga klaviceno, transversa fluto/konĉertviolono, ISBN 87-88215-36-9 ===== Solopecoj por klaviceno ===== * 7 sonate (A, B, C, E, F, G, g), für cembalo solo, ISBN 87-88215-38-5 * 7 parties (A, B, D, d, E♭, G(1), G(2)), für cembalo solo, ISBN 87-88215-40-7 * Pieces de Conversation, für cembalo solo, ISBN 87-88215-42-3 ===== Solopecoj por orgeno ===== * 3 sonate (B♭, D, F) für 2 manualer og pedal, ISBN 87-88215-46-6 === Kantmuziko === ==== Latina eklezia muziko ==== * ''[[Magnificat]]'' en D, por [[trumpeto]]j 1-2, principalo, [[timbalo]]j, [[hobojo]]j 1-2, [[violono]] 1-2, [[vjolo]], [[SATB]], [[kontinua baso]], [[orgeno]], ISBN 87-88215-48-2 * ''Magnificat'' en G, por hobojoj 1-2, violonoj 1-2, vjolo, SATB, kontinua baso, orgeno, ISBN 87-88215-01-6 * ''[[Sanctus]]'' en F, por [[ĉaskorno]] 1-2, violonoj 1-2, vjolo, SATB, kontinua baso, orgeno, ISBN 87-88215-03-2 * ''Sanctus'' en G, por hobojoj 1-2, violonoj 1-2, vjolo, SATB, kontinua baso, ISBN 87-88215-05-9 ==== Ekleziaj kantatoj ==== * ''Der Engel des Herrn lagerte sich'', por baroktrumpetoj 1-2, principalo, timbaloj, transversaj flutoj 1-2, hobojoj 1-2, violonoj 1-2, vjolo, SATB, kontinua baso, ISBN 87-88215-07-5 * ''Der Tod ist verschlungen in'', por baroktrumpetoj 1-2, timbaloj, violonoj 1-2, vjolo, SATB, kontinua baso, ISBN 87-88215-09-1 * ''Die Liebe Gottes ist ausgegossen'', por baroktrumpeto, hobojo, violonoj 1-2, vjolo, SATB, kontinua baso, ISBN 87-88215-11-3 * ''Lobet den Herrn, alle Heiden'', por kornoj 1-2, hobojoj 1-2, violonoj 1-2, vjolo, SATB, kontinua baso, ISBN 87-88215-15-6 * ''So ofte Jesus grosser Nahme'', por hobojo, kalcedono, violonoj 1-2, vjolo, SATB, orgeno ([[figurita baso]]), ISBN 87-88215-17-2 * ''Wer sich rühmen will'', por trumpetoj 1-3, timbaloj, transversaj flutoj 1-2, hobojoj 1-2, violonoj 1-2, vjolo, [[SATB]], baso, ISBN 87-88215-19-9 ==== Pasionaj muzikoj ==== * ''Den døende Jesus'', pasionokantaĵo de M. Hammer, ISBN 87-88215-25-3 * ''Der wundervolle Tod des Welterlösers'', oratorio J. A. Scheibe, ISBN 87-88215-23-7 * '''Die Auferstehung und Himmelfahrt Jesu''', kantato de K. W. Ramler, ISBN 87-88215-21-0 * ''Passions-Cantata (Vor Harpe er bleven til Sorrig)'', poeziaĵoj de Johannes Ewald, ISBN 87-88215-29-6 * ''Sørge-Cantata ved Christi Grav (Herrens Salvede, som var vor Næses Aand)'', poeziaĵoj de Johannes Ewald, ISBN 87-88215-31-8 ==== Laŭokazaj kantatoj ==== * Der Tempel des Ruhmes, Ein Singgedicht am Tage als I. K. M. Juliana Maria und S. K. M. König Friederich V zu Dänemark dero prächtigen Einzug in Kopenhagen hielten, 11. Oktober 1752, Die Poesie von J. A. Scheibe, ISBN 87-88215-35-0 * Die Patrioten, Ein Singgedicht auf den Geburtstag des Kronprinzens von Dänemark (Christian VII), 1760, Die Poesie von Cramer, ISBN 87-88215-37-7 * I Jesu Navn skal al vor Gerning ske, Copulationsmusik, ISBN 87-88215-39-3 * Sørge- og Klage-Sange over Dronning Lovise (Rinder I Taarer fra bundløse Floder), 1752, Ved G. Schaft, ISBN 87-88215-33-4 * Sørge-Sange over Kong Frederik V (O Skræk! hvad seer jeg her?), Christiansborg Slotskirke 18. März 1766, Poesien von Johannes Ewald, ISBN 87-88215-41-5 ==== Ĉambrokantatoj ==== * ''Cephalus (Seyd munter, ihr Jäger!)'', kantato de Johann Elias Schlegel, por tenoro sola & kronoj 1-2 , violono 1-2, vjolo, baso, ISBN 87-88215-43-1 * Tragische Kantaten für eine oder zwo Singestimmen und das Clavier, Nämlich: des Herrn von Gerstenbergs „Ariadne auf Naxos“, kaj de Johann Elias Schlegels „Prokris und Cephalus“, ISBN 87-88215-45-8 === Traktaĵoj === * ''Compendium musices theoretico-practicum, das ist Kurzer Begriff derer nöthigsten Compositions-Regeln'', MS, D LEm, ca. 1730 * ''Der critische Musikus'', I, Hamburg 1738, II, Hamburg 1740, I und II, Leipzig 1745 * ''Abhandlung vom Ursprunge und Alter der Musik, insonderheit der Vokalmusik'', Altona und Flensburg 1754 * „Abhandlung über das Rezitativ“, in: ''Bibliothek der schönen Wissenschaften und freien Künste'' XI–XII, 1764–1765 * ''Über die musikalische Composition'', ** ''Erster Theil: Die Theorie der Melodie und Harmonie'', Leipzig 1773 ** ''Zweyter Theil: Die Harmonie, oder Die Zusammensetzung der Töne an und für sich selbst'', MS, DK Kk === Eldonaĵoj === * ''Johann Adolph Scheibe, Ueber die Musikalische Composition, Erster Theil, Die Theorie der Melodie und Harmonie'' (=Dokumenta Musikcologica 42), faksimilo-represaĵo de la eldono je Lepsiko 1773, Kassel 2006 * ''Musiktheoretische Quellen 1750-1800. Gedruckte Schriften von J. Riepel, H. Chr. Koch, J. F. Daube und J. A. Scheibe'' (enhavas de Scheibe ''Über die musikalische Composition'' kun digitala serĉebleco samkiel faksimiloj), eld. far [[Ulrich Kaiser (Musiktheoretiker)|Ulrich Kaiser]], kun antaŭparolo kaj bibliografio de Stefan Eckert kaj Ulrich Kaiser, Berlin 2007 ISBN 978-3-89853-615-8 == Eksteraj ligiloj == * [http://www.edition-brander.dk/werke.htm Listo de la konataj muzikverkoj de Scheibe] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070927214640/http://www.edition-brander.dk/werke.htm |date=2007-09-27 }} == Referencoj == {{Referencoj}} {{Tradukitaĵo|de|Johann Adolph Scheibe|revizio=82355788|enmetrevizio=3320373}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Scheibe, Johann}} [[Kategorio:Germanaj komponistoj]] [[Kategorio:Danaj barokaj komponistoj]] [[Kategorio:Danaj klasikaj komponistoj]] [[Kategorio:Germanaj operkomponistoj]] [[Kategorio:Germanaj barokaj komponistoj]] [[Kategorio:Komponistoj (sakrala muziko)]] [[Kategorio:Germanaj muzikaj kritikistoj]] [[Kategorio:Germanaj eldonistoj]] [[Kategorio:Germanaj muziksciencistoj]] [[Kategorio:Germanaj muzikaj kritikistoj‎]] [[Kategorio:Germanaj muzikteoriistoj]] [[Kategorio:Germanaj framasonoj]] p1gca4nna5e4e3e7fxfr9zxn4jxgshs 0 352520 9490004 6965760 2026-10-07T17:07:38Z Sj1mor 12103 9490004 wikitext text/x-wiki {{Kunigu|Voĉa muziko}} '''Kantmuziko''' estas ĉia [[muziko]], kiun realigas la [[voĉo|homa voĉo]], kontraste al nura [[instrumenta muziko]]. Ĝi baziĝas kutime sur literaturaj [[poezio|poeziaĵoj]], kiujn muzikigis [[komponisto]]; modernaj komponistoj foje ankaŭ uzas [[vokalizo]]jn aŭ fantazitekstojn. Akompanado per instrumentoj je kantmuziko ne estas esceptata. Verkojn, en kiuj la instrumenta parto superas, oni ankoraŭ klasas kiel instrumentaj (ekz. [[ĥoro|ĥoraĵoj]] en [[simfonio]]j). Muziko, kiun generas nur la homa voĉo, nomiĝas ankaŭ [[akapela muziko|akapela]]. Al nurvoĉaj muzikaĵoj apartenas [[nurvoĉa muziko|akapela]]-kantoj de profana kaj sakrala karaktero. La sakrala kantmuziko, akompanata same kiel neakompanata, estas grava parto de la [[eklezia muziko]]. == Eŭropa klasika muziko == === Nurvoĉa sakrala muziko === La plej gravaj ĝenroj de neakompanata sakrala kantmuziko estas la [[himno]] resp. la [[ĥoralo]], la [[moteto]] kaj la [[meso (muziko)|meso]]; apartaj formoj estas [[gregoria ĉanto]] kaj aliaj [[psalmodio|psalmodiaj]] kantoj. Kiel variaĵoj de la [[okupantaro (muziko)|ĥor-okupantaro]] je tio estas penseblaj viraj, virinaj aŭ miksitaj [[ĥoro]]j, kiuj ankaŭ diferenciĝas laŭ la nombro de la voĉoj. Por virinĥoroj elformiĝis la trivoĉa kontrapunkto kiel kutimaĵo, por vira resp. miksitaj ĥoroj la kvarvoĉa. Aparte por miksita ĥoro foje ankaŭ estas postulata la okupantaro el du aŭ pluraj kontraŭstaraj ĥorgrupoj, ĉi tiu „duoblo-“ resp. „plurĥora“ maniero de muzikado floris aparte dum la renesanco; sian plej imponan stampadon ĝi trovis en la tiel nomata [[Venecia plurĥoreco]]. Por la pliampleksigo de la sonspaco resp. por la multobligo de la liniaj, kontrapunktaj kaj ankaŭ harmoniaj eblecoj en la historio de kantmuziko oni ĉiam denove ankaŭ eksperimentis per pliigo de la voĉnombro ene de ĥorgrupo trans la kvarvoĉeco. Gregoria ĉanto estas laŭtradicie unuvoĉa, neakompanata [[kantaĵo]] de (vira) ''[[schola cantorum]]'' [ĉantoĥoro). {{Audio|Schola Gregoriana-Ave Maria.ogg|La gregoria "Ave Maria"}} === Instrumente akompanata sakrala kantmuziko === La instrumente akompanata sakrala kantmuziko elformiĝis aparte en la formoj de moteto, de meso, de [[kantato]] aŭ de [[oratorio]]. La unuopajn [[movimento (muziko)|movimentojn]] aparte de kantato aŭ de oratorio, sed ankaŭ de [[kantatomeso]] de la [[Baroka muziko|baroko]] siaflanke oni distingas laŭ sia farmaniero kaj laŭ la nombro de kantantaj voĉoj: : La akompanata, ofte tre arte kaj riĉe formata soloprezentado nomiĝas [[ario]]. : {{Audio| Handel_-_messiah_-_18_rejoice_greatly.ogg|Georg Friedrich Händel: "Rejoice greatly" el la oratorio "Der Messias"}} <!-- :: Je du kantsolistoj temas pri [[dueto]], tri kantvoĉoj formas [[Trio (muzikensemblo)|trion]], kvar [[kvarteto]]n ktp. :: Aparte trio kaj kvarteto ankaŭ estas nomoj por ĥorensembloj ekz. „virkvarteto“. :: Die Arie entstand während des [[Frühbarock]], mit dem Duett wurde schon relativ bald danach experimentiert, es wurde seinem Charakter nach gerne für stilisierte Dialoge verwendet (z.&nbsp;B. bei [[Heinrich Schütz]]). :: Besonderer Beliebtheit erfreuten sich Duette, Terzette, Quartette, sogar Quintette und Sextette dann aber während der [[Klassische Musik|Klassik]] und [[Romantische Musik|Romantik]]. :: Eine Wurzel dieser Besetzungsformen liegt in der [[Monodie]], eine weitere in der Motette, die –&nbsp;oftmals aufgrund mangelnder Sänger&nbsp;– von ihren Stimmen reduziert und dann vom [[Generalbass]] gestützt wiedergegeben wurde. :: Eine frühe Entwicklungsform solcher Solo- bzw. Solistenensemblestücke stellen die „Kleinen Geistlichen Konzerte“, etwa von Heinrich Schütz bzw. ihre italienische Entsprechung, die „''Concerti Ecclesiastici''“ (z.&nbsp;B. bei [[Lodovico Grossi da Viadana]]) dar. :: Neben der Arie, die mehr reflektierenden Charakter hat und dabei virtuosen Gebrauch aller musikalischen und stimmlichen Mittel machen kann, entsteht das [[Rezitativ]], dessen Aufgabe es ist, größere Mengen an Text musikalisch zu bearbeiten bzw. eine „Handlung“ oder „[[Dramaturgie]]“ voranzutreiben. : Beim Rezitativ unterscheidet man zwischen dem nur von der Generalbaßgruppe begleiteten, sog. ''Secco''-Rezitativ : {{Audio| Bach_-_cantata_140._2._recitative.ogg|Johann Sebastian Bach: "Er kommt, er kommt" aus der Kantate [[Wachet auf, ruft uns die Stimme, BWV 140]]}} : und dem orchesterbegleiteten ''Accompagnato''-Rezitativ. : {{Audio| Handel_-_messiah_-_05_thus_saith_the_lord.ogg| Georg Friedrich Händel: "Thus saith the Lord" aus dem Oratorium "Der Messias"}} : Das Rezitativ lehnt sich dabei an die natürliche [[Sprachmelodie]] an bzw. stilisiert diese. Oft treten Rezitativ und Arie paarweise auf; im Rezitativ wird eine Situation umrissen, in der darauffolgenden Arie diese dann betrachtet. : Eine Zwischenform zwischen beiden stellt das [[Arioso]] dar. : {{Audio|Handel_-_messiah_-_02_comfort_ye.ogg|Georg Friedrich Händel: "Comfort ye" aus dem Oratorium "Der Messias"}} : Demgegenüber stehen chorisch besetzte Sätze, die verschiedene Formen annehmen können; : so z.&nbsp;B. die des [[Choral|Chorals]] : {{Audio|Bach_-_cantata_140._7._chorale.ogg|Johann Sebastian Bach: Schlußchor der Kantate [[Wachet auf, ruft uns die Stimme, BWV 140]]}} : oder die der [[Fuge (Musik)|Fuge]], verschiedene Formen durchdringen sich auch gegenseitig oder werden frei gehandhabt, gerne werden auch Soli mit Chorpassagen verquickt oder treten mit diesen alternierend auf. Die Motette setzt für gewöhnlich eine chorische Besetzung voraus. --> === Neakompanata profana kantmuziko === <!-- Die wichtigsten Gattungen der unbegleiteten weltlichen Vokalmusik sind das [[Lied|Chorlied]] in seinen verschiedenen historischen und regionalen Ausprägungen sowie das [[Madrigal (Musik)|Madrigal]]. --> === Instrumente akompanata profana kantmuziko === <!-- Die begleitete weltliche Vokalmusik kann ebenfalls weiter gegliedert werden in Arien, Rezitative, Duette etc. sowie die verschiedenen Ausprägungen von Chormusik. Sie entsprechen den jeweiligen Formen der geistlichen Musik, jedoch liegt ihnen hier ein weltlicher Text zugrunde. Auch im Bereich der weltlichen Musik können aus Rezitativen, Arien, Ensembles und Chören Großformen wie die Kantate oder auch die [[Oper]] gebildet werden. --> == Historio de la eŭropa kantmuziko == === Pratempo kaj antikveco === <!-- Die genaue Entstehung der Vokalmusik ist eng verbunden mit dem Gebrauch der menschlichen Stimme. Rufe und Laute wurden häufig zur Signalgebung unter den Völkern der Erde benutzt; ein weiteres Anwendungsgebiet konnte der Ruf an verschiedene [[Gott]]heiten sein. Der Schritt von einem langen, gehobenen Ruf zum [[Gesang]] ist nicht weit. Ebenso wie die [[Jodler]] in den Alpen ihre spezifischen Rufe zur Identifikation über weite Strecken nutzten, dienten Gesänge demselben Zweck. Später entwickelten sich parallel mit der gesprochenen Sprache Gesänge, die zu allen Angelegenheiten des täglichen Lebens gehörten: Jagdgesänge, Kriegs- und Wiegenlieder, gemeinschaftsstärkende Stammesgesänge, Gesänge für Vermählungen oder Bestattungen, Heldensagen, Kinderlieder, Lieder für die Heranreifung von jungen Männern und Frauen, Arbeitslieder für jede Berufsgruppe, Huldigungsgesänge für den Herrscher oder Gottheiten, jeder besondere Aspekt des menschlichen Lebens wurde mit Gesängen bedacht. Später gab man diesen Liedern die Bezeichnung [[Volkslieder]], weil sie einfach, allgemein bekannt und sanglich waren und direkt aus dem täglichen Leben stammten, ohne einen Verfasser nennen zu können – die Weitergabe erfolgte zum größten Teil mündlich. Umherziehende Sänger –&nbsp;im europäischen Mittelalter [[Spielmann (Musiker)|Spielmann]], [[Barde]], [[Trobador|Troubadours]] und [[Trouvère]]s genannt&nbsp;– beherrschten eine Vielzahl von Liedern, die sie öffentlich auf Jahrmärkten, Volksfesten, Fürsten- und Königshöfen vortrugen. --> === Unua notacio en la mezepoko === <!-- Die schriftliche Weitergabe von Musik war dadurch erschwert, dass lange Zeit nur [[Adel]] und [[Klerus]] des Lesens und Schreibens mächtig waren. Die ersten Versuche der [[Notation]] wurden daher auch von [[Mönch|Mönchen]] unternommen, die gewissermaßen die für die Leitung ihrer Gesänge notwendigen Handbewegungen auf dem Pergament reproduzierten, wodurch sich symbolische Zeichen für „aufwärts“, „abwärts“, „lang“ o.&nbsp;Ä. als ungefähre Merkmale der Melodie ihrer Gesänge, auch [[Gregorianischer Choral]] genannt, fanden. Aus diesen „[[Neume]]n“ ließen sich zunächst die jeweilige Bewegungsrichtung der Melodie, melodische Hoch- und Tiefpunkte sowie verschiedene Nuancen z.&nbsp;B. bezüglich der [[Rhythmus (Musik)|Rhythmik]] der Gesänge herauslesen, nicht jedoch die jeweilige relative [[Tonhöhe]] bzw. die [[Intervall (Musik)|Intervalle]] zwischen den einzelnen Tönen des Gesanges. Zur Fixierung der Tonhöhe entwickelte sich (zur Weitergabe der Melodien an Lernende) eine Buchstabenschrift, die den Neumen beigefügt wurde. Eine solche Doppelnotation ist im Antiphonar der [[Kathedrale von Dijon|Kathedrale St. Benigne]] in [[Dijon]], dem sogenannten Codex Montpellier (nach seinem Aufbewahrungsort in der Bibliothek der medizinischen Fakultät der [[Universität Montpellier]]<ref>ms.&nbsp;H159</ref>). Neben diesem Versuch zur eindeutigeren Notation der Gesänge ersann [[Guido von Arezzo]] schließlich ein System von zunächst zwei (F&nbsp;und C markierenden) farbigen, später vier im Terzabstand angeordneten Notenlinien, das die exakte Höhe von Tönen anhand eines Stammtons definieren konnte. Diese Linien wurden durch einen c- bzw. f-[[Notenschlüssel|Schlüssel]] bezeichnet. Die sich in Bezug auf die Tonhöhe so zunehmend präzisierende Notation führte jedoch mittelbar zu einer Vergröberung im Vortrag der Gesänge, da die Feinheiten der ursprünglichen Neumenschrift in dem neu erfundenen Liniensystem nur noch schwer darstellbar waren bzw. der Fokus der Schrift eben nicht auf diesen Gesichtspunkten der Gesänge lag. Hinzu kam, dass das zuvor von den Mönchen auswendig beherrschte, umfangreiche gregorianische Repertoire nun scheinbar eindeutig fixiert war, wodurch nicht mehr die Notwendigkeit bestand, eine ebensogroße Sorgfalt wie zuvor auf die korrekte Tradition der Gesänge zu verwenden. Diese Situation sollte mehr und mehr zur Entfremdung von den eigentlichen Singweisen und später noch aufgrund einer fehlerhaften Überlieferung zu einer tiefen Krise des Chorals führen. Das so erfundene Liniensystem ist jedoch die Grundlage der modernen [[Notenschrift]]. --> === Mezepoka plurvoĉeco === <!-- Zwischen dem 9. und dem 11. Jahrhundert sind erste [[Mehrstimmigkeit|mehrstimmige]] Bearbeitungen der einstimmigen gregorianischen Gesänge dokumentiert. Der früheste Beleg dieser sog. [[Organum|''Organa'']] findet sich in der ''[[Musica enchiriadis]]''; in den in diesem [[Hucbald]] zugeschriebenen [[Traktat]] beschriebenen Gesängen werden zunächst zwei Stimmen als [[Quartorganum|Quart-]] bzw. als [[Quintorganum]] miteinander kombiniert. Ihre kunstvollste Ausprägung erfahren die Organa im 12. Jahrhundert in den Schulen von [[St.-Martial-Schule|St. Martial (Limoges)]] und [[Notre-Dame-Schule|Notre Dame]]. Die bedeutendsten Meister des mittlerweile auch drei- und vierstimmigen Organums sind die an der Kathedrale [[Notre Dame de Paris|Notre Dame]] in [[Paris]] tätigen Meister [[Leonin]] und [[Perotin]]. Ab ca. 1230 werden die kunstvollen Organa der Notre-Dame-Schule abgelöst durch die neu entstehende Form der [[Motette]], die wichtigste musikalische Gattung der ''[[Ars antiqua]]''. Außerdem kommen die Formen des [[Conductus]] und des [[Hoquetus]] auf, die in ihrer Faktur ebenfalls auf Modelle der Notre-Dame-Schule zurückgehen. Die zuvor entstandenen Organa werden zwar noch gesungen, jedoch werden keine neuen Organa mehr geschaffen. In der Praxis nimmt allerdings nach wie vor die einstimmige Aufführung der Gesänge den weitaus größten Raum ein. Die ''Ars antiqua'' geht zu Beginn des 14. Jahrhunderts in die Epoche der ''[[Ars nova (Musik)|Ars Nova]]'' über. Die Bezeichnung der Epoche geht auf den Titel eines Traktats [[Philippe de Vitry|Philippe de Vitrys]], der hierin die Grundlagen seiner neuen, rhythmisch wie auch harmonisch hochkomplexen Kompositionsweise erläutert, die für die Epoche bahnbrechend werden sollten. Neben der unverändert ihren zentrale Stellung behauptenden Motette entwickeln sich verschiedene mehrstimmige Liedformen wie die [[Ballade]], das [[Rondeau]] oder die [[Virelai|Virelais]]. Als grundlegende formale Kompositionsprinzipien entwickeln sich [[Isoperiodik]] und [[Isorhythmik]]. Der Höhepunkt der kompositorischen Entwicklung wird mit der isorhythmische Motette erreicht. Die bedeutendsten Komponisten der Ars Nova waren u.&nbsp;a. Philippe de Vitry und [[Guillaume de Machaut]]. --> === Renesanco === <!-- In der [[Renaissancemusik]] erlebt die frankoflämische [[Polyphonie]] vor allem ihre Ausprägung in der mehrstimmigen Vokalmusik ([[Orlando di Lasso]]). Als Höhepunkt der damaligen [[Messe (Musik)|Messekompositionen]] gelten die Vertonungen von [[Giovanni Pierluigi da Palestrina|Palestrina]] (''Missa Papae Marcelli''). --> === Baroko === <!-- Am Übergang von der Renaissance zum Barock steht zunächst [[Giovanni Gabrieli]], Lehrer von [[Heinrich Schütz]] und einer der Hauptmeister der [[Venezianische Mehrchörigkeit|Venezianischen Mehrchörigkeit]]. Als erste [[Oper]] in der Musikgeschichte wird oft [[L'Orfeo]] von [[Claudio Monteverdi]] bezeichnet, der mit der [[Marienvesper (Monteverdi)|Marienvesper]] ebenfalls ein bedeutendes Sakralwerk schreibt. Im [[Frühbarock]] erlebt zudem das [[Oratorium]] seine erste Hochblüte. [[Johann Sebastian Bach]] schreibt eine hohe Anzahl von [[Bachkantate|Kantaten]] zusätzlich zu seinen berühmtesten Oratorien, der [[Johannespassion]] und der [[Matthäuspassion]]. Nach zahlreichen Opern schreibt [[Georg Friedrich Händel]] ebenfalls bedeutende Oratorien, darunter den [[Messias (Händel)|Messias]]. Oper und Oratorium verwenden vielfach die Form der [[Da-capo-Arie]]. --> === Klasikismo === <!-- In der [[Klassische Musik|europäischen Klassik]] dauert die Dominanz von Oper und Oratorium an. [[Wolfgang Amadeus Mozart]] schreibt italienische („[[Don Giovanni]]“, „[[Figaros Hochzeit]]“ und „[[Così fan tutte]]“) und deutsche Opern („[[Die Entführung aus dem Serail]]“ und „[[Die Zauberflöte]]“), sowie im sakralen Bereich die [[Große Messe in c-Moll]] und das [[Requiem (Mozart)|Requiem]]. Mit „[[Orfeo ed Euridice]]“ verwirklicht [[Christoph Willibald Gluck]] seine [[Opernreform]]. Zu den bedeutenden Alterswerken [[Joseph Haydn]]s gehören seine Oratorien „[[Die Schöpfung]]“ und „[[Die Jahreszeiten (Haydn)|Die Jahreszeiten]]“. Eine bisher unerreichte Verbindung von Instrumental- und Vokalmusik gelingt [[Beethoven]] in seiner [[9. Sinfonie (Beethoven)|9.&nbsp;Sinfonie]] mit dem Schlusschor über Schillers [[Ode an die Freude]]. --> === 19-a jarcento === <!-- In der [[Romantik]] werden einerseits die kleinen Formen gepflegt. [[Franz Schubert]] und legt mit seinen Liederzyklen „[[Die schöne Müllerin]]“ und „[[Winterreise]]“ den Maßstab für alle künftigen [[Kunstlied]]er. Die Volksliedforschung setzt ein. Im 19. Jahrhundert entwickelt sich auch die [[Operette]], mit [[Couplet]]s als gesanglichen Einlagen. Daneben entstehen [[Kabarett]] und [[Revue]]. Andererseits werden die traditionellen Formen weiterentwickelt und zum Teil ins Monumentale gesteigert: Verdis Opern (z.&nbsp;B. „[[Aida (Oper)|Aida]]“) und sein [[Requiem (Verdi)|Requiem]], [[Brahms]]' [[Ein deutsches Requiem|Deutsches Requiem]]. [[Richard Wagner]] prägt das [[Musikdrama]] als komplett durchkomponierte Form der [[Oper]], das er auch als [[Gesamtkunstwerk]] bezeichnet. --> === 20-a jarcento === <!-- Neben den mehr und mehr sich abspaltenden, zum Teil hochartifiziellen, experimentellen und oft auch bewusst elitären Strömungen der [[Zeitgenössische Vokalmusik|zeitgenössischen Vokalmusik]], die gezielt neue Ausdrucks- und Einsatzmöglichkeiten der menschlichen Stimme erschließen will, entwickelt sich eine populäre Musik, die sich weitgehend als Vokalmusik darstellt und die der liedhaften Tradition der europäischen Vokalmusik formal und in erweitertem Sinne auch harmonisch verhaftet bleibt. Entstehung des [[Jazz]] in Nordamerika. [[Gospel]], [[Blues]], [[Barbershop]], [[Boogie Woogie]] und [[Rhythm and Blues]] folgen. Ab den 1950er Jahren Übernahme schwarzer Musik durch weiße Künstler. [[Rock ’n’ Roll]], [[Popmusik|Pop]] und Nachfolger wie [[Grunge]] und [[Punk]] entstehen. In Europa Blüte des französischen [[Chanson]]s ([[Georges Brassens]], [[Jacques Brel]]) und des deutschen [[Schlager]]s, bevor die [[Beatles]] ihre beispiellose Weltkarriere starten. Die klassisch geprägte [[zeitgenössische Vokalmusik]] und das [[Kabarett]] verwenden vermehrt den [[Sprechgesang]]. Weitere kleine Vokalbesetzungen sind der vierstimmige [[Barbershop]] und [[Doo Wop]], wobei hier auch jenseits von [[close harmony]] gesungen wird. Heutige A-cappella-Gruppen finden sich in allen Besetzungen, wobei gemischte und rein männliche Gruppen dominieren. Durch eine Tendenz zu vielschichtigen rhythmischen Arrangements, Nachahmung von instrumentalem Klang (teilweise mit elektronischen Hilfsmitteln, Studiotechnik) und der Erweiterung des Ensembles um Mundschlagzeuger (siehe dazu auch unter [[Beatboxing]]) veränderte sich am Ende des 20. Jahrhunderts der Klang von A-cappella-Musik deutlich. --> == Eŭropa popolmuziko == * izo-polifonio, popolmuzika stilo en la sudo de [[Albanujo]] == Ekstereŭropa kantmuziko == === Ameriko === * [[indianoj|indiana]] muziko === Afrika === * ''Isicathamiya'', zulua kantstilo === Azio === ==== Suda Azio ==== * [[kaŭali]], [[sufismo|sufisma]] kantstilo en Pakistano kaj norda Barato * ''dhrupad'', severa kantstilo de la klasika hindustana muziko en la nordo de Barato * ''khyal'', en la 17-a jarcento evoluigita pli simpla nordbarata stilo, origine plej ofte kantistinoj kun akompano de ''sarangi'' * ''thumri'' kaj ''dadra'', du stiloj, kiuj apartenas al la simpla klasiko de [[barata muziko]] ==== Orienta Azio ==== * ĉina opero, unuigas kanton, teatron kaj dancon * ''gagok'', klaska kantstilo de la korea muziko * ''pansori'', populara stilo de la korea muziko ==== Surorienta Azio ==== * Bangsawan, malaja opero en [[Malajzio]], en kiu oni prezentas ''Zapin''-dancojn === Australio === * Muziko de la praloĝantoj == Vidu ankaŭ == {{Portalo Muziko}} == Referencoj == {{Referencoj}} {{Tradukitaĵo|de|Vokalmusik|revizio=|enmetrevizio=84797567}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Klasika muziko]] [[Kategorio:Kantado]] [[Kategorio:Voĉa muziko| ]] [[Kategorio:Barata muziko]] otjc0l38qcei0j1v43dr74zi4j3jdze 0 353373 9490212 8543146 2026-10-08T05:40:40Z Sj1mor 12103 9490212 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Mittelpunkt Europas.jpg|eta|Mezo de Eŭropo, ''Mittelpunkt Europas'', proksime de monto ''Dyleň / Tillenberg''.]] Depende de difino la '''geografia mezo de [[Eŭropo]]''' povas troviĝi en la jenaj lokoj: * en Ĉeĥio ** geodezie mezurita en municipo [[Číhošť]] proksime de Ledeč nad Sázavou ([[distrikto Havlíčkův Brod]]) ** en la vilaĝo ''Břežany nad Ohří'', parto de la komunumo [[Budyně nad Ohří]] (germane ''Budin an der Eger'') ** monteto Kohout apud [[Benešov nad Černou]] ([[distrikto Český Krumlov]]) ** punkto, oriente de la urbeto ''Kouřim'' kaj norde de la vilaĝo ''Toušice'' en la [[distrikto Kolín]] – ĝi estas ja tiel markata, sed fakte temas nur pri trarompo de la 50-a paralelo kaj la 15-a meridiano, {{koord|50|N|15|O|montru=entekste}}, por kiu estas kalkulataj ĉiuj astronomiaj aperaĵoj en Ĉeĥio ** monteto Melechov ĉe [[Havlíčkův Brod]] ** ĉe [[Třebíč]] ** ĉe [[Znojmo]] ** ĉe [[Žďár nad Sázavou]] ** en [[Brno]] sur la loka monto ''Zelný trh'' * en Germanio ** ''Mittelpunkt Europas'' ([[Germanio]]) en [[Neualbenreuth]] tri metroj de la ŝtatlimo kun Ĉeĥio proksime de monto monto ''Dyleň / Tillenberg'', laŭ kalkuloj jam de 1591 kaj 1862 ** en Hildweinsreuth apud [[Flossenbürg]] ([[Bavario]]) ** en Kleinmaischeid apud [[Neuwied]] en [[Rejnlando-Palatinato]] (mezo de [[Eŭropa Unio]] post disvastigo en la jaro [[2004]]) * en pluaj landoj ** preĝejo de sankta Johano sub municipo [[Krahule]] super [[Kremnické Bane]] apud [[Kremnica]] ([[Slovakio]]) ** apud vilaĝo Dilove ĉe urbo [[Raĥiv]] ([[Ukrainio]], [[Transkarpata provinco]]) ** [[Suchowola]] (en nordorienta [[Pollando]], laŭ kalkulo jam de 1775) ** en municipo [[Purnuškės]] apud [[Vilnius]] ([[Litovio]]), proksimume 26 km de la urbo, kiun sciencistoj de la ''[[Institut géographique national|Institut Géographique National]]'', la nacia geografia instituto de Francio, laŭ siaj kalkuloj dum la jaro [[1989]] elkalkulis la mezo de Eŭropo - tie situas [[Europos parkas|"Eŭropa parko"]], pri kiu ekzistas aparta vikipedia artikolo ** lago [[Ŝo]], ([[Belorusio]], [[Vicebska regiono]]) == Problemo de la difino == [[Dosiero:Travel time by car or ferry from the geographical center of Europe.jpg|eta]] La demando restas la difino de '''la mezo de Eŭropo''' mem. Ĉiu el la pli supre menciitaj lokoj povas eliri el alia difino. Tio povas esti punkto, kiu havas la plej malgrandan distancon de la plej malproksima punkto de la surfaco de Eŭropo. Tio povas esti loko, kiu havas plej proksime al ĉiuj maroj, lavantaj la bordojn de Eŭropo. Kaj dependas de tio, ĉu ni alkalkulos al Eŭropo ankaŭ ties insulojn. Kelkaj difinoj por Eŭropo ekzemple ne konsideras Rusion, ĉar ĝia ŝtata teritorio situas kaj en Eŭropo kaj en Azio, do ne plene en Eŭropo samkiel la ŝtata teritorio de [[Turkio]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://tn.nova.cz/zpravy/regionalni/kde-je-stred-evropy-cimrman-ma-jasno-vedci-vahaji-mesta-se-prou.html Kie estas la mezo de Eŭropo?] * [http://cestovani.idnes.cz/kde-v-cesku-lezi-stred-evropy-prekvapiva-zjisteni-nasi-detektivni-mise-13x-/igcechy.asp?c=A101106_1478573_igcechy_tom Kie en Ĉeĥio situas la mezo de Eŭropo?] [[Kategorio:Geografio de Eŭropo]] [[Kategorio:Kartografio]] [[Kategorio:Vilno]] o6277onogiy7kueusrrzil6bxqxx4a3 0 364052 9490272 8098843 2026-10-08T10:15:09Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490272 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo|force=true}} [[Dosiero:Joseph Wright of Derby. A Philosopher by Lamp Light. exhibited 1769.jpg|250px|dekstra|eta|''Filozofo je lamplumo'', [[Joseph Wright of Derby]], (1769), oleo sur kanvaso, 1582x1029&nbsp;mm, [[Muzeo kaj artgalerio de Derby]]]] '''''Filozofo je lamplumo''''' ({{en}}: ''A Philosopher by lamplight'') (ankaŭ konata kiel ''Ermito studanta anatomion'') estas pentraĵo farita de [[Joseph Wright of Derby]]. Oni ne scias kiam Wright pentris la bildon, sed ĝi estis unue ekspoziciita en 1769 en Londono de la [[Societo de Artistoj]]. Ĝi estis unu el la plej fruaj el la multaj lamplumaj aŭ kandellumaj pentraĵoj kaj portretoj pro kiuj Wright famiĝis. == Priskribo == Ĉi tiu bildo estis priskribita en la katalogo de la vendo de 1801 kiel akompananto de ''[[Alĥemiisto malkovranta fosforon]]''. Ĉiu el ili havas ĉefan figuron en la antaŭo kaj du malĉefajn malantaŭe, ambaŭ estas dumnoktaj scenoj kaj montras maljunulojn okupitaj en scienca priserĉo.<ref name="Nicolson 1968">{{Citaĵo el libro|titolo=Joseph Wright of Derby: Painter of light, Volume 1|familia nomo=Nicolson|persona nomo=Benedict|kunaŭtoroj=Mellon, Paul|jaro=1968|eldoninto=Taylor & Francis}}</ref> La pentraĵo montras maljunulon konsiderata kiel filozofon aŭ pilgrimanton, ekzamenanta aron da homaj ostoj en lamp-lumigita kaverno. Du malpli grandaj viroj, aŭ knaboj, vestitaj kiel prilgrimantoj (tiel identigitaj per [[Jakoba pekteno|Jakobaj konkoj]] sur iliaj ĉapeloj: la emblemo de S-ta Jakobo) ŝajnas alproksimiĝi al li. La dimensio de tiuj figuroj estas iom malpli granda ol la ĉefa karaktero en la pentraĵo. Ekster la kaverno la malluma pejzaĝo estas lumigita de lunlumo trarompanta la nubojn. Konkoj estis la signo de pilgrimantoj sed ili estis ankaŭ la emblemo de Darwin familio kiu enhavis [[Erasmus Darwin]] kiu estis gvida membro de la [[Luna Societo]] kaj [[Filozofia Societo de Derby]] kiuj ligis ŝlosilajn homojn en la Jarcento de la Lumoj. [[Dosiero:Salvator Rosa 01.jpg|eta|maldekstra|100px|''Demokrito en meditado'' fare de [[Salvator Rosa]]]] Fakuloj opinias ke ĉi tiu pentraĵo estis bazita laŭ ''[[Demokrito en meditado]]'' de [[Salvator Rosa]]. Amiko de Wright, [[John Hamilton Mortimer]] estis disĉiplo de Rosa, tial eblas ke Wright vidis la verkon de Rosa aŭ gravuraĵon de ĝi.<ref name="Derby Museums page">{{citaĵo el la reto|titolo=Art treasure - A Hermit|url=http://www.derby.gov.uk/LeisureCulture/MuseumsGalleries/ArttreasureAHermit.htm|archiveurl=http://web.archive.org/web/20090504144130/www.derby.gov.uk/LeisureCulture/MuseumsGalleries/ArttreasureAHermit.htm|archivedate=2009-05-04|alirdato=2011-06-20|arkivurl=https://web.archive.org/web/20110425222633/http://www.derby.gov.uk/LeisureCulture/MuseumsGalleries/ArttreasureAHermit.htm|arkivdato=2011-04-25}}</ref> [[Demokrito]] estis helena filozofo memorita pro lia amuziĝo pri frenezeco de la homaro. Kvankam la subtitolo de la pentraĵo estas ''Ermito studanta anatomion'' ({{en}}: ''A Hermit Studying Anatomy''), lia sinteno al ostoj kiujn li tenas ne sugestas apartan seriozan esploron. Li estas ĉirkaŭata de la simboloj de la efemera naturo de homa kondiĉo kiuj inkluzivas la skeleton, lampon kiu forbruligos sian tutan oleon, la lunon kiu devas renaskiĝi post ĉiu kvara semajno kaj sablohorloĝon. La luno estis ankaŭ la simbolo de la [[Luna Societo]] kun kiu Wright estis forte asociita kvankam li neniam fariĝis membro. La priokupo de la filozofo kaj trepidado de la du pilgrimantoj povus esti respegulo de priprenso pri la nova scienca kompreno kaj la [[Klerismo|Jarcento de la Lumoj]] en kiu Wright vivis.<ref name="Wahoo Art page">{{Citaĵo el la reto|url=http://en.wahooart.com/A55A04/w.nsf/Opra/BRUE-8BWLN5|titolo=Joseph Wright of Derby - A Philosopher by Lamp Light|alirdato=2011-06-20|arkivurl=https://web.archive.org/web/20121126043928/http://en.wahooart.com/A55A04/w.nsf/Opra/BRUE-8BWLN5|arkivdato=2012-11-26}}</ref> {{-}} == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20110926173300/http://www.derby.gov.uk/LeisureCulture/MuseumsGalleries/Derby_Museum_and_Art_Gallery.htm Oficiala retejo de Muzeo kaj artgalerio de Derby] {{-}} {{Derby}} [[Kategorio:Pentraĵoj de Joseph Wright of Derby]] [[Kategorio:Filozofoj]] [[Kategorio:Muzeo kaj artgalerio de Derby]] oc4szwzefy86o76usszyjwt40gajkwy 0 370954 9490023 9390659 2026-10-07T17:17:26Z Sj1mor 12103 9490023 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Subhas Chandra Bose''' ([[bengala lingvo|bengale]] সুভাষ চন্দ্র বসু (prononcata ŝubhaŝ ĉondro boŝ), naskiĝis en [[Cuttack]], [[Orissa]], [[23-a de januaro]] [[1897]], kaj mortis la [[18-an de aŭgusto]] [[1945]] <small>(supozate)</small>) alnomata '''''Netaji''''' (Hindie: "Respektata Gvidanto") estis [[Barato|barata]] revoluciulo kiu gvidis hindian nacian politikan kaj militistan forton kontraŭ Britio kaj la Okcidentaj potencoj dum la dua mondmilito. Bose estis unu el la plej eminentaj gvidantoj en la [[hindia sendependisma movado]] kaj estas legenda figuro en Barato hodiaŭ. == Lukto por sendependiĝo de Barato == Bose rekomendis kompletan senkondiĉan sendependecon por Barato, dum la [[Tut-Barata Kongresa Komitato]] deziris ke ĝi okazu en fazoj. Bose estis elektita prezidanto de la [[barata Nacia Kongreso]] por du sinsekvaj mandatoj, sed devis eksiĝi de la posteno sekvante ideologiajn konfliktojn kun [[Mohandas Karamchand Gandhi|Mohandas K. Gandhi]] kaj post kiam li publike atakis eksterajn kaj internajn politikojn de la Kongreso. Bose kredis ke la taktiko de Gandhi de ne-perforto neniam estus sufiĉa por sekurigi la sendependecon de Barato kaj foje rekomendis perfortan reziston. Li establis apartan politikan partion, la [[Tut-Barata Progresa Fronto]] kaj daŭre petis la plenan kaj tujan sendependecon de Barato de brita regado. Li estis malliberigita de la britaj aŭtoritatoj dek unu fojojn. == Agado dum la Dua mondmilito == Lia sinteno ne ŝanĝiĝis pro la komenco de la [[Dua mondmilito|Dua Mondmilito]], kiun li vidis kiel ŝancon utiligi britan malforton. Antaŭ [[1941]] Bose fine rompis ligojn kun [[Mohandas Karamchand Gandhi]] kaj [[Jawaharlal Nehru]] kaj establis la propran partion – [[Avangarda bloko]], kiu akre kritikis la britan koloniismon kaj postulis sendependiĝon de Barato kaj konstruadon tie de [[socialismo]]. Fine de [[1940]] Bose estis laŭvican fojon arestita de la britoj kaj juĝprocezo estis destinita por la {{daton|27|januaro}} 1941. Tamen Bose sukcesis eskapi kaj komence de 1941 aperis en [[Kabulo]] ([[Afganio]]) kune kun [[Bhagat Ram]], aktivulo de la maldekstra partio [[Kirti Kisan]]. Bose establis ligojn kun la ambasadorejoj de [[Germanio]] kaj poste [[Italio]] kaj petis helpi al li atingi [[Berlino]]n. Aliancanoj konsentis pri tio, [[Sovetunio]] ankaŭ promesis helpi. La germanoj donis al li pasporton je la nomo de la itala inĝeniero ''Orlando Macotti'' kaj la {{daton|15|marto}} Bose ricevis vizon por transiro tra Sovetunio sen rajto de halto. La {{daton|18|marto}} Bose akompanata de la kunlaboranto de la germana ambasadorejo ''Venger'' forlasis Kabulon en aŭto kaj la {{daton|22|marto}} transiris la sovetan limon apud la ĉelima kontrolejo Termez-Zaremba. Poste per trajno li sekvis tra [[Buĥaro]] kaj [[Samarkando]] al [[Moskvo]] kaj de tie al Berlino. Samtempe la britoj komencis serĉi Bose-n kaj nur la {{daton|10|novembro}} la ministro pri internaj aferoj [[Conrad Smith]] deklaris en la parolado antaŭ la anoj de la [[Ŝtata Konsilio]], ke laŭ plej freŝaj informoj Bose troviĝas en [[Romo]] aŭ Berlino kaj pretigas subtenon de la invado de Germanio en Baraton forme de la “[[kvina kolono]]”. En Germanio Bose establis la novan militisma-politikan organizaĵon [[Barata Nacia Revolucia Komitato]], kiu celis fondi en Barato subterajn batalgrupojn kaj komenci vastan batalagadon. Helpe de la germanoj li konvinkis la italojn transdonadi al li baratajn militkaptitojn el [[Afriko]] por formi el ili la [[Azad Hind Fauj]] aŭ [[hinda Nacia Armeo|Hindan Nacian Armeon]] (INA), konsistintan ankaŭ el plantejaj laboristoj de Brita [[Malajzio]], [[Singapuro]] kaj aliaj partoj de [[Sud-Orienta Azio|Sudorienta Azio]]. Ankaŭ li kreis la organizaĵon [[Libera Barato]], kiu agis kvazaŭ barata registaro en ekzilo. Lin daŭre helpis Bhagat Ram, kiu ekde majo 1941 iĝis agento de [[Abwehr]], sed samtempe kunlaboris kun brita kaj soveta spionservoj. Printempe de [[1943]] Bose translokiĝis al [[Japanio]]. Komence de [[1944]] japanaj armeaj trupoj kaj tiuj de Bose faris ofensivon en nord-orienta parto de Barato, celante la urbon [[Imphalo]], sed estis plene frakasitaj de la britoj. La rusia orientalisto ''V. K. Turaĝev'' supozis, ke Bose estis agento de la soveta kaj brita spionservoj kaj tiele batalis kontraŭ la [[nazioj]].<ref>''Turaĝev V.'' Protiv kogo vojeval Subhas Chandra Bos v godi Vtoroj mirovoj vojni // Azija i Afrika segodnja. 1993. N 10. p. 10-15. ({{eo}} Kontraŭ kiu batalis Subhas Chanrda Bos en la jaroj de la Dua mondmilito? // Azio kaj Afriko hodiaŭ).</ref> == Pereo == La {{daton|18|aŭgusto}} [[1945]] Bose kune kun sia adjutanto Habibur Rahman kaj 8 japanaj oficiroj ekflugis per la japana bombaviadilo 97-11-Sally de la japana milita flughaveno [[Macujama]] en la insulo [[Tajvano]] direkte al [[Manĉurio]]. Bose devis starigi tie kontaktojn kun soveta komandestraro por intertraktado. La aviadilo estis superŝarĝita kaj baldaŭ post ekflugo ĝi perdis maldekstrajn helicon kaj motoron poste falis surteren. Bose saviĝis, sed ricevis gravajn brulvundojn, lia vizaĝo estis dishakita. Li mortis en hospitalo post la 8-a vespere. La {{daton|22|aŭgusto}} en la 6-a vespere lia korpo estis kremaciita. La cindrourno estis veturigita de Habibur Rahman al [[Tokio]] kaj metita post specialaj ceremonioj en la [[Budhismo|budhisman]] monaĥejon [[Renkonĝi]] je 6 miloj de la centro de Tokio. La {{daton|20|aŭgusto}} japana radio unue sciigis pri morto de Bose. La {{daton|23|aŭgusto}} radio el Tokio oficiale sciigis pri tio. La novaĵo ŝokis liajn subtenantojn. Multaj dubis pri lia morto, aparte pro prokrastoj pri informoj kaj eĉ Mohandas Gandhi diris: “Mi estas profunde konvinkinta ke Subhas Babu estas vivanta” (Babu en la bengala signifas “sinjoro”). == Enketadoj pri la morto de Bose == Du specialaj grupoj gvidataj de la oficiroj de [[Secret Intelligence Service]] ''Finn'' kaj ''Devis'' esploris cirkonstancojn de la pereo de Bose kaj post tio arestordono pri li estis nuligita. En [[1946]] barataj ĵurnalistoj faris saman esploron kaj ankaŭ konkludis ke li pereis. En majo [[1950]] la ĉefo de la barata diplomatia misio ''K.K. Chettiar'' vizitis la templon en Renkoĝi, kie troviĝis la cindrourno de Bose. De tiam baratanoj konstatante vizitadis ĝin. La 18-an de aŭgusto [[1955]] tie okazis funebra ceremonio, kiun partoprenis ankaŭ japanaj gravuloj. La {{daton|5|aprilo}} la barata registaro establis specialan komitaton por enketi cirkonstancojn de la pereo de Bos. Fine la komitato raportis, ke ĝi ricevis sufiĉajn pruvojn de la pereo de Bos kaj ke lia cindro devas esti translokigita al Barato en apartan memorialon. Nur la frato de Bose — ''Suresh'' rifuzis subskribi la raporton kaj deklaris, ke Bose estas vivanta. Aperis diversaj versioj, dominis ideo ke Bose estis militkaptita de la sovetanoj kaj troviĝas ie en Sovetunio. En decembro [[1967]] ĉirkaŭ 300 barataj parlamentanoj sendis al la prezidanto de la lando memorandumon, en kiu ili postulis serĉadon de Bose kune kun la registaroj de Tajvano kaj Japanio. La {{daton|11|julio}} [[1970]] la barata registaro establis enkentkomisionon konsistantan el la eks-juĝisto ''G. D. Hosla''. Lia raporto konfirmis la pereon de Bose.<ref>''Rajkov A.'' Tajna gibeli Subhasa Chandri Bosa // Azija i Afrika segodnja. 1993. N 8. p. 2-7. ({{eo}} La enigmo de pereo de Subhas Chanrda Bos // Azio kaj Afriko hodiaŭ).</ref> [[Dosiero:Bose & Gandhi 1938.jpg|eta|Mohandas K. Gandhi ĉe la hinda Nacia Kongreso ĉiujara renkontiĝo en 1938 kiam Subhas Chandra Bose estis Prezidanto de Kongresa partio.]] Liaj politikaj vidpunktoj kaj la aliancoj kiujn li faris kun Nazia kaj aliaj militaristaj reĝimoj ĉe milito kun Britio estis la afero de diskutoj inter historiistoj kaj politikistoj, kun kelkaj kiuj akuzas lin je [[faŝismo|faŝismaj]] kunsentoj, dum aliaj en Barato estis pli kompataj al la [[Realpolitiko]] kiu gvidis liajn sociajn kaj politikajn elektojn. Oni supozas ke li mortis la 18-an de aŭgusto 1945 en aviadila kraŝo en [[Tajvano]], kvankam la indico por lia morto en tia akcidento ne estis universale akceptita. <!-- [[Dosiero:Greater East Asia Conference.JPG|eta|300ra|[[Pli granda Orienta Azio Konferenco|Pli Granda Orienta Azio Konferenco]] en novembro 1943, Partoprenantoj de dekstre: [[Ba Maw]], [[Zhang Jinghui]], [[Wang Jingwei]], [[Hideki Tōjō]], [[Wan Waithayakon]], [[José P. Laurel]], Subhas Chandra Bose]] --> Lia fama citaĵo/slogano estis " तुम मुझे खून दो; मैं तुम्हें आज़ादी दूँगा " (Donu al mi sangon kaj mi donos al vi liberecon). == Memoro == La portreto de Bose pendas en la barata [[Parlamento]] kaj statuo de li estis starigita antaŭ la [[Okcident-Bengalo|Okcident-Bengala]] Leĝdona Asembleo. En [[1992]] li estis honorigita per la plej alta barata premio — [[Bharat Ratna]].<ref>''Turaĝev V.'' Protiv kogo vojeval Subhas Chandra Bos v godi Vtoroj mirovoj vojni // Azija i Afrika segodnja. 1993. N 9. p. 2. ({{eo}} Kontraŭ kiu batalis Subhas Chanrda Bos en la jaroj de la Dua mondmilito? // Azio kaj Afriko hodiaŭ). </ref> == Eksteraj ligiloj == * [http://www.calcuttaweb.com/people/netaji.shtml Biografio (*Calcuttaweb.*Com)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101201023921/http://calcuttaweb.com/people/netaji.shtml |date=2010-12-01 }} * {{Cito |Aŭtoro= |Titolo=Mystery over India freedom hero - Mistero super Barata libereca heroo |Dato=2006-05-17 |Eldonejo=BBC |URL=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4989868.stm |Alirdato=2008 }} * [http://www.subhashchandra.com/ Subhashchandra.Com] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120325190055/http://www.subhashchandra.com/ |date=2012-03-25 }} * [http://www.yorozubp.com/netaji/ Paroladoj de Netaji] * [http://banglapedia.search.com.bd/HT/B_0596.htm Biografio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090904085446/http://banglapedia.search.com.bd/HT/B_0596.htm |date=2009-09-04 }} en Banglapedia * [http://www.freeindianlegion.info Libera hinda Legio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110721202122/http://www.freeindianlegion.info/ |date=2011-07-21 }} == Referencoj == {{Referencoj}} {{Commons}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Bose, Subhas Chandra}} {{Metaŝablono en artikolo|Cito}} [[Kategorio:Barataj politikistoj]] [[Kategorio:Barataj socialistoj]] [[Kategorio:Kunlaborantoj kun nazioj]] [[Kategorio:Barataj revoluciuloj]] howuev8v2ak78niw8k726hzwy7ammju 0 377176 9490321 9438741 2026-10-08T11:37:57Z Sj1mor 12103 9490321 wikitext text/x-wiki '''Eroto''' en [[filozofio]] (el la antikva greka ἔρως signifanta [[amo]]n) estas la forto kiu movas la [[penso]]n kaj foje la filozofion mem, plenumante ligon inter la tera dimensio kaj tiu transtera. [[Dosiero:Tizian 029.jpg|420px|eta|''[[Amo sankta kaj Amo profana]]'' ([[Tiziano]]): Eroto kiel akordiganto de la kontraŭoj]] == Eroto en Platono == En la grekaj mitoj Eroto ĝuis elstaran kaj altiran historion kaj gravege brilas en la lingvaĵo de la grekaj popoloj; sed ĝi akiras kulturajn kaj filozofiajn konturojn kun la verkoj de [[Platono]], kiu en la dialogo [[Simpozio (dialogo)|Simpozio]] ĝin priskribis, per la buŝo de profetino [[Diotimo]], kiel [[demono]]n ĉiam malkvietan kaj nekontentan, kaj ĝin identigis kun la filozofio litere levita al “amo por la scio”. Jam en la mitologio, fakte, Eroto estis la dio de la amo, origine imagita kiel simbolo de la interna interligo de la [[universo]] kiu pelas la naturajn elementojn unuiĝi inter si. Pro tia karakterizo de principo unuiganta la [[multoblo]]n, Platono igis ĝin alegorio de la [[dialektiko]], nome de tiu mensa irvojo kiu alirigas al la diversaj gradoj de la [[scio]], tra tiu de [[sensebleco (filozofio)|sensebla]], ĝis la atingo de la [[ideo]]. [[Dosiero:Cupido4b.jpg|eta|200px|Roma kopio de “Eroto kun la arko" (Kapitola Muzeo en Romo)]] Apartaĵo de Eroto estas esence ĝia ambigueco, aŭ malebleco albordiĝi al scio certa kaj definitiva, kaj tamen la malkapablo rezignacii al la nescio.<ref>«Oni vivas inter scio kaj nescio, kaj jen kiel okazas: neniu dio okupiĝas pri filozofio kaj neniu el ili ambicias fariĝi saĝulo ĉar ili tiaj jam estas. Kiu ajn vere posedas la scion, fakte, ne filozofias; sed ankaŭ kiu estas tute nescianta ne okupiĝas pri filozofio, kaj nenimaniere deziras la saĝon. Ĝuste tio malŝatendas en la nescio: [...] oni ne deziras ion ajn se ne konscias pri ĝia mano” (Platono,''Simpozio'', XXIII).</ref> Laŭ Platono, fakte, Eroto estis filo de ''Pòros'' (Abundo) kaj ''Penìa'' (Manko): la filozofio konsiderita kiel “eroto” estas do esence amo ascenda, kiu aspiras al la [[vero]] absoluta kaj senprofita (kaj jen ĝia abundo, sed samtempe ĝi estas devigata vagadi en la mallumoj de la [[nescio]] (ĝia malriĉeco).<ref>«Ĉar Eroto estas filo de Poroso kaj Penja, ĝi troviĝas en la jena kondiĉo: precipe ĝi ĉiam malriĉas, kaj estas ĉio krom bela kaj delikata kiel, male, diras la plimulto: ĝi estas kruda, ĉiam nudpieda, vaganta, [...] pro tio ke ĝi havas la naturon de la patrino kaj do ligiĝas al la bezono. Aliflanke, kiel sia patro, li ĉiam serĉas tion kio belas kaj bonas, virecas, aŭdacas, firmas, kaj grande ĉasas [...]; ĝi amikas al la saĝo kaj riĉas en ruzaĵoj, kaj tial ĝi povas sin dediĉi al la filozofio dum la tuta vivo”. Samloke</ref>. Konceptoj jam ĉeestaj en la [[Sokrato|sokrata]] moto “scii nescii”, same kiel en aliaj mitoj cititaj de Platono, ekzemple [[Parabolo de la kaverno|tiu de la kaverno]] kie la homoj estas kondamnitaj vidi nur la ombrojn de la vero.<ref>Platono, ''La Respubliko'', libro VII.</ref> [[Dosiero:Antonio Canova - Psyché ranimée par le baiser de l'Amour, Marbre, 1793.jpg|eta|200px|''Psiko kaptita per la kiso de Kupido'' en [[Luvro]], [[Parizo]]]] La dualismo inter vero kaj nescio estis sufere vivita de Platono kiel ankaŭ de ties majstro Sokrato, kiel profunda ŝirado, fonto de daŭra malkvieto kaj malkontento. Tiu dualismo estos la ripetiĝanta temo de tuta la [[okcidenta filozofio|historio de la okcidenta filozofio]], kie ''eroto'' estas iamaniere [[simbolo]]. == Eroto en novplatonaj == Super ĉio ĉe [[Novplatonismo|novplatonaj filozofoj]] Eroto ĝuos apartan ŝancon, pro tio ke la vero de la [[Esto]], laŭ ili, ne estas simpla koncepto, sed en ĝi partoprenas la [[Subjekto (filozofia)|subjekto]]: tiu ĉi estas animita kaj puŝita de sopira tensio anhelanta al la Scio ĝispunkte ke ĝi fariĝas iu formo de scio. Tiel laŭ [[Plotino]] ''eroto'' estas formo de forto [[Nekonscio|nekonscia]] kaj nevola kiu gvidas la filozofon al la kontemplo [[Ekstazo|ekstaza]]. <ref> Antaŭirante la konscion, ''eroto'' estas, laŭ Platono, “la okulo de la deziro kiu ebligas travidi la deziritan objekton, kurante ĝi mem, la unua, antaŭen kaj sin plenigante je tiu vizio jam antaŭ ol ĝi donas al la amanto la fakulton vidi per propra organo” (Plotino, ''Enneadi'', III 5, trad. di G. Faggin, Rusconi, Milano 1992).</ref> La [[Kristanismo|kristana]] novplatonismo aliflankigis al la filozofia termino “eroto” tiun religian de [[Agapo]]: la unua indikas amon ascendan kaj posedavidan, propran de la homo aspiranta al la [[absoluto]] kaj (kazo de novplatonismo) al la [[Unuo (filozofio)|unueco]]; la dua indikas la amon descendan de iu kiu donas, propra de [[Dio]], kiu moviĝas en la direkto de la mondo kaj homoj en ĝi disperditaj por ilin kolekti ĉe si: Dio kiu sin donas kiel en Jesuo Kristo.<ref> Gesù Di Nazaret, [[Joseph Ratzinger]], Rizzoli, Italio</ref> En la [[renesanco|renesancaj]] filozofoj ''eroto'' kaj ''agapo'' kunfandiĝis en unusola koncepto. La temo pri ''eroto'' akiris celatan centrecon aparte en la filozofio de [[Marsilio Ficino]]: la amo estis de li ŝatindigita per la metaforo de “plivastiĝo” aŭ “kreskiĝo” de Dio mem en la universo, la kaŭzo per kiu Dio “sin versas” sur la mondon kaj produktas en la homoj la deziron reveni al Li. Temas pri cirkla procedo kiu sin reflektas en la [[homo]], kiu siavice estas alvokata esti ''copula mundi'' (elemento peranta la unuecon inter Dio kaj la tuta kreitaĵaro), imago de la Unuo el kiu devenas la tuta realo kaj (kiel jam en [[Nikolao el Kuzo]]) kiu tenas ligitaj en si la ekstremaj kontraŭoj de la universo.<ref>Vidu: Ioan P. Couliano, ''Eros and the Magic in the Reinassance'', University of Chicago Press, 1987.</ref> En tiu etoso de “humanista” filozofio, al kiu asociiĝas, interalie, la filozofiaj verkoj de [[Johano Piko de la Mirandolo]], iumaniere flosas, kvankam foje glitante al panteisma sendistingo inter Dio kaj naturo, [[Giordano Bruno]]: en li ''eroto'' fariĝis ''[[Heroa Furoro]]'', ekscitiĝo de la sensoj kaj de la [[memoro]], ekzaltiĝo de la [[racio]], akirebla nur per la kuraĝo kaj heroismo kiujn la serĉo pri la [[vero]] kuntrenas.<ref>Laŭ Bruno la radiko de termino "heroo” estus “eros” vidu: [http://www.fratussrl.it/public/images/giacomoparis/bruno%20e%20nietzsche.pdf I nomi dell'amore: Bruno e Nietzsche. Eroico furore e volontà di potenza] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150530060907/http://www.fratussrl.it/public/images/giacomoparis/bruno%20e%20nietzsche.pdf |date=2015-05-30 }}, pag. 2, Biblioteca Tiraboschi.</ref> == “Dio estas amo”: kristana eroto == Por la helenistaj kristanoj, la nocio pri “eroto” estas komplementa aŭ opona al "agapo". Vidu en Anders Nygren, <ref>Ĉe ''Érôs et Agapè'' "Nygren">Anders Nygren ''Érôs et Agapè'' Aubier Ed. Montaigne 1962</ref>kiu tiel sintezas la konceptojn de ''eroto'' kaj de ''agapo'': <center> {| class="wikitable" ! '''Eroto''' ! '''Agapo''' |----- | la vojo de la homo al Dio | la vojo de Dio al la homo |- | ascendo | descendo |----- | deziro, sopiro<br />li celas akiri dian vivon eĉ kun ofero | <br />celo vivi je la dia vivo<br />eĉ riske de "perdo de sia vivo" |- | neceso de la strebo de la homo en la kadro de la [[savo de la animo]] | la [[Graco]] origine dia = la [[elaĉeto]] |----- | amo egoisma ĉar ĝi eliras el homo |<br />sub la formo pli nobla amo seninteresa, dono de si mem |- | amo de homo kiu igas Dion sia objekto de eroto |<br /> amo de Dio |----- | motivita per la bono kaj la valoro de sia objekto: la objekto valoras la penon de la amo <br /> |sendepende de la valoro de sia objekto<br />spontanea sed nemotivita. Agapo amas kaj ne kreas la valoron de sia objekto |} </center> Originalas la pozicio de [[Origeno]] kiu tiom ekzaltas ''eroton'' ke ĝi fariĝas preskaŭ ''agapo'': fakte la du konceptoj en li koincidas. En la [[Alta Kanto de Salomono]] grekigita de la [[Septuaginto]]j li trovis uzata la vorton ''agapo'' kie oni atendus la vorton ''eroto''. La septuagintaj tradukistoj elektis tiun vorton evidente por ke la vorto ''eroto'' povus puŝi al la vulgara senso de ''eroto''. Origeno, apogite sur tio, en sia “komento pri la Alta Kanto” diras ke la teksto estas destinita al la kristanaj [[Gnostikismo|gnostikuloj]]: tial kiam en la Sanktaj Skriboj oni trafas en la vorton ''agapo'' li preferas ĝin tradukis per ''eroto.'' Sekvis Origenon ankaŭ [[Gregorio de Nyssa]] (331-394). Ĉi tiu utiligis diversajn simbolojn por desegni la Eroton. Iuj el ili estis jam konataj kiel “la alĉiela ŝtuparo” kaj “la flugiloj de la animo”; la novaj koncernantaj ''erotoj'' estis “la ascendo al la monto”, “fajro” kaj “ĉeno de amo”. La aŭtoro de la “Ĉiela hierarkio” kaj de la “Eklezia hierarkio”, [[Pseŭdo-Dionizio la Areopagano]], inspiriĝis ĉe Plotino kaj precipe ĉe [[Proklo]], kiu allasis gravajn spurojn en li. Li sistemigas diversajn ''erotojn'' (amojn) kiuj ĉiuj havas sian fonton el la dia esenco: temas pri la doktrino de la [[emanado]]. Laŭ tiu doktrino tiu kiu amas ne povas restadi ĉe si: Dio mem estas, iamaniere, submetita al tiu leĝo kaj pro tio Li estis puŝita krei ĉiujn estaĵojn kaj direktiĝi al la amata objekto. La Pseŭdo-Dioniza hierarkio konstruiĝas ĉirkaŭ unusola celo: la ''diigo'' de la homo kiu konsistas en la unuiĝo al Dio. Tiu diigo realiĝas per la sekvo de ordo rigide establita: fundamenta regulo estas ke la malsupera ordo ne povas leviĝi al la Dio sen la pero de kuŝanto en apuda supera ordo. Ĉiu ordo estas altirita al la supera ordo el kiu ĝi ''ricevas'' dum ''donas'' al la apuda malsupera. Tiel la homo ascendas ĉiam pli al la adresita ĉielo. == Eroto en la modernaj psikologioj == En la modernaj psikologioj ''amo-eroto'' estas multe pritraktata kaj varie priskribita, precipe rilate ĝiajn seksajn aspektojn. Kelkaj el ili, kiel iuj [[psikoanalizo]]j, faras el ĝi la unikan forton el kiu konstruiĝas la tuta [[homa konduto]]. Eĉ psikoanalizistoj, kiel [[Freud]], al ''eroto'', konsiderita sub la aspekto seksa, reduktas tiun kiun oni atribuas al la koncepto de ''agapo'': tiu ĉi estus iluzio kreiĝinta per la ruzoj de la [[nekonscio]] kiu tendencas maski siajn inklinojn.<ref>"Sigmund Freud difinas «impulso de vivo kiu, laŭ li, kuŝas en ĉiu homa estulo. Ĝi oponas la impulson de morto, aŭ ''thanatos''. Ĉi du fundamentaj impulsoj ne povas esti pensitaj apartigeblaj, en la klinika praktiko, ĉar ili agadas ĉiam kune, en iu speco de amalgamo, kaj estas nedisigeblaj". <!--Kaj tio estas la tuta homo! (persona konsidero)--> </ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Platone, ''Il simposio. Testo greco a fronte'', a cura di D. Susanetti, trad. di C. Diano, Marsilio editore, 2006 ISBN 883175615X * Giovanni Reale, ''Eros demone mediatore. Una lettura del Simposio di Platone'', Rizzoli, Milano 1997 ISBN 978-88-17-84509-0 * John M. Rist, ''Eros e Psyche. Studi sulla filosofia di Platone, Plotino e Origene'', traduzione di E. Peroli, Vita e Pensiero, Milano 1995 ISBN 8834305671 * Luigi Renna, ''Eros, persona e salvezza. Un'indagine nella filosofia e nella teologia'', Vivere In, 2005 ISBN 8872632498 * Umberto Curi, ''La cognizione dell'amore. Eros e filosofia'', Feltrinelli, 1997 ISBN 8807102196 * Umberto Curi, ''Miti d'amore. Filosofia dell'eros'', Bompiani, 2009 ISBN 8845259846 * Aude Lancelin, Marie Lemonnier, ''I filosofi e l'amore. L'eros da Socrate a Simone de Beauvoir'', a cura di C. De Marchi, Cortina Raffaello editore, 2008 ISBN 886030203X * Romano Gasparotti, ''Filosofia dell'eros. L'uomo, l'animale erotico'', Bollati Boringhieri, 2007 ISBN 8833917363 * [[Georges Bataille]], ''Les Larmes d'Éros'' (1961); trad. di A. Salsano, ''Le lacrime di Eros'', Bollati Boringhieri, 1995 e 2004 ISBN 8833915670 * Georges Bataille ''L'Érotisme'' (1957); trad. di Adriana dell'Orto, ''L'erotismo'', a cura di Paolo Caruso, Sugar, Milano 1962; Mondadori, Milano 1969, SE, Milano 1986; e ES, Milano 1991 * Marco Vozza, ''Lo sguardo di Eros'', Mimesis, 2003 ISBN 8884831490 * Mirko Pompei, ''Tra ethos ed eros. Dalla «pazienza della ragione» all'«amore del mondo»'', Morlacchi, 2008 ISBN 8860741661 * Virgilio Melchiorre, ''Metacritica dell'eros'', Vita e Pensiero, 1987 ISBN 8834302141 * Franz Siepe: ''Die Farben des Eros'', Berlin 2007. ISBN 9-783-937989-35-8 * [[Anne Carson]]: ''Eros the bitterweet'', Princeton University Press 1986. == Vidu ankaŭ == * ''[[Agapo]]'' * [[Amo]] * [[Platona amo]] * [[Platona amo]] * [[Psiko]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.einaudiscuola.it/enciclopedia_antico/lemmi/amore_eros.html Amore/Eros] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080522161604/http://www.einaudiscuola.it/enciclopedia_antico/lemmi/amore_eros.html |date=2008-05-22 }}, el la '''Enciclopedia dell'antico'', Einaudi scuola. [[Kategorio:Filozofio]] [[Kategorio:Humanisma filozofio]] 5c6xama15u0w845fudkfa2b7y9xg1ol 0 378279 9490089 8744459 2026-10-07T19:13:40Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490089 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Wetland restoration in Australia.jpg|eta|Antaŭnelonge konstruita restaŭro de [[malsekejo]] en [[Aŭstralio]] en la loko antaŭe uzata por agrikulturo]] '''Ekologia restaŭrado''' estas la scienca studado kiu subtenas la praktikon ekologie restaŭri degraditajn, difektitajn, aŭ detruitajn ekosistemojn en la medio per aktiva homa interveno kaj agado. Ekologia restaŭrado aperis kiel aparta kampo en [[ekologio]] en la [[1980-aj jaroj]]. ==Historio== [[Terposedanto]]j kaj administristoj klopodis restaŭrigon dum multaj centoj, aŭ miloj da jaroj,<ref>Anderson 2005</ref> kvankam la scienca kampo de "restarigekologio" estis unue identigita kaj kreita en la komenco de la [[1980-aj jaroj]] fare de John Aber kaj William Jordan. La studo de restarigekologio fariĝis nur fortika kaj sendependa scienca fako dum la lastaj du jardekoj,<ref>Young et al. 2005</ref> kaj la komercaj aplikoj daŭre estas en la procezo de evoluigado. ==Difino== La ''Society for Ecological Restoration'' (Socio por Ecological Restoration) difinas ekologian restarigon kiel "intencitan agadon kiu iniciatas aŭ akcelas la normaligon de ekosistemo kun respekto al ĝia sano, integreco kaj daŭripovo".<ref>SER 2004</ref> La praktiko de ekologia restarigo inkluzivas larĝan amplekson de projektoj: kontrolon de [[erozio]], [[rearbarigo]]n, la uzon de genetike lokaj indiĝenaj specioj, forigon de ne-indiĝenaj specioj kaj fiherbojn, revegetaĵigon de ĝenitaj areoj, riveretojn, reenkondukon de indiĝenaj specioj, same kiel vivejoj kaj intervaloplibonigo por laŭcelaj specioj. La esprimo "ekologia restarigo" plusendas al la praktiko de la disciplino de "restarigekologio". La esprimo restarigekologio estas uzita por la akademia studo de la procezo, dum "ekologia restarigo" estas la esprimo uzita por la faktaj projekto aŭ procezo. La procezo de ekologia restarigo estas unika en teradministraciaj perspektivoj, je tio ke la celo estas reestigi la originan aŭ historian indiĝenan ekosistemon de ejo, utiligante lokajn indiĝenajn vegetaĵajn speciojn, ekskludante ekzotajn [[planto]]jn, kaj reestigi la [[ekosistemo]]n al mem-daŭrigebla stato, ene de certa kvanto de tempo. En la vido de biologo E. O. Wilson, "Ĉi tie estas la rimedo por la finigo de la granda formorto-spasmo. La venonta jarcento iĝos, mi kredas, la epoko de restarigo en ekologio". == Referencoj == {{Referencoj}} ==Vidu ankaŭ== * [[Rearbarigo]] * [[Insula restaŭrado]] * [[Konserva biologio]] == Bibliografio == * Allen, M.F., Jasper, D.A. & Zak, J.C. (2002). Micro-organisms. In Perrow M.R. & Davy, A.J. (Eds.), Handbook of Ecological Restoration, Volume 1 Principles of Restoration, pp. 257–278. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-79128-6 * Anderson, M.K. (2005). Tending the Wild: Native American knowledge and the management of California's natural resources. Berkeley: University of California Press. ISBN 0-520-23856-7 * Baer, S.G., Collins, S.L., Blair, J.M., Knapp, A.K. & Fiedler, A.K. 2005. "Soil heterogeneity effects on tallgrass prairie community heterogeneity: an application of ecological theory to restoration ecology". Restoration Ecology 13 (2), 413–424. * Bradshaw, A.D. (1987). Restoration: the acid test for ecology. In Jordan, W.R., Gilpin, M.E. & Aber, J.D. (Eds.), Restoration Ecology: A Synthetic Approach to Ecological Research, pp. 23–29. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-33728-3 * Daily, G.C., Alexander, S., Ehrlich, P.R., Goulder, L., Lubchenco, J., Matson, P.A., Mooney, H.A., Postel, S., Schneider, S.H., Tilman, D. & Woodwell, G.M. (1997) "Ecosystem Services: Benefits Supplied to Human Societies by Natural Ecosystems". Issues in Ecology 1 (2), 1-18. * Harris, J.A. (2003) Measurements of the soil microbial community for estimating the success of restoration. European Journal of Soil Science. 54, 801-808. * Harris, J.A., Hobbs, R.J, Higgs, E. and Aronson, J. (2006) Ecological restoration and global climate change. Restoration Ecology 14(2) 170 - 176. * Klotzi, F. & Gootjans, A.P. 2001. "Restoration of natural and semi-natural wetland systems in Central Europe: progress and predictability of developments". Restoration Ecology 9 (2), 209-219. * Luken, J.O. (1990). Directing Ecological Succession. New York: Chapman and Hall. ISBN 0-412-34450-5 * Novacek, M.J. & Cleland, E.E. (2001). "The current biodiversity extinction event: Scenarios for mitigation and recovery". Proceeding of the National Academy of Science 98 (10), 5466-5470. * Seabloom, E.W., Harpole, W.S., Reichman, O.J. & Tilman, D. 2003. "Invasion, competitive dominance, and resource use by exotic and native California grassland species". Proceedings of the National Academy of Sciences 100 (23), 13384–13389. * SER (2004). The SER Primer on Ecological Restoration, Version 2. Society for Ecological Restoration Science and Policy Working Group. http://www.ser.org/reading_resources.asp {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060207050251/http://www.ser.org/reading_resources.asp |date=2006-02-07 }} * Shears N.T. (2007) Biogeography, community structure and biological habitat types of subtidal reefs on the South Island West Coast, New Zealand. ''Science for Conservation 281''. p 53. Department of Conservation, New Zealand. [http://www.doc.govt.nz/upload/documents/science-and-technical/sfc281.pdf] * van Andel, J. & Grootjans, A.P. (2006). Restoration Ecology: The New Frontier . In van Andel, J. & Aronson, J. (Eds.), Restoration Ecology, pp. 16–28. Massachusetts: Blackwell. ISBN 063205834x * White, P.S. & Jentsch, A. (2004). Disturbance, succession and community assembly in terrestrial plant communities. In Temperton, V.K., Hobbs, R.J., Nuttle, T. & Halle, S. (Eds.), Assembly Rules and Restoration Ecology: Bridging the Gap Between Theory and Practice, pp. 342–366. Washington, DC: Island Press. ISBN 1-55963-375-1 * Wilson, E. O. (1988). Biodiversity. Washington DC: National Academy. ISBN 0-309-03739-5 * Young, T.P. (2000). "Restoration ecology and conservation biology". Biological Conservation. 92, 73–83. * Young, T.P., Chase, J.M. & Huddleston, R.T. (2001). "Succession and assembly as conceptual bases in community ecology and ecological restoration". Ecological Restoration. 19, 5–19. * Young, T.P., Petersen, D.A. & Clary, J.J. (2005). "The ecology of restoration: historical links, emerging issues and unexplored realms". Ecology Letters 8, 662-673. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.nature.com/scitable/knowledge/library/restoration-ecology-13339059 Nature Education Knowledge entry on Restoration Ecology] (peer-reviewed) at nature.com * [http://www.lib.washington.edu/fish/subjects/restoration.html A Guide to Restoration Ecology] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081023120103/http://www.lib.washington.edu/fish/subjects/restoration.html |date=2008-10-23 }} at washington.edu * [http://www.foreverredwood.org/sustainable.html A Guide to Sustainable Forest Restoration] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070929155440/http://www.foreverredwood.org/sustainable.html |date=2007-09-29 }} at foreverredwood.org * [http://www.asla.org/ContentDetail.aspx?id=24076 Green Infrastructure Resource Guide] at asla.org * [http://www.nal.usda.gov/wqic/ceap/ Conservation Effects Assessment Project bibliographies] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081205062855/http://www.nal.usda.gov/wqic/ceap |date=2008-12-05 }} at nal.usda.gov * [http://waterinstitute.ufl.edu UF Water Institute] at ufl.edu * [http://www.seagrassli.org Seagrass Restoration Information] at seagrassli.org * [http://www.backtonatives.org Back to Natives Restoration] (''non-profit org.'') at backtonatives.org * [https://web.archive.org/web/20161002151233/http://www.earthrepair.com.au/ Earth Repair & Restoration] at earthrepair.com.au * [http://www.prairieplains.org/other_downloadable_files.htm A Guide to Prairie and Wetland Restoration In Eastern Nebraska] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160808180244/http://www.prairieplains.org/other_downloadable_files.htm |date=2016-08-08 }} at prairieplains.org [[Kategorio:Ekologia restaŭro| ]] [[Kategorio:Biologio]] [[Kategorio:Naturkonservado]] [[Kategorio:Konservobiologio]] [[Kategorio:Habitatoj]] aaqzco5o1rog6orxo44o96qx7qkqzzb 0 379266 9490022 8889084 2026-10-07T17:17:19Z Sj1mor 12103 9490022 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} [[Dosiero:Mildred Bailey (Gottlieb 00391).jpg|eta|Mildred Bailey, Novjorko 1947<br />Foto de [[William P. Gottlieb]]]] '''Mildred Bailey''' (* [[27-an de februaro]] [[1907]] en la rezervejo Coeur d'Alene, [[Idaho]] ĉe Tekoa, [[Vaŝingtonio]], kiel ''Mildred Rinker''; † [[12-an de decembro]] [[1951]] en Poughkeepsie, [[Novjorkio]]) estis dum la 1930-aj jaroj fama [[usono|usona]] [[kantado|ĵazkantistino]]. == Vivo == Bailey iris al lernejo en [[Spokane]]; ŝia frato Al Rinker estis membro en la ritmosekcio de la bando de [[Paul Whiteman]]. Ŝi komencis sian karieron kiel dekkelkjarulo, kiam ŝi kantis la akompanaĵon je silentfilmoj kaj prezentis kantojn en muzikvendejoj. Ŝi konservis la familian nomon de sia unua edzo, Ted Bailey, kiam ŝi transloĝiĝis al [[Seattle]], por labori kiel kantistino. Kun helpo de sia edzo, Benny Stafford, ŝi povis establiĝi ĉe la orienta marbordo de Usono kiel [[blus]]- kaj [[ĵaz]]-kantisto. En 1925 ŝi peris al sia frato Al Rinker kaj al ties amiko [[Bing Crosby]] muzikistan laboron. Crosby kompensis tion per tio, ke li prezentis ŝin en 1929 al [[Paul Whiteman]]. En la populara radioelsendo de Whiteman ŝi unuafoje prezentis en 1929 per sia versio de „Moaning Low“ kaj tuj sukcesis; tiam ŝi estis la unua ina kantisto en ĵazbando. Ekde ĉi tiu tempo ŝi laboris kun la Whiteman Orchestra (bis 1933), kunlaboris tamen nur ekde 1931 je surdiskigoj. Kune kun sia tria edzo [[Red Norvo]] ŝi forlasis Vajtmanon pro konfrontado pri ilia salajro. Novembron de 1931 ekestis ilia dua studiosesio (kun la orkestro de Matty Malneck) je propra nomo versio de „Georgia on My Mind“, kiu fariĝis ŝia unua ranglista furoraĵo. En 1933 ŝi sonregistris aron da elstaraj diskoj kun la orkestro de [[Eddie Lang]] („What Kind O'Man Is You“) same kiel kun [[Tommy Dorsey|Tommy]] kaj [[Jimmy Dorsey]], en 1934 kun la studiobando de [[Benny Goodman]] kaj ŝi ekloĝis en Novjorko. Inter 1936 kaj 1939 ŝi direktis kun Norvo propran bandon, kiu dumpase de la tempo kreskis al dudekkapa ensemblo. Celtrafa entonigo kiel soprano kaj bonega [[frazigo]] alportis al ŝi en 1936 la kromnomon ''Mrs. Swing''. Kiam ŝi pli malfrue konatigis la pecon „Rockin' Chair“ de Hoagy Carmichael (kun The Delta Rhythm Boys kiel akompankantistoj) ŝi ricevis la kromnomon „Rockin' Chair Lady“. En la jaro 1939 ŝi gastis en la radiospektaklo de Benny Goodman; ekestis ankaŭ sonregistraĵoj kun [[Mary Lou Williams]]. Komence de la 1940-aj jaroj ŝi prezentis – malgraŭ malsangiĝo – soloiste en la [[Cafe Society]], en ''Blue Angel'' kaj en aliaj novjorkaj klubejoj; post la malgeedziĝo Bailey daŭrigis la laboron kun Norvo (ĝis 1945), faris tamen ankaŭ sonregistraĵojn kun [[Teddy Wilson]] (1943) kaj [[Louis Armstrong]] (1944). Meze de la 1940-aj jaroj ŝi tenis propran radiospektaklon ĉe [[Columbia Broadcasting System|CBS]]. Pro sia malsano – ŝi suferis je [[diabeto]] kaj havis korproblemojn – ŝi prezentis ĝis 1949, faris tamen en siaj lastaj vivojaroj nur malmultajn diskojn (i.a. kun Eddie Sauter). En 1950 ŝi gastis ankoraŭ kun Joe Marsala en Ĉikago; aperis la albumo ''A Mildred Bailey Serenade''. En 1951 ŝi devis interrompi koncertvojaĝon kaj eniris en la malsanulejon de Poughkeepsie, kie ŝi mortis fine de la jaro. Laŭ [[Leonard Feather]] Mildred Bailey estis origine influita de [[Bessie Smith]], Ethel Waters kaj aliaj [[blus]]kantistoj. Kvankam ŝi parte havis indianajn radikojn, ŝi validas kiel unua ne-nigrula kantistino, kiu akiris renomon en ĵazo, konata pro ŝia unike facilmova [[soprano|sopranvoĉo]], pro ŝia ĵaza [[frazigo]], kaj pro ŝia sekura sento de [[svingo (ritmo)|svingo]]. Ŝiaj sonregistraĵoj kun Norvo, [[John Kirby]], [[Teddy Wilson]], Goodman kaj [[Coleman Hawkins]] garantias al ŝi daŭran lokon en la ĵazhistorio. == Diskoj == La diska verkaro de Bailey estas dokumentita en la eldonaĵoj de la firmao [[Classics]] de 1929 ĝis 1947; el ĝi elstaras: * ''Mildred Bailey 1943-1945'' (kun [[Charlie Shavers]], Barney Bigard, Vernon Duke, Coleman Hawkins, Teddy Wilson * ''Mildred Bailey 1945-1947'' (kun [[Ellis Larkins]], [[Billy Taylor]], [[Barry Galbraith]]); krome * ''Ms. Swing'' (Proper, 1929-1947) == Fonto == * [[Leonard Feather]] kaj [[Ira Gitler]], ''The Biographical Encyclopedia of Jazz''. Oksfordo/Novjorko, 1999, ISBN 978-0-19-532000-8 {{Portalo Muziko}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.parabrisas.com/d_baileym.php Biografio de Mildred Bailey] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111024003030/http://www.parabrisas.com/d_baileym.php |date=2011-10-24 }} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Ĵazaj kantistoj|Bailey, Mildred]] [[Kategorio:Bandestroj|Crosby, Bing]] [[Kategorio:Usonaj muzikistoj|Bailey, Mildred]] [[Kategorio:Virinoj|Bailey, Mildred]] tvk3uoxj4fk8sim6n3f94gveclmahoj 0 381515 9490172 9484097 2026-10-08T00:31:24Z Kent Wang 190754 Anstataŭigi galerion, tradukitan el la portugala; + {{Granda dosiero}} 9490172 wikitext text/x-wiki {{Heredaĵo de UNESKO}} {{Informkesto geografiaĵo|monaĥejo |kategorio = |lando = |regiono = |situo = |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = PT-11 |mapo lokumilo = Portugalio Lisbono |zomo = 13 }} La '''Monaĥejo de la hieronimanoj de Sankta Maria de Belém''', situas en la kvartalo [[Belemo (Lisbono)]], [[Portugalujo]]. Ĝi estis dizajnita de la arkitekto Juan de Castillo, kaj mendita de la reĝo [[Manuel la 1-a (Portugalujo)|Manuel la 1-a de Portugalujo]] por memorigi la revenon el Hindujo de [[Vasco de Gama]]. Ĝi estis fondita en 1501 en antikva ermitejo. La unua etapo de la konstruado ekiĝis en [[1514]] kaj ampleksiĝis kun modifoj ĝis la 20-a jarcento. Ĝi estis financita danke al 5% de la impostoj prenitaj el la orientaj spicoj, escepte de la papriko, la cinamo kaj kariofilo, kiu rekte iris al la Krono. En ĝi troviĝas la tomboj de la naviganto [[Vasco da Gama]], la poeto [[Luís de Camões]] kaj ekde 1985, la restaĵoj de la verkisto [[Fernando Pessoa]]. == Galerio == <gallery mode="packed"> File:South portal of Mosteiro dos Jerónimos 6171.jpg|Suda portalo File:Monasterio de los Jerónimos, Lisboa, Portugal, 2022-07-24, DD 38-40 HDR.jpg|Interno de la preĝejo File:Tomb of Vasco da Gama 8515.jpg|Tombo de Vasco da Gama File:Tomb of Luís de Camões 8508.jpg|Tombo de Luís de Camões File:Views of the cloisters of Mosteiro dos Jerónimos 8498.jpg|Klostro File:Views of the cloisters of Mosteiro dos Jerónimos, upper floor 8486.jpg|Klostro, supra etaĝo File:Views of the cloisters of Mosteiro dos Jerónimos, ground floor 8500.jpg|Klostro, teretaĝo File:Lion fountain in the cloisters of Mosteiro dos Jerónimos 8501.jpg|Leonfontano en la klostro </gallery> {{Granda dosiero|Panorama of Jerónimos Monastery (edited).jpg|1800px|Panorama vido de la monaĥejo}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Monaĥejoj en Portugalio]] [[Kategorio:Mondaj heredaĵoj en Portugalio]] [[Kategorio:Monumentoj en Lisbono]] [[Kategorio:Konstruaĵoj en Lisbono]] j3j9sflsv0mnjv4qcs4arfkcql16luc 0 391246 9490046 9488282 2026-10-07T17:35:45Z Sj1mor 12103 9490046 wikitext text/x-wiki {{ĉi tiu artikolo|temas pri la historia persono '''Jesuo de Nazaret'''. Pri la kristana kredo pri li vidu ĉe: [[Jesuo Kristo]].}} {{Informkesto gravulo | nomo = Jesuo de Nazaret | dosiero = The Good Shepherd, Priscilla Catacomb,from the 1903 book Die Malereien der Katakomben Roms (Tafeln) by Wilpert, Joseph.jpg | priskribo = Jesuo kiel [[Bona Paŝtisto]], frukristana pentraĵo en Romo, ĉirkaŭ 250 | dato de naskiĝo = ĉ. [[−7|7]] / [[−4|4 a.Kr.]] | dato de morto = ĉ. [[30]] / [[31|31 p.Kr.]] | patro = [[Jozefo de Nazareto]] }} '''Jesuo''', ankaŭ nomata '''Jesuo de [[Nazareto]]''' ({{lang-arc|ישוע}} ܝܫܘܥ, ''Jēŝūʿ'', grekigite {{lang|grc|Ἰησοῦς ὁ Ναζωραῖος|Iēsûs ho Nazōraîos}}; naskiĝis inter la jaroj [[−7|7]] kaj [[−4|4 a.Kr.]] probable en [[Nazaret]], mortis ĉirkaŭ la jaroj [[30]] aŭ [[31]] en [[Jerusalemo]]) estis [[judoj|juda]] migranta [[Prediko|predikanto]]. Ekde ĉirkaŭ la jaro 28 li ekaperis publike en [[Galileo (regiono)|Galileo]] kaj [[Judeo]]. Du aŭ tri jarojn poste li estis [[Krucumado|krucumita]] en [[Jerusalemo]] de romiaj soldatoj laŭ ordono de la [[Romio|romia]] [[prefekto]] [[Poncio Pilato]]. La [[Nova Testamento]] (NT) estas la plej grava fonto pri Jesuo, kaj por religio kaj por [[esploro pri la historieco de Jesuo]]. Laŭ la NT, Jesuo alvokis sekvantojn, proklamis al la tiutempaj [[judismo|judoj]] la baldaŭ venontan regnon de Dio kaj tial alvokis sian popolon al pento. Post lia morto liaj sekvantoj proklamis lin kiel [[Jesuo Kristo]], la Savanto, la [[Mesio]] kaj [[filo de Dio]], [[resurekto|resurektinta]] de morto. El tio estiĝis nova mond[[religio]], la [[kristanismo]]. Ankaŭ ekster kristanismo li fariĝis signifa. == Esploro pri la historia Jesuo == {{Ĉefartikolo|Esploro pri la historieco de Jesuo}} Fidindaj historiaj informoj pri lia vivo mankas, sed multaj rakontoj pri lia vivo estas kolektitaj en kvar [[evangelio]]j: la unuaj kvar libroj de la [[Nova testamento]] de la kristana [[Biblio]]. '''Jesuo historia,''' aŭ ''“Jesuo de la historio,”'' estas la jesua figuro rezultanta el la provoj por rekonstrui lian figuron de [[Jesuo]] per la modernaj [[Biblia hermeneŭtiko|historiaj-kritikaj metodoj]], nome pere de la kritika elstudo de la antikvaj tekstoj kaj la komparo kun la [[Historio|historiaj]] kunteksto kaj kulturo de la ilia epoko. La “historia Jesuo” estas specifa produkto de la moderneco, kaj religia kaj pure kultura, naskiĝinta kaj el la postulo pliprofundigi la historiajn sciendaĵojn kaj el la neceso adapti la eblajn legojn pri la figuro de la Nazaretano al la novaj kulturaj modeloj <ref>Giancarlo Gaeta, "Il Gesù moderno", Einaudi, 2009</ref>. La ekmarŝo de la historia esploro komenciĝis ĉe la fino de la [[18-a jarcento]], per publikigo de la studoj de [[Hermann Samuel Reimarus|Reimarus]] kaj artikoliĝis laŭ diversaj fazoj (vidu ĉe [[Esploro pri la historia Jesuo]])<ref>Giuseppe Barbaglio, Aldo Bodrato, "Quale storia a partire da Gesù?", Servitium editrice, 2008.</ref>. === Moderna esploro === La moderna esploro pri la tieldirita “Jesuo de la historio” baziĝas sur la ampleksa aparato de la prakristanaj fontoj, kaj [[Biblia kanono|kanonaj]] kaj [[Apokrifoj|apokrifaj]], kaj sur la kritika komparo de tiuj fontoj kun la ebla dokumentado hebrea kaj romia-helenisma de la samepoko por ebligi la diskriminon inter la eventoj rekondukeblaj al la historiaj personoj el tiuj rilatigeblaj al la “Jesuo de la kredo”. La precipa moderna defio konsistas, fakte, en la komparo de la fontoj temantaj pri Jesuo ilin referencante al la arkeologia, kultura kaj politika kuntekstoj de la [[1-a jarcento]]. La moderna esploro, kiu emas integrigi la historian-kritikan metodon per la sinturno al aliaj metodologioj uzitaj en aliaj sciencoj kiel tiuj [[Sociologio|sociaj]], [[Antropologio|antropologiaj]], [[Psikologio|psikologiaj]], metas apartan emfazon en la evidentigo de la [[Judismo|hebreeco]] de Jesuo. Alia karakterizo estas la plilarĝigo, internacia kaj plurkonfesia, de la esploro, en kiu jam elstaras la bibliaj fakoj de la centoj da [[Pontifikaj Universitatoj|katolikaj priteologiaj universitatoj]], krom tiuj protestantaj kaj aliekleziaj. <ref>Jen listo de tiaj ateneoj en Italio [http://www.teologia.it/index.php?option=com_content&view=article&id=169&Itemid=22], [http://www.admt.org/arcobaleno/ecclesia.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120114141731/http://www.admt.org/arcobaleno/ecclesia.htm|date=2012-01-14}}.</ref> == Historia kunteksto == [[Dosiero:First century Iudaea province.gif|eta|300px|dekstra|Judujo kaj Galileo en la [[1-a jarcento]].]] Tiuepoke la hebrea teritorio etendiĝis proksimume al la [[Pereo]], [[Judujo]] unuflanke kaj [[Galileo (regiono)|Galileo]] aliflanke. [[Samario (geografio)|Samario]], (ĉiama disidenta el la kultura komunumo de Jerusalemo), en la mezo, estis ekskludiĝinta el unu el la diversaj regnaj teritorioj. La morto de [[Herodo la Granda]] en la [[-4|jaro 4-a a.K.]] ege malfortigis la romian kontrolon sur la zono pro la komplika heredo de la trono inter la tri filoj: [[Herodo Arĥelao]] (etnarko kaj reĝo de Judujo, Samario kaj [[Edomo]]), detronigita en la [[6|jaro 6-a p.K.]] pro montrata nekapablo, [[Herodo Antipa]] (tetrarko kaj reĝo de Pereo kaj Galileo ĝis [[19]], [[Filipo (Herodo)|Filipo]] (tetrarko kaj reĝo, ĝis la morto en [[34]], de la teritorioj nordorientaj: Golanitido, Trakonitido, Bataneo). [[Judaso la Galilea]] (vokmaniero uzita de la romianoj ĉar en Galilea troviĝis la plej fortaj bazoj de la insurekcio, al kiu aldonendas nacia kaj religia implikadoj ĉar la heroda dinastio estis araba kaj ne hebrea), filo de Ezekio, [[Hasmoneoj|Hasmoneo]] pretendanta al la trono de Jerusalemo, profite de la situacio kaj kune kun armeo formita de eseno-zelotoj, atakis la romianojn de Jerusalemo kaj provokis tujan reagon kiu konkludiĝis nur post tri intervenoj de [[Varus]], prokonsulo en [[Sirio]]. La romia subpremo estis feroca; la krucumado de ĉirkaŭ 2000 ribeluloj estos kaŭzo de malamo de hebreoj kontraŭ la romia armeo. Paciginte, nur portempe, la ribelon, en la [[7|jaro 7-a p. K.]], la romianoj decidis administre kaj fiske reorganizi Judujon (kiu pasas en Tributodeva Regno al la rango de [[Imperia Provinco]] startigante tiucele popolnombradon por la aplikado de tiu kiu estis la plej malamata imposto, nome la “[[Testatico]]” aplikenda ne sur la profito sed sur la “kapo”. Reinspektanto de la popolnombro estis mem la prokonsulo de Sirio, [[Publio Sulpicio Quirinio]], senpera superulo de la [[romia prefekto]] kaj de la herodaj tetrarkoj. Tiu popolnombro estis la sparko kiu flamigis la faman ribelon kaj kaŭzis la morton de Judaso Galilea. == La persona nomo “Jesuo” == La plej granda parto de la okcidentaj fontoj, devenantaj el la [[latina lingvo]], estas en akordo en la utiligo de la nomo ''Iesus'', nomo ofta en la hebrea mondo de la [[1-a jarcento]]<ref>[[Jozefo Flavio]] citas en siaj verkoj dudekojn de homoj nomataj "Iesus", el kiuj kvar estis ĉefsacerdotoj, kaj ne malpli ol dek vivintaj en la [[1-a jarcento]].</ref> Laŭ la [[greka alfabeto]], kiel troviĝas en la [[Nova Testamento]], la nomo estas ᾿Ιησοῦς. Se apliki la plej probablan prononcon de la klasika greka, ĝi eldiriĝus JESUS, sed la Nova Testamento estis skribita en la [[Kojnea greka lingvo|kojneo]], en kiu probable la prononco estis ne la sama. Tamen la latina “Jesus” kreis en Okcidento ian stabilecon. En la [[Nova Testamento]], Jesuo estas nomita plurfoje {{lang-grc|Ναζωραῖος}}, « ‘’Nazoraiano’’ »<ref>Sesfoje en la [[Evangelio]]j, krom tiu de [[Marko (evangeliisto)|Marko]], kaj sesfoje en la [[Agoj de la Apostoloj]]</ref>. Troviĝas ankaŭ {{lang-grc|Ναζαρηνός}} « ''Nazaretano'' »<ref>Kvarfoje en la Evangelio de Marko kaj dufoje en la Evangelio de [[Sankta Luko|Luko]].</ref>, t.e. “la homo de la vilaĝo [[Nazareto]]"<ref>En greka lingvo {{lang-grc|Ναζαρά}}, {{lang-grc|Ναζαρέθ}} aŭ {{lang-grc|Ναζαρέτ}}.</ref>. De tio originas la esprimon '''Jesuo de Nazareto'''. == Lia origina familio == === Patro === Ambaŭ rakontoj pri la infanaĝo, en la [[Evangelio laŭ Mateo]] kaj en la [[Evangelio laŭ Luko]], akordas en la aserto laŭ kiu lia patrino estis [[Maria (patrino de Jesuo)|Maria]] kaj ŝia edzo estis faristo [[Jozefo de Nazareto|Jozefo]], kion ripetas ankaŭ aliaj referencoj en la evangelia tradicio. <ref>Rilate Jozefon konsulteblas Luko 3,23; 4,22; Johano 1,45; 6,42, kaj [[Ignaco el Antioĥio|Ignaco]] al la Traloj 9; rilate Marian konsulteblas Marko 6.3, [[Agoj de la apostoloj]] 1,14, kaj Ignaco al la Efesanoj 7,18 kaj al la Traloj 9.</ref> La precipaj kristanaj fontoj koncernantaj Jozefon devenas el la evangelioj laŭ Mateo kaj laŭ Luko. Jozefo estis promesita al Maria ĉirkaŭ la tempo kiam ŝi koncipis; tial supozeblas ke ili estis laŭleĝe jam edzo kaj edzino, kvankam ankoraŭ ne ĝuantaj je la rajto kunhejmiĝi. En la Evangelioj laŭ Mateo kaj Luko oni parolas pri Jozefo kiel la patro al kiu Jesuo estis “konfidita”; Jozefo ne figuras en la kvar kanonaj Evangelioj krom en la infanaĝaj rakontoj: plue, li ne estas menciita en la [[Agoj de la Apostoloj]], malsame ol aliaj parencoj de Jesuo. Kutime oni opinias ke ĉio tio signifas ke Jozefo supozeble mortis antaŭe de la komenciĝo de la predikado de Jesuo. Rimarkindas, fakte, ke la Evangelioj enfokusiĝas antaŭ ĉio sur la vivo de Jesuo, kun aparta emfazo sur la tri jaroj antaŭantaj la krucumadon. Cetere, oni opinias probable ke la rakontoj de la infanaĝo havas valoron pli teologian ol historian. Mateo provas konvinki Hebreojn ke Jesuo estas vere posteulo de Davido. La esprimo “filo de Davido” estas uzata sep fojojn en Mateo (1,1; 9,27; 12,23; 15,22; 20,30; 21,9; 22,42). Nur en Mateo oni parolas pri la “Trono de lia gloro” (19,28; 25,31). Kaj nur en Mateo oni parolas pri Jerusalemo kiel “sankta urbo” (4,5): tial nur en li konsumiĝas tempo kaj spaco por provi konvinki la hebrean popolon ke Jesuo estis fakte la “reĝo de Judoj” (27,29; 27,37). Gravas, do, ke Jesuo estu konsiderata en la bibliaj genealogioj kiel posteulo de la reĝo Davido, kaj tio eblas nur se Jozefo estus lia karna patro. Ĉiel ajn, evidentas nekoincido inter la genealogioj de Mateo kaj Luko. Iuj evangelioj nekanonaj, diritaj [[adoptismo|adoptaj]], asertas ke Jozefo estis patro de Jesuo kaj ke Jesuo estis simpla mortema homo ĝis la momento en kiu la spirito de Dio eniris lin dum li estis baptita far [[Johano la Baptisto]]. Ĉiukaze, la vidpunkto de la adoptistoj estis rifuzita ĉiam kaj definitive dum la [[Unua koncilio de Niceo]]. La [[Ebionitoj]] instruis ke Jozefo kaj Maria estis karnaj gepatroj de Jesuo.<ref>Laŭ la filozofo [[Kelso]], citita de [[Origeno]], en sia perdita verko de decida kritiko al kristanismo, atribuas la naskiĝon de Jesuo al romia soldato nomata Pantera. ([http://www.antikitera.net/news.asp?ID=925] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160304190331/http://www.antikitera.net/news.asp?ID=925 |date=2016-03-04 }} de ''James D. Tabor'', kaj io simile travideblas en la Talmudo.)</ref>. === Patrino === La plejgranda parto de la informoj pri [[Maria (patrino de Jesuo)|Maria]], la patrino de Jesuo, devenas el la mencio kiun pri ŝi faras la kvar kanonaj Evangelioj kaj la Agoj de la Apostoloj; la Evangelio laŭ Johano ne raportas ŝian nomon, sed referencas al ŝi kiel “la patrino de Jesuo” aŭ “lia patrino”. Escepte de fojfojaj citaĵoj liveritaj de la kanonaj Evangelioj kaj de malmultaj hazardaj aliaj kristanaj prafontoj (la apokrifa [[Evangelio laŭ Jakobo|Protoevangelio de Jakobo]] de la unua duono de la [[2-a jarcento]]), ne ekzistas aliaj antikvaj fontoj pri la vivo de Maria. En Marko (6,3 kaj en analogaj fragmentoj de Mateo kaj Luko) estas asertate ke Jesuo estis la filo de “[[Maria (patrino de Jesuo)|Maria]]” kaj estas menciate pri “[[fratoj de Jesuo]] nome Jakobo, Joses, Judaso kaj Simeono”, kaj plue ke li havis fratinojn.<ref> La hebrea historiisto Jozefo Flavio kaj la kristana historiisto [[Eŭzebio de Cezareo]], de la 4-a jarcento, kiu tamen citadis fontojn ege plej antikvajn (nun perditajn) parolas ankaŭ pri [[Jakobo la Justulo]] kiel frato de Jesuo.</ref> Maria (Mirjam), patrino de Jesuo, estas la unika virino al kiu estas titolita surao de la [[Korano]]. === Fratoj de Jesuo === La esprimo "fratoj de Jesuo" ĉeestas en iuj eroj de la [[Nova Testamento]] (Mt 12,46-50; 13,55-56; 28,10. Mk 3,31-34. Lk 8,19-21. Jo 2,12; 7,3-10; 20,17. Agoj 1,14. 1Ko 9,5. Gal 1,19). La problemo ĉu Jesuo havis fratojn kaj fratinojn, filojn de Maria kaj de Jozefo, ĉu li havis gefratojn filojn nur de Jozefo, aŭ ĉu male la esprimo referencas ĝeneralsence al parencoj de Jesuo, estas debatata kaj motivo de pridiskuto inter bibliistoj kaj teologoj. La plej nota “frato” de Jesuo estas indikata en antikvaj grekaj dokumentoj en ᾿Ιάκωβος, Jakobo aŭ Jakomo (Jozefo Flavio, [[Judaj Antikvecoj]] 20.9.1; kaj Gal 1,19), kiu ankaŭ estis nomo abunde komuna, ĉar ĝi resendas al la samnoma Patriarko. Laŭ Marko (6,3), la ceteraj fratoj de Jesuo nomiĝis Joses (=Jozefo), Judaso kaj Simono (Simeono), kiuj estas ankaŭ la nomoj de tri de la dek du triboj, aŭ filoj, de Izraelo. Hebrelingve ili sonas Jaakob, Jozef, Jehudah kaj Ŝimeon. == [[Mario Magdaleno|Maria Magdalena]] == Maria Magdalena havas apartan rimarkon en la Evangelioj: en la sinoptikaj rakontoj ŝi ĉeestas la [[krucumo de Jesuo|krucumon]], la entombigon kaj la trovon de la tombo malplena. En la Evangelio de Johano ŝi estas la unua kiu vidas Jesuon resurektintan. En la [[Apokrifaj evangelioj]] ŝi estas ofte konsiderata spirite supera kompare kun la ceteraj disĉiploj <ref>Vidu: Mauro Pesce, in Augias-Pesce, "Inchiesta su Gesù", 2006; Did Jesus Marry?, Birger A. Pearson, Bible Review, Spring 2005, pp 32-39 & 47 Discussion of complete texts.</ref>. Iu tradicio kiu faras el ŝi ‘prostituitino’ estas malfrua kaj resendas al la [[6-a jarcento]]. Tiu “atributo” devenas el iom trudita interpreto de fragmento de Luko (7,37-38) en kiu pekulino lavas la piedojn de Jesuo ilin surŝutante per parfumita oleo: de tiu virino, pervere, ne estas indikata la nomo. En sinsekva pasaĵo (8,2), la aŭtoro limiĝas diri ke unu el la virinoj kiuj sekvis Jesuon estis Maria el Magdalo: "kaj iuj virinoj, kiuj estis resanigitaj je malbonaj spiritoj kaj malsanoj: Maria, kiu estis nomata Magdalena, el kiu eliris sep demonoj”.<ref>Greke: καὶ γυναῖκές τινες αἳ ἦσαν τεθεραπευμέναι ἀπὸ πνευμάτων πονηρῶν καὶ ἀσθενειῶν, Μαρία ἡ καλουμένη Μαγδαληνή, ἀφ' ἧς δαιμόνια ἑπτὰ ἐξεληλύθει.</ref> Multaj legendoj kaj la apokrifa [[gnostikismo|gnostika]] [[Evangelio laŭ Filipo]] aludas, fine, amrilaton de Jesuo kun la Maria Magdalena: Kristo ŝin amus pli ol la aliajn disĉiplojn.<ref>En tiu evangelio kaj cetere ankaŭ en tiu samnatura de Tomaso, Jesuo kisas sur la lipoj Marian, sed laŭ kultura lingvaĵo tiutempa, tiu esprimo diras nur ke Jesuo komunikis al Maria Magdalena apartan privilegian scion [http://www.ueci.it/eldonoj/verkoj/tomaso_evangelio.htm]</ref> Aparte en la [[Evangelio laŭ Filipo]] [http://www.sabinaoggioni.it/Vangelo/Vangelo%20di%20Filippo2.htm] oni povus legi: “la akompanulino de la Savanto estas Maria Magdalena, Kristo ŝin amis pli ol la aliajn disĉiplojn kaj kutimis ŝin kisi sur la buŝo”. La frazo tamen estas rekonstruaĵo pro tio ke en la manuskripto reale estas spacoj malplenaj ĉar perditaj aŭ nelegeblaj, sekve evidentigitaj per parentezoj, tiel: “La akompanulino de [...] Maria Magdalena [...] pli ol [...] disĉiploj [...] kisi ŝin [...] sur la buŝo [...]''<ref>http://www.christianismus.it/modules.php?name=News&file=article&sid=91&page=6</ref>. La vorto uzata por “akompanulino” en la kopta teksto de la Evangelio laŭ Filipo estas, krome, “pruntaĵo” de la origina greka ‘koinônós’: kiu ne signifas “edzinon” aŭ “amatinon”, sed “akompanulinon”, kiu uziĝis por indiki rilatojn de amikeco kaj frateco. El tiu sama Evangelio, kiu laŭ fakuloj resendas al ne antaŭ ol la dua duono de la 2-a jarcento, <ref>''I vangeli gnostici'', a cura di Luigi Moraldi, [[Adelphi (eldonejo)|Adelphi]], Milano, 1995, pag.157.</ref>, akireblas ke la kiso sur la buŝo, eĉ ĉi tie, estas rita komuna signo ankaŭ ĉe aliaj personuloj ĉar la “Logos venas el tiu loko, Li nutras el la buŝo kaj estos perfekta. La perfektulo, fakte, koncipas kaj generas pere de kiso. Okazas pro tio ke ni kisas unu la alian. Ni estas fekundaj el la graco kiu estas en unuopulo el ni”. <ref>Vangelo di Filippo, cap. 59, in ''I vangeli gnostici'', a cura di Luigi Moraldi, Adelphi, Milano, 1995, pag.55.</ref>. == Naskiĝo de Jesuo == === Dato de la naskiĝo === La Nova Testamento (NT) ne donas iun naskiĝdaton de Jesuo. La unuaj kristanoj ne konis la tagon aŭ jaron. La hodiaŭa jarkalkulado "post naskiĝo de Kristo" baziĝas sur eraro. La NT enhavas kontraŭdirajn asertojn. Certe Mateo kaj Luko akordas en la atesto ke Jesuo naskiĝis sub la reĝo [[Herodo la Granda]], do ŝajne naskiĝis inter -12 kaj -4 (Mt 2,1, Lk 1,5), aŭ, se fidi Flavion Jozefon (Judaj Antikvecoj, 17, 167, 213; ''BJ'' 2, 10), antaŭ la printempo de la jaro [[-4]]. Tio probablas, sed fontas duboj el la fakto ke Mateo kaj Luko ne liveras kronologiajn informojn sufiĉe precizajn kaj akordiĝantajn <ref>''The Historical Jesus: A Comprehensive Guide'', Fortress Press: Minneapolis, 1998, p. 153; [[Enciclopedia Cattolica|Katolika Enciklopedio]]</ref>. Luko 2,1 kreas rilaton inter la naskiĝo de Jesuo kaj la [[popolnombrado de Kvirinio]]. Flavio Jozefo citas la popolnombron de la [[6]] p. K. (''Judaj Militoj'' II, 117 ss., VII, 253; ''Judaj Antikvecoj'' XVII, 355, XVIII, 1 ss.); kelkaj esploristoj proponas ke Luko plenumis kronologian mison, dum aliaj eksplikas la diferencon enkampigante serion da popolnombroj okazintaj tiuepoke [http://www.ccel.org/ccel/ramsay/bethlehem.iv.i.html][http://www.newadvent.org/cathen/09420a.htm#IX]. Iuj provis pli precize determini la naskiĝodaton interrilatigante la [[Stelo de Bet-Leĥem|betleheman stelon]] (Mt 2,2) kun la tiutempaj astronomiaj fenomenoj: ĉiukaze, Mateo priskribas vojaĝantan stelon miraklan, kiu certe ne apartenas al iu astronomia kategorio; sed tiuj teorioj ne akiris sukceson. La tradicia dato de la [[25-a de decembro]] kiel festo de [[Kristnasko]], estas ne menciata antaŭ la [[4-a jarcento]]. Tiu ĉi estis fiksita en la [[Unua koncilio de Niceo]] (325), eble ĉar koincidanta kun la celebro de la festo de la [[Sol Invictus|Nevenkebla Suno]], kvankam kelkaj spertuloj asertas ke temas pri vera dato ĉar iuj orientaj komunumoj kutimis celebri Kristnaskon ĝuste en la 25-a de decembro jam antaŭ la decido de la Nicea Koncilio,<ref>Por kromaj informoj pri la eblaj referencoj inter Kristanismo kaj la festo de la “Sol Invictus” videblas Graydon F. Snyder, "Ante pacem: archaeological evidence of church life before Constantine", Merceniversity Press, 2003.</ref> dum aliaj asertas ke la koncilia decido okazis ĉar tiuj orientaj komunumoj kutimis celebri Kristnaskon ĝuste en la 25-a de decembro sen kono de la vera kialo. La biblia rakonto pri la naskiĝo de Jesuo mencias la ŝafistojn en la kamparo, kio kontraŭdiras la daton en decembro. === Naskiĝoloko === Rilate la naskiĝolokon, la Evangelioj laŭ Mateo kaj laŭ Johano kaj Luko raportas ke Jesuo naskiĝis en Betlehemo. Marko kaj Johano mencias neniun naskiĝolokon kaj plue en Johano (7,41-42; 7,52) estas notigata la malkredeco de la hebreoj koncerne la pretendon de Jesuo esti la [[Mesio]] pro tio ke li devenis el [[Galileo (regiono)|Galileo]] kaj ne el landeto Betlehemo: kaj, laŭ [[Talmudo]], la altrangularo de Jerusalemo, kaj de la tuta Palestino, taksadis nesciantaj, krudaj kaj eĉ barbaraj la homojn de la regionoj ruraj kaj postrestintaj de [[Galileo (regiono)|Galileo]]. Kelkaj jen kristanaj jen nekristanaj, opinias ke la naskiĝoloko povas esti [[Nazareto]] aŭ alia najbara loko kaj ke la indiko de la du evangeliistoj havas nur teologian karakteron. == Origina urbo == Laŭ la evangelioj, Jesuo originis el [[Nazareto]] de [[Galileo (regiono)|Galileo]]. La utiligo, ĉiam en Evangelioj, de la adjektivo “nazorea”, laŭorigine ne klara, ekscitis scivolemon ĉe iuj pribibliaj esplorantoj kiuj proponis malsamajn lokaligojn kiel [[Kafarnao]]n kaj [[Gamala]]n<ref>Vidu ĉe la itala David Donnini kaj hungara Edmund Bordeaux Szekely.</ref>. === La sinagogo de Nazareto === La Evangelio de Luko atestas ke Jesuo “laŭ sia kutimo”<ref>Luka teksto: ”Kaj li venis al Nazareto, kie li estis edukita; kaj laŭ sia kutimo li eniris en la sinagogon en la sabata tago, kaj stariĝis, por legi.” (4,16) </ref> venis al Nazareto, kaj ĉi-kaze eniras sinagogon “... Li stariĝis por legi”. Laŭ la hebrea tradicio, la Sanktaj Skriboj estis altvaloraj kaj zorgege traktitaj. La aserto ke al Jesuo estis alportita la rulaĵo de [[Jesaja]], sugestas almenaŭ ke la nazaretanoj posedis tiun rulaĵon, kaj eble ankaŭ aliajn, kaj ke ili havis taŭgan lokon por ilin konservi. La sinagogo estus la ideala loko por tiu celo. Nunaj arkeologiaj prifosoj koncernis nur malgrandajn erojn de la antikva Nazareto: la moderna Nazareto, fakte, rezidas en la antikva situo. Pro tio ankoraŭ ne eblis lokizi publikajn establaĵojn kaj sinagogon. Ene de la arkeologiaj medioj estas preferata la ideo laŭ kiu la Nazareto de la Jesua epoko estis tre malgranda komunumo; sed ankoraŭ konkludoj estas atendataj. Iuj arkeologiaj prifosoj malkovris sinagogojn reirantajn al la epoko de Jesuo en [[Gamala]], [[Jerusalemo]], [[Herodium]] kaj [[Masada]]. La Nova Testamento krom pri tiu de Nazareto, mencias ankaŭ la sinagogon de Kafarnao, kies restaĵoj estis malkovritaj en [[1969]] subgvide de franciskanaj arkeologoj: sinagogo konstruita en sinsekvaj epokoj.<ref>Anders Runesson, Donald D. Binder,Birger Olsson, "The ancient synagogue from its origins to 200 C.E.: a source book", 2008, pag. 25-32. Ne eblis ankoraŭ konfirmi la ekziston de sinagogoj de [[Tiberiado]]. Dora kaj de la riĉa urbo [[Cezareo|Surmara Cezareo]] menciitaj de [[Flavio Jozefo]]. Pri tiu lasta prezentiĝas aparta demando: malsame ol pri Nazareto, la situo en kiu rezidis Surmara Cezareo estas nuntempe preskaŭ tute neloĝata tiel ke arkeologoj jam povis libere prifosi jen vastaree jen intensive. La afero estas multe pli kompleksa ol ĝi evidentas unuavide. Vidu ĉe ‘’Macmillan Bible Atlas, ISBN 0-02-500605-3).</ref>. {{Ĉefartikolo|Nekonataj jaroj de Jesuo}} == Lingvo == Pro tio ke Jesuo komencis sian predikan kaj proselitigan aktivecon translokiĝante tra sia regiono kaj ĉirkaŭaĵo, naskiĝas rimarkinda problemo: kiu estis la lingvo parolata de la hebreoj, en la ĉiutaga vivo, de la 1-a jarcento? Ĉu Jesuo sciis tiun lingvon kaj ĉu li sciis aliajn? El la surskribaĵoj de tiu epoko, la lingvoj atestataj en Judujo estis kvar: [[Latina lingvo|la latina]], la [[antikva greka]], [[Hebrea lingvo|la hebrea]] kaj [[Aramea lingvo|la aramea]]. La latina estas ĝenerale preskaŭ ekskludita, ĉar ĝi estis uzata preskaŭ ekskluzive de la romiaj oficuloj, kiuj antaŭ malmulte enkondukis tiun lingvon. La romianoj kutimis enŝovi latinajn skribaĵojn sur administraj establoj sen multe maltrankviliĝi pri la fakto ke la plejgranda parto de hebreoj ne povus ĝin legi. Fakte, preskaŭ ĉiuj surskribaĵoj konservitaj situas en Surmara Cezareo kaj en Jerusalemo, aŭ en najbaraĵoj: en la sidejoj, do, de la imperia povo, ne en vilaĝoj de la Galilea teritorio. Rilate la grekan, gravas la atesto de Jozefo Flavio (“Judaj Antikvecoj” 20.21.2): "Mi multe penis por lerni la grekaĵojn kaj por kompreni la grekan lingvon, kvankam delongatempe mi kutimiĝis paroli la aramean. Tamen mi ne kapablas eldiri la grekan kun sufiĉe da precizeco ĉar nia nacio ne kuraĝigas lernanton de lingvoj de multaj nacioj.” Fakuloj rimarkigas ke eĉ intelektulo de Jerusalemo ne sin sentis tute komforte parolante la grekan (li kiu ĝin uzis en siaj verkoj loĝante en Romo), kaj ke en [[70]] p. K. taksis necesa, aŭ almenaŭ konsilinda, alparoli al siaj hebreaj akompanoj de Jerusalemo per la aramea anstataŭ per la greka. Tio montras, ke estis malalta eblo, ke popolano de Galilea praktikus la grekan sufiĉe por fariĝi sukcesa instruanto kaj predikanto, nome ke li utiligus la grekan en siaj publikaj paroladoj. La demando ĉu Jesuo kapablis paroli la hebrean nin puŝas demandi pri ĝia disvastiĝo. La hebrea lingvo suferis fortan dekadencon post la [[Ekzilo babilona]] kaj la reveno al Judujo. La aramea estis jam ''[[lingvafrankao]]'' de vastega teritorio, kiu entenis ankaŭ la hebreojn revenintajn el la ekzilo. La disvastiĝo de la [[Targum|targumoj]] (arameaj tradukeroj de la biblio) montras kiel la lingvo estis disvastiĝe praktikata inter la popolanoj. La hebrea jam transformiĝis en elitan lingvon parolatan de la hebreoj dediĉitaj al la Skriboj, pli aŭ malpli kiel la latina por la mezepokaj kleruloj. Ĉu Jesuo ĝin praktikis? La lego en la sinagogo de Nazareto montrus ke jes. Simila al la hebrea, la ''[[lingvafrankao]]'' de la Mezorienta zono, ekde la epoko de la [[Asirio|Asiria Imperio]] kaj de la [[Persa Imperio]], enŝoviĝis inter la hebreoj revenantaj al Izraelo. Ankaŭ se manuskriptoj de la [[Morta Maro]] elfositaj en [[Qumran]] montras diversajn hebreajn skribotipojn, temas pri teologiaj kaj literaturaj kompilaĵoj de esotera grupo. La pliiĝo de arameaj targumoj, jam altetaksataj en komunumo de Qumran kutimiĝinta skribi hebree, provizas fortan obĵeton kontraŭ la opinio, ke la hebrea estis uzata inter la komuna popolo. El iuj surskribaĵoj dedukteblas ke, kontraŭe al tio kio okazis en aliaj jarcentoj, la aramea parolata en tiuj tempoj estis tute sena je grekismaj influoj<ref>Meier, p. 265</ref>. Ankaŭ se ĉiuj skribitaj en la greka, la nuraj fremdaj vortoj kiujn la Evangelioj metas sur la buŝon de Jesuo, estas arameaj, kiel en Marko (5,41; 7,34; 15,34). Laŭ la greka Evangelio de Johano, Jesuo nomumis Simonon per la aramea ''Kephas'' (1,42), kaj Paŭlo ripetas certe jesuan aramean vorton por referenci al Dio, “abba”, eĉ kiam li adresiĝas al la paganoj (Gal 4,6 kaj Rom 8,16)<ref>Ĉi-teme, Meier komentis: Jesuo kutime instruis kaj eble ekskluzive per la aramea, ĉar li parolis iun grekan praktikutilecan aŭ, eble, apenaŭ rudimentan. Meier, paĝo 268</ref>. == Misiista rolo de Jesuo == En hebreaj medioj de la 1-a jarcento estis viva la atendo de la mesio, nome de liberiganto sendita de [[Dio]], kiu estus elaĉetinta la izraelan popolon.<ref>Vidu ĉe Giuseppe Ricciotti, ''Vita di Gesù Cristo'', Mondadori, 1962.</ref>. Okazas en tiu kunteksto ke la evangeliistoj legas la jesuajn eventojn, al li agnoskante la mesian rolon. Historiografio devis alfronti tiun temon, jen rilate la konstruon de la evangeliaj tekstoj (ekzemple, koncerne la “[[Mesia sekreto|mesian sekreton]]) jen rilate la difinon de la hipotezoj pri la naturo kiun Jesuo intencis doni al sia misio. La solvoj proponitaj estas diversaj kaj malsamaj, kaj reflektas la konvinkojn de la diversaj reserĉantoj. Ekzemple, laŭ [[Carlo Ginzburg]] "la rakontado de la Evangelioj estas generata de ĉeno de citaĵoj, selektitaj kun la volo montri ke la historia Jesuo vere estas la Mesio antaŭanoncita de la judaj profetoj. Estas tasko de kontraŭdirantoj pruvi ke Jesuo reale pensis esti la Mesio” <ref>[http://archiviostorico.corriere.it/1998/gennaio/28/GINZBURG_Gesu_non_fosse_Messia_co_0_9801281201.shtml]</ref>, dum [[Carsten Peter Thiede]] komentas la iompostioman malkaŝiĝon pri la mesia identeco verkante: “Jesuo ne povis riveli tro frue sian potencon de savanto, ĉar li sciis kiajn malfacilaĵojn al li estus kreinta la ĉefsacerdota rondo”.<ref>[[Carsten Peter Thiede]], "Jesus. La fede, i fatti", Edizioni Messaggero Padova, 2009.</ref>. == Sociekonomia stato de Jesuo == Jesuo devenis el Nazareto de Galilea, en la periferio de la hebrea mondo. Jesuo estis filo de "tektòn" – kiu povas estis interpretita lignaĵisto, ĉarpentisto aŭ konstruisto (Mt 13,55; Mk 6,3; Lk 4,22; Jh 6,42) -, kaj "tektòn" li mem. Lia familio ne estis, eble, je malriĉaj kondiĉoj<ref>V. C.P. Thiede, "Jesus. La fede, i fatti", Edizioni Messaggero Padova, 2009, pp. 27-28</ref> kaj estis partoprenanta en la socia kaj religia vivo de sia tempo: Elizabeto, parencino de lia patrino, estis edzino de Zeĥarja, kiu laŭ la Luka Evangelio sacerdote deĵoris en la templo de Jerusalemo. Luko raportas, ke “Jesuo progresis en saĝeco kaj staturo, kaj en graco ĉe Dio kaj homoj” kaj ke je nuraj dek du jaroj li paroladis al la saĝuloj en la templo, evidentigante tiel la preparon akiritan en la kono pri la Biblio<ref>Iuj reserĉantoj evidentigas kiel estis ne malofta, inter la infanoj tiomaĝantaj, diskutoj pri religiaj temoj kun la leĝodoktoroj. (V.. C.P. Thiede, "Jesus. La fede, i fatti", Edizioni Messaggero Padova, 2009, p. 48</ref>. Dum la lastaj jaroj de sia publika ministerio, Jesuo partoprenis en bankedoj, same kiel en tiun de Kanao de Galilea, kaj frekventas [[Fariseo|fariseojn]] kaj [[Publikano|publikanojn]] ĝispunkte ke mem reagis kontraŭ kritikoj ricevitaj pro tio dirante: “La Filo de homo venis, manĝante kaj trinkante, kaj ili diras: Jen manĝegulo kaj vindrinkulo, amiko de [[impostistoj (biblio)|impostistoj]] kaj pekuloj! Kaj la saĝeco estas pravigita de siaj faroj” (Mt 11,19) pro la fakto ke li kondutis vivon malpli asketan ol tiu de [[Johano la Baptisto]]. == Personaj kaj instruaj stiltrajtoj == [[Dosiero:39bMandylion.jpg|eta|maldekstra|145px|Kopio de la [[Tuko de Edessa|''Mandylion'']] de Edeso, de la privata kapelo de la papo en [[Vatikano]], estas konsiderata la pentraĵo plej antikva pri Jesuo.]] Granda parto de lia instruo esprimiĝas per mallongaj sentencoj, precizaj, mordantaj, ofte aludaj kaj enigmaj, ĉe marĝene de paradokso; sed fine la senco brilegas. Ĉiuj liaj vortoj, kiu ajn estu la kanalfluilo transdonanta, reflektas fizionomion tuj rekoneblan: ne eblas ke ili estas la simpla produkto de lertaj kondensaĵoj aŭ frukto de ruzaj kristanaj predikantoj.<ref>[http://www.westarinstitute.org/Polebridge/Title/5Gospels/5gospels.html The Five Gospel] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140719113520/http://www.westarinstitute.org/Polebridge/Title/5Gospels/5gospels.html |date=2014-07-19 }}.</ref> La povo miriĝi antaŭ la naturo kaj antaŭ tio kio ligas la homon al ties kreinto ekscitis en li kaj en transdonantoj la kapablon tion esprimi. Liaj paraboloj, komunaj en la fariseaj medioj, havas la potencon de tujeco kaj taŭgeco. Liaj instruaĵoj estas akompanataj de deklarita kaj fakta amo al ĉiuj, eĉ en la severeco de la kondamno de la peko. == La Baptistaj kaj Esenaj influoj en Jesuo == Ĉu Jesuo dependis, doktrine kaj predike? Iuj tion opiniis vidi atribuante, tamen, tujpost la malapero de Jesuo, tion al [[Sankta Paŭlo]]; sed tion unuanime apostolaj dokumentoj ekskludas, cetere sufiĉas analizi la du doktrinojn<ref>H. Conzelmann et A. Lindemann, ''Guide pour l'étude du Nouveau Testament'', Le Monde de la Bible n° 39, Editions Labor et Fides, 1 édition 1975, 12 rééditions depuis cette date. ISBN 978-2-8309-0943-2; kaj Daniel Marguerat kune kun aliaj, ''Introduction au Nouveau Testament: Son histoire, son écriture, sa théologie'', Labor et Fides, 2000.</ref>. La sinoptikoj indikas ke Jesuo estis baptita de Johano la Baptisto dum evangeliisto Johano substrekas ke la Spirito mem baptis Jesuon (1,32)<ref>. Ne temas, do, pri bapto por la pardono de la pekoj. La rezistantoj favore de Johano la baptisto (Agoj de la apostoloj 18, 24-28) baldaŭ malaperis.</ref> Ĉu Jesuo rilatis kun la [[Qumran|kumrananoj]]? Neniu dokumento de la Nova Testamento ĉeestas aŭ aludas al Jesuo de Nazareto en la dokumentoj de la ĵaroj de Qumran. * La fragmento 4Q246, “Apokrifaĵo de Danielo”, elvokas la “lastan reĝon”, la “Filon de la Plejaltulo” kiu povus esti [[Antioĥo la 4-a Epifano]], aŭ ankaŭ la [[Mesio]], la “Sinjoro” kaj la “Filo de Dio”. Sed tio estas lingvaĵo de la epoko. La plej malpli malproksimaj el la pensaktiveco de Jesuo tiel sonas: * La fragmento 4Q174 parolas pri dia naskigorilato kaj pri la davida deveno; sed per tiuj ne estas aludata Jesuo aŭ al ties aktiveco. [http://links.jstor.org/sici?sici=0021-9231(199522)114%3A2%3C314%3ADMZEAD%3E2.0.CO%3B2-M florilège]. * “Povruloj en spirito”, esprimo ĉeesta en la [[Beatecoj]]<ref> “Feliĉaj estas la malriĉaj en spirito, ĉar ilia estas la regno de la ĉielo” (Mateo 5).</ref> troviĝas en diversaj kumranaj pasaĵoj aparte en la rolaĵoj de “himnoj” de la groto 1, kie ĝi indikas observantojn de la leĝo, filoj de la lumo. En la kunranaj tekstoj estas menciita ankaŭ la reveno de profeto [[Elija]] kaj la resurekto de la justuloj (4Q251). Sed tio ĉio neniam estas referencata al Jesuo kaj ili devenas de la komuna hebrea tradicio atestata de la versio de Septuagintoj kaj de la diversaj versioj de la Malnova Testamento ĉeestaj en la kumranaj medioj. Evidente, la predikado de Jesuo enŝoviĝis en la sama kultura kunteksto. <ref>Etienne Nodet o.p., ''Essai sur les origines du Christianisme'', CERF, 1998 ISBN 220406968X</ref>. Ke Jesuo distanciĝis el la pensostilo de Esenoj evidentiĝas ankaŭ el ilia riĉeco de formuloj kaj ritoj ktp, pri kiuj certe Jesuo ne simpatiis, se konsideri la kontraston kun la hebreoj pro la supozita lia malobservo de la sabato.<ref>La malpermesoj tiurilate estis 1521. Tiu nombro devenas de la 39 laboroj kiuj estis necesaj por la konstruo de la templo de Jerusalemo, el kiuj ĉiu estas subdividita en samnombrajn 39 agadojn, sume 1521 agadoj malpermesitaj! Kaj inter tiuj estas la malpermeso viziti aŭ kuraci la malsanulojn (sabate).</ref> == Eniro en Jerusalemon == La eniro de Jesuo en Jerusalemon, laŭ ĉiuj Evangelioj kaj aliaj dokumentoj okazis en la paskaj cirkonstancoj. Sed, obĵetis dubantoj, ĉu tiuj branĉoj de palmoj<ref>”... granda homamaso... prenis branĉojn de la palmoj, kaj iris al li renkonte, kaj kriis: Hosana! Estu benata la Reĝo de Izrael, kiu venas en la nomo de la Eternulo!” (Jo12,13).</ref> ne pensigas prefere al la festo de la kapanoj, nome al [[Sukoto]]?. Sed ke temis ĝuste pri pasko estas dirate de ĉiuj Evangelioj, kaj aliaj kanonaj kaj nekanonaj dokumentoj. == La lastaj tagoj de Jesuo == [[Dosiero:Christ Carrying the Cross 1580.jpg|eta|dekstra|200px|[[Jesuo]] en pentraĵo de [[El Greco]].]] Enirinte Jerusalemon kune kun la disĉiploj por plenumi sian mesian taskon, Jesuo kolizias, kaj parole kaj fakte, kun la hebreaj aŭtoritatuloj, kiam li renversas la tablojn de la [[Monŝanĝisto|monŝanĝistoj]]. Pro tio kaj aliaj kontrastoj la hebreaj aŭtoritatoj influas sur la romiaj aŭtoritatoj por ke Jesuo estu eliminata. Jesuo estis krucumita laŭordone de Pontio Pilato, romia prokuroro de Judujo: evidente li ne timis la popularecon kaj hosanigon de Jesuo: tio videblas ankaŭ en la trilingva subskribo: “Jesuo Nazareno Reĝo de Judoj” (<small>Latine: IESVS NAZARENVS REX IVDAEORVM</small>). La Evangelioj diras, ke tiu prokuroro hezitis cedi al la postuloj de la religia-politika [[Sinedrio]], kiu instigis por ke la popolo postulu la krucumon de Kristo.<ref>Jean-Pierre Lémonon, ''Pilate et le gouvernement de la Judée, Textes et monuments'', Paris, 1981.</ref> [[Dosiero:Champaigne - Le Christ mort couché sur son linceul.jpg|eta|dekstra|450px|[[Philippe de Champaigne]], ''La mortinta Kristo kuŝanta sur sia mortotuko''. Io simila vidiĝas en la [[Mortotuko de Torino]] (aŭ inverse).]] Laŭ [[Cicerono]] <ref>(ad Verrem V, 165)</ref> la [[krucumado]] estis “la plej kruela kaj horora torturo”. Laŭ [[Flavio Jozefo]] la kondamnito devis antaŭe esti submetita al senkarniganta skurĝado kaj poste kunporti al la ekzekuteja loko la transversan lignon <ref>(Judaj Militoj 6, 304)</ref>. La krucumado ne estis por la Palestinoj novaĵo ĉar ĝi estis praktikita ankaŭ fare de hebreoj: Jozefo Flavio informas, ke la reĝo kaj ĉefsacerdoto [[Aleksandro Janeo]] krucumigis ĉirkaŭ 800 malamikajn fariseojn. Ankaŭ ceteraj apartaĵoj okazintaj dum la krucumado de Jesuo, kiel la mokado al la kondamnito, la lotumado de la vestoj de la kondamnito, la oferto de [[vinagro]] ktp., kongruas kun la similaj okazaĵoj registritaj en la tiutempaj kronikoj. Kiel evidentas, do, nenio nova en la krucumado de Jesuo. == La resurekto == La resurekto estas atestata de ĉiuj novtestamentaj dokumentoj kanonaj kaj apokrifaĵaj. La [[resurekto de Jesuo]], kvankam en tradicioj foje nekoheraj, kiuj komenciĝas el la konstato de tombo malplena.<ref>Xavier-Léon Dufour, ''Résurrection de Jésus et message pascal'', Seuil, 1971.</ref> El la kritika analizo de la Evangelioj oni akiras la evidenton ke la resurekto estis la unua nukleo de la predikado de la unua kristana komunumo. == Moderna ekzegezo == Malsame ol la tradicia ekzegezo, hodiaŭ ĝi malpli atentas pri la kompilado de sintezo de la diversaj evangelioj por konstrui la vivon de la historia Jesuo; ĝi preferas konsideri ĉiun unuopan evangelion por determini la personecon de la aŭtoro kaj ties subkuŝantan teologion, la komunumon kaj la skolon el kiuj la teksto produktiĝis. El tiuj apartaj kritikoj, la historiistoj konkludas per tiu skalo de certecoj: kelkaj fervore defendas la nulon de probableco ke ia Jesuo vere ekzistis, aliaj akceptas la tuton de la evangelioj: inter la 0 kaj 100 de akceptebleco svarmas varia percenteco de historieco. Kaj la figuro de Jesuo estas varie interpretita<ref>[http://www.earlychristianwritings.com/theories.html] [http://www.ueci.it/eldonoj/verkoj/la_fundamentoj.doc]</ref>. Naskiĝis du centraj skoloj: la mita kaj la kritika. === Mita kaj la kritika teorio === La Jesuo historia estas juĝata tute elpensita: li estas pura elpensaĵo (ekzemple [[Michel Onfray]]). Aliaj opiniis ke la fontoj ne permesas ekspliki la naturon de lia personeco kaj historio. Al tiuj lastaj iuj teologoj, precipe protestantaj, (vidu ĉe [[Rudolf Bultmann]]) respondis ke por la kredo ne necesas fundamento historia. Sinteze: por la skoloj '''“kritika”''' kaj '''“mita”,''' la resurekto ne okazis aŭ ne gravas scii ĉu ĝi okazis: ĝi fontas el misinterpreto, bonafide, fare de la kristana komunumo: - laŭ la ''“kritika”'' skolo la eraro naskiĝis en la unua komunumo (la apostola) kiu miskomprenis la faktojn viditajn; - laŭ la ''“mita”'' skolo la eraro naskiĝis en la dua kristana komunumo (la greka eksterpalestina) kiu miskomprenis la dirmanierojn hebreajn/arameajn uzitajn de la apostoloj. Ambaŭ hipotezoj, celantaj savi la bonan fidon de la kristana komunumo, estus la unikaj eblaj, ĉar la eraro povis okazi nur en unu el la du komunumoj. Sekve la miso ne plu eblis ĉar: - la greka lingvo ne plu forgesiĝis; kaj - en la Nova Testamento, post la kodigo en la kanono, ne povis enkromiĝi aliaj misinterpretoj, se konsideri, ke ĝi estas la plilongigo de la komunumo kiu ĝin legadis. === Jesuo helenisma heroo === Tiu teorio estas subtenata ekzemple de Gregory J. Riley. Vidu ''Un Jésus, plusieurs Christ'', Labor & Fides. === Jesuo revoluciulo === Subtenis tion, ekzemple Robert Eisenman kaj S. G. F. Brandon kaj politikaj franĝoj kiuj faris Jesuon sia genia akompanulo amasmovanto. S. G. F. Brandon disvolvis la teorion pri “Jesuo [[Zeloto|Zelota”]] (1969) precipe apogiĝante sur vidpunkto de elstudita Evangelio laŭ Marko kiu allasus pensi grandan proksimecon de Jesuo kaj ties disĉiploj kun la religia-politika gerila frakcio de la tiutempa Izraelo. === Jesuo majstro de saĝo === Jesuo estus nur saĝulo. Iniciatintoj: John Dominic Crossan, Robert Funk, Burton Mack, Stephen J. Patterson. Samopinias la aŭtoroj de la [[Juda skolo de la Nova Testamento]] kiuj trovis profundan similecon inter la “prisaĝula” doktrino de Jesuo kaj la pensostilo de [[Talmudo|Talmuda]] [[midraso]]j. Jesuo komenciĝas esti vidata, male ol en la Talmudoj, kiel “Nia frato Jesuo”. === Jesuo inspiriĝinta === Individue inspirite el alto kiel multaj saĝuloj. Tion argumentas Marcus Borg, Stevan Davies, Geza Vermes. === Jesuo profeto de la socia ŝanĝebleco === Proponas tion Richard Horsley, Maccoby, Theissen. === Jesuo apokalipsa profeto === Jesuo anoncintus la proksiman mondan katastrofon kiel purigan intervenon de Dio. Epigonoj de tiu teorio: Bart Ehrman, Paula Fredriksen, Gerd Lüdemann, John P. Meier, E. P. Sanders. === Jesuo la savanto kiel Sendito de Dio === {{Ĉefartikolo|Jesuo Kristo}} Temas pri la tradicia vidpunkto de la kristanaj eklezioj. Tio estas, la fontoj diras ekzakte kion diras la ĉiama kredago de la kristanaj eklezioj. Sed ĉi kaze la tekstoj estas tutkritike elstuditaj de kompetentuloj de multnombraj kristanaj universitatoj kaj akademioj. La konkludoj pruvus ke la deduktaĵoj de la kristanaj fontoj ne kontraŭas, ankaŭ sen ĝin pravigante, la premisojn de la kredagon. == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * ''Dictionnaire encyclopédique de la Bible'', Brepols. * [[Daniel-Rops]], ''La vie quotidienne en Palestine au temps de Jésus'', Hachette. * Charles-Harold Dodd: ''Le fondateur du christianisme'', Seuil (poche). * Charles Perrot, ''Jésus'', sekcio: [[Que sais-je?|Que sais-je ?]] PUF. * [http://fdier.free.fr/rolland.pdf Philippe Rolland, ''L'origine et la date des Évangiles''] * Jacques Schlosser, ''Jésus de Nazareth'', Noesis. * [[Joseph Ratzinger]], ''Jésus de Nazareth'' Flammarion 2007 * Dario Bazec, "La cronologia dei Vangeli secondo il calendario ebraico", Edizioni "Italo Svevo", Trieste, 2001. * Adriana Destro kaj Mauro Pesce, "L'uomo Gesù. Luoghi, giorni, incontri di una vita," Milano, Mondadori, 2008. * Geza Vermes, ''The Nativity: History and Legend'', London, Penguin 2006 ISBN 0-14-102446-1 * Giorgio Jossa, "Il Cristianesimo ha tradito Gesù?", Carocci, Roma, 2008. * Giorgio Jossa, "La verità dei vangeli. Gesù di Nazaret tra storia e fede", Carocci, Roma, 1998. * Giuseppe Savagnone, "Processo a Gesù", Elledici, Palermo, 2007. ISBN 9788801038897. * Pieter F. Craffert, e Pieter J. J. Botha, "Why Jesus Could Walk On The Sea But He Could Not Read And Write", ''Neotestamenica''. 39.1, 2005. * John Dominic Crossan, ''Jesus: A Revolutionary Biography'', Harpercollins: 1994. ISBN 0-06-061661-X. * Craig Evans, ''Fabricating Jesus: How Modern Historians Distort the Gospels'', IVP: 2006. ISBN 0-8308-3318-8. * Michael Grant, ''Jesus: A Historian's Review of the Gospels'', [[Scribner's]], 1977. ISBN 0-684-14889-7. * Rudolf Bultmann, ''Theologie des Neuen Testaments'' (1948-1953). UTB 630. 7. durchges. Aufl. hg. v. Otto Merk. Mohr (Siebeck), Tübingen 1977 (über mehrere Jahrzehnte Standardwerk der ev. Theologie). * William V. Harris, ''Ancient Literacy'', Harvard University Press: 1989. ISBN 0-674-03380-9. * John P. Meier, ''A Marginal Jew'', Doubleday, 1991-, vol. 1. ISBN 0-385-26425-9. * C.P. Thiede, "Jesus. La fede, i fatti", Edizioni Messaggero Padova, 2009. * Gerd Theissen kaj Annette Merz, ''The Historical Jesus: A Comprehensive Guide'', Fortress Press: Minneapolis, 1998. ISBN 0-8006-3122-6. * Mauro Pesce, "La remissione dei peccati nell'escatologia di Gesù", Annali di Storia dell'Esegesi 16 (1999) 45-76. * Mauro Pesce,“Gesù e il sacrificio ebraico”, Annali di Storia dell’Esegesi 18 (2001) 129-168. * Ben Witherington III, ''The Jesus Quest'', InterVarsity Press: 1997. ISBN 0-8308-1544-9. * N.T. Wright, ''Christian Origins and the Question of God'', serio de volumoj. ''The New Testament and the People of God'' (Vol.1); ''Jesus and the Victory of God'' (Vol.2); ''The Resurrection of the Son of God'' (Vol.3). Fortess Press (trad. it. N.T. Wright, ''Risurrezione'', Claudiana, Torino 2006). * N.T. Wright ''The Challenge of Jesus: Rediscovering who Jesus was and is''. IVP 1996 (al la itala traduko: N.T. Wright, ''Gesù di Nazareth. Sfide e provocazioni'', Claudiana, Torino 2005). * Lucretia Yaghjian, "Ancient Reading", in Richard Rohrbaugh, ed., ''The Social Sciences in New Testament Interpretation''. Hendrickson Publishers: 2004. ISBN 1-56563-410-1. * Corrado Augias; Mauro Pesce. ''Inchiesta su Gesù. Chi era l'uomo che ha cambiato il mondo''. Milano, Arnoldo Mondadori, 2006. ISBN 978-88-04-56001-2 * Ciavarella, Pietro, Risposta a Inchiesta su Gesù, Edizioni GBU, 2006, [http://www.edizionigbu.it/libro.php?%20isbn=%20978888827090%20&%20nome_libro=%20Una%20risposta%20a%20Inchiesta%20su%20Ges?%20&nome=6 Contenuto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160304222511/http://www.edizionigbu.it/libro.php?%20isbn=%20978888827090%20&%20nome_libro=%20Una%20risposta%20a%20Inchiesta%20su%20Ges%3F%20&nome=6 |date=2016-03-04 }} * Vittorio Russo, ''Introduzione al Gesú storico'', Antonio Carello Editore Catanzaro, 1977. * Vittorio Russo, ''Il Gesú storico'', Fiorentino Editrice, 1978. * Giuseppe Segalla, ''La ricerca del Gesù storico'', Queriniana, Breŝa (Italio), 2010. == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|ReVo=jesu|ReVo titolo=Jesuo}} * [[David Strauss]] * [[Kristologio]] * [[Historio de kristanismo]] * {{iwiki|Jesuo en judismo||fr|Point de vue du judaïsme sur Jésus}} * [[Jesuo]] * [[Kristo Reĝo]] * [[Metodo historia-kritika]] * [[Jesus Seminar]] * [[Historio de religioj]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.mauropesce.net/index.php?option=com_content&task=view&id=207&Itemid=104/ Listo de la tekstoj kiu pritraktas la Jesuo de la historio]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{en}}[https://web.archive.org/web/20010306233843/http://www.voy.com:80%8f%ff%ff%bf%c5%14%06%08%a8%e7%0c@/ titolo=Historical Jesus Christ- A Logical]* Estas subtenate ke Jesuo estis la ĉefo de la gerilo. * {{en}} [http://www.ntwrightpage.com N.T. Wright´s Unnoficial Webpage] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111222001844/http://www.ntwrightpage.com/ |date=2011-12-22 }}. Wright estas unu el plej precipaj esploristoj pri la Historio de la historio kaj pri la prakristanismo. * {{en}} [http://www.worldhistorysite.com/historicaljesus.html Life of the Historical Jesus] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110918075213/http://www.worldhistorysite.com/historicaljesus.html |date=2011-09-18 }} Resumo pri la vivo de Jesuo laŭ [[Albert Schweitzer]]. * {{en}} [http://www.leaderu.com/offices/billcraig/docs/rediscover1.html Presuppositions and Pretensions of the Jesus Seminar], by William Lane Craig (part 1) * {{en}} [http://www.leaderu.com/offices/billcraig/docs/rediscover2.html The Evidence For Jesus], de William Lane Craig (sekcio 2) {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Jesuo}} [[Kategorio:Homoj de la Nova Testamento]] [[Kategorio:Kristanismo]] [[Kategorio:Jesuo| ]] [[Kategorio:Judoj]] d29fzvynhxhotyim112aw9m7vp2scxm 0 392903 9490257 9482024 2026-10-08T09:30:53Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490257 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Accidente-tren-once-argentina.jpg|200px|eta|La akcidentita trajno]] La '''fervoja akcidento de Once en 2012''' estis akcidento, kiu okazis la {{daton|22|februaro|2012}} ĉirkaŭ la 8:33 en [[Buenos Aires|Bonaero]], en la [[kapostacio]] ''{{stacidomo|Once de Setiembre}}'' (dek-unua de septembro). Trajno n-ro 3772 de ok vagonoj kun pli ol {{Unuo|1200}} pasaĝeroj frapis la trakfinon. Mortis 51 homoj, ĉirkaŭ 700 estis vunditaj<ref>[http://www.clarin.com/sociedad/Descarrilo-tren-Sarmiento-llegaba-Once_0_650935058.html Clarín] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120223134638/http://www.clarin.com/sociedad/Descarrilo-tren-Sarmiento-llegaba-Once_0_650935058.html |date=2012-02-23 }}, 2012-02-22; elŝutita je 2012-03-10]</ref>. Laŭ aŭtomata videoregistraĵo kaj [[GPS]]-a mezurado la trajno atingis la kajon kun rapideco de ĉ. 26 km/h kaj frapis la trakfinan bufraron je 20 km/h. Eble la bremsoj misfunkciis. Inter la unua kaj la dua vagono okazis eksplodo; ne estas klare, ĉu ĝin kaŭzis nur la kunpuŝiĝo de la vagonoj. Pluraj pasaĝeroj raportis, ke en la antaŭa stacio Floresta la trajno ne haltis ĝustatempe kaj devis iom retroiri<ref>[http://www.lanacion.com.ar/1450637-el-choque-en-primera-persona La Nación] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120225040143/http://www.lanacion.com.ar/1450637-el-choque-en-primera-persona |date=2012-02-25 }} {{Citaĵo el la reto |url=https://www.lanacion.com.ar/1450637-el-choque-en-primera-persona%20 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-06-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20181224011948/https://www.lanacion.com.ar/1450637-el-choque-en-primera-persona%20 |arkivdato=2018-12-24}}, 2012-02-22; elŝutita je 2012-02-25</ref>. La trajno nur la antaŭan tagon eliris el metiejo, kie ĝi estis zorgata dum 10 tagoj. Ĝi plenumis kvin irojn-reirojn kaj estis en sia dek-unua veturado, la unua de la tago. La akcidento estas konsiderata la tria plej grava de [[Argentino]]. En 1970 ĉe [[Benavídez]] mortis 236, 1978 en ''Sa Pereira'' en la provinco Santa Fe 55 homoj. == Notoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Once de Setiembre (stacidomo)]] [[Kategorio:Fervojaj akcidentoj en 2012|Once]] [[Kategorio:Historio de Bonaero]] [[Kategorio:2012 en Argentino]] [[Kategorio:Fervojo en Argentino]] nslnqwxfi03a4vev6ur14qpobhbblzk 0 395550 9490141 9481861 2026-10-07T20:59:21Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490141 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=US-WA}} [[Dosiero:Pierce County Washington Incorporated and Unincorporated areas Elk Plain Highlighted.svg|eta|Situo de Elk Plain en Kantono Pierce]] '''Elk Plain''' estas [[censa loko]] ''(CDP)'' en [[Kantono Pierce (Vaŝingtonio)]] en [[Usono]]. La nombro de loĝantoj estis 15&nbsp;697 laŭ la censo de 2000, kaj malkreskis ĝis 14&nbsp;205 en 2010. Ĝia poŝtkodo "ZIP" estas 98387. Ĝiaj kodoj laŭ la landaj normoj [[FIPS-kodo (Usono)|FIPS]] kaj [[GNIS-kodo (Usono)|GNIS]] estas 53-21205 kaj 1510941, respektive.<ref>http://factfinder.census.gov/ {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080521160844/http://factfinder.census.gov./ |date=2008-05-21 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://factfinder.census.gov./ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2022-08-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080521160844/http://factfinder.census.gov./ |arkivdato=2008-05-21}} United States Census Bureau. Retrieved 2008-01-31.</ref> Elk Plain situas ĉe {{Koord|47.044812|-122.366812|type:city_region:US|format=dms|display=inline}} (47.044812, -122.366812). == Citaĵoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Kantono Pierce (Vaŝingtonio)]] aeaanqsu8y1n5eaq85b7i0peu13z840 0 395597 9490044 9481775 2026-10-07T17:34:22Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490044 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=US}} [[Dosiero:Welcome sign in Eatonville, WA.jpg|eta|Bonvenigo en Eatonville]] [[Dosiero:Pierce_County_Washington_Incorporated_and_Unincorporated_areas_Eatonville_Highlighted.svg|eta|Situo de Eatonville en Kantono Pierce kaj Vaŝingtonio]] [[Dosiero:Roosevelt Elk at Northwest Trek.jpg|eta|Cervego ĉe bestospektejo Northwest Trek]] '''Eatonville''' estas urbeto en [[Kantono Pierce (Vaŝingtonio)]] en [[Usono]]. En 2010 ĝi havis 2&nbsp;758 loĝantojn. Ĝia poŝtkodo estas 98328. Ĝiaj kodoj laŭ la landaj normoj [[FIPS-kodo (Usono)|FIPS]] kaj [[GNIS-kodo (Usono)|GNIS]] estas 53-20260 kaj 1519161, respektive.<ref>http://factfinder.census.gov/ {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080521160844/http://factfinder.census.gov./ |date=2008-05-21 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://factfinder.census.gov./ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2022-08-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080521160844/http://factfinder.census.gov./ |arkivdato=2008-05-21}} United States Census Bureau. Kontrolita je 2008-01-31.</ref> == Historio == Thomas C. Van Eaton, algvidite de Indiano Henry, eksetlis la lokon en 1889, establante vendejon multe uzotan kaj de indiĝenaj kaj de enmigrintaj ĉirkaŭloĝantoj. Eatonville fariĝis grava ekirpunkto por vizitontoj al [[Monto Rainier]]. Antaŭ ol venis la fervojo, s-ro Eaton funkciigis diligencan servon por transporti turistojn de la stacio en Lake Park (nuna [[Spanaway (Vaŝingtonio)|Spanaway]]) al la monto, kun tranoktado en Eatonville. Fervojo alvenis en 1902, kaj diversaj muelejoj kaj segejoj fondiĝis. En 1909 oni oficiale municipigis la urbeton. La ĉefa segejo fermiĝis en 1954. Lastatempe oni malfermis betonfabrikon. La ege ŝatata bestospektejo [[Northwest Trek]] situas apud Eatonville.<ref>http://www.EatonvilleChamber.com/history.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060211005240/http://www.eatonvillechamber.com/history.htm |date=2006-02-11 }} EatonvilleChamber.com</ref> == Geografio == Eatonville lokiĝas ĉe {{Koord|46|52|6|N|122|16|12|W|type:city}} (46.868253, -122.270065). Laŭ la [[Usona Buroo de la Censo]], la urbeto ampleksas areon de 4.4&nbsp;km², tute sekteran. == Citaĵoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.eatonville-wa.gov/ Official site of the Town of Eatonville] * [http://www.eatonvillechamber.com/ EatonvilleChamber.com Greater Eatonville Chamber of Commerce] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120410123700/http://eatonvillechamber.com/ |date=2012-04-10 }} * {{dmoz|Regional/North_America/United_States/Washington/Localities/E/Eatonville/}} [[Kategorio:Kantono Pierce (Vaŝingtonio)]] [[Kategorio:Urbetoj en Vaŝingtonio]] c73add2wwy2hcnl0ldxbnbrsmqjd0er 0 398325 9490119 9481853 2026-10-07T20:13:25Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490119 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | vilaĝo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Elbe | devena_nomo = | alia_nomo = Brown's Junction | kategorio = censa loko <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = Elbe (rivero en Germanio), devenregiono de fruaj loĝantoj ges-roj Lutken | oficiala_nomo = Elbe, Washington | moto = | kromnomo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Elbe Evangelical Lutheran Church.jpg | dosiero_priskribo = Evangelia Luterana Kirko de Elbe <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Usono | lando_tipo = | lando_flago = | ŝtato = | regiono = | distrikto = Kantono Pierce (Vaŝingtonio) | municipo = | municipo_tipo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = | memorindaĵo = | memorindaĵo1 = | memorindaĵo_tipo = | ŝoseo = <!-- *** Situo *** --> | situo = | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = 370 | lat_d = 46 | lat_m = 45 | lat_s = 54 | lat_NS = N | long_d = 122 | long_m = 11 | long_s = 35 | long_EW = W | plej_alta = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 0.1 | areo_rondumo = 1 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = 29 | loĝantaro_dato = 01.04.2010 | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = ĉ. 1893 | establita_tipo = Unua skribmencio | dato = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Pacifika tempo|PST]] | utc_offset =-8 | horzono_DST = [[Pacifika tempo|PDT]] | utc_offset_DST =-7 | poŝtkodo = 98330 | areo_kodo = 360 | areo_kodo_tipo = | kodo = 53-20890 | kodo_tipo = [[FIPS-kodo (Usono)|FIPS]] | kodo1 = 1519220 | kodo1_tipo = [[GNIS-kodo (Usono)|GNIS]] | kodo2 = | kodo2_tipo = <!-- *** UNESCO ktp. *** --> <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = | commons = | portalo = Usono <!-- *** Notoj *** --> | notoj = }} '''Elbe''' estas [[censa loko]] kun 29 loĝantoj (en 2010<ref>[http://factfinder.census.gov/ {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080521160844/http://factfinder.census.gov./ |date=2008-05-21 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://factfinder.census.gov./ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2022-08-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080521160844/http://factfinder.census.gov./ |arkivdato=2008-05-21}} [[Usona Buroo de la Censo]]]</ref>) en [[Kantono Pierce (Vaŝingtonio)|Kantono Pierce]], [[Vaŝingtonio]], [[Usono]]. Ĝi estas unu el la ĉefaj enirpunktoj por vizitantoj al [[Nacia Parko Mount Rainier]], kaj la ĉefstacio de historia fervojeto Mount Rainier Scenic Railroad. Elbe estas konata ankaŭ pro sia luterana preĝejo, [[Elbe Evangelical Lutheran Church]], konstruita en 1906, kiu estis laŭ ''Ripley's Believe It or Not'' la plej malgranda funkcianta preĝejo en la mondo.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.fmcmagazine.com/back-issues/2009/march/642-the-smallest-churches-and-chapels |titolo=The Smallest Churches and Chapels |alirdato=2012-04-10 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20121101155837/http://www.fmcmagazine.com/back-issues/2009/march/642-the-smallest-churches-and-chapels |arkivdato=2012-11-01 }}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.msnbc.msn.com/id/7266966/ns/travel-road_trips/#.T4RBYatYurY |titolo=America's smallest roadside churches |alirdato=2012-04-10 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20121106030052/http://www.msnbc.msn.com/id/7266966/ns/travel-road_trips/#.T4RBYatYurY |arkivdato=2012-11-06}}</ref> <gallery> Dosiero:Pierce County Washington Incorporated and Unincorporated areas Elbe Highlighted.svg|Situo de Elbe en Kantono Pierce Dosiero:June 23 Mineral 153xRP - Flickr - drewj1946.jpg|Unu el la lokomotivoj de Mount Rainier Scenic Railroad (fotita ĉe [[Eatonville (Vaŝingtonio)|Eatonville]]) Dosiero:Elbe, Washington train station.jpg|Stacidomo en Elbe </gallery> == Citaĵoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.dispatchnews.com/ ''The Dispatch''] (loka ĵurnalo de Eatonville, Ashford, Elbe, Roy kaj Graham) * [http://www.elbehistoricchurch.com/ Historic Elbe Evangelical Lutheran Church Association] (retejo de la preĝejeto) * [http://www.mrsr.com/ Mount Rainier Scenic Railroad] (turisma, historia fervojo) [[Kategorio:Kantono Pierce (Vaŝingtonio)]] [[Kategorio:Historio de Vaŝingtonio]] 0jo4phsnnz0zwvjrzuxv51jpd9ygsko 0 399845 9490161 9481906 2026-10-07T23:08:34Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490161 wikitext text/x-wiki {{informkesto urbo | ŝtato = {{Usono}} | titolo de administra unuo1 = [[Subŝtatoj de Usono|Subŝtato]] | administra unuo1 = {{Vaŝingtonio}} | titolo de administra unuo2 = [[Kantonoj de Usono|Kantono]] | administra unuo2 = [[kantono Grant (Vaŝingtonio)|kantono Grant]] | regiono-ISO = US-WA | tipo1 = reliefo | situo de = Situo de {{paĝonomo}} en [[Vaŝingtonio]] | situo sur mapo2 = Usono | tipo2 = reliefo | situo de = Situo de {{paĝonomo}} en [[Usono]] |Mapo en angulo = <!-- funkcias sen valoro --> | areo = {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} km² <!-- por eviti tro longan nombron de la informo el vikidatumoj --> | bildo = <!-- el vikidatumoj --> | zomo = 10 }} [[Dosiero:Ephrata, WA - Grant County Courthouse.JPG|eta|maldekstra|{{centre|kantona juĝejo en Ephrata}}]] '''Ephrata''' (elp. ''iFREJta'') estas urbo en la [[kantono Grant (Vaŝingtonio)|kantono Grant]] de [[Vaŝingtonio]], [[Usono]]. Ĝi estas la administra sidejo de la kantono. La poŝtkodo de Ephrata estas 98823, kaj ĝi situas en la telefona kodregiono 509. Ĝiaj kodoj laŭ la landaj normoj [[FIPS-kodo (Usono)|FIPS]]<ref>[http://factfinder.census.gov/ FactFinder] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080521160844/http://factfinder.census.gov./ |date=2008-05-21 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://factfinder.census.gov./ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2022-08-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080521160844/http://factfinder.census.gov./ |arkivdato=2008-05-21}} ĉe [[Usona Buroo de la Censo]]; kaptita 2008-01-31</ref> kaj [[GNIS-kodo (Usono)|GNIS]]<ref>[http://geonames.usgs.gov/ US Board on Geographic Names], [[USGS]]; 2007-10-25. Kaptita 2008-01-31</ref> estas 53-22080 kaj 1512192 respektive. Ephrata situas 389 metrojn super marnivelo, kaj kovras areon de 25,8 km<small>²</small>. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}}. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². == Historio == Pro la sekeco de la regiono, malfruis la setliĝo. La unua loĝanto alvenis en 1886, nome Frank Beezley. La urbo fondiĝis en 1909, kiam ĝi fariĝis ankaŭ la administra sidejo de la tiam ĵus kreita kantono Grant. == Geografio == Ephrata situas ĉe {{Koord|47|19|1|N|119|32|53|W|type:city}} (47.316971, -119.548059). [[Dosiero:Ephrata Municipal Airport - WA - 13 Jul 1996 - USGS.jpg|eta|maldekstra|La flughaveno de supre]] == Transporto == La pasaĝera vagonaro ''Empire Builder'' de Amtrak servas la stacion en Ephrata, ligante ĝin okcidente al [[Seatlo]] kaj oriente al [[Spokane (Vaŝingtonio)|Spokeno]] kaj [[Ĉikago]]. La stacidomo kaj aŭtoparkejo apartenas al la urbo kaj la trakoj kaj kajoj al la fervojo [[BNSF (fervojo)|BNSF]]. La ĉefa strato tra Ephrata estas parto de Vaŝingtonia ŝoseo SR-28, kiu formas kurbon ligante la urbon al ŝoseo US-2 ĉe [[Wenatchee (Vaŝingtonio)|Wenatchee]] (nordokcidente) kaj [[Davenport (Vaŝingtonio)|Davenport]] (nordoriente). Ligojn inter Ephrata kaj Vasingtonia ŝoseo SR-17 inter Ephrata kaj la ŝoseo I-90 utiligas la ŝoseoj SR-28 kaj SR-283 sudokcidenten al [[George (Vaŝingtonio)|George]], kaj SR-282 kaj SR-17 sudorienten al [[Moses Lake (Vaŝingtonio)|Moses Lake]] La urbo havas municipan flughavenon (KEPH) fonditan en 1939 kiel armea aerbazo. Post 1945 la armeo fermis ĝin kaj transdonis la terenon al la kantono, kiu faris ĝin civilula flughaveno. Partoj de la filmo ''[[Airport (filmo)|Airport]]'' de [[Steven Spielberg]] kreiĝis ĉe la flughaveno de Ephrata. == Referencoj== {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{en}}) * [http://www.historylink.org/index.cfm?DisplayPage=output.cfm&file_id=9285 Historio de Ephrata] en la retejo ''historylink.org'' * [http://www.ephratawachamber.com/ Ephrata Washington Chamber of Commerce] (komerca ĉambro) * [http://www.ephrataschools.org/ Ephrata School District - Index] (publika lerneja distrikto) * [http://www.amtrak.com/servlet/ContentServer?pagename=am/am2Station/Station_Page&code=EPH Amtrak - Stations - Ephrata, WA (EPH)] (fervojo) * [http://www.portofephrata.com/index.html Port of Ephrata] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120415175858/http://www.portofephrata.com/index.html |date=2012-04-15 }} (flughaveno) * {{dmoz|Regional/North_America/United_States/Washington/Localities/E/Ephrata}} {{Ĝermo|Vaŝingtonio}} [[Kategorio:Urboj en Vaŝingtonio]] [[Kategorio:Kantono Grant (Vaŝingtonio)]] lf9vwxjmn4ind5a573x4wocpdzfsd1s 0 401098 9490057 9481787 2026-10-07T18:07:01Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490057 wikitext text/x-wiki {{informkesto urbo | ŝtato = {{Usono}} | titolo de administra unuo1 = [[Subŝtatoj de Usono|Subŝtato]] | administra unuo1 = {{Vaŝingtonio}} | titolo de administra unuo2 = [[Kantonoj de Usono|Kantono]] | administra unuo2 = [[kantono King (Vaŝingtonio)|kantono Pierce]] | regiono-ISO = US-WA | tipo1 = reliefo | situo de = Situo de {{paĝonomo}} en [[Vaŝingtonio]] | situo sur mapo2 = Usono | tipo2 = reliefo | situo de = Situo de {{paĝonomo}} en [[Usono]] |Mapo en angulo = <!-- funkcias sen valoro --> | areo = {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} km² <!-- por eviti tro longan nombron de la informo el vikidatumoj --> | bildo = <!-- el vikidatumoj --> | zomo = 10 }} '''Edgewood''' estas urbo en la [[kantono Pierce (Vaŝingtonio)|kantono Pierce]], [[Vaŝingtonio]], [[Usono]]. La loĝantaro estis {{unuo|9387}} homoj en 2010. Ĝi situas ĉe 47°13′55″N 122°17′9″W. Partoj de Edgewood uzas la poŝtkodojn 98371, 98372, kaj 98390. Ĝiaj kodoj laŭ la landaj normoj [[FIPS-kodo (Usono)|FIPS]] kaj [[GNIS-kodo (Usono)|GNIS]] estas 53-20645 kaj 1512179, respektive.<ref>http://factfinder.census.gov/ {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080521160844/http://factfinder.census.gov./ |date=2008-05-21 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://factfinder.census.gov./ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2022-08-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080521160844/http://factfinder.census.gov./ |arkivdato=2008-05-21}} United States Census Bureau. Retrieved 2008-01-31.</ref> Laŭ la Usona Buroo de la Censo, Edgewood kovras areon de 22,1 km². Kvankam frue setlita, Edgewood municipiĝis nur en 1996. La publikaj lernejoj en Edgewood apartenas al la Lernejaj Distriktoj Puyallup kaj Fife. == Citaĵoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{en}}) * [http://www.edgewoodfire.org/ Pierce County Fire District 8] fajrobrigada retejo [[Kategorio:Urboj en Vaŝingtonio]] [[Kategorio:Kantono Pierce (Vaŝingtonio)]] b7tih8xpl4bgogquqcml4yy1hfl37yk 4 407965 9490240 9488330 2026-10-08T07:18:54Z NDG 241392 Reporting [[Special:Contributions/ခြညစ်းညမ်င်း။|ခြညစ်းညမ်င်း။]] ([[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]] v3.1d) 9490240 wikitext text/x-wiki {{DiskutejoEnkondukoSubpaĝo |nomo=Administrejo |bildo = Admin_mop.PNG |bildhelpilo = Administrejo |priskribo = La sekcio de la Diskutejo por informi kaj diskuti pri administraj aferoj rilate al Vikipedio. Ekz. demandoj kaj petoj al administrantoj, raportoj pri vandalismo, redaktomilitoj, interrilataj problemoj, ktp. |mallongigo = VP:DA }}[[Kategorio:Vikipedio:Diskutejo]] == [[Vikipedio:Artikolo de la monato]] (ADLM) == Al la aliaj 9 administrantoj {{re|Blahma|Gamliel Fishkin|Narvalo|KuboF Hromoslav|Salatonbv}} {{re|Tlustulimu|Yekrats|LiMr|Kani}}, al {{re|Dominik|Fordaemdur}} aparte interesitaj pri la servo ADLM, {{re|RG72|Marcos}}, la lastaj du en 2024 pensiiĝintaj eksadministrantoj, kaj aldone iom arbitre ankoraŭ {{re|Filozofo|Arbarulo|Sj1mor|Crosstor}} {{re|Moldur|Aidas|Verdulo|Taylor 49}}, kelkaj el la en la lastaj jaroj plej aktivaj kunlaborantoj (la listo certe ankoraŭ ampleksigeblus, mi nur volas enplekti iujn el la fidindaj homoj kiuj neniam akceptis iun apartan vikipedian funkcion): La 1-an de januaro montriĝis eta vikipedia paneo, kiun mi komentis interalie en [[diskuto:Pingveno]]: Mi volas havi rapidan solvon por uzo kiel [[vikipedio:Artikolo de la monato|Artikolo de la monato]], ĉar oni forgesis antaŭvidi ion tie kaj la unua tago de januaro 2026 jam '''preskaŭ pasis''' kun granda truo en la esperanta ĉefpaĝo. Tial mi proponas reprezenti la paĝon paĝon [[Pingveno]] tie, post preskaŭ 20 jaroj. Mi konsciis ke la monato jam disvolviĝis kaj mankis tempo por vasta interkonsiliĝo pri temo, tial mi konscie elektis malpolitikan kaj supozeble ne demagogiigan temon, por improvizite ŝtopi la truon de januaro kaj tiam havi monaton por elekti la aliajn 11 prezentindajn temojn de 2026. Tamen, pli ol tagon poste, vespere la 2-an de januaro, kiam la krizo jam longe estis pasinta, uzanto de tute nova konto [[uzanto:Spel713|Spel713]], kreita aparte por tiu kampanjo je 20:06, 2 jan. 2026, sed evidente teknike sperta vikipediano, kiu sendube jam antaŭe per alia konto redaktis kaj por la kampanjo elektis malfermi anonimigan novan pseŭdonimon "Spel713", elektis renversi la senpolitikan, zoologian temon "pingveno" kaj anstataŭe decidi pri metado de ĉiuj 12 temoj de 2026, kaj ankaŭ jam duona 2027, kaj elektis por tio tute tiklajn kaj demagogiajn temojn. Por 2026 trifoje Nazia Germanio 1939-1945 (Nazia Germanio, Batalo de Ardenoj, Adolf Hitler), trifoje mezazia eksa Sovetunio (Azerbajĝano, Karakalpakio, Uzbekio), dufoje Pollando (Podlaĥia Provinco, Silezio, sed Pollando ankaŭ ludas gravan rolon en la tekstoj Nazia Germanio kaj Adolf Hitler), unu esperantistan temon (SAT-ano [[Francisco Azorín Izquierdo|Azorín]]) kaj tri ŝajne arbitre elektitaj temoj, kiuj ne estas elstaraj tekstoj kaj fakte tiom malgrandas ke du el ili ankoraŭ estas artikolaj ĝermoj: [[Ozzy Osbourne]] kun 11 frazoj, sed ankoraŭ nepreta duonla informkesto, [[iPad]] kun 6 frazoj kaj [[Dendrobates azureus|sudafrika blua rano]] kun 4 frazoj, ankoraŭ manka teksto pri genro kaj taksonomia aŭtoritato - kontentiga ek-paĝo sed neniel leginda aŭ elstara teksto (tion mi kuraĝas juĝi ĉar estis mi kiu faris la artikolan ĝermon en 2012, do mi ne ofendas kolegon se mi tiel juĝas mian propran ek-paĝon). Tiel ĉi la tekstoelekto ne rajtas resti. Por januaro oni evidente bezonas rapidan solvon, pri la pli postaj tekstoj oni nun voĉdonu kaj interkonsiliĝu. Sed klaras ke estu ekvilibro, ne estu kvin temoj pri nazi-polaj rilatoj kaj ne tri pri mezazia Ekssovetio, sed estu ekvilibro inter artaj, politikaj, geografiaj, biologiaj, fizikaj kaj homsciencaj temoj, en geografio estu ankaŭ temoj el Ameriko kaj Afriko, Suda kaj Orienta Azio, Oceanio, kaj ĉiukaze ĉiuj 12 tekstoj estu tekstoj kiuj pasis la voĉdonon al elstara aŭ almenaŭ leginda teksto. Tiel 11 el la 12 tekstoj, kiuj estas nek elektitaj elstara aŭ leginda, ankoraŭ ne elekteblas, nur [[Azerbajĝano]] estis en "nekonata dato akceptita en la liston de elstaraj artikoloj" (he?), jam estis ĉefpaĝa artikolo de la semajno en somero 2010, sed havas du intertempe paneajn referencojn kaj ankoraŭ tre multajn ruĝajn ligilojn, kiujn elstara artikolo fakte ne havu. Ĉu vi konsentus pri mia propono, A) reinstali la elstaran, maturiĝintan kaj malpolitikan tekston [[pingveno]] por januaro, b) proponi la tekston [[Azerbajĝano]] por februaro kaj uzi la restajn kvar semajnojn ĝis tiam por komune forigi la mankojn, kaj tiam pri la monatoj ekde marto 2026 havi tute laŭregulajn voĉdonojn pri prezentindaj tekszoj el inter la deciditaj prefere elstaraj, sed konsenteble ankaŭ legindaj artikoloj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:49, 3 jan. 2026 (UTC) :Jes ja. Mi samopinias kun vi kaj kani. Tio kio okazis estas nur ekzempleto kio okazas kiam ni malsukcesas defendi nian vikipedion kaj rezulte ĝi estis kidnapita. La fiuloj ĉiam fariĝas pli kaj pli ruzecaj kaj ŝajne tio kio ne havas por protekti estas valora al ili por kidnapi al alproprigi. Ni simple devas pliigi la ŝlosilecon kaj se eblas la kontroladon sur niaj resoursoj, inter ili ĉefe tiuj kiuj estas elmontrataj en la ĉefpaĝo. Dankon pro via zorgo, Amike [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 18:01, 3 jan. 2026 (UTC) :Mi absolute konsentas. Kaj mi pretas iom plibonigi elektotajn artikolojn, kondiĉe, ke oni forigu la tutan proponitan liston, eĉ pri mia samlandano Azorín por kiu mi iam ege laboris. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:06, 3 jan. 2026 (UTC) :Mi tute subtenas vian opinion kaj laboron, krom la konata temo de la ruĝaj ligiloj. Certe la elekto de artikoloj de la monato ne estas afero por novuloj, kiuj ensaltas nur por tio. Ĉu tio estas afero kiun oni povus ŝlosi, ekzemple nur por patrolantoj? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:24, 3 jan. 2026 (UTC) ::Mi subtenas la proponon: 1 = Pingveno, 2 = Azerbajĝano, pliaj = decidotaj. ::Ĉu endas forbari la entrudiĝulon pro vandalismo? ::Ĉu eblas protekti la liston tiel ke ĝin redakti rajtas nur vikipedianoj kiuj jam ĉeestas minimume longan tempon kaj jam faris minimuman nombron da kontribuoj? - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 18:34, 3 jan. 2026 (UTC) :::Mi subtenas la du kromajn proponojn de Moldur. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:56, 3 jan. 2026 (UTC) ::::Reage al la demandoj de {{re|Moldur|Arbarulo|Kani}} Eĉ mi kiel unu el 3 burokratoj, kaj la aliaj 7 administrantoj ĉiukaze, nur havas teknikan elekton tute ne protekti paĝon, protekti ĝin tiel ke anonimuloj ne povas redakti ĝin aŭ draste protektegi ĝin tiel ke ekskluzive nur ĉiuj aliaj administrantoj povas redakti kaj ankaŭ reforigi la protekton. Inter tiuj sufiĉe radikalaj elektoj teknike ne estas elektebla iu meza vojo. Bedaŭrinde. Sed pri forbaro de la novulo pro vandalismo: La homo agis malsincere, elektinte por la kampanjo tute novan pseŭdoniman salutnomon, sed la redaktostilo supozigas ke la kolego bone regas Esperanton kaj ankaŭ tre bone regas ĉiujn kutimajn redaktajn kutimojn de Vikipedio - do mi supozas ke li estas esperantista kolego. Ke la uzanto ne malkaŝas sian kutiman salutnomon estas malkolegeca kaj iom malica stilo, sed ne estas devigo malkaŝi sian nomon dum redaktado, kvankam la elekto de aparta nova salutnomo por specifa ago kaj redaktado per pluraj pseŭdonimoj nomiĝas [[gantopupo]] kaj ne estas antaŭvidata - sed ke la homo agas kiel "gantopupo" estas nur mia subjektiva diveno, kaj sen pli klaraj spuroj de "gantopupado" mi ne facilanime forblokus la novan salutnomon. Estas sendube tiel ke ni dormetis kaj neniu en 2025 atentis elekti artikolojn de la monatoj por 2026 - do ni mem kolektive kulpis pri la vakuo de la 1-a de januaro. Povas esti ke la homo vidis la vakuon samtempe kiel mi, sed iom aŭtisme ne vidis ke mi tuj proponis solvon por la tago kaj monato, sed dum tago faris por si planon kiel plenigi la venontajn 18 monatojn kaj simple enkopiis siajn rezultojn la 2-an kaj 3-an de januaro. Estas naive pensi ke la uzanto ne rimarkis ke en tio li forĵetis la intertempe metitan januaran proponon "pingveno" (elstara teksto) kaj anstataŭigis ĝin per la multe pli demagogia kaj disputebla teksto "Nazia Germanio" (ne jam elstara teksto), sed pri la postaj monatoj oni povus ruze argumenti ke tie la vakuo ankoraŭ estis kaj la kolego nur "volis helpeme plenigi la truojn". Do mi nur forbarus la pseŭdonime agantan kolegon, se tiu aktive kaj videble malice pluan fojon forĵetus proponojn kiuj ne plaĉas al lia subjektiva prefero. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:40, 3 jan. 2026 (UTC) :::::La fiulo kontraŭatakis. Endas tuja forbaro. Mi ne scias kie trovi lin. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 02:01, 4 jan. 2026 (UTC) ::::::Denove same okazis fare de [[Uzanto:Spel713|<bdi>Spel713</bdi>]] je la 2:00 horo. Nazia Germanio kaj la svastiko denove aperas en la ĉefpaĝo. Okazas io serioza kaj ni devas reagi serioze. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 05:34, 4 jan. 2026 (UTC) :::::::Mi detale kaj ĝentile klarigis al la homo hieraŭ en sia diskutopaĝo, kaj en redaktoresumoj de ĉiuj malfaroj, kial ne eblas lia/ŝia agado. La kolego evidente ne komprenas aŭ ne akceptas kompreni, ke li/ŝi ĉi tie persone kontraŭagas komunajn decidojn. Mi protektis la januaran artikolon kontraŭ redakto de ne-administrantoj dum januaro, sed ne volas fari tion por ĉiu estonta monato. Tial nur restas la ebleco dumtempe forbari lin/ŝin de redaktado - provizore por monato. Sed mi avertis la uzanton: se tiam daŭriĝos agadoj kontraŭ la komunumaj reguloj, tiam forbaro ankaŭ povas esti unujara, aŭ por ĉiam. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:38, 4 jan. 2026 (UTC) :::::::Atentu ke nur por la prezentopaĝeto de la "Artikolo de la monato" de januaro 2026 tiu protekto signifas, ke ĝis la fino de januaro nur la 10 administrantoj povos fari redaktojn. La paĝeto tiom malgrandas ke tio probable ne estos problemo. Sed se iu ne-administranto vidas eraron en la paĝeto, tiu devos peti iun ajn el la 10 administrantoj ĝustigi tiun eraron, nur ĝis fino de la monato. Tiu duobla protekto, kun la aldona forbaro de uzantokonto Spel713, sencas, ĉar ĉiuj konscias, ke la homo povos fulmrapide registri novajn salutokontojn Spel714, Spel715, Spel716 aŭ iujn aliajn nomojn, kaj ankaŭ povos fari malaprobindajn redaktojn kontraŭ komunaj decidoj simple sen ensaluto, krom se unuopa paĝo estos protektota kontraŭ redaktoj de anonimuloj, kio estas la absoluta escepto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:59, 4 jan. 2026 (UTC) : Stranga ulo [[:m:Special:CentralAuth/Spel713]]: mi petas IP-kontrolon far stevardo. Supozeble temas pri nova gantopupo de iu aŭ forbarito, aŭ iu problemulo. Mi konsentas pri ĉiuj agoj de Thomas ĉe [[Vikipedio:Artikolo de la monato/2026/01]], la temo [[Pingveno]] ("konscie elektis malpolitikan kaj supozeble ne demagogiigan temon"), kaj la unumonata forbaro (probable porĉiama forbaro indas, kiam estas pruvo de gantopupumado). Demando restas ĉu la ulo estas esperantisto, aŭ agas per maŝintradukado. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 14:28, 4 jan. 2026 (UTC) ::[[dosiero:Vienna Convention road sign Aa-32-V1.svg|30ra]] Ĉiukaze: La konto "Spel713" nun estas por ĉiam tutprojekte ŝlosita. Ce compte est globalement bloqué. This account is globally locked. - Tiu temo estas finita do, sendepende ke ni esperantistoj ne trovis klarajn pruvojn de gantopupumado. Sed la mispaŝoj en la afrikansa, angla, slovena kaj turka vikipedioj sufiĉas por senfina blokado, tute ne konsiderante la strangajn aĝojn en la esperanta vikipedio kaj supozeble en aliaj branĉoj, kie la ĝenoj ne atingis la nivelon de kompleta loka forbaro, ĝis la konto jam estis globale forbarita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:15, 6 feb. 2026 (UTC) :Mi pensas ke por artikolo de la monato preferinde elektataj estu tiaj artikoloj, kiuj espereble ne povas kaŭzi konfliktojn kaj redaktomilitojn. Do, mi ne kontraŭas elekton de la artikolo [[Pingveno]] por januaro, sed ege dubas pri elekto de la artikolo [[Azerbajĝano]] por februaro. Kaj mi pensas ke duonprotekto de artikolo de la monato (tiel ke ĝin povas redakti ĉiuj aŭtomate konfirmitaj uzantoj sed ne IP-uloj kaj ne novregistritoj) estas necesa kaj sufiĉa. Pri la supozo, ke la posedanto de la forbarita uzantokonto kreos novajn uzantokontojn, ĉu forbaro de iu uzantokonto ne malebligas registriĝon disde la IP-adreso uzita de tiu uzantokonto? [[Uzanto:Gamliel Fishkin|Gamliel Fiŝkin]] 01:23, 5 jan. 2026 (UTC) ::{{re|Gamliel Fiŝkin}} Forbaro (ce ni nur unumonata, sed intertempe globala kaj porĉiam) devus malebligi kreojn de kontoj el sama IP-adreso uzita de tiu uzantokonto. Sed tiuj banditoj kutime ne havas problemojn uzi aliajn IP-adresojn. Mi mem ne scias ekzakte kiel funkcias, ĉar mi mem ne alstrebas karieron de forbarita vandalo, sed evidente ne estas granda problemo. Pri eblaj duboj de plena neŭtraleco de la artikolo [[Azerbajĝano]] por februaro mi konsentas, almenaŭ ĝi estis je "nekonata dato akceptita en la liston de elstaraj artikoloj", sed post tiu "nekonata dato" tamen povus esti problemaj redaktoj. Supraĵe mi ne vidis ion elstare alarmigan, kaj mi eĉ ne havus la tempon nun pesi ĉiun vorton kaj frazon, des pli ke la tempo tre rapide fluas, jam pasis unu semajno en februaro, kaj la teksto manke de alternativa propono jam ekde ses tagoj videblas titolpaĝe. Tamen, se vi hazarde vidas iun ĝustigeblan frazon - ankaŭ pri ADLM eblas tute bone diskuti aŭ tuj ŝanĝi ion. Mi pardonpetas ke nun la tempo tiom mankis: mi tute konsentas pri kritikemo kaj la teksto Azerbajĝano ne estas mia preferata teksto, sed ĝi nun estis la malplej problema el inter la proponitaj. 13:45, 6 feb. 2026 (UTC)[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) :::Dankon la inviton, sed mi plene okupiĝas pri Hungario kaj Ĉinio, do plian energion mi jam ne havas. [[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 03:27, 5 jan. 2026 (UTC) Bone, pri la forigo de la anonime puŝitaj dubindaj tekstoj estis konsento. Sed tamen nun necesas decidi kiujn paĝojn elekti por la monatoj marto ĝis decembro. Pri tio mi petas konlaboron en la diskutpaĝo [[Vikipedia diskuto:Artikolo de la monato/2026]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:09, 6 feb. 2026 (UTC) == Report concerning user "[[Special:Contributions/PoorPeopleMadOnline|PoorPeopleMadOnline]]" == * {{user|PoorPeopleMadOnline}} Long-term abuse <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:Ternera|Ternera]] ([[Uzanto-Diskuto:Ternera|diskuto]]) 00:01, 13 jan. 2026 (UTC) :Li kreis [[Joel Filsaime]]. Liaj gantopupoj senĉese malfaras la forigajn ŝablonojn. [[Uzanto:Jlwoodwa|jlwoodwa]] ([[Uzanto-Diskuto:Jlwoodwa|diskuto]]) 03:30, 13 jan. 2026 (UTC) ::Mi nun [[VP:FA|proponis]] la mizeran paĝon [[Joel Filsaime]] je forigo, post diskuto de 7 tagoj ĝi probable estos for. Pri la uzantopaĝo laŭ mi nenion necesas fari. Tie nun estas indiko «Ĉi tiu konto estas tutprojekte ŝlosita - ekde 2026-01-13. Ce compte est globalement bloqué. This account is globally locked.» Kaj la paĝo estas protektita kontraŭ forigo de tiu noto. Tio eĉ pli klaras kaj pli bonas ol forigo entuta. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:00, 6 feb. 2026 (UTC) ::: Globally blocked / globale forbarita. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:18, 30 mar. 2026 (UTC) == Report concerning user "[[Special:Contributions/Flughaveno Ŝeremetjevo|Flughaveno Ŝeremetjevo]]" == * {{user|Flughaveno Ŝeremetjevo}} Long-term abuse <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 07:23, 26 jan. 2026 (UTC) {{re|ThomasPusch}} Hi, sorry for writing in English. I noticed that you are an active administrator, so I came to seek your help. Please see this case. This user has now been globally locked, but their user page still contains some attack content against others (in [[Uzanto:Flughaveno_Ŝeremetjevo#Averto POR NDS|the first section]]), and they also went to [[User talk:NDG]] to attack [[User:NDG]]. I have requested speedy deletion for both pages, so could you please help me '''delete [[User:Flughaveno Ŝeremetjevo]] and [[User talk:NDG]]'''? Thank you very much. [[Uzanto:ShuQizhe|<span style="color:#39C5BB"><span lang='ja'>浅村しき</span></span>]] ([[Uzanto-Diskuto:ShuQizhe|<span style="color:#FFA500">diskuto</span>]]) 05:29, 5 feb. 2026 (UTC) :{{farite}} La uzanto "Flughaveno Ŝeremetjevo" plendis pri kontraŭvandalisto (en aŭtomate farita, bona Esperanto), ke tiu estus vandalo, estas senigata de siaj rajtoj kaj la uzanto petas rajton de esperantlingva administranto. Nenio el tio veras. Male: estis la uzanto kiu obstine multfoje vandalis esperantan paĝon. La ofendaj misinformoj de lia uzantopaĝo tial foriĝu. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:49, 6 feb. 2026 (UTC) ::Much appreciate. [[Uzanto:ShuQizhe|<span style="color:#39C5BB"><span lang='ja'>浅村しき</span></span>]] ([[Uzanto-Diskuto:ShuQizhe|<span style="color:#FFA500">diskuto</span>]]) 09:53, 6 feb. 2026 (UTC) ::Thank you! [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 10:23, 6 feb. 2026 (UTC) ::: Globally blocked / globale forbarita. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:18, 30 mar. 2026 (UTC) == Report concerning user "[[Special:Contributions/Bucheon|Bucheon]]" == * {{user|Bucheon}} Vandalism. x-wiki-vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 10:02, 19 feb. 2026 (UTC) : Globally blocked / globale forbarita. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:18, 30 mar. 2026 (UTC) ==Denove pri AI== {{re|Eihel}}{{re|Sahaquiel9102}}{{re|Taylor 49}}{{re|Stefangrotz}}{{re|ThomasPusch}}{{re|Tlustulimu}} [[Uzanto:Sj1mor]] ŝajne provas plenigi la liston de tekstoj de [[Tekstaro de Esperanto]] per artikoloj verkitaj de artefarita intelekto. Mi provis dialogi kun li ĉe [[Diskuto:Ombro sur interna pejzaĝo]], sed ŝajne li ne kredas ke estas iu problemo, ĉar li daŭre faras. Mi kontrolis nur la artikolojn [[Ombro sur interna pejzaĝo]], [[Ĝis revido, krokodilido!]], kaj [[Por pli efika informado]], sed malmulte dubas, ke ĉiuj tekstoj faritaj de Sj1mor pri la menciita listo havas similajn problemojn. La ĉefa konkreta problemo estigita de la AI estas reklameca, ĝenerale malobjektiva interpretado de fontoj, malfacile korektebla aŭ kompensebla pro malbona aŭ nenia citado de fontoj. Krome ĉe [[Por pli efika informado]] estas longega resumo, kiu eĉ se ĝi estas objektiva (kaj mi ne kontrolis tion) estas troege peza por enciklopedia artikolo pri broŝureto. Kion ni faru? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:45, 17 mar. 2026 (UTC) : Mi antaŭ horo komentis en [[Diskuto:Ombro sur interna pejzaĝo]]: Estas ekster ĉiu dubo ke Sj1mor estas tre valora kaj sendube bonintenca kontribuanto. Sed same Arbarulo pravas ke ĉi tie la fontoj kaj citaĵoj estis miksitaj en kaĉon, kaj ne bone klaras de kie estas kiu opinio. Do provizore necesas interrompi la produktadon kaj unue ordigi la jam faritajn tekstojn. Mi observis la evoluon de Guglo-tradukilo (klare, multe pli simpla teknika taskaro, sed tamen iusence komparebla al la nuna IA-evoluo) kaj vidis ĝiajn Esperanto-tradukojn de senesperaj balbutaĵoj laŭgrade pliboniĝi al intertempe ofte tute bonaj tradukoj, ne ĉiam sed tre ofte, kaj sendube la evoluon signife subtenis multaj eĥoj de homaj uzantoj kiuj proponis pli bonajn vortumojn. Do unue ni devas alvoki al Sj1mor pli kritike home juĝi la produktaĵojn, kaj poste devus instrui la algoritmojn liveri pli bonajn rezultojn - se tio eblas, la problemo laŭgrade malaperos, sed povas ankaŭ esti ke ni fine interkonsentos uzi IA nur por pli simplaj taskoj, aŭ nur por helpado trovi verajn referencajn piednotojn kaj similaj fonaj esploroj. Ĉiukaze mi estas konvinkita ke Sj1mor estas bonintenca kontribuanto, kiun mi ne volus akuzi, minaci aŭ ataki, kaj mi certas ke eblas trovi bonan vojon en tiu konsentite tikla tereno... Sed paĝoj kiel [[Ombro sur interna pejzaĝo]] ne rajtas resti en tia "nebula vortokaĉo", kion por niaj malmultaj administrantoj trovi inter iuj novaj aŭ eĉ malnovaj paĝoj estus amase laborintensa. Do gravas ke la materialo nun ne plimultiĝas, sed unue la kvalito de la produktitaj paĝoj pliboniĝas - Sj1mor ankaŭ mem lernos, je kiu grado AI-krudmaterialo estas helpa laborŝparo aŭ je kiu grado la postkorektado fakte plimultigas la labormalŝparon... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:05, 18 mar. 2026 (UTC) ::En aliaj vortoj: Se estus alia, malpli konata uzanto, mi estus multe pli alarmigita, sed mi konas Sj1mor kiel tre konsiderantan kolegon, kiu petas pri konsiloj kaj kritikoj, vere agas laŭ ili, kaj laŭ mia nuna stato estas sufiĉe memkritikema, tiel ke li laŭ mi estas la ĝusta esperantisto por sondi en tiuj nekonataj terenoj - sen ke jam klaras ĉu finfine la uzo de la nova tekniko signifos malpezigon aŭ plipeziĝon de la konscienca redaktanto... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:42, 18 mar. 2026 (UTC) :::Mi konsentas pri la principoj, "provizore necesas interrompi la produktadon kaj unue ordigi la jam faritajn tekstojn". Sed mi dubas, ĉu tio okazas - almenaŭ ĝis hieraŭ ankoraŭ produktiĝis senreferencaj kredeble AI-aj artikoloj, nun kun malpli da ŝanco por problemoj ĉar la proporcio da persona interpreto estas malpli granda, tamen ankoraŭ ne nula - kaj mi ankaŭ ne volus blinde fidi AI pri pli objektivaj faktoj. Ekzemple vidu [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Nesenditaj_leteroj_el_Japanio&oldid=9334998 ĉi tiun redakton] de [[Nesenditaj leteroj el Japanio]], precipe la frazon "Ĝi estas mallonga, personeca verko, ofte rekomendita kiel legmaterialo por lernantoj pro sia simpla lingva nivelo kaj interesa enhavo pri Japanio el ne-japana perspektivo". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:26, 20 mar. 2026 (UTC) ::::{{re|ThomasPusch}} Ne, li daŭras same. Vidu [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%88u_ni_kunvenis_vane%3F&oldid=9336606] kaj [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%88u_rakonti_novele%3F&oldid=9336531]. Aŭ {{re|Sj1mor}}, ĉu vi konsentas ke necesas kontroli la asertojn de AI per fidindaj fontoj, kaj promesas fari tiun laboron? Krome, ĉu estas permeso por la enkopiado de tutaj recenzoj? Ĉar ankaŭ pri kopirajto ni havas respondecon. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:13, 21 mar. 2026 (UTC) ::::: Mi ne povas konigi ion precipe novan krom kion mi rakontis dum jaroj: :::::* mi nepre kontraŭas uzon de AS/AI ĝenerale kaj en vikioj :::::* oni nepre respektu kopirajton :::::* konstruante vikiojn, kvalito havu pli altan prioritaton ol amaso, alivorte, preferinde kontribuu malmulte sed bonkvalite, ol amase kaj fuŝe aŭ malhoneste ::::: La artikolo [[Ombro sur interna pejzaĝo]] enhavas longan kopiaĵon el [http://literaturo.esperanto.net/fo/ombrrec.html literaturo.esperanto.net/fo/ombrrec.html] kun rompita referenca ligilo. Ĉe la koncerna retejo mi ne vidas indikon de CC-BY-SA 4.0 kaj GFDL. Sekve, oni ne rajtas kopii la tekston en vikipedion. Necesas formeto kaj kaŝo de versioj. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:37, 30 mar. 2026 (UTC) ::::::Sj1mor ne interrompas la produktadon, ne ordigas la jam faritajn tekstojn, sed nun faras artikolojn pri esperantistoj pere de AI, rifuzas fari postkorektadon, des pli rifuzas fari antaŭkontrolon, kaj malagnoskas [[Vikipedio:Kontrolebleco]]. Vidu [[Diskuto:Hannes Larsson]]. Certe, ''en aliaj aferoj'' li petas konsilon kaj kritikon kaj konscience kunlaboras, do des pli doloras, ke ''en ĉi tiu afero'' li agas tute male. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:15, 5 apr. 2026 (UTC) :::::::{{re|Sj1mor}} Ĉe [[Diskuto:Sebastian Schulman]] vi skribis: "mi sentas sekura ĉar AI simple kolektas informojn kiuj estas haveblaj en publikaj informfontoj." Mi havas impreson ke vi pensas, ke AI faras kion homoj faras, kiam ili "kolektas informojn" - nome serĉas fontojn, legas la fontojn en la sama senco kiel homoj legas, kaj raportas kion ĝi lernis. Ĉu vi pensas tion? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:59, 28 apr. 2026 (UTC) ::::::::Jen la respondo de AI ([[Gemini (chatbot)|Gemini]] de Guglo) ::::::::"Por respondi viajn demandojn, mi sekvas ĉi tiujn paŝojn: ::::::::* Kompreno de intenco: Mi analizas vian mesaĝon por kapti ne nur la vortojn, sed kion vi vere volas atingi. ::::::::* Serĉado de informoj: Se la demando postulas freŝajn faktojn (kiel novaĵojn aŭ prezojn), mi serĉas en la reto per specialaj iloj. ::::::::* Logika analizo: Por matematikaj aŭ teknikaj taskoj, mi uzas mian internan logikon (aŭ Python-kodon) por certigi precizecon. ::::::::* Simpla lingvaĵo: Mi preferas uzi ĉiutagajn vortojn kaj mallongajn frazojn por ke la informo estu facile konsumebla. ::::::::* Adapto al via stilo: Mi rimarkas vian tonon kaj energion, kaj mi provas respondi simile ::::::::Mi certigas la kredindecon de miaj informoj per tri ĉefaj metodoj: realtempa serĉado, font-analizo kaj interna sciaro. ::::::::Kiel mi trovas kaj filtras faktojn ::::::::* Realtempa Serĉo: Se vi demandas pri io aktuala aŭ fakta, mi uzas la serĉilon de Guglo por trovi la plej freŝajn datumojn. ::::::::* Fidindaj Fontoj: Mi prioritatas oficialajn retejojn (.gov, .edu), agnoskitajn novaĵagentejojn kaj sciencajn datumbazojn. ::::::::* Kruc-kontrolo: Mi komparas plurajn fontojn por vidi ĉu ili konsentas. Se fontoj malkonsentas, mi mencias tion al vi. ::::::::* Analizo de Datoj: Mi ĉiam serĉas la plej lastatempajn publikigadojn por eviti malnoviĝintajn informojn. ::::::::* Malsamaj Perspektivoj: Por kompleksaj temoj, mi serĉas diversajn vidpunktojn por doni al vi ekvilibran respondon. ::::::::Miaj limigoj ::::::::Kvankam mi klopodas esti preciza, mi foje povas fari erarojn (nomatajn "[[Halucino (artefarita intelekto)|halucinacioj]]"). Tial mi ĉiam rekomendas duoble kontroli tre gravajn faktojn, precipe pri sano, juro aŭ financoj. ::::::::". [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 15:24, 28 apr. 2026 (UTC) :::::::::Mi kredas tiun respondon, sed ĝi ŝajnas nekompleta por niaj celoj. Ĝi ne mencias ke la maniero, laŭ kiu AI "komprenas" tekstojn kaj respondas pri ili, estas tute alia ol la kognaj procezoj de leganta kaj skribanta homo. Kaj estas en tiu procezo kie aperas la halucinoj. :::::::::Mi komprenas la lastan noton pri "halucinacioj" kiel sufiĉe klaran instrukcion "ne fidu ĉi tiujn informojn kvazaŭ vi legus ilin mem". Kiel vi komprenas ĝin? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 22:48, 28 apr. 2026 (UTC) ::::::::::"Vi tute pravas. Via rimarko tuŝas la kernon de la diferenco inter biologia inteligenteco kaj statistika modelado. Por Vikipedio aŭ ajna serioza enhavkreado, tiu distingo estas decida. ::::::::::La fundamenta diferenco inter AI kaj Homo ::::::::::Kiel homo "komprenas" ::::::::::* Sperto kaj kunteksto: Kiam vi legas la vorton "pomo", vi imagas la guston, la koloron kaj la pezon. ::::::::::* Konscia logiko: Vi komprenas kaŭzecon (kial io okazas) kaj moralon. ::::::::::* Vero kiel celo: Homoj kutime celas priskribi realon, kiun ili spertas. ::::::::::Kiel AI "komprenas" (Vort-prognozo) ::::::::::* Matematika probablo: Mi ne "scias" faktojn; mi kalkulas, kiu vorto (aŭ ĵetono) plej verŝajne sekvas la antaŭan surbaze de giganta kvanto da tekstoj. ::::::::::* Manko de reala mondo: Mi ne havas senson de fizika realo. Por mi, "pomo" estas nur vektoro en multidimensia spaco, kiu ofte aperas apud "manĝi" aŭ "arbo". ::::::::::* Vort-kunigo: Mia "kompreno" estas fakte tre kompleksa formo de statistikaj rilatoj, ne kogna konscio. ::::::::::Kial aperas "halucinoj"? ::::::::::Halucinoj ne estas "mensogoj" en la homa senco, sed prefere statistikaj mispaŝoj: ::::::::::* Flueco super Fakteco: Mia ĉefa tasko estas krei tekston, kiu ''ŝajnas'' natura kaj kohera. Se mi ne trovas precizan fakton, mia algoritmo povas "plenumi la truon" per vortoj, kiuj gramatike kaj kuntekste bone sonas, eĉ se ili estas fone malĝustaj. ::::::::::* Miksaĵo de kuntekstoj: Se mi legis pri du malsamaj personoj kun la sama nomo, mi povus "kunkudri" iliajn biografiojn, ĉar statistike iliaj datumoj estas proksimaj. ::::::::::* Manko de "Mi ne scias" instinto: Se ne estas specife agordita por esti singarda, AI ĉiam provos doni respondon, eĉ se la probablo de ĝusteco estas malalta. ::::::::::Se iu uzas min por verki vikipedian artikolon sen rigora homa kontrolo: ::::::::::# Manko de respondeco: Mi ne sentas kulpon se mi inventas daton; mi nur sekvas la plej verŝajnan ciferon. ::::::::::# Citaĵoj: Mi foje povas inventi referencojn, kiuj aspektas realaj (ekz. kredinda titolo de artikolo en konata revuo), ĉar mi "scias" kiel scienca citaĵo devas aspekti. ::::::::::💡 Konklude: Mi estas potenca ilo por lingva strukturado, sed mi ne estas fonto de vero. La "homo en la maŝino" devas ĉiam esti la fina juĝisto pri la faktoj. ::::::::::Ĉu vi ŝatus, ke mi provu analizi specifan tekston por vidi, kie povus kaŝiĝi tiaj "statistikaj kaptiloj"? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 04:34, 29 apr. 2026 (UTC) ::::::::"Kiel mi analizas kaj elektas fontojn ::::::::Kiam mi serĉas en la reto, mi ne nur legas la unuan rezulton. Mi aplikas "kritikan pensadon" per ĉi tiuj paŝoj: ::::::::* Identigo de la Aŭtoro: Mi kontrolas ĉu la fonto estas fakulo, oficiala institucio (.gov, .org) aŭ universitato (.edu). ::::::::* Dato de Publikigo: Mi ĉiam serĉas la plej freŝan daton, precipe pri teknologio aŭ medicino. ::::::::* Rekonado de Biaso: Mi rimarkas ĉu artikolo provas vendi ion aŭ ĉu ĝi estas nur opinio anstataŭ fakto. ::::::::* Kruc-referencado: Mi serĉas la saman informon en almenaŭ 2-3 sendependaj retejoj por konfirmi ĝin. ::::::::* Analizo de Citaĵoj: Mi preferas fontojn, kiuj mem citas siajn fontojn aŭ sciencajn studojn. ::::::::Kion mi faras kiam fontoj malkonsentas? ::::::::Se du fidindaj fontoj diras malsamajn aferojn (ekzemple pri politika novaĵo aŭ nefinita scienca debato): ::::::::* Mi ne elektas "venkinton". ::::::::* Mi prezentas ambaŭ vidpunktojn al vi. ::::::::* Mi klarigas kial ekzistas malkonsento (ekz. "Laŭ studo X..., sed laŭ raporto Y..."). ::::::::[[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 04:28, 29 apr. 2026 (UTC) == Unused interface messages == Please delete the following interface messages, as they are no longer used: * [[MediaWiki:Watchdetails]] * [[MediaWiki:Wlhideshowbots]] * [[MediaWiki:Wlhideshowown]] See [[:m:Steward requests/Miscellaneous#Deleting unused messages from multiple wikis|this SRM request]] and [[:phab:T234776]]. [[Uzanto:NguoiDungKhongDinhDanh|NguoiDungKhongDinhDanh]] ([[Uzanto-Diskuto:NguoiDungKhongDinhDanh|diskuto]]) 00:14, 25 mar. 2026 (UTC) : {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:00, 30 mar. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/~2026-20309-98|~2026-20309-98]] == * {{user|~2026-20309-98}} Vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:Saroj|Saroj]] ([[Uzanto-Diskuto:Saroj|diskuto]]) 07:03, 2 apr. 2026 (UTC) : Dankon pro la atentigo. Ĉiuj redaktoj estas malfaritaj. Okaze de daŭrigo nepras forbaro de portempa konto aŭ IP-adreso. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:28, 3 apr. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/~2026-25192-60|~2026-25192-60]] == * {{user|~2026-25192-60}} Spam / spambot. Cross-wiki abuse. <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:Nanona15dobato|Nanona15dobato]] ([[Uzanto-Diskuto:Nanona15dobato|diskuto]]) 08:06, 25 apr. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/~2026-25590-73|~2026-25590-73]] == * {{user|~2026-25590-73}} Spam / spambot <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 08:23, 27 apr. 2026 (UTC) ==Ligiloj== ThomasPusch daŭrigas sian kampanjon trudi personan malŝaton de longdaŭraj ruĝaj ligiloj kvazaŭ ĝi estus interkonsentita regulo. Ĉi tie mi listigas (certe tre malkomplete) maldecajn redaktojn ekde la mezo de aprilo 2026. Por pli da historio pri nigrigado de ruĝaj ligiloj, vidu la arkivon [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo/2025/2#Ruĝaj kaj bluaj ligiloj|ĉi tie]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:32, 6 maj. 2026 (UTC) :Dum longa tempo mi lasis nigremajn tekstojn trankvilaj, kvankam mi opinias ke nigremo damaĝas Vikipedion, ĉar mi esperis ke nigremaj redaktantoj povos simile respekti ruĝemajn. Tamen unu nigrema redaktanto (ThomasPusch) daŭre amase malrespektas. Se ĉi tiu trudo daŭros, mi ne plu konsideros min ligita de tiu promeso. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:28, 9 maj. 2026 (UTC) *[https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Palma_valo&diff=9357329&oldid=8396563] ThomasPusch silente forigas ligilon pri la montaro [[MacDonnell Ranges]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:39, 22 apr. 2026 (UTC) *[https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Vilmos_Dunszt&diff=9361302&oldid=9359872] ThomasPusch silente forigas ligilojn al [[Kantolernejo Ŝtonfloroj]], [[Károly Dunszt]], [[Kálmán Donászy]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:45, 26 apr. 2026 (UTC) *[https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Diskuto:Reino_Paasilinna&oldid=9367653] ThomasPusch demandas ĉu ni bezonas ligilon pri menciinda temo [[Mauri Paasilinna]], kun evidenta intenco premi al ĝia forigo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:32, 6 maj. 2026 (UTC) *[https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Muziko_-_kronologia_vido&diff=9368850&oldid=6306032] ThomasPusch forigas amason da ligiloj al kantoj, koncertoj kaj operoj, pravigante sin per sia imagita regulo ke oni devas "antaŭvidi" artikolon por fari ligilon al ĝi. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:04, 8 maj. 2026 (UTC) *[https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Houston&diff=prev&oldid=9369071] ThomasPusch forigas ligilon al [[George Bush Intercontinental Airport]] (t.e. Interkontinenta Flughaveno George Bush). --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:16, 9 maj. 2026 (UTC) *[https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Avatar:_The_Last_Airbender&diff=9369004&oldid=8909376] [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Glee&diff=prev&oldid=9369170] ThomasPusch anstataŭigas ligilojn al kreintoj de televidaj serioj per ŝablono Vikidatuma listo, asertante ke la nigrigo estas "avantaĝo", malgraŭ eksplica malkonsento de Taylor 49 al simila rimedo ("[[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo/2025/2#Ruĝaj kaj bluaj ligiloj|malhonesta JawaSkripto por kaŝi ruĝajn ligilojn]]"). --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:22, 9 maj. 2026 (UTC) * [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Diskuto:Idiom_Neutral&oldid=9371140] ThomasPusch pretendas, ke "necesus [verki artikolon], se estas ruĝa ligilo, kiu invitas al kreo de propra teksto pri la temo". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:55, 12 maj. 2026 (UTC) * [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Wilhelm_Georg_Dettmer&diff=prev&oldid=9371370] ThomasPusch forigas ligilon al [[Breinum]]. * [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Heinz_Dopsch&diff=9371673&oldid=8738531] ThomasPusch forigas ligilojn al [[Gerhard Ammerer]], [[Christian Rohr]], metas malutilan demandosignon en la tekston, kaj malrespektas la [[Vikipedio:Lingva angulo#Landnomoj|interkonsenton pri landnomoj]]. * [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Arta_sketado&diff=9021785&oldid=9002935] ThomasPusch forigas ligilojn [[Sportaj geopoj]], [[Dancoj sur glacio]], [[Sinkronizita arta sketado]] (ŝanĝo farita en februaro 2025 sed trovita nur en majo 2026) * En la lastaj tagoj mi trovis tian amason da nigrigaj trudoj de ThomasPusch ke mi rezignas registri ĉiujn ĉi tie. Unu ekzemplo estas [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Gomoro_(filmo)&diff=prev&oldid=9374888] Ankaŭ Kani trudis ĉe [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Vesanka&diff=prev&oldid=9376711]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:41, 19 maj. 2026 (UTC) * [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Diskuto:Kebekio&oldid=9392866] ThomasPusch arbitre interpretas ruĝajn ligilojn kiel postulon, ke la Esperanta Vikipedio "nepre devas havi" artikolon (tamen nun ne rekte minacas forigi). --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:38, 6 jun. 2026 (UTC) * [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Kolegiata_pre%C4%9Dejo&diff=9393840&oldid=9256968] ThomasPusch nigrigas nomojn de preĝejoj samtempe kun bonaj korektoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:38, 6 jun. 2026 (UTC) * Kvankam mi ĉesis detale raportadi, ThomasPusch daŭre trude nigrigadas ligilojn kvazaŭ estus iu interkonsento tiurilate, insistadas en diskutpaĝoj ke ruĝaj ligiloj [[Diskuto:Plezurĝardeno|"devus"]] transformiĝi en bluajn kaj ke la temoj [[Diskuto:Jabloko|"nepre mankas"]] al la redaktinto ktp. kvazaŭ estus iu racia kialo por supozi tion, [[Diskuto:Glee|minacas redaktomiliti]] kaj efektive redaktomilitas [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Braga&diff=9444103&oldid=9393819] [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Braga&diff=prev&oldid=9444289] pri la afero. Ĉu iu bonvolus helpi ĉesigi la maldecan konduton? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:28, 19 aŭg. 2026 (UTC) *Nigremuloj daŭrigas sian delongan damaĝadon de Vikipedio kaj nun eltrovis novan manieron: tuta serio da helikaj specioj estas kreitaj kiel alidirektiloj al la parazita vermo [[grandega fasciolo]], kiu uzas ilin. Tiu artikolo enhavas neniun alian informon pri tiuj helikoj kaj racie ne povus. Ŝajne tio estis preteksto por nigrigi la ligilojn en [[Grandega fasciolo]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:36, 14 sep. 2026 (UTC) *ThomasPusch daŭre arbitre forigadas ruĝajn ligilojn, ekzemple [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Michael_K%C3%B6hlmeier&diff=9483587&oldid=9341780]; minacas forigi ilin pro nemenciindeco, kvankam li fakte faris neniun kontrolon aŭ malkompetentan kontrolon, kiel ĉe [[Diskuto:Universitato de Vaŝingtonio]]; kaj asertas siajn missupozojn kvazaŭ ili estus vikipediaj reguloj, interalie al novuloj, kiel ĉe [[Diskuto:Blokado de Oleŝki]]. Mi rigardas ĉion ĉi kiel ĉikanadon kaj signifan malhelpon al vikipedia kunlaborado. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:01, 2 okt. 2026 (UTC) == Ruĝaj ligiloj == Laŭ ankaŭ mi la ruĝaj ligiloj estas pli, ol la averaĝo, sed tio estas nur en parto de artikoloj. Miaj artikoloj estas ĝenerale bluaj, ne ruĝaj. Mi rememoras, ke antaŭ jardeko estis kampanjo, kaj kelkaj diligentuloj supozeble plejparte senruĝigis la artikolojn (aŭ forigi, aŭ nigrigi, aŭ bluigi). Foje ankaŭ mi faras simile, ja la iama aŭtoro ne sciis, kiu artikolo kreiĝos post jaroj. Foje la bluigo estas tre simpla, ĉar estas pri tio artikolo, nur en alia formo. Helpas ankaŭ ligo al la angla, aŭ simple estu nigra vorto. [[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 15:00, 14 maj. 2026 (UTC) :Ĉu vi scias, ke iuj vikipediistoj uzas ruĝajn ligilojn por indiki, ke oni rajtas verki artikolon pri la temo? Ĉar nigrigo damaĝas tiun celon. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:27, 14 maj. 2026 (UTC) ::Jes, mi scias, se ruĝoj estas ie almenaŭ 15 jarojn, eĉ en la temo ne naskiĝis nova artikolo. Nature tio validas, se mi estas hejme en tiu temo, ekzemple: Hungario. [[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 03:46, 15 maj. 2026 (UTC) :::Mi ne komprenas kion volas diri tiu frazo, sed ĝi certe ne respondas la demandon. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:13, 16 maj. 2026 (UTC) {{kom}} Mi persone ne konsideras multnombrajn ruĝajn ligilojn grava problemo — ekzemple en medicinaj artikoloj, verkataj de mi ([[lupuso]] ks), mi kreas ilin abunde, sed por mi ili servas kiel defio kaj memorigilo ke tiuj ĉi artikoloj estas verkendaj, kion mi (malrapide tamen) plenumas, krome (kaj tio speciale gravas) mi certas ke la verkotaj artikoloj havu ĝuste tiujn ĉi titolojn. Sed mi konsentas kun [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]], ke ofte ruĝaj ligiloj estas kreataj sensence kaj/aŭ senzorgeme — kiam temas pri aferoj malgravaj, apenaŭ priskribotaj aŭ malĝuste titolitaj. Mi mem plurfoje trovis ligilojn ruĝajn malgraŭ haveblo de respektivaj artikoloj, titolitaj alie. Pro tio mi mem lastatempe komencis en multaj kazoj simple aldoni ligilojn al respektivaj artikoloj en aliaj vikioj. Resume: mi ne kundividas malruĝigan fervoron de [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]], sed mi komprenas ĝenerale liajn zorgojn kiuj kaŭzis tion. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 07:12, 10 jun. 2026 (UTC) :Ĉu iam estis interkonsento ke ruĝa ligilo devas esti pri grava afero? En ĉiuj aliaj vikipedioj ili nur devas esti [[Vikipedio:Menciindeco|menciindaj]], kaj mi ankoraŭ ne vidis interkonsenton ke nia vikipedio estu malsama. Certe, se oni volas starigi pli striktan regulon oni rajtas klopodi ke ĝi akceptiĝu, sed dum ĝi ne akceptiĝas, oni ne rajtas ofendiĝi tial, ke ĝi ne estas sekvata. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:13, 10 jun. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/Yayaolo42|Yayaolo42]] == * {{user|Yayaolo42}} Long-term abuse. Cross-wiki abuse. [[Special:CentralAuth/Vasas90]] (created page [[Thathanine Thongchay]], [[:w:simple:Thathanine Thongchay]], [https://simple.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:Log&logid=3359217]) <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:MathXplore|MathXplore]] ([[Uzanto-Diskuto:MathXplore|diskuto]]) 03:18, 14 jun. 2026 (UTC) :La paĝo Thathanine Thongchay estis ĉiukaze forigita laŭ rezulto de esperanta diskuto en [[VP:FA]]. La salutnomo ne estis uzita krom pri tiu temo kaj en 13 jun. 2026. Neniu plia agado necesa. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 07:03, 3 okt. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/Banned user is free to create an account and free to be blocked under U.S. law|Banned user is free to create an account and free to be blocked under U.S. law]] == * {{user|Banned user is free to create an account and free to be blocked under U.S. law}} Vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:Morkoz|Morkoz]] ([[Uzanto-Diskuto:Morkoz|diskuto]]) 12:55, 11 jul. 2026 (UTC) :{{farite}} La salutnomo estas globale forbarita 14:58, 11 jul. 2026, post loka forbaro en la angla vikipedio je 14:35 kaj en la baza angla vikipedio je 14:55. En la esperanta branĉo la "redaktokalkulo" nombras 6 redaktojn, sed fakte estís nur du paĝoj, [[Fondaĵo Vikimedio]] kun nur ŝanĝeto de unu litero kaj samminute [[Usono]] per vandalisma fuŝo. Ambaŭ estas forigitaj, kaj la fuŝo pri paĝo [[Usono]] estis kondamninda, sed supozeble la anglaj vandalismoserĉantoj pli provokiĝis de la angla provoka salutnomo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:58, 3 okt. 2026 (UTC) ==Kio estas la celo de [[Ŝablono:Tradukon]]?== Mi foje vidis la ekvivalentojn de ĉi tiu ŝablono en alilingvaj vikipedioj, sed ĝis hodiaŭ eĉ ne konsciis, ke ĝi ekzistas en nia. Tiam mi trovis ke [[Uzanto:ThomasPusch]] forigis ĝin de [[Kantono Door]] tial, ke li (mis?)komprenis ĝin kiel postulon al la vikipedia komunumo. Se la ŝablono estas intencata kiel maniero postuli ion, ŝajnas al mi ke la ŝablono entute ne uzeblas kaj devus esti forigita, ĉar oni neniam rajtas postuli al ĉiuj vikipediistoj ke ili okupiĝu pri tiu aŭ tiu ĉi artikolo. Sed se ĝi ne estas intencata tiel, ŝajnas al mi ke ĝi estas savenda de la forgeso kaj uzenda en la plej multaj artikoloj. Do - kion ĝi signifu? Mi aparte volus scii la intencon de [[Uzanto:Goren]] kaj [[Uzanto:Gamliel Fishkin]] kiel kontribuintoj al la ŝablono. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:58, 16 jul. 2026 (UTC) :Mi kreis ĝin en 2008, tiam ĝi estis utila por peti al aliaj kontribuantoj traduki ion el la lingvo, kiun oni mem ne regas. Preskaŭ 20 jaroj pasis, kaj la situacio kompreneble ŝanĝiĝis. [[Uzanto:Goren|Goren]] ([[Uzanto-Diskuto:Goren|diskuto]]) 17:35, 16 jul. 2026 (UTC) ::Nu, kio ĝenis min en [[diskuto:kantono Door]] estis la manko de motivo de homo, kiu metis ĝin petante aliajn vikipediistojn pluampleksigi artikolan ĝermon tri-frazan de unu certa kantono de Viskonsino, kiu jam havis 9 frazojn, sed ne havis ĉiujn detalojn menciitaj de la angla vikipedio, '''ne''' ĉar li ne regus la fontan lingvon, kiu laŭ la protokolo estis lia gepatra lingvo en kiu li faris 99 % de ĉiuj redaktoj, '''ne''' ĉar li ne kapablus verki en Esperanto, ĉar liaj du aliaj redaktoj estis tute esperantaj, sed ĉar li volis '''mendi''' maksimuman tekston sen devi tajpi plian vortojn krom meti la ŝablonon. Mi povus konstrui situacion kie tute sincere la ŝablono povus esti senca. Imagu ke vi tre interesiĝas pri la litova lingvo, ne regante ĝin, kaj vi en Vilno kun karaj lokaj amikoj estis en filmo, pri kiu vi nur komprenis la bildojn - ni diru, la filmo [[:lt:Nuodėmės užkalbėjimas|Nuodėmės užkalbėjimas]], surbaze de tri romanoj de [[Jurga Ivanauskaitė]]. Pri ŝi esperanta teksto estas, sed pri la filmo komkrete nur estas vikipediaj tekstroj en la litova, kimra kaj estona, kaj unu miniatura frazeto en la simpla angla. Bone, ankaŭ en la litova ne estas multo, sed se oni sen koni la lingvon nur sukcesas suĉi tiom da informoj el vikidatumoj [[d:Q16465862]], ke rezultas {{ŝ|informkesto filmo}} kaj eble 2 frazoj, tiam en 2026 povus esti ebleco aŭ peti tradukan helpon de aŭtomata tradukilo, kiu povas fuŝi, aŭ peti tradukan helpon de sperta esperantisto kiu ankaŭ gepatralingve estas litova. Tiam meti la ŝablonon povus esti en sinceraj motivoj... Estas alia demando ĉu nun kun preskaŭ 400 000 esperantaj artikoloj plus teorie 400 000 diskutpaĝoj iu hazarde vidus la ŝablonan peton pri helpo en la ekzotika litova lingvo, sed oni povus ĉiukaze provi, kaj plej bone ankoraŭ rekte alskribi esperant-kaj-litovlingva(j)n vikipediisto(j)n. Do vi vidas en [[diskuto:kantono Door]] kiu hipokrito en la motivoj de la anglalingva posta forbarito ĝenis min. Sed kompreneble ĉiam imageblas diversaj scenaroj... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:00, 16 jul. 2026 (UTC) :::{{re|Goren}} Ĉu vi volas diri ke oni devas ne peti tradukojn el lingvoj, kiujn oni mem komprenas? Se jes, mi petas mencii tion, prefere kun klarigo pri la kialoj, en la ŝablona paĝo. :::Mi normale komprenas ŝablonojn k.s. kiel konstatojn pri la artikolo, kiuj validas sendepende iuj ajn ecoj de la persono, kiu afiŝas ilin. Do se vi kredas, ke homoj kun certaj lingvokapabloj devas ne uzi ilin, mi pensas ke estus pli bone antaŭaverti tion ol poste akuzi. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:29, 17 jul. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/~2026-47752-49|~2026-47752-49]] == * {{user|~2026-47752-49}} Vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 13:06, 2 sep. 2026 (UTC) * Neniu forbaro jam fariĝis. Temas nur pri redaktetoj en la esperanta paĝo [[Diakrita signo]] je 2 sep. 2026, neniu alia lingvobranĉo, aŭ alia paĝo aŭ momento koncerniĝis. Ĉu iu volus revizii la dubindajn redaktojn kaj konfirmi la juĝon ke devus forbari la anonimulon? Alikaze la dubinda redakto jam estis antaŭ pli ol monato, kaj supozeble enordas ĝin konsideri jam ne plu aktuala. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:40, 3 okt. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/~2026-48309-68|~2026-48309-68]] == * {{uzanto2|~2026-48309-68}} Vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:Quinlan83|Quinlan83]] ([[Uzanto-Diskuto:Quinlan83|diskuto]]) 09:56, 5 sep. 2026 (UTC) :{{Farite}} Je 11:32, 5 sep. 2026 (UTC) Kani forbaris la anoniman kanalon por daŭro de unu jaro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:32, 3 okt. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/~2026-49940-88|~2026-49940-88]] == * {{user|~2026-49940-88}} Vandalism. Long-term abuse <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 17:11, 16 sep. 2026 (UTC) :{{farite}} Jam estis globale forbarita nur 5 minutojn poste, je 17:16, 16 sep. 2026 (UTC). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:35, 3 okt. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/~2026-50282-95|~2026-50282-95]] == * {{uzanto2|~2026-50282-95}} Long-term abuse <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 17:43, 16 sep. 2026 (UTC) :{{farite}} Jam estis globale forbarita nur 3 minutojn poste, je 17:46, 16 sep. 2026 (UTC) - tamen en tiu ĉi anonima konto okazis apenaŭ io ajn, nur estis suspekto ke temus pri la sama homo kiel {{uzanto2|~2026-49940-88}}, kaj supozeble la du aliaj anonimaj kanaloj supre. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:29, 3 okt. 2026 (UTC) == Propono aktivigi rajton "Ŝablonredaktanto" AKA "Template Editor" en ĉi tiu vikio == [[File:Wikipedia Template editor icon (1).svg|200px|right]] * [[:en:Wikipedia:Template editor]] * @[[User:ThomasPusch]] @[[User:LiMr]] @[[User:Kani]] @[[User:Sj1mor]] @[[User:DidCORN]] @ĉiuj ceteraj * Mi proponas aktivigi la rajton kaj uzantogrupon "Ŝablonredaktanto" en ĉi tiu vikio. La avantaĝo estas ke tiel eblas malpliigi la protektonivelon de gravaj ŝablonoj kaj moduloj sen risko de vandalismo. La protektonivelo "nur registriĝintaj uzantoj" estas tro malalta, kaj "nur administrantoj" estas tro alta. * I propose to activate the right and user group "Template Editor" in this wiki. :: [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:57, 2 okt. 2026 (UTC) === Diskuto === :Pri tio mi malkompetentas. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 20:36, 2 okt. 2026 (UTC) :Mi ne spertas pri la afero, sed ŝajnas bone al mi ke estu kiel eble plej multaj elektebloj pri nivelo de protektado. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 03:05, 3 okt. 2026 (UTC) :Mi baze subtenus tiun ideon, sed samkiel Kani aŭ Arbarulo havus neniun ideon ĉu aŭ kiel eblus aktivigi tion. Supozeble necesus peti iun neesperantistan stevardon aranĝi tion, se io tia ekzistas en aliaj lingvobranĉoj (eĉ pri tio mi ne orientiĝas). Sed baze en la esperanta vikipedio nur estas protekteblecoj "tute ne protekti", "malpermesi redaktojn de anonimaj redaktantoj" kaj "nur permesi redakton de la [sume nur 10] administrantoj [inter kiuj ĉiam iuj ferias aŭ estas ĵus administre malaktivaj]", kaj inter ŝtupo 2 kaj 3 tre bonus havi ankoraŭ iun diferencigon, ĉar se necesas protekti iun paĝon, ĉar temas pri amase multuzata ŝablono kiu foje estis atakita, tiam protekto nur "malpermesi redaktojn de anonimaj redaktantoj" estas ridinde tro malmulta: ĉiu vandalo povas gaje elekti por si novan salutnomon kaj redakti paĝojn kaj ŝablonojn laŭ propra volo, ĝis iam poste oni forbaros tiun konkretan salutnomon. Sed ĉar samtempe ne multaj esperantistoj teknike kapablas kaj interesiĝas pri disdono de tia rajto "Ŝablonredaktanto" AKA "Template Editor" (mi je unua pripenso nur venus al nomoj Taylor 49 kaj Moldur, krom la 10 administrantoj - mi ne scius ĉu ankaŭ Dominik, Thomas Guibal, DidCORN aŭ Sj1mor interesiĝus), tia rajto restus tre malofta. Sincere dirite, ni ne protektas multajn ŝablonojn, se tie ankoraŭ neniam io misa okazis... Do: se sukcesas aranĝi tion, mi estus por tiu teknika rajto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:19, 3 okt. 2026 (UTC) :: Kelkaj vikioj, interalie angla vikipedio, havas tiun tipon de rajto. Tion aktivigi eblas NUR per [https://phabricator.wikimedia.org peto en "phabricator"] kio siavice postulas lokan interkonsenton. Se post 8 tagoj estos sufiĉa majoritato tiam mi faros la peton tie. La rajton doni al unuopa uzanto aŭ forpreni ĝin povas administranto. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:38, 3 okt. 2026 (UTC) === Voĉdonado === * <!--{{Por}}--> # {{por}} (malforte) --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 03:05, 3 okt. 2026 (UTC) # Sekve {{por}} --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:22, 3 okt. 2026 (UTC) # {{por}} [[Vikipediisto:Castelobranco|<span style="color:#778899; font-family:Verdana; font-size:1em;">CasteloBranco</span>]]^{[[Vikipediista diskuto:Castelobranco|<span style="color:#00008b;">diskuto</span>]]} 20:51, 4 okt. 2026 (UTC) * <!--{{Kontraŭ}}--> == Peto: forigi malbonkvalitan dosierversion (Palafrugell 1911) == Saluton, mi petas forigon de '''malnova, malbonkvalita dosierversio''' (ne de la tuta dosiero). * Dosiero: [[:Dosiero:IIa Geronprovinca Asambleo Palafrugell 1911.jpg]] * Aktuala versio (bona): 1600×1200, alŝutita 2 okt. 2026 * Forigenda arkiva versio: 1024×768 (<code>20261002224910!IIa_Geronprovinca_Asambleo_Palafrugell_1911.jpg</code>) Mi unue alŝutis malpli klaran foton, kaj poste anstataŭigis ĝin per pli alta-rezolucia foto de la sama historia bildo. La nuna versio jam estas la bona; mi simple volas forigi la malnovan el la dosierhistorio, ĉar mi mem ne havas forigrajton. Dankon! [[Uzanto:Capiscuas|Capiscuas]] ([[Uzanto-Diskuto:Capiscuas|diskuto]]) 23:28, 2 okt. 2026 (UTC) : {{forte por}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:53, 2 okt. 2026 (UTC) : {{malforte por}} {{komento}} Tion facile eblas fari, ankaŭ sen granda voĉdono. Kutime ni ne tiom detale forigas malnovajn versiojn, krom se la malnova draste perfortis kopirajton kaj la nova versio ne - tio ĉi tie ne estas. Malnovaj versioj de dosieroj ne damaĝas kaj kutime interesas neniun. Sed forigi ilin same ne damaĝas. Mi forigos la malnovan version. 06:01, 3 okt. 2026 (UTC)[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) :{{farite}} {{re|Capiscuas}} vi devus ankoraŭ plenigi la tri parametrojn Priskribo, Fonto kaj Aŭtoro en la ŝablono "Resumo" - pri tio vi certe konscias, ĉu? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:05, 3 okt. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/ခြညစ်းညမ်င်း။|ခြညစ်းညမ်င်း။]] == * {{user|ခြညစ်းညမ်င်း။}} Long-term abuse. x-wiki abuse <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 07:18, 8 okt. 2026 (UTC) 1ekusvopc8xdjrs0ct9b4yk7dbcnslb 9490246 9490240 2026-10-08T08:10:47Z Taylor 49 126294 :: {{farite}} globale forbarita. ~~~~ 9490246 wikitext text/x-wiki {{DiskutejoEnkondukoSubpaĝo |nomo=Administrejo |bildo = Admin_mop.PNG |bildhelpilo = Administrejo |priskribo = La sekcio de la Diskutejo por informi kaj diskuti pri administraj aferoj rilate al Vikipedio. Ekz. demandoj kaj petoj al administrantoj, raportoj pri vandalismo, redaktomilitoj, interrilataj problemoj, ktp. |mallongigo = VP:DA }}[[Kategorio:Vikipedio:Diskutejo]] == [[Vikipedio:Artikolo de la monato]] (ADLM) == Al la aliaj 9 administrantoj {{re|Blahma|Gamliel Fishkin|Narvalo|KuboF Hromoslav|Salatonbv}} {{re|Tlustulimu|Yekrats|LiMr|Kani}}, al {{re|Dominik|Fordaemdur}} aparte interesitaj pri la servo ADLM, {{re|RG72|Marcos}}, la lastaj du en 2024 pensiiĝintaj eksadministrantoj, kaj aldone iom arbitre ankoraŭ {{re|Filozofo|Arbarulo|Sj1mor|Crosstor}} {{re|Moldur|Aidas|Verdulo|Taylor 49}}, kelkaj el la en la lastaj jaroj plej aktivaj kunlaborantoj (la listo certe ankoraŭ ampleksigeblus, mi nur volas enplekti iujn el la fidindaj homoj kiuj neniam akceptis iun apartan vikipedian funkcion): La 1-an de januaro montriĝis eta vikipedia paneo, kiun mi komentis interalie en [[diskuto:Pingveno]]: Mi volas havi rapidan solvon por uzo kiel [[vikipedio:Artikolo de la monato|Artikolo de la monato]], ĉar oni forgesis antaŭvidi ion tie kaj la unua tago de januaro 2026 jam '''preskaŭ pasis''' kun granda truo en la esperanta ĉefpaĝo. Tial mi proponas reprezenti la paĝon paĝon [[Pingveno]] tie, post preskaŭ 20 jaroj. Mi konsciis ke la monato jam disvolviĝis kaj mankis tempo por vasta interkonsiliĝo pri temo, tial mi konscie elektis malpolitikan kaj supozeble ne demagogiigan temon, por improvizite ŝtopi la truon de januaro kaj tiam havi monaton por elekti la aliajn 11 prezentindajn temojn de 2026. Tamen, pli ol tagon poste, vespere la 2-an de januaro, kiam la krizo jam longe estis pasinta, uzanto de tute nova konto [[uzanto:Spel713|Spel713]], kreita aparte por tiu kampanjo je 20:06, 2 jan. 2026, sed evidente teknike sperta vikipediano, kiu sendube jam antaŭe per alia konto redaktis kaj por la kampanjo elektis malfermi anonimigan novan pseŭdonimon "Spel713", elektis renversi la senpolitikan, zoologian temon "pingveno" kaj anstataŭe decidi pri metado de ĉiuj 12 temoj de 2026, kaj ankaŭ jam duona 2027, kaj elektis por tio tute tiklajn kaj demagogiajn temojn. Por 2026 trifoje Nazia Germanio 1939-1945 (Nazia Germanio, Batalo de Ardenoj, Adolf Hitler), trifoje mezazia eksa Sovetunio (Azerbajĝano, Karakalpakio, Uzbekio), dufoje Pollando (Podlaĥia Provinco, Silezio, sed Pollando ankaŭ ludas gravan rolon en la tekstoj Nazia Germanio kaj Adolf Hitler), unu esperantistan temon (SAT-ano [[Francisco Azorín Izquierdo|Azorín]]) kaj tri ŝajne arbitre elektitaj temoj, kiuj ne estas elstaraj tekstoj kaj fakte tiom malgrandas ke du el ili ankoraŭ estas artikolaj ĝermoj: [[Ozzy Osbourne]] kun 11 frazoj, sed ankoraŭ nepreta duonla informkesto, [[iPad]] kun 6 frazoj kaj [[Dendrobates azureus|sudafrika blua rano]] kun 4 frazoj, ankoraŭ manka teksto pri genro kaj taksonomia aŭtoritato - kontentiga ek-paĝo sed neniel leginda aŭ elstara teksto (tion mi kuraĝas juĝi ĉar estis mi kiu faris la artikolan ĝermon en 2012, do mi ne ofendas kolegon se mi tiel juĝas mian propran ek-paĝon). Tiel ĉi la tekstoelekto ne rajtas resti. Por januaro oni evidente bezonas rapidan solvon, pri la pli postaj tekstoj oni nun voĉdonu kaj interkonsiliĝu. Sed klaras ke estu ekvilibro, ne estu kvin temoj pri nazi-polaj rilatoj kaj ne tri pri mezazia Ekssovetio, sed estu ekvilibro inter artaj, politikaj, geografiaj, biologiaj, fizikaj kaj homsciencaj temoj, en geografio estu ankaŭ temoj el Ameriko kaj Afriko, Suda kaj Orienta Azio, Oceanio, kaj ĉiukaze ĉiuj 12 tekstoj estu tekstoj kiuj pasis la voĉdonon al elstara aŭ almenaŭ leginda teksto. Tiel 11 el la 12 tekstoj, kiuj estas nek elektitaj elstara aŭ leginda, ankoraŭ ne elekteblas, nur [[Azerbajĝano]] estis en "nekonata dato akceptita en la liston de elstaraj artikoloj" (he?), jam estis ĉefpaĝa artikolo de la semajno en somero 2010, sed havas du intertempe paneajn referencojn kaj ankoraŭ tre multajn ruĝajn ligilojn, kiujn elstara artikolo fakte ne havu. Ĉu vi konsentus pri mia propono, A) reinstali la elstaran, maturiĝintan kaj malpolitikan tekston [[pingveno]] por januaro, b) proponi la tekston [[Azerbajĝano]] por februaro kaj uzi la restajn kvar semajnojn ĝis tiam por komune forigi la mankojn, kaj tiam pri la monatoj ekde marto 2026 havi tute laŭregulajn voĉdonojn pri prezentindaj tekszoj el inter la deciditaj prefere elstaraj, sed konsenteble ankaŭ legindaj artikoloj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:49, 3 jan. 2026 (UTC) :Jes ja. Mi samopinias kun vi kaj kani. Tio kio okazis estas nur ekzempleto kio okazas kiam ni malsukcesas defendi nian vikipedion kaj rezulte ĝi estis kidnapita. La fiuloj ĉiam fariĝas pli kaj pli ruzecaj kaj ŝajne tio kio ne havas por protekti estas valora al ili por kidnapi al alproprigi. Ni simple devas pliigi la ŝlosilecon kaj se eblas la kontroladon sur niaj resoursoj, inter ili ĉefe tiuj kiuj estas elmontrataj en la ĉefpaĝo. Dankon pro via zorgo, Amike [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 18:01, 3 jan. 2026 (UTC) :Mi absolute konsentas. Kaj mi pretas iom plibonigi elektotajn artikolojn, kondiĉe, ke oni forigu la tutan proponitan liston, eĉ pri mia samlandano Azorín por kiu mi iam ege laboris. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:06, 3 jan. 2026 (UTC) :Mi tute subtenas vian opinion kaj laboron, krom la konata temo de la ruĝaj ligiloj. Certe la elekto de artikoloj de la monato ne estas afero por novuloj, kiuj ensaltas nur por tio. Ĉu tio estas afero kiun oni povus ŝlosi, ekzemple nur por patrolantoj? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:24, 3 jan. 2026 (UTC) ::Mi subtenas la proponon: 1 = Pingveno, 2 = Azerbajĝano, pliaj = decidotaj. ::Ĉu endas forbari la entrudiĝulon pro vandalismo? ::Ĉu eblas protekti la liston tiel ke ĝin redakti rajtas nur vikipedianoj kiuj jam ĉeestas minimume longan tempon kaj jam faris minimuman nombron da kontribuoj? - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 18:34, 3 jan. 2026 (UTC) :::Mi subtenas la du kromajn proponojn de Moldur. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:56, 3 jan. 2026 (UTC) ::::Reage al la demandoj de {{re|Moldur|Arbarulo|Kani}} Eĉ mi kiel unu el 3 burokratoj, kaj la aliaj 7 administrantoj ĉiukaze, nur havas teknikan elekton tute ne protekti paĝon, protekti ĝin tiel ke anonimuloj ne povas redakti ĝin aŭ draste protektegi ĝin tiel ke ekskluzive nur ĉiuj aliaj administrantoj povas redakti kaj ankaŭ reforigi la protekton. Inter tiuj sufiĉe radikalaj elektoj teknike ne estas elektebla iu meza vojo. Bedaŭrinde. Sed pri forbaro de la novulo pro vandalismo: La homo agis malsincere, elektinte por la kampanjo tute novan pseŭdoniman salutnomon, sed la redaktostilo supozigas ke la kolego bone regas Esperanton kaj ankaŭ tre bone regas ĉiujn kutimajn redaktajn kutimojn de Vikipedio - do mi supozas ke li estas esperantista kolego. Ke la uzanto ne malkaŝas sian kutiman salutnomon estas malkolegeca kaj iom malica stilo, sed ne estas devigo malkaŝi sian nomon dum redaktado, kvankam la elekto de aparta nova salutnomo por specifa ago kaj redaktado per pluraj pseŭdonimoj nomiĝas [[gantopupo]] kaj ne estas antaŭvidata - sed ke la homo agas kiel "gantopupo" estas nur mia subjektiva diveno, kaj sen pli klaraj spuroj de "gantopupado" mi ne facilanime forblokus la novan salutnomon. Estas sendube tiel ke ni dormetis kaj neniu en 2025 atentis elekti artikolojn de la monatoj por 2026 - do ni mem kolektive kulpis pri la vakuo de la 1-a de januaro. Povas esti ke la homo vidis la vakuon samtempe kiel mi, sed iom aŭtisme ne vidis ke mi tuj proponis solvon por la tago kaj monato, sed dum tago faris por si planon kiel plenigi la venontajn 18 monatojn kaj simple enkopiis siajn rezultojn la 2-an kaj 3-an de januaro. Estas naive pensi ke la uzanto ne rimarkis ke en tio li forĵetis la intertempe metitan januaran proponon "pingveno" (elstara teksto) kaj anstataŭigis ĝin per la multe pli demagogia kaj disputebla teksto "Nazia Germanio" (ne jam elstara teksto), sed pri la postaj monatoj oni povus ruze argumenti ke tie la vakuo ankoraŭ estis kaj la kolego nur "volis helpeme plenigi la truojn". Do mi nur forbarus la pseŭdonime agantan kolegon, se tiu aktive kaj videble malice pluan fojon forĵetus proponojn kiuj ne plaĉas al lia subjektiva prefero. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:40, 3 jan. 2026 (UTC) :::::La fiulo kontraŭatakis. Endas tuja forbaro. Mi ne scias kie trovi lin. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 02:01, 4 jan. 2026 (UTC) ::::::Denove same okazis fare de [[Uzanto:Spel713|<bdi>Spel713</bdi>]] je la 2:00 horo. Nazia Germanio kaj la svastiko denove aperas en la ĉefpaĝo. Okazas io serioza kaj ni devas reagi serioze. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 05:34, 4 jan. 2026 (UTC) :::::::Mi detale kaj ĝentile klarigis al la homo hieraŭ en sia diskutopaĝo, kaj en redaktoresumoj de ĉiuj malfaroj, kial ne eblas lia/ŝia agado. La kolego evidente ne komprenas aŭ ne akceptas kompreni, ke li/ŝi ĉi tie persone kontraŭagas komunajn decidojn. Mi protektis la januaran artikolon kontraŭ redakto de ne-administrantoj dum januaro, sed ne volas fari tion por ĉiu estonta monato. Tial nur restas la ebleco dumtempe forbari lin/ŝin de redaktado - provizore por monato. Sed mi avertis la uzanton: se tiam daŭriĝos agadoj kontraŭ la komunumaj reguloj, tiam forbaro ankaŭ povas esti unujara, aŭ por ĉiam. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:38, 4 jan. 2026 (UTC) :::::::Atentu ke nur por la prezentopaĝeto de la "Artikolo de la monato" de januaro 2026 tiu protekto signifas, ke ĝis la fino de januaro nur la 10 administrantoj povos fari redaktojn. La paĝeto tiom malgrandas ke tio probable ne estos problemo. Sed se iu ne-administranto vidas eraron en la paĝeto, tiu devos peti iun ajn el la 10 administrantoj ĝustigi tiun eraron, nur ĝis fino de la monato. Tiu duobla protekto, kun la aldona forbaro de uzantokonto Spel713, sencas, ĉar ĉiuj konscias, ke la homo povos fulmrapide registri novajn salutokontojn Spel714, Spel715, Spel716 aŭ iujn aliajn nomojn, kaj ankaŭ povos fari malaprobindajn redaktojn kontraŭ komunaj decidoj simple sen ensaluto, krom se unuopa paĝo estos protektota kontraŭ redaktoj de anonimuloj, kio estas la absoluta escepto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:59, 4 jan. 2026 (UTC) : Stranga ulo [[:m:Special:CentralAuth/Spel713]]: mi petas IP-kontrolon far stevardo. Supozeble temas pri nova gantopupo de iu aŭ forbarito, aŭ iu problemulo. Mi konsentas pri ĉiuj agoj de Thomas ĉe [[Vikipedio:Artikolo de la monato/2026/01]], la temo [[Pingveno]] ("konscie elektis malpolitikan kaj supozeble ne demagogiigan temon"), kaj la unumonata forbaro (probable porĉiama forbaro indas, kiam estas pruvo de gantopupumado). Demando restas ĉu la ulo estas esperantisto, aŭ agas per maŝintradukado. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 14:28, 4 jan. 2026 (UTC) ::[[dosiero:Vienna Convention road sign Aa-32-V1.svg|30ra]] Ĉiukaze: La konto "Spel713" nun estas por ĉiam tutprojekte ŝlosita. Ce compte est globalement bloqué. This account is globally locked. - Tiu temo estas finita do, sendepende ke ni esperantistoj ne trovis klarajn pruvojn de gantopupumado. Sed la mispaŝoj en la afrikansa, angla, slovena kaj turka vikipedioj sufiĉas por senfina blokado, tute ne konsiderante la strangajn aĝojn en la esperanta vikipedio kaj supozeble en aliaj branĉoj, kie la ĝenoj ne atingis la nivelon de kompleta loka forbaro, ĝis la konto jam estis globale forbarita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:15, 6 feb. 2026 (UTC) :Mi pensas ke por artikolo de la monato preferinde elektataj estu tiaj artikoloj, kiuj espereble ne povas kaŭzi konfliktojn kaj redaktomilitojn. Do, mi ne kontraŭas elekton de la artikolo [[Pingveno]] por januaro, sed ege dubas pri elekto de la artikolo [[Azerbajĝano]] por februaro. Kaj mi pensas ke duonprotekto de artikolo de la monato (tiel ke ĝin povas redakti ĉiuj aŭtomate konfirmitaj uzantoj sed ne IP-uloj kaj ne novregistritoj) estas necesa kaj sufiĉa. Pri la supozo, ke la posedanto de la forbarita uzantokonto kreos novajn uzantokontojn, ĉu forbaro de iu uzantokonto ne malebligas registriĝon disde la IP-adreso uzita de tiu uzantokonto? [[Uzanto:Gamliel Fishkin|Gamliel Fiŝkin]] 01:23, 5 jan. 2026 (UTC) ::{{re|Gamliel Fiŝkin}} Forbaro (ce ni nur unumonata, sed intertempe globala kaj porĉiam) devus malebligi kreojn de kontoj el sama IP-adreso uzita de tiu uzantokonto. Sed tiuj banditoj kutime ne havas problemojn uzi aliajn IP-adresojn. Mi mem ne scias ekzakte kiel funkcias, ĉar mi mem ne alstrebas karieron de forbarita vandalo, sed evidente ne estas granda problemo. Pri eblaj duboj de plena neŭtraleco de la artikolo [[Azerbajĝano]] por februaro mi konsentas, almenaŭ ĝi estis je "nekonata dato akceptita en la liston de elstaraj artikoloj", sed post tiu "nekonata dato" tamen povus esti problemaj redaktoj. Supraĵe mi ne vidis ion elstare alarmigan, kaj mi eĉ ne havus la tempon nun pesi ĉiun vorton kaj frazon, des pli ke la tempo tre rapide fluas, jam pasis unu semajno en februaro, kaj la teksto manke de alternativa propono jam ekde ses tagoj videblas titolpaĝe. Tamen, se vi hazarde vidas iun ĝustigeblan frazon - ankaŭ pri ADLM eblas tute bone diskuti aŭ tuj ŝanĝi ion. Mi pardonpetas ke nun la tempo tiom mankis: mi tute konsentas pri kritikemo kaj la teksto Azerbajĝano ne estas mia preferata teksto, sed ĝi nun estis la malplej problema el inter la proponitaj. 13:45, 6 feb. 2026 (UTC)[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) :::Dankon la inviton, sed mi plene okupiĝas pri Hungario kaj Ĉinio, do plian energion mi jam ne havas. [[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 03:27, 5 jan. 2026 (UTC) Bone, pri la forigo de la anonime puŝitaj dubindaj tekstoj estis konsento. Sed tamen nun necesas decidi kiujn paĝojn elekti por la monatoj marto ĝis decembro. Pri tio mi petas konlaboron en la diskutpaĝo [[Vikipedia diskuto:Artikolo de la monato/2026]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:09, 6 feb. 2026 (UTC) == Report concerning user "[[Special:Contributions/PoorPeopleMadOnline|PoorPeopleMadOnline]]" == * {{user|PoorPeopleMadOnline}} Long-term abuse <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:Ternera|Ternera]] ([[Uzanto-Diskuto:Ternera|diskuto]]) 00:01, 13 jan. 2026 (UTC) :Li kreis [[Joel Filsaime]]. Liaj gantopupoj senĉese malfaras la forigajn ŝablonojn. [[Uzanto:Jlwoodwa|jlwoodwa]] ([[Uzanto-Diskuto:Jlwoodwa|diskuto]]) 03:30, 13 jan. 2026 (UTC) ::Mi nun [[VP:FA|proponis]] la mizeran paĝon [[Joel Filsaime]] je forigo, post diskuto de 7 tagoj ĝi probable estos for. Pri la uzantopaĝo laŭ mi nenion necesas fari. Tie nun estas indiko «Ĉi tiu konto estas tutprojekte ŝlosita - ekde 2026-01-13. Ce compte est globalement bloqué. This account is globally locked.» Kaj la paĝo estas protektita kontraŭ forigo de tiu noto. Tio eĉ pli klaras kaj pli bonas ol forigo entuta. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:00, 6 feb. 2026 (UTC) ::: Globally blocked / globale forbarita. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:18, 30 mar. 2026 (UTC) == Report concerning user "[[Special:Contributions/Flughaveno Ŝeremetjevo|Flughaveno Ŝeremetjevo]]" == * {{user|Flughaveno Ŝeremetjevo}} Long-term abuse <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 07:23, 26 jan. 2026 (UTC) {{re|ThomasPusch}} Hi, sorry for writing in English. I noticed that you are an active administrator, so I came to seek your help. Please see this case. This user has now been globally locked, but their user page still contains some attack content against others (in [[Uzanto:Flughaveno_Ŝeremetjevo#Averto POR NDS|the first section]]), and they also went to [[User talk:NDG]] to attack [[User:NDG]]. I have requested speedy deletion for both pages, so could you please help me '''delete [[User:Flughaveno Ŝeremetjevo]] and [[User talk:NDG]]'''? Thank you very much. [[Uzanto:ShuQizhe|<span style="color:#39C5BB"><span lang='ja'>浅村しき</span></span>]] ([[Uzanto-Diskuto:ShuQizhe|<span style="color:#FFA500">diskuto</span>]]) 05:29, 5 feb. 2026 (UTC) :{{farite}} La uzanto "Flughaveno Ŝeremetjevo" plendis pri kontraŭvandalisto (en aŭtomate farita, bona Esperanto), ke tiu estus vandalo, estas senigata de siaj rajtoj kaj la uzanto petas rajton de esperantlingva administranto. Nenio el tio veras. Male: estis la uzanto kiu obstine multfoje vandalis esperantan paĝon. La ofendaj misinformoj de lia uzantopaĝo tial foriĝu. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:49, 6 feb. 2026 (UTC) ::Much appreciate. [[Uzanto:ShuQizhe|<span style="color:#39C5BB"><span lang='ja'>浅村しき</span></span>]] ([[Uzanto-Diskuto:ShuQizhe|<span style="color:#FFA500">diskuto</span>]]) 09:53, 6 feb. 2026 (UTC) ::Thank you! [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 10:23, 6 feb. 2026 (UTC) ::: Globally blocked / globale forbarita. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:18, 30 mar. 2026 (UTC) == Report concerning user "[[Special:Contributions/Bucheon|Bucheon]]" == * {{user|Bucheon}} Vandalism. x-wiki-vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 10:02, 19 feb. 2026 (UTC) : Globally blocked / globale forbarita. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:18, 30 mar. 2026 (UTC) ==Denove pri AI== {{re|Eihel}}{{re|Sahaquiel9102}}{{re|Taylor 49}}{{re|Stefangrotz}}{{re|ThomasPusch}}{{re|Tlustulimu}} [[Uzanto:Sj1mor]] ŝajne provas plenigi la liston de tekstoj de [[Tekstaro de Esperanto]] per artikoloj verkitaj de artefarita intelekto. Mi provis dialogi kun li ĉe [[Diskuto:Ombro sur interna pejzaĝo]], sed ŝajne li ne kredas ke estas iu problemo, ĉar li daŭre faras. Mi kontrolis nur la artikolojn [[Ombro sur interna pejzaĝo]], [[Ĝis revido, krokodilido!]], kaj [[Por pli efika informado]], sed malmulte dubas, ke ĉiuj tekstoj faritaj de Sj1mor pri la menciita listo havas similajn problemojn. La ĉefa konkreta problemo estigita de la AI estas reklameca, ĝenerale malobjektiva interpretado de fontoj, malfacile korektebla aŭ kompensebla pro malbona aŭ nenia citado de fontoj. Krome ĉe [[Por pli efika informado]] estas longega resumo, kiu eĉ se ĝi estas objektiva (kaj mi ne kontrolis tion) estas troege peza por enciklopedia artikolo pri broŝureto. Kion ni faru? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:45, 17 mar. 2026 (UTC) : Mi antaŭ horo komentis en [[Diskuto:Ombro sur interna pejzaĝo]]: Estas ekster ĉiu dubo ke Sj1mor estas tre valora kaj sendube bonintenca kontribuanto. Sed same Arbarulo pravas ke ĉi tie la fontoj kaj citaĵoj estis miksitaj en kaĉon, kaj ne bone klaras de kie estas kiu opinio. Do provizore necesas interrompi la produktadon kaj unue ordigi la jam faritajn tekstojn. Mi observis la evoluon de Guglo-tradukilo (klare, multe pli simpla teknika taskaro, sed tamen iusence komparebla al la nuna IA-evoluo) kaj vidis ĝiajn Esperanto-tradukojn de senesperaj balbutaĵoj laŭgrade pliboniĝi al intertempe ofte tute bonaj tradukoj, ne ĉiam sed tre ofte, kaj sendube la evoluon signife subtenis multaj eĥoj de homaj uzantoj kiuj proponis pli bonajn vortumojn. Do unue ni devas alvoki al Sj1mor pli kritike home juĝi la produktaĵojn, kaj poste devus instrui la algoritmojn liveri pli bonajn rezultojn - se tio eblas, la problemo laŭgrade malaperos, sed povas ankaŭ esti ke ni fine interkonsentos uzi IA nur por pli simplaj taskoj, aŭ nur por helpado trovi verajn referencajn piednotojn kaj similaj fonaj esploroj. Ĉiukaze mi estas konvinkita ke Sj1mor estas bonintenca kontribuanto, kiun mi ne volus akuzi, minaci aŭ ataki, kaj mi certas ke eblas trovi bonan vojon en tiu konsentite tikla tereno... Sed paĝoj kiel [[Ombro sur interna pejzaĝo]] ne rajtas resti en tia "nebula vortokaĉo", kion por niaj malmultaj administrantoj trovi inter iuj novaj aŭ eĉ malnovaj paĝoj estus amase laborintensa. Do gravas ke la materialo nun ne plimultiĝas, sed unue la kvalito de la produktitaj paĝoj pliboniĝas - Sj1mor ankaŭ mem lernos, je kiu grado AI-krudmaterialo estas helpa laborŝparo aŭ je kiu grado la postkorektado fakte plimultigas la labormalŝparon... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:05, 18 mar. 2026 (UTC) ::En aliaj vortoj: Se estus alia, malpli konata uzanto, mi estus multe pli alarmigita, sed mi konas Sj1mor kiel tre konsiderantan kolegon, kiu petas pri konsiloj kaj kritikoj, vere agas laŭ ili, kaj laŭ mia nuna stato estas sufiĉe memkritikema, tiel ke li laŭ mi estas la ĝusta esperantisto por sondi en tiuj nekonataj terenoj - sen ke jam klaras ĉu finfine la uzo de la nova tekniko signifos malpezigon aŭ plipeziĝon de la konscienca redaktanto... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:42, 18 mar. 2026 (UTC) :::Mi konsentas pri la principoj, "provizore necesas interrompi la produktadon kaj unue ordigi la jam faritajn tekstojn". Sed mi dubas, ĉu tio okazas - almenaŭ ĝis hieraŭ ankoraŭ produktiĝis senreferencaj kredeble AI-aj artikoloj, nun kun malpli da ŝanco por problemoj ĉar la proporcio da persona interpreto estas malpli granda, tamen ankoraŭ ne nula - kaj mi ankaŭ ne volus blinde fidi AI pri pli objektivaj faktoj. Ekzemple vidu [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Nesenditaj_leteroj_el_Japanio&oldid=9334998 ĉi tiun redakton] de [[Nesenditaj leteroj el Japanio]], precipe la frazon "Ĝi estas mallonga, personeca verko, ofte rekomendita kiel legmaterialo por lernantoj pro sia simpla lingva nivelo kaj interesa enhavo pri Japanio el ne-japana perspektivo". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:26, 20 mar. 2026 (UTC) ::::{{re|ThomasPusch}} Ne, li daŭras same. Vidu [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%88u_ni_kunvenis_vane%3F&oldid=9336606] kaj [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%88u_rakonti_novele%3F&oldid=9336531]. Aŭ {{re|Sj1mor}}, ĉu vi konsentas ke necesas kontroli la asertojn de AI per fidindaj fontoj, kaj promesas fari tiun laboron? Krome, ĉu estas permeso por la enkopiado de tutaj recenzoj? Ĉar ankaŭ pri kopirajto ni havas respondecon. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:13, 21 mar. 2026 (UTC) ::::: Mi ne povas konigi ion precipe novan krom kion mi rakontis dum jaroj: :::::* mi nepre kontraŭas uzon de AS/AI ĝenerale kaj en vikioj :::::* oni nepre respektu kopirajton :::::* konstruante vikiojn, kvalito havu pli altan prioritaton ol amaso, alivorte, preferinde kontribuu malmulte sed bonkvalite, ol amase kaj fuŝe aŭ malhoneste ::::: La artikolo [[Ombro sur interna pejzaĝo]] enhavas longan kopiaĵon el [http://literaturo.esperanto.net/fo/ombrrec.html literaturo.esperanto.net/fo/ombrrec.html] kun rompita referenca ligilo. Ĉe la koncerna retejo mi ne vidas indikon de CC-BY-SA 4.0 kaj GFDL. Sekve, oni ne rajtas kopii la tekston en vikipedion. Necesas formeto kaj kaŝo de versioj. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:37, 30 mar. 2026 (UTC) ::::::Sj1mor ne interrompas la produktadon, ne ordigas la jam faritajn tekstojn, sed nun faras artikolojn pri esperantistoj pere de AI, rifuzas fari postkorektadon, des pli rifuzas fari antaŭkontrolon, kaj malagnoskas [[Vikipedio:Kontrolebleco]]. Vidu [[Diskuto:Hannes Larsson]]. Certe, ''en aliaj aferoj'' li petas konsilon kaj kritikon kaj konscience kunlaboras, do des pli doloras, ke ''en ĉi tiu afero'' li agas tute male. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:15, 5 apr. 2026 (UTC) :::::::{{re|Sj1mor}} Ĉe [[Diskuto:Sebastian Schulman]] vi skribis: "mi sentas sekura ĉar AI simple kolektas informojn kiuj estas haveblaj en publikaj informfontoj." Mi havas impreson ke vi pensas, ke AI faras kion homoj faras, kiam ili "kolektas informojn" - nome serĉas fontojn, legas la fontojn en la sama senco kiel homoj legas, kaj raportas kion ĝi lernis. Ĉu vi pensas tion? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:59, 28 apr. 2026 (UTC) ::::::::Jen la respondo de AI ([[Gemini (chatbot)|Gemini]] de Guglo) ::::::::"Por respondi viajn demandojn, mi sekvas ĉi tiujn paŝojn: ::::::::* Kompreno de intenco: Mi analizas vian mesaĝon por kapti ne nur la vortojn, sed kion vi vere volas atingi. ::::::::* Serĉado de informoj: Se la demando postulas freŝajn faktojn (kiel novaĵojn aŭ prezojn), mi serĉas en la reto per specialaj iloj. ::::::::* Logika analizo: Por matematikaj aŭ teknikaj taskoj, mi uzas mian internan logikon (aŭ Python-kodon) por certigi precizecon. ::::::::* Simpla lingvaĵo: Mi preferas uzi ĉiutagajn vortojn kaj mallongajn frazojn por ke la informo estu facile konsumebla. ::::::::* Adapto al via stilo: Mi rimarkas vian tonon kaj energion, kaj mi provas respondi simile ::::::::Mi certigas la kredindecon de miaj informoj per tri ĉefaj metodoj: realtempa serĉado, font-analizo kaj interna sciaro. ::::::::Kiel mi trovas kaj filtras faktojn ::::::::* Realtempa Serĉo: Se vi demandas pri io aktuala aŭ fakta, mi uzas la serĉilon de Guglo por trovi la plej freŝajn datumojn. ::::::::* Fidindaj Fontoj: Mi prioritatas oficialajn retejojn (.gov, .edu), agnoskitajn novaĵagentejojn kaj sciencajn datumbazojn. ::::::::* Kruc-kontrolo: Mi komparas plurajn fontojn por vidi ĉu ili konsentas. Se fontoj malkonsentas, mi mencias tion al vi. ::::::::* Analizo de Datoj: Mi ĉiam serĉas la plej lastatempajn publikigadojn por eviti malnoviĝintajn informojn. ::::::::* Malsamaj Perspektivoj: Por kompleksaj temoj, mi serĉas diversajn vidpunktojn por doni al vi ekvilibran respondon. ::::::::Miaj limigoj ::::::::Kvankam mi klopodas esti preciza, mi foje povas fari erarojn (nomatajn "[[Halucino (artefarita intelekto)|halucinacioj]]"). Tial mi ĉiam rekomendas duoble kontroli tre gravajn faktojn, precipe pri sano, juro aŭ financoj. ::::::::". [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 15:24, 28 apr. 2026 (UTC) :::::::::Mi kredas tiun respondon, sed ĝi ŝajnas nekompleta por niaj celoj. Ĝi ne mencias ke la maniero, laŭ kiu AI "komprenas" tekstojn kaj respondas pri ili, estas tute alia ol la kognaj procezoj de leganta kaj skribanta homo. Kaj estas en tiu procezo kie aperas la halucinoj. :::::::::Mi komprenas la lastan noton pri "halucinacioj" kiel sufiĉe klaran instrukcion "ne fidu ĉi tiujn informojn kvazaŭ vi legus ilin mem". Kiel vi komprenas ĝin? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 22:48, 28 apr. 2026 (UTC) ::::::::::"Vi tute pravas. Via rimarko tuŝas la kernon de la diferenco inter biologia inteligenteco kaj statistika modelado. Por Vikipedio aŭ ajna serioza enhavkreado, tiu distingo estas decida. ::::::::::La fundamenta diferenco inter AI kaj Homo ::::::::::Kiel homo "komprenas" ::::::::::* Sperto kaj kunteksto: Kiam vi legas la vorton "pomo", vi imagas la guston, la koloron kaj la pezon. ::::::::::* Konscia logiko: Vi komprenas kaŭzecon (kial io okazas) kaj moralon. ::::::::::* Vero kiel celo: Homoj kutime celas priskribi realon, kiun ili spertas. ::::::::::Kiel AI "komprenas" (Vort-prognozo) ::::::::::* Matematika probablo: Mi ne "scias" faktojn; mi kalkulas, kiu vorto (aŭ ĵetono) plej verŝajne sekvas la antaŭan surbaze de giganta kvanto da tekstoj. ::::::::::* Manko de reala mondo: Mi ne havas senson de fizika realo. Por mi, "pomo" estas nur vektoro en multidimensia spaco, kiu ofte aperas apud "manĝi" aŭ "arbo". ::::::::::* Vort-kunigo: Mia "kompreno" estas fakte tre kompleksa formo de statistikaj rilatoj, ne kogna konscio. ::::::::::Kial aperas "halucinoj"? ::::::::::Halucinoj ne estas "mensogoj" en la homa senco, sed prefere statistikaj mispaŝoj: ::::::::::* Flueco super Fakteco: Mia ĉefa tasko estas krei tekston, kiu ''ŝajnas'' natura kaj kohera. Se mi ne trovas precizan fakton, mia algoritmo povas "plenumi la truon" per vortoj, kiuj gramatike kaj kuntekste bone sonas, eĉ se ili estas fone malĝustaj. ::::::::::* Miksaĵo de kuntekstoj: Se mi legis pri du malsamaj personoj kun la sama nomo, mi povus "kunkudri" iliajn biografiojn, ĉar statistike iliaj datumoj estas proksimaj. ::::::::::* Manko de "Mi ne scias" instinto: Se ne estas specife agordita por esti singarda, AI ĉiam provos doni respondon, eĉ se la probablo de ĝusteco estas malalta. ::::::::::Se iu uzas min por verki vikipedian artikolon sen rigora homa kontrolo: ::::::::::# Manko de respondeco: Mi ne sentas kulpon se mi inventas daton; mi nur sekvas la plej verŝajnan ciferon. ::::::::::# Citaĵoj: Mi foje povas inventi referencojn, kiuj aspektas realaj (ekz. kredinda titolo de artikolo en konata revuo), ĉar mi "scias" kiel scienca citaĵo devas aspekti. ::::::::::💡 Konklude: Mi estas potenca ilo por lingva strukturado, sed mi ne estas fonto de vero. La "homo en la maŝino" devas ĉiam esti la fina juĝisto pri la faktoj. ::::::::::Ĉu vi ŝatus, ke mi provu analizi specifan tekston por vidi, kie povus kaŝiĝi tiaj "statistikaj kaptiloj"? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 04:34, 29 apr. 2026 (UTC) ::::::::"Kiel mi analizas kaj elektas fontojn ::::::::Kiam mi serĉas en la reto, mi ne nur legas la unuan rezulton. Mi aplikas "kritikan pensadon" per ĉi tiuj paŝoj: ::::::::* Identigo de la Aŭtoro: Mi kontrolas ĉu la fonto estas fakulo, oficiala institucio (.gov, .org) aŭ universitato (.edu). ::::::::* Dato de Publikigo: Mi ĉiam serĉas la plej freŝan daton, precipe pri teknologio aŭ medicino. ::::::::* Rekonado de Biaso: Mi rimarkas ĉu artikolo provas vendi ion aŭ ĉu ĝi estas nur opinio anstataŭ fakto. ::::::::* Kruc-referencado: Mi serĉas la saman informon en almenaŭ 2-3 sendependaj retejoj por konfirmi ĝin. ::::::::* Analizo de Citaĵoj: Mi preferas fontojn, kiuj mem citas siajn fontojn aŭ sciencajn studojn. ::::::::Kion mi faras kiam fontoj malkonsentas? ::::::::Se du fidindaj fontoj diras malsamajn aferojn (ekzemple pri politika novaĵo aŭ nefinita scienca debato): ::::::::* Mi ne elektas "venkinton". ::::::::* Mi prezentas ambaŭ vidpunktojn al vi. ::::::::* Mi klarigas kial ekzistas malkonsento (ekz. "Laŭ studo X..., sed laŭ raporto Y..."). ::::::::[[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 04:28, 29 apr. 2026 (UTC) == Unused interface messages == Please delete the following interface messages, as they are no longer used: * [[MediaWiki:Watchdetails]] * [[MediaWiki:Wlhideshowbots]] * [[MediaWiki:Wlhideshowown]] See [[:m:Steward requests/Miscellaneous#Deleting unused messages from multiple wikis|this SRM request]] and [[:phab:T234776]]. [[Uzanto:NguoiDungKhongDinhDanh|NguoiDungKhongDinhDanh]] ([[Uzanto-Diskuto:NguoiDungKhongDinhDanh|diskuto]]) 00:14, 25 mar. 2026 (UTC) : {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:00, 30 mar. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/~2026-20309-98|~2026-20309-98]] == * {{user|~2026-20309-98}} Vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:Saroj|Saroj]] ([[Uzanto-Diskuto:Saroj|diskuto]]) 07:03, 2 apr. 2026 (UTC) : Dankon pro la atentigo. Ĉiuj redaktoj estas malfaritaj. Okaze de daŭrigo nepras forbaro de portempa konto aŭ IP-adreso. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:28, 3 apr. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/~2026-25192-60|~2026-25192-60]] == * {{user|~2026-25192-60}} Spam / spambot. Cross-wiki abuse. <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:Nanona15dobato|Nanona15dobato]] ([[Uzanto-Diskuto:Nanona15dobato|diskuto]]) 08:06, 25 apr. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/~2026-25590-73|~2026-25590-73]] == * {{user|~2026-25590-73}} Spam / spambot <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 08:23, 27 apr. 2026 (UTC) ==Ligiloj== ThomasPusch daŭrigas sian kampanjon trudi personan malŝaton de longdaŭraj ruĝaj ligiloj kvazaŭ ĝi estus interkonsentita regulo. Ĉi tie mi listigas (certe tre malkomplete) maldecajn redaktojn ekde la mezo de aprilo 2026. Por pli da historio pri nigrigado de ruĝaj ligiloj, vidu la arkivon [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo/2025/2#Ruĝaj kaj bluaj ligiloj|ĉi tie]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:32, 6 maj. 2026 (UTC) :Dum longa tempo mi lasis nigremajn tekstojn trankvilaj, kvankam mi opinias ke nigremo damaĝas Vikipedion, ĉar mi esperis ke nigremaj redaktantoj povos simile respekti ruĝemajn. Tamen unu nigrema redaktanto (ThomasPusch) daŭre amase malrespektas. Se ĉi tiu trudo daŭros, mi ne plu konsideros min ligita de tiu promeso. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:28, 9 maj. 2026 (UTC) *[https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Palma_valo&diff=9357329&oldid=8396563] ThomasPusch silente forigas ligilon pri la montaro [[MacDonnell Ranges]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:39, 22 apr. 2026 (UTC) *[https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Vilmos_Dunszt&diff=9361302&oldid=9359872] ThomasPusch silente forigas ligilojn al [[Kantolernejo Ŝtonfloroj]], [[Károly Dunszt]], [[Kálmán Donászy]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:45, 26 apr. 2026 (UTC) *[https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Diskuto:Reino_Paasilinna&oldid=9367653] ThomasPusch demandas ĉu ni bezonas ligilon pri menciinda temo [[Mauri Paasilinna]], kun evidenta intenco premi al ĝia forigo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:32, 6 maj. 2026 (UTC) *[https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Muziko_-_kronologia_vido&diff=9368850&oldid=6306032] ThomasPusch forigas amason da ligiloj al kantoj, koncertoj kaj operoj, pravigante sin per sia imagita regulo ke oni devas "antaŭvidi" artikolon por fari ligilon al ĝi. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:04, 8 maj. 2026 (UTC) *[https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Houston&diff=prev&oldid=9369071] ThomasPusch forigas ligilon al [[George Bush Intercontinental Airport]] (t.e. Interkontinenta Flughaveno George Bush). --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:16, 9 maj. 2026 (UTC) *[https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Avatar:_The_Last_Airbender&diff=9369004&oldid=8909376] [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Glee&diff=prev&oldid=9369170] ThomasPusch anstataŭigas ligilojn al kreintoj de televidaj serioj per ŝablono Vikidatuma listo, asertante ke la nigrigo estas "avantaĝo", malgraŭ eksplica malkonsento de Taylor 49 al simila rimedo ("[[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo/2025/2#Ruĝaj kaj bluaj ligiloj|malhonesta JawaSkripto por kaŝi ruĝajn ligilojn]]"). --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:22, 9 maj. 2026 (UTC) * [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Diskuto:Idiom_Neutral&oldid=9371140] ThomasPusch pretendas, ke "necesus [verki artikolon], se estas ruĝa ligilo, kiu invitas al kreo de propra teksto pri la temo". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:55, 12 maj. 2026 (UTC) * [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Wilhelm_Georg_Dettmer&diff=prev&oldid=9371370] ThomasPusch forigas ligilon al [[Breinum]]. * [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Heinz_Dopsch&diff=9371673&oldid=8738531] ThomasPusch forigas ligilojn al [[Gerhard Ammerer]], [[Christian Rohr]], metas malutilan demandosignon en la tekston, kaj malrespektas la [[Vikipedio:Lingva angulo#Landnomoj|interkonsenton pri landnomoj]]. * [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Arta_sketado&diff=9021785&oldid=9002935] ThomasPusch forigas ligilojn [[Sportaj geopoj]], [[Dancoj sur glacio]], [[Sinkronizita arta sketado]] (ŝanĝo farita en februaro 2025 sed trovita nur en majo 2026) * En la lastaj tagoj mi trovis tian amason da nigrigaj trudoj de ThomasPusch ke mi rezignas registri ĉiujn ĉi tie. Unu ekzemplo estas [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Gomoro_(filmo)&diff=prev&oldid=9374888] Ankaŭ Kani trudis ĉe [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Vesanka&diff=prev&oldid=9376711]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:41, 19 maj. 2026 (UTC) * [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Diskuto:Kebekio&oldid=9392866] ThomasPusch arbitre interpretas ruĝajn ligilojn kiel postulon, ke la Esperanta Vikipedio "nepre devas havi" artikolon (tamen nun ne rekte minacas forigi). --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:38, 6 jun. 2026 (UTC) * [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Kolegiata_pre%C4%9Dejo&diff=9393840&oldid=9256968] ThomasPusch nigrigas nomojn de preĝejoj samtempe kun bonaj korektoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:38, 6 jun. 2026 (UTC) * Kvankam mi ĉesis detale raportadi, ThomasPusch daŭre trude nigrigadas ligilojn kvazaŭ estus iu interkonsento tiurilate, insistadas en diskutpaĝoj ke ruĝaj ligiloj [[Diskuto:Plezurĝardeno|"devus"]] transformiĝi en bluajn kaj ke la temoj [[Diskuto:Jabloko|"nepre mankas"]] al la redaktinto ktp. kvazaŭ estus iu racia kialo por supozi tion, [[Diskuto:Glee|minacas redaktomiliti]] kaj efektive redaktomilitas [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Braga&diff=9444103&oldid=9393819] [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Braga&diff=prev&oldid=9444289] pri la afero. Ĉu iu bonvolus helpi ĉesigi la maldecan konduton? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:28, 19 aŭg. 2026 (UTC) *Nigremuloj daŭrigas sian delongan damaĝadon de Vikipedio kaj nun eltrovis novan manieron: tuta serio da helikaj specioj estas kreitaj kiel alidirektiloj al la parazita vermo [[grandega fasciolo]], kiu uzas ilin. Tiu artikolo enhavas neniun alian informon pri tiuj helikoj kaj racie ne povus. Ŝajne tio estis preteksto por nigrigi la ligilojn en [[Grandega fasciolo]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:36, 14 sep. 2026 (UTC) *ThomasPusch daŭre arbitre forigadas ruĝajn ligilojn, ekzemple [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Michael_K%C3%B6hlmeier&diff=9483587&oldid=9341780]; minacas forigi ilin pro nemenciindeco, kvankam li fakte faris neniun kontrolon aŭ malkompetentan kontrolon, kiel ĉe [[Diskuto:Universitato de Vaŝingtonio]]; kaj asertas siajn missupozojn kvazaŭ ili estus vikipediaj reguloj, interalie al novuloj, kiel ĉe [[Diskuto:Blokado de Oleŝki]]. Mi rigardas ĉion ĉi kiel ĉikanadon kaj signifan malhelpon al vikipedia kunlaborado. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:01, 2 okt. 2026 (UTC) == Ruĝaj ligiloj == Laŭ ankaŭ mi la ruĝaj ligiloj estas pli, ol la averaĝo, sed tio estas nur en parto de artikoloj. Miaj artikoloj estas ĝenerale bluaj, ne ruĝaj. Mi rememoras, ke antaŭ jardeko estis kampanjo, kaj kelkaj diligentuloj supozeble plejparte senruĝigis la artikolojn (aŭ forigi, aŭ nigrigi, aŭ bluigi). Foje ankaŭ mi faras simile, ja la iama aŭtoro ne sciis, kiu artikolo kreiĝos post jaroj. Foje la bluigo estas tre simpla, ĉar estas pri tio artikolo, nur en alia formo. Helpas ankaŭ ligo al la angla, aŭ simple estu nigra vorto. [[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 15:00, 14 maj. 2026 (UTC) :Ĉu vi scias, ke iuj vikipediistoj uzas ruĝajn ligilojn por indiki, ke oni rajtas verki artikolon pri la temo? Ĉar nigrigo damaĝas tiun celon. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:27, 14 maj. 2026 (UTC) ::Jes, mi scias, se ruĝoj estas ie almenaŭ 15 jarojn, eĉ en la temo ne naskiĝis nova artikolo. Nature tio validas, se mi estas hejme en tiu temo, ekzemple: Hungario. [[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 03:46, 15 maj. 2026 (UTC) :::Mi ne komprenas kion volas diri tiu frazo, sed ĝi certe ne respondas la demandon. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:13, 16 maj. 2026 (UTC) {{kom}} Mi persone ne konsideras multnombrajn ruĝajn ligilojn grava problemo — ekzemple en medicinaj artikoloj, verkataj de mi ([[lupuso]] ks), mi kreas ilin abunde, sed por mi ili servas kiel defio kaj memorigilo ke tiuj ĉi artikoloj estas verkendaj, kion mi (malrapide tamen) plenumas, krome (kaj tio speciale gravas) mi certas ke la verkotaj artikoloj havu ĝuste tiujn ĉi titolojn. Sed mi konsentas kun [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]], ke ofte ruĝaj ligiloj estas kreataj sensence kaj/aŭ senzorgeme — kiam temas pri aferoj malgravaj, apenaŭ priskribotaj aŭ malĝuste titolitaj. Mi mem plurfoje trovis ligilojn ruĝajn malgraŭ haveblo de respektivaj artikoloj, titolitaj alie. Pro tio mi mem lastatempe komencis en multaj kazoj simple aldoni ligilojn al respektivaj artikoloj en aliaj vikioj. Resume: mi ne kundividas malruĝigan fervoron de [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]], sed mi komprenas ĝenerale liajn zorgojn kiuj kaŭzis tion. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 07:12, 10 jun. 2026 (UTC) :Ĉu iam estis interkonsento ke ruĝa ligilo devas esti pri grava afero? En ĉiuj aliaj vikipedioj ili nur devas esti [[Vikipedio:Menciindeco|menciindaj]], kaj mi ankoraŭ ne vidis interkonsenton ke nia vikipedio estu malsama. Certe, se oni volas starigi pli striktan regulon oni rajtas klopodi ke ĝi akceptiĝu, sed dum ĝi ne akceptiĝas, oni ne rajtas ofendiĝi tial, ke ĝi ne estas sekvata. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:13, 10 jun. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/Yayaolo42|Yayaolo42]] == * {{user|Yayaolo42}} Long-term abuse. Cross-wiki abuse. [[Special:CentralAuth/Vasas90]] (created page [[Thathanine Thongchay]], [[:w:simple:Thathanine Thongchay]], [https://simple.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:Log&logid=3359217]) <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:MathXplore|MathXplore]] ([[Uzanto-Diskuto:MathXplore|diskuto]]) 03:18, 14 jun. 2026 (UTC) :La paĝo Thathanine Thongchay estis ĉiukaze forigita laŭ rezulto de esperanta diskuto en [[VP:FA]]. La salutnomo ne estis uzita krom pri tiu temo kaj en 13 jun. 2026. Neniu plia agado necesa. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 07:03, 3 okt. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/Banned user is free to create an account and free to be blocked under U.S. law|Banned user is free to create an account and free to be blocked under U.S. law]] == * {{user|Banned user is free to create an account and free to be blocked under U.S. law}} Vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:Morkoz|Morkoz]] ([[Uzanto-Diskuto:Morkoz|diskuto]]) 12:55, 11 jul. 2026 (UTC) :{{farite}} La salutnomo estas globale forbarita 14:58, 11 jul. 2026, post loka forbaro en la angla vikipedio je 14:35 kaj en la baza angla vikipedio je 14:55. En la esperanta branĉo la "redaktokalkulo" nombras 6 redaktojn, sed fakte estís nur du paĝoj, [[Fondaĵo Vikimedio]] kun nur ŝanĝeto de unu litero kaj samminute [[Usono]] per vandalisma fuŝo. Ambaŭ estas forigitaj, kaj la fuŝo pri paĝo [[Usono]] estis kondamninda, sed supozeble la anglaj vandalismoserĉantoj pli provokiĝis de la angla provoka salutnomo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:58, 3 okt. 2026 (UTC) ==Kio estas la celo de [[Ŝablono:Tradukon]]?== Mi foje vidis la ekvivalentojn de ĉi tiu ŝablono en alilingvaj vikipedioj, sed ĝis hodiaŭ eĉ ne konsciis, ke ĝi ekzistas en nia. Tiam mi trovis ke [[Uzanto:ThomasPusch]] forigis ĝin de [[Kantono Door]] tial, ke li (mis?)komprenis ĝin kiel postulon al la vikipedia komunumo. Se la ŝablono estas intencata kiel maniero postuli ion, ŝajnas al mi ke la ŝablono entute ne uzeblas kaj devus esti forigita, ĉar oni neniam rajtas postuli al ĉiuj vikipediistoj ke ili okupiĝu pri tiu aŭ tiu ĉi artikolo. Sed se ĝi ne estas intencata tiel, ŝajnas al mi ke ĝi estas savenda de la forgeso kaj uzenda en la plej multaj artikoloj. Do - kion ĝi signifu? Mi aparte volus scii la intencon de [[Uzanto:Goren]] kaj [[Uzanto:Gamliel Fishkin]] kiel kontribuintoj al la ŝablono. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:58, 16 jul. 2026 (UTC) :Mi kreis ĝin en 2008, tiam ĝi estis utila por peti al aliaj kontribuantoj traduki ion el la lingvo, kiun oni mem ne regas. Preskaŭ 20 jaroj pasis, kaj la situacio kompreneble ŝanĝiĝis. [[Uzanto:Goren|Goren]] ([[Uzanto-Diskuto:Goren|diskuto]]) 17:35, 16 jul. 2026 (UTC) ::Nu, kio ĝenis min en [[diskuto:kantono Door]] estis la manko de motivo de homo, kiu metis ĝin petante aliajn vikipediistojn pluampleksigi artikolan ĝermon tri-frazan de unu certa kantono de Viskonsino, kiu jam havis 9 frazojn, sed ne havis ĉiujn detalojn menciitaj de la angla vikipedio, '''ne''' ĉar li ne regus la fontan lingvon, kiu laŭ la protokolo estis lia gepatra lingvo en kiu li faris 99 % de ĉiuj redaktoj, '''ne''' ĉar li ne kapablus verki en Esperanto, ĉar liaj du aliaj redaktoj estis tute esperantaj, sed ĉar li volis '''mendi''' maksimuman tekston sen devi tajpi plian vortojn krom meti la ŝablonon. Mi povus konstrui situacion kie tute sincere la ŝablono povus esti senca. Imagu ke vi tre interesiĝas pri la litova lingvo, ne regante ĝin, kaj vi en Vilno kun karaj lokaj amikoj estis en filmo, pri kiu vi nur komprenis la bildojn - ni diru, la filmo [[:lt:Nuodėmės užkalbėjimas|Nuodėmės užkalbėjimas]], surbaze de tri romanoj de [[Jurga Ivanauskaitė]]. Pri ŝi esperanta teksto estas, sed pri la filmo komkrete nur estas vikipediaj tekstroj en la litova, kimra kaj estona, kaj unu miniatura frazeto en la simpla angla. Bone, ankaŭ en la litova ne estas multo, sed se oni sen koni la lingvon nur sukcesas suĉi tiom da informoj el vikidatumoj [[d:Q16465862]], ke rezultas {{ŝ|informkesto filmo}} kaj eble 2 frazoj, tiam en 2026 povus esti ebleco aŭ peti tradukan helpon de aŭtomata tradukilo, kiu povas fuŝi, aŭ peti tradukan helpon de sperta esperantisto kiu ankaŭ gepatralingve estas litova. Tiam meti la ŝablonon povus esti en sinceraj motivoj... Estas alia demando ĉu nun kun preskaŭ 400 000 esperantaj artikoloj plus teorie 400 000 diskutpaĝoj iu hazarde vidus la ŝablonan peton pri helpo en la ekzotika litova lingvo, sed oni povus ĉiukaze provi, kaj plej bone ankoraŭ rekte alskribi esperant-kaj-litovlingva(j)n vikipediisto(j)n. Do vi vidas en [[diskuto:kantono Door]] kiu hipokrito en la motivoj de la anglalingva posta forbarito ĝenis min. Sed kompreneble ĉiam imageblas diversaj scenaroj... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:00, 16 jul. 2026 (UTC) :::{{re|Goren}} Ĉu vi volas diri ke oni devas ne peti tradukojn el lingvoj, kiujn oni mem komprenas? Se jes, mi petas mencii tion, prefere kun klarigo pri la kialoj, en la ŝablona paĝo. :::Mi normale komprenas ŝablonojn k.s. kiel konstatojn pri la artikolo, kiuj validas sendepende iuj ajn ecoj de la persono, kiu afiŝas ilin. Do se vi kredas, ke homoj kun certaj lingvokapabloj devas ne uzi ilin, mi pensas ke estus pli bone antaŭaverti tion ol poste akuzi. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:29, 17 jul. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/~2026-47752-49|~2026-47752-49]] == * {{user|~2026-47752-49}} Vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 13:06, 2 sep. 2026 (UTC) * Neniu forbaro jam fariĝis. Temas nur pri redaktetoj en la esperanta paĝo [[Diakrita signo]] je 2 sep. 2026, neniu alia lingvobranĉo, aŭ alia paĝo aŭ momento koncerniĝis. Ĉu iu volus revizii la dubindajn redaktojn kaj konfirmi la juĝon ke devus forbari la anonimulon? Alikaze la dubinda redakto jam estis antaŭ pli ol monato, kaj supozeble enordas ĝin konsideri jam ne plu aktuala. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:40, 3 okt. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/~2026-48309-68|~2026-48309-68]] == * {{uzanto2|~2026-48309-68}} Vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:Quinlan83|Quinlan83]] ([[Uzanto-Diskuto:Quinlan83|diskuto]]) 09:56, 5 sep. 2026 (UTC) :{{Farite}} Je 11:32, 5 sep. 2026 (UTC) Kani forbaris la anoniman kanalon por daŭro de unu jaro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:32, 3 okt. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/~2026-49940-88|~2026-49940-88]] == * {{user|~2026-49940-88}} Vandalism. Long-term abuse <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 17:11, 16 sep. 2026 (UTC) :{{farite}} Jam estis globale forbarita nur 5 minutojn poste, je 17:16, 16 sep. 2026 (UTC). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:35, 3 okt. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/~2026-50282-95|~2026-50282-95]] == * {{uzanto2|~2026-50282-95}} Long-term abuse <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 17:43, 16 sep. 2026 (UTC) :{{farite}} Jam estis globale forbarita nur 3 minutojn poste, je 17:46, 16 sep. 2026 (UTC) - tamen en tiu ĉi anonima konto okazis apenaŭ io ajn, nur estis suspekto ke temus pri la sama homo kiel {{uzanto2|~2026-49940-88}}, kaj supozeble la du aliaj anonimaj kanaloj supre. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:29, 3 okt. 2026 (UTC) == Propono aktivigi rajton "Ŝablonredaktanto" AKA "Template Editor" en ĉi tiu vikio == [[File:Wikipedia Template editor icon (1).svg|200px|right]] * [[:en:Wikipedia:Template editor]] * @[[User:ThomasPusch]] @[[User:LiMr]] @[[User:Kani]] @[[User:Sj1mor]] @[[User:DidCORN]] @ĉiuj ceteraj * Mi proponas aktivigi la rajton kaj uzantogrupon "Ŝablonredaktanto" en ĉi tiu vikio. La avantaĝo estas ke tiel eblas malpliigi la protektonivelon de gravaj ŝablonoj kaj moduloj sen risko de vandalismo. La protektonivelo "nur registriĝintaj uzantoj" estas tro malalta, kaj "nur administrantoj" estas tro alta. * I propose to activate the right and user group "Template Editor" in this wiki. :: [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:57, 2 okt. 2026 (UTC) === Diskuto === :Pri tio mi malkompetentas. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 20:36, 2 okt. 2026 (UTC) :Mi ne spertas pri la afero, sed ŝajnas bone al mi ke estu kiel eble plej multaj elektebloj pri nivelo de protektado. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 03:05, 3 okt. 2026 (UTC) :Mi baze subtenus tiun ideon, sed samkiel Kani aŭ Arbarulo havus neniun ideon ĉu aŭ kiel eblus aktivigi tion. Supozeble necesus peti iun neesperantistan stevardon aranĝi tion, se io tia ekzistas en aliaj lingvobranĉoj (eĉ pri tio mi ne orientiĝas). Sed baze en la esperanta vikipedio nur estas protekteblecoj "tute ne protekti", "malpermesi redaktojn de anonimaj redaktantoj" kaj "nur permesi redakton de la [sume nur 10] administrantoj [inter kiuj ĉiam iuj ferias aŭ estas ĵus administre malaktivaj]", kaj inter ŝtupo 2 kaj 3 tre bonus havi ankoraŭ iun diferencigon, ĉar se necesas protekti iun paĝon, ĉar temas pri amase multuzata ŝablono kiu foje estis atakita, tiam protekto nur "malpermesi redaktojn de anonimaj redaktantoj" estas ridinde tro malmulta: ĉiu vandalo povas gaje elekti por si novan salutnomon kaj redakti paĝojn kaj ŝablonojn laŭ propra volo, ĝis iam poste oni forbaros tiun konkretan salutnomon. Sed ĉar samtempe ne multaj esperantistoj teknike kapablas kaj interesiĝas pri disdono de tia rajto "Ŝablonredaktanto" AKA "Template Editor" (mi je unua pripenso nur venus al nomoj Taylor 49 kaj Moldur, krom la 10 administrantoj - mi ne scius ĉu ankaŭ Dominik, Thomas Guibal, DidCORN aŭ Sj1mor interesiĝus), tia rajto restus tre malofta. Sincere dirite, ni ne protektas multajn ŝablonojn, se tie ankoraŭ neniam io misa okazis... Do: se sukcesas aranĝi tion, mi estus por tiu teknika rajto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:19, 3 okt. 2026 (UTC) :: Kelkaj vikioj, interalie angla vikipedio, havas tiun tipon de rajto. Tion aktivigi eblas NUR per [https://phabricator.wikimedia.org peto en "phabricator"] kio siavice postulas lokan interkonsenton. Se post 8 tagoj estos sufiĉa majoritato tiam mi faros la peton tie. La rajton doni al unuopa uzanto aŭ forpreni ĝin povas administranto. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:38, 3 okt. 2026 (UTC) === Voĉdonado === * <!--{{Por}}--> # {{por}} (malforte) --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 03:05, 3 okt. 2026 (UTC) # Sekve {{por}} --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:22, 3 okt. 2026 (UTC) # {{por}} [[Vikipediisto:Castelobranco|<span style="color:#778899; font-family:Verdana; font-size:1em;">CasteloBranco</span>]]^{[[Vikipediista diskuto:Castelobranco|<span style="color:#00008b;">diskuto</span>]]} 20:51, 4 okt. 2026 (UTC) * <!--{{Kontraŭ}}--> == Peto: forigi malbonkvalitan dosierversion (Palafrugell 1911) == Saluton, mi petas forigon de '''malnova, malbonkvalita dosierversio''' (ne de la tuta dosiero). * Dosiero: [[:Dosiero:IIa Geronprovinca Asambleo Palafrugell 1911.jpg]] * Aktuala versio (bona): 1600×1200, alŝutita 2 okt. 2026 * Forigenda arkiva versio: 1024×768 (<code>20261002224910!IIa_Geronprovinca_Asambleo_Palafrugell_1911.jpg</code>) Mi unue alŝutis malpli klaran foton, kaj poste anstataŭigis ĝin per pli alta-rezolucia foto de la sama historia bildo. La nuna versio jam estas la bona; mi simple volas forigi la malnovan el la dosierhistorio, ĉar mi mem ne havas forigrajton. Dankon! [[Uzanto:Capiscuas|Capiscuas]] ([[Uzanto-Diskuto:Capiscuas|diskuto]]) 23:28, 2 okt. 2026 (UTC) : {{forte por}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:53, 2 okt. 2026 (UTC) : {{malforte por}} {{komento}} Tion facile eblas fari, ankaŭ sen granda voĉdono. Kutime ni ne tiom detale forigas malnovajn versiojn, krom se la malnova draste perfortis kopirajton kaj la nova versio ne - tio ĉi tie ne estas. Malnovaj versioj de dosieroj ne damaĝas kaj kutime interesas neniun. Sed forigi ilin same ne damaĝas. Mi forigos la malnovan version. 06:01, 3 okt. 2026 (UTC)[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) :{{farite}} {{re|Capiscuas}} vi devus ankoraŭ plenigi la tri parametrojn Priskribo, Fonto kaj Aŭtoro en la ŝablono "Resumo" - pri tio vi certe konscias, ĉu? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:05, 3 okt. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/ခြညစ်းညမ်င်း။|ခြညစ်းညမ်င်း။]] == * {{user|ခြညစ်းညမ်င်း။}} Long-term abuse. x-wiki abuse <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 07:18, 8 okt. 2026 (UTC) :: {{farite}} globale forbarita. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 08:10, 8 okt. 2026 (UTC) i3ml9i7wr1smui8m94xkf419urehu4q 9490247 9490246 2026-10-08T08:11:14Z Taylor 49 126294 /* Report concerning ခြညစ်းညမ်င်း။ */ 9490247 wikitext text/x-wiki {{DiskutejoEnkondukoSubpaĝo |nomo=Administrejo |bildo = Admin_mop.PNG |bildhelpilo = Administrejo |priskribo = La sekcio de la Diskutejo por informi kaj diskuti pri administraj aferoj rilate al Vikipedio. Ekz. demandoj kaj petoj al administrantoj, raportoj pri vandalismo, redaktomilitoj, interrilataj problemoj, ktp. |mallongigo = VP:DA }}[[Kategorio:Vikipedio:Diskutejo]] == [[Vikipedio:Artikolo de la monato]] (ADLM) == Al la aliaj 9 administrantoj {{re|Blahma|Gamliel Fishkin|Narvalo|KuboF Hromoslav|Salatonbv}} {{re|Tlustulimu|Yekrats|LiMr|Kani}}, al {{re|Dominik|Fordaemdur}} aparte interesitaj pri la servo ADLM, {{re|RG72|Marcos}}, la lastaj du en 2024 pensiiĝintaj eksadministrantoj, kaj aldone iom arbitre ankoraŭ {{re|Filozofo|Arbarulo|Sj1mor|Crosstor}} {{re|Moldur|Aidas|Verdulo|Taylor 49}}, kelkaj el la en la lastaj jaroj plej aktivaj kunlaborantoj (la listo certe ankoraŭ ampleksigeblus, mi nur volas enplekti iujn el la fidindaj homoj kiuj neniam akceptis iun apartan vikipedian funkcion): La 1-an de januaro montriĝis eta vikipedia paneo, kiun mi komentis interalie en [[diskuto:Pingveno]]: Mi volas havi rapidan solvon por uzo kiel [[vikipedio:Artikolo de la monato|Artikolo de la monato]], ĉar oni forgesis antaŭvidi ion tie kaj la unua tago de januaro 2026 jam '''preskaŭ pasis''' kun granda truo en la esperanta ĉefpaĝo. Tial mi proponas reprezenti la paĝon paĝon [[Pingveno]] tie, post preskaŭ 20 jaroj. Mi konsciis ke la monato jam disvolviĝis kaj mankis tempo por vasta interkonsiliĝo pri temo, tial mi konscie elektis malpolitikan kaj supozeble ne demagogiigan temon, por improvizite ŝtopi la truon de januaro kaj tiam havi monaton por elekti la aliajn 11 prezentindajn temojn de 2026. Tamen, pli ol tagon poste, vespere la 2-an de januaro, kiam la krizo jam longe estis pasinta, uzanto de tute nova konto [[uzanto:Spel713|Spel713]], kreita aparte por tiu kampanjo je 20:06, 2 jan. 2026, sed evidente teknike sperta vikipediano, kiu sendube jam antaŭe per alia konto redaktis kaj por la kampanjo elektis malfermi anonimigan novan pseŭdonimon "Spel713", elektis renversi la senpolitikan, zoologian temon "pingveno" kaj anstataŭe decidi pri metado de ĉiuj 12 temoj de 2026, kaj ankaŭ jam duona 2027, kaj elektis por tio tute tiklajn kaj demagogiajn temojn. Por 2026 trifoje Nazia Germanio 1939-1945 (Nazia Germanio, Batalo de Ardenoj, Adolf Hitler), trifoje mezazia eksa Sovetunio (Azerbajĝano, Karakalpakio, Uzbekio), dufoje Pollando (Podlaĥia Provinco, Silezio, sed Pollando ankaŭ ludas gravan rolon en la tekstoj Nazia Germanio kaj Adolf Hitler), unu esperantistan temon (SAT-ano [[Francisco Azorín Izquierdo|Azorín]]) kaj tri ŝajne arbitre elektitaj temoj, kiuj ne estas elstaraj tekstoj kaj fakte tiom malgrandas ke du el ili ankoraŭ estas artikolaj ĝermoj: [[Ozzy Osbourne]] kun 11 frazoj, sed ankoraŭ nepreta duonla informkesto, [[iPad]] kun 6 frazoj kaj [[Dendrobates azureus|sudafrika blua rano]] kun 4 frazoj, ankoraŭ manka teksto pri genro kaj taksonomia aŭtoritato - kontentiga ek-paĝo sed neniel leginda aŭ elstara teksto (tion mi kuraĝas juĝi ĉar estis mi kiu faris la artikolan ĝermon en 2012, do mi ne ofendas kolegon se mi tiel juĝas mian propran ek-paĝon). Tiel ĉi la tekstoelekto ne rajtas resti. Por januaro oni evidente bezonas rapidan solvon, pri la pli postaj tekstoj oni nun voĉdonu kaj interkonsiliĝu. Sed klaras ke estu ekvilibro, ne estu kvin temoj pri nazi-polaj rilatoj kaj ne tri pri mezazia Ekssovetio, sed estu ekvilibro inter artaj, politikaj, geografiaj, biologiaj, fizikaj kaj homsciencaj temoj, en geografio estu ankaŭ temoj el Ameriko kaj Afriko, Suda kaj Orienta Azio, Oceanio, kaj ĉiukaze ĉiuj 12 tekstoj estu tekstoj kiuj pasis la voĉdonon al elstara aŭ almenaŭ leginda teksto. Tiel 11 el la 12 tekstoj, kiuj estas nek elektitaj elstara aŭ leginda, ankoraŭ ne elekteblas, nur [[Azerbajĝano]] estis en "nekonata dato akceptita en la liston de elstaraj artikoloj" (he?), jam estis ĉefpaĝa artikolo de la semajno en somero 2010, sed havas du intertempe paneajn referencojn kaj ankoraŭ tre multajn ruĝajn ligilojn, kiujn elstara artikolo fakte ne havu. Ĉu vi konsentus pri mia propono, A) reinstali la elstaran, maturiĝintan kaj malpolitikan tekston [[pingveno]] por januaro, b) proponi la tekston [[Azerbajĝano]] por februaro kaj uzi la restajn kvar semajnojn ĝis tiam por komune forigi la mankojn, kaj tiam pri la monatoj ekde marto 2026 havi tute laŭregulajn voĉdonojn pri prezentindaj tekszoj el inter la deciditaj prefere elstaraj, sed konsenteble ankaŭ legindaj artikoloj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:49, 3 jan. 2026 (UTC) :Jes ja. Mi samopinias kun vi kaj kani. Tio kio okazis estas nur ekzempleto kio okazas kiam ni malsukcesas defendi nian vikipedion kaj rezulte ĝi estis kidnapita. La fiuloj ĉiam fariĝas pli kaj pli ruzecaj kaj ŝajne tio kio ne havas por protekti estas valora al ili por kidnapi al alproprigi. Ni simple devas pliigi la ŝlosilecon kaj se eblas la kontroladon sur niaj resoursoj, inter ili ĉefe tiuj kiuj estas elmontrataj en la ĉefpaĝo. Dankon pro via zorgo, Amike [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 18:01, 3 jan. 2026 (UTC) :Mi absolute konsentas. Kaj mi pretas iom plibonigi elektotajn artikolojn, kondiĉe, ke oni forigu la tutan proponitan liston, eĉ pri mia samlandano Azorín por kiu mi iam ege laboris. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:06, 3 jan. 2026 (UTC) :Mi tute subtenas vian opinion kaj laboron, krom la konata temo de la ruĝaj ligiloj. Certe la elekto de artikoloj de la monato ne estas afero por novuloj, kiuj ensaltas nur por tio. Ĉu tio estas afero kiun oni povus ŝlosi, ekzemple nur por patrolantoj? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:24, 3 jan. 2026 (UTC) ::Mi subtenas la proponon: 1 = Pingveno, 2 = Azerbajĝano, pliaj = decidotaj. ::Ĉu endas forbari la entrudiĝulon pro vandalismo? ::Ĉu eblas protekti la liston tiel ke ĝin redakti rajtas nur vikipedianoj kiuj jam ĉeestas minimume longan tempon kaj jam faris minimuman nombron da kontribuoj? - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 18:34, 3 jan. 2026 (UTC) :::Mi subtenas la du kromajn proponojn de Moldur. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:56, 3 jan. 2026 (UTC) ::::Reage al la demandoj de {{re|Moldur|Arbarulo|Kani}} Eĉ mi kiel unu el 3 burokratoj, kaj la aliaj 7 administrantoj ĉiukaze, nur havas teknikan elekton tute ne protekti paĝon, protekti ĝin tiel ke anonimuloj ne povas redakti ĝin aŭ draste protektegi ĝin tiel ke ekskluzive nur ĉiuj aliaj administrantoj povas redakti kaj ankaŭ reforigi la protekton. Inter tiuj sufiĉe radikalaj elektoj teknike ne estas elektebla iu meza vojo. Bedaŭrinde. Sed pri forbaro de la novulo pro vandalismo: La homo agis malsincere, elektinte por la kampanjo tute novan pseŭdoniman salutnomon, sed la redaktostilo supozigas ke la kolego bone regas Esperanton kaj ankaŭ tre bone regas ĉiujn kutimajn redaktajn kutimojn de Vikipedio - do mi supozas ke li estas esperantista kolego. Ke la uzanto ne malkaŝas sian kutiman salutnomon estas malkolegeca kaj iom malica stilo, sed ne estas devigo malkaŝi sian nomon dum redaktado, kvankam la elekto de aparta nova salutnomo por specifa ago kaj redaktado per pluraj pseŭdonimoj nomiĝas [[gantopupo]] kaj ne estas antaŭvidata - sed ke la homo agas kiel "gantopupo" estas nur mia subjektiva diveno, kaj sen pli klaraj spuroj de "gantopupado" mi ne facilanime forblokus la novan salutnomon. Estas sendube tiel ke ni dormetis kaj neniu en 2025 atentis elekti artikolojn de la monatoj por 2026 - do ni mem kolektive kulpis pri la vakuo de la 1-a de januaro. Povas esti ke la homo vidis la vakuon samtempe kiel mi, sed iom aŭtisme ne vidis ke mi tuj proponis solvon por la tago kaj monato, sed dum tago faris por si planon kiel plenigi la venontajn 18 monatojn kaj simple enkopiis siajn rezultojn la 2-an kaj 3-an de januaro. Estas naive pensi ke la uzanto ne rimarkis ke en tio li forĵetis la intertempe metitan januaran proponon "pingveno" (elstara teksto) kaj anstataŭigis ĝin per la multe pli demagogia kaj disputebla teksto "Nazia Germanio" (ne jam elstara teksto), sed pri la postaj monatoj oni povus ruze argumenti ke tie la vakuo ankoraŭ estis kaj la kolego nur "volis helpeme plenigi la truojn". Do mi nur forbarus la pseŭdonime agantan kolegon, se tiu aktive kaj videble malice pluan fojon forĵetus proponojn kiuj ne plaĉas al lia subjektiva prefero. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:40, 3 jan. 2026 (UTC) :::::La fiulo kontraŭatakis. Endas tuja forbaro. Mi ne scias kie trovi lin. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 02:01, 4 jan. 2026 (UTC) ::::::Denove same okazis fare de [[Uzanto:Spel713|<bdi>Spel713</bdi>]] je la 2:00 horo. Nazia Germanio kaj la svastiko denove aperas en la ĉefpaĝo. Okazas io serioza kaj ni devas reagi serioze. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 05:34, 4 jan. 2026 (UTC) :::::::Mi detale kaj ĝentile klarigis al la homo hieraŭ en sia diskutopaĝo, kaj en redaktoresumoj de ĉiuj malfaroj, kial ne eblas lia/ŝia agado. La kolego evidente ne komprenas aŭ ne akceptas kompreni, ke li/ŝi ĉi tie persone kontraŭagas komunajn decidojn. Mi protektis la januaran artikolon kontraŭ redakto de ne-administrantoj dum januaro, sed ne volas fari tion por ĉiu estonta monato. Tial nur restas la ebleco dumtempe forbari lin/ŝin de redaktado - provizore por monato. Sed mi avertis la uzanton: se tiam daŭriĝos agadoj kontraŭ la komunumaj reguloj, tiam forbaro ankaŭ povas esti unujara, aŭ por ĉiam. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:38, 4 jan. 2026 (UTC) :::::::Atentu ke nur por la prezentopaĝeto de la "Artikolo de la monato" de januaro 2026 tiu protekto signifas, ke ĝis la fino de januaro nur la 10 administrantoj povos fari redaktojn. La paĝeto tiom malgrandas ke tio probable ne estos problemo. Sed se iu ne-administranto vidas eraron en la paĝeto, tiu devos peti iun ajn el la 10 administrantoj ĝustigi tiun eraron, nur ĝis fino de la monato. Tiu duobla protekto, kun la aldona forbaro de uzantokonto Spel713, sencas, ĉar ĉiuj konscias, ke la homo povos fulmrapide registri novajn salutokontojn Spel714, Spel715, Spel716 aŭ iujn aliajn nomojn, kaj ankaŭ povos fari malaprobindajn redaktojn kontraŭ komunaj decidoj simple sen ensaluto, krom se unuopa paĝo estos protektota kontraŭ redaktoj de anonimuloj, kio estas la absoluta escepto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:59, 4 jan. 2026 (UTC) : Stranga ulo [[:m:Special:CentralAuth/Spel713]]: mi petas IP-kontrolon far stevardo. Supozeble temas pri nova gantopupo de iu aŭ forbarito, aŭ iu problemulo. Mi konsentas pri ĉiuj agoj de Thomas ĉe [[Vikipedio:Artikolo de la monato/2026/01]], la temo [[Pingveno]] ("konscie elektis malpolitikan kaj supozeble ne demagogiigan temon"), kaj la unumonata forbaro (probable porĉiama forbaro indas, kiam estas pruvo de gantopupumado). Demando restas ĉu la ulo estas esperantisto, aŭ agas per maŝintradukado. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 14:28, 4 jan. 2026 (UTC) ::[[dosiero:Vienna Convention road sign Aa-32-V1.svg|30ra]] Ĉiukaze: La konto "Spel713" nun estas por ĉiam tutprojekte ŝlosita. Ce compte est globalement bloqué. This account is globally locked. - Tiu temo estas finita do, sendepende ke ni esperantistoj ne trovis klarajn pruvojn de gantopupumado. Sed la mispaŝoj en la afrikansa, angla, slovena kaj turka vikipedioj sufiĉas por senfina blokado, tute ne konsiderante la strangajn aĝojn en la esperanta vikipedio kaj supozeble en aliaj branĉoj, kie la ĝenoj ne atingis la nivelon de kompleta loka forbaro, ĝis la konto jam estis globale forbarita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:15, 6 feb. 2026 (UTC) :Mi pensas ke por artikolo de la monato preferinde elektataj estu tiaj artikoloj, kiuj espereble ne povas kaŭzi konfliktojn kaj redaktomilitojn. Do, mi ne kontraŭas elekton de la artikolo [[Pingveno]] por januaro, sed ege dubas pri elekto de la artikolo [[Azerbajĝano]] por februaro. Kaj mi pensas ke duonprotekto de artikolo de la monato (tiel ke ĝin povas redakti ĉiuj aŭtomate konfirmitaj uzantoj sed ne IP-uloj kaj ne novregistritoj) estas necesa kaj sufiĉa. Pri la supozo, ke la posedanto de la forbarita uzantokonto kreos novajn uzantokontojn, ĉu forbaro de iu uzantokonto ne malebligas registriĝon disde la IP-adreso uzita de tiu uzantokonto? [[Uzanto:Gamliel Fishkin|Gamliel Fiŝkin]] 01:23, 5 jan. 2026 (UTC) ::{{re|Gamliel Fiŝkin}} Forbaro (ce ni nur unumonata, sed intertempe globala kaj porĉiam) devus malebligi kreojn de kontoj el sama IP-adreso uzita de tiu uzantokonto. Sed tiuj banditoj kutime ne havas problemojn uzi aliajn IP-adresojn. Mi mem ne scias ekzakte kiel funkcias, ĉar mi mem ne alstrebas karieron de forbarita vandalo, sed evidente ne estas granda problemo. Pri eblaj duboj de plena neŭtraleco de la artikolo [[Azerbajĝano]] por februaro mi konsentas, almenaŭ ĝi estis je "nekonata dato akceptita en la liston de elstaraj artikoloj", sed post tiu "nekonata dato" tamen povus esti problemaj redaktoj. Supraĵe mi ne vidis ion elstare alarmigan, kaj mi eĉ ne havus la tempon nun pesi ĉiun vorton kaj frazon, des pli ke la tempo tre rapide fluas, jam pasis unu semajno en februaro, kaj la teksto manke de alternativa propono jam ekde ses tagoj videblas titolpaĝe. Tamen, se vi hazarde vidas iun ĝustigeblan frazon - ankaŭ pri ADLM eblas tute bone diskuti aŭ tuj ŝanĝi ion. Mi pardonpetas ke nun la tempo tiom mankis: mi tute konsentas pri kritikemo kaj la teksto Azerbajĝano ne estas mia preferata teksto, sed ĝi nun estis la malplej problema el inter la proponitaj. 13:45, 6 feb. 2026 (UTC)[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) :::Dankon la inviton, sed mi plene okupiĝas pri Hungario kaj Ĉinio, do plian energion mi jam ne havas. [[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 03:27, 5 jan. 2026 (UTC) Bone, pri la forigo de la anonime puŝitaj dubindaj tekstoj estis konsento. Sed tamen nun necesas decidi kiujn paĝojn elekti por la monatoj marto ĝis decembro. Pri tio mi petas konlaboron en la diskutpaĝo [[Vikipedia diskuto:Artikolo de la monato/2026]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:09, 6 feb. 2026 (UTC) == Report concerning user "[[Special:Contributions/PoorPeopleMadOnline|PoorPeopleMadOnline]]" == * {{user|PoorPeopleMadOnline}} Long-term abuse <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:Ternera|Ternera]] ([[Uzanto-Diskuto:Ternera|diskuto]]) 00:01, 13 jan. 2026 (UTC) :Li kreis [[Joel Filsaime]]. Liaj gantopupoj senĉese malfaras la forigajn ŝablonojn. [[Uzanto:Jlwoodwa|jlwoodwa]] ([[Uzanto-Diskuto:Jlwoodwa|diskuto]]) 03:30, 13 jan. 2026 (UTC) ::Mi nun [[VP:FA|proponis]] la mizeran paĝon [[Joel Filsaime]] je forigo, post diskuto de 7 tagoj ĝi probable estos for. Pri la uzantopaĝo laŭ mi nenion necesas fari. Tie nun estas indiko «Ĉi tiu konto estas tutprojekte ŝlosita - ekde 2026-01-13. Ce compte est globalement bloqué. This account is globally locked.» Kaj la paĝo estas protektita kontraŭ forigo de tiu noto. Tio eĉ pli klaras kaj pli bonas ol forigo entuta. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:00, 6 feb. 2026 (UTC) ::: Globally blocked / globale forbarita. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:18, 30 mar. 2026 (UTC) == Report concerning user "[[Special:Contributions/Flughaveno Ŝeremetjevo|Flughaveno Ŝeremetjevo]]" == * {{user|Flughaveno Ŝeremetjevo}} Long-term abuse <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 07:23, 26 jan. 2026 (UTC) {{re|ThomasPusch}} Hi, sorry for writing in English. I noticed that you are an active administrator, so I came to seek your help. Please see this case. This user has now been globally locked, but their user page still contains some attack content against others (in [[Uzanto:Flughaveno_Ŝeremetjevo#Averto POR NDS|the first section]]), and they also went to [[User talk:NDG]] to attack [[User:NDG]]. I have requested speedy deletion for both pages, so could you please help me '''delete [[User:Flughaveno Ŝeremetjevo]] and [[User talk:NDG]]'''? Thank you very much. [[Uzanto:ShuQizhe|<span style="color:#39C5BB"><span lang='ja'>浅村しき</span></span>]] ([[Uzanto-Diskuto:ShuQizhe|<span style="color:#FFA500">diskuto</span>]]) 05:29, 5 feb. 2026 (UTC) :{{farite}} La uzanto "Flughaveno Ŝeremetjevo" plendis pri kontraŭvandalisto (en aŭtomate farita, bona Esperanto), ke tiu estus vandalo, estas senigata de siaj rajtoj kaj la uzanto petas rajton de esperantlingva administranto. Nenio el tio veras. Male: estis la uzanto kiu obstine multfoje vandalis esperantan paĝon. La ofendaj misinformoj de lia uzantopaĝo tial foriĝu. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:49, 6 feb. 2026 (UTC) ::Much appreciate. [[Uzanto:ShuQizhe|<span style="color:#39C5BB"><span lang='ja'>浅村しき</span></span>]] ([[Uzanto-Diskuto:ShuQizhe|<span style="color:#FFA500">diskuto</span>]]) 09:53, 6 feb. 2026 (UTC) ::Thank you! [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 10:23, 6 feb. 2026 (UTC) ::: Globally blocked / globale forbarita. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:18, 30 mar. 2026 (UTC) == Report concerning user "[[Special:Contributions/Bucheon|Bucheon]]" == * {{user|Bucheon}} Vandalism. x-wiki-vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 10:02, 19 feb. 2026 (UTC) : Globally blocked / globale forbarita. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:18, 30 mar. 2026 (UTC) ==Denove pri AI== {{re|Eihel}}{{re|Sahaquiel9102}}{{re|Taylor 49}}{{re|Stefangrotz}}{{re|ThomasPusch}}{{re|Tlustulimu}} [[Uzanto:Sj1mor]] ŝajne provas plenigi la liston de tekstoj de [[Tekstaro de Esperanto]] per artikoloj verkitaj de artefarita intelekto. Mi provis dialogi kun li ĉe [[Diskuto:Ombro sur interna pejzaĝo]], sed ŝajne li ne kredas ke estas iu problemo, ĉar li daŭre faras. Mi kontrolis nur la artikolojn [[Ombro sur interna pejzaĝo]], [[Ĝis revido, krokodilido!]], kaj [[Por pli efika informado]], sed malmulte dubas, ke ĉiuj tekstoj faritaj de Sj1mor pri la menciita listo havas similajn problemojn. La ĉefa konkreta problemo estigita de la AI estas reklameca, ĝenerale malobjektiva interpretado de fontoj, malfacile korektebla aŭ kompensebla pro malbona aŭ nenia citado de fontoj. Krome ĉe [[Por pli efika informado]] estas longega resumo, kiu eĉ se ĝi estas objektiva (kaj mi ne kontrolis tion) estas troege peza por enciklopedia artikolo pri broŝureto. Kion ni faru? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:45, 17 mar. 2026 (UTC) : Mi antaŭ horo komentis en [[Diskuto:Ombro sur interna pejzaĝo]]: Estas ekster ĉiu dubo ke Sj1mor estas tre valora kaj sendube bonintenca kontribuanto. Sed same Arbarulo pravas ke ĉi tie la fontoj kaj citaĵoj estis miksitaj en kaĉon, kaj ne bone klaras de kie estas kiu opinio. Do provizore necesas interrompi la produktadon kaj unue ordigi la jam faritajn tekstojn. Mi observis la evoluon de Guglo-tradukilo (klare, multe pli simpla teknika taskaro, sed tamen iusence komparebla al la nuna IA-evoluo) kaj vidis ĝiajn Esperanto-tradukojn de senesperaj balbutaĵoj laŭgrade pliboniĝi al intertempe ofte tute bonaj tradukoj, ne ĉiam sed tre ofte, kaj sendube la evoluon signife subtenis multaj eĥoj de homaj uzantoj kiuj proponis pli bonajn vortumojn. Do unue ni devas alvoki al Sj1mor pli kritike home juĝi la produktaĵojn, kaj poste devus instrui la algoritmojn liveri pli bonajn rezultojn - se tio eblas, la problemo laŭgrade malaperos, sed povas ankaŭ esti ke ni fine interkonsentos uzi IA nur por pli simplaj taskoj, aŭ nur por helpado trovi verajn referencajn piednotojn kaj similaj fonaj esploroj. Ĉiukaze mi estas konvinkita ke Sj1mor estas bonintenca kontribuanto, kiun mi ne volus akuzi, minaci aŭ ataki, kaj mi certas ke eblas trovi bonan vojon en tiu konsentite tikla tereno... Sed paĝoj kiel [[Ombro sur interna pejzaĝo]] ne rajtas resti en tia "nebula vortokaĉo", kion por niaj malmultaj administrantoj trovi inter iuj novaj aŭ eĉ malnovaj paĝoj estus amase laborintensa. Do gravas ke la materialo nun ne plimultiĝas, sed unue la kvalito de la produktitaj paĝoj pliboniĝas - Sj1mor ankaŭ mem lernos, je kiu grado AI-krudmaterialo estas helpa laborŝparo aŭ je kiu grado la postkorektado fakte plimultigas la labormalŝparon... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:05, 18 mar. 2026 (UTC) ::En aliaj vortoj: Se estus alia, malpli konata uzanto, mi estus multe pli alarmigita, sed mi konas Sj1mor kiel tre konsiderantan kolegon, kiu petas pri konsiloj kaj kritikoj, vere agas laŭ ili, kaj laŭ mia nuna stato estas sufiĉe memkritikema, tiel ke li laŭ mi estas la ĝusta esperantisto por sondi en tiuj nekonataj terenoj - sen ke jam klaras ĉu finfine la uzo de la nova tekniko signifos malpezigon aŭ plipeziĝon de la konscienca redaktanto... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:42, 18 mar. 2026 (UTC) :::Mi konsentas pri la principoj, "provizore necesas interrompi la produktadon kaj unue ordigi la jam faritajn tekstojn". Sed mi dubas, ĉu tio okazas - almenaŭ ĝis hieraŭ ankoraŭ produktiĝis senreferencaj kredeble AI-aj artikoloj, nun kun malpli da ŝanco por problemoj ĉar la proporcio da persona interpreto estas malpli granda, tamen ankoraŭ ne nula - kaj mi ankaŭ ne volus blinde fidi AI pri pli objektivaj faktoj. Ekzemple vidu [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Nesenditaj_leteroj_el_Japanio&oldid=9334998 ĉi tiun redakton] de [[Nesenditaj leteroj el Japanio]], precipe la frazon "Ĝi estas mallonga, personeca verko, ofte rekomendita kiel legmaterialo por lernantoj pro sia simpla lingva nivelo kaj interesa enhavo pri Japanio el ne-japana perspektivo". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:26, 20 mar. 2026 (UTC) ::::{{re|ThomasPusch}} Ne, li daŭras same. Vidu [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%88u_ni_kunvenis_vane%3F&oldid=9336606] kaj [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%88u_rakonti_novele%3F&oldid=9336531]. Aŭ {{re|Sj1mor}}, ĉu vi konsentas ke necesas kontroli la asertojn de AI per fidindaj fontoj, kaj promesas fari tiun laboron? Krome, ĉu estas permeso por la enkopiado de tutaj recenzoj? Ĉar ankaŭ pri kopirajto ni havas respondecon. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:13, 21 mar. 2026 (UTC) ::::: Mi ne povas konigi ion precipe novan krom kion mi rakontis dum jaroj: :::::* mi nepre kontraŭas uzon de AS/AI ĝenerale kaj en vikioj :::::* oni nepre respektu kopirajton :::::* konstruante vikiojn, kvalito havu pli altan prioritaton ol amaso, alivorte, preferinde kontribuu malmulte sed bonkvalite, ol amase kaj fuŝe aŭ malhoneste ::::: La artikolo [[Ombro sur interna pejzaĝo]] enhavas longan kopiaĵon el [http://literaturo.esperanto.net/fo/ombrrec.html literaturo.esperanto.net/fo/ombrrec.html] kun rompita referenca ligilo. Ĉe la koncerna retejo mi ne vidas indikon de CC-BY-SA 4.0 kaj GFDL. Sekve, oni ne rajtas kopii la tekston en vikipedion. Necesas formeto kaj kaŝo de versioj. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:37, 30 mar. 2026 (UTC) ::::::Sj1mor ne interrompas la produktadon, ne ordigas la jam faritajn tekstojn, sed nun faras artikolojn pri esperantistoj pere de AI, rifuzas fari postkorektadon, des pli rifuzas fari antaŭkontrolon, kaj malagnoskas [[Vikipedio:Kontrolebleco]]. Vidu [[Diskuto:Hannes Larsson]]. Certe, ''en aliaj aferoj'' li petas konsilon kaj kritikon kaj konscience kunlaboras, do des pli doloras, ke ''en ĉi tiu afero'' li agas tute male. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:15, 5 apr. 2026 (UTC) :::::::{{re|Sj1mor}} Ĉe [[Diskuto:Sebastian Schulman]] vi skribis: "mi sentas sekura ĉar AI simple kolektas informojn kiuj estas haveblaj en publikaj informfontoj." Mi havas impreson ke vi pensas, ke AI faras kion homoj faras, kiam ili "kolektas informojn" - nome serĉas fontojn, legas la fontojn en la sama senco kiel homoj legas, kaj raportas kion ĝi lernis. Ĉu vi pensas tion? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:59, 28 apr. 2026 (UTC) ::::::::Jen la respondo de AI ([[Gemini (chatbot)|Gemini]] de Guglo) ::::::::"Por respondi viajn demandojn, mi sekvas ĉi tiujn paŝojn: ::::::::* Kompreno de intenco: Mi analizas vian mesaĝon por kapti ne nur la vortojn, sed kion vi vere volas atingi. ::::::::* Serĉado de informoj: Se la demando postulas freŝajn faktojn (kiel novaĵojn aŭ prezojn), mi serĉas en la reto per specialaj iloj. ::::::::* Logika analizo: Por matematikaj aŭ teknikaj taskoj, mi uzas mian internan logikon (aŭ Python-kodon) por certigi precizecon. ::::::::* Simpla lingvaĵo: Mi preferas uzi ĉiutagajn vortojn kaj mallongajn frazojn por ke la informo estu facile konsumebla. ::::::::* Adapto al via stilo: Mi rimarkas vian tonon kaj energion, kaj mi provas respondi simile ::::::::Mi certigas la kredindecon de miaj informoj per tri ĉefaj metodoj: realtempa serĉado, font-analizo kaj interna sciaro. ::::::::Kiel mi trovas kaj filtras faktojn ::::::::* Realtempa Serĉo: Se vi demandas pri io aktuala aŭ fakta, mi uzas la serĉilon de Guglo por trovi la plej freŝajn datumojn. ::::::::* Fidindaj Fontoj: Mi prioritatas oficialajn retejojn (.gov, .edu), agnoskitajn novaĵagentejojn kaj sciencajn datumbazojn. ::::::::* Kruc-kontrolo: Mi komparas plurajn fontojn por vidi ĉu ili konsentas. Se fontoj malkonsentas, mi mencias tion al vi. ::::::::* Analizo de Datoj: Mi ĉiam serĉas la plej lastatempajn publikigadojn por eviti malnoviĝintajn informojn. ::::::::* Malsamaj Perspektivoj: Por kompleksaj temoj, mi serĉas diversajn vidpunktojn por doni al vi ekvilibran respondon. ::::::::Miaj limigoj ::::::::Kvankam mi klopodas esti preciza, mi foje povas fari erarojn (nomatajn "[[Halucino (artefarita intelekto)|halucinacioj]]"). Tial mi ĉiam rekomendas duoble kontroli tre gravajn faktojn, precipe pri sano, juro aŭ financoj. ::::::::". [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 15:24, 28 apr. 2026 (UTC) :::::::::Mi kredas tiun respondon, sed ĝi ŝajnas nekompleta por niaj celoj. Ĝi ne mencias ke la maniero, laŭ kiu AI "komprenas" tekstojn kaj respondas pri ili, estas tute alia ol la kognaj procezoj de leganta kaj skribanta homo. Kaj estas en tiu procezo kie aperas la halucinoj. :::::::::Mi komprenas la lastan noton pri "halucinacioj" kiel sufiĉe klaran instrukcion "ne fidu ĉi tiujn informojn kvazaŭ vi legus ilin mem". Kiel vi komprenas ĝin? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 22:48, 28 apr. 2026 (UTC) ::::::::::"Vi tute pravas. Via rimarko tuŝas la kernon de la diferenco inter biologia inteligenteco kaj statistika modelado. Por Vikipedio aŭ ajna serioza enhavkreado, tiu distingo estas decida. ::::::::::La fundamenta diferenco inter AI kaj Homo ::::::::::Kiel homo "komprenas" ::::::::::* Sperto kaj kunteksto: Kiam vi legas la vorton "pomo", vi imagas la guston, la koloron kaj la pezon. ::::::::::* Konscia logiko: Vi komprenas kaŭzecon (kial io okazas) kaj moralon. ::::::::::* Vero kiel celo: Homoj kutime celas priskribi realon, kiun ili spertas. ::::::::::Kiel AI "komprenas" (Vort-prognozo) ::::::::::* Matematika probablo: Mi ne "scias" faktojn; mi kalkulas, kiu vorto (aŭ ĵetono) plej verŝajne sekvas la antaŭan surbaze de giganta kvanto da tekstoj. ::::::::::* Manko de reala mondo: Mi ne havas senson de fizika realo. Por mi, "pomo" estas nur vektoro en multidimensia spaco, kiu ofte aperas apud "manĝi" aŭ "arbo". ::::::::::* Vort-kunigo: Mia "kompreno" estas fakte tre kompleksa formo de statistikaj rilatoj, ne kogna konscio. ::::::::::Kial aperas "halucinoj"? ::::::::::Halucinoj ne estas "mensogoj" en la homa senco, sed prefere statistikaj mispaŝoj: ::::::::::* Flueco super Fakteco: Mia ĉefa tasko estas krei tekston, kiu ''ŝajnas'' natura kaj kohera. Se mi ne trovas precizan fakton, mia algoritmo povas "plenumi la truon" per vortoj, kiuj gramatike kaj kuntekste bone sonas, eĉ se ili estas fone malĝustaj. ::::::::::* Miksaĵo de kuntekstoj: Se mi legis pri du malsamaj personoj kun la sama nomo, mi povus "kunkudri" iliajn biografiojn, ĉar statistike iliaj datumoj estas proksimaj. ::::::::::* Manko de "Mi ne scias" instinto: Se ne estas specife agordita por esti singarda, AI ĉiam provos doni respondon, eĉ se la probablo de ĝusteco estas malalta. ::::::::::Se iu uzas min por verki vikipedian artikolon sen rigora homa kontrolo: ::::::::::# Manko de respondeco: Mi ne sentas kulpon se mi inventas daton; mi nur sekvas la plej verŝajnan ciferon. ::::::::::# Citaĵoj: Mi foje povas inventi referencojn, kiuj aspektas realaj (ekz. kredinda titolo de artikolo en konata revuo), ĉar mi "scias" kiel scienca citaĵo devas aspekti. ::::::::::💡 Konklude: Mi estas potenca ilo por lingva strukturado, sed mi ne estas fonto de vero. La "homo en la maŝino" devas ĉiam esti la fina juĝisto pri la faktoj. ::::::::::Ĉu vi ŝatus, ke mi provu analizi specifan tekston por vidi, kie povus kaŝiĝi tiaj "statistikaj kaptiloj"? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 04:34, 29 apr. 2026 (UTC) ::::::::"Kiel mi analizas kaj elektas fontojn ::::::::Kiam mi serĉas en la reto, mi ne nur legas la unuan rezulton. Mi aplikas "kritikan pensadon" per ĉi tiuj paŝoj: ::::::::* Identigo de la Aŭtoro: Mi kontrolas ĉu la fonto estas fakulo, oficiala institucio (.gov, .org) aŭ universitato (.edu). ::::::::* Dato de Publikigo: Mi ĉiam serĉas la plej freŝan daton, precipe pri teknologio aŭ medicino. ::::::::* Rekonado de Biaso: Mi rimarkas ĉu artikolo provas vendi ion aŭ ĉu ĝi estas nur opinio anstataŭ fakto. ::::::::* Kruc-referencado: Mi serĉas la saman informon en almenaŭ 2-3 sendependaj retejoj por konfirmi ĝin. ::::::::* Analizo de Citaĵoj: Mi preferas fontojn, kiuj mem citas siajn fontojn aŭ sciencajn studojn. ::::::::Kion mi faras kiam fontoj malkonsentas? ::::::::Se du fidindaj fontoj diras malsamajn aferojn (ekzemple pri politika novaĵo aŭ nefinita scienca debato): ::::::::* Mi ne elektas "venkinton". ::::::::* Mi prezentas ambaŭ vidpunktojn al vi. ::::::::* Mi klarigas kial ekzistas malkonsento (ekz. "Laŭ studo X..., sed laŭ raporto Y..."). ::::::::[[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 04:28, 29 apr. 2026 (UTC) == Unused interface messages == Please delete the following interface messages, as they are no longer used: * [[MediaWiki:Watchdetails]] * [[MediaWiki:Wlhideshowbots]] * [[MediaWiki:Wlhideshowown]] See [[:m:Steward requests/Miscellaneous#Deleting unused messages from multiple wikis|this SRM request]] and [[:phab:T234776]]. [[Uzanto:NguoiDungKhongDinhDanh|NguoiDungKhongDinhDanh]] ([[Uzanto-Diskuto:NguoiDungKhongDinhDanh|diskuto]]) 00:14, 25 mar. 2026 (UTC) : {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:00, 30 mar. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/~2026-20309-98|~2026-20309-98]] == * {{user|~2026-20309-98}} Vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:Saroj|Saroj]] ([[Uzanto-Diskuto:Saroj|diskuto]]) 07:03, 2 apr. 2026 (UTC) : Dankon pro la atentigo. Ĉiuj redaktoj estas malfaritaj. Okaze de daŭrigo nepras forbaro de portempa konto aŭ IP-adreso. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:28, 3 apr. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/~2026-25192-60|~2026-25192-60]] == * {{user|~2026-25192-60}} Spam / spambot. Cross-wiki abuse. <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:Nanona15dobato|Nanona15dobato]] ([[Uzanto-Diskuto:Nanona15dobato|diskuto]]) 08:06, 25 apr. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/~2026-25590-73|~2026-25590-73]] == * {{user|~2026-25590-73}} Spam / spambot <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 08:23, 27 apr. 2026 (UTC) ==Ligiloj== ThomasPusch daŭrigas sian kampanjon trudi personan malŝaton de longdaŭraj ruĝaj ligiloj kvazaŭ ĝi estus interkonsentita regulo. Ĉi tie mi listigas (certe tre malkomplete) maldecajn redaktojn ekde la mezo de aprilo 2026. Por pli da historio pri nigrigado de ruĝaj ligiloj, vidu la arkivon [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo/2025/2#Ruĝaj kaj bluaj ligiloj|ĉi tie]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:32, 6 maj. 2026 (UTC) :Dum longa tempo mi lasis nigremajn tekstojn trankvilaj, kvankam mi opinias ke nigremo damaĝas Vikipedion, ĉar mi esperis ke nigremaj redaktantoj povos simile respekti ruĝemajn. Tamen unu nigrema redaktanto (ThomasPusch) daŭre amase malrespektas. Se ĉi tiu trudo daŭros, mi ne plu konsideros min ligita de tiu promeso. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:28, 9 maj. 2026 (UTC) *[https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Palma_valo&diff=9357329&oldid=8396563] ThomasPusch silente forigas ligilon pri la montaro [[MacDonnell Ranges]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:39, 22 apr. 2026 (UTC) *[https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Vilmos_Dunszt&diff=9361302&oldid=9359872] ThomasPusch silente forigas ligilojn al [[Kantolernejo Ŝtonfloroj]], [[Károly Dunszt]], [[Kálmán Donászy]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:45, 26 apr. 2026 (UTC) *[https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Diskuto:Reino_Paasilinna&oldid=9367653] ThomasPusch demandas ĉu ni bezonas ligilon pri menciinda temo [[Mauri Paasilinna]], kun evidenta intenco premi al ĝia forigo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:32, 6 maj. 2026 (UTC) *[https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Muziko_-_kronologia_vido&diff=9368850&oldid=6306032] ThomasPusch forigas amason da ligiloj al kantoj, koncertoj kaj operoj, pravigante sin per sia imagita regulo ke oni devas "antaŭvidi" artikolon por fari ligilon al ĝi. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:04, 8 maj. 2026 (UTC) *[https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Houston&diff=prev&oldid=9369071] ThomasPusch forigas ligilon al [[George Bush Intercontinental Airport]] (t.e. Interkontinenta Flughaveno George Bush). --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:16, 9 maj. 2026 (UTC) *[https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Avatar:_The_Last_Airbender&diff=9369004&oldid=8909376] [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Glee&diff=prev&oldid=9369170] ThomasPusch anstataŭigas ligilojn al kreintoj de televidaj serioj per ŝablono Vikidatuma listo, asertante ke la nigrigo estas "avantaĝo", malgraŭ eksplica malkonsento de Taylor 49 al simila rimedo ("[[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo/2025/2#Ruĝaj kaj bluaj ligiloj|malhonesta JawaSkripto por kaŝi ruĝajn ligilojn]]"). --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:22, 9 maj. 2026 (UTC) * [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Diskuto:Idiom_Neutral&oldid=9371140] ThomasPusch pretendas, ke "necesus [verki artikolon], se estas ruĝa ligilo, kiu invitas al kreo de propra teksto pri la temo". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:55, 12 maj. 2026 (UTC) * [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Wilhelm_Georg_Dettmer&diff=prev&oldid=9371370] ThomasPusch forigas ligilon al [[Breinum]]. * [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Heinz_Dopsch&diff=9371673&oldid=8738531] ThomasPusch forigas ligilojn al [[Gerhard Ammerer]], [[Christian Rohr]], metas malutilan demandosignon en la tekston, kaj malrespektas la [[Vikipedio:Lingva angulo#Landnomoj|interkonsenton pri landnomoj]]. * [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Arta_sketado&diff=9021785&oldid=9002935] ThomasPusch forigas ligilojn [[Sportaj geopoj]], [[Dancoj sur glacio]], [[Sinkronizita arta sketado]] (ŝanĝo farita en februaro 2025 sed trovita nur en majo 2026) * En la lastaj tagoj mi trovis tian amason da nigrigaj trudoj de ThomasPusch ke mi rezignas registri ĉiujn ĉi tie. Unu ekzemplo estas [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Gomoro_(filmo)&diff=prev&oldid=9374888] Ankaŭ Kani trudis ĉe [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Vesanka&diff=prev&oldid=9376711]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:41, 19 maj. 2026 (UTC) * [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Diskuto:Kebekio&oldid=9392866] ThomasPusch arbitre interpretas ruĝajn ligilojn kiel postulon, ke la Esperanta Vikipedio "nepre devas havi" artikolon (tamen nun ne rekte minacas forigi). --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:38, 6 jun. 2026 (UTC) * [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Kolegiata_pre%C4%9Dejo&diff=9393840&oldid=9256968] ThomasPusch nigrigas nomojn de preĝejoj samtempe kun bonaj korektoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:38, 6 jun. 2026 (UTC) * Kvankam mi ĉesis detale raportadi, ThomasPusch daŭre trude nigrigadas ligilojn kvazaŭ estus iu interkonsento tiurilate, insistadas en diskutpaĝoj ke ruĝaj ligiloj [[Diskuto:Plezurĝardeno|"devus"]] transformiĝi en bluajn kaj ke la temoj [[Diskuto:Jabloko|"nepre mankas"]] al la redaktinto ktp. kvazaŭ estus iu racia kialo por supozi tion, [[Diskuto:Glee|minacas redaktomiliti]] kaj efektive redaktomilitas [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Braga&diff=9444103&oldid=9393819] [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Braga&diff=prev&oldid=9444289] pri la afero. Ĉu iu bonvolus helpi ĉesigi la maldecan konduton? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:28, 19 aŭg. 2026 (UTC) *Nigremuloj daŭrigas sian delongan damaĝadon de Vikipedio kaj nun eltrovis novan manieron: tuta serio da helikaj specioj estas kreitaj kiel alidirektiloj al la parazita vermo [[grandega fasciolo]], kiu uzas ilin. Tiu artikolo enhavas neniun alian informon pri tiuj helikoj kaj racie ne povus. Ŝajne tio estis preteksto por nigrigi la ligilojn en [[Grandega fasciolo]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:36, 14 sep. 2026 (UTC) *ThomasPusch daŭre arbitre forigadas ruĝajn ligilojn, ekzemple [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Michael_K%C3%B6hlmeier&diff=9483587&oldid=9341780]; minacas forigi ilin pro nemenciindeco, kvankam li fakte faris neniun kontrolon aŭ malkompetentan kontrolon, kiel ĉe [[Diskuto:Universitato de Vaŝingtonio]]; kaj asertas siajn missupozojn kvazaŭ ili estus vikipediaj reguloj, interalie al novuloj, kiel ĉe [[Diskuto:Blokado de Oleŝki]]. Mi rigardas ĉion ĉi kiel ĉikanadon kaj signifan malhelpon al vikipedia kunlaborado. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:01, 2 okt. 2026 (UTC) == Ruĝaj ligiloj == Laŭ ankaŭ mi la ruĝaj ligiloj estas pli, ol la averaĝo, sed tio estas nur en parto de artikoloj. Miaj artikoloj estas ĝenerale bluaj, ne ruĝaj. Mi rememoras, ke antaŭ jardeko estis kampanjo, kaj kelkaj diligentuloj supozeble plejparte senruĝigis la artikolojn (aŭ forigi, aŭ nigrigi, aŭ bluigi). Foje ankaŭ mi faras simile, ja la iama aŭtoro ne sciis, kiu artikolo kreiĝos post jaroj. Foje la bluigo estas tre simpla, ĉar estas pri tio artikolo, nur en alia formo. Helpas ankaŭ ligo al la angla, aŭ simple estu nigra vorto. [[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 15:00, 14 maj. 2026 (UTC) :Ĉu vi scias, ke iuj vikipediistoj uzas ruĝajn ligilojn por indiki, ke oni rajtas verki artikolon pri la temo? Ĉar nigrigo damaĝas tiun celon. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:27, 14 maj. 2026 (UTC) ::Jes, mi scias, se ruĝoj estas ie almenaŭ 15 jarojn, eĉ en la temo ne naskiĝis nova artikolo. Nature tio validas, se mi estas hejme en tiu temo, ekzemple: Hungario. [[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 03:46, 15 maj. 2026 (UTC) :::Mi ne komprenas kion volas diri tiu frazo, sed ĝi certe ne respondas la demandon. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:13, 16 maj. 2026 (UTC) {{kom}} Mi persone ne konsideras multnombrajn ruĝajn ligilojn grava problemo — ekzemple en medicinaj artikoloj, verkataj de mi ([[lupuso]] ks), mi kreas ilin abunde, sed por mi ili servas kiel defio kaj memorigilo ke tiuj ĉi artikoloj estas verkendaj, kion mi (malrapide tamen) plenumas, krome (kaj tio speciale gravas) mi certas ke la verkotaj artikoloj havu ĝuste tiujn ĉi titolojn. Sed mi konsentas kun [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]], ke ofte ruĝaj ligiloj estas kreataj sensence kaj/aŭ senzorgeme — kiam temas pri aferoj malgravaj, apenaŭ priskribotaj aŭ malĝuste titolitaj. Mi mem plurfoje trovis ligilojn ruĝajn malgraŭ haveblo de respektivaj artikoloj, titolitaj alie. Pro tio mi mem lastatempe komencis en multaj kazoj simple aldoni ligilojn al respektivaj artikoloj en aliaj vikioj. Resume: mi ne kundividas malruĝigan fervoron de [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]], sed mi komprenas ĝenerale liajn zorgojn kiuj kaŭzis tion. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 07:12, 10 jun. 2026 (UTC) :Ĉu iam estis interkonsento ke ruĝa ligilo devas esti pri grava afero? En ĉiuj aliaj vikipedioj ili nur devas esti [[Vikipedio:Menciindeco|menciindaj]], kaj mi ankoraŭ ne vidis interkonsenton ke nia vikipedio estu malsama. Certe, se oni volas starigi pli striktan regulon oni rajtas klopodi ke ĝi akceptiĝu, sed dum ĝi ne akceptiĝas, oni ne rajtas ofendiĝi tial, ke ĝi ne estas sekvata. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:13, 10 jun. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/Yayaolo42|Yayaolo42]] == * {{user|Yayaolo42}} Long-term abuse. Cross-wiki abuse. [[Special:CentralAuth/Vasas90]] (created page [[Thathanine Thongchay]], [[:w:simple:Thathanine Thongchay]], [https://simple.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:Log&logid=3359217]) <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:MathXplore|MathXplore]] ([[Uzanto-Diskuto:MathXplore|diskuto]]) 03:18, 14 jun. 2026 (UTC) :La paĝo Thathanine Thongchay estis ĉiukaze forigita laŭ rezulto de esperanta diskuto en [[VP:FA]]. La salutnomo ne estis uzita krom pri tiu temo kaj en 13 jun. 2026. Neniu plia agado necesa. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 07:03, 3 okt. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/Banned user is free to create an account and free to be blocked under U.S. law|Banned user is free to create an account and free to be blocked under U.S. law]] == * {{user|Banned user is free to create an account and free to be blocked under U.S. law}} Vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:Morkoz|Morkoz]] ([[Uzanto-Diskuto:Morkoz|diskuto]]) 12:55, 11 jul. 2026 (UTC) :{{farite}} La salutnomo estas globale forbarita 14:58, 11 jul. 2026, post loka forbaro en la angla vikipedio je 14:35 kaj en la baza angla vikipedio je 14:55. En la esperanta branĉo la "redaktokalkulo" nombras 6 redaktojn, sed fakte estís nur du paĝoj, [[Fondaĵo Vikimedio]] kun nur ŝanĝeto de unu litero kaj samminute [[Usono]] per vandalisma fuŝo. Ambaŭ estas forigitaj, kaj la fuŝo pri paĝo [[Usono]] estis kondamninda, sed supozeble la anglaj vandalismoserĉantoj pli provokiĝis de la angla provoka salutnomo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:58, 3 okt. 2026 (UTC) ==Kio estas la celo de [[Ŝablono:Tradukon]]?== Mi foje vidis la ekvivalentojn de ĉi tiu ŝablono en alilingvaj vikipedioj, sed ĝis hodiaŭ eĉ ne konsciis, ke ĝi ekzistas en nia. Tiam mi trovis ke [[Uzanto:ThomasPusch]] forigis ĝin de [[Kantono Door]] tial, ke li (mis?)komprenis ĝin kiel postulon al la vikipedia komunumo. Se la ŝablono estas intencata kiel maniero postuli ion, ŝajnas al mi ke la ŝablono entute ne uzeblas kaj devus esti forigita, ĉar oni neniam rajtas postuli al ĉiuj vikipediistoj ke ili okupiĝu pri tiu aŭ tiu ĉi artikolo. Sed se ĝi ne estas intencata tiel, ŝajnas al mi ke ĝi estas savenda de la forgeso kaj uzenda en la plej multaj artikoloj. Do - kion ĝi signifu? Mi aparte volus scii la intencon de [[Uzanto:Goren]] kaj [[Uzanto:Gamliel Fishkin]] kiel kontribuintoj al la ŝablono. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:58, 16 jul. 2026 (UTC) :Mi kreis ĝin en 2008, tiam ĝi estis utila por peti al aliaj kontribuantoj traduki ion el la lingvo, kiun oni mem ne regas. Preskaŭ 20 jaroj pasis, kaj la situacio kompreneble ŝanĝiĝis. [[Uzanto:Goren|Goren]] ([[Uzanto-Diskuto:Goren|diskuto]]) 17:35, 16 jul. 2026 (UTC) ::Nu, kio ĝenis min en [[diskuto:kantono Door]] estis la manko de motivo de homo, kiu metis ĝin petante aliajn vikipediistojn pluampleksigi artikolan ĝermon tri-frazan de unu certa kantono de Viskonsino, kiu jam havis 9 frazojn, sed ne havis ĉiujn detalojn menciitaj de la angla vikipedio, '''ne''' ĉar li ne regus la fontan lingvon, kiu laŭ la protokolo estis lia gepatra lingvo en kiu li faris 99 % de ĉiuj redaktoj, '''ne''' ĉar li ne kapablus verki en Esperanto, ĉar liaj du aliaj redaktoj estis tute esperantaj, sed ĉar li volis '''mendi''' maksimuman tekston sen devi tajpi plian vortojn krom meti la ŝablonon. Mi povus konstrui situacion kie tute sincere la ŝablono povus esti senca. Imagu ke vi tre interesiĝas pri la litova lingvo, ne regante ĝin, kaj vi en Vilno kun karaj lokaj amikoj estis en filmo, pri kiu vi nur komprenis la bildojn - ni diru, la filmo [[:lt:Nuodėmės užkalbėjimas|Nuodėmės užkalbėjimas]], surbaze de tri romanoj de [[Jurga Ivanauskaitė]]. Pri ŝi esperanta teksto estas, sed pri la filmo komkrete nur estas vikipediaj tekstroj en la litova, kimra kaj estona, kaj unu miniatura frazeto en la simpla angla. Bone, ankaŭ en la litova ne estas multo, sed se oni sen koni la lingvon nur sukcesas suĉi tiom da informoj el vikidatumoj [[d:Q16465862]], ke rezultas {{ŝ|informkesto filmo}} kaj eble 2 frazoj, tiam en 2026 povus esti ebleco aŭ peti tradukan helpon de aŭtomata tradukilo, kiu povas fuŝi, aŭ peti tradukan helpon de sperta esperantisto kiu ankaŭ gepatralingve estas litova. Tiam meti la ŝablonon povus esti en sinceraj motivoj... Estas alia demando ĉu nun kun preskaŭ 400 000 esperantaj artikoloj plus teorie 400 000 diskutpaĝoj iu hazarde vidus la ŝablonan peton pri helpo en la ekzotika litova lingvo, sed oni povus ĉiukaze provi, kaj plej bone ankoraŭ rekte alskribi esperant-kaj-litovlingva(j)n vikipediisto(j)n. Do vi vidas en [[diskuto:kantono Door]] kiu hipokrito en la motivoj de la anglalingva posta forbarito ĝenis min. Sed kompreneble ĉiam imageblas diversaj scenaroj... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:00, 16 jul. 2026 (UTC) :::{{re|Goren}} Ĉu vi volas diri ke oni devas ne peti tradukojn el lingvoj, kiujn oni mem komprenas? Se jes, mi petas mencii tion, prefere kun klarigo pri la kialoj, en la ŝablona paĝo. :::Mi normale komprenas ŝablonojn k.s. kiel konstatojn pri la artikolo, kiuj validas sendepende iuj ajn ecoj de la persono, kiu afiŝas ilin. Do se vi kredas, ke homoj kun certaj lingvokapabloj devas ne uzi ilin, mi pensas ke estus pli bone antaŭaverti tion ol poste akuzi. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:29, 17 jul. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/~2026-47752-49|~2026-47752-49]] == * {{user|~2026-47752-49}} Vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 13:06, 2 sep. 2026 (UTC) * Neniu forbaro jam fariĝis. Temas nur pri redaktetoj en la esperanta paĝo [[Diakrita signo]] je 2 sep. 2026, neniu alia lingvobranĉo, aŭ alia paĝo aŭ momento koncerniĝis. Ĉu iu volus revizii la dubindajn redaktojn kaj konfirmi la juĝon ke devus forbari la anonimulon? Alikaze la dubinda redakto jam estis antaŭ pli ol monato, kaj supozeble enordas ĝin konsideri jam ne plu aktuala. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:40, 3 okt. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/~2026-48309-68|~2026-48309-68]] == * {{uzanto2|~2026-48309-68}} Vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:Quinlan83|Quinlan83]] ([[Uzanto-Diskuto:Quinlan83|diskuto]]) 09:56, 5 sep. 2026 (UTC) :{{Farite}} Je 11:32, 5 sep. 2026 (UTC) Kani forbaris la anoniman kanalon por daŭro de unu jaro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:32, 3 okt. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/~2026-49940-88|~2026-49940-88]] == * {{user|~2026-49940-88}} Vandalism. Long-term abuse <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 17:11, 16 sep. 2026 (UTC) :{{farite}} Jam estis globale forbarita nur 5 minutojn poste, je 17:16, 16 sep. 2026 (UTC). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:35, 3 okt. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/~2026-50282-95|~2026-50282-95]] == * {{uzanto2|~2026-50282-95}} Long-term abuse <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 17:43, 16 sep. 2026 (UTC) :{{farite}} Jam estis globale forbarita nur 3 minutojn poste, je 17:46, 16 sep. 2026 (UTC) - tamen en tiu ĉi anonima konto okazis apenaŭ io ajn, nur estis suspekto ke temus pri la sama homo kiel {{uzanto2|~2026-49940-88}}, kaj supozeble la du aliaj anonimaj kanaloj supre. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:29, 3 okt. 2026 (UTC) == Propono aktivigi rajton "Ŝablonredaktanto" AKA "Template Editor" en ĉi tiu vikio == [[File:Wikipedia Template editor icon (1).svg|200px|right]] * [[:en:Wikipedia:Template editor]] * @[[User:ThomasPusch]] @[[User:LiMr]] @[[User:Kani]] @[[User:Sj1mor]] @[[User:DidCORN]] @ĉiuj ceteraj * Mi proponas aktivigi la rajton kaj uzantogrupon "Ŝablonredaktanto" en ĉi tiu vikio. La avantaĝo estas ke tiel eblas malpliigi la protektonivelon de gravaj ŝablonoj kaj moduloj sen risko de vandalismo. La protektonivelo "nur registriĝintaj uzantoj" estas tro malalta, kaj "nur administrantoj" estas tro alta. * I propose to activate the right and user group "Template Editor" in this wiki. :: [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:57, 2 okt. 2026 (UTC) === Diskuto === :Pri tio mi malkompetentas. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 20:36, 2 okt. 2026 (UTC) :Mi ne spertas pri la afero, sed ŝajnas bone al mi ke estu kiel eble plej multaj elektebloj pri nivelo de protektado. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 03:05, 3 okt. 2026 (UTC) :Mi baze subtenus tiun ideon, sed samkiel Kani aŭ Arbarulo havus neniun ideon ĉu aŭ kiel eblus aktivigi tion. Supozeble necesus peti iun neesperantistan stevardon aranĝi tion, se io tia ekzistas en aliaj lingvobranĉoj (eĉ pri tio mi ne orientiĝas). Sed baze en la esperanta vikipedio nur estas protekteblecoj "tute ne protekti", "malpermesi redaktojn de anonimaj redaktantoj" kaj "nur permesi redakton de la [sume nur 10] administrantoj [inter kiuj ĉiam iuj ferias aŭ estas ĵus administre malaktivaj]", kaj inter ŝtupo 2 kaj 3 tre bonus havi ankoraŭ iun diferencigon, ĉar se necesas protekti iun paĝon, ĉar temas pri amase multuzata ŝablono kiu foje estis atakita, tiam protekto nur "malpermesi redaktojn de anonimaj redaktantoj" estas ridinde tro malmulta: ĉiu vandalo povas gaje elekti por si novan salutnomon kaj redakti paĝojn kaj ŝablonojn laŭ propra volo, ĝis iam poste oni forbaros tiun konkretan salutnomon. Sed ĉar samtempe ne multaj esperantistoj teknike kapablas kaj interesiĝas pri disdono de tia rajto "Ŝablonredaktanto" AKA "Template Editor" (mi je unua pripenso nur venus al nomoj Taylor 49 kaj Moldur, krom la 10 administrantoj - mi ne scius ĉu ankaŭ Dominik, Thomas Guibal, DidCORN aŭ Sj1mor interesiĝus), tia rajto restus tre malofta. Sincere dirite, ni ne protektas multajn ŝablonojn, se tie ankoraŭ neniam io misa okazis... Do: se sukcesas aranĝi tion, mi estus por tiu teknika rajto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:19, 3 okt. 2026 (UTC) :: Kelkaj vikioj, interalie angla vikipedio, havas tiun tipon de rajto. Tion aktivigi eblas NUR per [https://phabricator.wikimedia.org peto en "phabricator"] kio siavice postulas lokan interkonsenton. Se post 8 tagoj estos sufiĉa majoritato tiam mi faros la peton tie. La rajton doni al unuopa uzanto aŭ forpreni ĝin povas administranto. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:38, 3 okt. 2026 (UTC) === Voĉdonado === * <!--{{Por}}--> # {{por}} (malforte) --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 03:05, 3 okt. 2026 (UTC) # Sekve {{por}} --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:22, 3 okt. 2026 (UTC) # {{por}} [[Vikipediisto:Castelobranco|<span style="color:#778899; font-family:Verdana; font-size:1em;">CasteloBranco</span>]]^{[[Vikipediista diskuto:Castelobranco|<span style="color:#00008b;">diskuto</span>]]} 20:51, 4 okt. 2026 (UTC) * <!--{{Kontraŭ}}--> == Peto: forigi malbonkvalitan dosierversion (Palafrugell 1911) == Saluton, mi petas forigon de '''malnova, malbonkvalita dosierversio''' (ne de la tuta dosiero). * Dosiero: [[:Dosiero:IIa Geronprovinca Asambleo Palafrugell 1911.jpg]] * Aktuala versio (bona): 1600×1200, alŝutita 2 okt. 2026 * Forigenda arkiva versio: 1024×768 (<code>20261002224910!IIa_Geronprovinca_Asambleo_Palafrugell_1911.jpg</code>) Mi unue alŝutis malpli klaran foton, kaj poste anstataŭigis ĝin per pli alta-rezolucia foto de la sama historia bildo. La nuna versio jam estas la bona; mi simple volas forigi la malnovan el la dosierhistorio, ĉar mi mem ne havas forigrajton. Dankon! [[Uzanto:Capiscuas|Capiscuas]] ([[Uzanto-Diskuto:Capiscuas|diskuto]]) 23:28, 2 okt. 2026 (UTC) : {{forte por}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:53, 2 okt. 2026 (UTC) : {{malforte por}} {{komento}} Tion facile eblas fari, ankaŭ sen granda voĉdono. Kutime ni ne tiom detale forigas malnovajn versiojn, krom se la malnova draste perfortis kopirajton kaj la nova versio ne - tio ĉi tie ne estas. Malnovaj versioj de dosieroj ne damaĝas kaj kutime interesas neniun. Sed forigi ilin same ne damaĝas. Mi forigos la malnovan version. 06:01, 3 okt. 2026 (UTC)[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) :{{farite}} {{re|Capiscuas}} vi devus ankoraŭ plenigi la tri parametrojn Priskribo, Fonto kaj Aŭtoro en la ŝablono "Resumo" - pri tio vi certe konscias, ĉu? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:05, 3 okt. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/ခြညစ်းညမ်င်း။|ခြညစ်းညမ်င်း။]] == * {{user|ခြညစ်းညမ်င်း။}} Long-term abuse. x-wiki abuse <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 07:18, 8 okt. 2026 (UTC) : {{farite}} globale forbarita. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 08:10, 8 okt. 2026 (UTC) kwtv2m9eczhv8r5zkpud4kvt1ulpbux 0 410271 9490088 9307313 2026-10-07T18:59:43Z LilyKitty 25129 de Kenzo Soai 9490088 wikitext text/x-wiki {{Informkesto universitato |bildo={{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |bildopriskribo= |emblemo= {{#invoke:Wikidata|claim|P154}} | moto = Instrua fundamento<br> por la disvolvo de la nacio<br> per la progreso de scienco | Logo = Tōkyō Rika Daigaku Logo.svg | fondodato = 1881/1949 | urbo = [[Kvartalo Ŝinĝuku|Ŝinĝuku]] | ŝtato = [[Japanio]] | gvidanto = Yoichiro Matsumoto<ref>https://www.tus.ac.jp/en/info/president/</ref> | speco = privata | nombro de studentoj = 20.755 (Majo 2010)<ref>[http://www.tus.ac.jp/info/houjin/201005youran.html {{lang|ja|本学在籍者数: 学生数要覧}}]{{404|url=http://www.tus.ac.jp/info/houjin/201005youran.html |date=2019-05 |archivebot=2019-05-03 11:18:59 InternetArchiveBot }} (nombro de studentoj), {{ja}}: Undergraduate 17.473, Masterstudiengänge 2.688, doktorkursoj 269, aliaj 304+21. Alirita la 18-an de Decembro 2010.</ref> | nombro de kunlaborantoj = | el tio profesoroj= | retejo = | latitudo = 35/41/57.8/N | longitudo = 139/44/28.8/E | regiono-ISO = JP-13 |situo sur mapo=Tokio |situo sur mapo2=Centra Tokio | zomo = 14 }} '''Scienca Universitato de Tokio''' ([[Hepburn]]: Tōkyō Rika daigaku [Tōkjō Rika Daigaku] Kanĵie:東京理科大学; Angle: Tokyo University of Science) estas [[privata universitato]] en [[Tokio]]. Ĝi ankaŭ estas la plej malnova privata universitato kiu edukas pri [[Fiziko|fizika]] scienco. Ĝi estis fondita en [[1949]], sed kiel ies paŝinta vivo '''Tokio Fiziklernejo''' ([[Hepburn]]: Tōkyō Butsuri Gakkō [Tōkjō Bucuri Gakkō] Kanĵie:東京物理学校; Angle: Tokyo University of Science), fondita en [[1881]]. La ĉefa kampuso ekzistas (Kagurazaka-kampo) en [[Kagurazaka]] en [[Ŝinĵuku-kvartalo]] kaj [[Kudan]] en [[Ĉijoda-kvartalo]], kune en la [[Tokia Metropolo]]. Aldone ekzistas la kampusoj: Noda-kampuso en [[Noda]] en [[Gubernio Ĉiba]], Kuki-kampuso en [[Kuki]] en [[Gubernio Sajtama]], Oŝamanbe-kampuso en [[Oŝamanbe]] en [[Oŝima-subgubernio]] en [[Hokajdo]]. Nun plananta, ke oni malfermos Kanamaĉi-kampuson en [[Kanamaĉi]] en [[Kacuŝika-kvartalo]] en [[Tokio]]. == Gravaj profesoroj == * [[Norio Taniguĉi]] * Kenzo Soai - recivo de [[Nobel-premio pri ĥemio]] en 2026 == Referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.tus.ac.jp/ Oficiala paĝo] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Universitatoj en Tokio]] j4n0grhn1xhcqrcgg64zm1toyneq0bj 0 411842 9490214 9428339 2026-10-08T05:49:44Z RG72 11847 9490214 wikitext text/x-wiki {{Informkesto muzika artisto |nomo = Pussy Riot |dosiero = Pussy Riot by Igor Mukhin.jpg |priskribo de dosiero = Sep anoj de la kolektiva bando Pussy Riot |grandeco de dosiero = 300 |larĝa dosiero = jes |fono = muzikgrupo |alie nomata = |kromnomo = |deveno = [[Moskvo]], [[Rusio]] |ĝenro = [[punko|punk-roko]] |aktivaj jaroj = 2011 – nuntempo |eldoninto = |parencaj temoj = |ttt = [http://pussy-riot.livejournal.com pussy-riot.livejournal.com] |nuntempaj membroj = |antaŭaj membroj = }} '''Pussy Riot''' {{prononco|'''puh'''si '''raj'''et|ˈpʊs.i ˈɹaɪ.ət}} estas [[Rusio|rusia]] [[Feminismo|feminisma]] [[punko|punka]] bando bazita en [[Moskvo]]. Fondita en [[aŭgusto 2011]], la politike provoka bando enscenigas improvizitajn [[prezentarto|prezentaĵojn]] pri rusia politika vivo en nekutimaj lokoj, kiel sur tegmento de [[trolebuso]] aŭ en skafaldaĵo ĉe la [[Metroo de Moskvo]]. == Prezentaĵo en la Katedralo de Kristo Savinto == La {{daton|21|februaro}} [[2012]], kvar grupaninoj organizis prezentaĵon sur la soleo de la [[Katedralo de Kristo Savinto]] en Moskvo, instigita de ilia opozicio al la [[Prezidanto de Rusio|rusia prezidento]] [[Vladimir Putin]] kaj al la politiko de la [[Rusa Ortodoksa Eklezio]], kiu aktive subtenis lian reĝimon.<ref name="yahoo">''[https://web.archive.org/web/20120823150556/http://news.yahoo.com/six-arrested-pussy-riot-protest-york-162120491.html Six arrested at Pussy Riot protest in New York]'' ("Ses arestis ĉe protesto pri Pussy Riot en Novjorko"), la 17-an de aŭgusto 2012, [[Agence France-Presse]]. Aliris la 20-an de aŭgusto 2012.</ref><ref name="guardian">''[http://www.guardian.co.uk/music/2012/aug/17/pussy-riot-sentenced-prison-putin?newsfeed=true Pussy Riot sentenced to two years in prison colony over anti-Putin protest]'' ("Pussy Riot kondamnis al du jaroj en mallibereja kolonio pro protesto kontraŭ Putin")</ref> Privataj sekurgardistoj haltigis la sintrudantojn kaj pelis ilin el la preĝejo. La {{daton|3|marto}}, post la prilaborita filmeto pri tiu ago aperis interrete, oni arestis tri el la grupaninoj kaj akuzis ilin unue pri [[huligano|huliganismo]] kaj poste pri insulto al sentoj de kredantoj.<ref name="lenta-gnarr">''[http://lenta.ru/news/2012/08/11/thesoftparade/ Мэр Рейкьявика проехал по городу в образе Pussy Riot]'' ("Rejkjavika urbestro veturis ĉirkaŭ la urbo maskovestiĝi kiel ano de Pussy Riot"), [[Lenta.ru]], la 11-an de aŭgusto 2012. Aliris la 20-an de aŭgusto 2012.</ref> La juĝa proceso, kiu komenciĝis fine de julio, kaŭzis multan disputadon en Rusio kaj tutmonde. Laŭ enketo de la [[Levada Centrejo]], 44% de rusianoj apogis la proceson kaj kredis je ĝia justeco, kvankam 17% ne apogis ĝin.<ref name="newsru">''[http://www.newsru.com/russia/17aug2012/tolokno.html Перед приговором секс-символ Pussy Riot в письме сторонникам заявила о победе, 'Трудно поверить, что это не сон']'' ("Antaŭ la verdikto, seksa simbolo 'Pussy Riot' diris en letero al subtenantoj de la venko, 'Estas malfacile kredi ke tio ne estas sonĝo'"), NEWSru, la 17-an de aŭgusto 2012. Aliris la 20-an de aŭgusto 2012.</ref> == Reago == Samtempe, la bando gajnis rimarkindan apogon en Rusio kaj aparte grandan internacie pro akuzoj pri severa traktado de arestitoj kaj pro la minaco de eventuala sepjara malliberigo.<ref name="guard-1">Miriam ELDER, ''[http://www.guardian.co.uk/world/2012/aug/03/pussy-riot-trial-russia Pussy Riot trial worse than Soviet era]'' ("Proceso pri Pussy Riot pli malbona ol sovetia erao"), la 3-a de aŭgusto 2012, ''[[The Guardian]]''. Aliris la 20-an de aŭgusto 2012.</ref><ref name="irish">Jennifer RANKIN, ''[www.irishtimes.com/newspaper/world/2012/0809/1224321805975.html Pussy Riot case likened to Stalin show trials]'' ("Pussy Riot kazon komparis al ŝajnoprocesoj de Stalino"), la 9-a de aŭgusto 2012, ''[[Irish Times]]''. Aliris la 20-an de aŭgusto 2012.</ref> La {{daton|17|aŭgusto}} 2012, la juĝisto de Ĥamovnika Tribunalo Marina Sirova, kulpigis la tri bandaninojn pri la huliganismo laŭ artikolo 213.2 de la rusia [[Kriminala Kodo (Rusio)|Kriminala Kodo]], "instigita de religia malamo," kaj kondamnis ilin al du jaroj de malliberejo.<ref name="rt-1">''[http://rt.com/news/pussy-riot-trial-896/ Pussy Riot sentenced to two years in jail]'' ("Pussy Riot estas kondamnita al du jaroj en malliberejo"), la 17-an de aŭgusto 2012, [[RT (Televidkanalo)|RT]]. Aliris la 20-an de aŭgusto 2012.</ref><ref name="bbc">''[http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-19297373 Pussy Riot found guilty of hooliganism by Moscow court]'' ("Pussy Riot kulpiĝis de huliganismo far Moskva tribunalo"), la 17-an de aŭgusto 2012, BBC News. Aliris la 17-an de aŭgusto 2012.</ref> La Rusa Ortodoksa Eklezio oficiale petis la aŭtoritatulojn montri indulgon, kadre de la leĝo. La eklezio ne pridubigis la justecon de la tribunala decido.<ref name="rt-2">''[http://rt.com/news/orthodox-church-mercy-pussy-962/ Russian Orthodox Church asks authorities to show mercy on Pussy Riot]'' ("Rusa Ortodoksa Eklezio petas la aŭtoritatulojn kompati Pussy Riot"), la 17-an de aŭgusto 2012, RT. Aliris la 20-an de aŭgusto 2012.</ref><ref name="mercy">''[http://lenta.ru/news/2012/08/17/mercy/ РПЦ попросила проявить милосердие к участницам Pussy Riot]'' ("Eklezio petas kompati participantojn de Pussy Riot"), la 17-an de aŭgusto 2012, [[Lenta.ru]]. Aliris la 20-an de aŭgusto 2012.</ref> La proceso kaj kondamno estigis internaciajn kritikojn.<ref name="ind">Nataliya VAILYEVA, ''[http://www.independent.co.uk/news/world/europe/pussy-riot-members-jailed-for-two-years-8054054.html Pussy Riot members jailed for two years]'' ("Pussy Riot anojn malliberigis dum du jaroj"), la 17-an de aŭgusto 2012, [[The Independent]]. Aliris la 20-an de aŭgusto 2012.</ref><ref name="guard-2">Miriam ELDER, ''[http://www.guardian.co.uk/world/2012/aug/18/pussy-riot-russia-global-protest Pussy Riot trial gives Russia 'the image of a medieval dictatorship']'' ("Proceso Pussy Riot portretis Rusion en 'la bildon de mezepoka diktatoreco'"), la 18-an de aŭgusto 2012, The Guardian. Aliris la 20-an de aŭgusto 2012.</ref> La ministerioj pri eksterlandaj aferoj de [[Germanio]] kaj [[Svedio]], kune kun reprezentantoj de la [[Eŭropa Unio]] kaj [[Usono]], diris ke la kondamno estas "misproporcia".<ref name=lenta-reaction>''[http://lenta.ru/news/2012/08/17/reax/ Мировое сообщество сочло наказание Pussy Riot несоразмерным]'' ("Internacia komunumo konsideris ke la puno de Pussy Riot estis misproporcia"), la 17-an de aŭgusto 2012.Lenta.ru. Aliris la 20-an de aŭgusto 2012.</ref> Rusia socio grandparte kondamnis la prezentadon kiel malkonvenan, stultan kaj ofendan. Rusia politikisto [[Aleksej Navalnij]] nomis ilin "stultulinoj, farintaj etan huliganaĵon por reklamo" ({{l-ru|дуры, совершившие мелкое хулиганство ради паблисити}})<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://navalny.livejournal.com/690551.html?page=42 | titolo = про пусси райотс | titolo-aldono = | alirdato = | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = [[Aleksej Navalnij]] | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2012-03-07 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[LiveJournal]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20140325231240/https://navalny.livejournal.com/690551.html?page=42 | arkivdato = 2012-03-13 | citaĵo = }}</ref>. === Esperanto-komunumo === La {{daton|18|marto}} 2012 rusia esperantisto [[Stanislavo Belov]] publikigis la blogaĵon «Punka diservo — ĉu puni aŭ pardoni?», klarigante historian, socian kaj politikan fonon de tiu evento.<ref>{{Citaĵo el la reto | url = http://stanobelov.blogspot.ru/2016/12/punka-diservo-cu-puni-au-pardoni.html | titolo = Punka diservo — ĉu puni aŭ pardoni? | titolo-aldono = | alirdato = 2017-09-18 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = [[Stanislavo Belov]] | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2012-03-18 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Blogger]] | paĝoj = | lingvo = eo | arkivurl = https://web.archive.org/web/20170918165015/http://stanobelov.blogspot.ru/2016/12/punka-diservo-cu-puni-au-pardoni.html | arkivdato = 2017-09-18 | citaĵo = }}</ref> Surbaze de tiu teksto li verkis la ĉefartikolon de la numero 2012:3 de la revuo Kontakto «Punka Diservo en rusia templo», sur kies kovrilo aperis fotoj de la maskitaj grupaninoj.<ref>{{Citaĵo el la reto | url = http://kontakto.tejo.org/2012/07/punka-diservo-en-rusia-templo-kontakto.html | titolo = Punka Diservo en rusia templo: Kontakto 2012:3 aperis en la reto | titolo-aldono = | alirdato = 2013-03-22 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = [[Rogener Pavinski]] | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2012-07 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Kontakto (revuo)|Kontakto]] | paĝoj = | lingvo = eo | arkivurl = https://archive.today/20130322154308/http://kontakto.tejo.org/2012/07/punka-diservo-en-rusia-templo-kontakto.html | arkivdato = 2013-03-22 | citaĵo = }}</ref> La {{daton|1|junio}} en la retmagazino [[Karapaco-Panoramo]] aperis la artikolo «Liberigu Pussy Riot!», verkita de la germana esperanto-poeto [[Hans-Georg Kaiser]].<ref>{{Citaĵo el la reto | url = http://karapacopanoramo.blogspot.de/2012/06/liberigu-pussy-riot-free-pussy-riot.html | titolo = Liberigu Pussy Riot! | titolo-aldono = | alirdato = 2013-03-22 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = [[Hans-Georg Kaiser]] | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2012-06-01 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Karapaco-Panoramo]] | paĝoj = | lingvo = eo | arkivurl = https://archive.today/20130322153834/http://karapacopanoramo.blogspot.de/2012/06/liberigu-pussy-riot-free-pussy-riot.html | arkivdato = 2013-03-22 | citaĵo = }}</ref> Poste la sama germana aŭtoro raportis pri la gajnita de Pussy Riot pacpremio de Lennon-Ono<ref>{{Citaĵo el la reto | url = http://cezarmuziko.blogspot.ru/2012/09/arestita-punkbando-pussy-riot-ricevis.html | titolo = Arestita punkbando „Pussy Riot“ ricevis pacpremion de Lennon-Ono | titolo-aldono = | alirdato = 2013-03-22 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = [[Hans-Georg Kaiser]] | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2012-09-26 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Muziko — Esperanto — Cezar | paĝoj = | lingvo = eo | arkivurl = https://archive.today/20130322154952/http://cezarmuziko.blogspot.ru/2012/09/arestita-punkbando-pussy-riot-ricevis.html | arkivdato = 2013-03-22 | citaĵo = }}</ref> Pri la peto, sendita de la malliberigitoj al la [[Eŭropa Kortumo pri Homaj Rajtoj]] en [[februaro de 2013]], raportis la blogo ''Neniam milito inter ni''.<ref>{{Citaĵo el la reto | url = http://neniammilitointerni.over-blog.com/article-rusio-la-muzikbando-pussy-riot-submetas-sian-ju-aferon-al-e-ropa-kortumo-pri-homaj-rajtoj-115272262.html | titolo = Rusio : la muzikbando « Pussy Riot » submetas sian juĝaferon al Eŭropa kortumo pri homaj rajtoj | titolo-aldono = | alirdato = 2013-03-22 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2013-02-12 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = | paĝoj = | lingvo = eo | arkivurl = https://archive.today/20130322155607/http://neniammilitointerni.over-blog.com/article-rusio-la-muzikbando-pussy-riot-submetas-sian-ju-aferon-al-e-ropa-kortumo-pri-homaj-rajtoj-115272262.html | arkivdato = 2013-03-22 | citaĵo = }}</ref> == Eksteraj ligiloj == [http://kontakto.tejo.org/2012/07/punka-diservo-en-rusia-templo-kontakto.html Punka Diservo en rusia templo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121102024636/http://kontakto.tejo.org/2012/07/punka-diservo-en-rusia-templo-kontakto.html |date=2012-11-02 }}, [[Kontakto (revuo)|Kontakto]], 2012:3 {{Citaĵo el la reto | url = http://stanobelov.blogspot.ru/2016/12/punka-diservo-cu-puni-au-pardoni.html | titolo = Punka diservo — ĉu puni aŭ pardoni? | titolo-aldono = | alirdato = 2017-09-18 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = [[Stanislavo Belov]] | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2012-03-18 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Blogger]] | paĝoj = | lingvo = eo | arkivurl = https://web.archive.org/web/20170918165015/http://stanobelov.blogspot.ru/2016/12/punka-diservo-cu-puni-au-pardoni.html | arkivdato = 2017-09-18 | citaĵo = }} {{Citaĵo el la reto | url = http://stanobelov.blogspot.ru/2016/12/malferma-letero-de-nadja-tolokonnikova.html | titolo = Malferma letero de Nadja Tolokonikova (Pussy Riot) | titolo-aldono = | alirdato = 2017-09-18 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = [[Nadeĵda Tolokonikova]] | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2013-10-16 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Blogger]] | paĝoj = | lingvo = eo | arkivurl = https://web.archive.org/web/20170918165134/http://stanobelov.blogspot.ru/2016/12/malferma-letero-de-nadja-tolokonnikova.html | arkivdato = 2017-09-18 | citaĵo = }} [http://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=gjI0KYl9gWs Muzikvideo: Путин научит тебя любить Родину] ({{eo}} Putin instruos al vi ami la patrujon) == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Vidu ankaŭ == * [[Politikaj protestoj en Rusio en 2011-2013]] {{projektoj}} {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Politikaj malliberuloj]] [[Kategorio:Feminismo en Rusio]] [[Kategorio:Muziko en 2012]] [[Kategorio:Politikaj protestoj en Rusio]] [[Kategorio:Rusiaj rokmuzikaj grupoj]] [[Kategorio:Punkaj muzikaj grupoj]] [[Kategorio:Rusiaj aktivuloj]] [[Kategorio:Religio kaj politiko]] [[Kategorio:Muzikaj grupoj fonditaj en 2011]] 890l1w62auq5r2zgaij1b8hf38vthut 0 415171 9490296 9482096 2026-10-08T11:07:01Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490296 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Flavkresta noktardeo |koloro = pink |dosiero = Yellow crowned night heron Florida 2010.JPG |dosiero larĝo = 300px |priskribo de dosiero = Flavkresta noktardeo |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pelikanoformaj]] ''Pelecaniformes'' |familio = [[Ardeedoj]] ''Ardeidae'' |genro = ''[[Nyctanassa]]'' |specio = ''N. violacea'' |statuso = LC |dunomo = ''Nyctanassa violacea'' |dunomo aŭtoritato = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]]) |specioj de subdivizio = subspecioj |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj =Nyctanassa violacea map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 300px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Flave reproduktejoj, verde la tutan jaron kaj blue nur vintrejoj. }} La '''flavkresta noktardeo''' (''Nyctanassa violacea'', iam lokita en la genron ''[[Nycticorax]]''), nomita ankaŭ '''Amerika noktardeo''', estas tre malgranda [[ardeo]], simila laŭ aspekto al la [[Nigrakrona noktardeo]] kaj ununura [[vivanta taksono]] el la genro ''[[Nyctanassa]]''. Ĝi troviĝas tra granda parto de [[Ameriko]], ĉefe (sed ne nur) en plej varmaj marbordaj regionoj; ekzemple ĉe la manglejoj de Petenes en [[Jukatano]]. [[Dosiero:Yellow-crowned Night Heron by Dan Pancamo 1.jpg|eta|maldekstra|Ĉe [[Ŝtata Parko Brazos Bend]], Usono.]] Rilata ardeo, nome la [[Bermuda noktardeo]], estis endemia de [[Bermudo]], sed iĝis [[formortinta]] sekve de la homa koloniigado. == Aspekto == Plenkreskulo estas ĉirkaŭ 61&nbsp;cm longa kaj pezas 625 g. Ĝi havas nigran fortikan [[beko]]n kaj blankecan kronon en tre bunta kapo ĝenerale nigra sed kun la hela kronareo kaj alia tre blanka kaj kontrasta bendo el subokulo tra la orelareo al la nukoflankoj. Ĉiuj bordoj estas klare limigitaj. La [[iriso]]j estas tre rimarkinde ruĝaj kaj la okuloj havas fajnajn helajn ĉirkaŭokulojn. La blanka krono flaviĝas foje el la frunto kio nomigas la specion; same pendas malantaŭen kelkaj blankaj ornamoplumoj kiaj ĉe aliaj [[noktardeoj]]. La bridoj iom helnuancas ĉefe ĉe la bazo de la suba makzelo. La dorso kaj la internaj flugilkovriloj estas nigrecaj kun tre markataj blankaj aŭ helaj bordoj kio havigas tre striecan kolorfonon. La resto kaj de la flugiloj kaj de la korpo estas helgriza kun blueca nuanco kio havigas ioman tialon por la [[latina]] [[scienca nomo]] ''violacea'', kvankam ne tre ĝuste. La kruroj estas mallongaj ĉe ardeoj kaj flavecaj kun iom da oranĝeca nuanco. Junuloj similas al junaj Nigrakronaj noktardeoj, sed estas ĉefe brunaj makulecaj je blanka aŭ griza. == Kutimaro == En plej varmaj lokoj, kelkaj estas [[loĝantaj birdoj]]; aliaj [[birdomigrado|migras]] al [[Centrameriko]] kaj [[Karibio]]. Ili povas eventuale vagadi norden al malsupraj [[Grandaj Lagoj]] aŭ [[Ontario]] post la [[reprodukta sezono]]. === Manĝo === [[Dosiero:Nyctanassa violacea -Davis Island, Tampa, Florida, USA-8a.jpg|eta|maldekstra|Manĝante en Florido, Usono.]] Tiuj birdoj gvatas siajn predojn ĉe akvobordoj, ĉefe dumnokte. Ili manĝas ĉefe [[krustulo]]jn, [[molusko]]jn, [[rano]]jn, {{JN|akva insekto}} kaj malgrandajn [[fiŝo]]jn. === Reproduktado === Ties reprodukta habitato estas marĉoj el orienta [[Usono]] tra marbordaj areoj de Meksikio kaj Centrameriko al nordorienta [[Sudameriko]] sed ankaŭ laŭ la tuta marbordo de [[Brazilo]] kaj al nordokcidenta [[Sudameriko]] ĝis suda [[Ekvadoro]]. Ili ofte nestumas en kolonioj, kutime sur platformoj el bastonetoj en arboj aŭ arbustoj. La ino demetas 3–5 palbluverdecajn ovojn. == Eventualaj subspecioj == * ITIS distingas du [[subspecio]]jn <ref>ITIS, 174842, ''Nyctanassa violacea'' (Linnaeus, 1758).</ref>: ** ''Nyctanassa violacea bancrofti'' ** ''Nyctanassa violacea violacea'' * Peterson distingas kvin subspeciojn <ref>Zoonomen, Ciconiiformes, Nyctanassa violacea.</ref>: ** ''Nyctanassa violacea bancrofti'' Huey 1927 ** ''Nyctanassa violacea caliginis'' Wetmore 1946 ** ''Nyctanassa violacea cayennensis'' (Gmelin) 1789 ** ''Nyctanassa violacea pauper'' (Sclater,PL & Salvin) ** ''Nyctanassa violacea violacea'' (Linnaeus) 1758 == Kuirarta uzado == Menciita kiel “Gros bec” (el franca signife dikbekulo), aŭ komune kiel ''noktardeo'', tiu birdo estis manĝata kiel formo de [[ĉasbirdo]] en la [[Kaĵuna kuirarto]]. [[Ŝtelĉasado|Ŝtelĉasistoj]] foje rabas nestojn por la brusta [[viando]] de junuloj, praktiko kiu povus detrui tutan [[birdarejo]]n. Ankaŭ [[ibisoj]] (''bec croche'') estis same manĝataj. Mortigi tiujn naturajn birdojn estas nune kontraŭleĝa.<ref>[http://www.carencrohighschool.org/LA_Studies/Cajun/gros-bec.htmGros bec meat was a delicacy] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150403001000/http://www.carencrohighschool.org/la_studies/cajun/gros-bec.htmgros |date=2015-04-03 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.carencrohighschool.org/la_studies/cajun/gros-bec.htmgros |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2022-01-10 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150403001000/http://www.carencrohighschool.org/la_studies/cajun/gros-bec.htmgros |arkivdato=2015-04-03}} Lafayette (LA) Daily Advertiser</ref> == Literaturo == * {{IUCN2008|assessors=BirdLife International|year=2008|id=144693|title=Nyctanassa violacea|downloaded=4a Februaro 2009}} Kriterioj kial tiu specio estas Malplej Zorgiga. * World Wildlife Fund. 2010. [http://www.eoearth.org/article/Petenes_mangroves?topic=49597 ''Petenes mangroves'']. eld. Mark McGinley, C.Michael Hogan & C. Cleveland. Encyclopedia of Earth. National Council for Science and the Environment. Washington DC * Stiles kaj Skutch. ''A guide to the birds of Costa Rica''. ISBN 0-8014-9600-4 == Bildaro == <gallery mode="packed" heights="150"> Dosiero:Nycticorax violaceus -flying-8.jpg|Dumfluge Dosiero:Baby_Yellow_Crowned_Night_Heron.jpg|Flavkresta noktardeido ĉe [[Teksaso]] Dosiero:Nycticorax violaceus -Galapagos Islands -juvenile-8-4c.jpg|Nematurulo en [[Galapagoj]] Dosiero:Nycticorax violaceus (at beach).jpg|Ĉestrande en Boca Raton, Fl. Dosiero:YellowNightHeron23.jpg Dosiero:Yellow-crowned Night Heron, Great Exuma, Bahamas.jpg|Montrante klare la blankan vangan bendon Dosiero:Yellow-crowned Night-heron1.jpg|Montrante klare la nuancecan ne tiom blankan frunton Dosiero:142Costa Rica, Cahuita.jpg|En [[Kostariko]] Dosiero:Yellow-crowned Night-heron3.jpg Dosiero:Yellow-crowned Night-heron4.jpg Dosiero:Audubon-Nycticorax violaceus.jpg|Aŭdubona ilustraĵo Dosiero:Nyctanassa violacea 01.jpg|Dumfluge Dosiero:Nyctanassa violacea -Ciego de Avila Province, Cuba -juvenile-8 (1).jpg |Junulo, en [[Kubo]] Dosiero:Nycticorax violaceus -water -Belize-8.jpg </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * National Geographic Society: ''Field Guide to Birds of North America.'' Washington D.C. 1999. * David Sibley: ''The North American Bird Guide.'' London 2000. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}}{{Portalo Birdoj}} * [http://www.audubon.bm/ Bermuda Audubon Society.] * [http://www.bermuda-online.org/fauna.htm Bermuda rete: Bermuda Faŭno.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220602064524/http://www.bermuda-online.org/fauna.htm |date=2022-06-02 }} * [http://www.bamz.org/bda_biodiversity_project.aspx Bermuda Aquarium, Museum & Zoo Biodiversity Project.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100812023940/http://www.bamz.org/bda_biodiversity_project.aspx |date=2010-08-12 }} * [http://www.flickr.com/groups/birdguide/pool/tags/Nyctanassa%20violacea Kampogvidilo ĉe Flickr] * [http://www.bird-stamps.org/cspecies/2003900.htm Poŝtmarkoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120212184904/http://www.bird-stamps.org/cspecies/2003900.htm |date=2012-02-12 }} bird-stamps.org (kun mapo) * [http://ibc.lynxeds.com/species/yellow-crowned-night-heron-nycticorax-violaceus Flavkresta noktardeo] ĉe Internet Bird Collection {{Birdoj}} [[Kategorio:Ardeoj]] [[Kategorio:Ardeedoj]] [[Kategorio:Pelikanoformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Ameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Venezuelo]] 09c62q7p3q9s3yv6s5155irkn2gs6og 0 419460 9490217 9046448 2026-10-08T06:21:15Z Sj1mor 12103 9490217 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Kolektivo''' (de la [[latina]] verbo ''colligere'' - kolekti - respektive la adjektivo ''collectivus'' - ''kolekt[at]a'') en esperantlingvaj vortaroj kiel [[PIV]] aŭ [[Reta Vortaro]] estas {{citaĵo|aro da personoj komune agantaj aŭ laborantaj aŭ kunigitaj per komunaj interesoj.}} En specifa nuanco, '''[[kolektivigo]]''' - pri tio vidu apartan artikolon - estas "la (perforta) kunligo de antaŭe individuaj [[agrikulturo|agrikulturaj]] produktounuoj al ŝtataj aŭ [[kooperativo|kooperativaj]] produktounuoj, do la kunigon de agrikulturaj areoj, uzinoj al kolektivaj aŭ ŝtataj uzinoj". En sama senco, ideologie, '''kolektivismo''' laŭ difino de [[PIV]] estas "socia sistemo, kiu starigas la kolektivan proprecon de ĉiuj produktrimedoj, anstataŭigas la kapitalistan konkuradon per socia organizo de la laboro, kaj dispartigas la kolektivajn produktojn proporcie je la kvanto de la plenumita laboro". == Vidu ankaŭ == * [[Kolektivigo en Sovetunio]] * [[Kolektivisma anarkiismo]] * [[Kolektiva nekonscio]] * [[Kolektiva puno]] * [[Kolektiva inteligento]] {{projektoj|q=Kolektivo|ReVo=kolekt1}} [[Kategorio:Sociologio]] lthqau7w0vz1qlio0t39nvt0yykjf3n 0 434574 9489921 9261377 2026-10-07T12:06:39Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9489921 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}} {{informkesto Esperanto-libro | titolo = Deveno kaj Vivo <br> de la lingvo Esperanto | aŭtoro = Petro Stojan | eldonjaro = 1953 | reeldono = | eldonurbo = [[Bruĝo]] | eldoninto = Flandra Esperanto-Instituto | paĝoj = 110 | isbn = | bildo = 1953 Deveno kaj Vivo Esperanto.jpg }} '''''Deveno kaj Vivo de la lingvo Esperanto''''', eldonita en [[1953]] de [[Flandra Esperanto-Instituto]] en [[Bruĝo]], estas fine verkita verko de [[Petro Stojan]] kiu jam estis preleginta pri tiu temo dum la [[Universala Kongreso de Esperanto|Ĝeneva Kongreso]] de 1925. La unua duono de la verko estas jam aperinta en 1937 sub titolo "Evoluo de Esperanto" en ''[[Esperanto (revuo)|Esperanto]]'', la revuo de [[Universala Esperanto-Asocio]]. ==Recenzoj== {{Citaĵo|Tio ne estas historia verko sed simple diskuto pri evoluo de la lingvo Esperanto dum la periodo de ĝia kreado ĝis nun. Stojan estas tre sperta [[lingvisto]] kaj la bazo de la nuna verko estis prelego kiun li faris en 1925 en Ĝenevo kaj kiu parte aperis en 1937 en ''Esperanto'', tamen por la plimulto de nunaj legantoj tiu fakto ne estas grava kaj ili povas konsideri la verkon kiel tute novan pritrakton de la temo. Tre valora libro. |1953, [[Historio de Esperanto (Courtinat)|Historio de Esperanto]] III, p. 1130 }} {{-}} {{citaĵo|Se ripetado je lego de verko estas signo de ŝato, mi tre ŝatas ĉi tiun libron de S-ro Stojan: ĝin mi jam legis, de komenco ĝis fino, ses fojojn, kaj pecojn tie kaj tie, ankoraŭ pli multajn fojojn. Forttrajta [[temperamentulo]], multfaceta homo ĝin verkis kaj plej ameme ĝin poluris, dum pli ol 25 jaroj; la studaĵo do svarmas je trafaj ideoj, valoraj konstatoj, brilaj elmontroj, pensigaj kritikoj... Certe, ne ĉiuj dividos [[aserto]]jn tie trovatajn; sendube ne malestas nekonsekvencaĵoj; probable iuj trovos ĝenaj instigajn revenojn al jam konsideritaj punktoj; tre verŝajne herezaj esprimoj, drastaj, senindulgaj batoj skurĝos [[prudemulo]]jn kaj alarmos konservemegulojn; eble kelkajn ŝokos la apogiloj, kiujn Stojan uzas, ĉar malortodoksaj al niaj ĝisdataj prilingvaj doktrinoj... Kaj tamen... Tamen — intence mi martelas la kontraŭecon — se mi volus reliefigi nur la pozitivajn aspektojn de la libro, sole la opa cito de la temoj glositaj superbordus la kadrojn de la spaco, kiun disponas nia ''[[boletín]]'' por recenzoj. Sed mi ne povas ne mencii la ĉapitron [[Zamenhofa lingvo]], kiu eminente enkondukas la [[leganto]]n al ege instrua observado de la evoluo de Esperanto, kun montro de interpuŝiĝo de diversaj [[lingvo-tendenco]]j kaj sekva naskiĝo de [[leĝo]]j propraj al nia idiomo, laŭ kiuj ĉi tiu poste daŭre progresas al klaro, esprimriĉo, [[kohero]], memeco. Atentovekaj estas liaj [[rimarko]]j pri la uzo de da kaj pri la fundamenteco (t. e. pravigo de ekzistorajto, laŭ uzo en la '''''Fundamento''''') de la [[nedifinita artikolo]] ''unu''. Sed ĉefe en la leksikona [[tereno]], kie Stojan estas spertega fakulo, li sin movas majstre, suverene; vortoj, intervortaj komparoj kaj priaj glosoj havas la leonan parton en la libro,sed ja ne domaĝe! Kaj ĉio spicita, farĉita per tre ampleksa kono de niaj lingvaj eventoj: Konstatoj de la vivanteco de Esperanto; eklumigoj al la ideaj instigiloj de Zamenhof, kiuj subkonscie kondiĉigis lian verkon; ektuŝoj al psikanalizaj problemoj de la [[zamenhofa mentalo]], ktp., ktp., irigas la leganton tra nekutimaj — kio ne signifas malpli pravaj! — vojoj al pli ĝiskerna kono de nia idiomo. Tiel, do, la pozitiva rezulto de la studaĵo de Stojan multe superas la diskuteblajn, certe diskutendajn, dezirinde diskutotajn [[peco]]jn de la libro. Se diskuto leviĝus, sur objektiva bazo kaj en deca maniero, nur [[gajno]] por Esperanto povus sekvi. Mi konfesas, ke mi estas partiano de la [[verko]] de Stojan kaj ke mi kredas ĝin tre utila, interesa, grava por nia movado. Eĉ pli: mi deziras, ke ĉirkaŭ ĝi estiĝos viglaj kritikaj komentoj, ĉu poraj ĉu kontraŭaj ĉu kompletigaj, per kies helpo ebliĝos dua relaborita eldono, kiu, sen ia dubo, fariĝos [[klasikaĵo]], inter la konsultverkoj de la [[lingvo]]. Tial, mi varme rekomendas ĝian ripetan legadon kaj studon al senantaŭjuĝaj [[superulo]]j pri lingvaj problemoj de nia afero; ne harditojn kaj facilanimajn [[diletanto]]jn la aŭtoro ja ne celis. Se al tio oni aldonas, ke la lingvaĵo de Stojan estas bonega, kun virtuoza rego de la embarese riĉa esprimeble de Esperanto, knedita en slava mentalo — kiu tiom gravis dum la ekestiĝo de nia lingvo —, certe ne estos troe, ke mi ekzalte diru: Dankon, S-ano S tojan! Kaj dankon ankaŭ al vi, [[Flandra Esperanto-Instituto]]! Jen digna laboro, kiu meritite honorigas [[aŭtoro]]n.|[[Juan Régulo Pérez| J RÉGULO PÉREZ]].[[Boletín]] n058 (okt 1953)}} ==Vidu ankaŭ== *''[[Lingvo kaj Vivo]]'' ==Eksteraj ligiloj== {{Portalo|Lingvo|Esperanto}} * [https://arkivo.esperanto-france.org/s/slipo.php?n=S0786&r=ne Katalogo de] Biblioteko de Hippolyte Sebert * [https://search.onb.ac.at/primo-explore/search?query=any,contains,Deveno%20kaj%20Vivo%20de%20la%20lingvo%20Esperanto&tab=default_tab&search_scope=ONB_gesamtbestand&vid=ONB&lang=de_DE&offset=0&fromRedirectFilter=true Katalogo de] [[Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj]] * [https://anet.be/record/opacehc/c:lvd:14416781/E Katalogo de] [[Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience]] * [https://epo.librarything.com/work/10104579/details/196747999 Katalogo "Erfgoedbib"] en ''[[LibraryThing]]'' * [https://web.archive.org/web/20200719074717/http://biblioteko.esperanto.cat/cgi-bin/koha/opac-search.pl?q=Deveno+%26+Vivo+de+la+lingvo+Esperanto&branch_group_limit= Katalogo de] [[Kataluna Esperanto-Asocio]] * [https://lib.uva.nl/discovery/search?query=any,contains,Deveno%20%26%20Vivo%20de%20la%20lingvo%20Esperanto&tab=Everything&search_scope=DN_and_CI_and_PURE&vid=31UKB_UAM1_INST:UVA&offset=0 Katalogo de] [[Universitato de Amsterdamo]] [[Kategorio:Esperantologio]] [[Kategorio:Historio de Esperanto]] [[Kategorio:Verkoj el la originala esperantlingva literaturo]] [[Kategorio:Antverpena Lingvo-libraro]] [[Kategorio:Katalogo de Biblioteko Hippolyte Sebert]] [[Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj]] [[Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience]] [[Kategorio:Katalogo de Kataluna Esperanto-Asocio]] [[Kategorio:Katalogo de Nacia Biblioteko de Esperanto]] [[Kategorio:Katalogo de Universitato de Amsterdamo]] sxjgqcau5rm7933xspamyqid0blujym 0 442900 9490038 8499660 2026-10-07T17:28:01Z Sj1mor 12103 9490038 wikitext text/x-wiki {{Informkesto astronomia objekto |Nomo = 8557 ''Šaroun'' |Kategorio = asteroido |Oficiala_nomo = 8557 Šaroun |Aliaj_nomoj = '''1995 OK'''; 1994 CQ₁₈ |Dato_de_malkovro = {{dato|23|julio|1995}} |Malkovrinto = [[Lenka Kotková]] |Loko_de_malkovro = [[Ondřejov (Distrikto Prago-oriento)|Ondřejov]] ([[Ĉeĥio]]) |Epoko = 2456400.5 {{dato|18|aprilo|2013}} TDB |Granda_duonakso = 345,032 [[1 E9 m|Gm]] (2,306 [[Astronomia unuo|AU]]) |Periapsido = 296,815 Gm (1,984 AU) |Apoapsido = 393,250 Gm (2,629 AU) |Discentreco = 0,140 |Periodo = 1279,380&nbsp;[[tago]]j&nbsp;(3,503&nbsp;[[jaro]]j) |Cirkulrapido = 19,61 km/s |Klinangulo = 6,960° |Meza_anomaliangulo = 3,946° |Longitudo_de_suprenira_nodo = 124,958° |Argumento_de_periapsido = 204,177° |Absoluta_magnitudo = 15,3 }} '''8557 ''Šaroun''''' estas [[asteroido]] de la [[asteroida zono]], malkovrita la {{daton|23|julio|1995}} de la [[Ĉeĥio|ĉeĥa]] [[astronomo|astronomino]] [[Lenka Kotková]] elde la [[Observatorio de Ondřejov]] ([[distrikto Prago-oriento]], proksime de [[Prago]]). == Nomo == Ĝi estis nomita en honoro de la ĉeĥa [[piano|pianisto]] [[Jaroslav Šaroun]], patro de la malkovrintino. Instruisto ĉe la [[Ĉeĥa Akademio de Muzikaj Artoj]] kaj ano de la [[Ĉeĥa filharmonio]], li estas ĉiam tre petita kiel akompananto por ĉeĥaj kaj eksterlandaj [[kantisto]]j. Tiu asteroido estis malkovrita je la [[naskodato]] de Jaroslav Šaroun. == Eksteraj ligiloj == * {{JPL Small-Body Database}} * {{Minor Planet Center}} * {{Space Reference|8557-saroun-1995-ok}} {{sinsekvo |titolo = [[Listo de asteroidoj (8001–9000)#8551-8600|Listo de asteroidoj (8001 - 9000)]] |antaŭ = ''[[8556 Jana]]'' |periodo = '''8557 ''Šaroun''''' |post = ''[[8558 Hack]]'' }} {{DEFAŬLTORDIGO:Šaroun}} [[Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono]] [[Kategorio:Malkovrita de Lenka Kotková]] [[Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1995]] tpibp7b12hvx4kmf9uxlw10rxu7d9bm 0 451304 9490016 9450115 2026-10-07T17:14:12Z Sj1mor 12103 9490016 wikitext text/x-wiki {{Olimpiko |Emblemo = |InformoPriEmblemo = |Cifero = 32 |Tipo = Somera |NomoDeOlimpiko = XXXII Somera Olimpiko |Urbo = Tokio |Ŝtato = JPN |Stadiono = |AliajKandidatojUrbo = Madrido |AliajKandidatojŜtato = {{ESP}} |AliajKandidatojUrbo2 = Istanbulo |AliajKandidatojŜtato2 = {{TUR}} |AliajKandidatojUrbo3 = |AliajKandidatojŜtato3 = |AliajKandidatojUrbo4 = |AliajKandidatojŜtato4 = |KomencaTago = 23 |KomencaMonato = julio |KomencaJaro = 2021 |FinaTago = 8 |FinaMonato = aŭgusto |FinaJaro = 2021 |Nacioj = 205 + EOR |Sportistoj = {{nombro|11656}} |SportistojViroj = |SportistojVirinoj = |Sportoj = 33 |Disciplinoj = 50 |Malfermanto = |OlimpikaĴuro = |OlimpikaĴuro2 = |OlimpikaFlamo = |EnkondukaLinio=La Somera Olimpiko de 2020, oficiale la Ludoj de la 32-a Olimpiado kaj markitaj Tokio 2020 (東京2020), estis internacia multsporta evento okazinta de la 23-a de julio ĝis la 8-a de aŭgusto 2021 en Tokio, Japanio, kun kelkaj preparaj eventoj kiuj komencis je la 21-a de julio. |AntaŭaSomera = 2016 |SekvaSomera = 2024 |AntaŭaVintra = 2018 |SekvaVintra = 2022 }} La '''Somera Olimpiko de 2020''', oficiale la '''Ludoj de la 32-a Olimpiado''' ({{Lang-ja|第32回オリンピック競技大会}}) kaj markitaj '''Tokio 2020''', estis internacia [[Multasporta evento|multsporta evento]] okazinta de la 23-a de julio ĝis la 8-a de aŭgusto 2021 en [[Tokio]], [[Japanio]], kun kelkaj preparaj eventoj kiuj komencis je la 21-a de julio. La 125-a sesio de la [[Internacia Olimpika Komitato]] (IOK) en [[Bonaero]], [[Argentino]] elektis Tokion gastiga urbo je la 7-a de septembro 2013.<ref>{{Cite web|date=la 7-a de septembro 2013|title=Olympics 2020: Tokyo wins race to host Games (Olimpiko de 2020: Tokio gajnas la konkuron rajti gastigi la ludojn)|url=https://www.bbc.com/sport/0/olympics/24002795|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205031153/https://www.bbc.com/sport/olympics/24002795|archive-date=la 5-a de februaro 2016|work=BBC Sport}}</ref> Oni originale intencis okazigi la ludojn de la 24-a de julio ĝis la 9-a de aŭgusto 2020, sed en marto 2020 oni postdatigis la eventon pro la [[Kronvirusa pandemio de 2019-2021|kronvirusa pandemio]], la unua tia okazaĵo en la historio de la [[Olimpikaj ludoj]] (antaŭaj ludoj estis nuligitaj sed neniam postdatigita).<ref name="LATimes240320202">{{Cite web|title=Olympics history: Have the Games been postponed before? (Olimpika historio: ĉu la ludoj iam antaŭ estis postdatigitaj?)|url=https://www.latimes.com/sports/olympics/story/2020-03-24/olympics-history-tokyo-games-postponed|date=24 March 2020|work=[[Los Angeles Times]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200329004624/https://www.latimes.com/sports/olympics/story/2020-03-24/olympics-history-tokyo-games-postponed|archive-date=la 29-a de marto 2020}}</ref> Tamen, la evento retenis la nomon ''Tokio 2020'' por merkataj kaj markaj celoj.<ref name=":52">Multiple sources:</ref> Ĝi estis plejparte okazigita sen publikaj spektantoj permesitaj pro la deklaro de stato de krizo en la [[Grandtokia Areo|Granda Tokia Areo]] responde al la pandemio.{{noto|Spektantoj el ekster Japanio estis malpermesitaj en marto 2021 kaj loĝantoj de Japanio en julio por eviti ke la evento tro disvastigas la koronviruson.<ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2021/07/08/world/asia/tokyo-state-of-emergency-olympics.html |title=Spectators Will Be Barred at Tokyo Olympics Amid New Covid Emergency (Spektantoj estos malpermesataj en la olimpiko de Tokio meze de nova kronvirusa krizo)|website=The New York Times|date=la 8-an de julio 2021 |last1=Dooley |first1=Ben }}</ref>}} Sekvanta la olimpiko, la [[Somera Paralimpiko 2020|somera Paralimpiko]] estis ŝovitaj al inter la 24-a de aŭgusto kaj la 5-a de septembro 2021, 16 tagoj post la fino de la Olimpiko.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/sport/olympics/52091224|title=Tokyo Olympics and Paralympics: New dates confirmed for 2021|date=la 30-an de marto 2020|work=BBC Sport|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610224604/https://www.bbc.com/sport/olympics/52091224|archive-date=10 June 2020|url-status=live}}</ref> [[Dosiero:Litova posxtmarko pri la 32a Somera Olimpiko de Tokio.jpg|eta|maldekstre|Litova [[poŝtmarko]] pri la 32a Somera Olimpiko de Tokio. La bildoj de la diversaj sportoj ŝajnas stiligitaj japanaj literoj.]] Ĉi tiu estis la kvara Olimpiko en Japanio, post [[Somera Olimpiko 1964|Tokio 1964]] (somero), [[Vintra Olimpiko 1972|Sapporo 1972]] (vintro) kaj [[Vintra Olimpiko 1998|Nagano 1998]] (vintro).{{noto|Tokio estis planita kiel gastiginto de la [[Somera Olimpiko 1940]] sed oni decidis rezigni ties okazon pro la [[Dua japana-ĉina milito]] en 1938.<ref>{{citaĵo el la reto|url=https://www.washingtonpost.com/history/2020/03/24/1940-tokyo-olympics-postponed-coronavirus/|titolo='This isn't the first time Olympics in Japan have been disrupted (Jen ne unuafoje ke Olimpikoj en Japanio estis malhelpataj)|verko=The Washington Post}}</ref>}} Tokio estis la unua urbo en Azio kiu gastigis la somerajn ludojn dufoje. La Olimpiko de 2020 estis la dua el tri sinsekvaj Olimpikoj en [[Orienta Azio]], post la [[Vintra Olimpiko 2018|Vintra Olimpiko de 2018]] en [[Pjonĉango]], [[Sud-Koreio]] kaj antaŭ la Vintra Olimpiko de 2022 en [[Pekino]], Ĉinio. En la plursporta evento okazis 339 konkursoj de 50 sportfakoj de 33 sportoj.<ref>{{citaĵo el la reto|url=https://stillmed.olympic.org/media/Document%20Library/OlympicOrg/Games/Summer-Games/Games-Tokyo-2020-Olympic-Games/Programme-Tokyo2020-EN.pdf|titolo=Olympic Programme|lingvo={{en}}|alirdato=la 9-an de novembro 2019}}</ref> Novaj eventoj por 2020 inkluzivis [[Triopa korbopilkado|triopan korbopilkon]], liberstilan BMX-n, kaj la revenon de [[Medisono|medisona biciklado]] por viroj kaj enkonduko de la sama evento por inoj. Novaj politikoj de la IOK ankaŭ permesis, ke la gastiga organizanta komitato aldonu novajn sportojn al la Olimpika programo por nur unu Olimpiko. La sportofakoj aldonitaj de la [[japana Olimpika Komitato]] estis [[basbalo|bazopilko]] kaj [[softbalo]], [[karateo]], [[sporta grimpado]], [[surfado]], kaj [[rultabulado]]. La lastaj kvar el ĉi tiuj okazis la unuan fojon en Olimpiko.<ref name="Japan Through the Lens of the Tokyo Olympics2">{{Cite book|last=Kremers|first=Daniel|title=Japan Through the Lens of the Tokyo Olympics|date=2020|publisher=eldonejo Routledge|isbn=978-1-003-03390-5|editor=Barbara Holthus|editor2=Isaac Gagné|editor3=Wolfram Manzenreiter|editor4=Franz Waldenberger|chapter=Outdoor sports in the periphery: Far from the compact games (eksterstadiona sportado en la periferio: fore de la centro de la ludoj)|doi=10.4324/9781003033905|doi-access=free}}</ref> [[Usono]] ricevis la plej multajn [[medalo]]jn laŭ kaj oraj medaloj (39) kaj medaloj entute (113), kaj [[Ĉinio]] estis dua laŭ ambaŭ kalkuloj (38 kaj 88). Gastiga nacio [[Japanio]] estis tria, kun la plej multaj oraj (27) kaj entutaj (58) medaloj gajnitaj de la japana delegacio ĉe Olimpiko. [[Britio]] estis kvara, kun entute 22 orajn kaj 65 medalojn, la unua nacio ĉe la someraj Olimpikoj kiu pliigis aŭ egalis siajn entutajn medaojn gajnitajn en la du Olimpikoj post gastigi ilin. La rusa delegacio konkurencante kiel la [[Rusia Olimpika Komitato|ROC]] estis kvina kun 20 oraj medaloj, kaj tria en la entuta medala kalkulo, kun 71 medaloj. [[Bermudo]], [[Filipinoj]], kaj [[Kataro]] ĉiu gajnis sian unuan Olimpikan oran medalon.<ref>{{Cite web|date=la 26-an de julio 2021|title=Flora Duffy wins Bermuda's first Olympic gold as GB's Georgia Taylor-Brown takes silver|url=https://www.independent.co.uk/sport/olympics/flora-duffy-bermuda-triathlon-georgia-taylorbrown-tokyo-b1891052.html|access-date=la 26-an de julio 2021|website=The Independent}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Philippines Wins Its First Olympic Gold After Nearly 100 Years Of Trying|url=https://www.npr.org/sections/tokyo-olympics-live-updates/2021/07/26/1020710023/the-philippines-wins-its-first-ever-olympic-gold-after-nearly-100-years-of-tryin|access-date=la 26-an de julio 2021|website=NPR.org}}</ref><ref>{{Cite web|title=Weightlifter Meso wins Qatar's first ever Olympic gold medal|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1111041/weightlifter-meso-qatar-olympics-gold|access-date=la 31-an de julio 2021|website=insidethegames.biz}}</ref> [[Burkino]], [[San Marino]], kaj [[Turkmenio]] gajnis sian unuan Olimpikan medalon.<ref>{{cite news|url=https://punchng.com/breaking-hugues-zango-wins-burkina-fasos-first-ever-olympic-medal/|title=Hugues Zango wins Burkina Faso's first-ever Olympic medal|website=The Punch|date=la 5-an de aŭgusto 2021|last=Oyeleke|first=Sodiq}}</ref><ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/2020-tokyo-olympics-sports-health-coronavirus-pandemic-turkmenistan-c197b8c867bca8ffa2902a830e60d573|title=Weightlifter Guryeva wins Turkmenistan's 1st Olympic medal|website=APNews|date=la 27-an de julio 2021|last=Ellingworth|first=James}}</ref> == Kandidatintaj urboj == [[Dosiero:New_national_stadium_tokyo_1.jpg|eta|279x279ra|La nove konstruita Japana Nacia Stadiono en Tokio gastigis la malferman kaj ferman ceremoniojn kaj atletikon.]] Ĝis la 1-a de septembro 2011 [[Nacia Olimpika Komitato]] devis anonci, ke urbo de ties lando volas aranĝi la Olimpiajn ludojn. La ses urboj, kiuj kandidatiĝis estis: [[Bakuo]] ([[Azerbajĝano]]), [[Doho]] ([[Kataro]]), [[Istanbulo]] ([[Turkio]]), [[Madrido]] ([[Hispanio]]), [[Romo]] ([[Italio]]) kaj [[Tokio]] ([[Japanio]]).<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.olympic.org/content/press-release/six-applicant-cities-for-the-2020-olympic-games/|titolo=Six Applicant Cities for the 2020 Olympic Games|lingvo={{en}}|alirdato=la 9-an de novembro 2019|arkivurl=https://web.archive.org/web/20160425171130/http://www.olympic.org/content/press-release/six-applicant-cities-for-the-2020-olympic-games/|arkivdato=2016-04-25}}</ref> Duonan jaron poste Romo rezignis sian kandidatiĝon, ĉar la itala registaro ne volis subteni la ludojn finance.<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://sports.sympatico.ca/news/romes_2020_olympic_bid_scrapped_by_monti/ec43469d|titolo=Rome's 2020 Olympic bid scrapped by Monti|lingvo={{en}}|arkivurl=https://archive.ph/20120719063515/http://sports.sympatico.ca/news/romes_2020_olympic_bid_scrapped_by_monti/ec43469d#selection-1677.1-1677.42|arkivdato=2012-07-19}}</ref> La 23-an de majo 2012 la IOK anoncis tri urbojn el kiuj la membroj de la IOK elektis la aranĝontan urbon. Ili estis Istanbulo, Madrido, kaj Tokio.<ref>{{citaĵo el la reto|url=https://www.spiegel.de/sport/sonst/tokio-madrid-und-istanbul-ringen-um-olympia-2020-a-834854.html |titolo=Madrid, Istanbul und Tokio ringen um den Zuschlag|lingvo={{de}} |alirdato=la 9-an de novembro 2019 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160515135705/https://www.spiegel.de/sport/sonst/tokio-madrid-und-istanbul-ringen-um-olympia-2020-a-834854.html |arkivdato=2016-05-15}}</ref> En kunsido je la 7-a de Septembro 2013 urbo bezonis almenaŭ 50 procentoj de la voĉoj por esti la aranĝonta loko. Neniu urbo atingis tion en la unua voĉdono. Ĉar Istanbulo kaj Madrido ricevis la saman nombron de voĉoj, okazis decida voĉdono inter tiuj urboj. La nombro de la voĉdonintoj ŝanĝiĝis, ĉar neniu membro rajtas voĉdoni kiam urbo de ties ŝtato estas elektebla. Oni ankaŭ supozas, ke [[{{PAĜNOMO}}#Suspekto de subaĉeto|iuj voĉodonintoj estas subaĉetitaj]]. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Elekto de la gastigonta urbo ! Urbo ! Ŝtato ! 1-a voĉdono ! decida voĉdono ! 2-a voĉdono |- | style="text-align:left;"| [[Tokio]] | style="text-align:left;"| {{Japanio}} | '''42''' | – | '''60''' |- | style="text-align:left;"| [[Istanbulo]] | style="text-align:left;"| {{Turkio}} | 26 | '''49''' | 36 |- | style="text-align:left;"| [[Madrido]] | style="text-align:left;"| {{Hispanio}} | 26 | 45 | – |- | colspan="2"|Voĉdonintoj | 94 | 94 | 96 |- |} == Sportoj == La 9-an de junio 2017 la estraro de la [[IOK]] aprobis la programon de la ludoj.<ref>{{citaĵo el la reto|url=https://www.olympic.org/news/tokyo-2020-event-programme-to-see-major-boost-for-female-participation-youth-and-urban-appeal|titolo=Tokyo 2020 event programme to see major boost for female participation, youth and urban appeal|lingvo={{en}}|alirdato=17-a de Novembro 2019|arkivurl=https://web.archive.org/web/20190930191119/https://www.olympic.org/news/tokyo-2020-event-programme-to-see-major-boost-for-female-participation-youth-and-urban-appeal|arkivdato=2019-09-30}}</ref> Okazis 339 konkursoj en 33 sportoj ampleksante 50 fakojn. Kompare al la [[Somera Olimpiko 2016|ludoj de 2016]] tio estas pligrandigo de 15 konkursoj. Samtempe tamen la nombro de sportistoj estas 285 homoj malpli granda ol antaŭ kvar jaroj. Kvin sportoj unuafoje estas en la programo: Karateo, ondorajdado, softbalo, sporta grimpado, kaj rultabulado. Ĉiuj sportoj de 2016 reaperis en tiuj ludoj. La 12-an de februaro 2013 la estraro de la IOK anoncis la 25 kernosportojn, kiujn ĝi rekomendas kune kun la du novaj sportoj de 2016 – golfo kaj rugbeo sepopa.<ref>{{citaĵo el la reto|url=https://www.olympic.org/news/ioc-executive-board-recommends-25-core-sports-for-2020-games|titolo=IOC Executive Board recommends 25 core sports for 2020 Games|lingvo={{en}}|alirdato=17-a de Novembro 2019|arkivurl=https://web.archive.org/web/20190711232036/https://www.olympic.org/news/ioc-executive-board-recommends-25-core-sports-for-2020-games|arkivdato=2019-07-11}}</ref> Surprize estis, ke luktado unue ne estis rekomendita. La sporto jam estis en la antikvaj Olimpiaj ludoj kaj krom 1900 en ĉiuj modernaj ludoj. La IOK bazis sian decidon sur analizo de la 26 sportoj per 39 kriterioj ekz. spektantoj, venditaj biletoj, aŭ membronombro. Pri la 28-a sporto la estraro el ok sportoj elektis tri. El tiuj kunsido de la IOK je la 8-a de septembro 2013 elektis luktadon. Laŭ la Agendo 2020 la gastigonto ankaŭ povas proponi sportojn. El la proponitaj sportoj la 3-an de aŭgusto 2016 la IOK anoncis, ke la kvin sportoj bazopilko/softbalo, karateo, ondorajdado, sporta grimpado, kaj rultabulado estoi en la programo. Tiu decido validis nur por ĉi tiuj Olimpiaj ludoj. {{Multkolumna}} * [[Dosiero:Archery pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Arkpafado]] * [[Dosiero:Athletics pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Atletiko]] * [[Dosiero:Badminton pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Badmintono]] * Bazopilkado/softbalo ** [[Dosiero:Baseball pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Bazopilkado]] ** [[Dosiero:Softball pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Softbalo]] * Biciklado ** [[Dosiero:BMX freestyle pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[BMX liberstila]] ** [[Dosiero:Cycling (BMX) pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[BMX vetkura]] ** [[Dosiero:Cycling (mountain biking) pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Montobiciklado]] ** [[Dosiero:Cycling (road) pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Voja biciklado]] ** [[Dosiero:Cycling (track) pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Traka biciklado]] * [[Dosiero:Boxing pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Boksado]] * Flugpilkado ** [[Dosiero:Volleyball (indoor) pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Flugpilkado|Hala flugpilkado]] ** [[Dosiero:Volleyball (beach) pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Plaĝa flugpilkado]] {{Kolumnorompo}} * [[Dosiero:Football pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Futbalo]] * [[Gimnastiko]] ** [[Dosiero:Gymnastics (artistic) pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Arta gimnastiko]] ** [[Dosiero:Gymnastics (rhythmic) pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Ritma gimnastiko]] ** [[Dosiero:Gymnastics (trampoline) pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Trampolina gimnastiko]] * [[Dosiero:Golf pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Golfo (sporto)|Golfo]] * [[Dosiero:Weightlifting pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Halterlevado]] * [[Dosiero:Field hockey pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Gazonhokeo|Hokeo]] * [[Dosiero:Judo pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Ĵudo]] * [[Kajakado-Kanuado]] ** [[Dosiero:Canoeing (flatwater) pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Mallongdistanca kurumo de kajakado-kanuado|Mallongdistanca kurumo]] ** [[Dosiero:Canoeing (slalom) pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Slalomo (kajakado-kanuado)|Slalomo]] * [[Karateo]] ** [[Dosiero:Karate pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Katao]] ** [[Dosiero:Karate Kumite pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Kumiteo]] {{Kolumnorompo}} * Korbopilkado ** [[Dosiero:Basketball pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Korbopilkado]] ** [[Dosiero:3x3 basketball pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Triopa korbopilkado]] * [[Luktado]] ** [[Dosiero:Wrestling pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Klasik-stila luktado]] ** [[Dosiero:Wrestling Freestyle pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Liber-stila luktado]] * [[Dosiero:Handball pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Manpilkado]] * [[Dosiero:Modern pentathlon pictogram (pre-2025).svg|25ra|class=noviewer]] [[Moderna pentatlono]] * [[Naĝado]] ** [[Dosiero:Water polo pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Akvopilkado]] ** [[Dosiero:Open water swimming pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Maratona naĝado]] ** [[Dosiero:Swimming pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Naĝkonkurenco]] ** [[Dosiero:Diving pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Plonĝado]] ** [[Dosiero:Synchronized swimming pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Sinkrona naĝado]] * [[Dosiero:Surfing pictogram transparent.svg|25ra|class=noviewer]] [[Ondorajdado]] {{Kolumnorompo}} * [[Dosiero:Shooting pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Sporta pafado]] * [[Rajdado]] ** [[Dosiero:Equestrian Dressage pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Dresrajdado]] ** [[Dosiero:Equestrian Eventing pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Eventado]] ** [[Dosiero:Equestrian Jumping pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Ĉevalsaltado]] * [[Dosiero:Rowing pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Remado]] * [[Dosiero:Rugby sevens pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Rugbeo sepopa]] * [[Dosiero:Skateboarding pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Rultabulado]] * [[Dosiero:Fencing pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Skermo]] * [[Dosiero:Climbing pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Sporta grimpado]] * [[Dosiero:Table tennis pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Tabloteniso]] * [[Dosiero:Taekwondo pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Tekvondo]] * [[Dosiero:Tennis pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Teniso]] * [[Dosiero:Triathlon pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Triatlono]] * [[Dosiero:Sailing pictogram.svg|25ra|class=noviewer]] [[Velado (sporto)|Velado]] {{Finmultkolumna}} En la jena tabelo la ŝanĝoj al la ludoj de 2016 estas listigitaj. Se ne alie indikite, temas pri po unu konkurso por viroj kaj virinoj. {| class="wikitable collapsible collapsed" style="border-collapse: collapse" |- |+ Aldonitaj kaj forigitaj konkursoj !sporto !! style="background:#a8fca8" | aldonita !! style="background:#FFB2B2" | forigita |- | Arkpafado || miksita teama konkurso || - |- | Atletiko || miksita 4×400-metra stafeto || - |- | rowspan="2" | Bazopilkado/Softbalo || [[Bazopilkado|Bazopilko]] (viroj)<ref group="A">jam de 1992 ĝis 2008 Olimpia sporto</ref> || - |- | [[Softbalo]] (virinoj)<ref group="A">jam de 1996 ĝis 2008 Olimpia sporto</ref> || - |- | [[Montbiciklado]] liberstila || nova || - |- | Traka biciklado || Medisono<ref group="A">nova por virinoj, de 2000 ĝis 2008 Olimpia por viroj</ref> || - |- | rowspan="3" | Boksado || Virinoj ĝis 57&nbsp;kg || Viroj ĝis 49&nbsp;kg |- | Virinoj ĝis 69&nbsp;kg || Viroj ĝis 64&nbsp;kg |- | Viroj ĝis 56&nbsp;kg || Viroj ĝis 57&nbsp;kg |- | Halterlevado || colspan="2" | ĉiu [[Halterlevado#Pezoklasoj|pezoklaso]] estis ŝanĝita, nun nur 7 anstataŭ 8 klasoj |- | Ĵudo || miksita teama konkurso || - |- | rowspan="3" | Kajakado-kanuado (mallongdistanca) || virina solopa kanuado 200-metra (WC1-200m) || vira solopa kanuado 200-metra (MC1-200m) |- | virina solopa kanuado 500-metra (WC1-500m) || vira duopa kajakado 200-metra (MK2-200m) |- | virina kvaropa kajakado 500-metra (WK4-500m) || vira kvaropa kajakado 1000-metra (MK4-1000m) |- | Kajakado-kanuado (slaloma) || virina solopa kanuado (WC1) || vira duopa kanuado (MC2) |- | rowspan="4" | Karateo || [[Katao]] || - |- | [[Kumiteo]] ĝis 67&nbsp;kg (viroj)/ĝis 55&nbsp;kg (virinoj) || - |- | Kumiteo ĝis 75&nbsp;kg || - |- | Kumiteo super 75&nbsp;kg || - |- | Korbopilkado || Triopa korbopilkado || - |- | rowspan="3" | Naĝkonkurenco || vira 800-metra liberstila naĝado || - |- | virina 1500-metra liberstila naĝado || - |- | miksita 4×100-metra kvarnaĝado || - |- | Surfado || nova || - |- | rowspan="3" | Pafado || miksita aerfusila teamo || etkalibra fusilo - kuŝante - 50 m (viroj) |- | miksita aerpistola teamo || pistolo - 50 m (viroj) |- | miksita teama trapa pafado || duobla diskopafo laŭ trapa sistemo (viroj) |- | Remado || virina unuremila remado (W4-) || malpeza vira unuremila remado (LM4-) |- | rowspan="2" | Rultabulado || parko || - |- | strato || - |- | rowspan="2" | Skermo || vira teama sabrado<ref group="A" name="skermo">De 2008 ĝis 2016 ĉiufoje po unu teama konkurso intermitis. La vira teama sabrado jam okazis de 1908 ĝis 2012. La virina teama rapirado jam okazis de 1960 ĝis 2012 krom 2004.</ref> || - |- | virina teama rapirado<ref group="A" name="skermo" /> || - |- | Sporta grimpado || kombino || - |- | Tabloteniso || miksita duopo || - |- | Triatlono || miksita teama konkurso || - |- | colspan="3" style="background:#ffffff" |<references group="A" /> |} == Datoj == === Postdatigo === La 3-an de marto 2020 proparolanto de la IOK anoncis, ke la ludoj okazos kiel planitaj.<ref>{{citaĵo el la reto|url=https://www.si.com/olympics/2020/03/03/tokyo-olympics-coronavirus-schedule-ioc-decision|titolo=IOC Spokesperson: Decision Made, the Olympics Will Go Ahead|lingvo={{en}}|alirdato=30-a de Marto 2020}}</ref> La 23-an de marto la japana ĉefministro [[Ŝinzo Abe]] esprimis subtenon de postdatigo. Kanado tiam jam decidis retiri sian teamon.<ref>{{citaĵo el la reto|url=https://www.bbc.com/news/world-52000044|titolo=Coronavirus: Olympic doubts grow as Canada withdraws athletes|lingvo={{en}}|alirdato=30-a de Marto 2020}}</ref> Post longa hezito Ŝinzo Abe kaj la prezidanto de la IOK Thomas Bach anoncis [[n:La Olimpiaj ludoj en Tokio estas prokrastitaj ĝis la venonta jaro|postdatigon de la ludoj]] pro la [[Kronvirusa pandemio de 2019-2021|kronvirusa pandemio]]. Unue estis nur klara, ke ili ne okazos pli poste ol somero de 2021. La 30-an de marto 2020 la IOK kaj la Tokia Aranĝanta Komitato anoncis la novan daton de la ludoj. Ili estis okazontaj preskaŭ unu jaron post la origina dato. La malferma ceremonio okazis la 23-an de julio 2021 kaj la malferma la 8-an de aŭgusto 2021. Tio ankaŭ signifis, ke ili ree okazus dum la somero kiam oni atendis [[#Varmego|malfacile elteneblan varmegon]]. Tio estis la unua fojo, ke ili ne okazis en la komencojaro de [[Olimpiado]]. === Programo === {| border="0" |- | bgcolor="#00CC33" | &nbsp;&nbsp;&nbsp; || Malferma kaj ferma ceremonio &nbsp;&nbsp;&nbsp; | bgcolor="#3399ff" | &nbsp;&nbsp;&nbsp; || Kvalifika konkurso &nbsp;&nbsp;&nbsp; | bgcolor="#FFCC00" | &nbsp;x&nbsp; || Finalaj konkursoj |} Lasta kolumno: tuta nombro de decidoj en la unuopaj sportaj branĉoj {| class="wikitable" |+ colspan="22" | Programo de la Olimpiaj ludoj de 2020 (kun nombro de la medalaj aljuĝoj) |- ! colspan="2"| !! colspan="11"| Julio !! colspan="8" | Aŭgusto !! |- ! colspan="2"|Sportofakoj !! 21<br />Me !! 22<br />Ĵa !! 23<br />Ve !! 24<br />Sa !! 25<br />Di !! 26<br />Lu !! 27<br />Ma !! 28<br />Me !! 29<br />Ĵa !! 30<br />Ve !! 31<br />Sa !! 01<br />Di !! 02<br />Lu !! 03<br />Ma !! 04<br />Me !! 05<br />Ĵa !! 06<br />Ve !! 07<br />Sa !! 08<br />Di !! Entute |- align="center" | colspan="2" align="left" | Ceremonio || || || bgcolor="#00CC33" | || || || || || || || || || || || || || || || ||bgcolor="#00CC33" | |- align="center" | colspan="2" align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/Arkopafado|-->Arkopafado]]|| || || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#FFCC00" |1 || bgcolor="#FFCC00" |1 || bgcolor="#FFCC00" |1 || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#FFCC00" |1 || bgcolor="#FFCC00" |1 || || || || || || || || || 5 |- align="center" | colspan="2" align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/Atletiko|-->Atletiko]]|| || || || || || || || || || bgcolor="#FFCC00" |2 || bgcolor="#FFCC00" |3 || bgcolor="#FFCC00" |5 || bgcolor="#FFCC00" |5 || bgcolor="#FFCC00" |6 || bgcolor="#FFCC00" |5 || bgcolor="#FFCC00" |7 || bgcolor="#FFCC00" |7 || bgcolor="#FFCC00" |7 || bgcolor="#FFCC00" |1 || 48 |- align="center" | colspan="2" align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/Badmintono|-->Badmintono]]|| || || || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#FFCC00" |1 || bgcolor="#FFCC00" |1 || bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |2 || || || || || || || 5 |- align="center" | rowspan ="2" align="left" | Bazopilkado/<br />Softbalo || align="left" |[[<!--{{PAĜNOMO}}/Bazopilkado|-->Bazopilkado]]|| || || || || || || || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || bgcolor="#3399ff" | || || bgcolor="#FFCC00" |1 || || 1 |- align="center" | align="left" |[[<!--{{PAĜNOMO}}/Softbalo|-->Softbalo]]|| bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |1 || || || || || || || || || || || || || 1 |- align="center" | rowspan ="5" align="left" | Biciklado || align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/BMX liberstila|-->BMX liberstila]]|| || || || || || || || || || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |2 || || || || || || || || 2 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/-->BMX vetkura|BMX vetkura]]|| || || || || || || || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |2 || || || || || || || || || || 2 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/-->Montobiciklado|Montobiciklado]]|| || || || || ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 || || || || || || || || || || || || || 2 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/-->Traka biciklado|Traka biciklado]]|| || || || || || || || || || || || ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |2 ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |2 ||bgcolor="#FFCC00" |2 ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |3 || 12 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/-->Voja biciklado|Voja biciklado]]|| || || ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 || || ||bgcolor="#FFCC00" |2 || || || || || || || || || || || || 4 |- align="center" | colspan="2" align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/Boksado|-->Boksado]]|| || || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | || ||bgcolor="#FFCC00" |2 ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |4 ||bgcolor="#FFCC00" |4 || 13 |- align="center" | rowspan="2" align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/Flugpilkado|-->Flugpilkado]]|| align="left" | Hala || || || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 || 2 |- align="center" | align="left" | [[Plaĝa flugpilkado|Plaĝa]] || || || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 || || 2 |- align="center" | colspan="2" align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/Futbalo|-->Futbalo]]|| bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 || || 2 |- align="center" | rowspan="3" align="left" | Gimnastiko ||align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/Arta gimnastiko|-->Arta gimnastiko]]|| || || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 || || ||bgcolor="#FFCC00" |4 ||bgcolor="#FFCC00" |3 ||bgcolor="#FFCC00" |3 || || || || || || 14 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/-->Ritma gimnastiko]]|| || || || || || || || || || || || || || || || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 || 2 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/-->Trampolina gimnastiko]]|| || || || || || || || || ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 || || || || || || || || || 2 |- align="center" | colspan="2" align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/Golfo|-->Golfo]]|| || || || || || || || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |1 || || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |1 || || 2 |- align="center" | colspan="2" align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/Halterlevado|-->Halterlevado]]|| || || ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |2 ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |2 ||bgcolor="#FFCC00" |1 || || ||bgcolor="#FFCC00" |2 ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |2 ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 || || || || || 14 |- align="center" | colspan="2" align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/Hokeo|-->Hokeo]]|| || || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 || || || 2 |- align="center" | colspan="2" align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/Ĵudo|-->Ĵudo]]|| || || ||bgcolor="#FFCC00" |2 ||bgcolor="#FFCC00" |2 ||bgcolor="#FFCC00" |2 ||bgcolor="#FFCC00" |2 ||bgcolor="#FFCC00" |2 ||bgcolor="#FFCC00" |2 ||bgcolor="#FFCC00" |2 ||bgcolor="#FFCC00" |1 || || || || || || || || || 15 |- align="center" | rowspan="2" align="left" | Kajakado-kanuado ||align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/-->Kajakado-kanuado|Mallongdistanca kurumo]]|| || || || || || || || || || || || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |4 ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |4 ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |4 || || 12 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/-->Kajakado-kanuado|Slalomo]]|| || || || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 || || || || || || || || || || 4 |- align="center" | colspan="2" align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/Karateo|-->Karateo]]|| || || || || || || || || || || || || || || ||bgcolor="#FFCC00" |3 ||bgcolor="#FFCC00" |3 ||bgcolor="#FFCC00" |2 || || 8 |- align="center" | rowspan="2" align="left" | Korbopilkado || align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/-->korbopilkado <!--3×3-->|Korbopilkado 3×3]]|| || || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |2 || || || || || || || || || || || || 2 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/Korbopilkado|-->Korbopilkado]]|| || || || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 || 2 |- align="center" | colspan="2" align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/Luktado|-->Luktado]]|| || || || || || || || || || || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |3 ||bgcolor="#FFCC00" |3 ||bgcolor="#FFCC00" |3 ||bgcolor="#FFCC00" |3 ||bgcolor="#FFCC00" |3 ||bgcolor="#FFCC00" |3 || || 18 |- align="center" | colspan="2" align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/Manpilkado|-->Manpilkado]]|| || || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 || 2 |- align="center" | colspan="2" align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/-->Moderna kvinbatalo|Moderna kvinbatalo]]|| || || || || || || || || || || || || || || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 || || 2 |- align="center" | rowspan="5" align="left" | Naĝado ||align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/-->Akvopilkado|Akvopilkado]]|| || || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 || 2 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/-->Maratona naĝado|Maratona naĝado]]|| || || || || || || || || || || || || || ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 || || || || 2 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/Naĝkonkurenco|-->Naĝado]]|| || || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |4 ||bgcolor="#FFCC00" |4 ||bgcolor="#FFCC00" |4 ||bgcolor="#FFCC00" |5 ||bgcolor="#FFCC00" |5 ||bgcolor="#FFCC00" |4 ||bgcolor="#FFCC00" |4 ||bgcolor="#FFCC00" |5 || || || || || || || || 35 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/Plonĝado|-->Plonĝado]]|| || || || ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |1 || || 8 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/Sinkrona naĝado|-->Sinkrona naĝado]]|| || || || || || || || || || || || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |1 || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |1 || || 2 |- align="center" | colspan="2" align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/Ondorajdado|-->Ondorajdado]]|| || || || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |2 ||* ||* ||* ||* || || || || || || || || 2 |- align="center" | rowspan="2" align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/Pafado|-->Sporta pafado]]|| align="left" | Fusilo kaj pistolo || || || ||bgcolor="#FFCC00" |2 ||bgcolor="#FFCC00" |2 || ||bgcolor="#FFCC00" |2 || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |2 || || || || || || || 10 |- align="center" | align="left" | Kartoĉa fusilo || || || || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |2 || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |2 || ||bgcolor="#FFCC00" |1 || || || || || || || || || 5 |- align="center" | rowspan="3" align="left" | Rajdado ||align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/Rajdado|-->Dresrajdado]]|| || || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | || ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 || || || || || || || || || || || || 2 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/-->Rajdado|Tritaga konkurso]]|| || || || || || || || || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |2 || || || || || || || 2 |- align="center" | align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/Rajdado|-->Ĉevalsaltado]]|| || || || || || || || || || || || || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |1 || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |1 || || 2 |- align="center" | colspan="2" align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/Remado|-->Remado]]|| || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |2 ||bgcolor="#FFCC00" |4 ||bgcolor="#FFCC00" |4 ||bgcolor="#FFCC00" |4 || || || || || || || || || || 14 |- align="center" | colspan="2" align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/Rugbeo sepopa|-->Rugbeo sepopa]]|| || || || || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |1 || || || || || || || || || 2 |- align="center" | rowspan="2" align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/Rultabulado|-->Rultabulado]]|| align="left" | Parko || || || || || || || || || || || || || || ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 || || || || 2 |- align="center" | align="left" | Strato || || || || ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 || || || || || || || || || || || || || || 2 |- align="center" | colspan="2" align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/Skermo|-->Skermo]]|| || || ||bgcolor="#FFCC00" |2 ||bgcolor="#FFCC00" |2 ||bgcolor="#FFCC00" |2 ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 || || || || || || || || 12 |- align="center" | colspan="2" align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/Sporta grimpado|-->Sporta grimpado]]|| || || || || || || || || || || || || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 || || || 2 |- align="center" | colspan="2" align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/Tabloteniso|-->Tabloteniso]]|| || || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 || || || 5 |- align="center" | colspan="2" align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/Tekvondo|-->Tekvondo]]|| || || ||bgcolor="#FFCC00" |2 ||bgcolor="#FFCC00" |2 ||bgcolor="#FFCC00" |2 ||bgcolor="#FFCC00" |2 || || || || || || || || || || || || || 8 |- align="center" | colspan="2" align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/Teniso|-->Teniso]]|| || || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |3 || || || || || || || || 5 |- align="center" | colspan="2" align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/Triatlono|-->Triatlono]]|| || || || || ||bgcolor="#FFCC00" |1 ||bgcolor="#FFCC00" |1 || || || ||bgcolor="#FFCC00" |1 || || || || || || || || || 3 |- align="center" | colspan="2" align="left" | [[<!--{{PAĜNOMO}}/Velado|-->Velado]]|| || || || ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#3399ff" | ||bgcolor="#FFCC00" |2 ||bgcolor="#FFCC00" |2 ||bgcolor="#FFCC00" |2 ||bgcolor="#FFCC00" |2 ||bgcolor="#FFCC00" |2 || || || || || 10 |- align="center" ! colspan="2" | Medalaj aljuĝoj !!– !!– !!– !!11 !!18 !!21 !!22 !!23 !!17 !!22 !!19 !!26 !!22 !!14 !!17 !!28 !!22 !!34 !!13 !! 339 |- ! colspan="2"| !! 21<br />Me !! 22<br />Ĵa !! 23<br />Ve !! 24<br />Sa !! 25<br />Di !! 26<br />Lu !! 27<br />Ma !! 28<br />Me !! 29<br />Ĵa !! 30<br />Ve !! 31<br />Sa !! 01<br />Di !! 02<br />Lu !! 03<br />Ma !! 04<br />Me !! 05<br />Ĵa !! 06<br />Ve !! 07<br />Sa !! 08<br />Di !! Entute |- | colspan="22" | fonto: https://tokyo2020.org/en/games/schedule/olympic/ |} <nowiki>*</nowiki> = Ĉar ondorajdado ege dependas de la eco de la ondoj, la tempoplano povis esti ŝanĝita. == Emblemo == La emblemo de la ludoj estis prezentita al la publiko la 24-an de Julio 2015. Ĝi montras stiligitan T kun ruĝa disko. La T reprezentu la anglajn vortojn Tokyo (Tokio), Tomorrow (morgaŭ) kaj Team (teamo). La ruĝa disko reprezentu povon de batanta koro kaj la Japanan flagon.<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.olympic.org/news/tokyo-2020-unveils-official-emblem-with-five-years-to-go/246603|titolo=Tokyo 2020 unveils official emblem with five years to go|lingvo={{en}}|alirdato=|arkivurl=https://web.archive.org/web/20150810131718/http://www.olympic.org/news/tokyo-2020-unveils-official-emblem-with-five-years-to-go/246603|arkivdato=2015-08-10}}</ref> La kreinto de la emblemo de la ''Théâtre de [[Lieĝo (urbo)|Liège]]'', Olivier Debi, juĝe volis preventi ties uzon, ĉar ĝi siaopinie estis plagiato de sia emblemo.<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.theguardian.com/artanddesign/2015/jul/30/tokyo-olympics-logo-plagiarism-row|titolo=Tokyo Olympic Games logo embroiled in plagiarism row|lingvo={{en}}|alirdato=9-a de Novembro 2019|arkivurl=https://web.archive.org/web/20190819021855/https://www.theguardian.com/artanddesign/2015/jul/30/tokyo-olympics-logo-plagiarism-row|arkivdato=2019-08-19}}</ref> La 1-an de Septembro 2015 oni anoncis, ke oni elektos novan emblemon. La 8-an de aprilo 2016 ĝi estis prezentita. Ĝin kreis Asao Tokolo. La emblemo montras multajn [[indiga]]jn rektangulojn, kiuj formas cirklon. La indiga koloro estas tradicia Japana koloro. La rektanguloj en tri diversaj formoj reprezentu diversajn landojn, kulturojn kaj pensmanierojn. Tio enhavu la mesaĝon „unueco en diverseco“. <gallery mode="nolines"> 2020 Summer Olympics logo.svg |La malnova emblemo Théâtre de Liège.svg |La emblemo de la teatro de Lieĝo 都庁展望室 2017-01 (32201308821).jpg|Afiŝo de la nunaj emblemoj. Maldekstre la Olimpia kaj dekstre la paralimpia emblemo. </gallery> == Partoprenantoj == [[Dosiero:2020_Summer_Olympic_games_countries.svg|eta|Mapo de la kvalifikitaj landoj]] Atletoj de ĉiuj Naciaj Olimpiaj Komitatoj (NOK) povis kvalifiki sin por la ludoj. Tamen la 9-an de decembro 2019 la monda kontraŭdopa organizaĵo {{lang|en|WADA}} malpermesis al atletoj partopreni sub Rusia flago por daŭro de kvar jaroj. Tiu decido estis rezulto de la ŝtata [[Dopado|dopa]] skandalo.<ref>{{citaĵo el la reto|url=https://www.bo.de/nachrichten/harte-strafe-wada-sperrt-russland-fuer-vier-jahre|titolo=Harte Strafe: Wada sperrt Russland für vier Jahre|lingvo={{de}}|alirdato=10-a de Februaro 2020|arkivurl=https://web.archive.org/web/20200102012702/https://www.bo.de/nachrichten/harte-strafe-wada-sperrt-russland-fuer-vier-jahre|arkivdato=2020-01-02}}</ref><ref>{{citaĵo el la reto|url=https://www.theguardian.com/sport/2019/dec/09/russia-banned-from-tokyo-olympics-and-football-world-cup|titolo=Russia banned from Tokyo Olympics and football World Cup |lingvo={{en}}|alirdato=10-a de februaro 2020|arkivurl=https://web.archive.org/web/20191230212902/https://www.theguardian.com/sport/2019/dec/09/russia-banned-from-tokyo-olympics-and-football-world-cup|arkivdato=2019-12-30}}</ref> Atletoj el la Rusa Federacio nur rajtas partopreni sub neŭtrala flago kaj kiam ili povas pruvi, ke ili ne dopas. [[Nord-Makedonio]] unuafoje partoprenis per sia nova nomo. La gastiginto Japanio en multaj konkursoj estis aŭtomate kvalifikita. Atletoj kaj sportistoj el 205 landoj, kaj duafoje [[olimpika teamo de rifuĝintoj]] (EOR), partoprenis la ludojn. [[Nord-Koreio]] estis la sola lando, kiu elektis ne partopreni la ludojn pro tio, ke ĝi protektis siajn sportistojn kontraŭ la korona pandemio. {| class="wikitable toptextcells" |- ! Afriko (54 NOK) |- | {{Multkolumna}} * ''{{FlagoIOK|ALG|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(ALG)</small> * ''{{FlagoIOK|ANG|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(ANG)</small> * ''{{FlagoIOK|BEN|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(BEN)</small> * ''{{FlagoIOK|BOT|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(BOT)</small> * ''{{FlagoIOK|BUR|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(BUR)</small> * ''{{FlagoIOK|BDI|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(BDI)</small> * ''{{FlagoIOK|CAF|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(CAF)</small> * ''{{FlagoIOK|CHA|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(CHA)</small> * ''{{FlagoIOK|CIV|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(CIV)</small> * ''{{FlagoIOK|EGY|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(EGY)</small> * ''{{FlagoIOK|GEQ|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(GEQ)</small> * ''{{FlagoIOK|ERI|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(ERI)</small> * ''{{FlagoIOK|ETH|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(ETH)</small> * ''{{FlagoIOK|GAB|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(GAB)</small> * ''{{FlagoIOK|GAM|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(GAM)</small> * ''{{FlagoIOK|GHA|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(GHA)</small> * ''{{FlagoIOK|GUI|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(GUI)</small> * ''{{FlagoIOK|GBS|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(GBS)</small>'' {{Kolumnorompo}} * ''{{FlagoIOK|DJI|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(DJI)</small> * ''{{FlagoIOK|CPV|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(CPV)</small> * ''{{FlagoIOK|CMR|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(CMR)</small>'' * {{FlagoIOK|KEN|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(KEN)</small> * ''{{FlagoIOK|COM|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(COM)</small> * ''{{FlagoIOK|COD|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(COD)</small> * ''{{FlagoIOK|CGO|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(CGO)</small> * ''{{FlagoIOK|LES|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(LES)</small> * ''{{FlagoIOK|LBR|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(LBR)</small> * ''{{FlagoIOK|LBA|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(LBA)</small> * ''{{FlagoIOK|MAD|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(MAD)</small> * ''{{FlagoIOK|MAW|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(MAW)</small> * ''{{FlagoIOK|MLI|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(MLI)</small> * ''{{FlagoIOK|MTN|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(MTN)</small> * ''{{FlagoIOK|MAR|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(MAR)</small> * ''{{FlagoIOK|MRI|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(MRI)</small> * ''{{FlagoIOK|MOZ|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(MOZ)</small> * ''{{FlagoIOK|NAM|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(NAM)</small>'' {{Kolumnorompo}} * ''{{FlagoIOK|NGR|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(NGR)</small> * ''{{FlagoIOK|NIG|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(NIG)</small> * ''{{FlagoIOK|RWA|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(RWA)</small> * ''{{FlagoIOK|STP|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(STP)</small> * ''{{FlagoIOK|SEY|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(SEY)</small> * ''{{FlagoIOK|SEN|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(SEN)</small> * ''{{FlagoIOK|SLE|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(SLE)</small> * ''{{FlagoIOK|SOM|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(SOM)</small>'' * {{FlagoIOK|RSA|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(RSA)</small> * ''{{FlagoIOK|SUD|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(SUD)</small> * ''{{FlagoIOK|SSD|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(SSD)</small> * ''{{FlagoIOK|SWZ|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(SWZ)</small> * ''{{FlagoIOK|TAN|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(TAN)</small> * ''{{FlagoIOK|TOG|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(TOG)</small> * ''{{FlagoIOK|TUN|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(TUN)</small> * ''{{FlagoIOK|UGA|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(UGA)</small> * ''{{FlagoIOK|ZAM|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(ZAM)</small> * ''{{FlagoIOK|ZIM|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(ZIM)</small>'' {{Finmultkolumna}} |- ! Ameriko (41 NOK) |- | {{Multkolumna}} * ''{{FlagoIOK|ARU|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(ARU)</small> * ''{{FlagoIOK|ANT|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(ANT)</small> * {{FlagoIOK|ARG|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(ARG)</small> * ''{{FlagoIOK|BAH|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(BAH)</small> * ''{{FlagoIOK|BAR|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(BAR)</small> * ''{{FlagoIOK|BIZ|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(BIZ)</small> * ''{{FlagoIOK|BER|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(BER)</small> * ''{{FlagoIOK|BOL|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(BOL)</small> * {{FlagoIOK|BRA|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(BRA)</small> * ''{{FlagoIOK|IVB|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(IVB)</small> * {{FlagoIOK|CHI|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(CHI)</small> * ''{{FlagoIOK|DOM|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(DOM)</small> * ''{{FlagoIOK|DMA|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(DMA)</small> * ''{{FlagoIOK|ECU|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(ECU)</small> {{Kolumnorompo}} * ''{{FlagoIOK|GRN|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(GRN)</small> * ''{{FlagoIOK|GUY|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(GUY)</small> * ''{{FlagoIOK|GUA|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(GUA)</small> * ''{{FlagoIOK|HAI|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(HAI)</small> * ''{{FlagoIOK|HON|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(HON)</small> * {{FlagoIOK|JAM|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(JAM)</small> * ''{{FlagoIOK|CAY|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(CAY)</small>'' * {{FlagoIOK|CAN|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(CAN)</small> * ''{{FlagoIOK|COL|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(COL)</small> * ''{{FlagoIOK|CRC|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(CRC)</small>'' * {{FlagoIOK|CUB|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(CUB)</small> * {{FlagoIOK|MEX|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(MEX)</small> * ''{{FlagoIOK|NCA|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(NCA)</small> * ''{{FlagoIOK|PAN|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(PAN)</small>'' {{Kolumnorompo}} * ''{{FlagoIOK|PAR|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(PAR)</small>'' * {{FlagoIOK|PER|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(PER)</small> * ''{{FlagoIOK|PUR|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(PUR)</small> * ''{{FlagoIOK|ESA|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(ESA)</small> * ''{{Flago|KNA}} Sankta-Kito kaj Neviso&nbsp;<small>(KNA)</small> * ''{{Flago|LCA}} Sankta Lucio&nbsp;<small>(LCA)</small> * ''{{Flago|VCT}} Sankta Vincento k. Grenadinoj&nbsp;<small>(VCT)</small> * ''{{FlagoIOK|SUR|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(SUR)</small> * ''{{FlagoIOK|TTO|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(TTO)</small> * ''{{FlagoIOK|URU|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(URU)</small> * ''{{FlagoIOK|ISV|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(ISV)</small> * {{FlagoIOK|USA|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(USA)</small> * ''{{FlagoIOK|VEN|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(VEN)</small> {{Finmultkolumna}} |- ! Azio (43 NOK) |- | {{Multkolumna}} * ''{{FlagoIOK|AFG|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(AFG)</small> * ''{{FlagoIOK|BAN|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(BAN)</small> * {{FlagoIOK|IND|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(IND)</small> <!-- Barato --> * ''{{FlagoIOK|BRN|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(BRN)</small> * ''{{FlagoIOK|BRU|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(BRU)</small> * ''{{FlagoIOK|BHU|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(BHU)</small> * {{FlagoIOK|CHN|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(CHN)</small> * {{FlagoIOK|TPE|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(TPE)</small> <!-- Cxin T --> * ''{{FlagoIOK|PHI|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(PHI)</small> * ''{{FlagoIOK|HKG|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(HKG)</small> * ''{{FlagoIOK|INA|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(INA)</small> <!-- Indonezio --> * ''{{FlagoIOK|IRQ|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(IRQ)</small> * ''{{FlagoIOK|IRI|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(IRI)</small> * '''{{FlagoIOK|JPN|Somera Olimpiko 2020}}'''&nbsp;<small>(JPN)</small> * ''{{FlagoIOK|YEM|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(YEM)</small> {{Kolumnorompo}} * ''{{FlagoIOK|JOR|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(JOR)</small> * ''{{FlagoIOK|CAM|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(CAM)</small> * ''{{FlagoIOK|QAT|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(QAT)</small> <!-- Kataro --> * ''{{FlagoIOK|KAZ|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(KAZ)</small> * ''{{FlagoIOK|KGZ|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(KGZ)</small> * ''{{FlagoIOK|KUW|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(KUW)</small> * ''{{FlagoIOK|LAO|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(LAO)</small> * ''{{FlagoIOK|LIB|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(LIB)</small> * ''{{FlagoIOK|MAS|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(MAS)</small> * ''{{FlagoIOK|MDV|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(MDV)</small> * ''{{FlagoIOK|MYA|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(MYA, Birmo)</small> * ''{{FlagoIOK|MGL|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(MGL)</small> * ''{{FlagoIOK|NEP|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(NEP)</small> * ''{{FlagoIOK|OMA|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(OMA)</small> * ''{{FlagoIOK|TLS|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(TLS)</small> {{Kolumnorompo}} * ''{{FlagoIOK|PAK|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(PAK)</small> * ''{{FlagoIOK|PNG|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(PNG)</small> * ''{{FlagoIOK|KSA|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(KSA)</small> * ''{{FlagoIOK|SGP|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(SGP)</small> * ''{{FlagoIOK|SYR|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(SYR)</small> * ''{{FlagoIOK|SRI|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(SRI)</small> * {{FlagoIOK|KOR|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(KOR)</small> * ''{{FlagoIOK|TJK|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(TJK)</small> * ''{{FlagoIOK|THA|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(THA)</small> * ''{{FlagoIOK|TKM|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(TKM)</small> * ''{{FlagoIOK|UAE|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(UAE)</small> * ''{{FlagoIOK|UZB|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(UZB)</small> * ''{{FlagoIOK|VIE|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(VIE)</small> {{Finmultkolumna}} |- ! Eŭropo (49 NOK) |- | {{Multkolumna}} * ''{{FlagoIOK|ALB|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(ALB)</small> * ''{{FlagoIOK|AND|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(AND)</small> * ''{{FlagoIOK|ARM|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(ARM)</small> * {{FlagoIOK|AUT|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(AUT)</small> * ''{{FlagoIOK|AZE|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(AZE)</small> * {{FlagoIOK|BEL|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(BEL)</small> * ''{{FlagoIOK|BLR|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(BLR)</small> * ''{{FlagoIOK|BIH|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(BIH)</small> * {{FlagoIOK|GBR|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(GBR)</small> * {{FlagoIOK|BUL|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(BUL)</small> * {{FlagoIOK|CZE|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(CZE)</small> * {{FlagoIOK|DEN|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(DEN)</small> * {{FlagoIOK|EST|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(EST)</small> * {{FlagoIOK|FIN|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(FIN)</small> * {{FlagoIOK|FRA|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(FRA)</small> * {{FlagoIOK|GER|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(GER)</small> * {{FlagoIOK|GRE|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(GRE)</small> {{Kolumnorompo}} * {{FlagoIOK|ESP|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(ESP)</small> * {{FlagoIOK|HUN|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(HUN)</small> * ''{{FlagoIOK|IRL|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(IRL)</small> * {{FlagoIOK|ISL|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(ISL)</small> * ''{{FlagoIOK|ISR|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(ISR)</small> * {{FlagoIOK|ITA|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(ITA)</small> * ''{{FlagoIOK|GEO|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(GEO)</small> <!-- Kartvelio --> * ''{{FlagoIOK|CYP|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(CYP)</small> * ''{{FlagoIOK|KOS|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(KOS)</small> * ''{{FlagoIOK|CRO|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(CRO)</small> * {{FlagoIOK|LAT|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(LAT)</small> * ''{{FlagoIOK|LIE|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(LIE)</small> * {{FlagoIOK|LTU|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(LTU)</small> * ''{{FlagoIOK|LUX|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(LUX)</small> * ''{{FlagoIOK|MDA|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(MDA)</small> * ''{{FlagoIOK|MON|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(MON)</small> <!-- Monako --> {{Kolumnorompo}} * ''{{FlagoIOK|MLT|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(MLT)</small> * ''{{FlagoIOK|MNE|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(MNE)</small> * ''{{FlagoIOK|MKD|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(MKD)</small> * {{FlagoIOK|NED|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(NED)</small> * {{FlagoIOK|NOR|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(NOR)</small> * {{FlagoIOK|POL|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(POL)</small> * {{FlagoIOK|POR|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(POR)</small> * ''{{FlagoIOK|ROU|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(ROU)</small> * ''{{FlagoIOK|SMR|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(SMR)</small> * ''{{FlagoIOK|SRB|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(SRB)</small> * {{FlagoIOK|SVK|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(SVK)</small> * ''{{FlagoIOK|SLO|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(SLO)</small> * {{FlagoIOK|SWE|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(SWE)</small> * {{FlagoIOK|SUI|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(SUI)</small> * ''{{FlagoIOK|TUR|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(TUR)</small> * {{FlagoIOK|UKR|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(UKR)</small> {{Finmultkolumna}} |- ! Oceanio (17 NOK) |- | {{Multkolumna}} * {{FlagoIOK|AUS|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(AUS)</small> * ''{{FlagoIOK|FIJ|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(FIJ)</small> * ''{{FlagoIOK|GUM|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(GUM)</small> * ''{{FlagoIOK|KIR|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(KIR)</small> * ''{{FlagoIOK|COK|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(COK)</small> * ''{{FlagoIOK|MHL|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(MHL)</small> {{Kolumnorompo}} * ''{{FlagoIOK|FSM|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(FSM)</small> * ''{{FlagoIOK|NRU|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(NRU)</small> * {{FlagoIOK|NZL|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(NZL)</small> * ''{{FlagoIOK|PLW|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(PLW)</small> * ''{{FlagoIOK|PNG|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(PNG)</small> * ''{{FlagoIOK|SOL|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(SOL)</small> {{Kolumnorompo}} * ''{{FlagoIOK|SAM|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(SAM)</small> * ''{{FlagoIOK|ASA|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(ASA)</small> * ''{{FlagoIOK|TON|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(TON)</small> * ''{{FlagoIOK|TUV|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(TUV)</small> * ''{{FlagoIOK|VAN|Somera Olimpiko 2020}}&nbsp;<small>(VAN)</small> {{Finmultkolumna}} |- ! Aliaj |- | * [[Dosiero:Olympic flag.svg|kadra|ligilo=|20ra]] [[Olimpika teamo de rifuĝintoj]]&nbsp;<small>(EOR)</small> * [[dosiero:RR5111-0223R.png|14ra]] [[sportistoj el Rusio en la Somera Olimpiko 2020|Unuopaj sportistoj el Rusio]]&nbsp;<small>(ROC)</small> |- |} Klarigo: Teamoj kun ''klinitaj literoj'' havas kolektan subpaĝon por la partopreno en kelkaj jaroj kaj teamoj kun rektaj literoj eĉ havas apartan subpaĝon nur pri tiu-ĉi jaro. == Konkursejoj == La Olimpia vilaĝo troviĝas en la [[kvartalo Ĉuo (Tokio)|kvartalo Ĉuo]]. Ĝi havas litojn por {{Nombro|18000}} personoj. Post la paralimpiaj ludoj la loĝejoj estos vendataj kiel apartamentoj. La ludoj okazis en 42 konkursejoj. La areo ĉirkaŭ la Olimpia vilaĝo estas dividata en du subareoj: la hereda areo kaj la [[Golfo de Tokio|Tokia golfa]] areo. La plejparto de la konkursejoj troviĝas ene de ok kilometroj de la Olimpia vilaĝo. La malferma kaj ferma ceremonioj okazis en la Nova Nacia Stadiono (Olimpia Stadiono). Ĝi estas nove konstruita stadiono sur la sama loko de la Olimpia stadiono de 1964. {{Multkolumna}} '''Hereda areo''' # ''Olimpia stadiono'': <br /> [[Dosiero:Olympic Rings Icon.svg|20ra|class=noviewer]] Malferma kaj ferma ceremonioj <br /> [[Dosiero:Athletics pictogram.svg|20ra|class=noviewer]]Atletiko <br /> [[Dosiero:Football pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Futbalo # ''Tokia urbega gimnastejo'': <br /> [[Dosiero:Table tennis pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Tabloteniso # ''Nacia stadiono de Yoyogi'': <br /> [[Dosiero:Handball pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Manpilkado # ''[[Nippon Budokan]]'': <br /> [[Dosiero:Judo pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Ĵudo <br /> [[Dosiero:Karate pictogram.svg|20ra|class=noviewer]]Karateo # ''Internacia forumo de Tokio'': <br /> [[Dosiero:Weightlifting pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Halterlevado # ''Areno de Kokugikan'': <br /> [[Dosiero:Boxing pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Boksado # ''Ĉevalosporta parko'': <br /> [[Dosiero:Equestrian pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Rajdado # ''Musashino Forest Sport Plaza'': <br /> [[Dosiero:Badminton pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Badmintono <br /> [[Dosiero:Modern pentathlon pictogram (pre-2025).svg|20ra|class=noviewer]]Moderna pentatlono (skermo) # ''Stadiono de Tokio'': <br /> [[Dosiero:Football pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Futbalo <br /> [[Dosiero:Modern pentathlon pictogram (pre-2025).svg|20ra|class=noviewer]]Moderna pentatlono (kurado, naĝado, rajdado, skermo) <br /> [[Dosiero:Rugby sevens pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Rugbeo # ''Parko de Musashinonomori'': <br /> [[Dosiero:Cycling (road) pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Voja biciklado (starto de la voja konkurso) '''Malproksimaj konkursejoj''' # ''Ondorajdada plaĝo de Tsurigasaki'': <br /> [[Dosiero:Surfing pictogram transparent.svg|20ra|class=noviewer]]Ondorajdado # ''Super Arena'' de [[Sajtama]]: <br /> [[Dosiero:Basketball pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Korbopilkado # ''Pafadejo de Asaka'': <br /> [[Dosiero:Shooting pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Pafado # ''Kasumigaseki Country Club'': <br /> [[Dosiero:Golf pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Golfo # ''Jaĥta haveno de Enoshima'': <br /> [[Dosiero:Sailing pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Velado # ''Ciklodromo de Izu'': <br /> [[Dosiero:Cycling (track) pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Traka biciklado # ''Montobicikla konkursejo de Izu'': <br /> [[Dosiero:Cycling (mountain biking) pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Montobiciklado # ''[[Fuji International Speedway]]'': <br /> [[Dosiero:Cycling (road) pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Voja biciklado (individua tempokurumo, fino de voja biciklado) # ''Bazopilkada stadiono de Fukushima Azuma'': <br /> [[Dosiero:Baseball pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Bazopilkado <br /> [[Dosiero:Softball pictogram.svg|20ra|class=noviewer]]Softbalo # ''Bazopilkada stadiono de Yokohama'': <br /> [[Dosiero:Baseball pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Bazopilkado <br /> [[Dosiero:Softball pictogram.svg|20ra|class=noviewer]]Softbalo # ''Kupolo de Sapporo'': <br /> [[Dosiero:Football pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Futbalo # ''Stadiono de Miyagi'': <br /> [[Dosiero:Football pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Futbalo # ''Stadiono de Ibaraki Kashima'': <br /> [[Dosiero:Football pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Futbalo # ''Stadiono de Saitama'': <br /> [[Dosiero:Football pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Futbalo # ''Internacia stadiono de Yokohama'': <br /> [[Dosiero:Football pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Futbalo # ''[[Odori Parko|Parko Odori]]'': <br /> [[Dosiero:Athletics pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Atletiko (Maratono, marŝkurado) {{Kolumnorompo}} '''Tokia golfa areo''' # ''Areno de Ariake'': <br /> [[Dosiero:Volleyball (indoor) pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Flugpilkado (hala) # ''Gimnastika centro de Ariake'': <br /> [[Dosiero:Gymnastics (artistic) pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Gimnastiko # ''Urba sporta parko de Ariake'': <br /> [[Dosiero:BMX freestyle pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Biciklado (BMX liberstila) <br />[[Dosiero:Cycling (BMX) pictogram.svg|20ra|class=noviewer]]Biciklado (BMX vetkura) <br /> [[Dosiero:Skateboarding pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Rultabulado # ''Tenisa parko de Ariake'': <br /> [[Dosiero:Tennis pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Teniso # ''Mara parko de Odaiba'': <br /> [[Dosiero:Open water swimming pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Maratona naĝado <br /> [[Dosiero:Triathlon pictogram.svg|20ra|class=noviewer]]Triatlono # ''Parko de Shiokaze'': <br /> [[Dosiero:Volleyball (beach) pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Flugpilkado (plaĝa) # ''Urba sporta parko de Aomi'': <br /> [[Dosiero:3x3 basketball pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Korbopilkado 3×3 <br /> [[Dosiero:Climbing pictogram.svg|20ra|class=noviewer]]Sporta grimpado # ''Hokeo stadiono de Oi'': <br /> [[Dosiero:Field hockey pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Hokeo # ''Sea Forest Cross-Country Course'': <br /> [[Dosiero:Equestrian Eventing pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Tritaga konkurso (Tratereno) # ''Sea Forest Waterway'': <br /> [[Dosiero:Canoeing (flatwater) pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Mallongdistanca kajakado-kanuado <br /> [[Dosiero:Rowing pictogram.svg|20ra|class=noviewer]]Remado # ''Kajakado-Kanuada slaloma centro de Kasai'': <br /> [[Dosiero:Canoeing (slalom) pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Kajakado-kanuada slalomo # ''Arkpafada parko de Yumenoshima'': <br /> [[Dosiero:Archery pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Arkpafado # ''Akvosporta centro de Tokio'': <br /> [[Dosiero:Swimming pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Naĝkonkurenco <br /> [[Dosiero:Diving pictogram.svg|20ra|class=noviewer]]Plonĝado <br /> [[Dosiero:Synchronized swimming pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Sinkrona naĝado # ''Akvopilkada centro de Tatsumi'': <br /> [[Dosiero:Water polo pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Akvopilkado # ''Makuhari Messe Hall A'': <br /> [[Dosiero:Wrestling pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Luktado <br /> [[Dosiero:Taekwondo pictogram.svg|20ra|class=noviewer]]Tekvondo # ''Makuhari Messe Hall B'': <br /> [[Dosiero:Fencing pictogram.svg|20ra|class=noviewer]] Skermo '''Aliaj gravaj ejoj''' # ''Olimpia vilaĝo'' # ''[[Tokyo Big Sight]]'': <br /> Internacia dissenda centro <br /> Ĉefa amaskomunikila centro # ''Imperia hotelo'': <br /> Sidejo de la [[IOK]] {{Kolumnorompo}} [[Dosiero:New national stadium tokyo 1.jpg|eta|La Olimpia stadiono]] [[Dosiero:Kokuritsu Yoyogi Kyōgijō 1.jpg|eta|Nacia stadiono de Yoyogi]] [[Dosiero:Tokyo Ariake Arena.jpg|eta|La Areno de Ariake]] [[Dosiero:Ariake Urban Sports Park Tokyo.jpg|eta|Konstruejo de la urba sporta parko de Ariake]] [[Dosiero:Tokyo Aquatics Centre.jpg|eta|Akvosporta centro de Tokio]] [[Dosiero:Tatsumi Water Polo Centre.jpg|eta|Akvopilkada centro de Tatsumi]] [[Dosiero:Tokyo Big Sight at Night.jpg|eta|Tokyo Big Sight]] {{Finmultkolumna}} == Torĉa stafetokuro == [[dosiero:Tokyo 2020 Olympics Cauldron - 51499438940.jpg|eta|240ra|{{centre|la [[olimpika flamo]] en la oficiala kaldrono}}]] La torĉo estis flamigita de la [[olimpika flamo]] per la tradicia ceremonio la 12-an de marto 2020 en la antikva [[Olimpio]]. Post semajno en Grekio la torĉo alvenis al Japanio la 20-an de marto. Unue ĝi estis speciale elmontrita en la tri gubernioj, kiuj estis plej severe trafitaj de la [[tertremo de Sendajo en 2011]]. La torĉa stafetokuro mem devis komenci la 26-an de marto en [[Fukuŝima]] kaj fini la 24-an de julio dum la malferma ceremonio en la Nova Nacia Stadiono en Tokio. Pro la prokrasto de la ludoj da stafetkuro rekomencis la 25-an de marto 2021. La torĉo vojaĝis dum 121 tagoj tra ĉiu de la 47 [[Gubernioj de Japanio]]. Ĝi pasigis pro tri tagojn en la gubernioj [[Gubernio Fukuŝima|Fukuŝima]], [[Gubernio Iŭate|Iŭate]] kaj [[Gubernio Mijagi|Mijagi]] (La tri plej severe trafitaj gubernioj). La torĉo ankaŭ pasigis po tri tagojn en [[Gubernio Ĉiba|Ĉiba]], [[Gubernio Kanagavo|Kanagava]], [[Gubernio Sajtama|Sajtama]] kaj [[Gubernio Ŝizuoka|Ŝizuoka]]. Tie okazas pluraj konkursoj dum la Olimpiaj ludoj. En la gubernio Tokio la torĉo restis 15 tagojn kaj en la aliaj 39 gubernioj po du tagojn. Ĉar estas tro malfacile teni la Olimpian fajron en la stadiono dum la ludoj, alia fajro flamas ĉe la ponto Yume-on-Ohashi en Ariake.<ref>{{citaĵo el la reto|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1073451/tokyo-2020-confirms-it-will-use-olympic-flame-cauldrons-in-stadium-and-on-the-waterfront|titolo=Tokyo 2020 confirms it will use Olympic flame cauldrons in stadium and on the waterfront|lingvo={{en}}|alirdato=25-a de Februaro 2020|arkivurl=https://web.archive.org/web/20190402191002/https://www.insidethegames.biz/articles/1073451/tokyo-2020-confirms-it-will-use-olympic-flame-cauldrons-in-stadium-and-on-the-waterfront|arkivdato=2019-04-02}}</ref> La unuaj torĉoportantoj estis la japanaj [[Virina Futbala Mondpokalo 2011|virinaj futbalaj ĉampionoj de 2011]]. Ili komencis la stafeton en trejnocentro 18&nbsp;km for de la [[nuklea centralo Fukuŝima 1]]. En tiu futbala trejnocentro laboristoj, kiuj forigis radioaktivan rubon, estis loĝigitaj.<ref name="torĉo">{{citaĵo el la reto|url=https://tokio.sportschau.de/tokio2020/nachrichten/Der-Weg-des-olympischen-Feuers-nach-Tokio,olympia6850.html|titolo=Der Weg des olympischen Feuers nach Tokio|lingvo={{de}}|alirdato=25-a de Februaro 2020|arkivurl=https://web.archive.org/web/20200225221244/https://tokio.sportschau.de/tokio2020/nachrichten/Der-Weg-des-olympischen-Feuers-nach-Tokio,olympia6850.html|arkivdato=2020-02-25}}</ref> La torĉo longas 71&nbsp;cm kaj pezas 1,2&nbsp;kg. 30% de la materialo estas reuzita Aluminio, kion oni uzis en konstruado de portempaj loĝejoj por homoj, kiuj perdis iliajn hejmojn dum la katastrofo.<ref name="torĉo" /> == Efikoj de pandemio KOVIM-19 == Pro la [[Pandemio COVID-19]], tiuj ĉi olimpikaj ludoj estas malsamaj kompare kun antaŭaj okazintaj ĝis nun. La Ludoj okazis sen publiko, kaj la solaj eksterlandanoj rajtigitaj eniri Japanion estis la delegacioj mem, arbitraciistoj, teknikistoj, membroj de la Internacia Olimpika Komitato kaj ĵurnalistoj. La atletoj, la delegacioj, la juĝistoj kaj la ĵurnalistoj estis en vezikaj kondiĉoj. Atletoj estis malpermesitaj forlasi la olimpikan vilaĝon krom trejnado kaj konkursoj. Kaj devis porti maskon ĉiam en publikaj spacoj krom dum trejnado, konkurado, manĝado kaj trinkado. Atleto, kiu finis la konkurson, havis ĝis 48 horojn por forlasi la landon tuj. Ĉiuj, kiuj venis al Tokio, kaj la atletoj kaj la ĵurnalistoj ofte suferis koronajn testojn (almenaŭ unufoje tage), kaj kun totala malpermeso iri ekster la olimpikaj kompleksoj, precipe por restoracioj kaj turismaj lokoj. Atletoj devis alŝuti al siaj telefonoj spuran programon nome de la gastiganta japana registaro kaj ne rajtis viziti turismajn ejojn. Ankaŭ akompanantoj estis malpermesitaj kanti kaj hurai. == Teknologiaj progresoj == Laŭ la deklaroj de la ĝenerala direktoro de la organiza komitato ĉe la olimpikaj ludoj en Tokio - [[Mori Yoshiro]], kiuj estis diritaj en la somero de 2016 - estis vasta uzo de modernaj kaj unikaj teknologioj kiel: * Robotoj, kiuj estos uzataj en la manĝoprovizejo por la miloj da atletoj kaj aliaj akompanantoj, kaj ankaŭ aliajn gastojn, kiuj alvenos tien. * 3D-fotado kun pliigita realeca teknologio ([[Pliigita realo]]). * Plena 8K-foto-kvalito. * Uzo de ekologiaj sistemoj, de reciklado de materialoj. == Malferma ceremonio == [[Dosiero:Drones_durante_a_abertura_das_Olimpíadas_de_Tóquio.jpg|eta|{{centre|Sceno de la Malferma Ceremonio ĉe la Olimpika Stadiono, kun [[Senpilota aviadilo|dronoj]] ĉirkaŭflugantaj kaj kreanta la oficialan emblemon de la Ludoj}}]] La malferma ceremonio okazis en Tokia Nacia Stadiono la [[23-a de julio|23-an de julio]], [[2021]], sen spektantaro kaj kun marŝoj de delegacioj en grupeto por malhelpi homamason. Ĝi inkluzivis la tradician paradon de nacioj. Imperiestro [[Naruhito]] formale malfermis la Ludojn, kaj ĉe la fino de la torĉa stafetado la olimpikan kaldronon ekbruligis japana [[tenisisto]] [[Naomi Osaka]]. Dum la ceremonio, la masakro de israelaj atletoj en la [[Somera Olimpiko 1972|Somera Olimpiko de 1972]] en [[Munkeno]] estis eksplicite menciita kaj por la unua fojo en la historio de la olimpikaj ludoj [[minuto da silento]] estis observita en ilia memoro, en memoro de tiuj mortigitaj en ĉiuj olimpikoj kaj en memoro de tiuj mortigitaj en la [[Kronvirusa pandemio de 2019-2021|koronvirusa epidemio]].<ref>BBC Olympics: [https://www.bbc.com/news/world-asia-57924111 Munich victims honoured for first time at opening ceremony] </ref> Por la unua fojo en la olimpika historio en 2020, estis decidite, ke enirante la stadiono unu viro kaj unu ino de ĉiu landa delegacio portu kune iliaj nacian flagon fronte de iliaj nacia delegitaro en la parado. == Spektantoj == En la komenco de Julio 2021 la gastiganto anoncis, ke la ludoj okazis sen spektantoj ĉe la konkursejoj. Antaŭe la [[ministroprezidanto]] starigis kvaran krizan staton pro la kreskanta nombro de infektitoj. Ĝi daŭris ĝis post la olimpiaj ludoj.<ref>{{citaĵo el la reto|url=https://www.spiegel.de/sport/olympia/tokio-2021-olympische-spiele-finden-wegen-corona-unter-zuschauer-ausschluss-statt-a-55ab63f5-0a67-4103-a81f-58e295c479b7 |titolo=Olympische Spiele finden ohne Zuschauer statt |verko=spiegel.de |dato=8-a de Julio 2021 |alirdato=8-a de Julio 2021 |lingvo={{de}}}}</ref> Du monatojn antaŭe la IOK anoncis, ke eksterlandaj spektantoj ne ĉeestu la ludojn. Tio ankaŭ koncernis kaj familianoj de sportistoj kaj helpantoj.<ref>{{citaĵo el la reto|url=https://www.dw.com/de/feuer-und-flamme-f%C3%BCr-tokyo-2020/a-56970119 |titolo=Feuer und Flamme für "Tokyo 2020" |aŭtoro=Martin Fritz |dato=7-a de Majo 2021 |verko=dw.com |lingvo={{de}} |alirdato=07-a de Majo 2021 }}</ref> === Biletoj === Biletoj por la malferma ceremonio kostis inter {{Nombro|12000}} kaj {{Nombro|300000}} [[japana eno|Japanaj enoj]]. Por la ferma ceremonio ili kostis inter {{Nombro|12000}} kaj {{Nombro|220000}} enoj. Por vidi konkurson oni povis pagi inter {{Nombro|2500}} kaj {{Nombro|130000}} enoj. Grandajn partojn de la maratonoj, voja biciklado, triatlonoj kaj marŝkurado oni povis spekti senpage. 50% de la biletoj kostis maksimume ĝis {{Nombro|8000}} enoj. Iuj biletoj kostis nur simbolan prezon de {{Nombro|2020}} enoj. Familioj, grupoj, kiuj inkluzivas infanojn, emeritojn aŭ malkapablulojn povis aĉeti ilin. La sama prezo ankaŭ validis por lernejanoj kadre de lerneja programo.<ref>{{citaĵo el la reto|url=https://tokyo2020.org/en/news/notice/20180720-03.html|titolo=Tokyo 2020 Announces Outline of Olympic Games Ticket Prices|lingvo={{en}}|alirdato=16-a de Februaro 2020|arkivurl=https://web.archive.org/web/20200112091250/https://tokyo2020.org/en/news/notice/20180720-03.html|arkivdato=2020-01-12}}</ref> En Japanio oni povis aĉeti biletojn en {{nombro|40000}} vendejoj.<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.tokyoolympicjapan.com/ticket-e.html|titolo=Tickets for Olympic Games|lingvo={{en}}|alirdato=la 16-an de februaro 2020|arkivurl=https://web.archive.org/web/20170720154545/http://www.tokyoolympicjapan.com/ticket-e.html|arkivdato=2017-07-20}}</ref> Eksterlande nur "rajtigitaj bileto-revendejoj" povis vendi biletojn ekde la 15-a de junio 2019. Loĝantoj de Japanujo estis la unuaj, kiuj povis aĉeti biletojn interrete. Ili estis venditaj en tri etapoj en 2019 kaj 2020. La du unuaj estis lotadoj. Por la unua lotado 7,5 milionoj da homoj registriĝis por gajni unu el la pli ol 3,2 milionoj da biletoj inter la 9-a kaj 28-a de Majo 2019. Pro la multo da vizitantoj okazis alia lotado de la 8-a ĝis la 19-a de aŭgusto, kiam {{Nombro|350000}} biletoj estis lotumitaj. En la dua lotado pli ol unu miliono da biletoj estis lotumitaj de la 13-a ĝis al 26-a de novembro. Se la ludoj estus okazinta laŭplane, en la tria etapo la biletoj estis venditaj al la plej rapidaj aĉetanoj. Tiam ankaŭ loĝantoj ekster Japanujo povis aĉeti biletojn interrete per la oficiala paĝo.<ref>{{citaĵo el la reto|url=https://www.insidethegames.biz/articles/1090488/tokyo-2020-international-sales-olympics|titolo=Tokyo 2020 online ticket sales to launch worldwide in May|lingvo={{en}}|alirdato=la 16-an de februaro 2020|arkivurl=https://web.archive.org/web/20200213205930/https://www.insidethegames.biz/articles/1090488/tokyo-2020-international-sales-olympics|arkivdato=2020-02-13}}</ref> == Medaloj == La 24-an de julio 2019, unu jaron antaŭ la origina komenco de la ludoj, la medaloj estis prezentitaj al la publiko. La antaŭa flanko montras [[Niko]]n (la [[Helena mitologio|helena dio]] de venko) antaŭ la [[Tut-Atena Stadiono]]. Sur la malantaŭa flanko videblas la emblemo inkluzive la angla nomo ''{{lang|en|Tokyo 2020}}'' kaj la kvin Olimpiaj ringoj. La aspekton fasonis {{lang|en|Junichi Kawanichi}}. {{lang|en|Kawanichi}} estas venkinto de konkurso por fasoni la medalojn. En tiu konkurso partoprenis 400 fasonistoj kaj fasono-studantoj. La medaloj estas produktitaj el reuzitaj [[nobla metalo|noblaj metaloj]]. Ilin oni gajnis el elektronikaj iloj kiel saĝtelefonoj aŭ similaj iloj, kiujn homoj donacis.<ref>{{citaĵo el la reto|url=https://www.athleticsweekly.com/featured/tokyo-2020-olympic-medals-unveiled-with-one-year-to-go-1039923952/|titolo=Tokyo 2020 Olympic medals unveiled with one year to go|lingvo={{en}}|alirdato=la 11-an de februaro 2020|arkivurl=https://web.archive.org/web/20200120175009/https://www.athleticsweekly.com/featured/tokyo-2020-olympic-medals-unveiled-with-one-year-to-go-1039923952/|arkivdato=2020-01-20}}</ref> == Gajnintoj == Ankaŭ vidu apartan artikolon [[Medaltabelo de la Somera Olimpiko 2020]]. <span class="legend-color" style="background-color:#ccccff; color:black;color:border=darkgray;">&nbsp;&nbsp;*&nbsp;&nbsp;</span>&nbsp;Lando de la gastiga urbo {| class="wikitable sortable" |+ Medaloj de la Somera Olimpiko 2020'''<ref>{{Cite web|url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/all-sports/medal-standings.htm|title=Tokyo 2021: Olympic Medal Count|website=Olympics|accessdate=2021-08-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210715084328/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/all-sports/medal-standings.htm|archivedate=2021-07-15}} {{Citaĵo el la reto |url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/all-sports/medal-standings.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-08-22 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20210715084328/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/en/results/all-sports/medal-standings.htm |arkivdato=2021-07-15 }}</ref>''' ! Rango ! Teamo ! style="background-color:gold" | Oro ! style="background-color:silver" | Arĝento ! style="background-color:#cc9966" |Bronzo ! Entute |- |1 !{{USA}}&nbsp;<small>(USA)</small> |39 |41 |33 |113 |- |2 !{{CHN}}&nbsp;<small>(CHN)</small> |38 |32 |18 |88 |- |3 !style="background-color:#ccccff; color:black;color:border=darkgray;" | {{JPN}}&nbsp;<small>(JPN)</small>* |27 |14 |17 |58 |- |4 !{{GBR}}&nbsp;<small>(GBR)</small> |22 |21 |22 |65 |- |5 ![[dosiero:RR5111-0223R.png|14ra]] {{OAR}}&nbsp;<small>(ROC)</small> |20 |28 |23 |71 |- |6 !{{AUS}}&nbsp;<small>(AUS)</small> |17 |7 |22 |46 |- |7 !{{NED}}&nbsp;<small>(NED)</small> |10 |12 |14 |36 |- |8 !{{FRA}}&nbsp;<small>(FRA)</small> |10 |12 |11 |33 |- |9 !{{GER}}&nbsp;<small>(GER)</small> |10 |11 |16 |37 |- |10 !{{ITA}}&nbsp;<small>(ITA)</small> |10 |10 |20 |40 |- |11–93 !Aliaj teamoj |137 |150 |206 |493 |- ! colspan="2" |Entute (93 teamoj) |340 |338 |402 |1080 |} {| class="wikitable" |+En du eventoj, unu lando gajnis ĉiujn medalojn !Dato !Sporto !Evento !Teamo !Oro !Arĝento !Bronzo !Ref |- |27a de julio |Biciklado |Ina XC-montobiciklado |{{Flago|CHE}}[[Svislando]] |Jolanda Neff |Sina Frei |Linda Indergand |<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.nbcolympics.com/news/neff-leads-olympic-first-swiss-sweep-mountain-bike-podium|titolo=Neff leads Olympic-first Swiss sweep of mountain bike podium|alirdato=4a de aŭgusto 2021|familia nomo=Nee|persona nomo=Liam|dato=28a de julio 2021|verko=NBC Olympic broadcasts}}</ref> |- |31a de julio |Atletiko |Ina 100 metroj |{{Flago|JAM}}[[Jamajko]] |[[Elaine Thompson-Herah]] |[[Shelly-Ann Fraser-Pryce]] |Shericka Jackson |<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/biles-withdraws-two-finals-ledecky-dressel-light-up-pool-2021-07-31/|title=Jamaica sweep 100m podium, Djokovic leaves with nothing|date=31a de julio 2021|last1=Phillips|first1=Mitch|last2=Evans|first2=Simon|last3=Keating|first3=Steve|work=[[Reuters]]|access-date=4a de aŭgusto 2021}}</ref> |} == Olimpika spirito: elstaraj momentoj kaj unuaj en la olimpika historio == La Tokiaj Ludoj estas la "unuaj Ludoj pri genro-ekvilibro en la historio". Preskaŭ 49% de la atletoj konkurantaj estas virinoj. La paralimpikoj ankaŭ havas rekordan nombron de inaj konkurencantoj. En elmontro de sportema kaj olimpika spirito, itala [[Gianmarco Tamberi]] kaj katara [[Mutaz Essa Barshim]] konsentis disdividi la oran medalon anstataŭ decidi la gajninton en alta salto. La du atletoj klarigis, ke ĝi estas "mesaĝo al la pli juna generacio: dividi kun amiko estas pli bela, kaj ĝi estas pli ol sporto". Kiam [[Isaiah Jewett]], la 800-metra medalisto, estis faligita de [[Nijel Amos]] el [[Bocvano]], li ne kriis pro ĉagreno al sia kolego, kiu ankaŭ falis, sed helpis lin supren kaj finis la vetkuron kun li mano en mano. Javat konfesis, ke li estas seniluziigita, sed aldonis, ke ĝuste tiu estis la momento por montri sian homan flankon, ĉar "li kreskis kun bildstraj superherooj, kiuj superis sin en malfacilaj momentoj". Alana Smith, usona [[Rultabulo|rultabulisto]], estis la unua malkaŝe [[Neduuma genro|neduuma]] atleto konkuranta ĉe la Ludoj, partoprenanta en la unua konkuro de virina strata rultabulado<ref>[https://olympics.com/en/athletes/alana-smith profilo de Alana Smith, tre konciza, en la oficiala retejo olympics.com]</ref> la 25-an de julio, la lasta el dudek, kaj sekve ne avancinta al la finalo. Alana uzas la anglan pluralan pronomon "they" (ili) por si kaj skribis la vortojn "they/them" sur sian roltabulon. En Instagram-afiŝo ili skribis, ke sia celo por la Ludoj estis "esti feliĉa kaj esti vida reprezento por homoj kiel mi." Britaj aktivistoj de neduuma anglalingva gramatiko poste plendis ke pluraj britaj ĵurnalistoj ne referis al Alana per plurala pronomo kaj asertis ke la usonaj ĵurnalistoj jes sukcesus pri tio.<ref>[https://www.pinknews.co.uk/2021/07/27/alana-smith-olympics-misgendered/ artikolo de sensacia titolo "Neduuma rultabulisto faras olimpikan historion - kaj mise ricevas malĝustan genron farante tion!" en la brita aktivista retejo "pinknews.co.uk"]</ref> Dum [[Transgenrulo|transgenraj]] sportistoj estas bonvenaj konkuri en la olimpikoj ekde 2004, kanada futbalisto [[:en:Quinn (soccer)|Quinn]] fariĝis la unua malkaŝe transa atleto, kiu gajnis olimpikan medalon kadre de la [[Kanada virina nacia teamo de futbalo|virina futbala teamo de Kanado]] kiu gajnis [[ormedalo]]n. <!--"Novzelanda pezlevisto [[Laurel Hubbard]] estis la unua transa atleto iam konkurinta en la olimpikoj." Tiun frazon kontrauas la antaŭa frazo. "Kaj [[Chelsea Wolfe]], de BMX-liberstilo anstataŭa, fariĝis la unua malkaŝe transgenra atleto de Teamo Usono." Tiu frazo ne konfirmeblas. La sola [[:en:Chelsea Wolfe]], kiun la angla vikipedio konas, estas ekstrem-metalroka muzikistino sen ajnaj aludoj al sportado, kaj la oficiala retejo olympics.com tute ne konas tian homon. --> Unuaj olimpikaj medaloj iris al la teamoj de [[San-Marino]] kaj [[Turkmenio]]. Kaj la [[Filipinoj|filipina]] [[Pezlevo|pezlevisto]] [[Hidilyn Diaz]] gajnis la plej unuan [[Ora medalo|oran medalon]] al sia lando, levinte 127&nbsp;kg. [[Simone Biles]] de Usono estis la plej medaldekorita atleto kiam ŝi venis al tiu ĉi olimpiko, sed ŝi travivis mensan krizon, kiu tuŝis ŝin ĝis vivminaca, do ŝi decidis retiriĝi. Responde, ŝi ricevis malkomplimentojn, ĉefe de konservativaj komentistoj dirinte ke ŝi "seniluziigis sian grupon" kaj eĉ "hontigis la landon". Sed ŝi klarigis, ke "finfine ni ne estas nur sportistoj aŭ amuzistoj, ni estas homoj kun emocioj, kaj aferoj malantaŭ la kulisoj influas nin kiam ni konkurencas. Homoj ne scias pri kio ili parolas." Ŝi ja revenis al la konkurencoj kaj gajnis medalon. Kiam [[Caeleb Dressel]], la atleto, kiu gajnis la plej multajn medalojn en Tokio 2020, diris al raportistoj, ke li estas "sufiĉe laca naĝi" kaj ke li planas longajn feriojn post la ludoj, li montris, ke inteligenta moderna atleto scias ne nur puŝi mem, sed ankaŭ lasi ĝin, kiam necesas. La dekdujaraĝa tablotenisa stelulino Hend Zaza el Sirio estis la plej juna konkuranto iam ajn en sia sporto en olimpika historio. La dektrijaraĝa rultabulistino de la brita teamo Sky Brown estis la plej juna atleto de sia lando partopreninta en la Someraj Ludoj, kaj la dekdujaraĝa japana rultabulistino Kokona Hiraki ankaŭ estis la plej juna somerolimpikulo por sia lando: la knabinoj Kokona (arĝenta medalo) kaj Sky (bronza) konkuris en la sama konkurso. == Kritiko == === Suspekto de subaĉeto === En decembro de 2015 Parizaj financkrimaj enketistoj komencis enketi du pagojn de Japana konto al la Singapura konsila firmao ''Black Tidings''.<ref>{{citaĵo el la reto|url=https://www.spiegel.de/sport/sonst/olympia-2020-bestechungsvorwuerfe-zur-vergabe-an-tokio-a-1092118.html|titolo=Ermittler untersuchen verdächtige Zahlungen|lingvo={{de}}|alirdato=29-a de Novembro 2019|arkivurl=https://web.archive.org/web/20171129221146/https://www.spiegel.de/sport/sonst/olympia-2020-bestechungsvorwuerfe-zur-vergabe-an-tokio-a-1092118.html|arkivdato=2017-11-29}}</ref> Temas pri kvanto de 2,8 milionoj da [[Singapura dolaro|singapuraj dolaroj]]. La pagoj okazis en junio kaj oktobro de 2013 kun la rimarko „Tokio 2020 Olimpiaj Ludoj-kandidatiĝo“ (Tokyo 2020 Olympic Game Bid).<ref>{{citaĵo el la reto|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-36278252|titolo=Tokyo Olympics 2020: French prosecutors probe '$2m payment'|lingvo={{en}}|alirdato=29-a de Novembro 2019|arkivurl=https://web.archive.org/web/20190710192407/https://www.bbc.com/news/world-europe-36278252|arkivdato=2019-07-10}}</ref> La tenanto de Black Tidings, Tan Tong Han, estas proksimulo de Papa Massata Diack - filo de Lamine Diack, kiu estas eksa estro la [[IAAF]].<ref name="jt">{{citaĵo el la reto|url=https://www.japantimes.co.jp/sports/2019/03/19/olympics/tsunekazu-takeda-leave-joc-ioc-posts-amid-scandal-tokyo-governor-confirms/|titolo=Tsunekazu Takeda to leave JOC and IOC posts amid scandal|lingvo={{en}}|alirdato=29-a de Novembro 20|arkivurl=https://web.archive.org/web/20190511022129/https://www.japantimes.co.jp/sports/2019/03/19/olympics/tsunekazu-takeda-leave-joc-ioc-posts-amid-scandal-tokyo-governor-confirms/|arkivdato=2019-05-11}}</ref> Ĉi tiu enketo komenciĝis ene de alia enketo pri aliaj suspektoj de subaĉeto kaj ĉantiĝo de ambaŭ. Pri Lamine Diack estas konata, ke li havis influon sur kelkaj afrikaj membroj de la IOK. En januaro de 2019 la Francaj enketistoj ankaŭ komencis enketi pri Tsunekazu Takeda, la tiama prezidanto de la Japana Olimpia komitato kaj estrarano de la IOK. Laŭ la enketistoj li aprobis la du pagojn al la Singapura firmao.<ref>{{citaĵo el la reto|url=https://apnews.com/87b12ec4cd384efd83fb326ccdb4bd8f|titolo=IOC marketing chair from Japan investigated for corruption|lingvo={{en}}|alirdato=29-a de Novembro 2019}}</ref> Pro la enketo li anoncis en marto 2019, ke li rezignis siajn postenojn.<ref name="jt" /> === Varmego === La ludoj povos esti la plej varmaj de la historio. Kiam Tokio aranĝis la ludojn en 1964 ili okazis dum oktobro por eviti la varmegon de la [[somero]]. En la dek lastaj jaroj antaŭ ĉi tiuj ludoj la mezuma taga temperaturo de Aŭgusto estis {{GdC|28}} - jam {{GdC|1,4}} pli varma ol antaŭ 1964.<ref name="nyt">{{citaĵo el la reto|url=https://www.nytimes.com/2019/10/10/sports/tokyo-braces-for-the-hottest-olympics-ever.html|titolo=Tokyo Braces for the Hottest Olympics Ever|lingvo={{en}}|alirdato=20-a de Februaro 2020|arkivurl=https://web.archive.org/web/20200129071221/https://www.nytimes.com/2019/10/10/sports/tokyo-braces-for-the-hottest-olympics-ever.html|arkivdato=2020-01-29}}</ref> Krom la [[tutmonda varmiĝo]] ankaŭ la efiko de la [[urba varmo-insulo]] malhelpas al la situacio.<ref>{{citaĵo el la reto|url=https://www.independent.co.uk/sport/olympics/tokyo-olympics-2020-games-weather-temperature-heat-summer-conditions-a9044691.html|titolo=Tokyo Olympics 2020: Concern over heat as soaring temperatures in Japan kill 57 people |lingvo={{en}}|alirdato=20-a de Februaro 2020|arkivurl=https://web.archive.org/web/20191023212307/https://www.independent.co.uk/sport/olympics/tokyo-olympics-2020-games-weather-temperature-heat-summer-conditions-a9044691.html|arkivdato=2019-10-23}}</ref> Laŭ {{lang|en|Dick Pound}} (eks-ano de la Olimpia Komitato kaj Televida Negoaca Komitato) la ĉefa kialo, kial la ludoj tamen okazos en somero, estas la granda influo de la usona televido. La usona televida firmao [[National Broadcasting Company|NBC]] estas respondeca por la duono da enspezoj de la telekomunikaj sendorajtoj, kiuj mem konsistigas tri kvaronojn de la enspezoj de la IOK.<ref name="nyt" /> La 1-an de novembro 2019 la IOK decidis alilokigi la maratonojn kaj marŝkuradon al [[Sapporo]] pro la varmego - 800&nbsp;km for de Tokio. Tio i.a. rezultis el la spertoj dum la [[Atletika Monda Ĉampioneco|Atletika monda ĉampionumo]] en Kataro en 2019, kiam multaj kuristoj rezignis dum la maratonoj. == Notoj == {{Notoj}} == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Somera Paralimpiko 2020]] == Eksteraj ligiloj == * [https://tokyo2020.org/en/ Oficiala retejo (angle], [https://tokyo2020.org/fr/ france] kaj [https://tokyo2020.org/jp/ japane)] * [https://www.olympic.org/tokyo-2020 olympic.org] retejo de la IOK pri la ludoj {{Landoj en la Somera Olimpiko 2020}} {{Olimpikaj sportoj}} {{NavigacioEnVintrajOlimpikoj}} {{NavigacioEnSomerajOlimpikoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Somera Olimpiko 2020| ]] [[Kategorio:2021 en Japanio]] [[Kategorio:Sporto en Tokio]] hcz9afw88nn3hesdtnjfe6nuyaqysl4 0 472302 9490192 9481992 2026-10-08T04:36:07Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490192 wikitext text/x-wiki {{Informkesto etna grupo|image=|priskribo=|grupo=Eŭropanoj en Oceanio}} [[Dosiero:Oceania (World-Factbook).jpg|eta|dekstra|250ra|Oceanio]] Eŭropa esplorado kaj setlado de [[Oceanio]] komenciĝis en la [[16-a jarcento]], komencante per hispanaj alteriĝoj kaj vrakoj en la [[Marianaj Insuloj]], oriente de [[Filipinoj]]. Posta rivaleco inter eŭropaj koloniaj potencoj, komercŝancoj kaj kristanaj misioj motivigis pli malproksiman eŭropan esploradon kaj finan setladon. La [[britoj]] iĝis la domina kolonia potenco en la regiono, establante setlantkoloniojn en kio poste iĝos [[Aŭstralio]] kaj [[Nov-Zelando]], kiuj ambaŭe nun havas plimulton de eŭrop-descenda loĝantaro. [[Nov-Kaledonio]] ([[kaldoŝoj]]),<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nc.html#People New Caledonia: People: Ethnic Groups.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171217013737/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nc.html#People |date=2017-12-17 }}, World Factbook of CIA</ref> [[Havajo]],<ref>[http://starbulletin.com/2007/08/09/news/story06.html Census shows Hawaii is becoming whiter] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080829214703/http://starbulletin.com/2007/08/09/news/story06.html |date=2008-08-29 }}, starbulletin.com</ref> [[Franca Polinezio]],<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fp.html#People French Polynesia: People: Ethnic Groups.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160515174947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//geos/fp.html#People |date=2016-05-15 }} {{Citaĵo el la reto |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//geos/fp.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-12-30 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160515174947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//geos/fp.html |arkivdato=2016-05-15}} World Factbook of CIA</ref> kaj ankaŭ [[Norfolkinsulo]], [[Paskinsulo]] kaj [[Gvamo]]<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gq.html#People Guam: People: Ethnic Groups.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131203005453/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gq.html#People |date=2013-12-03 }} World Factbook of CIA</ref> havas gravajn eŭropajn loĝantarojn. Eŭropanoj restas unuaranga [[etno]] en granda parto de Oceanio, kaj nombre kaj ekonomie. La restanta konsisto, procento kaj etna kompono el la diversaj landoj kaj insularoj estas ege varia. == Nuna eŭropdevena loĝantaro en Oceanio == La totala loĝantaro de popoloj kiuj havas eŭropan praularon en Oceanio estas ĉirkaŭ 23,600,000, kun inkludo de la loĝantaro de Havajo. * [[Dosiero:Flago-de-Aŭstralio.svg|25ra|kadra]] [[Aŭstralio]] ([[Eŭropdevenaj aŭstralianoj]]) - 93.2% el la loĝantaro aŭ 20,299,000 de perosnoj baze sur la censo de 2011. * [[Dosiero:Flago-de-Nov-Zelando.svg|25ra|kadra]] [[Nov-Zelando]] ([[Eŭropdevenaj novzelandanoj]]) - 78.0% el la loĝantaro aŭ 3,443,200 de perosnoj. * [[Dosiero:Flago-de-Nov-Kaledonio.svg|25ra|kadra]] [[Nov-Kaledonio]] ([[Kaldoŝoj]]) - 44.6% el la loĝantaro aŭ ĉirkaŭ 112,050; la teritorio estas parto de [[Francio]]. * [[Dosiero:Flago-de-Franca-Polinezio.svg|25ra|kadra]] [[Franca Polinezio]] - 10% el la loĝantaro aŭ (ĉefe [[Francoj]]) aŭ 26,700, kaj 6 al 8% estas [[Eŭronezianoj]] (de praularoj de Polinezio kaj de Eŭropo).<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fp.html#People French Polynesia: People: Ethnic Groups.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160515174947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//geos/fp.html#People |date=2016-05-15 }} {{Citaĵo el la reto |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//geos/fp.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-12-30 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160515174947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//geos/fp.html |arkivdato=2016-05-15}} World Factbook of CIA</ref> * [[Dosiero:Flag of Hawaii.svg|25ra|kadra]] [[Havajo]] - 24.1% el la loĝantaro (usona censo de [[2010]])<ref>[http://factfinder2.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=DEC_10_DP_DPDP1&prodType=table]</ref> * [[Dosiero:Flago-de-Gvamo.svg|25ra|kadra]] [[Gvamo]] - 10% el la loĝantaro havas hispanan kaj eŭropusonanan praularojn (censo de 2000) aŭ ĉirkaŭ 17,800 personoj. Gvamo havas historion de hispana setlado de antaŭ 1900 kaj estas nune sub usona regado.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gq.html#People Brazil: People: Ethnic Groups.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131203005453/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/gq.html#People |date=2013-12-03 }} World Factbook of CIA</ref> * [[Dosiero:Flago-de-Norfolkinsulo.svg|25ra|kadra]] [[Norfolkinsulo]], ĉirkaŭ 50% Brita-Polinezia deveno el Pitcairn (1,070 personoj) kaj el 50% Britia praularo ĉefe el Aŭstralio (1,070 people). * [[Dosiero:Flag of Rapa Nui, Chile.svg|25ra|kadra]] [[Paskinsulo]], ĉirkaŭ 39% havas eŭropan praularon. == Notoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Eŭropa diasporo en Oceanio| ]] bnfwjut9diodtx5nq06qye3jm7d12vz 0 472381 9490201 9179297 2026-10-08T05:25:26Z RG72 11847 /* Kronologio de la kunteksto */ 9490201 wikitext text/x-wiki La '''Aneksado de Krimeo al Rusio''' okazis en februaro — marto [[2014]] sekve de [[Politika krizo en Ukrainio (2013-2014)|politika krizo]] en [[Ukrainio]] kadre de kiu interalie estis eksigita ukraina prezidanto [[Viktor Janukoviĉ]] kaj la potencon kaptis aktivuloj de la [[Eŭromajdano]]. Plejparto de la internacia komunumo plu konsideras Krimeon parto de Ukrainio. De februaro ĝis marto 2014 en Krimeo okazis manifestacioj, kies partoprenantoj kontraŭis perfortan ŝanĝon de la potenco kaj postulis reunuiĝon de la regiono kun [[Rusio]], kies parto ĝi estis ĝis 1954. Sekvis referendumo, dum kiu (laŭ dadumoj de organizantoj) plejparto de la voĉdonintoj subtenis Rusion. La rusiaj aŭtoritatoj akceptis peton de la krimeaj aŭtoritatoj. Baldaŭ post tio lokaj porrusiaj aktivuloj subtenataj de specialaj taĉmentoj de la rusia armeo, lokitaj en Krimeo kadre de kontrakto kun Ukrainio, okupis sidejojn de lokaj administracioj, militbazojn kaj aliajn ŝlosilajn instituciojn. La ukrainaj trupoj montris malmultan reziston kaj fortiriĝis. [[Dosiero:Crimea crisis map.PNG|eta|La duoninsulo [[Krimeo]] (nigrakolore) sur la fono de [[Ukrainio]] (verdkolore) kaj [[Rusio]] (helbrunkolore) en [[Eŭropo]]]] [[Dosiero:Krimeo simpla mapo.gif|eta|250px|dekstra|Simpla mapeto de la duoninsulo [[Krimeo]]]] == Historia kunteksto == {{Ĉefa|Politika krizo en Ukrainio (2013-2014)|Eŭromajdano}} == Flankoj de la konflikto == La ĉefaj flankoj de la konflikto estas subtenantoj de la nova [[Registaro de Ukrainio]] (aperinta dum marto 2014) majoritataj en Ukrainio sed minoritataj en Krimeo, [[Rusio|por-rusiaj]] loĝantoj (majoritataj en Krimeo), aliaj minoritataj loĝantaroj, kiel [[tataroj]], kaj [[Rusia Federacio]] kies parlamento ([[Dumao]]) rajtigis al [[Vladimir Putin]] akcepti eblan aliĝopeton fare de la krimeaj instancoj. == Disvolvigo == Post rusa surstrata interveno en [[Krimeo]] kaj negocado de la Krimea Parlamento en [[Simferopolo]], la [[Krimea Aŭtonoma Respubliko]] post internacie neagnoskita [[plebiscito]] estis aneksita de [[Rusia Federacio]]. [[Unuiĝintaj Nacioj]] ne agnoskis la [[anekso]]n, kaj ĝi same restas neagnoskita de multaj landoj en la mondo, dum aliaj ne ĉeestis por voĉdonado kaj kelkaj ja agnoskis la aliron de Krimeo en Rusion (vidu la suban mapon de la mondo). La 10an de aprilo 2014 la [[Parlamenta Asembleo de la Konsilio de Eŭropo]] ([[PAKE]]) decidis malpermesi voĉdonadon en la [[Konsilio de Eŭropo]] al la reprezentantoj de [[Rusia Federacio]] ĝis fino de la jaro, pro la anekso de [[Krimeo]] fare de rusiaj militaj taĉmentoj de [[Vladimir Putin]], kio okazis post la internacie neagnoskita plebiscito en tiu eks-ukrainia duoninsulo. [[Dosiero:UN Resolution regarding the territorial integrity of Ukraine.svg|eta|800px|center|La rezulto de la [[Rezolucio 68/262 de la Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj 2014 pri Krimeo|voĉdonado]] en la [[Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj]] pri la teritoria integreco de [[Ukrainio]], la 27-an de marto 2014 {{Legendo|#74C365|''Por''}} {{Legendo|#ab4e52|''Kontraŭ''}} {{Legendo|#FADA5E|''Sindetenis''}} {{Legendo|#89CFF0|''Ne ĉeestis''}} {{Legendo|#cdcdcd|''Ne estas anoj de [[UN]]''}} ]] == 2015 == Sendependa sociologia esploro financita de kanada fondaĵo en januaro 2015 konstatis, ke post paso de pli ol duonjaro ekde la fakta aliĝo al Rusio plejparto de la loĝantoj (82%) daŭre subtenas la aliĝon de Krimea Respubliko al Rusio<ref>[http://www.gfk.com/ua/documents/presentations/gfk_report_freecrimea.pdf Исследование проведенное GfK Ukraine по заказу компании Berta Communications при поддержке Canada Fund for Local Initiatives для проекта Free Crimea] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151029103051/http://www.gfk.com/ua/documents/presentations/gfk_report_freecrimea.pdf |date=2015-10-29 }} (PDF)</ref>. La pridemanditoj nomis la armitan konflikton en Donbaso la plej zorgiga problemo (42%). == Fina protokolo de Helsinki == Situacio urĝa kaj senprecedenca estis kreita pro la aneksado, fare de Rusio, de ukrainia Krimeo, kio malferme rompis la fundamentan principon de la [[Helsinka Interkonsento|Fina Akto de Helsinki]] pri malcedigo de la landlimoj en Eŭropo<ref>(eo) [[Tomasz Kamusella]], ''La rusa kaj la demokratio'', Bulteno 169, paĝo 57, [[Albana Esperanto-Asocio]], novembro 2022.</ref>. == Kronologio de la kunteksto == * la {{daton|21|11|2013}}. Ekas protestoj sur la placo Maidan kontraŭ la politiko de [[Viktor Janukoviĉ]] (elektita prezidento de Ukrainio). * la {{daton|20|2|2014}}. Nigra Ĵaŭdo. 60 manifestacintoj pereas dum kontraŭstaroj al la polico. * la {{daton|22|2}} de 2014. Falas la registaro de Janukoviĉ. * la {{daton|11|3}} de 2014. La registaro de la Krimeo kaj Sebastopolo deklaras sian sendependiĝon disde Ukrainio por unuiĝi al Rusio. * la {{daton|30|3}} de 2014. Okazas manifestacioj en la [[Donecka provinco|Donecka]] kaj [[Luhanska provinco]]j favore al pli granda aŭtonomeco. * la {{daton|12|4}} de 2014. Ekas kontraŭstaroj inter prorusiaj ribeluloj kaj la ukrainia armeo en la orientaj provincoj de Ukrainio. * la {{daton|24|5}} de 2014. La memproklamitaj Popolaj Respublikoj de Lugansko kaj Donecko anoncis la kreadon de Federacia Ŝtato [[Novrusio]]. * la {{daton|26|5}} de 2014. Ekas bataloj ĉe la [[Internacia flughaveno Donecko]] kaj ĉirkaŭaĵoj. * la {{daton|13|6}} — {{daton|26|6}} de 2014. Intensiĝas la bataloj en Orienta Ukrainio. * la {{daton|17|7}} de 2014. La aviadilo Boeing 777 de ''Malaysia Airlines'' [[Flugo 17 de Malaysia Airlines|falis]] ĉe [[Hrabove]]. Ĉiuj 298 pasaĝeroj kaj skipanoj pereis en la akcidento. * la {{daton|18|7}} — 14a de aŭgusto de 2014. Atakoj de la ukrainia armeo al Donecko kaj Lugansko. * la {{daton|14|2|2015}}. Ekas batalpaŭzo inter prorusiaj ribeluloj kaj la [[ukrainia registaro]]. * la {{daton|18|2}} de 2015. La ukrainia armeo abandonas la urbon [[Debalcevo]], kiu estis en sakostrato de la teritorio de prorusiaj separatistoj post la batalpaŭzo. == Reago == Rusia socio grandparte subtenis la anekson. Eĉ la opozicia politikisto [[Aleksej Navalnij]] konstatis ke la duoninsulo ne revenos al Ukrainio. {{Citaĵo |teksto = Mi opinias ke malgraŭ Krimeo estis okupita kun ekstrema rompo de ĉiuj internaciaj normoj, tamen la realo estas tia, ke Krimeo nun estas parto de RF. Kaj ni ne trompu nin. Kaj al la ukrainoj mi forte konsilas ankaŭ ne trompi sin. Ĝi restos parto de Rusio kaj neniam denove en prognozebla estonteco iĝos parto de Ukrainio. |aŭtoro = [[Aleksej Navalnij]] |verko = Intervjuo ĉe Eĥo de Moskvo la 15-an de oktobro 2014<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://echo.msk.ru/programs/focus/1417522-echo/ | titolo = Интервью в рубрике "Сбитый фокус" | titolo-aldono = | alirdato = | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2014-10-15 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Eĥo de Moskvo]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20200909193418/https://echo.msk.ru/programs/focus/1417522-echo/ | arkivdato = 2015-03-14 | citaĵo = }}</ref> |origina teksto = Я считаю, что, несмотря на то, что Крым был захвачен с вопиющим нарушением всех международных норм, тем не менее реалии таковы, что Крым сейчас является частью РФ. И давайте не будем обманывать себя. И украинцам я сильно советую тоже не обманывать себя. Он останется частью России и больше никогда в обозримом будущем не станет частью Украины. }} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.stopfake.org/ StopFake] (senmaskigo de mensogoj pri Ukrainio) {{en}}, {{ru}} * [http://www.ipernity.com/home/663937 StopFake.org Ukrainio] (senmaskigo de mensogoj pri Ukrainio) {{eo}} * Opinio de [[Grigorij Javlinskij]] (pri Putin kaj okazaĵoj en Ukrainio; la filmo aperis en aprilo [[2014]]) - ligilo al E-versio de la filmo: https://www.youtube.com/watch?v=X9qQRXAm2LE * {{citaĵo el la reto | url = http://stanobelov.blogspot.ru/2016/12/krimeo-estas-nia-reveno-de-la-jurnalisto.html | titolo = Krimeo estas nia: reveno de la ĵurnalisto | titolo-aldono = | alirdato = 2017-09-18 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = [[Stanislavo Belov]] | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2015-11-01 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Blogger]] | paĝoj = | lingvo = eo | lingvo2= | lingvo3= | arkivurl = https://web.archive.org/web/20170918171402/http://stanobelov.blogspot.ru/2016/12/krimeo-estas-nia-reveno-de-la-jurnalisto.html | arkivdato = 2017-09-18 | citaĵo = }} ''(recenzo pri la libro pri la eventoj)'' == Vidu ankaŭ == * [[Eŭromajdano]] * [[Rezolucio 68/262 de la Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj]] de marto 2014 pri la teritoria integreco de Ukrainio inkluzive de Krimeo * [[Krimeo estas nia]] * [[Rus-ukraina milito (de 2014)]] * [[Helsinka Interkonsento]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj |n=La parlamento de Rusio permesis al Vladimir Putin sendi milittrupojn al Krimeo }} [[Kategorio:Politika krizo en Ukrainio (2013-2014)]] [[Kategorio:Politiko en 2014]] [[Kategorio:Krimeo]] [[Kategorio:Internaciaj rilatoj en 2014]] [[Kategorio:2014 en Ukrainio]] nwpaubyig34hy2khuhzy429tvoznzwd 9490202 9490201 2026-10-08T05:26:25Z RG72 11847 /* Reago */ 9490202 wikitext text/x-wiki La '''Aneksado de Krimeo al Rusio''' okazis en februaro — marto [[2014]] sekve de [[Politika krizo en Ukrainio (2013-2014)|politika krizo]] en [[Ukrainio]] kadre de kiu interalie estis eksigita ukraina prezidanto [[Viktor Janukoviĉ]] kaj la potencon kaptis aktivuloj de la [[Eŭromajdano]]. Plejparto de la internacia komunumo plu konsideras Krimeon parto de Ukrainio. De februaro ĝis marto 2014 en Krimeo okazis manifestacioj, kies partoprenantoj kontraŭis perfortan ŝanĝon de la potenco kaj postulis reunuiĝon de la regiono kun [[Rusio]], kies parto ĝi estis ĝis 1954. Sekvis referendumo, dum kiu (laŭ dadumoj de organizantoj) plejparto de la voĉdonintoj subtenis Rusion. La rusiaj aŭtoritatoj akceptis peton de la krimeaj aŭtoritatoj. Baldaŭ post tio lokaj porrusiaj aktivuloj subtenataj de specialaj taĉmentoj de la rusia armeo, lokitaj en Krimeo kadre de kontrakto kun Ukrainio, okupis sidejojn de lokaj administracioj, militbazojn kaj aliajn ŝlosilajn instituciojn. La ukrainaj trupoj montris malmultan reziston kaj fortiriĝis. [[Dosiero:Crimea crisis map.PNG|eta|La duoninsulo [[Krimeo]] (nigrakolore) sur la fono de [[Ukrainio]] (verdkolore) kaj [[Rusio]] (helbrunkolore) en [[Eŭropo]]]] [[Dosiero:Krimeo simpla mapo.gif|eta|250px|dekstra|Simpla mapeto de la duoninsulo [[Krimeo]]]] == Historia kunteksto == {{Ĉefa|Politika krizo en Ukrainio (2013-2014)|Eŭromajdano}} == Flankoj de la konflikto == La ĉefaj flankoj de la konflikto estas subtenantoj de la nova [[Registaro de Ukrainio]] (aperinta dum marto 2014) majoritataj en Ukrainio sed minoritataj en Krimeo, [[Rusio|por-rusiaj]] loĝantoj (majoritataj en Krimeo), aliaj minoritataj loĝantaroj, kiel [[tataroj]], kaj [[Rusia Federacio]] kies parlamento ([[Dumao]]) rajtigis al [[Vladimir Putin]] akcepti eblan aliĝopeton fare de la krimeaj instancoj. == Disvolvigo == Post rusa surstrata interveno en [[Krimeo]] kaj negocado de la Krimea Parlamento en [[Simferopolo]], la [[Krimea Aŭtonoma Respubliko]] post internacie neagnoskita [[plebiscito]] estis aneksita de [[Rusia Federacio]]. [[Unuiĝintaj Nacioj]] ne agnoskis la [[anekso]]n, kaj ĝi same restas neagnoskita de multaj landoj en la mondo, dum aliaj ne ĉeestis por voĉdonado kaj kelkaj ja agnoskis la aliron de Krimeo en Rusion (vidu la suban mapon de la mondo). La 10an de aprilo 2014 la [[Parlamenta Asembleo de la Konsilio de Eŭropo]] ([[PAKE]]) decidis malpermesi voĉdonadon en la [[Konsilio de Eŭropo]] al la reprezentantoj de [[Rusia Federacio]] ĝis fino de la jaro, pro la anekso de [[Krimeo]] fare de rusiaj militaj taĉmentoj de [[Vladimir Putin]], kio okazis post la internacie neagnoskita plebiscito en tiu eks-ukrainia duoninsulo. [[Dosiero:UN Resolution regarding the territorial integrity of Ukraine.svg|eta|800px|center|La rezulto de la [[Rezolucio 68/262 de la Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj 2014 pri Krimeo|voĉdonado]] en la [[Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj]] pri la teritoria integreco de [[Ukrainio]], la 27-an de marto 2014 {{Legendo|#74C365|''Por''}} {{Legendo|#ab4e52|''Kontraŭ''}} {{Legendo|#FADA5E|''Sindetenis''}} {{Legendo|#89CFF0|''Ne ĉeestis''}} {{Legendo|#cdcdcd|''Ne estas anoj de [[UN]]''}} ]] == 2015 == Sendependa sociologia esploro financita de kanada fondaĵo en januaro 2015 konstatis, ke post paso de pli ol duonjaro ekde la fakta aliĝo al Rusio plejparto de la loĝantoj (82%) daŭre subtenas la aliĝon de Krimea Respubliko al Rusio<ref>[http://www.gfk.com/ua/documents/presentations/gfk_report_freecrimea.pdf Исследование проведенное GfK Ukraine по заказу компании Berta Communications при поддержке Canada Fund for Local Initiatives для проекта Free Crimea] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151029103051/http://www.gfk.com/ua/documents/presentations/gfk_report_freecrimea.pdf |date=2015-10-29 }} (PDF)</ref>. La pridemanditoj nomis la armitan konflikton en Donbaso la plej zorgiga problemo (42%). == Fina protokolo de Helsinki == Situacio urĝa kaj senprecedenca estis kreita pro la aneksado, fare de Rusio, de ukrainia Krimeo, kio malferme rompis la fundamentan principon de la [[Helsinka Interkonsento|Fina Akto de Helsinki]] pri malcedigo de la landlimoj en Eŭropo<ref>(eo) [[Tomasz Kamusella]], ''La rusa kaj la demokratio'', Bulteno 169, paĝo 57, [[Albana Esperanto-Asocio]], novembro 2022.</ref>. == Kronologio de la kunteksto == * la {{daton|21|11|2013}}. Ekas protestoj sur la placo Maidan kontraŭ la politiko de [[Viktor Janukoviĉ]] (elektita prezidento de Ukrainio). * la {{daton|20|2|2014}}. Nigra Ĵaŭdo. 60 manifestacintoj pereas dum kontraŭstaroj al la polico. * la {{daton|22|2}} de 2014. Falas la registaro de Janukoviĉ. * la {{daton|11|3}} de 2014. La registaro de la Krimeo kaj Sebastopolo deklaras sian sendependiĝon disde Ukrainio por unuiĝi al Rusio. * la {{daton|30|3}} de 2014. Okazas manifestacioj en la [[Donecka provinco|Donecka]] kaj [[Luhanska provinco]]j favore al pli granda aŭtonomeco. * la {{daton|12|4}} de 2014. Ekas kontraŭstaroj inter prorusiaj ribeluloj kaj la ukrainia armeo en la orientaj provincoj de Ukrainio. * la {{daton|24|5}} de 2014. La memproklamitaj Popolaj Respublikoj de Lugansko kaj Donecko anoncis la kreadon de Federacia Ŝtato [[Novrusio]]. * la {{daton|26|5}} de 2014. Ekas bataloj ĉe la [[Internacia flughaveno Donecko]] kaj ĉirkaŭaĵoj. * la {{daton|13|6}} — {{daton|26|6}} de 2014. Intensiĝas la bataloj en Orienta Ukrainio. * la {{daton|17|7}} de 2014. La aviadilo Boeing 777 de ''Malaysia Airlines'' [[Flugo 17 de Malaysia Airlines|falis]] ĉe [[Hrabove]]. Ĉiuj 298 pasaĝeroj kaj skipanoj pereis en la akcidento. * la {{daton|18|7}} — 14a de aŭgusto de 2014. Atakoj de la ukrainia armeo al Donecko kaj Lugansko. * la {{daton|14|2|2015}}. Ekas batalpaŭzo inter prorusiaj ribeluloj kaj la [[ukrainia registaro]]. * la {{daton|18|2}} de 2015. La ukrainia armeo abandonas la urbon [[Debalcevo]], kiu estis en sakostrato de la teritorio de prorusiaj separatistoj post la batalpaŭzo. == Reago == Rusia socio grandparte subtenis la anekson. Eĉ la opozicia politikisto [[Aleksej Navalnij]] konstatis ke la duoninsulo ne revenos al Ukrainio, ĉar ĝia loĝantaro subtenas Rusion kaj iu ajn referendumo konfirmos tion. {{Citaĵo |teksto = Mi opinias ke malgraŭ Krimeo estis okupita kun ekstrema rompo de ĉiuj internaciaj normoj, tamen la realo estas tia, ke Krimeo nun estas parto de RF. Kaj ni ne trompu nin. Kaj al la ukrainoj mi forte konsilas ankaŭ ne trompi sin. Ĝi restos parto de Rusio kaj neniam denove en prognozebla estonteco iĝos parto de Ukrainio. |aŭtoro = [[Aleksej Navalnij]] |verko = Intervjuo ĉe Eĥo de Moskvo la 15-an de oktobro 2014<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://echo.msk.ru/programs/focus/1417522-echo/ | titolo = Интервью в рубрике "Сбитый фокус" | titolo-aldono = | alirdato = | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2014-10-15 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Eĥo de Moskvo]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20200909193418/https://echo.msk.ru/programs/focus/1417522-echo/ | arkivdato = 2015-03-14 | citaĵo = }}</ref> |origina teksto = Я считаю, что, несмотря на то, что Крым был захвачен с вопиющим нарушением всех международных норм, тем не менее реалии таковы, что Крым сейчас является частью РФ. И давайте не будем обманывать себя. И украинцам я сильно советую тоже не обманывать себя. Он останется частью России и больше никогда в обозримом будущем не станет частью Украины. }} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.stopfake.org/ StopFake] (senmaskigo de mensogoj pri Ukrainio) {{en}}, {{ru}} * [http://www.ipernity.com/home/663937 StopFake.org Ukrainio] (senmaskigo de mensogoj pri Ukrainio) {{eo}} * Opinio de [[Grigorij Javlinskij]] (pri Putin kaj okazaĵoj en Ukrainio; la filmo aperis en aprilo [[2014]]) - ligilo al E-versio de la filmo: https://www.youtube.com/watch?v=X9qQRXAm2LE * {{citaĵo el la reto | url = http://stanobelov.blogspot.ru/2016/12/krimeo-estas-nia-reveno-de-la-jurnalisto.html | titolo = Krimeo estas nia: reveno de la ĵurnalisto | titolo-aldono = | alirdato = 2017-09-18 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = [[Stanislavo Belov]] | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2015-11-01 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Blogger]] | paĝoj = | lingvo = eo | lingvo2= | lingvo3= | arkivurl = https://web.archive.org/web/20170918171402/http://stanobelov.blogspot.ru/2016/12/krimeo-estas-nia-reveno-de-la-jurnalisto.html | arkivdato = 2017-09-18 | citaĵo = }} ''(recenzo pri la libro pri la eventoj)'' == Vidu ankaŭ == * [[Eŭromajdano]] * [[Rezolucio 68/262 de la Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj]] de marto 2014 pri la teritoria integreco de Ukrainio inkluzive de Krimeo * [[Krimeo estas nia]] * [[Rus-ukraina milito (de 2014)]] * [[Helsinka Interkonsento]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj |n=La parlamento de Rusio permesis al Vladimir Putin sendi milittrupojn al Krimeo }} [[Kategorio:Politika krizo en Ukrainio (2013-2014)]] [[Kategorio:Politiko en 2014]] [[Kategorio:Krimeo]] [[Kategorio:Internaciaj rilatoj en 2014]] [[Kategorio:2014 en Ukrainio]] 6ng3urnifoqouyt93jtulc8zpqqa5tf 0 473738 9490158 9481895 2026-10-07T22:47:30Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490158 wikitext text/x-wiki En [[1543]] la vicguberniestro de la Provinco Ĉarkas, [[Diego de Rojas]] [ROĥas], realigis '''enirejon al Tukumano''' (ekspedicion), nome kuraĝa aventuro ĉar tiu kapitano kaj liaj soldatoj esploris nekonatan kaj malamikan medion — ili penetris al la tiam nekonata teritorio, kiu nun estas la [[Argentina Nordokcidento|Nordokcidento]] de [[Argentino]]. Kvankam Rojas forpasis dum la aventuro, la ekspedicio daŭris ĝis atingi la areon de la [[rivero Paranao]] kaj revenis al la tiama [[Bolivio]] sen trovi la serĉitajn trezorojn. La interno de Argentino jam estis esplorita tuj post la konkero de [[Peruo]]. Post kiam en [[1527]] [[Sebastiano Kaboto]] fondis la fortikaĵon [[Sancti Spiritu]] ĉe la elfluejo de la rivero Karkaranjao en la [[rivero Paranao]], sendis Francisco César kun grupo de soldatoj serĉe de vojo al Peruo, sed ili devis reveni post tri monatoj. En tiu epoko oni parolis pri la legendoj de la Urbo de la Cezaroj aŭ de Trapalando. En [[1536]] [[Diego de Almagro]] devene el Peruo esploris Jujuy, Salta kaj Katamarko serĉe de trapasejo al [[Ĉilio]], rezulte en la Malkovro de Ĉilio fare de eŭropanoj. Rojas en [[1539]] jam iniciatis ekspedicion tra la valo [[Tarija]] al tero de ĉiriguanoj en la [[Granda Ĉako]] serĉe de vojo al la rivero Plata, kaj alvenis ĝis la [[rivero Pilkomajo]]. Malsukcesinte, intencis serĉi tion tra Tukumano aŭ Tukma, por kio petis permeson al la guberniestro de Peruo, [[Cristóbal Vaca de Castro]], por tiu ekspedicio, kion li atingis ĉar Vaca volis malproksimigi la insurekciintaj konkerintoj de Peruo kontraŭ Almagro.<ref name="La Nación-Diego de Rojas">La Nación, Diego Rojas, http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=572722 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200413073701/https://www.lanacion.com.ar/economia/campo/diego-rojas-autor-deuna-hazana-olvidada-nid572722 |date=2020-04-13 }} {{Citaĵo el la reto |url=https://www.lanacion.com.ar/economia/campo/diego-rojas-autor-deuna-hazana-olvidada-nid572722 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-12-30 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20200413073701/https://www.lanacion.com.ar/economia/campo/diego-rojas-autor-deuna-hazana-olvidada-nid572722 |arkivdato=2020-04-13}} Alirita la [[6an de novembro]] 2010</ref> En la ekspedicio formis parton pli ol 200 hispanoj, kelkaj nigruloj kaj indianoj (ne enkalkulitaj laŭkutime) kaj eĉ tri hispaninoj. ==La ekspedicio de Rojas== Ili eliris en majo de 1543 el [[Kuzko]] al [[Kolasujo]], ĉirkaŭiris la [[lago Titikako|lagon Titikako]], kaj aliris la urbon La Plata, nuna [[Sukro]] en Bolivio. Eniris en nuna argentina teritorio tra Kalahojo (ĉe ''La Quiaca'' [lakiAka]) kaj laŭiris diversajn vojon kaj faris disigojn kaj rekuniĝojn tra la areo de la [[Kalĉakiaj Valoj]]. En Kapajo la kaciko Kanamiko malpermesis la alvenon de la hispanoj, kaj laŭlegende Rojas luktis sola kontraŭ multaj indiĝenoj, poste amikiĝis kun Kanamiko kaj poste remalamikiĝis. En Tukumanao la hispanoj surprizis la loĝantojn ĉar ili venis subite silente, sed siavice la lokanoj surprizis la hispanojn kiam ili foriris nokte senove silente kunportante ĉiujn manĝaĵojn, pro kio la hispanoj devis foriri. Decembre ili rekuniĝis kun la hispanoj de la grupo de Gutiérrez, el kiuj ili separiĝis antaŭ monatoj. Kiam ili estis survoje al la rivero Sokonĉo (''Dulce'' aŭ Nesala), en loko de la provinco Salabina la indiĝenoj ''ĥurioj'' de la kaciko Sinĉiuaina rezistis, kaj okazis batalo tritaga, je kies konsekvenco mortiĝis Rojas en januaro de 1544 post agonio sestaga pro venenigita sago vundinta lian kruron. ==La estrado de Mendoza== Antaŭ mortiĝi Rojas nomumis kiel ekspediciestro Francisco de Mendoza (1515-1547) anstataŭ la aliaj estroj Gutiérrez kaj Heredia, el kiuj la unua estis arestita, sendita al Kuzko, kaj ekzekutita. Inter diversaj aventuroj ili trapasis teritoriojn de la nunaj provincoj Katamarko, Rioĥo kaj la nordo de San Juan, enirante en la provincon Kordobo tra la Valo Kalamuĉita. Mendoza sekvis la fluejon de la [[rivero Tercero]] (tria) kaj de la rivero Karkaranjao, direkte al la rivero Plata. Li alvenis al la rivero Paranao en marto de 1545 al la loko kie estis estinta la fortikaĵo [[Sancti Spiritu]] konstruita de Kaboto. Ekde tie li sekvis norden laŭ la bordo de la Paranao kaj poste dum 13 tagoj voje al [[Asunciono]], sed devis retroiri pro inundoj kaj marĉoj. Post tri monatoj li rekuniĝis kun Heredia, kiun li lasis malantaŭe, kaj ĉiuj iris al Malaventura. Mendoza klopodis pluiri al Paragvajo, sed la 8an de septembro le estis murdita de la soldato Diego Álvarez de Almendral, kaj kune estis murdita ankaŭ Sánchez de Hinojosa, eble instige de Heredia. Tiu ekestris kaj nomumis vicestron Diego Álvarez.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/acadLetArg/12257293119033728321213/p0000003.htm |titolo=Cervantes virtual. Konsultita la 7-11-2010 |alirdato=2014-03-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070320004527/http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/acadLetArg/12257293119033728321213/p0000003.htm |arkivdato=2007-03-20 }}</ref> ==La estrado de Heredia== La survivintoj eliris al Peruo komence de 1546 estre de Heredia, revenis norde al Tukumano kaj alvenis al la teroj de diagitoj, kie ripozis 10 tagojn. Dum unu monato vagadis ĉe la riveroj Dulce kaj Salado kaj estis atakitaj de indiĝenaj luleoj ĉe la rivero Sokonĉo ankoraŭ survoje al Tukumano, kies teritorion ili invadis fine de 1545, kie ili restis du monatojn. Poste pluiris la riveron Salí fine de februaro de 1546. Heredia lasis roton en Quire Quire kaj sekvis al Peruo,<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.folkloretradiciones.com.ar/_literatura/El%20Quichua%20Santiague.pdf |titolo=EL QUICHUA SANTIAGUEÑO: SITUACION GEOGRAFICA, HISTORICA Y LINGUISTICA. Konsultita la 07-11-2010 |alirdato=2011-10-10 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20111010133216/http://www.folkloretradiciones.com.ar/_literatura/El%20Quichua%20Santiague.pdf |arkivdato=2011-10-10 }}</ref> alveninte al Sokoĉo en la nuna Bolivio ili ekricevis de la indiĝeoj konfuzajn novaĵojn pri la enlanda milito inter la hispanaj konkerintoj de Peruo. Post tri jaroj kaj duono ili estis trairintaj pli ol 4.000&nbsp;km. Heredia roto trafis 6 aŭ 7 hispanojn devenajn de La Plata estre de Lope de Mendoza, kiuj estis fuĝintaj de la trupoj de la kapitano Francisco de Carvajal el la insurekcia flanko kontraŭ la reĝo. Ĉiuj kune direktis sin al Pokona estre de Lope de Mendoza.<ref>La inkao Garcilaso de la Vega informis pri 150 homoj preskaŭ ĉiuj surĉevale.</ref> Kiam Carvajal alvenis al Paria survoje de [[Arekipo]] al La Plata, eksciis pri la alveno de la ekspediciantoj. Carvajal venkis, kaj Heredia kaj de Lope de Mendoza estis ekzekutitaj en Arekipo.<ref>Calchaquí. Paĝoj 245-252. Adán Quiroga. Española, 1897</ref> ==Notoj== {{referencoj}} == Bibliografio == * ''Capítulos de una información de los servicios prestados por Pedro González de Prado, que entró en las provincias de Tucumán y Río de la Plata con Diego de Rojas, Felipe Gutiérrez y Nicolás de Heredia y se señaló en la expedición de Francisco de Mendoza''. De Pedro González de Prado (1548) * ''Primera y segunda parte de la Historia del Perú''. De Diego Fernández (1568) * ''Quinquenarios o Historia de las Guerras Civiles del Perú y otros sucesos de las Indias''. De Pedro Gutiérrez de Santa Clara * ''Guerras Civiles del Perú''. De [[Pedro Cieza de León]] [[Kategorio:Historio de Argentino]] [[Kategorio:Historio de Peruo]] [[Kategorio:Historio de Bolivio]] f87803dhjy326dyjlw7wuh6s8l8zl5c 0 473841 9490027 9447303 2026-10-07T17:21:03Z Sj1mor 12103 9490027 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = {{PAĜONOMO}} ·<br/><small>Pleneg-Nantraezh</small> | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Bretonio}} | departemento = {{Côtes-d'Armor}} | arondismento = [[arondismento Saint-Brieuc|Saint-Brieuc]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | komunumaro = ''Lamballe Terre et Mer'' | regiono-ISO=FR-22 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2=Francio | tipo2 = reliefo | kantono = Pléneuf-Val-André (ĉefurbo) | komunumaro = [[Komunumaro de Côte de Penthièvre|Côte de Penthièvre]] | regiono-ISO=FR-22 | situo sur mapo2=Francio | bildo = ValAndre.jpg | bildo-priskribo = Panorama vido al plaĝo kaj haveno de Piégu }} '''{{PAĜONOMO}}''' (jen [[france]], prononco {{IFA|[plenœf val ɑ̃dʁe]}}, [[bretone]] ''Pleneg-Nantraezh'') estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]]. Ĝi [[Komunumoj de Côtes-d'Armor|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] ''[[Côtes-d'Armor]]'' (jen france, {{lang-br|Aodoù-an-Arvor}}), “marbordoj de la lando ĉe la maro”, en la regiono [[Bretonio (franca regiono)|Bretonio]] ({{lang-fr|Bretagne}}, {{lang-br|Breizh}}). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Ene de la departemento, la komunumo apartenas al la [[arondismento Lannion]], al la kantono ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' kaj ekde decembro 2016 al la [[komunumaro]] ''Lamballe Terre et Mer''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. Ĝi situas je {{unuo|25|km}} oriente de [[Saint-Brieuc]] kaj je {{unuo|13|km}} norde de [[Lamballe]]. Pléneuf-Val-André estas konata kiel familia [[banurbo]], situanta ĉe la orienta bordo de [[golfo de Saint-Brieuc]], dirata « Côte de Penthièvre » (esperantlingve "pentievra marbordo"). Ĝia loĝantaro kreskas super {{unuo|20000}} loĝantoj dum somero. == Heraldiko == {{Vidu ankaŭ|Blazonaro de la komunumoj de Côtes-d'Armor}} {{Informkesto blazono1 |titolo = sen |dosiero = COA fr Pléneuf-Val-André.svg |priskribo = {{fr}} Coupé, au 1er de sable, au léopard d'argent accompagné de sept coquilles de même, ordonnées 4 et 3, au 2e de gueules fretté d'argent de six pièces. <br />{{eo}} Horizontale tranĉita, la unua nigra kun arĝenta leopardo akompanata de sep konkoj samkoloraj, ordigitaj 4 kaj 3, la dua ruĝa plektita per ses arĝentaj pecoj. }} == Val-André == [[Dosiero:ValAndreChapel.jpg|eta|250px|maldekstra|Kapelo Notre-Dame kaj ''Communauté'' detruita en 2008.]] Val-André estas la banstacio<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://patrimoine.region-bretagne.fr/main.xsp?execute=show_document&id=MERIMEEIA22001783 |titolo=Komenca inventara slipo |alirdato=2014-03-15 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140315162456/http://patrimoine.region-bretagne.fr/main.xsp?execute=show_document&id=MERIMEEIA22001783 |arkivdato=2014-03-15 }}</ref>, kreita finde la 19-a jc per iom-post-ioma konstruo de vilaoj laŭlonge de plaĝo longa je {{unuo|2.5|km}} ; la ĉefa strato samlonga etendiĝas je kvindek metroj malantaŭ digo-promenejo<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://patrimoine.region-bretagne.fr/main.xsp?execute=show_document&id=MERIMEEIA22002184 |titolo=Komenca inventara slipo |alirdato=2014-03-15 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140315162500/http://patrimoine.region-bretagne.fr/main.xsp?execute=show_document&id=MERIMEEIA22002184 |arkivdato=2014-03-15 }}</ref> kaj gastigas en sia meza parto multajn butikojn, [[kazino]]n<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://patrimoine.region-bretagne.fr/main.xsp?execute=show_document&id=MERIMEEIA22001798 |titolo=Komenca inventara slipo |alirdato=2014-03-15 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140315173509/http://patrimoine.region-bretagne.fr/main.xsp?execute=show_document&id=MERIMEEIA22001798 |arkivdato=2014-03-15 }}</ref> kun ludoj, trinkejoj kaj restoracio, [[teatro]]n kaj [[kinejo]]n, grandan kapelon (Kapelo Notre-Dame fondita de la religiuloj de Saint-Quay en [[1890]]), same kiel multajn teniskampojn en ''parc de l'Amirauté'' (esperantlingve "parko de la admiralejo" (2 ha). Laŭ Jules Herbert, la marbordo estis en 1860 sen iu ajn loĝejo. [[Léonard Victor Charner|Admiralo Charner]] aĉetis unuan terenon en 1853, sed al Charles Cotard estis atribuita la kreo de Val-André per aĉeto tiucela en la 16-a de majo 1880 de granda parto de la marbordaj dunoj kaj malsekaj terenoj. Unua paralela vojo estis malfermita en la dunoj. La konstruo de vilaoj estis longtempe faciligita per tre modestaj prezoj ; po tri frankoj por kvadrata metro en [[1896]] ! Tiu unua operacio estis limigita al la sudo, la akiritaj terenoj limiĝis al la nuna strato des Mouettes. La kreo de dua parto daŭrigis la iniciaton de Charles Cotard plilongigante ĝin ĝis pli malebenaj terenoj proksime de ''Murs Blancs''. La konstruo en 1894-1895 de ''Grand Hôtel'', kies nomo taŭgas, estas la ĉefa elemento de tiu dua fazo. [[Dosiero:Pléneuf-Val-André Grande plage1.jpg|eta|center|300px|Granda plaĝo de Pléneuf-Val-André]] '''Ĉefaj plezurokupiĝoj''' * La unua [[kazino]] estis konstruita en 1883 en aneksaĵo de "Hôtel de la Plage" (Hôtel du Casino). En la 22-a de aprilo 1934 malfermiĝis la kazino de Val-André, la ''Rotonde'', rigardanta al la digo-promenejo kaj ofertanta aldone al ludĉambroj, dancejon kaj restoracion-trinkejon. Ĝia konstruaĵo estas miksita kun tiu de kinejo. * [[Teniso]] - Teniso kontribuis dum pluraj jardekoj al la urba allogo. En la unua duono de la 20-a jc, pluraj ludkampoj ekzistis sur norda parto, malsupre de strato Charles de Ganne, vizitataj de loka burĝaro. Iom post iom forigitaj per domkonstrua premo, ludkampoj konstruitaj en parko "Amirauté" anstataŭis ilin por kontentigi publikon plilarĝigitan post ''popularigo'' de tiu sporto en la 1960-aj jaroj. Kun tiu tradicio kaj tiuj praktikaj eblecoj, Val-André regule akceptis kaj ĉiam akceptas turnirojn (internacia turniro aŭguste) sur la deko da teniskampoj de parko Amirauté kaj sur du kovritaj teniskampoj de ''Sportarejo Pont-Gagnoŭ'' oriente de la centro. * [[Golfo]] - Golfejo de Pléneuf-Val-André havas 18 truojn, ĝi situas en escepta natura areo (ĝi estis klasita inter la plej belaj en Eŭropo laŭ la gvidlibro Peugeot ''Golf Magazine U.S.''), laŭlonge de la plaĝo Vallées. * La urbo akiris de 1987 la markon ''France Station Nautique'' (esperantlingve "francio Stacio Akvasporta"). havenoj kaj plaĝoj ebligas ĉiujn akvajn marbordajn sportojn, parte sub gardado de profesiuloj ĉeestantaj en tri helpejoj (unu sur plaĝo Vallées). Pluraj [[regatto]]j okazas inter marto kaj septembro. * [[Plaĝa flugpilkado]] - Ĉiusomere, multaj flugpilkistoj - amatoraj kaj profesiaj - ariĝas sur la plaĝoj de Val-André. Pluraj turniroj okazas, el kiuj "Estivales de volley" fine de julio, la plej granda plaĝa flugpilka turniro en Eŭropo laŭ la nombro de partoprenantoj. * [[Landa velado|Rulvelado]], kiu okazas je malalta tajdo sur la plaĝo Ville Berneuf proksime de samnoma kampadejo (direkte al [[Erquy]]). * Aliaj okupiĝoj : diversaj fiŝkaptadoj (pieda ; lanĉa ; mara) ; marŝado ; du [[globludejo]]j ; [[ĉevalrajdejo]] ; [[rultabulo|rultabulejo]] ; gvidataj vizitoj ; [[noktoklubo]] kaj diversaj manĝejoj (la notindaj ''Sucettes du Val-André'', glaciaĵoj, krespoj, ktp.) ; [[butikumado]] (memoraĵoj, donacoj, somervestoj, ktp.) ; artgalerioj ; muzikaj kaj sportaj okazaĵoj, ktp., biblioteko kaj kiberspaco en "Espace socio-culturel" de Tertre du Bourg ; vizito de kastelo Bienassis, de ekspozicio pri [[mara heredaĵo]] en Dahouët, de kapelo (kaj kulto en la preĝejo). <br />La plurcela ĉambro dirata de "Guémadeuc'', kiu povas esti luita kaj la najbara tereno gastigas okazaĵojn (cirkoj, ekspozicioj, elsubtegmentaj vendoj, aŭkcioj, ktp.). '''Loĝado''' la diversaj eblecoj, kiu ekzistas sur la komunumo, estas listigitaj ĉiujare de la turismoficejo (tutjare malfermita) : luoj (du butikoj en Val-André) ; domveturilejo en Dahouët ; hoteloj de Val-André ; gastoĉambroj ; tri kampadejoj ; tutjare malfermitaj ferikolonioj (marlernejoj) ; luoj de lignodometoj (''parc résidentiel'') ; da ''naturaj areoj'' en [[Saint-Alban (Côtes-d'Armor)|Saint-Alban]]. == Geografio == [[Dosiero:Verdelet.jpg|eta|dekstra|250px|Ornitologia rezervejo de Verdelet.]] [[Dosiero:Pléneuf-Val-André Les Vallées.jpg|eta|dekstra|250px|Vido al la strandoj]] La teritorio de Pléneuf estas tre diversa : * ĝia mara fronto enhavas du jaĥtohavenojn ([[Dahouët]] kaj haveno Piégu), plurajn plaĝojn (granda plaĝo de ''Val-André'' aŭ ''Grève de Saint-Symphorien''<ref>Longa je {{unuo|2|km}}, [[Simforiano de Autun|sankta Simforiano]] tie estus albordiĝinta laŭlegende.</ref>) kaj la roka bordo enhavas : ** okcidente, ''pinton Guette'', roka bordo ŝirmanta la havenon Dahouët kaj du etajn plaĝojn ; ** norde, ''[[Insuleto Verdelet]]'', insuleto vasta je unu hektaro kaj 80 aroj<ref>Katastro de 1841 en « Regards historiques sur le Verdelet », p. 157.</ref>, « ŝtoneto falinta el ŝuo de [[Gargantuo]] » laŭlegende, pli precize ĝi estas insuleto alirebla dum la plej gravaj malaltaj tajdoj per sia [[tombolo]], piedira fiŝkaptado ebla inter la rokoj malsupre de la ĉefa roko, kiu estas [[birdobredejo|ornitologia rezervejo]] ''Réserve ornithologique Edmond Tranin'', kun aliro malpermesita inter septembro kaj marto ; *** ne malproksime de tie direkte al nordo-okcidento la eta insularo de ''altebenaĵo Jaunes'' (ankaŭ nomita ''les Platières''), konsistanta el du ĉefaj insuloj sur altaj fundoj atentigitaj per buoj sur proksima rifo ; *** pli norde la du insuletoj ''[[Insuloj Comtesses|Comtesses]]'' kaj nord-okcidente ''[[insuleto Rohein]]'' kie staras lumturo ĉar ĝi estas ĉirkaŭata de rifoj signalitaj per lumturetoj ; ** ''pinto de Pléneuf'', kies ''klifo Château-Tanguy'' kulminas je {{unuo|72|m}}, kaj plilongigas Verdelet ; ĝi kondukas al [[belvedero|belvedereto]], fronte al [[insuleto Verdelet]]. ** ''klifoj de Ville Pichard'', doganistpado konsistiganta ''Promenejon de Levant'' kaj liganta pinto de Pléneuf al plaĝo Vallées<ref>Restaĵoj de tri gaŭlaj enklavoj (''kairno'') estis identigitaj en areo de Ville Pichard (tiu nomo venas de ''fiŝkaptistoj'').</ref> ; ** vasta plaĝo etendiĝanta ĝis [[Erquy]] partiĝanta en pluraj plaĝoj : ''plaĝo Nantois'' nomita ''plaĝo Vallées'' oriente kaj la plej kutime vizitata (helpejo), ''plaĝo Nantois'' je limigita difino sur kiu vidiĝas ĉevaloj el najbara ĉevalrajdejo, ''plaĝo Ville Berneuf'' ; sur altaĵoj dekoktrua [[golfejo]] profitas belan vidon<ref>Nivele de Ville Berneuf, roka antaŭiraĵo donas minimuman diskretecon por praktikado de [[nudismo]], nura areo tradicie atribuita al tiu libertempado ĉe nord bordo.</ref> ; * agroj, meze de kiuj staras la centro de Pléneuf ; ** ''pado Vauclair'' ligas la centron al plaĝo Nantois aŭ al plaĝo Vallées ; ** okcidente, valeto de rivereto ''Flora'', kiu enfluas en la maron elirante el la tajdomuelejo de haveno [[Dahouët]]. [[Dosiero:Pléneuf.jpg|eta|dekstra|200px|Lumoj de pasejo de Dahouët]]. En [[1970]] - la komunumo enhavis {{unuo|1001}} ha da agroj kun 70 farmobienoj (vastaj malpli ol 50 ha) ; estis 116 en [[1955]]. En [[1975]], oni kalkulis {{unuo|1512}} ĉefajn loĝejojn kaj {{unuo|1553}} duarangajn loĝejojn. == Prahistorio == Sur plaĝo Vallées, en ĉirkaŭ [[1925]], estis malkovritaj fluaĵoj de [[solifluksio]] de faŭnaj restaĵoj el [[kvaternaro]], aparte [[mamuto]]j, same kiel rompoj de [[siliko]]<ref>« Chronique de préhistoire et de protohistoire des Côtes-du-Nord », 1967, en ''Bulletin de la société d'émulation des Côtes-du-Nord'', 1968, p. 105 : tiu artikolo mencias du revuojn pri geologio kiel referencon.</ref>. Antaŭgardaj prifosadoj<ref>Konstruo de konstruaĵo por la marakva sportejo.</ref> estis kondukitaj en 1987 sur loko loĝata dum [[paleolitiko]] proksime de haveno Piégu, sekve de arkeologia kaj geologia prigardo en programo de grandaj defendaj laboroj kontraŭmaraj kaj antaŭ plifirmigo de la klifo en ĉirkaŭ [[2005]]. Tiu loko malsupre de la klifo, apud vojo (kajo [[Célestin Bouglé]]) kaj inter du loĝejoj, estas nur restaĵo de vasta tavolo kies spuroj estis retrovitaj sur la [[flusejo]]. La tereno aperis kiel kompleksa aro de tavoloj, kun forta deklivo ; la grundo okupita de homoj estis retrovita je du metroj sub la kajnivelo. La tavolo konsistis el serio de formacioj kun periglacia origino (tri aŭ kvar cikloj), miksitaj al marbordaj kaj dunaj deponoj (kalka sablo) <ref>Bernard Hallegouet, Jean-Laurent Monnier kaj Jean Gagnepain, « Le Site paléolithique moyen de Piégu en Pléneuf-Val-André - Premiers résultats des fouilles », en ''Bulletin de la Société d'Émulation des Côtes-d'Armor'', 1993, p. 3-17.</ref>. La plej malnova ilo, [[pugnokojno|pugnokojneto]] laŭ aĉeŭlea tipo, atestas ke homa restado okazis je pli ol {{unuo|200000|jaroj}}. Tiu restado estis identigita en du lokoj : unue malsupre pro la ĉeesto de abunda ilaro el tajlita [[siliko]] ; due apud la supro kie estis trovitaj nur kelkaj krudaj silikoj inter granda nombro da bestaj ostoj, neniu homa restaĵo estis retrovita kontraŭ anonco en gazetaro<ref>« Le Site paléolithique moyen de Piégu en Pléneuf-Val-André - Premiers résultats des fouilles », en ''Bulletin de la Société d'Émulation des Côtes-d'Armor'', 1993, p. 11.</ref>. == Historio == * [[1783]] : senrokigaj laboroj en enirejo de haveno de Dahouët. * [[1844]] : malfermo de ''poŝtoficejo'' ; ankaŭ [[telegrafo]] de Chappe funkciis sur kabo Tanguy (fronte al Verdelet). * [[1869]] : unuaj [[regatto]]j de Pléneuf la 22-an de aŭgusto (aliaj regattoj en Dahouët). * [[1882]] : kreo de '''Val-André''' fare de inĝeniero [[Charles Cotard]], kunlaboranto de [[Ferdinand de Lesseps]]. * [[1884]] : Konstruo de vasta pensiono, dirata ''la Communauté'', iniciate de konkregacio de Sacrés-Cœurs de Jésus et Marie, kiu estis akirintaj la terenojn la antaŭan jaron ; tiu konstruaĵo impona kaj perfekte situanta devis lasi la lokon al [[marakva kuracejo]] ekde de 2010. * [[1889]] : meto de la unua ŝtono de la preĝejo la 9-an de majo (inaŭguro la 9-an de aŭgusto 1891 fare de monsinjoro Fallières). * [[1896]] : meto de la unua ŝtono de la kapelo (apud ''Communauté'') la 21-an de decembro (konsekrita la 11-an de aprilo fare de monsinjoro Morelle). [[Dosiero:Pléneuf-Val-André église façade.jpg|eta|dekstra|200px|Preĝejo de Pléneuf]] * [[Unua mondmilito]] : 114 anoj de Pléneuf-Val-André mortis sur batalkampoj. * [[1922]] : de la 11-a de julio 1922 ĝis la 31-a de decembro 1948, fervoja linio funkciis ĝis Pléneuf. * [[1931]] : konstruo de la moleo de Piégu (finita en 1933). * [[1934]] : malfermo de nova kazino en Val-André * [[1954]] : la tereno kaj la palaco de admiralo Charner estis akiritaj de la komunumo (nuna ''Parko Amirauté''). * [[1960]] : inaŭguro la 21-an de aŭgusto de la nova urbodomo starigita en kasteleto laŭ novgotika stilo konstruita en 1884 ne malproksime de la urba centro, per troaĵo de materialoj destinitaj al la preĝejo kaj per granito de Île grande. * [[1965]] : ''Pléneuf'' fariĝis Pléneuf-Val-André<ref>[http://legifrance.gouv.fr/jopdf/common/jo_pdf.jsp?numJO=0&dateJO=19650103&pageDebut=00213 Dekreto de la 5-a de januaro 1965 pri ŝanĝo de nomoj de komunumoj]{{404|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Oficiala Gazeto de la franca Respubliko, n° 7 de la 9-a de januaro 1965, paĝo 213.</ref>. * ''Plurcela ĉambro de Guémadeuc'' * [[1974]] : kreo de la ĉiusporta ĉambro de ''Sportarejo Pont-Gagnoŭ'' (6,5 ha) proksime de la centro. * [[1978]] : kreo de la [[akvopurigejo]]. * [[1980]] : malfermo de kovrita naĝejo ''Naĝejo de Mont Colleŭ'' proksime de la urba kampadejo kaj je {{unuo|300|metroj}} de la plaĝoe. * [[1985]] : Arkitekturo: Premio de la Unua Verko, société Davoust, arkitektoj Michel Dayot kaj Patrice de Turenne. * [[2011]] : la 17-an de decembro, malfermo de [[marakva kuracejo]] ''Spa Marin'' sur la loko de Pensiono Notre-Dame, ankaŭ nomita ''Communauté'', kies konstruaĵo estis malkonstruita en 2008. == Historio de Verdelet == [[Mezepoko|Mezepoke]], Verdelet estis kultejo, ''ecclesia'' (preĝejo) sub regado de episkopoj de [[Saint-Brieuc]]<ref>Dedukto de Jean-Pierre Legal Lasalle, en ''Regards historiques sur le Verdelet'', kiu ankaŭ imagis ke la monaĥoj, kiuj diservis sur tiu loko loĝis en najbara loko ''Moinerie'', menciita sur katastro de 1785.</ref>, poste estis starigita [[monaĥejo]] : preĝejo dediĉita al [[ĉefanĝelo Miĥaelo|sankta Mikaelo]], same kiel la insuleto kun la sama nomo en [[Erquy]] ; la du pro proksimeco al abatejo de [[Monto Sankta Mikaelo (Normandio)|Monto Sankta Mikaelo]]. Laŭ du ĉartoj de la 12-a jarcento ([[1132]]) kaj 13-a jarcento ([[1216]]), ĝia nomo estis ''Saint-Michel de la Roche-Tanguy'' : ankoraŭ en [[1284]], kleriko de la Roche-Tanguy estis nomumita de la episkopo, pastro de la [[paroĥo]] [[Martin de Tours|Saint-Martin]] de [[Lamballe]], Verdelet dependis de la [[priorejo]] de tiu paroĥo<ref>« Regards historiques sur le Verdelet », p. 139.</ref>. La « preĝejo » verŝajne modesta, estis ruina almenaŭ en la 16-a jc : atestaĵo de [[1585]] mencias « kapelon nun ruina kaj kaduka » : la konstrurestaĵoj videblaj supre estas verŝajne la lastaj restaĵoj. Tamen, marmapo de [[1693]] indikas konstruaĵon sur insuleto nomita "Saint-Michel du Verdelet"<ref>« Regards historiques sur le Verdelet », p. 140. La aŭtoro desegnis planon de tiuj restaĵoj, en kiu li mencias minon kaj surgrundiĝan haveneton fronte al okcidenta flanko de la roko.</ref>. La monaĥoj estis foririntaj antaŭ longtempe, kiam laŭ dokumento de [[1369]], Verdelet feŭde dependis de senjorlando de Lamballe, ''verŝajne'' de Olivier du Vauclerc, kapitano de kastelo de Lamballe. Tiu ĉi estus stariginta fortikaĵojn sur la insuleto kaj ankaŭ vid-al-vide en Château-Tanguy kiel vasalo de [[Johana de Pentievro]]<ref>« Regards historiques sur le Verdelet », p. 142.</ref>. Multe poste, dum la religiaj militoj, tridek soldatoj gardis la lokon, laŭ dokumento de 1595. Poste, Verdelet estis integrita en la feŭdaj bienoj de la senjorlando de Guémadeuc : rajtoj estis praktikataj kaj okazigis diversajn menciojn en fiskaj dokumentoj, tiel en [[1538]] ''la garenne et pescherie de l'isle et rochier du Verdelay'' (Réformation générale du Penthièvre) <ref>« Regards historiques sur le Verdelet », p. 145.</ref> ; atestaĵo de 1585 mencias manprenan rajton faritan de la senjoro pri fiŝoj kaptitaj proksimume de la insuleto. La senjorlando de Guémadeuc poste apartenis al familio Richelieu, poste en decembro 1679, por cent mil pundoj, la insuleto fariĝis, kiel la tuto de la senjorlando de Guémadeuc posedaĵo de François Berthelot, ĝenerala komisaro pri pulvoj kaj salpetroj de Francio, loĝanta en Parizo : tiu ĉi donis dek jarojn poste la senjorlandon kiel geedziĝan donacon al sia plejaĝa filo. En 1722, atestaĵo de lia bofilino (Agnès Rioult d'Ouilly) mencias rajton pri mituloj prenitaj de la roko : ''preno per du manoj''. Ĉiuj rajtoj estis nuligitaj per juĝo de la 18-a de februaro 1741 de la ''Komisaroj nomumitaj por kontrolo de la maraj rajtoj'', pro manko de produkto de aktpoj postulitaj de la Ŝtata Konsilio <ref name="a">« Regards historiques sur le Verdelet », p. 148-149.</ref>. En la franca Revolucio en 1789, Verdelet fariĝis komunuma tereno de la freŝdata komunumo Pléneuf, laŭ logiko de la leĝo de la 28-a de aŭgusto 1792. Ĝiaj konkoj estis nutra rimedo por multaj malriĉuloj, venataj de malproksime. Oni scias ke ŝafoj estis paŝtigitaj pro mencioj de akcidentoj : tridek elfalis en 1834 ; 109 dronis provante pasi je malsuprenira tajdo en 1849 (rakonto pri tio estas en « Petit guide du Baigneur »)<ref name="a"/>. == Regado == [[Dosiero:Pléneuf-Val-André - maire Jean-Yves Lebas.JPG|eta|upright|Urbestro Jean-Yves Lebas, elektita en 2008.]] {{AdmKomenco |Titolo= Listo de la sinsekvaj urbestroj}} {{Adm |Komenco= 1945 |Fino= 1947 |Nomo= Alexandre Léveque|Partio= |Funkcio= }} {{Adm |Komenco= 1947|Fino= 1959|Nomo= Guillaume De la Goublaie de Nantois|Partio= |Funkcio= }} {{Adm |Komenco= 1959|Fino= 2001|Nomo= Guillaume Guédo|Partio= Centra |Funkcio= apotekisto}} {{Adm |Komenco= 2001|Fino= 2008|Nomo= Bernard Rampillon|Partio= |Funkcio= }} {{Adm |Komenco= 2008|Fino= |Nomo= Jean-Yves Lebas|Partio= [[UMP]] |Funkcio= }} {{AdmInformoj}} {{AdmFino}} == Demografio == <!--Le paragraphe que vous essayez de modifier est rédigé automatiquement par un modèle. Veuillez insérer votre texte après {{Section démographie d'article de commune de France}} --> <!--{{Section démographie d'article de commune de France}}--> == Lokoj kaj monumentoj == [[Dosiero:DAH005.jpg|eta|maldekstra|200px|Enirejo de la haveno.]] * '''Haveno de [[Dahouët]]''': ĝi multe kontribuis al prospereco de Pléneuf ; ĝi nun per sia heredaĵo, siaj butikoj kaj siaj havenaj kapacitoj kontribuas al la turisma allogo de la komunumo ; * '''La Motte Meurdel''' : meze de la centraj loĝejoj, ĝi konsistas el alterno de argilaj kaj marŝlimaj tavoloj, ĝia origino restas malhela. Ĝia formo estas tiu de elipso, alta maksimume je {{unuo|8.70|metroj}} kaj larĝa je {{unuo|41|metroj}} ; * '''Palaco Vauclair''': datiĝanta de la unua parto de la 16-a jc, ĝi estis modifita en la 19-a jc. La loka senjoro rajtis je alta, meza kaj malalta juĝado en Pléneuf. La diversaj posedantoj estis sinsekve familio de Henri Frotier de la Messelière; poste en la 15-a kaj 16-a jc familio Motte d'Orfeil; en la 16-a jc familio Coligny; en la 17-a kaj 18-a jc familio Rieŭ kaj Rosmadec kaj en la 18-a jc familio Keraly. Ili rajtis je foiro en kapelo Saint-Jacques en Saint-Alban, de [[1436]], tiu rajto estis atribuita al Guyon de la Motte de la duko [[Johano la 5-a (Bretonio)|Johano la Kvina]]. Ili profitis je rajto de entombigo, tomboniĉo, tomboj kaj blazono kun antaŭrajto al benkoj. La servistarejoj kaj agraj partoj verŝajne datiĝas de la dua parto de la 19-a jc, la fornejo laŭ ortograma plano, sur teretaĝo, el grejso, granito kaj el pudingŝtono estas pli certe el la 18-a jc, tiuepoke malaperis la kvartura kolombejo. Tiu konstruaĵo laŭ ortograma plano havas du ĉambrojn sur ĉiu etaĝo, apartigitaj per intermuro el granito. La turo estas ĉapita per konusa tegmento. La fasado posedas lukon kun elstaranta modlurita apogilo kun gablo ornamita per ŝildo kaj leopardoj. La pordo kun duoncikla lintelo<ref>ĝenerala inventaro de la artaj monumentoj kaj riĉaĵoj de Francio. 2003</ref>. La interno estas ornamita per pentraĵoj kaj freskoj, 5 el ili estis restaŭritaj de pentristo kaj artrestaŭristo [[Alain Plesse]], en [[2009]] * '''Palaco Bellevue''': * '''Preĝejo Saint-Pierre et Saint-Paul''', paroĥa preĝejo de arkitekto Le Guerrannic konstruita inter [[1889]] kaj [[1897]] * '''Pastrejo''', konstruita en [[1767]], pligrandigita en [[1833]], en la ĝardeno estas kundenta kruco de la 15-a jc, kun ornamo duonreliefe skulptita. Sur la muro de tiu domo: restaĵoj de [[kuŝostatuo]] de Jakobo la Dua (Jacques II) De Guémadeuc, datiĝanta de la komenco de la 16-a jc, konsistanta el busto kaj slabofragmento. * '''Muelejo de Tertre Oro''' : [[ventmuelejo]] nun sen aloj, videbla de malproksime en la suda parto de la komunumo ; * '''[[Viadukto de Préto]]''', detruita en 1968 ; [[Dosiero:Dahouët Entrée-large.jpg|eta|dekstra|200px|Pinto Guette enireje de Dahouët.]] * '''Vilao Pommiers''', privata loĝejo situanta avenuo Jean-Richepin, kaj markita "[[Marko « Patrimoine du XXe siècle »|heredaĵo de la 20-a jc]]" kaj parte registrita en 1995 kiel [[Historia monumento]]<ref>{{Mérimée|}}</ref> ; * [[Kairno]] je tri dolmenoj, dirata [[kairno Ville-Pichard|termonto Ville-Pichard]], klasita en 1965 kiel [[Historia monumento]]<ref>{{Mérimée|PA00089416}}</ref>. == Elstaruloj ligitaj al la komunumo == * Félix Gautier, havenestro de Dahouët, kavaliro de [[Honora Legio]] kaj ties filo François Gautier (1832-1918), ŝipposedanto, konstruiginto de ŝipo ''[[Pourquoi-Pas ? IV|Pourquoi-Pas ?]]'', intima amiko de [[Jean-Baptiste Charcot|Charcot]]. * [[Léonard Victor Charner]] - [[Admiralo de Francio]], li konstruigis en 1857, palaceton kun kapelo kaj gardejo sur terenoj tiam proksimaj al la dunoj, sed kiu poste fariĝis centre de Val-André. Unu el la ĉefaj stratoj havas lian nomon kaj lia heredaĵo fariĝis per aĉeto en 1954, la parko de la admiralejo (france ''le parc de l'Amirauté''). * Poeto [[Jean Richepin]] tie konstruigis vilaon ''La Carrière'' kaj tie estis entombigita. La publika kolegio de Pléneuf havas lian nomon. * Frédéric Henri Le Normand de Lourmel, [[brigada generalo]], mortinta antaŭ [[Sebastopolo]] la 5-an de novembro 1854, entombigita la 20-an de decembro en la tombejo de Pléneuf. * [[Joseph Édouard de La Motte-Rouge]], generalo, naskiĝinta en [[1804]] en domo Bellevue situanta en la centro. * [[Philippe Gavi]], kunfondinto de gazeto "Libération" kun Jean-Paul Sartre kaj Serge July. * [[Charlotte Valandrey]], aktorino. * [[Fabrice Jeandesboz]], profesia biciklisto. == Festaro == * ''Jazz à l'Amirauté'', (esperantlingve "ĵazo en admiralejo") senpagaj ĵazaj koncertoj (marde vespere en Julio kaj aŭgusto) kaj strata muzikado (vendrede). * ''Teatra sezono'' en kazino * ''Festo de la Maro'' kaj pardonprocesio de Notre-Dame de la Garde (aŭguste). * ''Foiro al pentristoj'' (julie kaj aŭguste). * ''Somerkuroj'', kuroj julie, parte sur digo-promenejo. * Printempaj festivaloj : el kiuj la polusa festivalo maje * Internaciaj renkontiĝoj de movkrea kino : kvara okazaĵo de la 16-a ĝis la 19-a de februaro 2006. * "Tour de France" de Val-André : sesa okazaĵo la 24-an de aŭgusto 2008. * [[Fest-noz]] en [[Dahouët]]. * ''Kuroj de kelneroj'', kuro ariganta la dungitojn de la urbaj restoracioj kaj trinkejoj fine de aŭgusto. == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * André Guigot, ''Pléneuf-Val-André depuis la nuit des temps, Tome 1. - De la préhistoire à 1789'', Breizh-Compo, Saint Brieuc 1985, Condé-sur-Noireau, eldoninto "Imp Corlet", paĝoj 60-64. * André Guigot, ''Pléneuf-Val-André depuis la nuit des temps, Tome 2. - De 1789 à 1940'', eldoninto "Breizh-Compo", Saint Brieuc 1986 * Fornier, « Enceintes gauloises de la Ville-Pichard en Pléneuf », en ''Bulletin de la Société d'émulation des Côtes-du-Nord'', 1887, paĝoj 250-260 (litografio fine de volumo). * J. Trévédy, « Les derniers seigneurs de Guémadeuc », dans ''Bulletin de la Société d'émulation des Côtes-du-Nord'', 1888, paĝoj 165-209. * Michel Grimaud, ''Pléneuf, Val-André, Dahouët, au temps du train renard, des goélettes et des processions'', antaŭparolo de [[Patrick de Gmeline]], eldoninto "Imprimerie briochine", 1982, kun multaj bildoj de poŝtkartoj. * Jules Herbert, ''Pages d'histoire locale : études et souvenirs : Dahouët, Val-André, Pléneuf, Lamballe'', antaŭparolo de Célestin Bouglé, eldoninto "Imprimerie moderne", 1902. * Jean-Yves Durand, « Toponymie de la commune de Pléneuf », ''[[Annales de Bretagne]]'', n° 67, 4, 1960, paĝoj 401-409. * Jean-Pierre Le Gal La Salle, « Regards historiques sur le Verdelet », en ''Bulletin de la Société d'émulation des Côtes-d'Armor'', 1995, Tomo CXIII, paĝoj 138-160. * [[Henri Frotier de La Messelière]], ''Au cœur du Penthièvre: Lamballe-Jugon-Montcontour-Tunegoët'', Saint-Brieuc, eldoninto "Les Presses Bretonnes", 1951, paĝo 166-a. * E. Joly, ''Une paroisse de l'évêché de Saint-Brieuc: Pléneuf sous l'Ancien Régime'', Pléneuf, E. Joly, 1937. == Vidu ankaŭ == * [[Listo de la komunumoj de Côtes-d'Armor]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.pleneuf-val-andre.fr Urbo Pléneuf-Val-André] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200522025618/http://www.pleneuf-val-andre.fr/ |date=2020-05-22 }} * [http://www.val-andre.org Turismoficejo de Pléneuf-Val-André] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140315184621/http://www.val-andre.org/ |date=2014-03-15 }} {{Ligiltabelo Komunumaro de Côte de Penthièvre}} {{DEFAŬLTORDIGO:Pleneuf-Val-Andre}} [[Kategorio:Komunumoj de Côtes-d'Armor]] [[Kategorio:Banstacioj de Francio]] [[Kategorio:Havenurboj de Francio]] [[Kategorio:Jaĥtohavenoj de Francio]] 1h91kuysz2fci33atdmpl89zfr0nqm3 0 476122 9490200 8891087 2026-10-08T05:19:20Z Sj1mor 12103 9490200 wikitext text/x-wiki '''Registaro ''de facto''''' (do fakte aŭ ''ne [[de iure]]'') estas tiu kiu funkcias kiel [[registaro]] sed ne estas [[Diplomatia agnosko|agnoskita]] oficiale fare de iu ajn [[juro|jura regularo]]. Povas okazi diversaj tialoj por la ekzisto de registaro ''[[de facto]]'': * La registaro kiu formiĝas post nenormala enpovigo kaŭze de [[puĉo]]. En tiu kazo, dum ioma tiempo, kaj ĝis oni aprobas novan [[konstitucio]]n, la registaro formata estas ofica, kaj ''neoficiala''. * Pro okupado de [[povovakuo]]. Tiukaze, la ''oficiala registaro'' ne funkcias pro iu ajn tialo (deviga ekzilo, malkompetenteco, ktp.) kaj, pro praktika neceso, aperas iu sistemo de regado neoficiala kiu enpoviĝas. Alia signifo de la termino estus tiu kiu aludas al persono kiu fakte plenumas la povon kvankam oficiale ne havas regadan titolon formale. == Eksteraj ligiloj == *[http://www.iidh.ed.cr/comunidades/redelectoral/docs/red_diccionario/gobierno%20de%20facto.htm Ekspliko pri registaro ''de facto''. Instituto Interamericano de Derechos Humanos] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080312103600/http://www.iidh.ed.cr/comunidades/redelectoral/docs/red_diccionario/gobierno%20de%20facto.htm |date=2008-03-12 }} hispane [[Kategorio:Reĝimoj]] shr7wdurtq09brea0fiwyqy6l6z8spu 0 478618 9490090 9481819 2026-10-07T19:19:03Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490090 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style = align="right" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" class="bonita" style="margin: 0.5em 0.5em 0.5em 1em; padding: 0.5em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" ! colspan="2" | Eksportado al<ref name="CIA">https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ar.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080813015503/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ar.html |date=2008-08-13 }} Argentino, alirita la 22an de junio de 2008, 19a de junio de 2008, [[The World Factbook]], [[CIA]], angla.</ref> ! colspan="2" | Importado el<ref name="CIA" /> |- ! Lando ! Procentaĵo ! Lando ! Procentaĵo |- | {{BRA}} | 18,78 % | {{BRA}} | 31,12 % |- | {{CHN}} | 9,26 % | {{USA}} | 13,69 % |- | {{CHL}} | 7,11 % | {{CHN}} | 10,26 % |- | {{USA}} | 6,38 % | {{DEU}} | 4,69 % |} [[Dosiero:Buenos Aires Cityline at Night - Irargerich.jpg|eta|dekstra|385px|[[Puerto Madero]], kvartalo de [[Bonaero]], la urbo plej granda, loĝata kaj grava de la Suda Konuso, dua urbo plej etenda kaj loĝata de Sudameriko, urbo de «alfa klaso», kun São Paulo kaj Meksikurbo,<ref name=gawc>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-04-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120527184751/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2010t.html |arkivdato=2012-05-27 }}</ref> kaj urbo plej vizitata de Sudameriko.<ref>http://america.infobae.com/notas/52348-Ciudad-de-Mexico-Buenos-Aires-y-San-Pablo-los-destinos-turisticos-favoritos</ref> Posedas krome la porpersonan enspezon plej altan de Latinameriko,<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.observatoriodegobierno.buenosaires.gob.ar/images/indicadores/2010/indicadorOtrasCiudades2010_Trabajo03.png |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-06-28 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120718202424/http://www.observatoriodegobierno.buenosaires.gob.ar/images/indicadores/2010/indicadorOtrasCiudades2010_Trabajo03.png |arkivdato=2012-07-18 }}</ref> kaj troviĝas inter la urboj kun plej alta vivkvalito de la mondoregiono, superita nur de Montevideo en la Suda Konuso.<ref name=clarin>{{Citaĵo el la reto |url=http://edant.clarin.com/diario/2008/06/10/laciudad/h-01690686.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-04-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130728120427/http://edant.clarin.com/diario/2008/06/10/laciudad/h-01690686.htm |arkivdato=2013-07-28 }}</ref> Ĝi aperas kiel plej kompetenteca urbo de la tuta Latinameriko.<ref>http://www.emol.com/noticias/economia/2012/03/12/530391/santiago-ocupa-el-lugar-68-entre-las-120-ciudades-mas-competitivas-del-mundo.html</ref>]] [[Dosiero:Exportaciones argentina - rubros - 2007.png|eta|Argentina eksportado, 2007. La komplekso nafto-kemio-petrokemio-plastoj kunigas 21,9 % de la totala ekŝportado,<ref>http://www.mecon.gov.ar/peconomica/basehome/infoeco.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150525061254/http://www.mecon.gov.ar/peconomica/basehome/infoeco.html |date=2015-05-25 }} Información económica, alirita la 22an de junio de 2008, marto de 2008, xls, Información económica, Ministerio de Economía y Finanzas Públicas (Argentino).</ref> dum la ekonomia ĉeno de [[sojo]]produktado kunigas 16 %, inter diversaj produktoj (semoj kaj fruktoj, oleo, faruno ktp.).<ref>http://www.senasa.gov.ar/estadistica.php# {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080712011450/http://www.senasa.gov.ar/estadistica.php |date=2008-07-12 }} Estadísticas alirita la 22an de junio de 2008, 2008, xls, SENASA.</ref>]] [[Dosiero:Bolsa de Comercio Rosario.jpg|eta|[[Komercborso de Rosario]], [[provinco Santa Fe]].]] Argentino estas la dua plej granda ekonomio de Sudameriko, post Brazilo. Kun tiu, ili estas la unikaj sudamerikaj landoj kiuj integras la [[Grupo de la 20 (industriaj kaj sojlaj landoj)|G-20]], kiu kunigas la plej grandajn, riĉajn kaj industriigitajn industriojn de la planedo.<br /> Argentino estas unu el ĉefaj produktantoj de sojo de la mondo, post Usono kaj Brazilo, kun 48&nbsp;milionoj da tunoj en 2011.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.soystats.com/2012/page_30.htm |titolo=World Soybean Production 2011 |alirdato=2014-04-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130605063104/http://www.soystats.com/2012/page_30.htm |arkivdato=2013-06-05 }}</ref> Kaj ĝi estas en kvara loko en produktado de petrolo (post Brazilo, Venezuelo kaj Kolombio).<ref>[http://www.eia.gov/cfapps/ipdbproject/iedindex3.cfm?tid=5&pid=53&aid=1&cid=r2,&syid=2011&eyid=2012&unit=TBPD International Energy Statistics], U.S. Energy Information Administration.</ref> == Priskribo == [[Dosiero:Argentina_Product_Exports_(2019).svg|eta|Proporcia reprezento de eksportataj produktoj de Argentino, 2019]] Argentino estas unu el ĉefaj eksportantoj de [[viando]] en la mondo, kaj ties produktado estis ofte agnoskita kiel tiu plej bonkvalita. Estas la unua monda produktanto de [[sunfloro]], [[matea herbo]], [[Citronujo|citronoj]], kaj sojoleo, dua de [[mielo]] kaj [[pomo]]j, la plej granda produktanto de [[tritiko]] kaj [[lano]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.wool.com/Grow.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-04-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120505195811/http://www.wool.com/Grow.htm |arkivdato=2012-05-05 }}</ref> en Latinameriko,<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.argentinatradenet.gov.ar/sitio/supermercado/2.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-04-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20121025215740/http://www.argentinatradenet.gov.ar/sitio/supermercado/2.htm |arkivdato=2012-10-25 }}</ref> inter aliaj produktaĵoj. Estas la plej granda produktanto de [[vino]] en Latinameriko, la kvina en la mondo, kaj la ĉefa produktanto de [[biodizeloleo]] tutmonde.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.comercioyjusticia.com.ar/2010/11/09/argentina-se-consolida-como-primer-productor-mundial-de-biodiesel/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-04-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130515234153/http://www.comercioyjusticia.com.ar/2010/11/09/argentina-se-consolida-como-primer-productor-mundial-de-biodiesel/ |arkivdato=2013-05-15 }}</ref> Ankaŭ la produktado de [[tergaso]] kaj nafto gravas. La kuŝejo Aguilar, en la [[provinco Jujuy]], estas la plej granda koncentro de mineraloj de [[plumbo]] kaj [[zinko]] de Sudameriko, kaj tiu de Bajo de la Alumbrera en la [[provinco Katamarko]], estas unu el la plej grandaj kuŝejoj por elfosado de [[oro]] kaj [[kupro]] en Latinameriok, tiele ke Argentino estas la dektria plej granda produktanto de oro de la mondo.<ref>http://www.bgs.ac.uk/mineralsuk/statistics/worldArchive.html</ref> Posedas la trian plej grandan gasrezervejon de la planedo.<ref>http://negocios.iprofesional.com/notas/134666-Argentina-riqueza-eterna-reservas-de-gas-para-ms-de-500-aos-posicionan-al-pas-como-un-jugador-estratgico-mundial{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Argentino estas la plej granda produktanto de [[programaro]] de la regiono kaj okupas la duan rangon en Sudameriko pri fabrikado de aŭteroj, post Brazilo. La argentina ekonomio profitas el granda riĉo kaj vario de [[krudmaterialo]]j, el loĝantaro kun bona nivelo de [[eduko|edukiteco]], el gravaj sistemo de agrikulturo kaj bazo de [[industrio]], kiu eĉ iĝis la plej disvolvigita de [[Latinameriko]] kaj unu el la dek plej grandaj de la mondo, sed kiu montris ian bremsadon relative, el la lasta kvarono de la 20a jarcento. Laŭ la lastaj informoj de la [[Internacia Monfonduso]], la [[Malneta enlanda produkto|MEP]] en 2012 estis de 474&nbsp;812&nbsp;milionoj de [[usona dolaro|dolaroj]] je normala prezo, nome en la rango 24a laŭ ties MEP konvertita al dolaroj, dum la MEP je pareco de la akira povo estis de 756&nbsp;226&nbsp;milionoj de [[usona dolaro|dolaroj]], okupante la 21an lokon. La porpersona MEP en PAP (pareco de la akira povo) estis de &nbsp;18&nbsp;319 [[usona dolaro|dolaroj]]. La sendungeco en la unua jarkvarono de 2012 estis de 7,1 %.<ref>[http://noticias.terra.com.ar/sociedad/desempleo-cae-a-71-en-argentina-en-primer-trimestre-de-2012-oficial,faff2c53d9167310VgnVCM10000098cceb0aRCRD.html «Desempleo cae a 7,1 % en Argentina en primer trimestre de 2012 (oficiala)»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140704160151/http://noticias.terra.com.ar/sociedad/desempleo-cae-a-71-en-argentina-en-primer-trimestre-de-2012-oficial,faff2c53d9167310VgnVCM10000098cceb0aRCRD.html |date=2014-07-04 }}, ''Noticias Terra'', 18a de majo de 2012.</ref> Laŭ la informoj de la [[IMF]] por 2012, la [[Malneta enlanda produkto|MEP]] konsiderita laŭ terminoj de pareco de la akira povo atingis 756&nbsp;226&nbsp;milionojn de dolaroj, rezulte, ke Argentino estas la tria potenco ekonomia de [[Latinameriko]], superita nur de [[Brazilo]] kaj [[Meksiko]]. Dume la porpersona MEP mezurita laŭ pareco de la akira povo de &nbsp;18&nbsp;319 [[usona dolaro|usonaj dolaroj]], estas la plej alta de [[Latinameriko]].<ref>http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=8&sy=2012&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C446%2C914%2C666%2C612%2C668%2C614%2C672%2C311%2C946%2C213%2C137%2C911%2C962%2C193%2C674%2C122%2C676%2C912%2C548%2C313%2C556%2C419%2C678%2C513%2C181%2C316%2C682%2C913%2C684%2C124%2C273%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C624%2C449%2C626%2C564%2C628%2C283%2C228%2C853%2C924%2C288%2C233%2C293%2C632%2C566%2C636%2C964%2C634%2C182%2C238%2C453%2C662%2C968%2C960%2C922%2C423%2C714%2C935%2C862%2C128%2C135%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C733%2C132%2C184%2C646%2C524%2C648%2C361%2C915%2C362%2C134%2C364%2C652%2C732%2C174%2C366%2C328%2C734%2C258%2C144%2C656%2C146%2C654%2C463%2C336%2C528%2C263%2C923%2C268%2C738%2C532%2C578%2C944%2C537%2C176%2C742%2C534%2C866%2C536%2C369%2C429%2C744%2C433%2C186%2C178%2C925%2C436%2C869%2C136%2C746%2C343%2C926%2C158%2C466%2C439%2C112%2C916%2C111%2C664%2C298%2C826%2C927%2C542%2C846%2C967%2C299%2C443%2C582%2C917%2C474%2C544%2C754%2C941%2C698&s=PPPPC&grp=0&a=</ref> Laŭ la registro de 2008, la [[eksportado]] pasis de 70&nbsp;589 al 56&nbsp;060&nbsp;milionoj de dolaroj en 2009. Dum la [[importado]] descendis el 57&nbsp;413 al 35&nbsp;214&nbsp;milionoj de dolaroj en la sama periodo.<ref>[http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/19/expserietenden.xls «Exportaciones 2009»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091114083902/http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/19/expserietenden.xls |date=2009-11-14 }}, arkivo Excel en la retejo de la INDEC.<br />[http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/19/impserietenden.xls «Importaciones 2009»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091114084019/http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/19/impserietenden.xls |date=2009-11-14 }}, arkivo Excel en la retejo de la INDEC.</ref> [[Mercosur]] pluestas la ĉefa komerca partnero, al kiu oni sendis 23 % de la enŝipigaĵoj kaj ekde oni akirik 16 % de la importado.<ref>[http://www.clarin.com/diario/2009/01/28/um/m-01848243.htm «El Mercosur continúa siendo el principal socio comercial] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090316093308/http://www.clarin.com/diario/2009/01/28/um/m-01848243.htm |date=2009-03-16 }}, hacia donde se envió el 23 % de los embarques y desde donde se adquirieron el 16 % de las importaciones», ''Clarín'', 28a de januaro de 2009. Konsultita la [[27an de aŭgusto]] de 2009.</ref> La lando plutenas [[ekstera ŝuldo|eksteran ŝuldon]] de proksimume 120&nbsp;000&nbsp;milionoj de dolaroj (2009), ekvivalente al 38,7 % de la MEP. La kvanto de tiu ŝuldo rilatas ĉefe al agado realigita dum la [[Proceso de Reorganización Nacional|lasta militista diktaturo]] (1976-1983),<ref> Sentencia del Juez Jorge Ballesteros en el juicio "Olmos, Alejandro c/ Martinez de Hoz y otros s/ Defraudación", de la 13a de junio de 2000]</ref> periodo kiam la ŝuldo kreskis 364&nbsp;%, kaj al amasaj eksteraj pruntaĵoj faritaj dum la du sinsekvaj regadoj fare de [[Carlos Menem]], pro la politiko de ''malmultekosta dolaro'' fare de la Leĝo pri Konverteblo de la [[aŭstralo]].<ref>Federico Martín Maglio (2002), ''Evolución de la deuda externa argentina. Período 1966 a 2001'', [http://www.fmmeducacion.com.ar Retejo de la profesoro Federico Martín Maglio].</ref><ref>Kulfas, Matías; Schorr, Martín (2003). ''[https://web.archive.org/web/20040521152309/http://www.fundacionosde.com.ar/fundacion_osde/pdf/biblioteca/La%20deuda%20externa%20Argentina.pdf La deuda externa argentina. Diagnóstico y lineamientos propositivos para su reestructuración]'', Buenos Aires: Fundación OSDE-CIEPP</ref> En tiu lasta periodo la kresko de la ŝuldo estis de 123 %. La rilato inter la MEP kaj la ekstera ŝuldo atingis krizan punkton en januaro de 2002 kiam ĝi estis la 190 % de la MEP. Ekde tiam kombino de reduktado de la ŝuldo, moderado en pruntopreno kaj konsiderinda pliigo de la MEP, reduktis la eksteran ŝuldon al malmulte malpli ol 41,5 % de la MEP (2012).<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.diariobae.com/diario/2012/11/19/20469-la-deuda-publica-es-la-mas-baja-respecto-del-pbi-en-los-ultimos-diez-anos.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-04-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130125232223/http://www.diariobae.com/diario/2012/11/19/20469-la-deuda-publica-es-la-mas-baja-respecto-del-pbi-en-los-ultimos-diez-anos.html |arkivdato=2013-01-25 }}</ref><ref>Ministerio de Economía. Serie histórica correspondiente al PBI y la deuda externa.</ref> La [[imposta premo]] situiĝis en 2012 en la 36,9&nbsp;%<ref>http://www.cronista.com/economiapolitica/La-presion-tributaria-volvio-a-aumentar-y-llego-al-record-historico-de-369-del-PBI-20120810-0086.html</ref> super tiu de [[Brazilo]] (32,4 %) a<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.elobservador.com.uy/noticia/237647/presion-tributaria-uruguaya-es-la-tercera-mas-alta-de-la-region/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-04-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20131204102355/http://www.elobservador.com.uy/noticia/237647/presion-tributaria-uruguaya-es-la-tercera-mas-alta-de-la-region/ |arkivdato=2013-12-04 }}</ref> kaj proksima al niveloj de [[Eŭropo]] (38&nbsp;%), kaj tiu pliiĝis konsiderinde el 16,7&nbsp;% kiu registriĝis en la periodo [[1997]]-2002. La imposta strukturo baziĝas ĉefe sur la [[aldonvalora imposto]] (AVI aŭ IVA) kiu kontribuas per 31&nbsp;% al la totalo, kvankam ties relativa gravo malpliiĝis rilate al la averaĝo de 1997-2002, kiam estis de 39&nbsp;%, pro pliigo de la kontribuo de la [[enspezimposto]], kiu pasis de 19&nbsp;% al 21&nbsp;% kaj ĉefe pro elprenoj al eksportado kiu pasis de 1&nbsp;% al 10&nbsp;%.<ref>Ministerio de Economía. Informe Trimestral Nº 67, "Finanzas Públicas", 2008.</ref> La [[Instituto Nacional de Estadística y Censos de Argentina|INDEC]] kalkulis la [[inflacio]]n akumulitan dum 2012 en Argentino en la 9,9 %, kvankam por privataj konsultentreprenoj kaj la provinciaj registaroj estis de 24,4 %. Tiuj malregulaĵoj ĉe la statistikoj permesis, ke la Internacia Monfonduso, per senantaŭaĵa decido, rekomendis nuligi al la lando la voĉdonrajton kaj aliajn rajtojn rilatajn ene de la organismo.<ref> http://www.elmundo.es/america/2013/02/01/argentina/1359752832.html El FMI presenta una 'moción de censura' a Argentina por fallos en sus estadísticas, alirita la [[2an de februaro]] de 2013.</ref><ref> http://www.elmundo.es/america/2013/02/02/argentina/1359818154.html Argentina acusa al FMI de 'trato desigual' y anuncia un nuevo índice para la inflación, alirita la 2an de februaro de 2013.</ref> Fine, en februaro de 2014, la argentina registaro disvastigis la valorojn de la indico de prezoj al konsumanto laŭ nova kalkulmetodo, indico kiun la ekonomikaj sendependaj analizistoj konsideras ĝenerale vereca.<ref> http://internacional.elpais.com/internacional/2014/02/13/actualidad/1392327871_449533.html Argentina admite su inflación real, alirita la 14an de februaro de 2014.</ref> Fine de 2011, la argentina ŝtato estis akumulinta rezervojn en eksterlanda monunuo por 46&nbsp;376&nbsp;miloonoj de dolaroj. La ''Canasta Básica de Alimentos'' (Baza Nutraĉetaĵo aŭ varkorbo) kalkulita baze sur la [[Konsumpreza indico|KPI]] (kiun disvastigas la INDEC), utilas por starigi la indicojn de malriĝo kaj indigenteco, kiu en la unua jarduono de 2012 situiĝis ĉe 6,5 %,<ref>http://www.laprensa.com.ar/396726-Segun-el-Indec-la-tasa-de-la-pobreza-bajo-a-65-por-ciento-en-el-primer-semestre-de-2012.note.aspx</ref> dum laŭ la Cepal la malriĉo en Argentino en 2011 estis de 5,7 %, nome la plej malalta de Latinameriko, sub eĉ de Urugvajo (6,7 %).<ref>''[[El Comercio (Peruo)|El Comercio]]'': http://elcomercio.pe/actualidad/1502182/noticia-ocho-millones-latinoamericanos-dejaron-pobres-2011</ref> La sociaj indikiloj sukcesis malaltiĝi konsiderinde ekde 2002 kun valoroj de malriĉo proksimaj al 54 % kaj de sendungeco de 21,5 % en la plej kriza momento. Argentino formas parton de la regiona bloko konata kiel [[Mercosur]], integrita de Argentino, [[Brazilo]], [[Paragvajo]] [[Urugvajo]] kaj [[Venezuelo]]. Tiu bloko konstituas la plej grandan produktanton de nutraĵoj de la mondo, ĝi havas MEP de 3 300 000 milionojn de dolaroj, kio reprezentas la 82,3 % de la totala MEP de la tuta Sudameriko kaj ĝuas el pli ol 270&nbsp;milionoj da loĝantoj (preskaŭ la 70 % de Sudameriko), kio igas ĝin la plej granda, plej loĝata, ekonomie plej pova kaj plej integrita bloko de [[Latinameriko]].<ref>Lantos, Nicolás. [http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-200024-2012-08-01.html «El nacimiento de “la quinta potencia mundial”»], ''Página/12'', 1a de aŭgusto de 2012.</ref><ref>Armendariz, Alberto. [http://www.lanacion.com.ar/1495127-venezuela-ingreso-en-el-mercosur-para-aportar-un-pilar-energetico «Venezuela ingresó en el Mercosur para aportar un pilar energético»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170130054619/http://www.lanacion.com.ar/1495127-venezuela-ingreso-en-el-mercosur-para-aportar-un-pilar-energetico |date=2017-01-30 }}, ''La Nación'', 1 de agosto de 2012.</ref> Kiel konsekvenco de la grando de la ekonomia bloko Mercosur, la komercaj rilatoj inter Argentino kaj Brazilo pliiĝis ĝis iĝis de unua gravo por ambaŭ landoj. Argentino kaj Brazilo estas la du plej grandaj, influaj kaj ekonomie plej povaj partneroj de la bloko,<ref>[http://www.rnw.nl/espanol/article/mercosur-decide-sin-paraguay «Mercosur decide sin Paraguay»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131203085103/http://www.rnw.nl/espanol/article/mercosur-decide-sin-paraguay |date=2013-12-03 }}, ''RNW''.</ref> kaj ekde la kreado de Mercosur okazis nombraj konfliktoj inter ambaŭ sudamerikaj potencoj:<ref>[http://www.ieco.clarin.com/economia/comercial-Brasil-Argentina-complico-Mercosur_0_734326603.html «Brasil-Argentina complicó Mercosur»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160315180022/http://www.ieco.clarin.com/economia/comercial-Brasil-Argentina-complico-Mercosur_0_734326603.html |date=2016-03-15 }}, ''Clarín''.</ref><ref>[http://www.iadb.org/intal/intalcdi/integracion_latinoamericana/documentos/186-Estudios_1.pdf «Integración latinoamericana»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160409062603/http://www19.iadb.org/intal/intalcdi/integracion_latinoamericana/documentos/186-Estudios_1.pdf |date=2016-04-09 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www19.iadb.org/intal/intalcdi/integracion_latinoamericana/documentos/186-Estudios_1.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-08-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160409062603/http://www19.iadb.org/intal/intalcdi/integracion_latinoamericana/documentos/186-Estudios_1.pdf |arkivdato=2016-04-09}}, dokumentoj IADB.</ref> la [[komerca bilanco]] inter ambaŭ landoj ekdeficitiĝis por Argentino ekde junio de 2003, kio iĝis tialo por priokupado por entreprenistoj kaj funkciuloj tiulande.<ref>[http://www.clarin.com/diario/2006/05/08/elpais/p-01301.htm «Crece el déficit comercial con Brasil»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070213072346/http://www.clarin.com/diario/2006/05/08/elpais/p-01301.htm |date=2007-02-13 }}, ''Clarín'', 8a de majo de 2006; [http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=998739 "Gestiones para equilibrar la balanza comercial entre la Argentina y Brasil"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20191016215421/https://www.lanacion.com.ar/economia/gestiones-para-equilibrar-la-balanza-comercial-entre-la-argentina-y-brasil-nid998739 |date=2019-10-16 }} {{Citaĵo el la reto |url=https://www.lanacion.com.ar/economia/gestiones-para-equilibrar-la-balanza-comercial-entre-la-argentina-y-brasil-nid998739 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-10-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20191016215421/https://www.lanacion.com.ar/economia/gestiones-para-equilibrar-la-balanza-comercial-entre-la-argentina-y-brasil-nid998739 |arkivdato=2019-10-16}}, ''La Nación'', 26a de marto de 2008.</ref> Tiu deficito estis mallonge ŝanĝita en majo de 2009, kaj denove ŝanĝita en 2012 kiam ĝi atingis favora saldo rilate al Brazilo.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.lacapital.com.ar/economia/Comercio-luego-de-tres-aos-hubo-superavit-con-Brasil-20121102-0008.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-04-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140706102958/http://www.lacapital.com.ar/economia/Comercio-luego-de-tres-aos-hubo-superavit-con-Brasil-20121102-0008.html |arkivdato=2014-07-06 }}</ref> En 2006, la registaroj de Argentino kaj Brazilo subskribis serion de duflankaj interkonsentoj, inter kiuj troviĝas klaŭzo de konkurenca adaptado kaj la interkonsentoj rilataj al komercaj interŝanĝoj de la sektoro de aŭtomotoroj. La celo de ambaŭ interkonsentoj estas malpliigi la malsimetriojn en la bloko.<ref>http://www.mercosurabc.com.ar/nota.asp?IdNota=642&IdSeccion=11 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070927141529/http://www.mercosurabc.com.ar/nota.asp?IdNota=642&IdSeccion=11 |date=2007-09-27 }} El Acuerdo entre Argentina y Brasil, alirita la 22an de junio de 2008, Graciela Baquero, 3a de februaro de 2006, Mercosur ABC.</ref> Tiuj malsimetrioj estis tialo de plendo de la plej malgrandaj landoj kiaj Urugvajo kaj Paragvajo, kiuj suferas malavantaĝon antaŭ la ekonomie plej grandaj partneroj, nome Argentino kaj Brazilo, kaj ili kritikis la faktan aŭtoritaton kiun ili faras lastatempe super la bloko.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.eldia.com.ar/edis/20120629/franco-minimiza-suspension-se-termino-tutelaje-argentina-brasil-20120629202310.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2014-04-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20131102045006/http://www.eldia.com.ar/edis/20120629/franco-minimiza-suspension-se-termino-tutelaje-argentina-brasil-20120629202310.htm |arkivdato=2013-11-02 }}</ref> La oficiala monunuo de Argentino ekde [[1992]] estas la [[Nova argentina peso|Peso]] ($). [[Dosiero:Economía Argentina PIB.png|eta|center|790px|Ekonomio de Argentino laŭ la [[IMF]] (1980-2011)<ref name="PIB_1980-2016">http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/01/weodata/weorept.aspx?sy=1980&ey=2016&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=213&s=NGDPD%2CPPPGDP&grp=0&a=&pr.x=67&pr.y=14 Valuation of country GDP, alirita la 29an de julio de 2011, [[IMF]], aprilo de 2011, angla, PIB PPA y Nominal, trayectoria 1980-2016.</ref>; helblue la MEP, viole la MEP laŭ PAP (pareco de la akira povo).]] == Historio de la ekonomio en Argentino == == Vidu ankaŭ == * [[Komercborso de Bonaero]] * [[Komercborso de Rosario]] == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Bulmer-Thomas, Victor: The Economic History of Latin America since Independence. Nueva York: Cambridge University Press, 2003. * CIA World Factbook. * Joost Teunissen, Jan; kaj Age Akkerman (eldonistoj): The crisis that was not prevented: lessons for Argentina, the IMF, and globalisation. (libro, en pdf). Fondad, 2003.[http://www.fondad.org/publications/argentina/contents.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140422232242/http://www.fondad.org/publications/argentina/contents.htm |date=2014-04-22 }} * Palast, Greg: «Who shot Argentina? The finger prints on the smoking gun read IMF»[http://www.gregpalast.com/detail.cfm?artid=96&row=2] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060906004010/http://www.gregpalast.com/detail.cfm?artid=96&row=2 |date=2006-09-06 }} (kiu pafmortigis Argentinon? La fingraj ŝpuroj ĉe la ĵus pafita revolvero diras IMF). Londono: The Guardian, 2001. * Rapoport, Mario (2005): Historia económica, política y social de la Argentina (1880-2003). Buenos Aires: Ariel, 2005. ISBN 950-9122-95-5. == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat|Economic statistics for Argentina}} * [http://www.mecon.gov.ar/ Ministerio de Economía de la República Argentina] * [http://www.bcra.gov.ar/ Banco Central de la República Argentina] [[Kategorio:Ekonomio de Argentino| ]] 948tmm0j3x199agtkju77jzlgj37z6o 0 481537 9490204 8968310 2026-10-08T05:31:11Z Sj1mor 12103 9490204 wikitext text/x-wiki {{Aliaj signifoj|Comodoro Rivadavia (stacidomo)}} {{Informkesto urbo |bildo=Comodoro MOntaje.jpg |bildo-larĝeco = 300px |regiono-ISO=AR-U |situo sur mapo2=Argentino |zomo=11 }} '''Comodoro Rivadavia''' (pli simple '''Comodoro''') estas [[urbego]], marhavena urbo, [[universitata urbo]] kaj [[diocezo]] en sudorienta [[Argentino]] laŭ la [[Atlantiko]] en [[provinco]] [[Ĉubutio]]. == Bazaj informoj == * [[Koordinato]]j: {{koordinatoj gm|45|52|S|67|29|W|montru=entekste}} * [[Areo]]: 548&nbsp;km² * [[Loĝantaro]]: 182 631 en [[2010]] * [[Supermara alteco]]: 61 m * [[Horzono]]: [[UTC]]-3h * [[Poŝtkodo]]: 9000 * [[Telefonkodo]]: 0297 [[Dosiero:Catedral comodoro.JPG|eta|maldekstre|Panoramo en Comodoro]] == Geografio == Comodoro situas en la sudorienta angulo de la provinco inter Atlantiko kaj malaltaj [[monteto]]j laŭ [[golfo]]. [[Neuquén]] troviĝas 771, [[Mar del Plata]] 1200, [[La Plata]] 1458, [[Bonaero]] 1459, [[Quilmes]] 1464, [[Rosario]] 1550, [[Paraná (Argentino)]] 1682, [[San Miguel de Tucumán]] 2128, [[Saltaurbo]] 2152 [[km]]. == Historio == [[Dosiero:Puerto desde el chenque.JPG|eta|Haveno de Comodoro]] La areo komence estis paŝtejo por [[ŝafo]]j. La haveno estis fondita en [[1901]]. Tiutempe alvenis ĉefe [[buroj]] kaj [[kimroj]]. La urbo estis nomita je honoro de [[politikisto]] Martín Rivadavia. La buroj volis kultivi la teron, sed [[akvo]] ne sufiĉis. Oni boris [[puto]]jn, fine en [[1907]] oni trovis anstataŭ akvo [[nafto]]jn en la profundeco kaj la urbeto tuj graviĝis. En [[1922]] petrola [[firmao]] kaŭzis la evoluon de la urbo. La proksima stranda feriejo Rada Tilly estis fondita en [[1948]], kiu eĉ hodiaŭ estas grava nabo por turismo en Argentino. == Ekonomio == [[Dosiero:Sede principal de la UNP.JPG|eta|maldekstre|Universitato de Comodoro]] La komercaj kaj industriaj agadoj el la grandurbo estas la plej gravaj en la regiono. La ĉefokupoj estas: produktado de kemiaĵoj, [[ŝipo]]j, metalurgiaĵoj, nutraĵoj. Comodoro sendas [[tergaso]]jn kaj [[oleo]]jn al Bonaero. == Klimato == Comodoro situas en [[duonarida klimato]]. La averaĝa [[temperaturo]] estas {{GdC|13}}, tio somere estas {{GdC|20}} kun seko (en [[januaro]]), en [[julio]] averaĝe {{GdC|7}}. Jare pluvas malpli ol 250&nbsp;mm. == Trafiko == [[Dosiero:Catedral Don Bosco.jpg|eta|Moderna katedralo de Comodoro]] Comodoro havas internacian [[flughaveno]]n kaj gravas la [[haveno]]j ekzemple [[Puerto Antonio Morán]]. Nacia [[aŭtovojo]] iras al [[Bonaero]]. ==Lokaj esperantistoj== *[[Herminia Kirkerup de Fernandez]]; == Vidindaĵoj == * [[katedralo]] estis inaŭgurita en [[1979]], kvankam la [[kripto]]j mem funkciis jam en [[1949]] * [[muzeo]] pri nafto de [[1987]] == Vidu ankaŭ == * [[Comodoro Rivadavia (stacidomo)]] [[Dosiero:Pancc.jpg|eta|750ra|maldekstre|<center>Larĝa panoramo en Comodoro Rivadavia]] == Fontoj == * angla Vikipedio helpe de WikiTrans * [http://www.comodoro.gov.ar/ oficiala hompaĝo] * [https://translate.google.hu/#auto/eo/Comodoro%20Rivadavia%2C%20port%20city%2C%20southeastern%20Chubut%20provincia%20(province)%2C%20southeastern%20Argentina.%20It%20is%20located%20on%20the%20Gulf%20of%20San%20Jorge%20in%20the%20southeastern%20corner%20of%20the%20province.%0A%0AIt%20was%20founded%20in%201901%20by%20Francisco%20Petrobelli%2C%20a%20businessman%20interested%20in%20establishing%20an%20Atlantic%20Ocean%20port%20to%20handle%20the%20products%20of%20Colonia%20Sarmiento%2C%20a%20farming%20centre%2080%20miles%20(130%20km)%20west-northwest.%20The%20name%20honours%20Comodoro%20Mart%C3%ADn%20Rivadavia%20(1852%E2%80%931901)%20of%20the%20Argentine%20navy.%0A%0AThe%20arid%2C%20windy%20plains%20of%20the%20hinterland%20supported%20only%20sheep%20prior%20to%20the%20discovery%20of%20petroleum%20near%20the%20port%20in%201907.%20A%20nationalized%20corporation%20administers%20the%20oil%20wells%2C%20which%20produce%20a%20large%20portion%20of%20Argentina%E2%80%99s%20total%20output.%20Oil%20tankers%2C%20a%20national%20highway%2C%20airlines%2C%20and%20natural-gas%20lines%20link%20the%20city%20with%20La%20Plata%20and%20Buenos%20Aires%2C%201%2C000%20miles%20(1%2C600%20km)%20to%20the%20north.%20A%20major%20base%20of%20the%20Argentine%20Air%20Force%20is%20located%20there.] {{en}} * [http://www.tiptopglobe.com/city?n=Comodoro%20Rivadavia&p=142597 mapo, distancoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140518173304/http://www.tiptopglobe.com/city?n=Comodoro%20Rivadavia&p=142597 |date=2014-05-18 }} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Comodoro Rivadavia| ]] [[Kategorio:Urboj de Argentino]] [[Kategorio:Marhavenaj urboj]] p5a3rqb2qq6idcqcp84rpbvzzksgvjl 0 494719 9489961 9469069 2026-10-07T14:42:06Z JackyM59 247382 /* Vidu ankaŭ */ Photograph updated 9489961 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} [[Dosiero:Beffroi_Armentières_(Nord).jpg|eta|La turo de Belfry, Armentières estas unu el liaj konstruaĵoj.]] '''Louis-Marie Cordonnier''' (1854-1940) estis franca arkitekto, ligita ĉefe al [[Lille]] kaj al la [[Franca Flandrio|flandra regiono]] de Francio. Li estis filo de Jean-Baptiste Cordonnier (1820–1902) kaj patro de Louis-Stanislas Cordonnier (1884-1960). Lia plej granda verko estas la urbodomo de Loos<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Loos,_Nord Loos, Nord]</ref>, en la departemento de [[Nord]]. Ĉe la vekiĝo de la kompleta detruo el la [[Dua Mondmilito]] en tiu parto de [[Francio]], Cordonnier estris la klopodojn pri rekonstruado de la civilaj kaj lokaj preĝejoj laŭ la strikte tradicia stilo, kvankam ne kontraŭa al la uzo de la struktura betono. == Arkitektaĵaro == * La [https://en.wikipedia.org/wiki/Op%C3%A9ra_de_Lille Operejo de Lille], konstruita inter 1903-1914 * Notre-Dame-de-Lille Pellevoisin, Lille, 1906–1911 * La "[[Palaco de Paco]]" en [[Hago]], 1907–1913 * Serio da marbordaj domegoj kaj palacetoj en [https://en.wikipedia.org/wiki/Neufch%C3%A2tel-Hardelot Neufchâtel-Hardelot], ĉirkaŭ 1908-1912 * Ĉambro de Komerco de Lille, 1910–1921 * Basilika kaj memorkonstruaĵo, Milittombejo de [https://en.wikipedia.org/wiki/Notre_Dame_de_Lorette Notre Dame de Lorette], 1921–1927 * La [[Baziliko Sankta Tereza de Lisieux]], la dua plej vizitata pilgrimejo en Francio, post [[Lourdes]], 1923–1959 * Preĝejo de Sankta Vaast, [[Béthune]], 1924–1927 * Preĝejo de Sankta Vaast, [https://en.wikipedia.org/wiki/Bailleul,_Nord Bailleul, Nord], 1935 * ''Centra administrejo de la Minaj Societoj'' ĉefsidejo, en [[Lens (Pas-de-Calais)|Lens, Pas-de-Calais]], kun pejzaĝa arkitekto [[Achille Duchêne]], 1928–1930,<ref>[http://www.lens-tourisme.fr/Grands-bureaŭ-de-la-Societe-des.html Lens Tourisme]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> nune parto de la [https://en.wikipedia.org/wiki/Artois_University Universitato de Artois] * Kvar el la [https://en.wikipedia.org/wiki/Belfries_of_Belgium_and_France 56 historiaj sonorilturoj de Belgio kaj Francio] desajnita de [[Unesko]] kiel [[Monda heredaĵo de Unesko|Monda heredaĵo]]. El la 23 municipaj turoj ene de [[Nordo-Kaleza Markolo|Nord-Pas-de-Calais]] kaj [[Somme]], Cordonnier desajnis tiujn en [https://en.wikipedia.org/wiki/Loos,_Nord Loos, Nord], [[Dunkerque]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Comines,_Nord Comines, Nord], kaj [[Armentières]]. == Literaturo == * [http://www.cheminsdememoire-nordpasdecalais.fr/lhistoire/la-reconstruction/louis-marie-cordonnier.html Chemins de memoire] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140906224145/http://www.cheminsdememoire-nordpasdecalais.fr/lhistoire/la-reconstruction/louis-marie-cordonnier.html |date=2014-09-06 }} * [http://www.remembrancetrails-northernfrance.com/history/reconstruction/louis-marie-cordonnier-1854-1940-a-pioneer-of-regionalist-architecture.html Nord, Pas de Calais] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140906223446/http://www.remembrancetrails-northernfrance.com/history/reconstruction/louis-marie-cordonnier-1854-1940-a-pioneer-of-regionalist-architecture.html |date=2014-09-06 }} * [http://mamet-dom.net/Hdin/Vest/CordonnierLouis.htm Mamet-dom.net] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140907004753/http://mamet-dom.net/Hdin/Vest/CordonnierLouis.htm |date=2014-09-07 }} * [http://books.google.com.br/books?id=pKNrA4lMdzMC&pg=PA301&lpg=PA301&dq=Louis-Marie+Cordonnier&source=bl&ots=wwpjHGFtyi&sig=T-NWIAs2xXaVxEs7xfsrObTjWrs&hl=pt-BR&sa=X&ei=jj8LVLy-MoLYoASNwILwCw&ved=0CBwQ6AEwADgK#v=onepage&q=Louis-Marie%20Cordonnier&f=false Félix Gaudin: peintre-verrier et mosaïste, 1851-1930], Jean-François Luneau * [http://data.bnf.fr/11994419/louis_marie_cordonnier/ Bibliothèque Nationale de France] * [http://monumentsmorts.univ-lille3.fr/auteur/12/cordonnierlouis/ Les monuments aŭ morts] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140906223510/http://monumentsmorts.univ-lille3.fr/auteur/12/cordonnierlouis/ |date=2014-09-06 }} == Vidu ankaŭ == <center> <gallery> dosiero:Lille_op%C3%A9ra.jpg|<center>[https://en.wikipedia.org/wiki/Op%C3%A9ra_de_Lille Operejo de Lille]</center> dosiero:Basilique Sainte-Thérèse de Lisieux-2876.jpg|<center>[https://en.wikipedia.org/wiki/Basilica_of_St._Th%C3%A9r%C3%A8se,_Lisieux Baziliko Sankta Tereza de Lisieux]</center> dosiero:Chambre_de_commerce_-_Lille_-_2003-21-09.jpg|<center>Ĉambro de Financoj<br />de Lille</center> dosiero:Peace_Palace_by_Night.jpg|<center>Palaco de la Paco<br />en [[Hago]]</center> dosiero:Bailleul_Saint_Vaast_R02.jpg|<center>Preĝejo de Sankta Vaast, en [https://en.wikipedia.org/wiki/Bailleul,_Nord Bailleul, Francio]</center> </gallery> <gallery> Dosiero:C Frédéric Kuhlmann.png|<center>[[Frédéric Kuhlmann]]<br />([[1803]]-[[1881]])</center> Dosiero:Hendrik Petrus Berlage.jpg|<center>[[Hendrik Petrus Berlage]]<br />([[1856]]-[[1934]])</center> Dosiero:Otto Wagner photo2 retouched.jpg|<center>[[Otto Wagner]]<br />([[1841]]-[[1918]])</center> Dosiero:La lanterne des morts - Nécropole nationale de Notre-Dame-de-Lorette.jpg|Louis Cordonnier (1884-1960) Dosiero:View to the Museum by Jacques Greber 1918.jpg|<center>[[Jacques Greber]]<br />([[1882]]-[[1962]])</center> </gallery> </center> * [https://en.wikipedia.org/wiki/%C3%89cole_nationale_sup%C3%A9rieure_des_Beaŭ-Arts Alta Nacia Lernejo de Belartoj] de Parizo * [[Otto Wagner]] (1841-1918) * [[Louis-Stanislas Cordonnier]] (1884-1960) * [[Jacques Greber]] (1882-1962) == Referencoj == {{Referencoj}} {{Portalo|Homoj|varianto=longa}} {{Projektoj}} {{Ĝermo|Biografio|Franco|Arkitekto}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Cordonnier, Louis-Marie}} [[Kategorio:Francaj arkitektoj]] 85g4qa06txv40mhhmjgtu5ulegyw266 0 501173 9490164 9043450 2026-10-07T23:29:34Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490164 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo |lando = Grekio |regiono = Ateno |regiono-ISO = GR |situo sur mapo=Centra Ateno |zomo = 15 }} [[Dosiero:Athen Erechtheum BW 2017-10-09 13-47-38.jpg|300ra|eta|Erekteo, el sudo]] [[Dosiero:"Porch of the Maidens" (Caryatids) (3473087694).jpg|eta|La [[Portiko de la Kariatidoj]].]] [[Dosiero:grece athenes erechtheion2.jpg|eta|altdekstre|Erekteo, detalo]] La '''Ereĥteiono''', '''Erekteo''' aŭ '''Erektejo'''<ref>[[Francisko Azorín]] listigas '''Erektejo'''-n kiel ''Plej belan jonikordan templon en la [[Atena Akropolo|Atena akropolo]], finkonstruita 400 j. a.K.'' En [[Francisko Azorín]], arkitekto, [[Universala Terminologio de la Arkitekturo]] (arkeologio, arto, konstruo k. metio), Presejo Chulilla y Ángel, Madrido, 1932, paĝo 67. Kaj li indikas [[etimologio]]n el ''Erekto'', propra nomo de mita heroo atena. Azorín, samloke.</ref> ({{Lang-el|Ἐρέχθειον}}) estas antikva [[greka templo]] ĉe la norda flanko de [[Akropolo de Ateno|Akropolo]] de [[Ateno]] en [[Grekio]] kiu estis dediĉita kaj al [[Ateno]] kaj al [[Posejdono]]. La templo kiel estas nuntempe vidata estis konstruita inter la ja..roj 421 kaj 406 a.K. Ties [[arkitekto]] estis eble Mnesikles, kaj ĝia nomo derivas el adorejo dediĉita al la legenda greka [[heroo]] [[Eriktonio|Eriktonio el Ateno]]. La skulptisto kaj konstruisto de la strukturo estis [[Fidiaso]], kiu estis dungita de [[Periklo]] por konstrui kaj la Erekteon kaj la [[Partenono]]n. Kelkaj sugestis, ke ĝi estis eble konstruita por honoro de la legenda reĝo [[Erekteŭso]], kiu ŝajne estis entombigita najbare. Erekteŭso estis menciita en la verko de [[Homero]] nome ''[[Iliado]]'' kiel granda reĝo kaj reganto de Ateno dum la [[Arkaika Epoko|arkaika periodo]], kaj Erekteŭso kaj la heroo Eriktonio estis ofte [[Sinkretismo|sinkretigitaj]]. == La Portiko de la Kariatidoj == Unue el plej fame rekonataj konstruelementoj de la Ereĥteiono estas la Portiko de la [[Kariatido]]j, kiuj estas skulptaĵoj de virinoj vestantaj tunikojn, kiuj funkcias kiel kolonoj. Ili estas uzataj kiel elementoj de la [[ionika ordo]]. == La Ereĥteiono kaj Esperanto == En la kvina kanto de la verko de [[Abel Montagut]] nome ''[[Poemo de Utnoa]]'' okazas asembleo de la Gobanoj (eksterteranoj). Tie oni akceptas, ke oni plikuraĝigu la malfortigitan Utnoan (nome la ĉefrolulo [[Noa]]) pere de la drogo ''anoŭdo''. Inna malsupreniras kaj liveras ĝin al Noa. Je ties efiko aperas antaŭ li la poeto [[Valmikio]], kiu montras al li la enormajn atingojn de la estonta homaro, se li sukcesas savi ĝin, nome, en Azio, el [[Ĉina Murego]] al insulo [[Srilanko]]. Poste aperas la japana pentristo [[Hokusajo]], kiu siavice montras aliajn mirindaĵon el [[Azio]]. Kaj poste venas la vico de [[Fidiaso]], kiu montras mirindaĵojn el [[Eŭropo]]. Jen kiel oni prezentas la Ereĥteionon: :Ili spirfluge venas super multhoman [[Ateno]]n, :kie la [[Partenono]] en [[Akropolo]] sublimas :kun di-statuoj flankaj kaj la frontonoj aludaj. :Jen [[Atenea Templo]], jen [[Dioniza Teatro]], :sur roko elĉizita, l'[[Erektejono]] voluta :kun nobla kolonaro de l'[[Kariatida Portiko]]. :Muregoj, monumentaj pordoj, triumfaj arkaĵoj :kaj temploj ĉirkaŭstaras la [[Telesterjo]]n unikan.<ref>[[Abel Montagut]], ''[[Poemo de Utnoa]]''. Pro Esperanto. Vieno, 1993. ISBN 3-85182-007-X. 225 p., p. 118.</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Charles Weller (1913) ''Athens and Its Monuments'', Macmillan. * G. P. Stevens and J. M. Paton (1927) ''The Erechtheum''. * I. T. Hill (1953) ''The Ancient City of Athens''. * [[Paŭzanio (geografo)|Paŭzanio]]. * J. J. Pollitt, ''Art and Experience in Classical Greece'', Cambridge University Press. ISBN 0-521-09662-6 == Vidu ankaŭ == * [[Akropolo]] * [[Akropola Muzeo]] * [[Ereĥteo]] * [[Kariatido]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://monolith.dnsalias.org/~marsares/acro/erecht/ Hellas:Net: The Erechteum] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060404232846/http://monolith.dnsalias.org/~marsares/acro/erecht/ |date=2006-04-04 }}: Detala analizo * [http://odysseus.culture.gr/h/2/eh251.jsp?obj_id=973 Erechtheion - Hellenic Ministry of Culture and Tourism] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121015112003/http://odysseus.culture.gr/h/2/eh251.jsp?obj_id=973 |date=2012-10-15 }} * [http://acropolis-gis.ysma.gr/complete-3D-textured-model-Erechtheion Complete 3D Textured Model of the Erechtheion] * [http://etd.ohiolink.edu/send-pdf.cgi/LESK%20ALEXANDRA%20L.pdf?ucin1108170608 A Diachronic Examination of the Erechtheion and its Reception de Alexandra L. Lesk]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.ekathimerini.com/4Dcgi/4dcgi/_w_articles_wsite4_1_28/12/2010_370859 The Erechtheion: A jewel in the Acropolis crown] * [http://www.eie.gr/archaeologia/gr/02_DELTIA/Erechtheion.aspx The Erechtheion - National Hellenic Research Foundation] greka * [https://web.archive.org/web/20190225231939/https://anemi.lib.uoc.gr/php/pdf_pager.php?filename=%2Fvar%2Fwww%2Fanemi-portal%2Fmetadata%2F3%2Fa%2F3%2Fattached-metadata-06-0000098%2F216016.pdf&rec=%2Fmetadata%2F3%2Fa%2F3%2Fmetadata-06-0000098.tkl&do=216016.pdf&width=662&height=882&pagestart=1&maxpage=34&lang=el&pageno=1&pagenotop=1&pagenobottom=10 Committee of the Erechtheion] [[8a de oktobro]], 1853, Arkeologia Societo ĉe Ateno, greka {{Koord|37.972096|N|23.726456|E|region:GR_type:landmark|display=inline}} [[Kategorio:Arkitekturo de Antikva Grekio]] [[Kategorio:Konstruaĵoj en Ateno]] [[Kategorio:Klasika arkitekturo]] buz1522m1f7kgap2za2rnopvoky3tja 0 505747 9490283 9466565 2026-10-08T10:54:11Z Sj1mor 12103 9490283 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:AngelCaido.jpg|eta|[[Fuente del Ángel Caído|Statuo de la Falinta Anĝelo]], [[Parko Retiro]] (Madrido, Hispanio)]] '''Falinta anĝelo''' estas, en la [[kristanismo|kristana]] tradicioj (kaj iuj aliaj religioj), [[anĝelo]] ekzilita aŭ forigita el [[paradizo]] pro malobeo aŭ ribeliĝo kontraŭ Dio. La plej fama de tiuj anĝeloj estas [[Azazelo]], kun la nomo ankaŭ de [[Satano]]. La sola [[Biblio|biblia]] referenco en la [[Malnova Testamento]] troviĝas en [[Jesaja]] (14, 3-20); en la [[Nova Testamento]] oni mencias la falintajn anĝelojn precipe en la [[Apokalipso de Johano]].<ref>Ĝi surfaciĝas ankaŭ en la popolaj legendoj [[Hinduismo|hinduismaj]] kaj [[Zoroastro|zaratustraj]].</ref> == Kristana tradicio == === Genezo === [[Dosiero:Meister Bertram von Minden 005.jpg|eta|Mezepoka gotika miniaturo ilustranta la [[Genezo]]n.]] Iuj kristanoj kredas, ke tiuj "gigantoj" (hebree: ''nefilim'') estis falintaj anĝeloj; aliaj ne kredas ĉi tiun. Genezo 6, 1-4: “1 Kaj kiam la homoj komencis multiĝi sur la tero kaj al ili naskiĝis filinoj, 2 tiam la filoj de Dio vidis la filinojn de la homoj, ke ili estas belaj; kaj ili prenis al si edzinojn el ĉiuj, kiujn ili elektis. 3 Kaj la Eternulo diris: Ne regos Mia spirito inter la homoj eterne, pro iliaj pekoj, ĉar ili estas karno; ilia vivo estu cent dudek jaroj. 4 Gigantoj estis sur la tero en tiu tempo, eĉ post kiam la filoj de Dio venis al la filinoj de la homoj kaj ĉi tiuj naskis al ili. Tio estis la fortuloj, tre famaj de plej antikva tempo”. === [[Libro de Jesaja]] === Tiu libro entenas pasaĵojn kiuj povas esti interpretitaj kiel aludoj al falintaj anĝeloj: «12 Kial vi falis de la ĉielo, ho brilo, filo de la matenruĝo! hakita sur la teron vi estas, ho turmentinto de la popoloj. 13 Kaj vi diris en via koro: Mi supreniros en la ĉielon, pli alten ol la steloj de Dio mi levos mian tronon, kaj mi sidos sur la monto de kunveno, ĉe la rando de nordo; 14 mi supreniros sur la altaĵon de la nuboj, mi similiĝos al la Plejaltulo. 15 Sed en Ŝeolon vi estos mallevita, en la profundon de la tombo! (14, 12-15». Judaj kaj kristanaj ekzegezistoj vidas en tiu falo aludon al la punataj orgojlo kaj volo esti egalaj al Dio, kiel konfirmite en 14, 4. === Libro de Jeĥezkel === La [[Libro de Jeĥezkel]] rakontas pri falinta anĝelo, iu «protektanta [[kerubo]]»: “14 Vi estas kerubo, kiu sin etendas kaj protektas; kaj Mi metis vin sur la sanktan monton de Dio, kie vi iradis inter fajraj ŝtonoj (28, 14). === Libro de Ĥanoĥ === La nocio pri falinta anĝelo devenas el la unua sekcio de la [[apokrifaĵo]] de la Malnova Testamento, nome [[libro de Ĥanoĥ]], kiu do estas nekanona ĉe la plej granda parto de la kristanaj eklezioj, malgraŭ ĝia grada historia influo. Oni nomas “Grigori” ĉielaj estuloj descendantaj el la alto por kontroli la homojn, kiuj, tamen, altiriĝis edzinigi homajn virinojn. Estas skribite: «''Okazis ke kiam la homaj estuloj multiĝis ili generis freŝajn kaj belajn junulinojn. La anĝeloj, filoj de la ĉielo, ili rigardi ilin sekse dezirante. Ili diradis unu al la alia: Ni iru, generu infanojn. [[Shemêhaza]], kiu estis ilia ĉefo, al ili diris: Mi timas ke temas pri granda peko…” “Tiuj anĝeloj sekvis siajn projekton kaj la virinoj enorme gravediĝis kaj generis gigantojn ''altajn trimil ulnojn, kiuj formanĝis la tutan fruktaron de la laboro de la popoloj (Ĥanoĥ VII, 3-4)”. === Katekismo de la Katolika Eklezio === [[Dosiero:Paradise Lost 12.jpg|eta|''La falo de Lucifero'', ilustraĵo de [[Gustave Doré]].]] Laŭ la instruo de la katekismo de la [[Katolika Eklezio]] ĉiuj anĝeloj estis kreitaj de Dio por la bonago, sed certaj turniĝis kontraŭ sia Kreinto <ref> Nro 391. {{en}} ''The Catechism of the Catholic Church'', [http://www.vatican.va/archive/catechism/p1s2c1p7.htm#II Lire en ligne].</ref>. Tiu kredero apogiĝas sur Jesaja (Malnova Testamento) kaj sur la [[Libro de Jeĥezkel]], kaj sur la [[2-a epistolo de Petro]] (2, 4) kaj sur la [[Epistolo de Judaso]] (6). * ”La anĝeloj ne bezonantaj je fido ĉar jam sciantoj pri ĉiuj ĉielaj aferoj, pli grave kulpis pro ilia ribeliĝo kontraŭ Dio pro kio ilia peko ne estas pardonebla <ref>{{en}} ''The Catechism of the Catholic Church'', Numéro 393. [http://www.vatican.va/archive/catechism/p1s2c1p7.htm#II Lire en ligne].</ref>. Oni vidu ankaŭ Mateon 12, 32. === Karakterizoj de ilia falo === * [[Tertuliano]] prezentis “Luciferon kiel la plej saĝan anĝelon antaŭ fariĝi diablo” <ref>[[Tertuliano]], ''Adversus Marcionem'', II, 10.</ref>; [[Tomaso de Akvino]] pliprecizigos en sia ''[[Sumo de teologio]]'' reprenante la aserton de [[Gregorio la 1-a|Gregorio la Granda]] laŭ kiu la unua pekinta anĝelo ĉefe regis ĉiujn pekintajn anĝelojn kaj ke tiu superis ĉiujn aliajn pro liaj lumo kaj splendo. Kaj sur tiu opiniaro marŝis la tuta posta tradicio<ref>Le Livre d'Henoch, 1 partie, chapitre 6. Traduction sur le texte éthiopien par François Martin. Milan, Arché Nouvelle Edition, 1975 pages 10 et 11.</ref>. Iuj opiniis ke ilia kulpo ne disdegnis graviĝis per seksrilatoj kun la homaj filinoj. Tamen tiu opinio, apogiĝanta sur Ĥanoĥ, iom post iom estis forgesita ĉar la libro de Ĥanoĥ ne estas kanona, kaj pli intensiĝis tiu de orgojlo kaj envio === La falinta anĝelo, la Serpento, Satano, Lucifero === [[Dosiero:Redon winged-man.jpg|eta|''La falinta anĝelo'', pentraĵo de [[Odilon Redon]].]] * La ribela anĝelo estis similigita al serpento de la Genezo kaj al [[Satano]] de la [[libro de Ijob]] (1, 6) kaj de [[1-a libro de la Kroniko]] (21, 1): la tradicio faris el Satano la ĉefo de la ribelaj anĝeloj. * La ĉefo de la falintaj anĝeloj estas ofte nomata [[Lucifero]], malgraŭ ke neniu biblia libro uzis tiun nomon por li. La similigo al Lucifero devenas el la fakto ke [[Venuso (planedo)|Venuso]] estis difinita «astro de la mateno», esprimo jam uzita en la libro de Jesaja. Hieronimo en sia [[vulgato]], kiel jam la [[septuaginto]], tradukis tiun jesajan esprimon per «Lucifero» kiu bonege difinas la anĝelon de lumo identigita en Satano. Tiom pli ke en la mitologio la astro de la mateno estis, foje, asociita al diaĵo. Tiel naskiĝis la kutimo kromnomi Satanon Lucifero. == Islama tradicio == En [[Islamo]] oni parolas pri [[Ĝino (spirito)|ĝinoj]] kiuj estas konceptitaj kiaj spiritoj en flama naturo, pli malaltrangaj ol [[anĝelo]]j, kapablaj aperi en homa aŭ besta formo kaj havanta supernaturajn fortojn. <ref>Ortodoksa islamo ne apogas la krederon pri ĝinoj, kvankam ĝi estas populara inter islamanoj.</ref> Oni parolas (en la Korano ĉi-foje) pri Ibliso, la diablo kiu ribelis kiam Dio ordonis al siaj anĝeloj: “«Surgenuiĝu antaŭ Adamo». Ili surgenuiĝis ĉiuj, escepte de Ibliso (satano) kiu ribeliĝis kontraŭ la ordono de lia Sinjoro” (Korano 18, 50). == Hinduisma tradicio == La nocio pri falinta anĝelo ekzistas ankaŭ en la [[Hinduismo|hinduisma]] tradicio: «la ĝojo kaj harmonio regnis ĉirkaŭ la Trono de la Eternulo, kiam la envio kaj ĵaluzo ekposedis moŝtulojn kaj aliajn ĉefojn de anĝelaj rotoj. Ili forgesis la devojn altruditajn al si: ili malproksimiĝis el la obeo kiun ili devis al la supera estulo kaj rifuzis sin submeti… Dio, koleriĝinta pro la krimo de tiuj ribeluloj, ordonis al Siebo ilin forigi el la ĉielo, kaj ilin faligi en la densan mallumon por ke ili suferu la eternan punon».<ref>Ĉerpaĵo el Shastra de Brhama el Dictionnaire des cultes religieŭ - J-A Lebel - 1820 p. 91.</ref> Simila tradicio viglis ankaŭ en antikva [[Zaratuŝtrismo]] ekde 1200 jaroj a.K. Laŭ esploristoj, eblas ke tiu tradicio influis tiun judan kaj, do, tiujn krietanan. <ref>Rilate la kristanan tradicion ne temas pri kredenda dogmo, sed kredebla.</ref> == La falo de la Anĝeloj en la artoj == Diversaj pentristoj profitis de tiu temo por pruvi sian artan interpretadon. Oni vidu en [[Gustave Doré]], kaj en renesancaj pentristoj, en la kinarto kaj teatrarto. == Bildaro == <gallery> Dosiero:Peter Paul Rubens - Fall of the damned.jpg|Pentraĵo de [[Peter Paul Rubens]]. Dosiero:GIORDANO, Luca fallen angels.jpg|Lukto inter anĝeloj kaj falintaj anĝeloj. Dosiero:Cabanel-L'ange déchu.JPG|''Anĝelo falinta'' de [[Alexandre Cabanel]] (1847). Dosiero:Pieter Bruegel the Elder- The Fall of the Rebel Angels - detail.JPG|Pentraĵo de de [[Pieter Bruegel la pliaĝa]]: ''La falo de la ribelaj anĝeloj''. Dosiero:Paradise Lost 1.jpg|''La falintajanĝeloj'', ilustraĵo de [[Gustave Doré]] por la poemo [[Perdita Paradizo]] de [[John Milton]]. </gallery> == Notoj == {{Referencoj}} === Vidu ankaŭ === * [[Anĝelo]] * [[Lucifero]] * [[Satano]] * [[Fontano de la Falinta Anĝelo]] === Eksteraj ligiloj === {{Projektoj}} * {{en}} [http://www.newadvent.org/cathen/04764a.htm Falinta anĝelo en katolika enciklopedio] * {{en}} [http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=24&letter=F&search=Fallen%20angel Falinta anĝelo en juda enciklopedio] === Bibliografio === * {{fr}} Édouard Brasey, ''Enquête sur l'existence des anges rebelles'', Filipacchi, 1995 {{ISBN|9782850183980}}. * {{en}} Leonard Ashley, ''The Complete Book of Devils and Demons'' Barricade Books {{ISBN|1-56980-077-4}}. * {{en}} Bernard Jacob Bamberger, Fallen Angels: Soldiers of Satan's Realm, 300p. {{ISBN|0-8276-0797-0}}. * {{en}} Gustav Davidson, 1994. A Dictionary of Angels: Including the Fallen Angels. Free Press {{ISBN|0-02-907052-X}}. * {{en}} [[wikisource:Catholic Encyclopedia (1913)/Angels|''Angels'']], ''Catholic Encyclopedia'', 1913. [[Kategorio:Anĝeloj]] [[Kategorio:Antropologio de religio]] [[Kategorio:Hebrea_Biblio]] [[Kategorio:Kristanaj terminoj]] q1m60lsyjgy32wf0hishye67pqumvcs 0 507074 9490159 8914488 2026-10-07T22:50:43Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490159 wikitext text/x-wiki Ne konfuzenda kun [[alkulturigo]] (angle: ''acculturation'') '''Enkulturigo''' estas la procezo per kiu homoj lernas la dinamikon de sia ĉirkaŭa kulturo kaj akiras valorojn kaj normojn taŭgajn aŭ necesajn al tiu kulturo kaj ĝiaj mondkonceptoj.  Kiel parto de tiu procezo, la influoj kiuj limigas, direktas, aŭ formas la individuon (ĉu intence aŭ ne) inkludas gepatrojn, aliajn plenkreskulojn, kaj kunulojn. Se sukcesa, enkulturigo rezultigas kompetentecon en la lingvo, valoroj, kaj ritoj de la kulturo<ref>(en) Grusec, Joan E.; Hastings, Paul D. ''Handbook of Socialization: Theory and Research'', Guilford Press, 2007; ISBN 1-59385-332-7, ISBN 978-1-59385-332-7; p. 547.</ref>. == Enkulturigo laŭ la kultura antropologio == '''Enkulturigo''' estas termino uzata en la [[kultura antropologio]] por indiki la proceson de la transigo de la [[kulturo]] de unu generacio al alia generacio, en kiu la komplementa aspekto estas la socialigo de la individuo pere de lernado de la lingvo, la eduko en la familia medio, la imito de la adoltoj kaj asimiligo de la kondutaj reguloj, la [[sekseco|seksa eduko]], la partopreno en ludoj, konkursadoj, dancoj kaj ceremonioj, la memorigo pri la rakontoj de la pliaĝuloj, la asociiĝo al la samaĝaj grupoj, kaj alitipaj socioj. Enkulturigo ofte rezultigas ŝanĝojn en kulturo, religiaj praktikoj, sanservo kaj aliaj sociaj institucioj. Ekzistas ankaŭ signifaj konsekvencoj en la kampoj de la manĝkutimoj, modo kaj lingvo de tiuj kiuj enkondukitaj al la reganta kulturo. Dum la knabaĝo kaj [[Bona Paŝtisto|adoleskaĝo]] formiĝas, pere de procezo de [[Antropopoiezo]], la baza personeco de la individuo: tiu ĉi, maturiĝante kaj maljuniĝante, fariĝas kapabla estigi ennovigan kaj originan kontribuon al sia kulturo. Iuj kategorioj de personoj ricevas apartan edukon, celantan al la rolspecifeco, kiel ekzemple la religiaj operaciantoj aŭ magiaj [[sanigisto]]j ktp, ofte obeantaj al specifaj [[tabuo]]j. == Ekzemplo de enkulturigo: en la [[Katolika Eklezio]] == '''Enkulturigo''' havas ankaŭ alian signifon: estas fenomeno per kiu inokuli en la socion apartajn vidpunktojn kiel okazas per la [[reklamo]] per kiu oni provas igi kulturo ion ankoraŭ ne spertatan aŭ nesciatan. Ni vidu tion en la religia enkulturigo kaj aparte en la [[Katolika Eklezio]]. Por la Katolika Eklezio «la enkarniĝo de la [[Evangelio]] en la aŭtoktonaj kunturoj kulturoj estas samtempe enkonduko de ili en la vivo de la Eklezio» (papo [[Johano Paŭlo la 2-a]], [[encikliko]] ''[[Slavorum Apostoli]]'', [[1985]], nº 21). Temas pri duobla movo: unuflanke, la kulturoj ricevas la kristanan mesaĝon ĝis la plej profundaj niveloj de ilia aparta pensmaniero, kaj aliflanke ili konvertiĝas kreante nekonatan esprimon de [[kristanismo]], ene de la Eklezio. Ĝi implicas la adopton kaj transformiĝon laŭ kristana senco de ritoj kaj krederoj de nekristanaj kulturoj. Fama ekzemplo de enkulturigo estas priskribita de papo [[Gregorio la 1-a|Gregorio la Granda]] en la jaro [[601]]: “Oni diras ke la homoj de tiu nacio estas kutimiĝintaj oferi bovojn. Necesas transformi tiun tradicion al kristana rito. En la tago de la konsekro de la (paganaj) temploj, jam ŝanĝiĝintaj al preĝejoj kaj festoj de sanktuloj, kies relikvoj oni devige konservas en ili, al ili vi permesos, ne malkiel ol en la pasinto, konstrui foliajn strukturojn ĉirkaŭ la preĝejoj. Ili pelos siajn bestojn, tiujn buĉos, ne por ilin oferi al la diablo, sed la kristana bankedo je la nomo kaj honoro de Dio, al kiu ili dankos, post esti satiĝantaj. Nur tiel, konservante por la homoj iujn ĝuojn en la mondo, ilin plifacile vi enkondukos apreci la ĝuojn de la spirito”'' El la leteroj de Registrum Gregorii). Ekzemplo de enkulturigo, tiom fora ke, laŭ iuj, pri ĝi perdiĝis memoro, estas la kurba bastono de episkopoj kaj abatoj, kiu estis ensigno de la etruskaj [[haruspekso]]j<ref>Laŭ aliaj esploristoj, tiu bastono estas imitaĵo de la bastono de paŝtisto, al kiu Jesuo, laŭ la [[evangelio laŭ Johano]], sin pentris [[Bona Paŝtisto]].</ref> La enkulturigo metas ĉiam malfacilajn teologiajn problemojn por certiĝi ke ĝi ne produktu la forigon de kristanaj dogmoj aŭ formiĝon de paganaj krederoj kreante, fakte, novan [[sinkretismo|sinkretisman]] religion. Tiu problemo rezultis aparte grava okaze de la unua enkonduko de kristanismo en Ĉinio iniciate de [[Jezuitoj]]: en [[1715]] tiuj [[Ĉina rito-polemiko|ĉinaj ritoj]] estis malpermesitaj de papo [[Klemento la 11-a]]. Similaj malfacilaĵoj naskiĝis en [[Japanio]] kaj [[Hindio]]. Enkulturiĝo konstituas ankaŭ hodiaŭ delikatan punkton de la afrika eklezio. == Bibliografio == * [[Julien Ries]] (diretta da), Lawrence Edward Sullivan (co-diretta), ''Metamorfosi del sacro. Acculturazione, inculturazione, sincretismo, fondamentalismo'', Jaca Book, Milano 2009. ==Notoj == {{referencoj}} == Vidu ankaŭ == *[[Normo (filozofio)]] *[[normo (socio)]] *[[Etnocentrismo]] *[[Kunula premo]] *[[Transkulturigo]] *[[Senkulturigo]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.comune.torino.it/cultura/intercultura/glossario/glo35.html Akulturigo kaj enkulturigo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060517033406/http://www.comune.torino.it/cultura/intercultura/glossario/glo35.html |date=2006-05-17 }} * [https://web.archive.org/web/20111229223953/http://inculturacion.net/ Hispanlingva portalo pri enkulturigo] * [http://psychologie.stangl.eu/definition/Enkulturation.shtml Difino de la termino ''enkulturigo''.] [[Kategorio:Antropologio]] [[Kategorio:Religio]] [[Kategorio:Kultura sociologio]] gb31k2v7tfiu8pdfbv4lyxfy1t6tkeg 0 524392 9489947 9321619 2026-10-07T13:51:50Z Ziv 215355 ([[c:GR|GR]]) [[File:Constantine II of Scotland.jpg]] → [[File:Constantine III of Scotland (cropped).jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr. 9489947 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo |nomo = Konstantino la 2-a |titolo = [[Listo de skotlandaj monarkoj|Reĝo de la Skotoj]] |dosiero = Constantine III of Scotland (cropped).jpg |regado = de [[900]] ĝis [[943]] |devena nomo = Constantín mac Áeda (malnovskotgaele), Còiseam mac Aoidh ([[Skotgaela lingvo|skotgaele]]) |dato de naskiĝo = antaŭ [[879]] |dato de morto = [[952]] |loko de morto = St Andrews | tombo = Iona |antaŭulo = [[Donaldo la 2-a]] |sekvanto = [[Malkolmo la 1-a]] |patro = [[Aed (Skotlando)|Áed mac Cináeda]] |dinastio = ''Alpin''oj }} '''Konstantino la 2-a''', '''Constantín mac Áeda''' aŭ '''Còiseam mac Aoidh''' (naskiĝis antaŭ [[879]] – mortis en [[952]]) estis [[reĝo]] de [[Skotlando]] de [[900]] ĝis [[943]]. Li estis la filo de Aed, la [[kuzo]] de lia antaŭulo [[Donaldo la 2-a]] kaj de lia sekvanto [[Malkolmo la 1-a]], al kiu li lasis sian [[reĝlando]]n pro abdiko por iĝi [[monaĥo]]. Li estis ankaŭ la nepo de [[Kenneth la 1-a]]. La regado de Konstantino la 2-a estas la dua plej longa en la historio de Skotlando. == Regado == La regado de Konstantino, kiel tiu de siaj antaŭuloj, estis markita kun la agoj de la [[Vikingoj|Vikingaj]] regantoj establitaj en la insulo de [[Britio (insulo)|Granda Britio]] kaj en Irlando, speciale de la dinastio Uí Ímair (tio estas, la nepoj de Ivar Ragnarsson, ankaŭ konata kiel Ímar). Dum la regado de Konstantino la regantoj de la sudaj reĝlandoj de [[Wessex]] kaj [[Mercia]], du el la Anglosaksaj Heptarkoj kiuj pli malfrue finis <!--conluyeron--> en la reĝlando de Anglio, etendis iliajn dominojn al nordo en la disputitaj teritorioj de [[Northumbria]]. Kvankam Konstantino alianciĝis kun la koncernaj monarkoj de la sudo kontraŭ la Vikingoj, sed pli malfrue konfliktiĝis kun siaj antiguos anglosaksaj aliancanoj. La malvenko de Brunanburh malfortigis Konstantinon la 3-a kaj la reĝlandon mem. Iom da tempo post, inter [[940]] kaj [[945]] (en [[943]] laŭ Alex Woolf), li forlasis la reĝlandon al sia kuzo, [[Malkolmo la 1-a|Malkolmo]], la filo de [[Donaldo la 2-a]], kaj retiriĝis en Saint Andrews, kie li iĝus abato de Céli Dé antaŭ ol morti en [[952]] kaj esti entombigita tie. == Posteuloj == Konstantino edziĝis en iu momento de sia vivo, sed oni konas nur la filojn kiujn ili havis: * Unu filino, kies nomo estis perdita, kiu edziĝis kun Olafo la 3-a * Guthrithson, reĝo de [[Dublino|Dublin]] antaŭ [[937]] por establigi pli stabilajn rilatojn kun la Vikingoj de [[Irlando (insulo)|Irlando]] ; * Cellach, kiu mortis en [[937]] pro vundoj dum la batalo de Brunanburh * [[Indulf]], kiu iĝis reĝo en [[954]]. == Fontoj == {{Trad|fr|Constantin II d'Écosse|112429904|es|Constantino II de Escocia|79117387}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 9-a jarcento]] [[Kategorio:Mortintoj en 952]] [[Kategorio:Skotlandaj reĝoj]] qu5u369gga2piwwmwn1xz97qhd49bk9 0 526515 9490138 8014845 2026-10-07T20:46:38Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490138 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Elena Burke''' (naskiĝinta kiel '''Romana Elena Burguez González''' la [[28-an de februaro]] [[1928]] en [[Havano]]; mortinta la [[9-an de junio]] de [[2002]]) estis tre populara [[kuba]] [[kantistino]] kun ampleksa repertuaro de kantoj kaj ĝenroj el boleroj, bitmuziko, popularmuziko, [[kuba sono]], baladoj ktp. Ŝi komencis sian karieron laborante en la radio fine de la [[1940-aj jaroj]]. Ŝi estis la patrino de Malena Burke kaj avino de Lena Burke, ankaŭ bone konataj kubaj kantistinoj. == Kariero == Per sia [[kontralda]] voĉo de ampleksa registro kaj pura muzikeco, „señora sentimiento“ (kiel oni titolis ŝin dum ŝia vivo) estas la plej bona ekzemplulo de la sentemomovado, kiu evoluis en Kubo ekde la kvindekaj jaroj. Ĝenerale oni nun konsideras ŝin kiel unu el la plej bonaj kantistoj en la historio de la lando. Antaŭ ol ŝi komencis sian solokarieron, Elena Burke estis ano de la ensemblo ''Las Mulatas de Fuego'' (1947), de la triopo ''Las Cancioneras'' kaj de la kvaropoj de Facundo Rivero, Orlando de La Rosa kaj de pianisto Aida Diestro (1956), kune kun [[Omara Portuondo]], Moraima Secada kaj Haydée Portuondo. Ŝi estis fama pro siaj lerteco kaj tendenco interpreti "a capella" en la noktokluboj plej elegantaj kaj intimaj de Havano, sed ne malofte ŝin akompanis orkestroj kiel ''Aragón'' aŭ tiuj direktataj de González Mantici aŭ Ibrahim Urbino. Kun eksterkutima agordo kaj stilo libera de malnecesa dekoracio ŝia vasta repertuaro inkluzivis aŭtorojn latinamerikajn kaj aparte kubajn kiel José Antonio Méndez, [[César Portillo de la Luz]], Ñico Rojas, Frank Domínguez, Piloto y Vera, Marta Valdés, Meme Solís, Adolfo Guzmán, Orlando de la Rosa, Candito Ruiz, Sindo Garay, Vicente Garrido, Arturo Castro kaj aliaj. Intel ŝiaj akompanantoj grave rolis interalie personoj de la dimensio de [[Dámaso Pérez Prado]], Adolfo Guzmán, Meme Solís kaj gitaristo Froylan Amézaga, kiu laboris kun ŝi dum pli ol dek kvin jaroj. Inter la multaj sukcesoj de Burke troviĝas "De mis recuerdos", "Y ya lo sé", "Lo material" (Juan Formell), "Duele" (Piloto y Vera), "Amor y solfeo" (Luis Rojas), "Ámame como soy", "Mis 22 años" ([[Pablo Milanés]]). == Eksteraj ligiloj == * http://www.servicioweb.cl/bolero/elenaburke.htm {{404|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://www.youtube.com/results?search_type=&search_query=Elena+Burke+ {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Burke, Elena}} [[Kategorio:Kubaj kantistoj]] [[Kategorio:Havananoj]] qf5dq52ww682tfzb1nj8l0931gpms3v 0 527763 9490008 8977429 2026-10-07T17:10:19Z Sj1mor 12103 9490008 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=30%|-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<big><big>'''Klorita acido'''</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Chlorous-acid-2D.png|300px]] |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Chlorous-acid-3D-vdW.png|300px]] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |Alternativa(j) nomo(j) |- |colspan="2" style="text-align: center;" |Hidrogena klorito |- ||[[Kemia formulo]]||'''|'''HClO₂''' |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/24453 24453] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.22861.html 22861] |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=13898-47-0 13898-47-0] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Molmaso]]||68.4597 g mol⁻¹ |- |[[Simplified molecular-input line-entry system|Smiles]]||OCl=O |- |[[Solvebleco]]||Akvo: Tre solvebla |- |[[Konstanto pri dissociigo de acidoj|Acideco (pKa)]]||1,93-1.97 |- style="background: yellow; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|O|E}} |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|'''GHS etikedigo de kemiaĵoj''']]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.labchem.com/tools/msds/msds/LC15050.pdf |titolo=LabChem |alirdato=2017-06-19 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20200311115235/http://www.labchem.com/tools/msds/msds/LC15050.pdf |arkivdato=2020-03-11 }}</ref> |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo-piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|01|03}}{{GHS Piktogramo|05}} </center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Damaĝo |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|271|314|318}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|260|264|280|301+330+331|303+361+353|305+351+338|310|363|405|501}} |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br />({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Klorita acido''' aŭ '''HClO₂''' estas neorganika kombinaĵo klasita kiel [[Forto de acido|malforta acido]]. La klorita acido estis malkovrita de [[Humphry Davy]] ([[1778]]-[[1829]]), en 1815<ref>[https://books.google.com.br/books?id=pRPnAAAAMAAJ&pg=PA284&dq=chlorous+acid+chemistry&hl=en&sa=X&ei=BryKVbbaIcbw-AHN2rWAAQ&ved=0CEQQ6AEwBw#v=onepage&q=chlorous%20acid%20chemistry&f=false Elements of Chemistry: Including the Actual State and Prevalent Doctrines of ...], Edward Turner</ref>. Ĝi estas forte oksidiga substanco konata nur en solvaĵo kaj en la formo de ties saloj: la kloritoj, samkiel la natria klorito aŭ '''NaClO₂'''. Oni devas multe prizorgi dum ĝia preparado pro ties eksplodemaj proprecoj, kiuj ofte estas perfortaj. Klorita acido estas gaso brile flavecaverda kaj posedas aromatan odoron, ne tiu propra de la [[kloro]]. En [[meditemperaturo]], ĝi ne estas atakata de simplaj brulsubstancoj escepte de la [[fosforo]], kiu brulas kaj malkomponigas ĝin, per brilaj flamoj dum la miksaĵo de kloro kaj oksigeno restas en la solvaĵo. La pura substanco estas malstabila, [[Disproporcio (kemio)|disproporcia]]<ref>Disproporcio estas ekvilibro de iu kemia substanco ene de solvaĵo. Ekzemple, la misproporcio de la klorita acido en akva solvaĵo laŭ la supra ekvacio, balancante inter la oksidastato +1 kaj +5.</ref> inter [[hipoklorita acido]] (oksidastato de kloro +1) kaj "klorata acido" (oksidastato de kloro +5). <font color=green> <center> <big> '''2 HClO₂ → HClO + HClO₃''' </big> </center> </font color=green> Kvankam la acido estas tre malfacila estigi kiel pura substanco, la konjuga bazo, '''klorito''', derivita el ĉi tiu acido estas stabila. Unu ekzemplo de ĉi-tiu salo kun tiu anjono estas la bone konata natria klorito. Ĉi-saloj kaj aliaj rilataj estas kelkfoje uzataj en la produktado de klora duoksido aŭ ClO₂. En la jono klorito ClO₂⁻ de la klorita acido, la negativa ŝarĝo kuŝas dividita inter la du oksigenatomoj, kaj ĉar la [[protono]] proksimiĝas al unu el la oksigenatomoj, en la estigado de la ligo O-H, tiu altiro supozeble estus malpli forta ol en la kazo de la [[hipoklorita acido]]. Tamen, la [[Konstanto pri dissociigo de acidoj]] por la klorita acido hipoteze estas pli granda ol tiu de la hipoklorita acido. == Mineralaj acidoj == {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="4" align="center" |-style="background: green; color: white" |colspan="8" style="text-align: center;"|<big><big>'''Halogenidaj acidoj'''</big></big> |- |HF||[[Fluorida acido]]||HCl||[[Klorida acido]]||HBr||[[Bromida acido]]||HI||[[Jodida acido]] |- |HFO||[[Hipofluorita acido]]||HClO||[[Hipoklorita acido]]||HBrO||[[Hipobromita acido]]||HIO||[[Hipojodita acido]] |- |HFO₂||[[Fluorita acido]]||HClO₂||Klorita acido||HBrO₂||[[Bromita acido]]||HIO₂||[[Jodita acido]] |- |HFO₃||[[Fluorata acido]]||HClO₃||[[Klorata acido]]||HBrO₃||[[Bromata acido]]||HIO₃||[[Jodata acido]] |- |HFO₄||[[Perfluorata acido]]||HClO₄||[[Perklorata acido]]||HbrO₄||[[Perbromata acido]]||HIO₄||[[Perjodata acido]] |} == Preparado == HClO₂ estas preparebla per reakcio de la baria klorito kaj diluita [[sulfata acido]]. <font color=green> <center> <big> '''Ba(ClO₂)₂ + H₂SO₄ → BaSO₄ + 2HClO₂''' </big> </center> </font color=green> == Stabileco == Klorita acido estas potenca oksidigagento, kvankam ĝia tendenco al misproporcio neŭtraligas ĝian oksidigan potencialon. Klorita acido posedas fortajn kontraŭmikrobiajn aktivecojn, ĉefe kiam kombinita kun la propra klora duoksido. La [[kloro]] estas la sola [[halogenido]] kiu formas izoleblan acidon kun formulo ĤO₂. Kaj la bromita acido, kaj la jodita acido estis neniam izolitaj. Tamen, kelkaj saloj el la bromita acido estas konataj, sed ne joditoj. == Literaturo == {{Div col|cols = 3}} * [https://books.google.com.br/books?id=L-1K9HmKmUUC&pg=PA326&dq=chlorous+acid+chemistry&hl=en&sa=X&ei=BryKVbbaIcbw-AHN2rWAAQ&ved=0CBwQ6AEwAA#v=onepage&q=chlorous%20acid%20chemistry&f=false The Nature of the Chemical Bond and the Structure of Molecules and Crystals ...], Linus Pauling * [https://books.google.com.br/books?id=eqhcAAAAcAAJ&pg=PA175&dq=chlorous+acid+chemistry&hl=en&sa=X&ei=BryKVbbaIcbw-AHN2rWAAQ&ved=0CDkQ6AEwBQ#v=onepage&q=chlorous%20acid%20chemistry&f=false Elements of Chemistry ... Third edition], David Boswell REID (the Elder.) * [https://books.google.com.br/books?id=ApQTBQAAQBAJ&pg=PA113&dq=chlorous+acid+chemistry&hl=en&sa=X&ei=y8OKVaĜE4Kx-QG_-oiIBw&ved=0CCwQ6AEwAzgK#v=onepage&q=chlorous%20acid%20chemistry&f=false INTERMEDIATE II YEAR CHEMISTRY(English Medium) TEST PAPERS: Model papers ...], Vikram Books * [https://books.google.com.br/books?id=aSMJAAAAIAAJ&pg=PA139&dq=chlorous+acid+chemistry&hl=en&sa=X&ei=y8OKVaĜE4Kx-QG_-oiIBw&ved=0CE0Q6AEwCTgK#v=onepage&q=chlorous%20acid%20chemistry&f=false The Principles of Chemistry: Prepared for the Use of Schools, Academies, and ...], Daniel B. Smith * [https://books.google.com.br/books?id=YyoUNYgBYJoC&pg=SA1-PA320&dq=chlorous+acid+chemistry&hl=en&sa=X&ei=y8OKVaĜE4Kx-QG_-oiIBw&ved=0CDYQ6AEwBTgK#v=onepage&q=chlorous%20acid%20chemistry&f=false Objective Question Bank in Chemistry], B.K. Sharma * [http://chempedia.info/page/210180255008239077039131022057252047231217081242/ ChemPedia]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Div col end}} == Vidu ankaŭ == <center> <Gallery> Dichloromethane.svg|<big><center>'''Duklorometano'''</center></big> Hexachlorobenzene-3D-vdW.png|<big><center>'''Heksakloro<br />benzeno'''</center></big> Tetrachlormethan.svg|<big><center>'''[[Karbona kvarklorido]]'''</center></big> CWScheele.jpg|<center>[[Carl Wilhelm Scheele]]<br /><center>([[1742]]-[[1786]]) Humphry davy.jpg|<center>[[Humphry Davy]]<br /><center>([[1778]]-[[1829]]) </Gallery> </Center> {{Portalo|Kemio}} {{Projektoj}} {{Ĝermo|Kemio|Kemiaĵo}} == Referencoj == {{Referencoj|3}} [[Kategorio:Neorganikaj acidoj]] [[Kategorio:Hidrogenaj kombinaĵoj]] [[Kategorio:Kloraj kombinaĵoj]] t1xu9q1lonblly6ttm9lvt94xdq1bzl 0 527896 9490036 8889067 2026-10-07T17:26:00Z Sj1mor 12103 9490036 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Ernestina Lecuona Casado''' (naskiĝinta la [[16-an de januaro]] [[1882]] en [[Matanzas (provinco)|Matanzas]]; mortinta la [[3-an de septembro]] [[1951]] en [[Havano]])<ref name=Monografias/> estis [[kuba]] [[komponistino]], [[pianistino]] kaj [[docento]]. Ŝia pli juna frato estis la pianisto kaj komponisto [[Ernesto Lecuona]] (1895-1963).<ref name=Monografias>[http://monografias.umcc.cu/monos/2009/CIENSOC/m09cs27.pdf „Evoluo de la rajtoj de la kuba virino ekde 1868“ (hispanlingva monografio)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150621072155/http://monografias.umcc.cu/monos/2009/CIENSOC/m09cs27.pdf |date=2015-06-21 }}, legita la 26-an de junio 2015</ref> La kuba gitaristo kaj komponistoj [[Leo Brouwer]] (naskiĝinta en 1939) estas nepo de Ernestina Lecuona.<ref>[http://books.google.com.ar/books?id=w6P2o83iTpkC&pg=PA99&dq=ernestina+lecuona&hl=es&sa=X&ei=l2NTUY6UFIi09gSh-4DYBA&ved=0CEEQ6AEwBA#v=onepage&q=ernestina%20lecuona&f=false Google Book pri Leo Brouwer], legita la 26-an de junio 2015.</ref> == Vivo == Ernestina Lecuona estis filino de ĵurnalisto Ernesto Lecuona Ramos el [[Santa Cruz de Tenerife]], kiu estis elmigrinta en 1880 de la [[Kanarioj]] al la urbo de [[Matanzas (urbo)|Matanzas]],<ref>[http://books.google.com.ar/books?id=w6P2o83iTpkC&lpg=PA99&dq=ernestina%20lecuona&hl=es&pg=PA77#v=onepage&q=ernestina%20lecuona&f=false Olivia América Cano Castro: Ernestina Lecuona Casado (1882-1951), ĉapitro ''Canarios en la música cubana''], legita la 27-an de junio 2015.</ref> 100 kilometrojn oriente de [[Havano]]. Tie li geedziĝis kun Elisa Casado Bernal (1862-1931) la 7-an de novembro 1885.<ref name=Canarios/> Ernesto kaj Elisa tenis dek du gefiloj, el kiuj nur sep transvivis: Luis, José, Elisa, '''Ernestina''', Fernando, Teodoro kaj [[Ernesto Lecuona|Ernesto]].<ref name=Canarios>[http://www.oocities.org/es/roberto_dlima/lecuona.htm Artikoloj pri Kanarianoj en Kubo de la 2-a de julio 2004], legita la 17-an de julio.</ref> Kiam Ernestina estis infano, sia familio ekloĝis en [[Guanabacoa]], malgranda historia loko 10 kilometrojn sudoriente de la kuba ĉefurbo.<ref name=HabanaRadio/> Tie ŝia patro disvolvis rimarkindan ĵurnalistan laboron, precipe kiel direktoro de la ĵurnalo ''El Comercio, Político y Mercantil'' el Havano.<ref name=Canarios/> Ernestina komencis studi pianludon ĉe Antonio Planas en la muzikakademio de la Centro Asturiano de Havano,<ref name=HabanaRadio>[http://www.habanaradio.cu/singlefile/?secc=13&subsecc=41&id_art=20070903092747 Artikolo de Ramón Fajardo pri Ernestina Lecuona de la 3-a de septembro 2007 en la retejo de Habana Radio]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, legita la 27-an de junio 2015.</ref> kaj daŭrigis la studon en la Urba Muzika [[Konservatorio]] de Havano (nun ''Conservatorio [[Amadeo Roldán]]'').<ref name=Ecured>[http://www.ecured.cu/index.php/Ernestina_Lecuona Artikolo pri Ernestina Lecuona en la retejo Ecured], , legita la 27-an de junio 2015</ref> En 1895, kiam Ernestina aĝis 13 jarojn, naskiĝis ŝia frato [[Ernesto Lecuona|Ernesto]] (1895-1963), al kiu ŝi instruis pianludon ekde lia frua infanaĝo. {{Citaĵo|Kun mildeco, sed ankaŭ kun severeco kaj disciplino, ŝi sindediĉis al la edukado de la fariĝonta pianisto, kiu ĝermis en la modesta domo de la Strato Cerería [nun calle Strato Palma]<ref name=Canarios/> en Guanabacoa, kiu en la aĝo de tri jaroj eksidis ĉe la piano de siaj fratinoj kaj, uzante la kvin fingroj de la dekstra mano kaj unu de la maldekstra mano, klopodis ludi malgraŭ ne havanta la plej elementan konon de muziko. Ernestina kun sia piano kaj Elisa kun sia liuteto tenis la la domon de Cerería ĉiam plena je muziko.|Carmela de León<ref name=Mujeres/>}} En 1897, en la aĝo de 15 jaroj, Ernestina komponis sian unuan verkon, ''Luisa'' ([[habanero]]), kiun en tiu sama jaro la eldonejo de Anselmo López publikigis kaj vaste distribuis en Kubo kaj [[Hispanujo]]. Ŝi kontinue perfektiĝis je la piano kun helpo de la franca profesorino Lucía Calderón, kiu estis instruinta en la [[Konservatorio]] de [[Parizo]] kaj ĵus estis establiĝinta en Havano la unuan jardekon de la 20-a jarcento.<ref>Julie-Anne Sadie kaj Rhian Samuel: ''The Norton/Grove dictionary of women composers''. Macmillan, 1995. (Digitaligita retokonektite per Google Libros)</ref> En 1902, kiam eta Ernesto havis sep jarojn, lia patro Ernesto decidiĝis en la aĝo de 48 años translokiĝi al sia naskiĝloko Santa Cruz de Tenerife por ripozi. Monaton poste la familio eksciis, ke li estis mortinta nur ok tagojn post sia alveno.<ref name=Canarios/><ref>[http://www.bienmesabe.org/noticia/2013/Enero/la-importancia-de-llamarse-ernesto-los-lecuona-abren-y-cierran-un-circulo-en-tenerife Artikolo en la retejo bienmesabe.org de la 11-a de januaro 2013], legita la 29-an de junio 2015.</ref> Ankoraŭ tre juna Ernestina geedziĝis kun la [[Francujo|franca]]-[[nederlando|nederlanda]] kuracisto Juan Bautista Brouwer Etchecopar, kiu alvenis en Kubo fine de la -a jarcento kaj laboris profesore en la bestmedicina lernejo de la [[Universitato de Havano]] en la unua duono de la 20-a jarcento. Ili havis kvar gefiloj: Elisa, Julieta, Ángel kaj Juan Bautista (ĉi-lasta fariĝis patro de gitaristo kaj komponisto [[Leo Brouwer]]). La edukado de ĉi tiuj infanoj devigis ŝin rezigni sian muzikan karieron dum longa tempo. La pianon de la domo utiligis al si ŝia frato Ernesto, kies studojn kaj komencantan koncertistan karieron ŝi kaj Brouwer subtenis.<ref name=HabanaRadio/> En 1928, kiam ŝi jam aĝis 46 jaroj kaj ŝiaj gefiloj jam estis kreskintaj, Ernestina Lecuona, impulsate de sia frato ―tiam ĉe-pinte de sia populareco kiel pianisto kaj komponisto ― returniĝis al sia agado de komponisto, tekstverkisto, pianisto kaj akompanisto de lirikaj kantistoj en- kaj eksterlandaj en radiostacioj kaj teatroj. Tiun jaron ŝi publikigis la boleron ''Anhelo besarte''. Laŭ kutimo de la tradiciaj trobadoroj el la fino de la 19-a kaj la komenco de la 20a jarcentoj ŝi verkis respondojn al verkoj de aliaj artistoj. Ekzemple al ''Te odio'' de Félix B. Caignet ŝi respondverkis sian kreolon ''¿Me odias?'' (1928),<ref name=Ecured/> kiun en Havano lanĉis la itala [[tenoro]] Leo Micheluzzi.<ref name=HabanaRadio/> [[Dosiero:Lecuona white ink.jpg|eta|Ernesto Lecuona en 1922.]] Ekde sia elstara pozicio kiel rekonata pianisto ŝi apogis la karierojn de variaj junaj havanaj kantistoj: {{Citaĵo|Mi estis prezentata al Ernesto Lecuona, kiam liaj fratinoj Elisa kaj Ernestina min kunvenigis al ilia domo, kie mi konatiĝis al ilia panjo. Tie Lecuona proponis al mi turneon tra Oriente, kaj la 11-an de decembro 1929 ni ekveturis al [[Santjago de Kubo]]. Mi debutis la 13-an de decembro en la teatro Vista Alegre. La prezentado estis tre bona, kun du [[pianego]]j kaj la akompano de Ernesto kaj Ernestina. La ''Canto[-on] indio'' instruis al mi Lecuona kantetante ĝin al mi en la trajno, kaj tiel mi lernis kaj kantis ĝin: sen provkantado.|Rosario García Orellana (Kantistino, 1905-1997)<ref>[http://vivalavoz.net/GarciaOrellanaRosario.html Artikolo pri García Orellana en la retejo vivalavoz.net], legita la 29-an de junio 2015.</ref>}} Marton de 1931 ambaŭ gefratoj alvenis en Meksikon, kie ili triumfis per siaj elstaraj interpretaĵoj sub kontrolo de Elisa Casado. Kiam ili estis en Meksiko, ilia patrino mortis. Post ties malvivo Ernestina Lecuona partoprenis kiel pianisto en spektaklo de kuba muziko kun kubaj muzikistoj, kiujn direktis ŝia frato Ernesto.<ref name=Canarios/> En 1932 Ernestina konatiĝis kun la havana kantistino Esther Borja (1913-) kaj enigis ŝin en radioprogramon, kie Borja kantis verkojn de la pianistino. La 3-an de aŭgusto 1935 ŝi kunformis koncerton de kuba muziko, kiu okazis en la Teatro Aŭditorio de Havano (nun Teatro Aŭditorio Amadeo Roldán), en kiu ŝi muzikis ''La comparsa'' de Ernesto Lecuona, kun novspeca aranĝo por ok pianoj, dek du pianistoj, voĉoj kaj orkestro.<ref name=EnCaribe/> Ŝi multegan prezentis kun sia frato, kiu dediĉis al ŝi tri el siaj verkoj: ''Danza negra'', ''Mi vida es soñar'' (bolero) kaj ''Anhelo besarte'' (bolero).<ref name=Ecured/> En 1936 la Tutamerika Unuiĝo invitis ŝin viziti Usonon, kie ŝi inter la 11-a kaj la 17-a de decembro prezentis variajn el siaj komponaĵoj en la Teatro Cervantes je [[Novjorko]], kunlabore kun la [[meksika]] [[sopranino]] Margarita Cueto. En tiu semajno ŝi ankaŭ akompanis piane la meksikan [[tenoro]]n Tito Guízar (1908-1999), kiu kantis ŝian kanton ''Cierra, cierra los ojos'' en la [[National Broadcasting Company|radio NBC]].<ref name=Marieli>[http://marielilasagabaster.net/autores.php?id=1316 Artikolo pri Ernestina Lecuona ĉe marielilasagabaster.net] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110723202114/http://marielilasagabaster.net/autores.php?id=1316 |date=2011-07-23 }}, legita la 30-an de junio 2015.</ref> En Usono li kontaktis kun la anglusona kantistino Jessica Dragonette (1900-1980), kiu aldonis al sia repertuaro el operpecoj kelkajn verkojn de la pianistino.<ref>Elena Pérez Sanjurjo: ''Historia de la música cubana''. Havano: Moderna Poesía, 1986. 593 paĝoj. [http://books.google.com.ar/books?id=9LRaAAAAMAAJ&q=inauthor:%22Elena+P%C3%A9rez+Sanjurjo%22&dq=inauthor:%22Elena+P%C3%A9rez+Sanjurjo%22&hl=es&sa=X&ei=RmNTUd7DIo609gSnyYCACA&ved=0CC8Q6AEwAA Titolpaĝa foto], legita la 30-an de junio 2015.</ref> En 1936 Ernestina vojaĝis al [[Bonaero]] kun sia frato Ernesto, kantistino Esther Borja ― je la matureco de ŝiaj 23 jaroj ― kaj [[kantverkisto]] kaj pianisto cantautor y pianista Ignacio Villa ―más conocido como [[Bola de Nieve]]―. Post Argentino ili vojaĝis al [[Santiago de Ĉilio]] kaj reveturis al Havano.<ref name=BorjaEsther/> Malmultajn monatojn poste ili faris alian rondvojaĝon tra Panamo, Peruo, Ĉilio, Argentino, Urugvajo kaj Brazilo.<ref name=BorjaEsther>[http://vivalavoz.net/BorjaEsther.html Artikolo pri Borja, Esther en la retejo vivalavoz.net] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160304104125/http://vivalavoz.net/BorjaEsther.html |date=2016-03-04 }}, legita la 30-an de junio 2015.</ref> Ili travojaĝis en granda rondo tra preskaŭ ĉiuj landoj de Latinameriko: Argentino, Brazilo, Ĉilio, Peruo kaj Urugvajo, kie ili akiris certan popularecon. Post la reveno al Kubo en 1937 ŝi fondis en Havano la ''Orquesta de Conciertos'', kiu konsistis nur el virinoj. Kun ĝi ŝi muzikis ― direktanta ekde la piano― en la ''Teatro Alcázar'' je [[Madrido]]. En 1938 ili prezentis koncertojn en la Nacia Teatro de Kubo. Foje ŝi koncertis piane je kvar manoj kun sia frato en la radiostacioj kaj en koncertejoj kiel [[Carnegie Hall]] (en 1948).<ref name=Ecured/> Kiel pianoinstruistino ŝi donis lecionojn en sia propra domo.<ref name=EnCaribe>[http://www.encaribe.org/Article/ernestina-lecuona Artikolo pri Ernestina Lecuona ĉe encaribe.org]{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, legita 1-an de julio 2013.</ref> Ŝi mortis en [[Havana]] la [[3-an de septembro]] [[1951]] en la aĝo de 69 jaroj.<ref name=Marieli/> == Distingoj kaj honoradoj == En Argentino ŝi estis akceptata kiel membro de SADAÍC (Societo Argentina de Aŭtoroj kaj Komponistoj).<ref name=BNJM>[http://www.bnjm.cu/sitios/fechario/2011/fechcultse.htm Artikolo „Lecuona, Ernestina“ en la retejo bnjm.cu] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111223132029/http://www.bnjm.cu/sitios/fechario/2011/fechcultse.htm |date=2011-12-23 }}, legita la 1-an de julio 2013.</ref> En 1942 la urbestraro de Matanzas ŝin proklamis «Eminenta Filino de Matanzas».<ref name=BNJM/> En 1957 ŝia amikino, la havana kantistino Esther Borja, sonregistris en Havano por la gramofondisko ''Esther Borja interpreta canciones inolvidables de Ernestina Lecuona'' kun orkestro kaj aranĝoj de Humberto Suárez. == Verkoj == Ŝia verkaro entenis variajn muzikajn ĝenrojn: [[kanto]]jn, kantojn-bolerojn, kreoloj-boleroj, [[fantazio (muziko)|fantaziojn]]-kreolojn, [[gŭaĥiro]]jn, [[valso]]jn, [[danzono]]jn, [[himno]]jn, [[lulkanto]]jn (berceuses), [[kuba sono|kubajn sonojn]], kaj antaŭ ĉio [[bolero (muzikstilo)|bolero]]jn. Ŝi mem verkis la tekstojn de multaj el siaj famaj kreitaĵoj, sed uzis ankaŭ versojn versos de konataj poetoj kubaj. como los cubanos Tamen malgraŭ ĉi tiu multeco de aŭtoroj en ŝia verkaro ne evidenciĝis grandaj diferencoj, ĉar la poemoj apartenis ĉiam al la sama literatura tendenco, por kiu ili konservis similajn temajn liniojn, motivojn kaj rimedojn. Jen aliaj selektaj verkoj: * ''Ahora que eres mío'' (kanto-bolero, 1936). * ''Amarte es mi destino'' (bolero). * ''Amor tardío'' (kanto). * ''Anhelo besarte'' (bolero). * ''Anhelo besarte'' (kanto). * ''Bésame con ternura'' (kreolo-bolero). * ''Cierra, cierra los ojos'' (kanto). * ''Como yo te quiero'' (kanto). * ''Cuando duermes'' (kanto). * ''Dame otro beso'' * ''El alma de un beso'' (kreolo-bolero). * ''El diablito'' (sono). * ''En tus brazos'' (kreolo-bolero). * ''Himno a María Inmaculada'' (himno). * ''Himno a Santa Teresa de Jesús'' (himno). * ''Jardín azul''<ref name=Mujeres>[http://books.google.com.ar/books?id=3ixXk0zJdT4C&pg=PA109&dq=ernestina+lecuona&hl=es&sa=X&ei=l2NTUY6UFIi09gSh-4DYBA&ved=0CDMQ6AEwAQ#v=onepage&q=ernestina%20lecuona&f=false Ĉapitro «Ernestina Lecuona» (p.109)], de la libro ''Te seguirá mi canción del alma. El bolero cubano en la voz de las mujeres'', de Yolanda Novo Villaverde kaj María do Cebreiro Rábade Villar. [[Santiago de Compostela]] (Galegujo): [[Universitato de Santiago de Compostela]], 2008. Legita la 27-an de junio 2015.</ref> * ''Junto al río'' (canción). * ''Junto al río'' (fantazio-kreolo). * ''Luisa'' (habanero). * ''Me engañaste'' (kreolo-bolero). * ''¿Me odias?'' (kanto). * ''Mi sueño eres tú'' (bolero). * ''Mi vida eres tú'' (kanto). * ''Mi vida es soñar'' (bolero). * ''No lo dudes'' (bolero, 1932). * ''No lo dudes'' (kanto-bolero). * ''Oye mi son'' (sono). * ''Pancho y Ramona'' (danzono). * ''¿Por qué me dejaste?'' (bolero). * ''¿Por qué no me quieres?'' (kanto). * ''¿Por qué no me quieres?'' (kreolo-bolero). * ''Punto cubano'' (gŭaĥiro). * ''¿Sabes cómo te quiero?'' (kanto). * ''Solo a ti te quiero'' (kanto). * ''Solo un beso'' (kreolo-bolero). * ''Tal vez tú nunca sepas'' (kanto). * ''Te has cansado de mi amor'' (kanto-bolero). * ''Tus besos de pasión'' (bolero). * ''Tú serás en mis noches'' (bolero). * ''Tú serás en mis noches'' (kanto). * ''Vamos al Wajay'' (sono). * ''Ya que te vas'' (bolero). == Literaturo == * Casanella, Liliana: ''Ernestina Lecuona: un acercamiento literario a sus boleros'', prelego prezentita en la Coloquio Internacional Boleros de Oro, organizita per UNEAC (Unión de Escritores y Artistas de Cuba). Havano: Stoko de la Coloquio (neeldonita materialo), 1996. * CENDA (Centro Nacional de Derecho de Autor Musical): ''Catálogo de obras de Ernestina Lecuona''. La Habana: CENDA, sen dato. * Fajardo, Ramón: ''La compositora Ernestina Lecuona''. Havano (Kubo): Habana Radio, 3 de septembro 2007. * Giro, Radamés: ''Diccionario enciclopédico de la música en Cuba''. Havano: Letras Cubanas, 2009. * Valdés Cantero, Alicia: ''Con música, textos y presencia de mujer. Diccionario de mujeres notables en la música cubana''. Havano: Unión, 2005, pj. 210-211. == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Lecuona, Ernestina}} [[Kategorio:Kubaj pianistoj]] [[Kategorio:Kubaj komponistoj]] [[Kategorio:Virinoj]] [[Kategorio:Kubaj poetoj]] [[Kategorio:Kubaj profesoroj]] [[Kategorio:Komponistoj de la 20-a jarcento]] iva2p0ak8ob61nnd6346patz97wqqsb 0 528574 9490225 9487381 2026-10-08T06:43:02Z Crosstor 3176 /* S */ 9490225 wikitext text/x-wiki Jen listo de elektitaj instruistoj en [[Scienca Universitato de Szeged]] (nature la listo etendiĝas al pli fruaj nomoj de la universitato ekde la fondo kaj ankaŭ al la aliĝintaj altlernejoj): *{{EnhavTabelo|alf=L}} == A == * [[Dezső Ágai]], [[advokato]] * [[György Ágoston (instruisto)]] * [[Antal Almási]], [[juĝisto]] * [[István Altorjay]], [[kirurgo]] * [[Ádám Anderle]], [[historiisto]] * [[Enikő Anderléné Sajti]], historiisto * [[György Antalffy]], [[juristo]] * [[István Apáthy]], [[zoologo]] * [[Ákos Bertalan Apatóczky]], ĉinologo * [[Lajos Armentano]], [[hematologio|hematologo]] == B == {{Div col|cols = 2}} * [[Mária B. Szendrei]], matematikisto * [[László Babiczky]], reĝisoro * [[Zoltán Badó]], kirurgo * [[Géza Bakonyi]], bibliotekisto * [[Ferenc Bakos]], vortaristo * [[Tibor Bakos]], instruisto * [[Péter Elemér Balás]], juristo * [[Mihály Balázs (literaturhistoriisto)]] * [[Péter Balázs (historiisto)]] * [[József Baló]], [[anatomio|anatomo]] * [[Ernő Balogh (onkologo)]] * [[Kálmán Balogh (geologo)]] * [[Tibor Balogh (filozofo)]] * [[Dénes Bara]], patologo * [[Károly Barakonyi]], [[inĝeniero]] * [[Róza Baranyai]], ekonomo * [[Erzsébet Baranyai]], psikologo * [[Zoltán Baranyai]], diplomato * [[Sándor Bárdi]], [[operkantisto]] * [[István Bárdosi]], juristo * [[István Bartók]], patologo * [[Lajos Bartucz]], [[antropologo]] * [[Imre Bata]], literaturhistoriisto * [[Gyula Belényi]], historiisto * [[Tibor Bellon]], muzeestro * [[László Benkő (instruisto)]] * [[László Berek]], radiologo * [[György Berencsi (bakteriologo)]] * [[Ferenc Berencz]], fizikisto * [[Péter Beretzk]], kuracisto, ornitologo * [[Gábor Bernáth]], kemiisto * [[Sándor Bezdán]], historiisto * [[Géza Birkás]], literaturhistoriisto * [[Zoltán Bíró]], politikisto * [[László Blazovich]], historiisto * [[Kriszta Bódis]], reĝisoro * [[Cecil Pál Bognár]], benediktano * [[János Bodnár]], kemiisto * [[Géza Bodolay]], reĝisoro * [[Endre Bojtár]], tradukisto * [[János Bóka]], [[ministro]] * [[Zsolt Boldogkői]], [[biologo]] * [[Enikő Bollobás]], literaturhistoriisto * [[Lajos Bólya]], juristo * [[György Bónis]], [[juristo]] * [[Gábor Boros (filozofihistoriisto)]] * [[Mihály Boros]], anestezisto * [[Ödön Both]], jurhistoriisto * [[Katalin Botos]], [[ekonomikisto]] * [[István Bugyi]], kirurgo * [[Károly Burger]], ginekologo * [[László Buza]], juristo {{Div col end}} == C == * [[Jenő Cholnoky]], [[geografo]] * [[Győző Concha]], [[politikisto]] * [[Béla Csákány (matematikisto)]] * [[András Csáki]], [[gitaristo]] * [[József Császár]], kemiisto * [[Bálint Csatári]], geografo * [[Dániel Csatári]], historiisto * [[Dezső Csejtei]], [[filozofo]] * [[Ervin Cséka]], juĝisto * [[István Csekey]], juristo * [[János Csengery]], [[filozofo]] * [[János Csirik]], matematikisto * [[Károly Csúri]], [[germanisto]] * [[Ottó Czúcz]], juristo == D == * [[László Dobszay (kuracisto)]] * [[József Dombi]], fizikisto * [[Ágnes Dukkon]], literaturhistoriisto * [[Lajos Duró]], psikologo == E == * [[Kálmán Eperjessy]], [[publikigisto]] * [[János Erdélyi (mineralogo)]] * [[Zoltán Ésik]], matematikisto * [[Zoltán E. Szabó]], instruisto == F == * [[Andrea Farsang]], agrogeologo * [[Erzsébet Fazekas]], historiisto * [[Tamás Fazekas]], kuracisto * [[György Fekete (kuracisto)]] * [[Lipót Fejér]], [[matematikisto]] * [[Pál Fejes]], kemiisto * [[Imre Ferenczi (etnografo)]] * [[István Ferincz]], [[filologio|filologo]] * [[Ferenc Finkey]], juristo * [[Csaba Földes]], [[germanisto]] * [[István Fried]], literaturhistoriisto * [[Márta Fülöp]], psikologo * [[László Füzi]], kritikisto == G == * [[Róbert Gábriel]], [[biologo]] * [[László Gálffy]], historiisto * [[László Gallé (biologo)]] * [[Tibor Gánti]], [[biokemiisto]] * [[László Garai]], psikologo * [[István Gedai]], arkeologo * [[György Geréb]], psikologo * [[Jenő Gergely (psikologo)]] * [[Ferenc Gilde]], kemiisto * [[Zoltán Gombocz]], [[filologo]] * [[János Gömöri]], arkeologo * [[Márta Görög]], ministro * [[Pál Greguss (botanikisto)]] * [[Ferenc Grezsa (kritikisto)]] * [[László Guczi]], kemiisto * [[László Gulyás (historiisto)]] * [[Sándor Gulyás (plantanatomo)]] * [[Csilla Gyémánt]], teatrohistoriisto * [[Sándor Gyimesi]], arkivisto * [[Tibor Gyimóthy]], [[komputikisto]] * [[István Györffy (botanikisto)]] * [[Ferenc Győri]], geografo == H == {{Div col|cols = 2}} * [[Alfréd Haar]], matematikisto * [[Lajos Hackl]], kemiisto * [[Aladár Halász]], advokato * [[Előd Halász]], filologo * [[József Halasy-Nagy]], filozofo * [[Miklós Halmos]], kemiisto * [[Imre Hamar]], [[ĉinologo]] * [[András Hegedűs]], juristo * [[László Heka]], juristo * [[Ágnes Heller]], filozofo * [[János Hemmert]], pentristo * [[Aurél Hencz]], bibliotekisto * [[István Egyed Hermann]], monaĥo * [[Ferenc Hézső]], pentristo * [[Alfréd Hille]], piloto, meteologo * [[József Híres]], kemiisto * [[Endre Hőgyes]], [[farmaciisto]] * [[Judit Hohmann]], farmaciisto * [[Ferenc Horusitzky]], geologo * [[Barna Horváth]], juristo * [[Imre Horváth (biologo)]] * [[István Károly Horváth]], klasikisto * [[János Horváth (fizikisto)]] * [[János Horváth (mikrobiologo)]] * [[József Horváth (kemiisto)]] * [[Zoltán Horváth (budhisto)]] * [[András Huhn]], matematikisto * [[Péter Huhn]], kemiisto * [[István Huszák]], [[neŭrologo]] {{Div col end}} == I == * [[József Imre]], kirurgo * [[József Imre (1851)]], kuracisto * [[Sándor Imre (pedagogo)]] * [[Béla Issekutz]], farmaciisto * [[Imre Izsák]], [[astronomo]] == J == * [[László J. Nagy]], historiisto * [[Gyula Jáki]], kirurgo * [[László Jakucs]], [[speleologo]] * [[László Jankovich (prosektoro)]] == K == {{Div col|cols = 2}} * [[László Kalmár]], matematikisto * [[Dezső Kalocsai]], marksisto * [[Béla Kanyó]], kuracisto * [[Zoltán Kanyó]], [[germanisto]] * [[Ede Kapuy]], fizikisto * [[István Karády]], kuracisto * [[Judit Karafiáth]], literaturisto * [[Sándor Károly (lingvisto)]] * [[László Karsai]], historiisto * [[Péter Katona]], [[marksisto|marksisto]] * [[Ármin Kecskeméti]], [[rabeno]] * [[Tamás Keczer]], instruisto * [[Zoltán Kelemen (literaturisto)]] * [[Lajos Kemény]], kuracisto * [[Erzsébet Keményné Gyimes]], psikologo * [[István Kenesei]], lingvisto * [[Béla Kerékjártó]], matematikisto * [[István Ketskeméty]], fizikisto * [[Ferenc Kevei]], [[mikrobiologo]] * [[A. Sándor Kiss]], kemiisto * [[Albert Kiss (juristo)]] * [[Árpád Kiss (kemiisto, 1889)]] * [[Ferenc Kiss (literaturhistoriisto)]] * [[Sándor Klein]], psikologo * [[Éva Kocziszky]], literaturisto * [[Károly Kogutowicz]], [[geografo]] * [[Zoltán Kolláth]], astronomo * [[Sándor Kolosváry]], juristo * [[Miklós Koltay]], kuracisto * [[György Koppány (meteologo)]] * [[Éva Korenchy]], lingvisto * [[Mihály Korom (historiisto)]] * [[Emil Korpás]], geografo * [[Ignác Kosutány]], juristo * [[Ferenc Kószó]], kemiisto * [[László Koszta]], historiisto * [[Ilona Kovács (literaturisto)]] * [[István Kosztándi]], violonisto * [[Lajos Kovács (geologo)]] * [[Zoltán Kovács (geografo)]] * [[Zoltán Ambrus Kovács]], [[psikiatro]] * [[Zoltán Kőváry]], psikologo * [[Attila Krajcsi]], psikologo * [[Jenő Kramár]], kuracisto * [[Endre Krolopp]], moluskisto * [[Pál Kubinyi]], ginekologo * [[Ferenc Kukán]], kuracisto * [[Zsuzsanna Kulcsár (historiisto)]] {{Div col end}} == L == * [[Sándor Láng]], geografo * [[Imre Lengyel]], ekonomikisto * [[István Lipka]], matematikisto * [[Pál Lipták (antropologo)]] * [[Alpár Losoncz]], altlerneja instruisto * [[László Lovász]], matematikisto * [[Adolf Lukáts]], juristo * [[Gábor Lusztig]], patologo * [[Tibor Lutter]], literaturhistoriisto == M == * [[Pál Maday]], lokhistoriisto * [[Zoltán Majó]], ekonomo * [[Ferenc Makk]], historiisto * [[László Makra]], klimatologo * [[Elemér Mályusz]], [[historiisto]] * [[László Marjanucz]], historiisto * [[Sándor Márki]], historiisto * [[Péter Márki-Zay]], urbestro * [[Károly Marót]], filozofo * [[János Martonyi (politikisto)]] * [[István Martzy]], ginekologo * [[Béla Matkovics]], biologo * [[Judit Méray]], kuracisto * [[Gusztáv Merényi]], kuracisto * [[Artúr Meszlény]], juristo * [[Iván Meznerics]], [[bankisto]] * [[Tibor Mikola]], lingvisto * [[Emil Minker]], farmakologo * [[Dezső Miskolczy]], neŭrologo * [[István Miskolczy]], piaristo * [[László Móczár]], entomologo * [[Gyula Molnár (klarnetisto)]] * [[István Monok]], bibliotekisto * [[Gyula Moór]], juristo * [[József Morvay]], farmaciisto == N == * [[Ernő Nagy]], juristo * [[Csongor István Nagy]], juristo == O == * [[Ferenc Obál (pli juna)]], neŭrobiologo * [[Ilona Oláhné Béládi]], [[virologo]] * [[Jenő Ormos]], patologo * [[László Orosz (biologo)]] == P == * [[Péter Paczolay]], juristo * [[István Pálinkó]], kemiisto * [[Sándor Papp (historiisto)]] * [[András Patyi]], juĝisto * [[György Péczely]], meteologo * [[József Perbíró]], juristo * [[László Péter (bibliotekisto)]] * [[Ferenc Pintér (fizikisto)]] * [[Ödön Polner]], juristo * [[Éva Pócs]], etnografo * [[Imre Polányi]], historiisto * [[Ferenc Poór]], kuracisto * [[Béla Purjesz]], kuracisto, rektoro * [[Ildikó Puskás]], hindologo == R == * [[Mihály Racsmány]], psikologo * [[Tibor Radó]], matematikisto * [[Ernő Raffay]], historiisto * [[Tamás Rávnay]], dermatologo * [[László Rédei]], matematikisto * [[Frigyes Riesz]], matematikisto * [[Gusztáv Rigler]], kuracisto * [[István Rusznyák]], kuracisto * [[József Ruszoly]], jurhistoriisto == S == {{Div col|cols = 2}} * [[István Sándor (etnografo)]] * [[Klára Sándor]], turkologo * [[Szabolcs Sándor]], dirigento * [[István Schneller]], pedagogo * [[István Simon (biofizikisto)]] * [[Bódog Somló]], juristo * [[Rita Sonkodi]], pentristo * [[Károly Streitman]], pediatro * [[Balázs Sudár]], turkologo * [[László Szilasi]], literaturisto * [[Tamás Sulyok]], konstitucia juĝisto * [[Pál Sümegi]], geologo * [[György Szabados (historiisto)]] * [[Éva Zsuzsanna Szabó]], psikologo * [[Gábor Szabó (inĝeniero)]] * [[György Szabó (kuracisto)]] * [[József Szabó (kuracisto)]] * [[Pál Zoltán Szabó]], geografo * [[Imre Szántó (historiisto)]] * [[Anna Mária Szász]], literaturhistoriisto * [[Gábor Szász]], matematikisto * [[Gyöngyi Szathmáry]], skulptisto * [[Katalin Szegvári]], [[raportisto]] * [[István Székely (juristo)]] * [[Sándor Székely (partilaboristo)]] * [[Ferenc Szekeres]], grafikisto * [[Gusztáv Szelényi]], [[entomologo]] * [[Klára Széles]], literaturisto * [[Ágnes Szendrei]], matematikisto * '''[[Albert Szent-Györgyi]]''', [[biokemiisto]], Nobel-premiito * [[Csaba Ferenc Szigeti]], kritikisto * [[Lajos Sándor Szigeti]], kritikisto * [[János Szilárd]], kuracisto * [[Lajos Szilassi]], matematikisto * [[Jenő Szilbereky]], juĝisto * [[Endre Szkárosi]], poeto * [[Béla Szőkefalvi-Nagy]], matematikisto * [[Ágnes Szokolszky]], psikologo * [[Ildikó Szondi]], statistikisto * [[Ferenc Szontágh]], kuracisto * [[György Endre Szőnyi]], kulturhistoriisto * [[István Szórády]], kuracisto * [[László Szörényi (kritikisto)]] {{Div col end}} == T == * [[József Takáts (kritikisto)]] * [[László Tápay-Szabó]], ĵurnalisto * [[Mária Temesi]], operkantisto * [[Béla Tettamanti (pedagogo)]] * [[Ágota Tóth]], kemiisto * [[Ágnes Tóthné Horváth]], historiisto * [[Károly Tóth (dekano)]] * [[Károly Tóth (juristo)]] * [[László Tóth (historiisto)]] * [[László Trócsányi]], juristo * [[Sándor Kornél Tury]], juristo == U == * [[Jenő Újfalusi Németh]], [[filologio|filologo]] == V == * [[György Mihály Vajda]], literaturhistoriisto * [[Zsuzsanna Vajda]], psikologo * [[Imre Várady (literaturhistoriisto)]] * [[Ilona Varga (historiisto)]] * [[József Veczkó]], psikologo * [[Tibor Venkei]], kuracisto * [[Dezső Veszprémy]], kuracisto * [[Irén Vincze]], kemiisto * [[László Vinkler]], pentristo * [[Lívia Vizsolyi]], fagotisto == W == * [[Richárd Wagner (geografo)]] * [[István Winkler]], psikologo * [[Gyula Wojtilla]], hindologo == Z == * [[László Z. Karvalics]], informadikisto * [[András Zakar (psikologo)]] == Fontoj == La listo estas elekto el datenoj de la [[biografio]]j en Vikipedio. [[Kategorio:Scienca Universitato de Szeged]] [[Kategorio:Listoj]] 68v4c5s21wcpiqixsems40lcda6ws2r 0 529753 9490009 8679857 2026-10-07T17:10:23Z Sj1mor 12103 9490009 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="4" align="right" width=10% |-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<big><big>'''Hipojodita acido'''</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Hypoiodige-S%C3%A4ure.png|200px]] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Kemia strukturo de la<br />Hipojodita acido''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Hypoiodous-acid-3D-balls.png|100px]] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''3D Kemia strukturo de la<br />Hipojodita acido''' |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=14332-21-9 14332-21-9] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.109942.html 109942] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/123340 123340] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- ||[[Kemia formulo]]||'''|<big><center>'''HIO</center></big>''' |- |[[Molmaso]]||143.89 g mol⁻¹ |- |[[Simplified molecular-input line-entry system|Smiles]]||IO |- |[[Konstanto pri dissociigo de acidoj|Acideco (pKa)]]||10,64 |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|O|E}} |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|'''GHS etikedigo de kemiaĵoj''']] |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo-piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|01|09}}</center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Damaĝa substanco |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|400}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|220|391|501}} |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br />({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Hipojodita acido''', '''hipojodito de hidrogeno''' aŭ <big>'''HIO'''</big> estas neorganika malforta [[oksigeno|okso]][[acido]], kies konjuga bazo estas la hipojodita anjono (IO⁻). Saloj de hipojodita acido estiĝas per traktado de [[jodo]] kun [[alkalo]]j, kiu rapide [[Disproporcio (kemio)|disproporcias]] estigante [[jodida acido|jodidojn]] kaj [[jodata acido|jodatojn]]. <big> <center> I₂ + 2 [[kalia hidroksido|KOH]] → 2 KIO + H₂ </big> </center> Teorie, hipojodita acido estas potenca malinfektilo pro tio ke ĝi prezentas multe da analogio kun la [[hipoklorita acido]]. Tre eble ĝi estas la aktiva principo respondeca pri la malinfekteco de parto da jodosolvaĵo uzata en la medicina medio konata kiel jodopovidono. == Sintezoj == === Sintezo 1 === * Hipojodita acido estiĝas pere de jona dissociiĝo inter [[jodo]] kaj [[akvo]]: <center> <big> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 |<math>\mathrm{\overset{\pm 0}{I}\!{}_2 + H_2O \ \rightleftharpoons \ H\!\overset{-1}{I} + \overset{+1}{HIO}}</math> |- |} </big> </center> === Sintezo 2 === * Ĉeeste de hidrarga oksido la sintezo turniĝas plejmulte dekstren kun plej bona rendimento: <center> <big> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 |<math>\mathrm{2 \ I_2 + 3\ HgO + H_2O \rightarrow \ HgI_2 + 2\ HgO + 2\ HIO}</math> |- |} </big> </center> === Sintezo 3 === * Hipojodita acido estas malstabila kaj malkomponiĝas en [[jodata acido]] kaj libera [[jodo]]: <center> <big> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 |- |<math>\mathsf{5\;HIO \rightarrow HIO_3 +2\;I_2 + 2\;H_2O}</math> |- |} </big> </center> === Sintezo 4 === * Hipojodita acido suferas [[disproporcio (kemio)|misproporcion]]<ref>Misproporcio aŭ disproporcio estas tipo de [[redoksa reakcio]] en kiu specimeno reduktiĝas kaj oksidiĝas al du malsamaj substancoj.</ref> per estigo de [[jodida acido]] kaj [[jodata acido]]: <center> <big> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 |- |<math>\mathrm{3\ \overset{+1}{HIO} \ \longrightarrow \ 2\ H\!\overset{-1}{I} + \overset{+5}{HIO}{}_3}</math> |- |} </big> </center> === Sintezo 5 === * Kunproporcio<ref>Kunproporcio aŭ kemia interŝanĝo estas procezo kie kemia elemento varias el pluraj [[oksidiĝa nombro|oksidiĝaj nombroj]] al unu sola oksidiĝa nombro.</ref> de [[jodida acido]] kaj [[jodata acido]]: <center> <big> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 |<math>\mathrm{5\ H\!\overset{-1}{I} + \overset{+5}{HIO}{}_3 \ \longrightarrow \ 3\ \overset{\pm 0}{I}\!{}_2 + 3\ H_2O}</math> |- |} </big> </center> === Sintezo 6 === [[Disproporcio (kemio)|Misproporcio]] de hipojodita acido al [[jodo]] kaj [[jodata acido]]. <center> <big> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 |<math>\mathrm{5\ \overset{+1}{HIO} \ \longrightarrow \ 2\ \overset{\pm 0}{I}\!{}_2 + \overset{+5}{HIO}{}_3 + 2\ H_2O}</math> |- |} </big> </center> == Literaturo == * [https://books.google.com.br/books?id=Mtth5g59dEIC&pg=PA451&dq=%27Hypoiodous+acid%22+chemistry&hl=en&sa=X&ved=0CB0Q6AEwAGoVChMIj7KEtOfqxgIVBImQCh0WbQoR#v=onepage&q='Hypoiodous%20acid%22%20chemistry&f=false Inorganic Chemistry], Egon Wiberg, Nils Wiberg * [https://books.google.com.br/books?id=uLsOAwAAQBAJ&pg=PA521&dq=%27Hypoiodous+acid%22+chemistry&hl=en&sa=X&ved=0CCgQ6AEwAmoVChMIj7KEtOfqxgIVBImQCh0WbQoR#v=onepage&q='Hypoiodous%20acid%22%20chemistry&f=false Inorganic chemistry], E.J. Holmyard * [https://books.google.com.br/books?id=ztwtBQAAQBAJ&pg=PA48&dq=%27Hypoiodous+acid%22+chemistry&hl=en&sa=X&ved=0CC0Q6AEwA2oVChMIj7KEtOfqxgIVBImQCh0WbQoR#v=onepage&q='Hypoiodous%20acid%22%20chemistry&f=false Chemistry: Principles and Reactions], William Masterton, Cecile Hurley * [https://books.google.com.br/books?id=LmiVsfw46qwC&pg=PA1074&dq=%27Hypoiodous+acid%22+chemistry&hl=en&sa=X&ved=0CEAQ6AEwBmoVChMIj7KEtOfqxgIVBImQCh0WbQoR#v=onepage&q='Hypoiodous%20acid%22%20chemistry&f=false Advanced Inorganic Chemistry, Volume 1], Satya Prakash * [https://books.google.com.br/books?id=b0-bW8u1YUwC&pg=PA135&dq=%27Hypoiodous+acid%22+chemistry&hl=en&sa=X&ved=0CEsQ6AEwCGoVChMIj7KEtOfqxgIVBImQCh0WbQoR#v=onepage&q='Hypoiodous%20acid%22%20chemistry&f=false Advances in Carbohydrate Chemistry, Volume 3] * [https://books.google.com.br/books?id=tWrIBAAAQBAJ&pg=PA79&dq=%27Hypoiodous+acid%22+chemistry&hl=en&sa=X&ved=0CBsQ6AEwADgUahUKEwj8kfP46erGAĥFjpAKHVQLCtQ#v=onepage&q='Hypoiodous%20acid%22%20chemistry&f=false Iodine Chemistry and Applications], Tatsuo Kaiho == Mineralaj acidoj == {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="4" align="center" |-style="background: green; color: white" |colspan="8" style="text-align: center;"|<big><big>'''Halogenidaj acidoj'''</big></big> |- |HF||[[Fluorida acido]]||HCl||[[Klorida acido]]||HBr||[[Bromida acido]]||HI||[[Jodida acido]] |- |HFO||[[Hipofluorita acido]]||HClO||[[Hipoklorita acido]]||HBrO||[[Hipobromita acido]]||HIO||[[Hipojodita acido]] |- |HFO₂||[[Fluorita acido]]||HClO₂||[[Klorita acido]]||HBrO₂||[[Bromita acido]]||HIO₂||[[Jodita acido]] |- |HFO₃||[[Fluorata acido]]||HClO₃||[[Klorata acido]]||HBrO₃||[[Bromata acido]]||HIO₃||[[Jodata acido]] |- |HFO₄||[[Perfluorata acido]]||HClO₄||[[Perklorata acido]]||HbrO₄||[[Perbromata acido]]||HIO₄||[[Perjodata acido]] |} == Referencoj == {{Referencoj|3}} {{Neorganikaj saloj de natrio}} {{Organikaj saloj de natrio}} {{Portalo|Kemio}} {{Projektoj}} {{Ĝermo|kemio}} [[Kategorio:Kemio|J]] [[Kategorio:Jodaj kombinaĵoj|J]] [[Kategorio:Neorganikaj acidoj|J]] [[Kategorio:Hidrogenaj kombinaĵoj|J]] [[Kategorio:Oksidantoj|J]] 7s8c26oaiaaib8lzjx5f4egu6hsseib 0 530941 9490185 9437769 2026-10-08T03:16:13Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490185 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=20% |-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|'''Etilamonia nitrato''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Ethylammonium nitrate 2D.png|200ra]] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Kemia strukturo de la<br />Etilamonia nitrato''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Ethylammonium nitrate 3D.png|200ra]] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''3D Kemia strukturo de la<br />Etilamonia nitrato''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Alternativa(j) nomo(j)''' |- |colspan="2" style="text-align: center;" |Nitrato de etil-amonio |- ||[[Kemia formulo]]||'''<center>(C₂H₅).NH₃.NO₃'''</center> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=22113-86-6 22113-86-6] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.4937507.html 4937507] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/6432248 6432248] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||Senkolora likvaĵo |- |[[Molmaso]]||108.0965 g mol⁻¹ |- |[[Denseco]]||1261 g/cm³ |- |[[Fandopunkto]]||{{GdC|12}} ({{GdF|54}}; 285 K) |- |[[Bolpunkto]]||{{GdC|240}} ({{GdF|464}}; 513 K) |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da R-Deklaroj|Risko]]||[[Listo da R-Deklaroj#R36|R36]] [[Listo da R-Deklaroj#R37|R37]] [[Listo da R-Deklaroj#R38|R38]] |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]||[[Listo da S-Deklaroj#S24|S24]] [[Listo da S-Deklaroj#S25|S25]] [[Listo da S-Deklaroj#S37|S37]] [[Listo da S-Deklaroj#S39|S39]] |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|Xi}} |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|'''GHS etikedigo de kemiaĵoj''']]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.carlroth.com/downloads/sdb/en/2/SDB_2035_GB_EN.pdf |titolo=Carl Roth |alirdato=2017-06-18 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160919233022/https://www.carlroth.com/downloads/sdb/en/2/SDB_2035_GB_EN.pdf |arkivdato=2016-09-19}}</ref> |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo-piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|07}} </center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Averto |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|315|319|335}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|261|280|302+352|304+340|305+351+338|338|351}} |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br />({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Etilamonia nitrato''', '''EAN''', '''nitrato de etilamonio''' aŭ '''(C₂H₅).NH₃.NO₃''' estas organika amonia salo el [[nitrata acido]], senodora kaj senkolora aŭ iomete flava likvaĵo. Ĉi-kombinaĵo estis [[unua priskribo|unue priskribita]] en 1914 de Paul Walden ([[1863]]-[[1957]]) kaj oni kredas ke ĝi estas unu el la unual jonlikvaĵoj sub [[meditemperaturo]]. == Sintezo == * Etilamonia nitrato estiĝas pere de varma reakcio inter la etila nitrato kaj alkohola solvaĵo de [[amoniako]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Ethyl_nitrate_3D_ball.png|90ra|etila nitrato]]+[[Dosiero:Ammonia 3D.png|40ra|amoniako]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Ethylammonium nitrate 3D.png|120ra|etilamonia nitrato]] |} </center> * aŭ pere de reakcio inter la [[etilamino]] kaj [[nitrata acido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Ethylamine 3D.png|50ra|etilamino]]+[[Dosiero:Nitric acid 3D.png|50ra|nitrata acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Ethylammonium nitrate 3D.png|100ra|etilamonia nitrato]] |} </center> == Proprecoj == La etilamonia jono havas tre facile apartigeblajn [[protono]]jn kvaredre aranĝitaj ĉirkaŭ la centra [[nitrogeno|nitrogenatomo]], kvankam la NO konfiguracio estas ebena. Malgraŭ la strukturaj diferencoj, EAN dividas multajn proprecojn kun la akvo, samkiel micelaj formiĝoj, [[hidrokarbonido|hidrokarbonidaj agregaĵoj]], negativa [[entalpio]] kaj entropio pri gasdissolvado, ktp. Tiel kiel la akvo, EAN povas estigi tridimensiajn ĉenojn da hidrogenaj ligoj. == Uzoj == Nitrato de etilamonio uzatas kiel elektrike konduktiva solvaĵo en [[elektrokemio]] kaj kiel proteino-kristaliga agento. Ĝi havas pozitivan efikon sur la rekonstruado de la [[Lizosomo|lizozima]] [[Denaturiĝo de proteinoj|denaturiĝo]], kies rendimento atingas 90%. La rekonstruagado okazas jene: La etila grupo de la EAN interagas kun la hidrofoba parto de la proteino kaj do ĝi protektas ĝin el intermolekula asociiĝo, dum la elektrike ŝargita parto de la molekulo stabiligas la [[Elektrostatiko|elektrostatikajn interagojn]]. == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Literaturo == * [https://books.google.com.br/books?id=SUArAAAAYAAJ&pg=PA449&dq=%22Ethylammonium+nitrate%22&hl=en&sa=X&ved=0CDsQ6AEwBGoVChMIu5X4irKfxwIVw0GQCh2pBACw#v=onepage&q=%22Ethylammonium%20nitrate%22&f=false International Critical Tables of Numerical Data, Physics ..., Volume 4], Edward Wight Washburn * [https://books.google.com.br/books?id=wGt73h6d17UC&pg=PT2762&dq=%22Ethylammonium+nitrate%22&hl=en&sa=X&ved=0CE0Q6AEwB2oVChMIu5X4irKfxwIVw0GQCh2pBACw#v=onepage&q=%22Ethylammonium%20nitrate%22&f=false Issues in Materials and Manufacturing Research: 2011 Edition] * [https://books.google.com.br/books?id=NH_F9GnS_sgC&pg=PA248&dq=%22Ethylammonium+nitrate%22&hl=en&sa=X&ved=0CFIQ6AEwCGoVChMIu5X4irKfxwIVw0GQCh2pBACw#v=onepage&q=%22Ethylammonium%20nitrate%22&f=false Solvents: Advances in Research and Application: 2011 Edition: ScholarlyBrief] * [https://books.google.com.br/books?id=QL9WrXLqyhMC&pg=PA24&dq=%22Ethylammonium+nitrate%22&hl=en&sa=X&ved=0CFwQ6AEwCmoVChMIu5X4irKfxwIVw0GQCh2pBACw#v=onepage&q=%22Ethylammonium%20nitrate%22&f=false Siloxanes—Advances in Research and Application: 2013 Edition: ScholarlyBrief] * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18845898 NCBI Resources] * [https://books.google.com.br/books?id=zSziBAAAQBAJ&pg=PA388&dq=%22Ethylammonium+nitrate%22&hl=en&sa=X&ved=0CC8Q6AEwAjgUahUKEwie9M3ptZ_HAhUFjpAKHVBDDEE#v=onepage&q=%22Ethylammonium%20nitrate%22&f=false Chemistry: The Central Science], Theodore L. Brown, H. Eugene LeMay Jr., Bruce E. Bursten, Catherine Murphy, Patrick Woodward, Steven Langford, Dalius Sagatys, Adrian George {{Neorganikaj saloj de amonio}} {{Organikaj saloj de amonio}} {{Portalo|Kemio}} {{Projektoj}} {{Ĝermo|kemio}} [[Kategorio:Nitrogenaj kombinaĵoj]] [[Kategorio:Amoniaj kombinaĵoj]] lpt7t3nx0es1jp6dh5wg3bw73651mvh 0 531347 9490007 8679952 2026-10-07T17:10:15Z Sj1mor 12103 9490007 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="4" align="right" width=30% |-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<big><big>'''Natria bifluorido'''</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Na%2B.svg|80px]] [[Dosiero:Hydrogendifluoride_ion.svg|200px]] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Kemia strukturo de la<br />Natria bifluorido''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Sodium-bifluoride-xtal-3D-vdW.png|200px]] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Kristala strukturo de la<br />Natria bifluorido''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Alternativa(j) nomo(j)''' |- |colspan="2" style="text-align: center;" |Bifluorido de natrio |- |[[Aspekto]]||Blanka solido |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>'''NaHF₂'''</center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=1333-83-1 1333-83-1] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/219061 219061] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Molmaso]]||61,9945 g mol⁻¹ |- |[[Denseco]]||2.08 g/cm³ |- |[[Fandopunkto]]||{{GdC|160}} ({{GdF|320}}; 433 K)<br />(malkomponiĝas) |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da R-Deklaroj|Risko]]||[[Listo da R-Deklaroj#R25|R25]] [[Listo da R-Deklaroj#R34|R34]] |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]||[[Listo da S-Deklaroj#S(S1/2)|S(S1/2)]] [[Listo da S-Deklaroj#S22|S22]] [[Listo da S-Deklaroj#S26|S26]] [[Listo da S-Deklaroj#S37|S37]] [[Listo da S-Deklaroj#S45|S45]] |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|T|C}} |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|'''GHS etikedigo de kemiaĵoj''']]<ref>[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Sodium_bifluoride#section=GHS-Classification PubChem]</ref> |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo-piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|05|06}}{{GHS Piktogramo|09}}</center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Damaĝa substanco |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|301|314|318}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|260|264|270|280|301+310|301+330+331|303+361+353|304+340|304+340|305+351+338|310|321|330|363|405|501}} |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br />({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Natria bifluorido''', '''hidrogena fluorido de natrio''' aŭ <big>'''NaHF₂'''</big> estas neorganika kombinaĵo, salo de [[natrio]] kaj [[fluoro]], blanka solido, akvosolvebla, kiu malkomponiĝas per vamigo. Natria bifluorido estas ne bruliva, higroskopa substanco kaj posedas akran flaron. Ĝi uzatas kiel antisepsaĵo, insekticido, fungicido, kiel medikamento en la traktado de [[ostoporozo]], koroda substanco por vitraĵoj, emajloj kaj ceramikaĵoj, kaj industrie en pluraj aplikoj samkiel konservado de anatomiaj kaj zoologiaj specimenoj, en metala galvanizado, kemiaj armiloj<ref>[https://books.google.com.br/books?id=4pwMQM3PuyoC&pg=PA202&dq=%22Sodium+bifluoride%22+strong+acid&hl=en&sa=X&ved=0CCgQ6AEwAmoVChMIj9rrv6ewxwIVw4GQCh13xAUH#v=onepage&q=%22Sodium%20bifluoride%22%20strong%20acid&f=false Chemicals Used for Illegal Purposes], Robert Turkington</ref>, kaj multaj aliaj praktikaj uzoj. Ĝi estas tre damaĝa kiam ingestita, forte iritanto per haŭtokontakto, okuloj kaj inhalado. Ĝi dissociiĝas en akvo kun varmoeligo al [[fluorida acido]] kaj [[natria fluorido]]. <center><big> NaHF₂ <math>\overset \longrightarrow \longleftarrow</math> HF + NaF </big></center> == Preparado == Natria bifluorido estiĝas per neŭtraliga reakcio el reziduaĵoj de [[fluorida acido]], kiu rezultas el produktiado de superfosfataj sterkoj. Tipaj bazoj estas [[natria karbonato]] kaj [[natria hidroksido]]. La procezo okazas en du etapoj, priskribitaj per la hidroksido: <center><big> HF + NaOH → NaF + H₂O </big></center> <center><big> HF + NaF → NaHF₂ </big></center> Natria bifluorido reakcias kun akvo kaj haŭtohumideco por estigi [[fluorida acido|fluoridan acidon]]. Kiam varmigita al gasa stato, ĝi same estigas natrian fluoridon kaj [[fluorida acido|fluoridan acidon]]. <big><center><math>\mathrm{NaHF_2 \ \xrightarrow{160^oC - 270^oC} \ NaF \ + \ HF \uparrow}</math></center></big> La kemiaĵo malkomponiĝas sub agado de fortaj acidoj, fortaj alkaloj, metaloj, akvo kaj vitraĵoj. Natria bifluorido ankaŭ plenumas eksplodajn reakciojn kun [[kromiila klorido]]<ref>[https://books.google.com.br/books?id=4ewS-AqdCM0C&pg=PA952&dq=%22Sodium+bifluoride%22+chromyl+chromide&hl=en&sa=X&ved=0CCgQ6AEwAGoVChMI8ILJ2K6wxwIVyBSQCh0C8who#v=onepage&q=%22Sodium%20bifluoride%22%20chromyl%20chromide&f=false Wiley Guide to Chemical Incompatibilities], Richard P. Pohanish, Stanley A. Greene</ref>, [[nitrata acido]], [[fosforo|ruĝa fosforo]], [[natria peroksido]], "duetila sulfoksido" kaj "duetila zinko". == Antaŭzorgoj == Natria bifluorido estas koroda kaj irita al haŭtokontakto kaj povas kaŭzi vezikojn kaj inflamojn. Ĝi estas treege damaĝa kiam ingestita. Se eventuale okazos okulkontakto, blindeco kaj [[korneo|kornea damaĝo]] povas rezulti. Ingestado de natria bifluorido povas kaŭzi stomakobrulon, tuson, ternojn, kiel rezulto je irito de la gastrointesta kaj spira sistemoj. Ekspozicio de la kombinaĵo en la okuloj povas kaŭzi ruĝecon, jukadojn, kaj akvigo. En pluraj kazoj, ekspozicio al natria bifluorido povas kaŭzi morton. Kelkfoje oni povas preni inter 0 ĝis 24 horojn por ke la efikoj de la venenigo per natria bifluorido ekrimarkiĝos. == Literaturo == * [http://www.chemicalbook.com/CASEN_1333-83-1.htm Chemical Book] * [http://hjwww.guidechem.com/cas-133/1333-83-1.html GuideChem]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://books.google.com.br/books?id=s3Ru9fvsGh4C&pg=PA48&dq=%22Sodium+bifluoride%22&hl=en&sa=X&ved=0CDQQ6AEwBGoVChMI4MXdn5ywxwIVhE2QCh2lgQx4#v=onepage&q=%22Sodium%20bifluoride%22&f=false Technician's Formulation Handbook for Industrial and Household Cleaning Products], Henry J. Hannan * [https://books.google.com.br/books?id=8w4yU7B9I0kC&pg=PA213&dq=%22Sodium+bifluoride%22&hl=en&sa=X&ved=0CDkQ6AEwBWoVChMI4MXdn5ywxwIVhE2QCh2lgQx4#v=onepage&q=%22Sodium%20bifluoride%22&f=false Functionalized Inorganic Fluorides: Synthesis, Characterization and ...], Alain Tressaud * [https://books.google.com.br/books?id=kCKnKYiOaYcC&pg=PA170&dq=%22Sodium+bifluoride%22&hl=en&sa=X&ved=0CDMQ6AEwBTgKahUKEwiM88_znLDHAĥJGZAKHQc1DIU#v=onepage&q=%22Sodium%20bifluoride%22&f=false 2000 Emergency Response Guidebook: A Guidebook for First Responders During ...], Barry Leonard * [https://books.google.com.br/books?id=xZb6ĥIGgmcC&pg=PA639&dq=%22Sodium+bifluoride%22&hl=en&sa=X&ved=0CEMQ6AEwCDgKahUKEwiM88_znLDHAĥJGZAKHQc1DIU#v=onepage&q=%22Sodium%20bifluoride%22&f=false Vibrational Spectroscopy with Neutrons: With Applications in Chemistry ...]{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Philip Charles Harry Mitchell * [https://books.google.com.br/books?id=4ewS-AqdCM0C&pg=PA952&dq=%22Sodium+bifluoride%22&hl=en&sa=X&ved=0CEgQ6AEwCTgKahUKEwiM88_znLDHAĥJGZAKHQc1DIU#v=onepage&q=%22Sodium%20bifluoride%22&f=false Wiley Guide to Chemical Incompatibilities], Richard P. Pohanish, Stanley A. Greene {{Neorganikaj saloj de natrio}} {{Organikaj saloj de natrio}} == Referencoj == {{Referencoj|3}} {{Portalo|Kemio}} {{Projektoj}} {{Ĝermo|kemio}} [[Kategorio:Natriaj kombinaĵoj]] [[Kategorio:Fluoridoj]] lf772yxo5bo59tjkaluyak7ahfzbhre 0 531854 9490011 8726247 2026-10-07T17:10:31Z Sj1mor 12103 9490011 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="4" align="right" width=10% |-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<big><big>'''Natria bromido'''</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Na%2B.svg|100px]] [[Dosiero:Br-.svg|100px]] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Plata Kemia strukturo de la<br />Natria bromido''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Sodium bromide 3D.png|200px|natria bromido]] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Tridimensia kemia strukturo de la<br />Natria bromido''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Alternativa(j) nomo(j)''' |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * Bromido de natrio * Natria salo de bromida acido |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>'''NaBr'''</center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]|| * [https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=7647-15-6 7647-15-6] * [https://www.guidechem.com/encyclopedia/sodium-bromide-dihydrate-dic3664481.html 13466-08-5] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.22712.html 22712] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/253881 253881] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||Blanka polvo higroskopa |- |[[Molmaso]]||102.893769 g mol⁻¹ |- |[[Denseco]]|| * 3.21 g/cm³ (anhidra) * 2.18 g/cm³ (duhidrata) |- |[[Refrakta indico]]||{{refraktindico|T=24|λ=761|k=4.0|1.6428}} |- |[[Fandopunkto]]|| * {{GdC|747}} ({{GdF|1,377}};<br />1,020 K) (anhidra) * {{GdC|36}} ({{GdF|97}}; 309 K)<br />(duhidrata) malkomponiĝas |- |[[Bolpunkto]]||{{GdC|1,390}} ({{GdF|2,530}}; 1,660 K) |- |[[Solvebleco|Solvebleco:Akvo]]|| * 71.35 g/100 mL ({{GdC|−20}}) * 79.52 g/100 mL ({{GdC|0}}) * 94.32 g/100 mL ({{GdC|25}}) * 104.9 g/100 mL ({{GdC|40}}) * 116.2 g/100 mL ({{GdC|100}}) |- |[[Mortiga dozo (LD50)]]||3500&nbsp;mg/kg (muso, buŝa) |- |[[Ekflama temperaturo]]||{{GdC|800}} ({{GdF|1,470}}; 1,070 K){{GdC|}} |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da R-Deklaroj|Risko]]||[[Listo da R-Deklaroj#R36|R36]] |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]||[[Listo da S-Deklaroj#S2|(S2)]] [[Listo da S-Deklaroj#S24/25|S24/25]] [[Listo da S-Deklaroj#S46|S46]] |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|Xi}} |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|'''GHS etikedigo de kemiaĵoj''']] |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo-piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|07|08}}</center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Damaĝa substanco |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|272|302|315|319|335}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|210|261|305+351+338|310}} |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br />({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Natria bromido''', '''bromido de natrio''' aŭ <big>'''NaBr'''</big> estas neorganika kombinaĵo, blanka salo de [[natrio]] kaj [[bromida acido]], uzata kiel anti-konvulsia, sedativo en la fino de la 19-a jarcento kaj komenco de la 20-a jarcento. Ĝia efikeco okazas pro agado de la bromida jono (Br⁻), kaj [[kalia bromido]] same efikas. Ĝi estas kristala solido kun alta fandopunkto kiu rememorigas la [[natria klorido|natrian kloridon]]. Ĝi estas vaste uzata kiel fonto por la jono bromida. == Sintezo == * Ĝi estiĝas pere de reakcio inter [[natria hidroksido]] kaj [[bromida acido]]: <big><center><math>\mathrm{NaOH \ _{(aq)} + \ HBr \ _{(aq)} \longrightarrow \ NaBr \ _{(aq)} + \ H_2O \ _{(l)}}</math></center></big> * aŭ pere de reakcio inter [[natria bikarbonato]] kaj [[bromida acido]]: <big><center><math>\mathrm{NaHCO_3 \ _{(aq)} + \ HBr \ _{(aq)} \longrightarrow \ NaBr \ _{(aq)} + \ H_2O + CO_2 \uparrow }</math></center></big> == Reakcioj == * En laboratorio, natria bromido uzatas por estigo de elementa [[bromo]]: <big><center><math>\mathrm{2\ NaBr\ +\ Cl_2\ \longrightarrow 2\ NaCl\ +\ Br_2}</math></center></big> * Bromido de natrio reakcias kun [[fosfata acido]] por estigi [[bromida acido|bromidan acidon]] kaj natrian fosfaton unubazan: <big><center><math>\mathrm{2\ NaBr\ +\ H_3PO_4\ \xrightarrow {\Delta T} \ 2\ HBr \uparrow +\ Na_2HPO_4}</math></center></big> == Aplikoj == La bromidoj posedas anti-epilepsiajn proprecojn pro tio ke tiaj saloj estis uzitaj dum la 19-a kaj 20-a jarcentoj por traktado de malsamaj tipoj de [[epilepsio]] samkiel menstrua epilepsio, kie la fenobarbitalo estas la ĉefa traktado. Natria bromido uzatas kiel seninfektigilo laŭ formulaĵoj priskribantaj traktadoj por uzo de naĝejoj. En laboratorio ĝi uzatas por produktado de aliaj bromaj kombinaĵoj kaj en organika sintezo kaj en aliaj areoj. Ĝi estas fonto por konvertado de alkilaj kloridoj al pli reakciaj alkil bromidoj pere de la "Reakcio de Finkenstein". * <big><center>NaBr + RCl → RBr + NaCl (R = [[alkilo]])</center></big> Iam larĝe uzata en fotografio, sed nun tute ekstermoda, la fotosensiva salo [[arĝenta bromido]] estas preparita per uzo de natria bromido. == Vidu ankaŭ == * [[Bromido]]j == Literaturo == * [https://www.sigmaaldrich.com/BR/pt/product/mm/106363?gclid=Cj0KCQjwy5maBhDdARIsAMxrkw3r5sPOwsxzNzBEsZexiuF0hb0nSHt8TdQfFAfn-lV3Wpv7PJxbxe4aAtufEALw_wcB&gclsrc=aw.ds Sigma Aldrich] * [https://books.google.com.br/books?id=txmp1aoCJp8C&pg=PA198&dq=%22sodium+bromide%22&hl=en&sa=X&ved=0CFcQ6AEwB2oVChMI28Clwde9xwIVSROQCh1tRAb6#v=onepage&q=%22sodium%20bromide%22&f=false Organic Chemistry], Thomas N. Sorrell * [https://books.google.com.br/books?id=ievLulSqwBAC&pg=PA1326&dq=%22sodium+bromide%22&hl=en&sa=X&ved=0CF0Q6AEwCGoVChMI28Clwde9xwIVSROQCh1tRAb6#v=onepage&q=%22sodium%20bromide%22&f=false Veterinary Pharmacology and Therapeutics], Jim E. Riviere, Mark G. Papich * [https://books.google.com.br/books?id=0X4cQus2gz8C&pg=PA96&dq=%22sodium+bromide%22&hl=en&sa=X&ved=0CGkQ6AEwCmoVChMI28Clwde9xwIVSROQCh1tRAb6#v=onepage&q=%22sodium%20bromide%22&f=false Invitation to Organic Chemistry], Alyn William Johnson * [http://www.scbt.com/datasheet-203380-sodium-bromide.html Santa Cruz Biotechnology] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150924094851/http://www.scbt.com/datasheet-203380-sodium-bromide.html |date=2015-09-24 }} * [http://www.chemicalbook.com/ProductMSDSDetailCB3181001_EN.htm Chemical Book] * [https://books.google.com.br/books?id=Eqx_7KIMCvkC&pg=PA244&dq=%22sodium+bromide%22&hl=en&sa=X&ved=0CC4Q6AEwADgKahUKEwiK0J_M2b3HAhUJj5AKHUVXAlw#v=onepage&q=%22sodium%20bromide%22&f=false A Practical Guide to Canine and Feline Neurology], Curtis W. Dewey * [https://books.google.com.br/books?id=-2ObmTZTq2QC&pg=PA1174&dq=%22sodium+bromide%22&hl=en&sa=X&ved=0CDMQ6AEwATgKahUKEwiK0J_M2b3HAhUJj5AKHUVXAlw#v=onepage&q=%22sodium%20bromide%22&f=false CRC Handbook of Metal Etchants], Perrin Walker, William H. Tarn {{Neorganikaj saloj de natrio}} {{Organikaj saloj de natrio}} {{Portalo|Kemio}} {{Projektoj}} {{Ĝermo|kemio}} [[Kategorio:Natriaj kombinaĵoj]] [[Kategorio:Bromidoj]] limatbj639imqxghr4ht8o358yhlbh5 0 532920 9490010 9265106 2026-10-07T17:10:28Z Sj1mor 12103 9490010 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="4" align="right" width=30% |-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<big><big>'''Natria pirofosfato'''</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Sodium pyrophosphate.png|300px]] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Kemia strukturo de la Natria pirofosfato''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Sodium pyrophosphate 3D.png|300px]] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''3D Kemia strukturo de la Natria pirofosfato''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Alternativa(j) nomo(j)''' |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * Pirofosfato de natrio * Natria salo de pirofosfata acido |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>'''Na₄P₂O₇'''</center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]|| * [https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=7722-88-5 7722-88-5] * [https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=13472-36-1 13472-36-1] (dekahidrata) |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/24403 24403] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||Senkoloraj aŭ blankaj kristaloj senodoraj |- |[[Molmaso]]||265.90 g mol⁻¹ |- |[[Simplified molecular-input line-entry system|Smiles]]||[O-]P(=O)([O-])OP(=O)([O-])[O-].[Na+].[Na+].[Na+].[Na+] |- |[[Denseco]]||2,534 g/cm³ |- |[[Refrakta indico]]||{{refraktindico|T=20|λ=761|k=4.0|1425}} |- |[[Fandopunkto]]|| * {{GdC|988}} ({{GdF|1,810}}; 1,261 K) (anhidra) * {{GdC|79.5}} (dekahidrata) |- |[[Bolpunkto]]||malkomponiĝas |- |[[Solvebleco]]|| * [[Akvo]]:2.61 g/100 mL ({{GdC|0}}) * 6.7 g/100 mL ({{GdC|25}}) * 42.2 g/100 mL ({{GdC|100}}) |- |[[Solvebleco|Nesolvebleco]]|| * [[Amoniako]]:nesolvebla * [[Etanolo]]:nesolvebla |- |[[Ekflama temperaturo]]||Ne bruliva |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da R-Deklaroj|Risko]]||[[Listo da R-Deklaroj#R36/37/38|R36/37/38]] |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]||[[Listo da S-Deklaroj#S26|S26]] [[Listo da S-Deklaroj#S36|S36]] |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|Xi}} |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|'''GHS etikedigo de kemiaĵoj''']]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.potashcorp.com/media/POT_SDS_226_Tetrapotassium_Pyrophosphate.pdf |titolo=PCS Sales |alirdato=2017-06-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20151022185458/http://www.potashcorp.com/media/POT_SDS_226_Tetrapotassium_Pyrophosphate.pdf |arkivdato=2015-10-22 }}</ref> |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo-piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|05|07}}</center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Damaĝa substanco |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|290|302|315|318|319}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|234|264|270|280|301+312|302+352|305+351+338|330|332+313|337+313|362|391|406}} |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br>({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Natria pirofosfato''', '''pirofosfato de natrio''' aŭ <big>'''Na₄P₂O₇'''</big> estas neorganika kombinaĵo de [[natrio]] kaj [[pirofosfata acido]], senkoloraj kaj travideblaj kristaloj tre solveblaj en akvo. La tokseco estas ĉirkaŭ la duoblo tiun de [[natria klorido|kuirsalo]] kiam buŝe ingestita. Ĝi komerce disponeblas en la formo dekahidrata. == Sintezo == * Kvarnatria pirofosfato estas produktita en fornegoj per reakcio inter [[fosfata acido]] kaj [[natria karbonato]]: <big><center><math>\mathrm{2\;H_3PO_4 + 2\;Na_2CO3 \longrightarrow 2\;Na_2HPO4 + 2\;H_2O + 2\;CO_2}</math></center></big> La [[dunatria fosfato]] produktita estas hejtata al {{GdC|450}} por estigi kvarnatrian pirofosfaton: <big><center><math>\mathrm{2\;Na_2HPO_4 \xrightarrow {450^oC}2\;Na_4P_2O_7 + H_2O}</math></center></big> == Proprecoj == Kvarnatria pirofosfato uzatas kiel [[bufro|bufragento]], [[emulsio|emulsianto]], [[disperso|dispersagento]], densigagento kaj [[dieta suplemento|nutro-aldonaĵo]]. Kokidaj buloj, marŝmaloj<ref>[https://books.google.com.br/books?id=f0Zunqj2fa0C&pg=PA319&lpg=PA319&dq=mar%C5%9Dmalo&source=bl&ots=TRjYQyZBhK&sig=TnXOWfĈ1dXdsiffMC4eY5ESjno&hl=en&sa=X&ved=0CDkQ6AEwBWoVChMI9e6U_N_bxwIViH-QCh07oAsP#v=onepage&q=mar%C5%9Dmalo&f=false English-Esperanto-English Dictionary], John C. Wells</ref>, [[pudingo]]j, [[krabo|krabaĵoj]], marfruktaj bastonetoj, [[marfiŝo]]j, kaj nutraĵoj surbaze de sojfabo krom manĝoj por katoj kie ĝi uzatas kiel gusto-pliboniganto. En fabrikado de dentokremoj kaj dentofadenoj, kvarnatria pirofosfato agas kiel kontrolando de la dento-[[tartro]], servante en la forigo de [[kalcio]] kaj [[magnezio]] el [[salivo]] kaj tiel preventante ke ili deponiĝu sur la dentoj. Pirofosfato de kvarnatrio same uzatas en komercaj produktoj por buŝlavado dum dentobrosado por helpi en la malpliigo de dentoplakoj. Kvarnatria pirofosfato kelkfoje uzatas en fabrikado de likvaj sapoj por domuzoj en vestolavadoj, tamen, pro ĝia fosfata enhavo, tio kaŭzas [[plantoziĝo]]n en la akvo, promociante algo-kreskadon. == Literaturo == * [https://books.google.com.br/books?id=oWdc2qcb3QsC&pg=PA574&dq=sodium+pyrophosphate&hl=pt-BR&sa=X&ved=0CFIQ6AEwBWoVChMI1OulpZrbxwIVBA2QCh2e8gp8#v=onepage&q=sodium%20pyrophosphate&f=false Gardner's Commercially Important Chemicals: Synonyms, Trade Names, and ...], G. W. A. Milne * [https://books.google.com.br/books?id=B1HlNnM_ttYC&pg=PA46&dq=%22tetrasodium+pyrophosphate%22&hl=pt-BR&sa=X&ved=0CFkQ6AEwCWoVChMItqrsppvbxwIVTBeQCh3uWAuV#v=onepage&q=%22tetrasodium%20pyrophosphate%22&f=false Why There's Antifreeze in Your Toothpaste: The Chemistry of Household ...], Simon Quellen Field * [https://books.google.com.br/books?id=y3-Ef3y53PkC&pg=PA668&dq=%22tetrasodium+pyrophosphate%22&hl=pt-BR&sa=X&ved=0CCQQ6AEwADgKahUKEwjE_-zQm9vHAhWLfZAKHdpABH0#v=onepage&q=%22tetrasodium%20pyrophosphate%22&f=false Proctor and Hughes' Chemical Hazards of the Workplace], Nick H. Proctor,James P. Hughes, Gloria J. Hathaway * [https://books.google.com.br/books?id=NtaR9i3hYCYC&pg=PA2603&dq=%22tetrasodium+pyrophosphate%22&hl=pt-BR&sa=X&ved=0CDUQ6AEwAjgKahUKEwiO3ŝym9vHAhVLIpAKHVDdB1Y#v=onepage&q=%22tetrasodium%20pyrophosphate%22&f=false Encyclopedia of Food and Color Additives, Volume 3], George A. Burdock * [https://books.google.com.br/books?id=0wFMfJg57YMC&pg=PA156&dq=%22tetrasodium+pyrophosphate%22&hl=pt-BR&sa=X&ved=0CC4Q6AEwATgKahUKEwiO3ŝym9vHAhVLIpAKHVDdB1Y#v=onepage&q=%22tetrasodium%20pyrophosphate%22&f=false ASM Specialty Handbook: Magnesium and Magnesium Alloys], M. M. Avedesian, Hugh Baker * [https://books.google.com.br/books?id=_1rzHĥfrdoC&pg=PA406&dq=%22tetrasodium+pyrophosphate%22&hl=pt-BR&sa=X&ved=0CD0Q6AEwAzgKahUKEwiO3ŝym9vHAhVLIpAKHVDdB1Y#v=onepage&q=%22tetrasodium%20pyrophosphate%22&f=false Pharmacology ReCap 2.0 for Bachelor of Dentistry Students]{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://books.google.com.br/books?id=jYc-l5gvOIkC&pg=PT82&dq=%22tetrasodium+pyrophosphate%22&hl=pt-BR&sa=X&ved=0CEkQ6AEwBTgKahUKEwiO3ŝym9vHAhVLIpAKHVDdB1Y#v=onepage&q=%22tetrasodium%20pyrophosphate%22&f=false Water Chemicals Codex], Institute of Medicine, Food and Nutrition Board, Committee on Water Treatment Chemicals, Assembly of Life Sciences, National Research Council * [https://books.google.com.br/books?id=J2hRivQzgBMC&pg=PA141&dq=%22tetrasodium+pyrophosphate%22&hl=pt-BR&sa=X&ved=0CCsQ6AEwATgUahUKEwjG6ZTsndvHAĥDfZAKHarXAyc#v=onepage&q=%22tetrasodium%20pyrophosphate%22&f=false Specifications for Identity and Purity of Sweetening Agents, Emulsifying ...] {{Neorganikaj saloj de natrio}} {{Organikaj saloj de natrio}} ==Vidu ankaŭ== * [[Pirofosfato#Kelkaj pirofosfatoj|Pirofosfatoj]] == Referencoj == {{referencoj|3}} {{Portalo|Kemio}} {{ĝermo|kemio}} [[Kategorio:Natriaj kombinaĵoj]] [[Kategorio:Pirofosfatoj]] sq82a4linqreljai2mq2o1z7k1emjzt 0 543417 9490029 9409544 2026-10-07T17:21:23Z Sj1mor 12103 9490029 wikitext text/x-wiki La sintagmo '''kristanfraŭleco''', precipe ĉikaze, referencas al firmigita praktiko en la [[Katolika Eklezio]] (kaj en aliaj kristanaj eklezioj): ''povas ricevi la [[Ordino|sanktajn ordinojn]] kaj fariĝi [[presbitero]] aŭ [[episkopo]] nur tiuj [[Bapto|baptitoj]] kiuj sin sentas altìritaj kaj promesas praktiki la [[senedziĝeco]]n pro la [[Ĉiela regno|Regno de la Ĉielo]], aŭ vidvoj kiuj ne intencas reedziĝi.'' == Origino == Laŭ iuj interpretoj, la senedziĝeco estas sekvo fondita de la simpla evangelia perspektivo. Pri senedzeco kaj pri abstino [[Jesuo]] elmetis, fakte, sendubsencajn vortojn. Evangeliisto Mateo (19,29) skribas: ''… Kaj ĉiu, kiu forlasis domojn aŭ fratojn aŭ fratinojn aŭ patron aŭ patrinon aŭ infanojn aŭ kampojn pro mia nomo, ricevos multoble kaj heredos eternan vivon''. Multe simile memorigas Marko (10,29): ''Jesuo diris: Vere mi diras al vi: Ekzistas neniu, kiu forlasis domon aŭ fratojn aŭ fratinojn aŭ patrinon aŭ patron aŭ infanojn aŭ kampojn pro mi kaj pro la evangelio…''. Eĉ pliprecize estas la pasaĵo en Luko 18, 29-30: ''Kaj li diris al ili: Vere mi diras al vi: Estas neniu, kiu forlasis domon aŭ edzinon aŭ fratojn aŭ gepatrojn aŭ infanojn pro la regno de Dio, 30 kaj kiu ne ricevos multoble en ĉi tiu tempo, kaj en la venonta mondo vivon eternan''. Se Jesuo ne edzinigis virinon, iuj inter la apostoloj estis edziĝintaj aŭ tiaj ili estis antaŭ la apostoliĝo kun Jesuo (ekzemple [[Sankta Petro]], kies estas menciata la bopatrino). [[Sankta Paŭlo|Paŭlo de Tarso]] laŭdis jen la geedziĝon jen la senedziĝecon, sed invitis la fidelularon resti, kiel li mem, fraŭla, por pliefike plenumi la [[Misiado|misian]] taskon: “8 Sed mi diras al senedzinuloj kaj al vidvinoj: Estas bone por ili resti kiel mi. 9 Sed se ili ne povas sin deteni, ili edziĝu; ĉar estas pli bone edziĝi, ol bruladi.”. 1Kor 7,8-9). En la sama epistolo li lanĉis la sekvan vokon: (1Kor 7,29-32) “Ĉar mi diras al vi, fratoj, la tempo kurtas. Pro tio, kiu havas edzinon devas estonte sinteni kvazaŭ lin ne tenas…”. En aliaj epistoloj Paŭlo postulas ke se episkopo estus jam edziĝinta kun unu sola edzino kaj kun obeantaj filoj: (1Tim 3,2-5) “al Timoteo, mia vera filo en fido: Graco, kompato, kaj paco de Dio, la Patro, kaj de Kristo Jesuo, nia Sinjoro.3 Kiel mi, ekironte en Makedonujon, petis vin resti en Efeso, por ke vi admonu kelkajn homojn, ke ili ne instruu alian doktrinon, 4 nek atentu fabelojn kaj senfinajn genealogiojn, kiuj naskas diskutojn, pli ol tiun administradon de Dio, kiu estas laŭ la fido – tiel faru. 5 Sed la celo de la admono estas amo el pura koro kaj bona konscienco kaj sincera fido”. == En la Latina Eklezio == En la [[Apostola epoko|unuaj jarcentoj de kristanismo]], la regulo antaŭvidis ke la pastro aŭ episkopo daŭrigu la familian vivon, sed ne tiun geedziĝan.<ref> "Brandmüller" [url=http://www.ilfoglio.it/].</ref> Tiu praktiko, sekvata de asketuloj, monaĥoj kaj ankaŭ de presbiteroj, estas menciita en la verkoj de verkistoj kiel [[Klemento|Klemento de Aleksandrio]] kaj [[Tertuliano]], vivintaj en la [[2-a jarcento]]. La antikveco de iliaj verkoj atestas kiel la regulo starigita de la Eklezio estis rekta derivaĵo de la apostola tradicio. Tiu regulo de senedziĝeco daŭrigis esti obeata kiel neskribita normo ĝis la unuaj jaroj de la [[4-a jarcento]]. La [[Koncilio de Elvira]] (305-306) donis unuafojon al tiu praktiko la formon de leĝo. Estis, fakte, malpermesite al ĉiuj klerikoj (inter kiuj episkopoj, pastroj kaj diakonoj) praktiki edzecan ŝuldon kaj krome generis filojn (kanono 33 – vidu verkon de "Brandmüller"). La eklezia senedziĝeco estis poste objekto de aparta leĝofarado dum la [[Teodozo la 1-a|Teodoza epoko]]: ĉe la [[Koncilio de Romo (382)|Koncilio de Romo]] de [[382]], fakte, estis unuafojon, post papo Siricio, dekretite ke episkopoj kaj pastroj ne povis kunvivi kun siaj edzinoj. La normo estis vaste malobservata en la sinsekvaj jarcentoj, ankaŭ se, dum la [[karolida imperio]] oni provis, plurfoje, ĝin respektigi. La Paska sinodo [[1049]] en [[Reims]], kaj aliaj en la samaj jaroj, donis okazon por severe reaserti la regulon de senedziĝeco<ref>Frazee, Charles A., [http://www.jstor.org/stable/3165654 ''The Origins of Clerical Celibacy in the Western Church''], Church History, Vol. 57, Supplement: Centennial Issue (1988), p. 108-126. </ref> “Papo [[Leono la 9-a]] instigis la sanktan asembleon aprobi la du sekvajn kanonojn”: “La monaĥoj aŭ la klerikaro ne povas forĵuri el sia propra ordino”; ”Neniu partoprenu incestajn kuniĝojn”. Tiuj kanonoj estis preskaŭ unuanime interpretitaj kiel malpermesoj de geedziĝo por la konsekritoj. En la sinodo de [[Majenco]], al kiu Leono kunvokis la episkopojn de la Rejna regiono, estis reasertataj la samaj malpermesoj. [[Adamo de Bremeno]], kiu transskribis la sinodajn agojn, asertas: “Multaj aliaĵoj estis dekretataj por la bona stato de la Eklezio kaj estis definitive kondamnitaj de la subskribantoj de la konsilo”. <ref>Timothy Reuter, [http://www.stjohnfisher.org.uk/mambo/templates/waterandstone_green/ex/re/PAPACY/COREDOCS/COREDOC2.HTM ''The papacy and church reform, 1049-1073'']{{404|date=April 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> La nelicaj kondutoj flanke de la klerikaro, spite de la kondamnoj, ne malaperis, kiel evidentigas nombraj kronikoj kaj literaturaj verkoj de diversaj epokoj <ref>[http://books.google.com.au/books?id=JE6hHvgHbk0C&printsec=frontcover Morris Bishop, ''The Middle Ages'', Mariner Books, p. 156]</ref>. En sia ''Kroniko'', [[Salimbene de Adam]] raportas ke li tiaĵojn aŭdis «''cencies'' = centfoje» akompanatajn de la latina proverbo «se non caste, tamen caute''» = «''[[si non caste, tamen caute]];''»),)»<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.uan.it/alim/letteratura.nsf/(testiID)/00676A56F1EFAD73C1256DFE0033D82F!opendocument |titolo=Salimbene de Adam, ''Cronica. De commendatione castitatis'', pp. 567 |alirdato=2015-12-26 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070808135738/http://www.uan.it/alim/letteratura.nsf/(testiID)/00676A56F1EFAD73C1256DFE0033D82F!opendocument |arkivdato=2007-08-08 }}</ref> atribuata al Paŭlo de Tarso, intencante per tio la neceson de kondutoj kiuj, malgraŭ nerespektantaj la normojn de la abstino, tamen nek malsekretiĝu kaj nek startigu skandalon.<ref>Pri tio oni bonvolu vidi: [[Petro Damiano]].</ref> La eklezia fraŭleco, subtenata de diversaj flankoj, fariĝis efektive deviga nur per la [[Koncilio de Trento]] (1545-1563), kiu sankciis, nedubeblforme, la devigon de senedzeco, por ĉiuj ordinotaj sacerdotoj. Estas nune valida en la adiaŭa normaro de la disciplino de la [[Katolika Latina Eklezio]], kaj estis formale inkluzivita en la [[Codex Iuris Canonici|kodo de kanona juro]] en [[1917]]. La [[Orientaj Katolikaj Eklezioj]], kiuj havas disciplinon similan al tiu de la [[Ortodoksa Kristana Eklezio|ortodoksaj eklezioj]] ne devigas al senedzeco por ĉiuj [[presbitero]]j, sed nur por la episkopoj. En la [[Dua Vatikana koncilio]] (1962-1965), la Patroj rekonfirmis en la dekreto ''Presbyterorum Ordinis'' n. 16, la “taŭgecon” de la fraŭleco, jen por la imitado de Kristo, jen por ke kiu vivas la senedziĝecon tion faras por la ĉiela regno, nome por anonci ateston pri la estonta vivo. === Instruofico de la romaj papoj === [[Dosiero:JohannesPaulII.jpg|eta|upright=1.3|Johano Paŭlo la 2-a, subtenanto de la sacerdota fraŭleco.]] [[Siricio|Papo Siricio]] (384-399) kiu estis la unua emananta dekretojn pri tiu temo [[385]]<ref>Papa Siricio, ''Directa ad decessorem'', lettera al vescovo [[Imerio di Tarragona]].</ref>. Papo [[Leono la 1-a]] (440-461) instruis ke la konsekritaj ne devis repudii siajn edzinojn. Papo [[Pelagio la 2-a]] (579-590) dekretis normojn pri eklezia fraŭleco ankaŭ por la subdiakonoj tiel rigidajn ke la sinsekvaj papoj devis moderigi.<br /> Papo [[Leono la 9-a]] ([[1048]]-[[1054]]), kiu predikis en la sinodo de Pasko [[1049]] kaj dekretigis la sacerdotan fraŭlecon kaj tiel en aliaj sinodoj.<br /> Papo [[Stefano la 9-a]] (1057-[[1058]]) kiu engaĝiĝis plifortigi la praktikon de la eklezia fraŭleco.<br /> Papo [[Aleksandro la 2-a (papo)|Aleksandro la 2-a]] ([[1061]]-[[1073]]) multe helpis la estontan [[Gregorio la 7-a|Gregorion la 7-an]], sian posteulon en la formulado de la normoj de la eklezia fraŭleco.<br /> [[Dosiero:Gregor7 g.jpg|eta|Gregorio la 7-a, urĝiganto de la encikliko.]] Papo [[Gregorio la 7-a]] ([[1073]]-[[1085]]) estas memorigata kiel la papo kiu donis novan fizionomion al la Katolika Eklezio de sia epoko. Fakte, tiam la Eklezio travivis momenton de vera krizo kaj ne maloftis simonio kaj skandaloj kaj entrudiĝoj de la politikaj aŭtoritatoj kaj [[nepotismo]]…<br /> Papo [[Urbano la 2-a]] ([[1088]]-[[1099]]) kondamnis la geedziĝon de sacerdotoj en dokumento verkita en [[1095]] en [[Piaĉenco]]. Papo [[Aleksandro la 7-a]] ([[1655]]-[[1667]]) elmetis dekretojn rilate eklezian fraŭlecon, malpermesante al la pastroj kunloĝi kun virinoj ankaŭ se intimaj parencaj. Papoj de la epoko de la [[Koncilio de Trento]] ĉiuj volis la sacerdotan fraŭlecon. Papo [[Paŭlo la 6-a]] ([[1963]]-[[1978]]) reasertis per la encikliko ''[[Sacerdotalis Caelibatus]]'' la klaran pozicion rilate la praktikon de la eklezia fraŭleco. <ref>[http://www.vatican.va/holy_father/paul_vi/encyclicals/documents/hf_p-vi_enc_24061967_sacerdotalis_it.html] Kompleta teksto de la encikliko ''Sacerdotalis Caelibatus''.</ref><br /> Papo [[Johano Paŭlo la 2-a]] ([[1978]]-[[2005]]) plurfoje intervenis en la defendo de la eklezia fraŭleco ankaŭ antaŭ la malkresko de la vokiĝoj al sacerdoteco. Papo [[Benedikto la 16-a]] (2005-2013) en la ''Sacramentum Caritatis'' asertas: “La fakto ke Kristo mem, sacerdoto poreterne, estis vivinta sian mision ĝis la kruca ofero en stato de virgeco konstituas la referencan punkton certan por kompreni la sencon de la tradicio de la latina Eklezio tiurilate”. == En la Ortodoksaj Eklezioj == En la [[Orientaj Ortodoksaj Eklezioj]] nur la sacerdotoj kaj diakonoj povas travivi edziĝintaj, kondiĉe ke la geedziĝo estas la unua kaj unika kaj okazinta antaŭ la ordiniĝo. == Fraŭleco laŭ Protestantismo == La protestantaj eklezioj, kaj similaj, aboliciis tiun praktikon per diversaj teologiaj praktikaj motivoj. La lastaj papoj akceptis ke protestantaj aŭ anglikanaj pastroj, post reordiniĝo, povu daŭrigi en la sacerdota ofico inter siaj fideluloj katolikiĝintaj. == Senedzeco en ne kristanaj religioj == == Notoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Frazee, Charles A., [http://www.jstor.org/stable/3165654 ''The Origins of Clerical Celibacy in the Western Church''], Church History, Vol. 57, Supplement: Centennial Issue (1988), pp. 108-126. * [[Jean-Pierre Thiollet]], "Le mariage des prêtres : un sujet d'actualité... durable", Denis Lensel, "Célibat des prêtres catholiques latins : la portée et le sens", [[Eugen Drewermann]], "Chasteté et célibat sous l'angle de la psychologie religieuse" e Jean-Louis Christ, "Célibat et mondialisation : quelques pistes de réflexion", in ''[[Jules Barbey d'Aurevilly|Barbey d'Aurevilly]] ou le triomphe de l'écriture — Pour une nouvelle lecture de "Un prêtre marié"'', [[Jean-Pierre Thiollet]], H & D, Parígi, 2006 (ISBN 2 914 266 06 5) e 2007 (ISBN 2 914 266 08 1). CDRom. ISBN 2 914 266 06 5. == Vidu ankaŭ == * [[Petro Damiano]] * [[Presbitero]] * [[Fraŭleco]] * [[Jesuo Kristo]] * [[Kleriko]] * [[Sacerdoto]] * [[Koncilio de Trento]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.vatican.va/holy_father/paul_vi/encyclicals/documents/hf_p-vi_enc_24061967_sacerdotalis_it.html Enciclica] ''[[Sacerdotalis caelibatus]]'' de papo [[Paŭlo la 6-a]]) * [http://www.clerus.net/clerus/dati/1999-01/23-2/Madreteresa.rtf.html Medito] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070927150604/http://www.clerus.net/clerus/dati/1999-01/23-2/Madreteresa.rtf.html |date=2007-09-27 }} pri la sacerdota senedzeco de [[Patrino Tereza]] de Kalkato * [http://www.clerus.net/clerus/dati/1999-01/22-2/Thurian.rtf.html Teologia fundamento de la sacerdota sendzeco] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070927150516/http://www.clerus.net/clerus/dati/1999-01/22-2/Thurian.rtf.html |date=2007-09-27 }}, de ([[Max Thurian]]). [[Kategorio:Katolikismo]] [[Kategorio:Ortodoksismo]] [[Kategorio:Pastroj]] 5rm1jdc19uavbzxpp496x3mzozl6wdn 0 548177 9490250 9380803 2026-10-08T08:37:42Z River.discharge 248816 Rivero + ref. 9490250 wikitext text/x-wiki Tio estas listo de [[rivero]]j laŭ ties averaĝa akvoŝarĝo, tio estas ties akvofluo. Oni montras nur la riverojn kies akvokvanto estas pli ol 2000 kubaj metroj por sekundo. {| class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" !colspan="6" align="center"|[[Kontinento]] |- |bgcolor="#CCCCFF"|[[Afriko]] |bgcolor="#FFCBCB"|[[Azio]] |bgcolor="#CCFF66"|[[Oceanio]] |bgcolor="#FFCCFF"|[[Eŭropo]] |bgcolor="#CCFFFF"|[[Nordameriko]] |bgcolor="#FFEBAD"|[[Sudameriko]] |} {| class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" !colspan="5" align="center"|[[Oceano]] |- |bgcolor="#E0FFFF"|[[Atlantika Oceano]] |bgcolor="#E6E6FA"|[[Pacifika Oceano]] |bgcolor="#F0FFF0"|[[Hinda Oceano]] |bgcolor="#FFF0F5"|[[Arkta Oceano]] |bgcolor="#FFF8DC"|[[Evaporito]] |} {| class="sortable col1right col4right col5right col6right" style="border: 1px solid #999; background-color:#ffffff;font-size:90%;" |- bgcolor="#BDBBD7" style="color:#000080;text-align:center;font-size:105%;" ! rowspan="2" | No ! colspan="2" | [[Rivero]] ! rowspan="2" | Averaĝa elŝarĝo (m³/s) ! rowspan="2" | [[Akvokolekta areo]] (km²) ! rowspan="2" | Longo (km) ! rowspan="2" | Elfluo al ! rowspan="2" | Referenco |- bgcolor="#BDBBD7" style="color:#000080;text-align: center;font-size:105%;" !Primary !Tributary |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD"|[[Sudameriko|SA]]1|| '''[[Amazono]]''' ||| {{formatnum:209000}}|| {{formatnum:6020438}} || {{formatnum:6575}} ||bgcolor="#E0FFFF" |[[Atlantika Oceano]]||<ref name="Hydrologie du bassin amazonien">{{cite book|url=https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/2022-02/010010558.pdf|title=Hydrologie du bassin amazonien|date=1997|isbn=2-7011-1532-9|last1=Théry |first1=Hervé |last2=Maurence |first2=Pascale |publisher=Belin }}</ref><ref name="Conjuntura dos Recursos Hídricos no Brasil: regiões hidrográficas brasileiras">{{cite report|url=https://www.snirh.gov.br/portal/snirh/centrais-de-conteudos/conjuntura-dos-recursos-hidricos/regioeshidrograficas2014.pdf|title=Conjuntura dos Recursos Hídricos no Brasil: regiões hidrográficas brasileiras|docket=Edição Especial|author=Agéncia Nacional de Águas (ANA)|publisher=Superintendência de Planegiamento de Recursos Hídricos (SPR)|page=163|isbn=978-85-8210-027-1|date=2015|website=www.snirh.gov.br}}</ref><ref name="The River Amazon water contribution to the Atlantic Ocean">{{cite journal|journal=Journal of Water Science|url=https://id.erudit.org/iderudit/044688ar|doi=10.7202/044688ar|title=The River Amazon water contribution to the Atlantic Ocean|last1=Jacques|first1=Callède|last2=Gérard|first2=Cochonneau|last3=Fabrício|first3=Vieira Alves|last4=Jean-Loup|first4=Guyot|last5=Valdemar|first5=Santos Guimarães|last6=Eurides|first6=De Oliveira|volume=23|number=3|date=2010|pages=247–273}}</ref><ref name="Amazon">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=43&catid=191&Itemid=179|title=Amazon|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Continental scale models of water balance and fluvial transport: An application to South America">{{cite journal|journal=Global Biogeochemical Cycles|doi=10.1029/GB003i003p00241|url=https://doi.org/10.1029/GB003i003p00241|last1=Charles J.|first1=Vörösmarty|last2=Berrien|first2=Moore III|last3=Annette L.|first3=Grace|last4=M. Patricia|first4=Gildea|last5=Jerry M.|first5=Melille|last6=Bruce|first6=Peterson|last7=Edward|first7=B. Rastetter|last8=Paul|first8=A. Steudler|title=Continental scale models of water balance and fluvial transport: An application to South America|date=1989|volume=3|issue=3|pages=241–265|bibcode=1989GBioC...3..241V |url-access=subscription}}</ref><ref name="Gupta2007">{{cite book|last=Gupta|first=Avijit|title=Large rivers: geomorphology and management|url=https://books.google.com/books?id=gXgyHLT_hwIC&pg=PA31|accessdate=18 April 2011|year=2007|publisher=John Wiley and Sons|isbn=978-0-470-84987-3|page=31}}</ref><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world">{{cite journal|journal=International Journal of Digital Earth|doi=10.1080/17538940902746082|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/17538940902746082|title=Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world|last1=S.|first1=Liu|last2=P.|first2=Lu|last3=D.|first3= Liu|last4=P.|first4=Jin|last5=W.|first5=Wang|page=80-87|volume=2|issue=1|date=2009 |bibcode=2009IJDE....2...80L |url-access=subscription}}</ref><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte">{{cite report|url=https://repositorio.ufpa.br/server/api/core/bitstreams/d60fc02c-cfb2-43ca-82e8-a1c8b040224c/content|title=Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte|last=Ishihara|first=Júnior Hiroyuki|publisher=Dados Internacionais de Catalogação de publicação (CIP), Biblioteca do NAEA/UFPA|location=Belém (Pará, Brazil)|date=2015|page=246|website=repositorio.ufpa.br}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |[[Afriko|AF]]2|| '''[[Kongo]]''' | || {{formatnum:41400}}|| {{formatnum:3712316}}|| {{formatnum:5118}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Atlantika Oceano]]||<ref name="The water resource in tropical Africa and its exploitation">{{cite report |url=https://cgspace.cgiar.org/server/api/core/bitstreams/88e59f9a-8a9a-4cb3-8ee8-d25f313c7987/content |title=The water resource in tropical Africa and its exploitation |last1=K.A. |first1=Edwards |last2=G.A. |first2=Classen |last3=E.H.J. |first3=Schroten |publisher=The International Livestock Centre for Africa (ILCA) |location=Addis Ababa (Ethiopia) |page=103 |date=1983 |isbn=92-9053-043-X}}</ref><ref name="Recent Budget of Hydroclimatology and Hydrosedimentology of the Congo River in Central Africa">{{cite journal|journal=Water|url=https://www.mdpi.com/2073-4441/12/9/2613|title=Recent Budget of Hydroclimatology and Hydrosedimentology of the Congo River in Central Africa|last1=Laraque|first1=Alain|last2=Moukandi N'kaya|first2=Guy D.|page=36|year=2020|volume=12|issue=9|doi=10.3390/w12092613|bibcode=2020Water..12.2613L|doi-access=free}}</ref><ref name="Hydrological Cycle Volume III">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UAmCCwAAQBAJ|title=Hydrological Cycle Volume III|last1=Igor Alekseevich|first1=Shiklomanov|isbn=978-1-84826-026-9|date=2009|publisher=EOLSS Publications }}</ref><ref name="Estimates of Freshwater Discharge from Continents: Latitudinal and Seasonal Variations">{{cite journal|journal=Journal of Hydrometeorology|doi=10.1175/1525-7541(2002)003<0660:EOFDFC>2.0.CO;2|url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/hydr/3/6/1525-7541_2002_003_0660_eofdfc_2_0_co_2.xml|last1=Aiguo|first1=Dai|last2=Kevin|first2=E. Trenberth|title=Estimates of Freshwater Discharge from Continents: Latitudinal and Seasonal Variations|date=2002|volume=3|number=6|pages=660–687|bibcode=2002JHyMe...3..660D}}</ref><ref name="Congo River">{{cite web |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/congo?catid=215&Itemid=0 |title=Congo River |last=Eric |first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Spatial and temporal runoff oscillation analysis of the main rivers of the world during the 19th–20th centuries">{{cite journal|journal=Hydrology|url=http://www.adbarno.it/rep/biblio/Pekarova.pdf|title=Spatial and temporal runoff oscillation analysis of the main rivers of the world during the 19th–20th centuries|last1=Pavla|first1=Pekárová|last2=Pavol|first2=Miklánek|last3=Ján|first3=Pekár|page=62-79|date=2003 |volume=274 |issue=1 |doi=10.1016/S0022-1694(02)00397-9 |bibcode=2003JHyd..274...62P }}</ref><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD"|SA3|| '''[[Orinoko]]''' | || {{formatnum:39000}}|| {{formatnum:1014797}}|| {{formatnum:3010}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Atlantika Oceano]]||<ref name="Estudio Nacional del Agua 2010">{{cite web |url=https://www.ideam.gov.co/sala-de-prensa/informes/Estudios%20nacionales%20del%20agua |title=Estudio Nacional del Agua 2010|website=www.ideam.gov.co}}</ref><ref name="XXI. Peces del fondo del río Orinoco y afluentes principales (Colombia–Venezuela): diversidad y aspectos bioecológicos">{{cite book|url=https://www.researchgate.net/publication/370581100|title=XXI. Peces del fondo del río Orinoco y afluentes principales (Colombia–Venezuela): diversidad y aspectos bioecológicos|last1=Carlos Andrés|first1=Lasso Alcalá|last2=Mónica Andrea|first2=Morales Betancourt|isbn=978-958-5183-65-0|doi=10.21068/eh9789585183629|date=2022}}</ref><ref name="La geografía del agua">{{cite book|url=https://bibliofep.fundacionempresaspolar.org/media/1378189/agua_ti_cap03.pdf|title=La geografía del agua|last1=José Rafael |first1=Córdova |last2=Marcelo González |first2=Sanabria|last3=Arnoldo|first3=José Gabaldón|publisher=Fundación Empresas Polar|date=2015|isbn=978-980-379-354-8|page=103-140}}</ref><ref name="Orinoco">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/orinoco?catid=10&Itemid=0|title=Orinoco|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB"|[[Azio|AS]]4||'''[[Jangzio]]''' | || {{formatnum:31900}}|| {{formatnum:1949515}}||{{formatnum:6236}}||bgcolor="#E6E6FA" |[[Orientĉina maro|Orientĉina Maro]]||<ref name="Yangzi Jiang-Chang Jiang (Yangtze)">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=222&catid=373&Itemid=179|title=Yangzi Jiang-Chang Jiang (Yangtze)|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Hydrological Cycle Volume III"/><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world"/> |-bgcolor="#EFEFEF" |bgcolor="#FFEBAD"|SA5|| |'''[[Negro]]''' || {{formatnum:30641}} || {{formatnum:765335}} || {{formatnum:2362}} ||bgcolor="#E0FFFF"|[[Amazono]]||<ref name="Hydrologie du bassin amazonien"/><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM">{{cite report|url=https://web.archive.org/web/20210506021650if_/http://meioambiente.am.gov.br/wp-content/uploads/2016/04/Produto-II-Diagn%C3%B3stico-Progn%C3%B3stico-e-Cen%C3%A1rios-volume-II.pdf|title=Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM|work=Relatório Técnico RT 03–Diagnóstico, prognóstico e cenários futuros dos recursos hídricos do estado–Tomo II|last=Adejalmo|first=Figueiredo Gazen|publisher=Governo do Estado do Amazonas, Secretaria de Estado do Meio Ambiente (SEMA)|date=2019}}</ref><ref name="Amazon"/><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte"/><ref name="Estimating cell-to-cell land surface drainage paths from digital channel networks, with an application to the Amazon basin">{{cite journal|title=Estimating cell-to-cell land surface drainage paths from digital channel networks, with an application to the Amazon basin|last1=Emilio|first1=Mayorga|last2=Miles G.|first2=Longsdon|last3=Maria Victoria|first3=R. Ballester|last4=Jeffrey E.|first4=Richey|journal=Journal of Hydrology |year=2005|volume=315 |issue=1–4 |pages=167–182 |doi=10.1016/J.JHYDROL.2005.03.023|s2cid=8107631 }}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD"|SA6 | |'''[[Rivero Madeira|Madeira]]''' || {{formatnum:30173}}|| {{formatnum:1322782}}|| {{formatnum:3518}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="Recursos Hídricos - INE">{{cite web|url=https://www.ine.gob.bo/index.php/medio-ambiente/recursos-hidricos-cuadros-estadisticos|title=Recursos Hídricos - INE|website=www.ine.gob.bo}}</ref><ref name="Balance Hídrico Superficial de Bolivia (1980–2016)">{{cite web|url= https://datos.siarh.gob.bo/biblioteca/406|title=Balance Hídrico Superficial de Bolivia (1980–2016)|website=datos.siarh.gob.bo}}</ref><ref name="Balance Hidrico Superficial de Bolivia">{{cite report |url=https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/divers10-12/010020120.pdf |title=Balance Hidrico Superficial de Bolivia |last1=Michel-Alain |first1=Roche |last2=Carlos |first2=Fernandez Jauregui |last3=Angel |first3=Aliaga Rivera |last4=Jorge |first4=Peña Mendez |last5=Edgar |first5=Salas Rada |last6=José Luis |first6=Montaño Vargas |publisher=UNESCO, ORSTOM, ORCYT |location=La Paz (Bolívia), Montevideo (Uruguay) |isbn=92-9089-029-0 |date=1992}}</ref><ref name="Estimating cell-to-cell land surface drainage paths from digital channel networks, with an application to the Amazon basin"/><ref name="Hydrologie du bassin amazonien"/><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM"/><ref name="Amazon"/><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB"|AS7|| '''[[Brahmaputro]]''' | ||27,000 || 641,964|| {{formatnum:3848}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Padmo]], [[Golfo de Bengalo]]||<ref name="The impact of climate change on runoff in the Yarlung Tsangpo River basin in the Tibetan Plateau">{{cite journal|journal=Stochastic Environmental Research and Risk Assessment|url=https://www.researchgate.net/publication/260524184_The_impact_of_climate_change_on_runoff_in_the_Yarlung_Tsangpo_River_basin_in_the_Tibetan_Plateau|title=The impact of climate change on runoff in the Yarlung Tsangpo River basin in the Tibetan Plateau|last1=Li|first1=Fapeng|last2=Xu|first2=Zongxue|last3=Liu|first3=Wenfeng|last4=Zhang|first4=Yongqiang|doi=10.1007/s00477-013-0769-z|volume=28|pages=517–526|date=2014}}</ref><ref name="Hydrological Cycle Volume III"/><ref name="Spatial and temporal runoff oscillation analysis of the main rivers of the world during the 19th–20th centuries"/><ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/ganga-ganges-brahmaputra?catid=219&Itemid=0|title=Ganga (Ganges)–Brahmaputra|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Climate impact emergence and flood peak synchronization projections in the Ganges, Brahmaputra and Meghna basins under CMIP5 and CMIP6 scenarios">{{cite journal|journal=Environmental Research Letters|doi=10.1088/1748-9326/ac8ca1|last1=Anne|first1=Gädeke|last2=Michel|first2=Wortmann|last3=Christoph|first3=Menz|last4=Saiful|first4=Islam|last5=Muhammad|first5=Masood|last6=Valentina|first6=Krysanova|last7=Stefan|first7=Lange|last8=Fred|first8=Fokko Hattermann|title=Climate impact emergence and flood peak synchronization projections in the Ganges, Brahmaputra and Meghna basins under CMIP5 and CMIP6 scenarios|date=2022|volume=17|number=9|bibcode=2022ERL....17i4036G |doi-access=free}}</ref><ref name="Flood Inundation Mapping of the Sparsely Gauged Large-Scale Brahmaputra Basin Using Remote Sensing Products">{{cite journal|journal=Remote Sensing|doi=10.3390/rs11050501|last1=Biswa|first1=Bhattacharya|last2=Maurizio|first2=Mazzoleni|last3=Reyne|first3=Ugay|title=Flood Inundation Mapping of the Sparsely Gauged Large-Scale Brahmaputra Basin Using Remote Sensing Products|date=2019|volume=11|issue=5|page=501 |doi-access=free |bibcode=2019RemS...11..501B }}</ref><ref name="Beyond hydropower: towards an integrated solution for water, energy and food security in South Asia">{{cite journal|journal=Water Resources Development|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/07900627.2019.1579705|title=Beyond hydropower: towards an integrated solution for water, energy and food security in South Asia|last1=Golam|first1=Rasul|last2=Nilhari|first2=Neupane|last3=Abid|first3= Hussain|last4=Binaya|first4=Pasakhala|volume=37|issue=3|doi=10.1080/07900627.2019.1579705|year=2019|pages=466–490 |url-access=subscription|doi-access=free}}</ref><ref name="Water quality in the Tibetan Plateau: Major ions and trace elements in the headwaters of four major Asian rivers">{{cite journal|doi=10.1016/j.scitotenv.2009.09.001|title=Water quality in the Tibetan Plateau: Major ions and trace elements in the headwaters of four major Asian rivers|last1=Xiang|first1=Huang|last2=Mika|first2=Sillanpää|last3=Egil|first3=T. Gjessing|last4=Rolf|first4=D. Vogt|publisher=ELSEVIER|location=Oslo (Norway), Lhasa (China), Mikkeli (Finland)|url=https://www.academia.edu/14442737|volume=407|issue=24|pages=6242–6254|issn=0048-9697|date=2009|journal=Science of the Total Environment |pmid=19783282 |bibcode=2009ScTEn.407.6242H }}</ref><ref name="The Restless River">{{cite report|url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/267471631520173475/pdf/The-Restless-River-Yarlung-Tsangpo-Siang-Brahmaputra-Jamuna.pdf|title=The Restless River|docket=Yarlung Tsangpo–Siang–Brahmaputra–Jamuna|last1=Ganesh|first1=Pangare|last2=Bushra|first2=Nishat|last3=Xiawei|first3=Liao|last4=Halla|first4=Maher Qaddumi|publisher=World Bank Group, United Nations Educational, Scientific an Cultural Organization (UNESCO)|location=Washington (United States)|page=428|date=2021|website=www.worldbank.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF"|[[Nordameriko|NA]]8||'''[[Misisipo]]''' | || {{formatnum:21300}} ||{{formatnum:3265753}}|| {{formatnum:6084}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Meksika golfo|Meksika Golfo]]||<ref name="Missouri">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/missouri?catid=320&Itemid=637|title=Missouri|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Mississippi River at Vicksburg, MS–USGS – Statistics tables for daily mean (average) data">{{cite web |url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/dvstat/?referred_module=sw&amp;site_no=07289000&amp;por_07289000_79165=1872479,00060,79165,2008-01-01,2022-09-29&amp;format=html_table&amp;stat_cds=mean_va&amp;date_format=YYYY-MM-DD&amp;rdb_compression=file&amp;submitted_form=parameter_selection_list |title=Mississippi River at Vicksburg, MS–USGS – Statistics tables for daily mean (average) data |date=10 June 2025 }}</ref><ref name="Variability of Carbon Export in the Lower Mississippi River during an Extreme Cold and Warm Year">{{cite journal|journal=Water|doi=10.3390/w14193044|doi-access=free|last1=Lee|first1=Potter|last2=Y. Jun|first2=Xu|title=Variability of Carbon Export in the Lower Mississippi River during an Extreme Cold and Warm Year|date=2022|volume=14|number=19|page=3044 |bibcode=2022Water..14.3044P }}</ref><ref name="Lower Mississippi">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/lower-mississipi?catid=320&Itemid=179|title=Lower Mississippi|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world"/><ref name="The Mississippi/Atchafalaya River Basin (MARB)">{{cite web|url=https://www.epa.gov/ms-htf/mississippiatchafalaya-river-basin-marb|title=The Mississippi/Atchafalaya River Basin (MARB)|date=March 24, 2015|website=epec.gov}}</ref><ref name="Flux and Sources of Nutrients in the Mississippi–Atchafalaya River Basin">{{cite report|last1=Donald A.|first1=Goolsby|last2=William A.|first2=Battaglin|last3=Gregory B.|first3=Lawrence|last4=Richard S.|first4=Artz|last5=Brent T.|first5=Aulenbach|last6=Richard P.|first6=Hooper|last7=Dennis R.|first7=Keeney|last8=Gary J.|first8=Stensland|title=Flux and Sources of Nutrients in the Mississippi–Atchafalaya River Basin|url=http://rcn.montana.edu/Resources/LRES555/Final_Exam/CENRreport.pdf|publisher=USGS}}</ref><ref name="Changes in Streamflow and the Flux of Nutrients in the Mississippi-Atchafalaya River Basin, USA, 1980–2007">{{cite report|url=https://pubs.usgs.gov/sir/2009/5164/|title=Changes in Streamflow and the Flux of Nutrients in the Mississippi-Atchafalaya River Basin, USA, 1980–2007|last1=William A.|first1=Battaglin|last2=Brent T.|first2=Aulenbach|last3=Aldo|first3=Vecchia|last4=Herbert T.|first4=Buxton|publisher=USGS}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" |bgcolor="#FFCBCB"|AS9||'''[[Jenisejo]]''' | || {{formatnum:20200}}|| {{formatnum:2588752}}|| {{formatnum:5816}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Karaa Maro]]||<ref name="Recent changes to Arctic river discharge">{{cite journal|journal=Nature Communications|doi=10.1038/s41467-021-27228-1|doi-access=free|last1=Dongmei|first1=Feng|last2=Colin|first2=J. Gleason|last3=Peirong|first3=Lin|last4=Xiao|first4=Yang|last5=Ming|first5=Pan|last6=Yuta|first6=Ishitsuka|title=Recent changes to Arctic river discharge|date=2021|volume=12|number=6917|page=6917|pmid=34824255|pmc=8617260|bibcode=2021NatCo..12.6917F}}</ref><ref name="Arctic Great Rivers Observatory">{{cite web|url=https://arcticgreatrivers.org/rivers|title=Arctic Great Rivers Observatory|website=arcticgreatrivers.org}}</ref><ref name="Siberian Basins">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=217&catid=367&Itemid=179|title=Siberian Basins|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world"/><ref name="A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean">{{cite report|url=https://ajsonline.org/article/60722.pdf|title=A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean|last1=V. V.|first1=Gordeev|last2=J. M.|first2=Martin|last3=I. S.|first3=Sidorov|last4=M. V.|first4=Sidorova|publisher=American Journal of Science (AJS)|location=Moscow (Russia), Tiksi Sakha (Yakutiya, Russia), Ispra (Italy)|volume=296|pages=664–691|date=1996|website=www.ajsonline.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD"|SA10||'''[[Parano]]''' | || {{formatnum:19706}}|| {{formatnum:2630667}}|| {{formatnum:4352}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Plata-Rivero|Plata Rivero]]||<ref name="Plano nacional de recurso hídricos–Capítulo 5">{{cite report|url=http://cbhpf.upf.br/download/DBR_Cap5.pdf|title=Plano nacional de recurso hídricos–Capítulo 5|page=159|date=2003|publisher=Passo Fundo Campus|location=São José (Brazil)|website=cbhpf.upf.br}}</ref><ref name="Análisis Diagnóstico Transfronterizo de la Cuenca del Plata – ADT">{{cite report|url=https://cicplata.org/es/documentos-principales|title=Análisis Diagnóstico Transfronterizo de la Cuenca del Plata – ADT|website=www.cicplata.org|author=Comité Intergubernamental Coordinator (CIC)|publisher=CIC, Global Environment Facility (GEF), United Nations Environment (UN), Organización de los Estados Americanos (OEA), Organización of American States (OAS)|location=Buenos Aires (Argentina), Piso (Paraguay)|isbn=978-987-4187-01-7|page=308|date=2018}}</ref><ref name="Transboundary River Basin Overview – La Plata">{{cite report|url=http://www.fao.org/3/ca2141en/CA2141EN.pdf|title=Transboundary River Basin Overview – La Plata|author=FAO AQUASTAT|publisher=Food and Agriculture Organization (FAO), United Nations (UN)|location=Rome (Italy)|page=18|date=2016|website=www.openknowledge.fao.org}}</ref><ref name="La Plata (Parana)">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/la-plata-parana?catid=336&Itemid=0|title=La Plata (Parana)|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |-bgcolor="#EFEFEF" |bgcolor="#FFCBCB"|AS11|| '''[[Leno (rivero)|Leno]]''' | || {{formatnum:18300}}|| {{formatnum:2492004}} || {{formatnum:4692}} ||bgcolor="#FFF0F5"|[[Lapteva Maro]]||<ref name="Recent changes to Arctic river discharge"/><ref>{{cite journal|last1=Kalugin|first1=A. S.|title=Variations of the Present-Day Annual and Seasonal Runoff in the Far East and Siberia with the Use of Regional Hydrological and Global Climate Models|journal=Water Resources|date=1 October 2018|volume=45|issue=1|pages=102–111|doi=10.1134/S0097807818050366|bibcode=2018WRes...45S.102K|s2cid=134779637}}</ref><ref name="Arctic Great Rivers Observatory"/><ref name="Siberian Basins"/><ref name="A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD"| SA12|| |'''[[Japurao]]''' || {{formatnum:18122}}|| {{formatnum:276812}}|| {{formatnum:2816}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="Hydrologie du bassin amazonien"/><ref name="Amazon"/><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD"| SA13 | |'''[[Maranjono]]''' || {{formatnum:17400}}|| {{formatnum:364873}}|| {{formatnum:1905}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="The Andes–Amazon–Atlantic pathway: A foundational hydroclimate system for social–ecological system sustainability">{{cite journal|journal= Proceedings of the National Academy of Sciences|title=The Andes–Amazon–Atlantic pathway: A foundational hydroclimate system for social–ecological system sustainability|last1=Claire|first1=F. Beveridge|last2=Jhan-Carlo|first2=Espinoza|last3=Simone|first3=Athayde|last4=Sandra|first4=Bibiana Correa|last5=Thiago|first5=B. A. Couto|last6=Sebastian|first6=A. Heilpern|last7=Clinton|first7=N. Jenkins|last8=Natalia|first8=C. Piland|last9=Renata|first9=Utsunomiya|last10=Sly|first10=Wongchuig|last11=Elizabeth|first11=P. Anderson|doi=10.1073/pnas.2306229121|volume=121|date=2024|number=22 |article-number=e2306229121 |doi-access=free |pmid=38722826 |pmc=11145265 |bibcode=2024PNAS..12106229B }}</ref><ref name="Amazon"/><ref name="Análisis de la Evaluación Ambiental Preliminar de la Central Hidroeléctrica Lorena – Río Marañón">{{cite web |url=https://www.academia.edu/36155977|title=Análisis de la Evaluación Ambiental Preliminar de la Central Hidroeléctrica Lorena – Río Marañón|last=José|first=Serra Vega|page=75|date=2017|website=www.academia.edu}}</ref><ref name="Oficina Nacional de Evaluación de Recursos Naturales (ONERN)">{{cite journal|url=https://hdl.handle.net/20.500.12543/1063|title=Oficina Nacional de Evaluación de Recursos Naturales (ONERN)|journal=Autoridad Nacional del Agua|date=1980|hdl=20.500.12543/1063}}</ref><ref name="Evaluación de recursos hídricos en la cuenca Marañón–Informe Final (Volume I)">{{cite report|url=https://es.scribd.com/document/355773780/ANA-Cuenca-Maranon|title=Evaluación de recursos hídricos en la cuenca Marañón–Informe Final (Volume I)|author-link=ANA–Cuenca Marañon|publisher=Autoridad Nacional del Agua (ANA), INCLA (IC)|page=629|date=2015}}</ref> |-bgcolor="#EFEFEF" |bgcolor="#FFCBCB"|AS14||'''[[Mekongo]]''' | || {{formatnum:16010}}|| {{formatnum:773728}} || {{formatnum:4909}} ||bgcolor="#E6E6FA"|[[Sudĉina Maro]]||<ref name="Hydrological Cycle Volume III"/><ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP">{{cite web|url=http://geftwap.org|title=GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP|website=geftwap.org}}</ref><ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans">{{cite journal|url=https://epic.awi.de/id/eprint/29205|title=Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans|last1=Meybeck|first1=M.|last2=Ragu|first2=A.|website=epic.awi.de |date=1997 }}</ref><ref name="Mekong River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/mekong-river?catid=190&Itemid=780|title=Mekong River|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Spatial and temporal runoff oscillation analysis of the main rivers of the world during the 19th–20th centuries"/><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world"/><ref name="Hydrological and Flood Hazards in the Lower Mekong Basin">{{cite report|url=https://archive.iwlearn.net/mrcmekong.org/download/fmmp-reports/2A_HydrologicalHazards_LMB_21Dec2009.pdf|title=Hydrological and Flood Hazards in the Lower Mekong Basin|work=The Flood Management and Mitigation Programme, Component 2: Structural Measures & Flood Proofing in the Lower Mekong Basin|author=The Mekong River Comission (MRC)|publisher=Deltares, Royal Haskoning, UNESCO IHE|location=Delft (Nederland)|page=324|volume=2|date=2009}}</ref><ref name="A compendium of major international rivers in the ESCAPE regions">{{cite report|url=https://repository.unescap.org/items/b585c464-6f49-4cdb-8de3-b67d2cbebdef|title=A compendium of major international rivers in the ESCAPE regions|docket=Water resources series|author=UN.ECAFE|publisher=United Nations (UN), Economic Comission for Asia and the Far East (ECAFE)|location=Bangkok (Thailand), New York (United States)|page=74|date=1966|website=repository.unescap.org}}</ref><ref name="Guidebook on Water Resources, Use and Management in Asia and the Pacific – Volume One: Water Resources and Water Use">{{cite report|url=https://repository-uat.unescap.org/items/f0b6dee2-349b-441f-baf9-35a542af4fab/full|title=Guidebook on Water Resources, Use and Management in Asia and the Pacific – Volume One: Water Resources and Water Use|author=Economic and Social Comission for Asia the Pacific (ESCAP)|publisher=United Nations (UN)|location=New York (United States), Bangkok (Thailand)|page=323|isbn=92-1-119705-8|issn=0082-8130|number=74|date=1995|website=repository-uat.unescap.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB"|AS15|| '''[[Gango]]''' | ||{{formatnum:15800}} || {{formatnum:1089370}}|| {{formatnum:2704}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Padmo]], [[Bengala Golfo]]||<ref name="Variation of Satellite-Based Suspended Sediment Concentration in the Ganges-Brahmaputra Estuary from 1990 to 2020"/><ref name="Hydrological Cycle Volume III"/><ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra"/><ref name="Climate impact emergence and flood peak synchronization projections in the Ganges, Brahmaputra and Meghna basins under CMIP5 and CMIP6 scenarios"/><ref name="Beyond hydropower: towards an integrated solution for water, energy and food security in South Asia"/><ref name="Spatial and temporal runoff oscillation analysis of the main rivers of the world during the 19th–20th centuries"/> |-bgcolor="#EFEFEF" |bgcolor="#FFCBCB"|AS16||'''[[Ajejarvadio (rivero)|Ajejarvadio]]''' | || {{formatnum:15400}}|| {{formatnum:411516}} || {{formatnum:2288}} ||bgcolor="#F0FFF0"|[[Andamana Maro]]||<ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/nr/water/aquastat/countries/myanmar/index.stm|title=Water Resources of Myanmar|publisher=AQUASTAT|date=2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100727110424/http://www.fao.org/nr/water/aquastat/countries/myanmar/index.stm|archive-date=2010-07-27}}</ref><ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans"/><ref name="Irrawaddy (Ayeyarwaddy)">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/irrawaddy-ayeyarwaddy?catid=275&Itemid=780|title=Irrawaddy (Ayeyarwaddy)|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="cbsharma">{{cite book|author=Webersik|first=Christian|url=https://books.google.com/books?id=-nufdUc0Ps0C|title=Climate Change and Security: A Gathering Storm of Global Challenges|publisher=Praeger|date=2010|isbn=9780313380075|pages=45}}</ref> |-bgcolor="#EFEFEF" |bgcolor="#FFCBCB"|AS17||'''[[Obo]]''' | || {{formatnum:13100}}|| {{formatnum:3023973}} || {{formatnum:5525}} ||bgcolor="#FFF0F5"|Golfo de Obo||<ref name="The Irtysh River Basin: Transboundary Challenges and Practical Solutions">{{cite report|title=The Irtysh River Basin: Transboundary Challenges and Practical Solutions|url=https://eabr.org/upload/iblock/a7f/EDB_2025_Irtysh_Report_ENG.pdf|last1=Evgeny|first1=Vinokurov|last2=Arman|first2=Ahunbaev|last3=Stanislav|first3=Chuyev|last4=Asset|first4=Adakhayev|last5=Tulegen|first5=Sarsembekov|publisher=Eurasian Development Bank (EDB)|location=Almaty (Kazakhstan)|page=54|date=2025|website=eabr.org}}</ref><ref name="Recent changes to Arctic river discharge"/><ref name="Arctic Great Rivers Observatory"/><ref name="Siberian Basins"/><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world"/><ref name="A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD"| SA18|| |'''[[Tapajozo]]'''|| {{formatnum:12800}}|| {{formatnum:492263}}|| {{formatnum:2291}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="A macroscale hydrological data set of river flow routing parameters for the Amazon Basin">{{cite journal|journal=Geophysical Research: Atmospheres|title=A macroscale hydrological data set of river flow routing parameters for the Amazon Basin|last1=Marcos|first1=Heil Costa|last2=Carlos|first2=Henrique C. Oliveira|last3=Ricardo|first3=G. Andrade|last4=Thiago|first4=R. Bustamante|last5=Fabrício|first5=A. Silva|last6=Michael|first6=T. Coe|url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1029/2000JD000309|doi=10.1029/2000JD000309|pages=6–9|volume=107|issue=20|date=2002 |bibcode=2002JGRD..107.8039C }}</ref><ref name="Long‐term simulations of discharge and floods in the Amazon Basin">{{cite journal|journal=Geophysical Research: Atmospheres|url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1029/2001JD000740|title=Long-term simulations of discharge and floods in the Amazon Basin|last1=Michael|first1=T. Coe|last2=Marcos|first2=Heil Costa|last3=Aurélie|first3=Botta|last4=Charon|first4=Birkett|volume=107|issue=20|doi=10.1029/2001JD000740|pages=11–17|date=2002 |bibcode=2002JGRD..107.8044C }}</ref><ref name="UHE São Manoel">{{cite report|url=https://www.saomanoelenergia.com.br/sites/edpbrsaomanoel/files/documentos_oficias_-_eia_uhe_sao_manoel_-_volume_2.pdf|title=UHE São Manoel|docket=Usina Hidrelétrica São Manoel|publisher=Estudio de Impacto Ambiental (EIA)|author=Empresa de Pesquisa Energética (EPE)|volume=2|page=231|date=2008|website=saomanoelenergia.com.br}}</ref><ref name="Estimating cell-to-cell land surface drainage paths from digital channel networks, with an application to the Amazon basin"/><ref name="Amazon" /><ref name="Hydrologie du bassin amazonien"/><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas">{{cite book|url=https://www.ana.gov.br/arquivos/institucional/sge/CEDOC/Catalogo/2013/planoEstrategicoDeRecursos.pdf|last1=Ney|first1=Maranhão|last2=Laura|first2=Tillmann Viana|last3=Ney|first3=Maranhão|last4=Carlos André|first4=Cascelli|last5=Alessandro|first5=Mendes|last6=Raphael|first6=Guimarães|last7=Bárbara|first7=de Castro|last8=Danúzia|first8=Queiroz|publisher=Agência Nacional de Águas (ANA)|date=2012|isbn=978-85-89629-91-1|title=Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas}}</ref><ref name="The fate of vegetation remnants in the southern Amazon's largest threatened hotspot: part (I) a 33-year analysis of LULCC in the Tapajos River basin, Brazil">{{cite journal|journal=Agrarian and Biological Sciences|doi=10.33448/rsd-v11i10.32553|url=https://rsdjournal.org/index.php/rsd/article/view/32553|volume=11|date=2022|last1=Guilherme|first1=Augusto Borge|last2=Gabriel|first2=Mancilla|last3=Auberto José|first3=Barros Siqueira|last4=Maurício|first4=Vancine|last5=Milton|first5=Cezar Ribeiro|last6=João|first6=Carlos de Souza Maia|title=The fate of vegetation remnants in the southern Amazon's largest threatened hotspot: part (I) a 33-year analysis of LULCC in the Tapajos River basin, Brazil|number=10 |pages=e448111032553 }}</ref><ref name="The River Amazon water contribution to the Atlantic Ocean"/><ref name="Lynch2012">{{cite web|url=http://www.caee.utexas.edu/prof/mckinney/ce397/Topics/Amazon/Amazon(2012).pdf|title=The Amazon River Basin; CE 397 – Transboundary Waters|first=Christine|last=Lynch|date=2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140528103830/http://www.caee.utexas.edu/prof/mckinney/ce397/Topics/Amazon/Amazon(2012).pdf|archive-date=2014-05-28}}</ref><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte"/> |-bgcolor="#EFEFEF" |bgcolor="#CCFFFF"|NA19||'''[[Sankta Laŭrenco]]''' | || {{formatnum:12500}} || {{formatnum:1057304}}|| {{formatnum:3058}} ||bgcolor="#E0FFFF"|[[Golfo Sankta Laŭrenco]]||<ref name="One Hundred Thirty Fifth Semi-Annual Progress Report to the International Joint Commission">{{cite report|url=https://www.ijc.org/sites/default/files/2020-12/135.pdf|title=One Hundred Thirty Fifth Semi-Annual Progress Report to the International Joint Commission|author=International Niagara Board of Control|publisher=International Joint Comission|location=Cincinnati (Ohio, United States), Burlington (Ontario, United States),Washington D.C. (United States), Ottawa (Ontario, Canada)|website=www.ijc.org|page=30|date=2020}}</ref><ref name="Niagara Falls Info">{{cite web|url=https://www.niagarafallsinfo.com/niagara-falls-history/niagara-falls-geology/niagara-geological-areas/drianage-of-the-niagara-river|title=Niagara Falls Info|website=www.niagarafallsinfo.com |date=3 February 2017 }}</ref><ref name="Statistics for Niagara River at Buffalo NY - USGS Water Data for the Nation">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/monitoring-location/USGS-04216000/statistics/#selectedDataTypes=daily-00060--874388869|title=Statistics for Niagara River at Buffalo NY - USGS Water Data for the Nation|website=waterdata.usgs.gov}}</ref><ref name="Great Lakes Water Levels">{{cite web|url=https://www.glc.org/wp-content/uploads/2016/10/2013-glc-annual-mackey.pdf|title=Great Lakes Water Levels|website=Great Lakes Comission|date=2016}}</ref><ref name="Great Lakes Water Levels" /><ref name="Effects of water clarity on the length and abundance of age-0 yellow perch in the Western Basin of Lake Erie">{{cite journal|journal=Journal of Great Lakes Research|url=https://www.utoledo.edu/nsm/lec/research/be/docs/manning%20et%20al%202013.pdf|title=Effects of water clarity on the length and abundance of age-0 yellow perch in the Western Basin of Lake Erie|last1=Nathan|first1=F. Manning|last2=Christine|first2=M. Mayer|last3=Jonathan|first3=M. Bossenbroek|last4=Jeff|first4=T. Tyson|publisher=IAGLR, ELSEVIER|doi=10.1016/j.jglr.2013.03.010|pages=295–302|volume=39|issue=2|date=2013 |bibcode=2013JGLR...39..295M }}</ref><ref name="Statistics for Detroit River at Fort Wayne at Detroit, MI - USGS Water Data for the Nation">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/monitoring-location/USGS-04165710/statistics/#selectedDataTypes=daily-00060-0|title=Statistics for Detroit River at Fort Wayne at Detroit, MI - USGS Water Data for the Nation|website=waterdata.usgs.gov}}</ref><ref name="The Detroit River: Its Restoration and Preservation">{{cite web|url=https://storymaps.arcgis.com/stories/349df482f78b401f8726b49ec185bd2e|title=The Detroit River: Its Restoration and Preservation|website=storymaps.arcgis.com |date=5 February 2025 }}</ref><ref name="Great Lakes Water Levels" /><ref name="The St. Clair River Area of Concern">{{cite web|url=https://www.friendsofstclair.ca/wp-content/uploads/2019/05/St-Clair-River-AOC-Canadian-RAP-Implementation-Committee-2007-2010-Work-Plan-Summary-of-Accomplishments.pdf|title=The St. Clair River Area of Concern|website=www.friendsofstclair.ca}}</ref><ref name="Record St. Clair River Ice Jam of 1984">{{cite journal|journal=Journal of Hydraulic Engineering|title=Record St. Clair River Ice Jam of 1984|url=https://www.glerl.noaa.gov/pubs/fulltext/1986/19860008.pdf?origin=publication_detail|doi=10.1061/(ASCE)0733-9429(1986)112:12(1182)|last1=Jan|first1=A. Derecki|last2=Frank|first2=H. Quinn|publisher=ASCE Manager of Journals|volume=112|issue=12|pages=1182–1194|date=1986|via=www.glerl.noaa.gov}}</ref><ref name="Statistics for St. Marys River at Sault Ste. Marie, Ontario - USGS Water Data for the Nation">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/monitoring-location/USGS-04127885/statistics/#selectedDataTypes=daily-30208-0|title=Statistics for St. Marys River at Sault Ste. Marie, Ontario - USGS Water Data for the Nation|website=waterdata.usgs.gov}}</ref><ref name="Great Lakes Water Levels" /><ref name="Physical oceanographic conditions in the Gulf of St. Lawrence during 2023">{{cite report|url=https://publications.gc.ca/site/eng/9.938387/publication.html?wbdisable=true|title=Physical oceanographic conditions in the Gulf of St. Lawrence during 2023|docket=Canadian technical report of hydrography and ocean sciences 378|last1=Peter|first1=Stewart Galbraith|last2=Joël|first2=Chassé|last3=Jean-Luc|first3=Shaw|last4=Jacqueline|first4=Dumas|last5=Marie-Noëlle|first5=Bourassa|publisher=Fisheries and Oceans Canada, Government of Canada|location=Québec (Canada)|page=91|date=2024|isbn=978-0-660-71996-2|issn=1488-5417|website=publications.gc.ca}}</ref><ref name="St Lawrence–Great Lakes">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/st-lawrence-great-lakes?catid=316&Itemid=563|title=St Lawrence–Great Lakes|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="rna">Benke, Arthur C.; Cushing, Colbert E. (2005). Rivers of North America. Academic Press. pp. 989–990. {{ISBN|978-0-12-088253-3}}. Retrieved 21 March 2011.</ref> |-bgcolor="#EFEFEF" |bgcolor="#FFCBCB"|AS20||'''[[Amur]]''' | || {{formatnum:12360}}|| {{formatnum:2129700}} || {{formatnum:5498}} ||bgcolor="#E6E6FA"|[[Oĥotska Maro]]||<ref name="Intra-Seasonal Variability of Sea Level on the Southwestern Bering Sea Shelf and Its Impact on the East Kamchatka and East Sakhalin Currents">{{cite journal|journal=Remote Sensing|title=Intra-Seasonal Variability of Sea Level on the Southwestern Bering Sea Shelf and Its Impact on the East Kamchatka and East Sakhalin Currents|doi=10.3390/rs15204984|doi-access=free|volume=15|number=20|last=Andrey|first=Andreev|date=2023|page=4984|bibcode=2023RemS...15.4984A }}</ref><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world"/><ref name="Amur–Heilong River Basin Reader">{{cite report|url=https://wwfeu.awsassets.panda.org/downloads/ahrbr.pdf|title=Amur–Heilong River Basin Reader|last1=Eugene A.|first1=Simonov|last2=Thomas D.|first2=Dahmer|publisher=Ecosystems Ltd., WWF |location=Vladivostok (Russia), Hong Kong, Beijing (China), Ulaanbaatar (Mongolia), Washington (United States)|page=442|isbn=978-988-17227-1-3|date=2008|website=www.feu.awsassets.panda.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD"| SA21|| '''[[Tocantins]]''' | || {{formatnum:11800}}|| {{formatnum:777308}}|| {{formatnum:3100}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Rio Para ||<ref name="Assessment of wash load transport in the Araguaia River (Aruanã Gauge Station), central Brazil">{{cite journal |last1=Aquino |first1=Samia |last2=Latrubesse |first2=Edgardo |last3=Bayer |first3=Maximiliano |title=Assessment of wash load transport in the Araguaia River (Aruanã Gauge Station), central Brazil |journal=Latin American Journal of Sedimentology and Basin Analysis |date=2009 |volume=16 |number=2 |pages=119–128 |url=https://www.lajsba.sedimentologia.org.ar/index.php/lajsba/article/view/111}}</ref><ref name="A discharge stationary model for the Pará-Amazon estuarine system">{{cite journal |last1=Prestes |first1=Yuri Onça |last2=Borba |first2=Thais Angélica da Costa |last3=Silva |first3=Alex Costa da |last4=Rollnic |first4=Marcelo |title=A discharge stationary model for the Pará-Amazon estuarine system |journal=Journal of Hydrology: Regional Studies |year=2020 |volume=28 |article-number=100668 |doi=10.1016/j.ejrh.2020.100668 |s2cid=213143882 |doi-access=free }}</ref><ref name="The Estuary">{{cite web|url=https://en.aguasamazonicas.org/basins/estuary-coast/the-estuary|title=The Estuary|website=aguasamazonicas.org}}</ref><ref name="Marajó Bay">{{cite web|url=https://en.aguasamazonicas.org/basins/estuary-coast/marajo-bay|title=Marajó Bay|website=aguasamazonicas.org}}</ref><ref name="Hydrologie du bassin amazonien"/><ref name="Tocantins">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/tocantins?catid=345&Itemid=0|title=Tocantins|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Conjuntura dos Recursos Hídricos no Brasil: regiões hidrográficas brasileiras"/><ref name="Acompanhamento do Sistema Hídrico do Rio Tocantins">{{cite web|title=Acompanhamento do Sistema Hídrico do Rio Tocantins|url=https://www.gov.br/ana/pt-br/sala-de-situacao/tocantins/boletins-tocantins-diario/boletim_13_tocantins_publica-1763991289.62.pdf|author=Agência Nacional de Águas (ANA)|website=www.gov.br}}</ref><ref name="Plano estratégico da bacia hidrográfica dos rios Tocantins e Araguaia: relatório síntese">{{cite report|url=https://biblioteca.ana.gov.br/sophia_web/Acervo/Detalhe/3357|title=Plano estratégico da bacia hidrográfica dos rios Tocantins e Araguaia: relatório síntese|last1=João Gilberto|first1=Lotufo Conejo|last2=José Luiz|first2=Gomes Zoby|last3=Ney|first3=Maranhão|last4=Eraldo|first4=Peres|publisher=Agência Nacional de Águas (ANA)|location=Brasília (Brazil)|page=256|isbn=978-85-89629-55-3|date=2009}}</ref><ref name="Boletim Goiano de Geografia">{{cite report|url= https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4785584.pdf|doi=10.5216/bgg.v19i1.15341|title=Boletim Goiano de Geografia|work=The Araguaia–Tocantins Fluvial Basin|last1=José|first1=C. Stevaux|last2=Edgardo|first2=M. Latrubesse|last3=M.|first3=Bayer|last4=R.|first4=Prado|publisher=IESA-UFG|location=Federal University of Goiás (Brazil)|pages=120–127|volume=19|date=1999}}</ref><ref name="Plano nacional de recurso hídricos–Capítulo 5">{{cite report|url=http://cbhpf.upf.br/download/DBR_Cap5.pdf|title=Plano nacional de recurso hídricos–Capítulo 5|page=159|date=2003|publisher=Passo Fundo Campus|location=São José (Brazil)|website=cbhpf.upf.br}}</ref><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte"/><ref name="The River Amazon water contribution to the Atlantic Ocean"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD"|SA22|| |'''[[Purus]]''' || {{formatnum:11207}}|| {{formatnum:378762}}|| {{formatnum:3361}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="Hydrologie du bassin amazonien"/><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas"/><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM"/><ref name="Amazon"/><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte"/><ref name="Perú: Anuario de Estadistícas Ambientales 2022">{{cite report|url=https://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/publicaciones_digitales/Est/Lib1877/libro.pdf|title=Perú: Anuario de Estadistícas Ambientales 2022|last1=Dante|first1= Carhuavilca Bonett|last2=Anibal|first2=Sánchez Aguilar|last3=José Luis|first3=Robles Franco|last4=Javier|first4=Vásquez Chihuán|last5=Rosa|first5=Blas Alcántara|last6=Eliana|first6=Quispe Calmett|last7=Felixalberto|first7=Lavado Romani|last8=Ana|first8=Huauya Tacza|publisher=Instituto Nacional de Estadística e Informática (INERI)|location=Lima (Perú)|page=557|date=2022|website=www.inei.gob.pe}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS23|| '''[[Perlo]]''' | || {{formatnum:10700}}|| {{formatnum:442527}} || {{formatnum:2400}} || bgcolor="#E6E6FA" |[[Sudĉina maro|Sudĉina Maro]]||<ref name="Spatiotemporal Variation of Annual Runoff and Sediment Load in the Pearl River during 1953-2017">{{cite journal|journal=Sustainability|doi=10.3390/su11185007|doi-access=free|title=Spatiotemporal Variation of Annual Runoff and Sediment Load in the Pearl River during 1953-2017|volume=11|number=18|last1=Huanyang|first1=Zhou|last2=Zhaoli|first2=Wag|last3=Xushu|first3=Wu|last4=Yuhong|first4=Chen|last5=Yixuan|first5=Zhong|last6=Zejun|first6=Li|last7=Jiachao|first7=Chen|last8=Jun|first8=Li|last9=Shenglian|first9=Guo|last10=Xiaohong|first10=Chen|date=2019 |page=5007 |bibcode=2019Sust...11.5007Z }}</ref><ref name="Zhujiang (Xi Jiang-Pearl River)">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/zhujiang-xi-jiang-pearl-river?catid=374&Itemid=0|title=Zhujiang (Xi Jiang-Pearl River)|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref>{{cite web|url=http://disc.sci.gsfc.nasa.gov/geomorphology/GEO_5/GEO_PLATE_D-6.shtml|title=Chapter 5: Plate D-6 — GES DISC: Goddard Earth Sciences, Data & Information Services Center|publisher=Disc.sci.gsfc.nasa.gov|accessdate=2012-11-08|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130203044933/http://disc.sci.gsfc.nasa.gov/geomorphology/GEO_5/GEO_PLATE_D-6.shtml|archivedate=2013-02-03 }}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF24|| |'''[[Kasai]]'''|| {{formatnum:10457}}|| {{formatnum:884376}}|| {{formatnum:2272}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rivero Kongo|Kongo]]||<ref name="Conception d'un Réseau Optimal de Suivi Hydrométéorologique et Climatique du Bassin Versant de Kasaï">{{cite web |url=https://www.crrebac.org/blog/professeur-raphael-tshimanga-phd-hydrologie-2/conception-dun-reseau-optimal-de-suivi-hydrometeorologique-et-climatique-du-bassin-versant-de-kasai-120 |title=Conception d'un Réseau Optimal de Suivi Hydrométéorologique et Climatique du Bassin Versant de Kasaï |last=Dr. Raphael |first=M. Tshimanga |date=2019 |website=www.crrebac.org}}</ref><ref name="The water resource in tropical Africa and its exploitation">{{cite report |url=https://cgspace.cgiar.org/server/api/core/bitstreams/88e59f9a-8a9a-4cb3-8ee8-d25f313c7987/content |title=The water resource in tropical Africa and its exploitation |last1=K.A. |first1=Edwards |last2=G.A. |first2=Classen |last3=E.H.J. |first3=Schroten |publisher=The International Livestock Centre for Africa (ILCA) |location=Addis Ababa (Ethiopia) |page=103 |date=1983 |isbn=92-9053-043-X}}</ref><ref name="Congo River"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA25||'''[[Makenzio]]''' | || {{formatnum:9910}}|| {{formatnum:1801938}}|| {{formatnum:4241}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Beaufort-maro|Beaufort Maro]]||<ref name="The Mackenzie River Hydroelectric Complex – Concept Study">{{cite report|url=https://www.math.ualberta.ca/~bowman/clembowman.info/PDFs/Chapter8-June12.pdf|title=The Mackenzie River Hydroelectric Complex – Concept Study|last=F. Pierre|first=Gingras|publisher=University of Alberta|pages=137–150|date=2013|website=www.math.ualberta.ca}}</ref><ref name="Recent changes to Arctic river discharge" /><ref name="Arctic Great Rivers Observatory" /><ref name="Spatial and temporal runoff oscillation analysis of the main rivers of the world during the 19th–20th centuries" /><ref name="Mackenzie">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/mackenzie?catid=308&Itemid=563|title=Mackenzie|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA26|| |'''Beni'''|| {{formatnum:9741}}|| {{formatnum:281367}}|| {{formatnum:1619}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rivero Madeira|Madeira]]||<ref name="Hydrologie du bassin amazonien" /><ref name="Recursos Hídricos - INE"/><ref name="Balance Hídrico Superficial de Bolivia (1980–2016)"/><ref name="Amazon" /><ref name="Balance Hidrico Superficial de Bolivia"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA27 | |'''Xingu''' || {{formatnum:9298}}|| {{formatnum:509685}}|| {{formatnum:2324}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="Estimating cell-to-cell land surface drainage paths from digital channel networks, with an application to the Amazon basin"/><ref name="Hydrologie du bassin amazonien" /><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /><ref name="Amazon" /><ref name="The River Amazon water contribution to the Atlantic Ocean" /><ref name="Lynch2012" /><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF28|| '''[[Niĝero (rivero)|Niĝero]]''' | || {{formatnum:8630}}|| {{formatnum:2273946}} || {{formatnum:4184}} || bgcolor="#E0FFFF" |[[Gvinea Golfo]]||<ref name="The Niger River Basin - A Vision for Sustainable Management">{{cite book|url=https://econpapers.repec.org/bookchap/wbkwbpubs/7397.htm|title=The Niger River Basin - A Vision for Sustainable Management|last1=Inger|first1=Andersen|last2=Ousmane|first2=Dione|last3=Martha|first3=Jarosewich-Holder|last4=Jean-Claude|first4=Olivry|last5=Katherin|first5=George Golitzen|isbn=9780821362037|date=2005|publisher=World Bank }}</ref><ref name="Niger">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=51&catid=202&Itemid=179|title=Niger|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Spatial and temporal runoff oscillation analysis of the main rivers of the world during the 19th–20th centuries" /><ref name="Water Accounting in the Niger River Basin">{{cite book |title=Water Accounting in the Niger River Basin |date=2020 |doi=10.4060/cb1274en |isbn=978-92-5-133378-5|s2cid=242320135 }}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA29|| |'''Putumayo'''|| {{formatnum:8520}}|| {{formatnum:120545}}|| {{formatnum:2005}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="Hydrologie du bassin amazonien" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /><ref name="Amazon" /><ref name="Perú: Anuario de Estadistícas Ambientales 2022"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |[[Eŭropo|EU]]30|| '''[[Volga]]''' | || {{formatnum:8380}}|| {{formatnum:1466717}}|| {{formatnum:3700}}|| bgcolor="#FFF8DC" |[[Kaspia Maro]]||<ref name="The Volga River Basin Report">{{cite report|url=http://isi.irtces.org/isi/rootfiles/2017/07/04/1496391629451299-1498713525725099.pdf|title=The Volga River Basin Report|last1=Valentin|first1=Golosov|last2=Vladimir|first2=Belayev|publisher=UNESCO, UNEP, International Sediment Initiative|location=Moscow (Russia)|date=2017}}</ref><ref name="Volga">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/volga?catid=226&Itemid=550|title=Volga|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA31|| |'''[[Ohio]]'''|| {{formatnum:8380}}|| {{formatnum:528202}}|| {{formatnum:2102}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Misisipo]]||<ref name="Flux and Sources of Nutrients in the Mississippi–Atchafalaya River Basin" /><ref name="Changes in Streamflow and the Flux of Nutrients in the Mississippi-Atchafalaya River Basin, USA, 1980–2007" /><ref>{{Cite book |last= Leeden |first= Frits van der |author2= Fcrimson L. Troise |author3= David Keith Todd |title= The Water Encyclopedia |edition= 2nd |year= 1990 |publisher= Lewis Publishers |location= Chelsea, Mich. |isbn= 0-87371-120-3 |page= [https://archive.org/details/waterencyclopedi0000vand/page/126 126] |url= https://archive.org/details/waterencyclopedi0000vand/page/126 }}</ref><ref name="Ohio">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/ohio?catid=320&Itemid=179|title=Ohio|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA32||'''[[Magdalena (rivero)|Magdalena]]''' | || {{formatnum:8058}}|| {{formatnum:271807}}|| {{formatnum:1558}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Kariba Maro]]||<ref name="Estudio Nacional del Agua 2022">{{cite web|url=https://www.ideam.gov.co/sala-de-prensa/informes/Estudios%20nacionales%20del%20agua|title=Estudio Nacional del Agua 2022|website=www.ideam.gov.co}}</ref><ref name="Estudio Nacional del Agua 2010">{{cite web |url=https://www.ideam.gov.co/sala-de-prensa/informes/Estudios%20nacionales%20del%20agua |title=Estudio Nacional del Agua 2010|website=www.ideam.gov.co}}</ref><ref name="Estudio Nacional del Agua 2014">{{cite web |url=https://www.ideam.gov.co/sala-de-prensa/informes/Estudios%20nacionales%20del%20agua |title=Estudio Nacional del Agua 2014|website=www.ideam.gov.co}}</ref><ref name="Magdalena–Cauca">{{cite web|url=https://riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/magdalena-cauca?catid=337&Itemid=0|title=Magdalena–Cauca|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA33|| '''[[Kolumbio]]''' | || {{formatnum:7478}}|| {{formatnum:724025}} || {{formatnum:2250}} || bgcolor="#E6E6FA" |[[Pacifika Oceano]]||<ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /><ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Columbia River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/columbia?catid=184&Itemid=563|title=Columbia River|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Columbia River System Operations Final Environmental Impact Statement|publisher=United States Department of the Interior">{{cite web|url=https://portoflewiston.com/wp-content/uploads/2020/07/Appendix-U.pdf|title=Columbia River System Operations Final Environmental Impact Statement|publisher=United States Department of the Interior}}</ref><ref name="Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System">{{cite journal|url=https://www.researchgate.net/publication/7904921|title=Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System|last1=Christer|first1=Nilsson|last2=Catherine|first2=Reidy Liermann|last3=Dynesius|first3=Mats|last4=Revenga|first4=Carmen|journal=Science|doi=10.1126/science.1107887|date=2005|volume=308|issue=5720|pages=405–408|pmid=15831757|bibcode=2005Sci...308..405N|s2cid=34820022}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS34|| |[[Obo]] above [[Irtiŝo]]|| {{formatnum:7428}}|| {{formatnum: 1040000}}|| {{formatnum:3061}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Obo]]||<ref name="Siberian Basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA35|| '''[[Urugvajo]]''' | || {{formatnum:7058}}|| {{formatnum:353451}}|| {{formatnum:2408}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Plata-Rivero|Plata Rivero]]||<ref name="Análisis Diagnóstico Transfronterizo de la Cuenca del Plata – ADT" /><ref name="Transboundary River Basin Overview – La Plata" /><ref name="La Plata (Parana)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA36|| '''[[Jukono]]''' | || {{formatnum:7000}}|| {{formatnum:861461}}|| {{formatnum:3185}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Beringa Maro]]||<ref name="Distribution and Seasonal Abundance of Juvenile Salmon and Other Fished in the Yukon Delta">{{cite book |url=https://espis.boem.gov/final%20reports/86.pdf |title=Distribution and Seasonal Abundance of Juvenile Salmon and Other Fished in the Yukon Delta |last1=Douglas |first1=J. Martin |last2=Clifford |first2=J. Whitmus |last3=Lon |first3=E. Hachmeister |date=1987}}</ref><ref name="Yukon">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=145&catid=315&Itemid=179|title=Rivers Network - Yukon|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Arctic Great Rivers Observatory" /><ref name="Environmental and Hydrologic Overview of the Yukon River Basin, Alaska and Canada">{{cite report|url=https://pubs.usgs.gov/wri/wri994204/pdf/wri994204.pdf|title=Environmental and Hydrologic Overview of the Yukon River Basin, Alaska and Canada|last1=Timothy|first1=P. Brabets|publisher=U.S. Geological Survey (USGS)|page=114|date=2000|website=pubs.usgs.gov}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA37|| |'''Napo'''|| {{formatnum:6800}}|| {{formatnum:103308}}|| {{formatnum:1130}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="The Andes–Amazon–Atlantic pathway: A foundational hydroclimate system for social–ecological system sustainability" /><ref name="Amazon" /><ref name="Estudio Binacional de Navegabilidad del río Napo">{{cite web|url=https://www.academia.edu/10462866|title=Estudio Binacional de Navegabilidad del río Napo|last=Laborde|first=Jorge Lopez|date=January 2010}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS38|| '''[[Salveno]]''' | || {{formatnum:6691}}|| {{formatnum:283500}}|| {{formatnum:3289}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Andamana maro|Andamana Maro]]||<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Integrating Suspended Sediment Flux in Large Alluvial River Channels: Application of a Synoptic Rouse‐Based Model to the Irrawaddy and Salween Rivers">{{cite journal|last1=Baronas|first1=J. Jotautas|last2=Stevenson|first2=Emily I.|last3=Hackney|first3=Christopher R.|last4=Darby|first4=Stephen E.|last5=Bickle|first5=Michael J.|last6=Hilton|first6=Robert G.|last7=Larkin|first7=Christina S.|last8=Parsons|first8=Daniel R.|last9=Myo Khaing|first9=Aung|last10=Tipper|first10=Edward T.|title=Integrating Suspended Sediment Flux in Large Alluvial River Channels: Application of a Synoptic Rouse-Based Model to the Irrawaddy and Salween Rivers|journal=Journal of Geophysical Research: Earth Surface|volume=125|number=9|date=2020|article-number=e2020JF005554 |issn=2169-9003|doi=10.1029/2020JF005554|bibcode=2020JGRF..12505554B}}</ref><ref name="Salween (Nu river)">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/salween-nu-river?catid=282&Itemid=780|last=Eric|first=Tilman|title=Salween (Nu river)|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Guidebook on Water Resources, Use and Management in Asia and the Pacific – Volume One: Water Resources and Water Use"/><ref name="Water allocation assessment to support IWRM in the major river basins of Myanmar: Now and in the Future">{{cite report|url=https://repository.tudelft.nl/record/uuid:81d5fdd6-0adb-456b-ba27-902f76fd70f1|title=Water allocation assessment to support IWRM in the major river basins of Myanmar: Now and in the Future|last=Rens|first=Hasman|publisher=Deltares, Delft University of Technology (TU Delft)|location=Delft (Netherlands)|page=215|date=2014|website=repository.tudelft.nl}}</ref><ref name="Spatial and Temporal Evolution Characteristics of the Salween River Delta from 1973 to 2021">{{cite journal|journal=Remote Sensing|title=Spatial and Temporal Evolution Characteristics of the Salween River Delta from 1973 to 2021|url=https://www.mdpi.com/2072-4292/15/5/1467|last1=Aoyang|first1=He|last2=Jiangcheng|first2=Huang|last3=Zhengbao|first3=Sun|last4=Jingyi|first4=Zhou|last5=Cheng|first5=Yang|doi=10.3390/rs15051467|doi-access=free|page=16|volume=15|issue=5|date=2023}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFF66" |[[Oceanio|OC]]39|| '''Fly''' | || {{formatnum:6500}}|| {{formatnum:73809}}|| {{formatnum:1280}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Golfo de Papuo]]||<ref name="Annual Environmental Report 2017">{{cite report|url=https://png-data.sprep.org/system/files/2017-Porgera-AER-Final.pdf|title=Annual Environmental Report 2017|author=Porgera Joint Venture|publisher=PNG Data Portal, CSIRO|location=Mount Hagen, Western Highlands Province (Papua New Guinea), Kinawee (Australia)|website=www.png-data.sprep.org|date=2018}}</ref><ref name="Sediment delivery from the Fly River tidally dominated delta to the nearshore marine environment and the impact of El Niño">{{cite journal |journal=Geophysical |title=Sediment delivery from the Fly River tidally dominated delta to the nearshore marine environment and the impact of El Niño |url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1029/2006JF000669 |last1=Andrea |first1=S. Ogston |last2=Richard |first2=W. Sternberg |last3=Charles |first3=A. Nittrouer |last4=D. Preston |first4=Martin |last5=Miguel |first5=A. Goñi |last6=John |first6=S. Crockett |volume=113 |page=18 |doi=10.1029/2006JF000669 |date=2008 |number=F1 |bibcode=2008JGRF..113.1S11O}}</ref><ref name="Sustainable Development for Traditional Inhabitants of the Torres Strait Region">{{cite book |url=http://hdl.handle.net/11017/211 |title=Sustainable Development for Traditional Inhabitants of the Torres Strait Region |last1=David |first1=Lawrence |last2=Tim |first2=Cansfield-Smith |date=1990 |publisher=Great Barrier Reef Marine Park Authority |hdl=11017/211 |isbn=978-0-642-12028-1 }}</ref><ref name="DFO – Flood Observatory">{{cite web|url=https://floodobservatory.colorado.edu/wiki/Main_Page|title=DFO – Flood Observatory|website=floodobservatory.colorado.edu}}</ref><ref name="The Fly River catchment Papua New Guinea: a regional environmental assessment">{{cite report|url=https://portals.iucn.org/library/node/6969|title=The Fly River catchment Papua New Guinea: a regional environmental assessment|author=International Union for Conservation of Nature (IUCN)|publisher=IUCN|location=Gland (Switzerland)|page=86|isbn=978-2-8317-0236-0|website=portals.iucn.org}}</ref><ref name="Identifying water quality and ecosystem health threats to the Torres Strait and Far Northern GBR arising from runoff of the Fly River">{{cite report|url=https://nesptropical.edu.au/wp-content/uploads/2019/07/NESP-Project-2.2.1-Final-Report.pdf|title=Identifying water quality and ecosystem health threats to the Torres Strait and Far Northern GBR arising from runoff of the Fly River|last=Jane|first=Waterhouse|publisher=Tropical Water Quality (TWQ), National Environmental Science Program (NESP), Reef and Rainforest Research Centre Limited (RRRC)|location=James Cook University, Town (Australia)|page=184|isbn=978-1-925514-27-8|date=2018}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |EU40|| '''[[Danubo]]''' | || {{formatnum:6452}}|| {{formatnum:801463}}|| {{formatnum:2850}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Nigra Maro]]||<ref name="Danube">{{cite web |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=45&catid=193&Itemid=179 |title=Danube |last=Eric |first=Tilman |website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Rivers of Europe">{{cite book|url=https://www.jcerni.rs/wp-content/uploads/2019/10/camaro-d/192%20The%20Danube%20River%20Basin.pdf|title=Rivers of Europe|chapter=The Danube River Basin|last1=Klement|first1=Tockner|last2=Christopher|first2=T. Robinson|last3=Urs|first3=Uehlinger|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-369449-2|doi=10.1016/B978.0-12-369449-2.X0001-X|pages=59–112|date=2009 |doi-broken-date=12 April 2026 }}</ref><ref name="Drainage basin of the Black Sea">{{cite report|url=https://unece.org/second-assessment-transboundary-rivers-lakes-and-groundwaters#|title=Drainage basin of the Black Sea|docket=Second Assessment of Transboundary Rivers, Lakes and Groundwaters|author=UNECE|others=Finnish Environment Institute (Syke), International Water Assessment Centre (IWAC), Slovak Hydrometeorological Institute (SHMÚ), United Nations Environment Programme (UNEP), Dubai Electricity and Water Authority (DEWA), Global Resource Information Database (GRID–Geneva), International Groundwater Resources Assessment Centre (IGRAC), Zoï Environment Network (Zoï)|publisher=United Nations Economic Comission for Europe (UNECE)|location=New York (United States), Geneva (Italy), Genf (Switzerland)|date=2011|website=unece.org}}</ref><ref name="The Danube River and its delta, hydrogeographyc characteristics – actual synthesis">{{cite conference |url=https://www.limnology.ro/wrw2023/proceedings.html |conference=6th Water Resources and Wetlands 2023–Eco friendly meeting: Tulcea (Romania) |title=The Danube River and its delta, hydrogeographyc characteristics – actual synthesis |last1=Petre |first1=Gâștescu |last2=Petre |first2=Bretcan |last3=Elena |first3=Tuchiu |publisher=Romanian Limnogeographical Association (RLA) |location=Tulcea, Călăraşi, Bucharest (Romania) |page=16 |issn=2285-7923 |date=2023 |website=www.limnology.ro}}</ref><ref name="Hydromorphological balance of the Danube River Channel on the Sector between Bazias (km 1072.2) and Danube Delta Inlet (km 80.5)">{{cite report|url=https://www.osce.org/files/f/documents/0/8/32944.pdf|title=Hydromorphological balance of the Danube River Channel on the Sector between Bazias (km 1072.2) and Danube Delta Inlet (km 80.5)|last=Bondar|first=Constantin|publisher=National Institute of Marine Geology and Geoecology (GeoEcoMar)|location=Bucharest (Romania)|page=13|website=www.osce.org|access-date=30 April 2022}}</ref><ref name="The Danube River in the Pontic Sector – Hidrologycal Regime">{{cite report|url=https://www.limnology.ro/water2012/Proceedings/001.pdf|title=The Danube River in the Pontic Sector – Hidrologycal Regime|last1=Gâştescu|first1=Petre|last2=Țuchiu|first2=Elena|docket=Water resources and wetlands: Conference Proceedings|location=Tulcea, Romania|editor-first1=Petre|editor-last1=Gâştescu|editor-first2=William |editor-last2=Lewis William Jr|editor-first3=Petre|editor-last3=Breţcan|date=2012|isbn=978-606-605-038-8|page=18|website=www.limnology.ro}}</ref><ref name="Buletin hidrologic zilnic">{{cite report|url=https://www.hidro.ro/bulletin_type/buletin-hidrologic-zilnic|title=Buletin hidrologic zilnic|docket=Diagnoza și prognoza pentru Dunăre|author=Institutul Nacional de Hidrologie și Gospodărire a Apelor (I. N. H. G. A.)|publisher=I.N.H.G.A.|location=Bucharest (Romania)|website=www.hidro.ro}}</ref><ref name="TNMN Yearbooks">{{cite report|url=https://www.icpdr.org/library/publications/tnmn-yearbooks|title=TNMN Yearbooks|docket=Water Quality in the Danube River Basin|last=Igor|first=Liska|publisher=International Commission for the Protection of the Danube River (ICPDR)|location=Vienna (Austria)|website=www.icpdr.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA41 || |'''[[Madre de Dios]]'''|| {{formatnum:6372}}|| {{formatnum:125287}}|| {{formatnum:1347}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Beni ||<ref name="Hydrologie du bassin amazonien" /><ref name="Recursos Hídricos - INE" /><ref name="Balance Hídrico Superficial de Bolivia (1980–2016)" /><ref name="Amazon" /><ref name="Balance Hidrico Superficial de Bolivia" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS42|| '''[[Kapuas (rivero)|Kapuas]]''' | || {{formatnum:6012}}|| {{formatnum:94457}}|| {{formatnum:1143}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Sudĉina maro|Sudĉina Maro]]||<ref name="Riverine carbon fluxes to the South China Sea: Riverine carbon fluxes to the SCS">{{cite journal |journal=Journal of Geophysical Research: Biogeosciences |doi=10.1002/2016JG003701 |url=https://www.researchgate.net/publication/317140380 |last1=Ting-Hsuan |first1=Huang |last2=Chen-Tung |first2=Arthur Chen |last3=Hsiao-Chun |first3=Tseng |last4=Jiann-Yuh |first4=Lou |last5=Shu Lun |first5=Wang |last6=Liyang |first6=Yang |last7=Selvaraj |first7=Kandasamy |last8=Xuelu |first8=Gao |last9=Jough-Tai |first9=Wang |last10=Edvin |first10=Aldrian |last11=G.S. |first11=Jacinto |last12=Gusti Z. |first12=Anshari |last13=Penjai |first13=Sompongchaiyakul |last14=B.J. |first14=Wang |title=Riverine carbon fluxes to the South China Sea: Riverine carbon fluxes to the SCS |date=May 2017 |s2cid=135024272 |volume=122 |number=5 |pages=1239–1259}}</ref><ref name="Kalimantan–Borneo">{{cite web |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/kalimantan-borneo?catid=277&Itemid=780 |title=Kalimantan–Borneo |last=Eric |first=Tilman |website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA43|| |'''[[Juruao]]''' || {{formatnum:6004}}|| {{formatnum:190573}}|| {{formatnum:3283}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="Hydrologie du bassin amazonien" /><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /><ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF44 | |'''[[Ubangi]]''' || {{formatnum:5936}}|| {{formatnum:651915}}|| {{formatnum:2350}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rivero Kongo|Kongo]]||<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref><ref name="The water resource in tropical Africa and its exploitation" /><ref name="Congo River"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA45 | |'''[[Meta]]''' || {{formatnum:5694}}|| {{formatnum:106733}}|| {{formatnum:1100}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Orinoko]]||<ref name="La geografía del agua" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2022" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2010" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2014"/><ref name="Orinoco"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS46|| '''[[Induso]]''' | || {{formatnum:5589}}|| {{formatnum:1143101}}|| {{formatnum:3600}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Arabia Maro]]||<ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /><ref name="Indus">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/indus?catid=220&Itemid=0|title=Indus|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Dynamics of Climate Change and Water Resources of Northwestern Himalaya">{{cite book|doi=10.1007/978-3-319-13743-8_7|chapter=Critical Evaluation and Assessment of Average Annual Precipitation in the Indus, the Ganges and the Brahmaputra Basins, Northern India|title=Dynamics of Climate Change and Water Resources of Northwestern Himalaya|series=Society of Earth Scientists Series|date=2015|last1=Khan|first1=Abul A.|last2=Pant|first2=Naresh C.|last3=Goswami|first3=Anuj|last4=Lal |first4=Ravish|last5=Joshi|first5=Rajesh|pages=67–84|isbn=978-3-319-13742-1}}</ref><ref name="The Geographical and Traditional Sources of the Indus River">{{cite web|url=https://www.himalayanclub.org/hj/74/15/the-geographical-and-traditional-sources-of-the-indus-river|title=The Geographical and Traditional Sources of the Indus River|last=Seregei|first=Balalaev|date=2026|website=www.himalayanclub.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS47|| |'''[[Aldan]]''' || {{formatnum:5501}}|| {{formatnum:717203}}|| {{formatnum:2273}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Lena]] ||<ref name="Respose of Siberian River Discharge to Disturbances of Forests Caused by Wildfires">{{cite book|doi=10.3390/ECWS-3-05801|doi-access=free|last1=Evgenii|first1=I. Ponomarev|last2=Tatiana|first2=V. Ponomarev|title=Respose of Siberian River Discharge to Disturbances of Forests Caused by Wildfires|chapter=Response of Siberian River Discharge to Disturbances of Forests Caused by Wildfires |date=2018|volume=7|number=1|page=1}}</ref><ref name="Siberian Basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA48 | |'''[[Branco (rivero)|Branco]]'''||{{formatnum:5300}}||{{formatnum:192393}}||{{formatnum:1454}}||[[Rio Negro (Amazonio)|Negro]]||<ref name="Amazon" /><ref name="Inserção do rio Rranco nas áreas úmidas da Amazônia, estado de Roraima, Amazônia setentrional">{{cite report|url=https://www.agbbauru.org.br/publicacoes/revista/anoXXV_2/agb_xxv_2_web/agb_xxv_2-14.pdf|title=Inserção do rio Rranco nas áreas úmidas da Amazônia, estado de Roraima, Amazônia setentrional|last1=Thiago|first1=Moratode Carvalho|last2=Rúbson|first2=Pinheiro Maia|last3=Carlos|first3=Sander|publisher=Ciência Geográfica, Associação dos Geografos Brasileiro — Seção Bauru|location=Universidade Federal de Roraima, Universidade Federal do Ceará|pages=657–681|volume=15|date=2021|website=www.agbbauru.org.br}}</ref><ref name="Contribuições da Altimetria Espacial á Modelagem Hidrológica de Grandes Bacias na Amazônia">{{cite report|url=https://coc.ufrj.br/wp-content/uploads/tainacan-items/41068/48796/Augusto-Cesar-Vieira-Getirana-_D.pdf|title=Contribuições da Altimetria Espacial á Modelagem Hidrológica de Grandes Bacias na Amazônia|last1=Augusto César|first1=Vieira Getirana|last2=Webe João|first2=Mansur|last3=Marie-Paule|first3=Bonnet|last4=Frédérique|first4=Seyler|last5=Nelson Luis|first5=da Costa Dias|last6=Otto Corrêa|first6=Rotunno Filho|last7=Serge|first7=Chauzy|last8=Walter|first8=Collischonn|publisher=Universidade Federal do Rio de Janeiro (UFRJ), Coordenação dos Programas de Pós–Graduação e Pesquisa de Engenharia (COPPE)|location=Rio de Janeiro (Brazil)|page=273|doi=10.1002/hyp|date=2009|website=coc.ufrj.br |doi-broken-date=12 April 2026 }}</ref><ref name="DFO – Flood Observatory" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA49 | |[[Orinoko]] above [[Guaviare]]|| {{formatnum:5294}}|| {{formatnum:100975}}|| {{formatnum:890}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Orinoko]]||<ref name="Orinoco"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA50 | |'''[[Javari]]'''|| {{formatnum:5194}}|| {{formatnum:108966}}|| {{formatnum:1309}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="Amazon" /><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /><ref name="Perú: Anuario de Estadistícas Ambientales 2022"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF51|| '''Ogooué''' | || {{formatnum:5142}}|| {{formatnum:225548}} || {{formatnum:1200}} || bgcolor="#E0FFFF" |[[Atlantika Oceano]]||<ref name="Estimates of Freshwater Discharge from Continents: Latitudinal and Seasonal Variations" /><ref name="Site ramsar bas Ogooue">{{cite conference|url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/GA1851RISformer_160316.pdf|title=Site ramsar bas Ogooue|conference=Session de la Conférence des Parties contractantes|publisher=FDR|page=22|date=2008|location=Liberville, Gabon|last1=Mengue|first1=Medou|last2=Ondamba|first2=Ombanda|last3=Ndjokounda|first3=Come|last4=Mounganga|first4=Magloir-Désiré|last5=Bayani|first5=Emmanuel|last6=Mikala|first6=Rufin|website=rsis.ramsar.org}}</ref><ref name="Central West Coast">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=192&catid=270&Itemid=179|title=Central West Coast|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref>{{cite conference|url=https://www.researchgate.net/publication/348187946|title=Modeling the Ogooué river discharge based on multi-missions altimetry data|date=September 2018|conference=AGU Chapman Conference on Hydrologic Research in the Congo Basin|location=Washington DC|website=www.researchgate.net}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFF66" |OC52||'''Mamberamo''' | || {{formatnum:5014}}|| {{formatnum:78957}} || {{formatnum:1112}} || bgcolor="#E6E6FA" |[[Pacifika Oceano]]||<ref name="Country Report Implementation of Demonstration Project Mamberamo River Basin Indonesia">{{cite report|url=https://www.restec.or.jp/geoss_ap2/pdf/0415/wg2/sr1/06.pdf|title=Country Report Implementation of Demonstration Project Mamberamo River Basin Indonesia|publisher=Indonesian Hydrological Society|last=Joesron|first=Loebis|date=2008|website=www.restec.or.jp}}</ref><ref name="Pengelolaan Sumber Daya Air Wilayah Sungai Mamberamo–Tami–Apauvar">{{cite report|url=https://sda.pu.go.id/assets/uploads/files/2014_Pola%20PSDA%20Mamberamo%20Tami%20Apauvar.pdf|title=Pengelolaan Sumber Daya Air Wilayah Sungai Mamberamo–Tami–Apauvar|website=www.sda.pu.go.id|date=2014}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFF66" |OC53||'''Sepik''' | || {{formatnum:5000}}|| {{formatnum:80386}} || {{formatnum:1126}} || bgcolor="#E6E6FA" |[[Bismarka Maro]]||<ref name="Geomorphology of Papua New Guinea">{{cite report|url=https://openresearch-repository.anu.edu.au/bitstream/1885/114888/2/b12297859.pdf|title=Geomorphology of Papua New Guinea|last=Ernst|first=Löffler|publisher=Commonwealth Scientific and Industrial Research Organization (CSIRO)|location=Canberra (Australia)|page=212|date=1977|isbn=0-7081-0410-X|website=openresearch-repository.anu.edu.au}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA54|| |'''Caroní''' || {{formatnum:4981}}|| {{formatnum:95442}}|| {{formatnum:952}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Orinoko]]||<ref name="La geografía del agua" /><ref name="Orinoco"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" | SA55 | |'''Juruena''' || {{formatnum:4937}}|| {{formatnum:192628}}||{{formatnum:1240}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Tapajozo]]||<ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /><ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |EU56|| '''[[Peĉora]]''' | || {{formatnum:4877}}|| {{formatnum:312763}}|| {{formatnum:1826}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Barenca Maro]]||<ref name="Structure and variability of the Pechora plume in the southeastern part of the Barents Sea">{{cite journal |title=Structure and variability of the Pechora plume in the southeastern part of the Barents Sea |last1=Vladimir |first1=Rogozhin |last2=Alexander |first2=Osadchiev |last3=Olga |first3=Konivalova |journal=Frontiers in Marine Science |date=2023 |volume=10 |article-number=1052044 |doi=10.3389/fmars.2023.1052044 |doi-access=free |bibcode=2023FrMaS..1052044R }}</ref><ref name="Recent changes to Arctic river discharge" /><ref name="Northern Europe">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=126&catid=298&Itemid=179|title=Northern Europe|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA57 | |'''Paraná do Urariá'''–'''Canumã''' || {{formatnum:4804}}|| {{formatnum:133212}}|| {{formatnum:1313}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS58|| | '''[[Meghna]]'''|| {{formatnum:4753}}|| {{formatnum:69871}}|| {{formatnum:1040}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Meghna|Malsupra Meghna]]||<ref name="Variation of Satellite-Based Suspended Sediment Concentration in the Ganges-Brahmaputra Estuary from 1990 to 2020" /><ref name="Hydrological Cycle Volume III" /><ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS59|| |'''[[Ĉindvino]]'''|| {{formatnum:4740}}|| {{formatnum:114685}}|| {{formatnum:1207}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Ajejarvadio (rivero)|Ajejarvadio]]||<ref name="Cataloge of Rivers in Southeast Asia and the Pacific–Volume VI.">{{cite report|title=Cataloge of Rivers in Southeast Asia and the Pacific–Volume VI.|work=Myanmar 1. Chindwin River|url=http://hywr.kuciv.kyoto-u.ac.jp/ihp/riverCatalogue/Vol_06/Myanmar-1_Chindwin_River.pdf|last1=Hidetaka|first1=Chikamori|last2=Liu|first2=Heng|last3=Trevor|first3=Daniel|publisher=UNESCO–IHP|location=Yokohama (Japan)|date=2012}}</ref><ref name="Irrawaddy (Ayeyarwaddy)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS60|| '''Rajang''' | || {{formatnum:4715}}|| {{formatnum:52009}}|| 773 || bgcolor="#E6E6FA" |[[Sudĉina maro|Sudĉina Maro]]||<ref name="Riverine carbon fluxes to the South China Sea: Riverine carbon fluxes to the SCS" /><ref name="Microbial Ecology and Nutrient Dynamics of the Rajang River">{{cite thesis|last=Sien Aun |first=Edwin Sia |title=Microbial Ecology and Nutrient Dynamics of the Rajang River|date=2019|degree=Doctor of Philosophy|url=https://researchbank.swinburne.edu.au/file/6e6a61f5-0d9f-405c-9631-77aeedfab016/1/edwin_sia_thesis.pdf|access-date=7 March 2022|publisher=Faculty of Engineering, Computing and Science - Swinburne University of Technology|location=Australia|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109085640/https://researchbank.swinburne.edu.au/file/6e6a61f5-0d9f-405c-9631-77aeedfab016/1/edwin_sia_thesis.pdf|archive-date=9 January 2022|url-status=dead}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA61|| |'''[[Paragvajo]]'''|| {{formatnum:4696}}|| {{formatnum:1120154}}|| {{formatnum:2621}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Parano]]||<ref name="Análisis Diagnóstico Transfronterizo de la Cuenca del Plata – ADT" /><ref name="Transboundary River Basin Overview – La Plata" /><ref name="La Plata (Parana)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS62 | |'''Gan Jiang'''|| {{formatnum:4658}}|| {{formatnum:162225}}|| {{formatnum:885}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Jangzio]]||<ref name="Impacts, contributing factors and countermeasures o extreme droughts in Poyang Lake">{{cite report|url=https://bulletinofcas.researchcommons.org/journal/vol38/iss12/18|title=Impacts, contributing factors and countermeasures o extreme droughts in Poyang Lake|last1=Zhang|first1=Qi|last2=Xue|first2=Chenyang|last3=Xia|first3=Jun|publisher=China Academic Journals|volume=38|issue=12|pages=1894–1902|date=2023|website=bulletinofcas.researchcommons.org}}</ref><ref name="Yangzi Jiang-Chang Jiang (Yangtze)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS63|| '''[[Barito]]''' | || {{formatnum:4514}}|| {{formatnum:78632}} || {{formatnum:1090}} || bgcolor="#E6E6FA" |[[Java Maro]]||<ref name="Riverine carbon fluxes to the South China Sea: Riverine carbon fluxes to the SCS" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF64|| |'''Ruki'''|| {{formatnum:4500}}|| {{formatnum:175293}}|| {{formatnum:1296}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rivero Kongo|Kongo]]||<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin" /><ref name="The Annual Hydrograph of the Ruki River">{{cite web|url=https://www.xylem.com/en-om/resources/case-studies/the-annual-hydrograph-of-the-ruki-river|title=The Annual Hydrograph of the Ruki River|website=www.xylem.com|date=2021}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA65 || | [[Tocantins]] above [[Araguaia]]||{{formatnum:4448}} ||{{formatnum:308345}} ||{{formatnum:2167}} | bgcolor="#E0FFFF" |[[Tocantins]] ||<ref name="Tocantins" /><ref name="Plano estratégico da bacia hidrográfica dos rios Tocantins e Araguaia: relatório síntese" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA66 | |'''Uaupes''' || {{formatnum:4345}}|| {{formatnum:64370}}|| {{formatnum:1381}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rio Negro (Amazonio)|Negro]]||<ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS67|| '''[[Ruĝa]]''' | || {{formatnum:4341}}|| {{formatnum:170903}}|| {{formatnum:1280}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Vjetnama golfo|Vjetnamo Golfo]]||<ref name="Bathymetry of the Hong and Luoc River Junction, Red River Delta, Vietnam, 2010">{{cite report|url=https://pubs.usgs.gov/sim/3235/SIM3235.pdf|title=Bathymetry of the Hong and Luoc River Junction, Red River Delta, Vietnam, 2010|last1=Paul|first1=J. Kinzel|last2=Jonathan|first2=M. Nelson|last3=Duong|first3=Duc Toan|last4=Mung|first4= Dinh Thanh|last5=Yasuyuki|first5=Shimizu|publisher=U.S. Geological Survey (USGS)|location=Sapporo (Japan), Golden (Colorado, United States), Hanoi (Vietnam)|website=www.pubs.usgs.gov|date=2012}}</ref><ref name="Bank erosion in Mekong Delta and Red River">{{cite report |url=https://www.researchgate.net/publication/294892187 |title=Bank erosion in Mekong Delta and Red River |date=2004 |via=[[ResearchGate]]}}</ref><ref name="Guidebook on Water Resources, Use and Management in Asia and the Pacific – Volume One: Water Resources and Water Use"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS68|| '''Mahakam''' | || {{formatnum:4278}}|| {{formatnum:77095}}|| 980 || bgcolor="#E6E6FA" |[[Makassar]]||<ref name="Riverine carbon fluxes to the South China Sea: Riverine carbon fluxes to the SCS" /><ref name="Pengelolaan Sumber Daya Air Wilayah Sungai Mahakam">{{cite report|url=https://sda.pu.go.id/assets/files/2017_Pola%20PSDA%20Mahakam.pdf|title=Pengelolaan Sumber Daya Air Wilayah Sungai Mahakam|website=www.sda.pu.go.id|date=2023}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS69|| |'''Malsupra Tunguska'''|| {{formatnum:4139}}|| {{formatnum:473000}}|| {{formatnum:2989}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Jenisejo]] ||<ref name="Siberian Basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA70||'''[[Atrato]]''' | || {{formatnum:4138}}|| {{formatnum:36231}}|| 750 || bgcolor="#E0FFFF" |[[Golfo Urabao]]||<ref name="Streamflow Intensification Driven by the Atlantic Multidecadal Oscillation (AMO) in the Atrato River Basin, Northwestern Colombia">{{cite journal|title=Streamflow Intensification Driven by the Atlantic Multidecadal Oscillation (AMO) in the Atrato River Basin, Northwestern Colombia|last=Wilmar|first=Loaiza Cerón|journal=Water|date=2020|volume=12|number=1|page=216|doi=10.3390/w12010216|doi-access=free|bibcode=2020Water..12..216L |hdl=10251/176393|hdl-access=free}}</ref><ref name="urlgeotest.tamu.edu">{{cite web |url=http://geotest.tamu.edu/userfiles/167/210.pdf |title=Chapter 14 |work=The Pacific and Caribbean Rivers of Colombia: Water Discharge, Sediment Transport and Dissolved Loads |accessdate=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325144718/http://geotest.tamu.edu/userfiles/167/210.pdf |archive-date=2012-03-25 |url-status=dead}}</ref><ref name="Estudio Nacional del Agua 2010" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2014"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF71|| '''[[Zambezi]]''' | || {{formatnum:4134}}|| {{formatnum:1474004}} || {{formatnum:3421}} || bgcolor="#F0FFF0" |[[Mozambika Kanalo]]||<ref name="Assessment of source regions of the Zambezi River: implications for regional water security">{{cite report|title=Assessment of source regions of the Zambezi River: implications for regional water security|url=https://hess.copernicus.org/articles/29/4557/2025|last1=Mauro|first1=Lourenco|last2=Rutledge|first2=S. Boyes|last3=Fenton|first3=P. D. Cotterill|last4=Tyrel|first4=Flügel|last5=Frank|first5=C. Nyoni|last6=Goabaone|first6=J. Ramatlapeng|last7=Rainer|first7=von Brandis|publisher=European Geosciences Union (EGU), Hydrology and Earth System Sciences (HESS)|date=2025|volume=29|issue=18|website=hess.copernicus.org, www.egu.eu}}</ref><ref name="Zambezi–Lake Malawi">{{cite web|url=https://riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/zambezi-lake-malawi?catid=326&Itemid=0|title=Zambezi–Lake Malawi|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="The Zambezi River Basin: A Multi-Sector Investment Opportunities Analysis">{{cite report|url=https://cridf.net/RC/wp-content/uploads/2018/05/36ZambeziStateoftheBasinVol3.pdf|title=The Zambezi River Basin: A Multi-Sector Investment Opportunities Analysis|docket=State of the Basin|author=The International Bank for Reconstruction and Development|publisher=The World Bank|location=Washington D.C. (United States)|website=www.worldbank.org|page=202|volume=3|date=2010}}</ref><ref name="Spatial and temporal runoff oscillation analysis of the main rivers of the world during the 19th–20th centuries" /><ref name="DFO – Flood Observatory" /><ref name="Hydropower Production in Future Climate Scenarios; the Case for the Zambezi River">{{cite journal |last1=Hamududu |first1=Byman |last2=Killingtveit |first2=Ånund |title=Hydropower Production in Future Climate Scenarios; the Case for the Zambezi River |journal=Energies |date=2016 |volume=9 |issue=7 |page=502 |doi=10.3390/en9070502|doi-access=free|hdl=11250/2472289 |hdl-access=free }}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |EU72|| |'''[[Kama]]'''|| {{formatnum:4119}}|| {{formatnum:523324}}|| {{formatnum:1805}}|| bgcolor="#FFF8DC" |[[Volga]]||<ref name="The Volga River Basin Report" /><ref name="Volga" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS73|| '''[[Kolima]]''' | || {{formatnum:4100}}|| {{formatnum:679934}}|| {{formatnum:2600}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Orientsiberia Maro]]||<ref name="Recent changes to Arctic river discharge" /><ref name="Arctic Great Rivers Observatory" /><ref name="Siberian Basins" /><ref name="A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA74|| |'''[[Apaporis]]'''|| {{formatnum:4092}}|| {{formatnum:53509}}|| {{formatnum:1424}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Japurao]]||<ref name="Estudio Nacional del Agua 2010" /><ref name="Amazon" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2014"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA75 || |'''Aripuanã'''|| {{formatnum:4087}}|| {{formatnum:147224}}|| {{formatnum:1175}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rivero Madeira|Madeira]]||<ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /><ref name="Amazon" /><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA76|| '''[[Nelson]]''' | || {{formatnum:4024}}|| {{formatnum:1353555}}|| {{formatnum:2670}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Hudsona Golfo]]||<ref name="Quantification et traçage géochimique des exports fluviaux: exemples de bassins hydrographiques du Canada">{{cite report|url=https://archipel.uqam.ca/3971/1/D2158.pdf|title=Quantification et traçage géochimique des exports fluviaux: exemples de bassins hydrographiques du Canada|last=Éric|first=Rosa|publisher=Université du Québec á Montréal, Institut de Physique du Globe de Paris|location=Montréal, Québec (Canada), Paris (France)|website=www.archipel.ugam.ca|page=189|date=2011}}</ref><ref name="The effect of climate change on the simulated streamflow of six Canadian rivers based on the CanRCM4 regional climate model">{{cite journal|journal=Research Article|url=https://hess.copernicus.org/articles/29/291/2025/hess-29-291-2025.html|last1=Vivek|first1=K. Arora|last2=Aranildo|first2=Lima|last3=Rajesh|first3=Shrestha|page=291-312|volume=29|issue=1|title=The effect of climate change on the simulated streamflow of six Canadian rivers based on the CanRCM4 regional climate model|doi=10.5194/hess-29-291-2025|date=2025|doi-access=free|bibcode=2025HESS...29..291A}}</ref><ref name="online.ucpress.edu">{{cite journal |url=https://online.ucpress.edu/elementa/article/9/1/00098/117201/Changing-freshwater-contributions-to-the-ArcticA |doi=10.1525/elementa.2020.00098 |title=Changing freshwater contributions to the Arctic |date=2021 |last1=Stadnyk |first1=Tricia A. |last2=Tefs |first2=A. |last3=Broesky |first3=M. |last4=Déry |first4=S. J. |last5=Myers |first5=P. G. |last6=Ridenour |first6=N. A. |last7=Koenig |first7=K. |last8=Vonderbank |first8=L. |last9=Gustafsson |first9=D. |journal=Elementa: Science of the Anthropocene |volume=9 |issue=1 |page=00098 |s2cid=236682638 |doi-access=free |bibcode=2021EleSA...9...98S}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA77|| '''[[Frejzero]]'''|| || {{formatnum:3972}}|| {{formatnum:245452}}|| {{formatnum:1375}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Pacifika Oceano]]||<ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /><ref name="Fraser">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/fraser?catid=199&Itemid=563|title=Fraser|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Rivers at Risk: The Status of Environmental Flows in Canada">{{cite report|url=http://awsassets.wwf.ca/downloads/wwf_canadas_riversatrisk_technicalreport.pdf|title=Rivers at Risk: The Status of Environmental Flows in Canada|last1=Becky|first1=Swainson|last2=Brian|first2=Richter|last3=Tim|first3=Morris|last4=David|first4=Schindler|last5=Tom|first5=Le Quesne|last6=Allan|first6=Locke|publisher=WWF–Canada|page=96|date=2011|website=www.awsassets.wwf.ca}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA78 | |'''[[Huallaga]]''' || {{formatnum:3955}}|| {{formatnum:89691}}|| {{formatnum:1169}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Marañón]] ||<ref name="Amazon" /><ref name="Oficina Nacional de Evaluación de Recursos Naturales (ONERN)" /><ref name="Perú: Anuario de Estadistícas Ambientales 2022"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA79 | |'''Jutaí''' || {{formatnum:3859}}|| {{formatnum:79374}}|| {{formatnum:1174}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="Hydrologie du bassin amazonien" /><ref name="Amazon" /><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA80|| '''La Grande''' | || {{formatnum:3808}}|| {{formatnum:209000}}|| 893 || bgcolor="#FFF0F5" |[[Hudsona Golfo]]||<ref name="Quantification et traçage géochimique des exports fluviaux: exemples de bassins hydrographiques du Canada" /><ref name="East Hudson Bay">{{cite web |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/east-hudson-bay?catid=305&Itemid=563 |title=East Hudson Bay |last=Eric |first=Tilman |website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Recent trends and variability in river discharge across northern Canada">{{cite journal |journal=Environmental Science |title=Recent trends and variability in river discharge across northern Canada |url=https://hess.copernicus.org/articles/20/4801/2016/hess-20-4801-2016.pdf |doi=10.5194/hess-20-4801-2016 |page=4801-4818 |volume=20 |last1=Stephen |first1=J. Déry |last2=Tricia |first2=A. Stadnyk |last3=Matthew |first3=K. MacDonald |last4=Bunu |first4=Gauli- Sharma |date=2016 |issue=12 |doi-access=free |bibcode=2016HESS...20.4801D}}</ref><ref name="discharge">Hydro-Québec and GENIVAR Groupe Conseil inc., ''Environmental Monitoring of the La Grande-2-A and La Grande-1 Projects. Abridged Summary Report 1987-2000. La Grande Winter plume.'' July 2005 ([http://www.hydroquebec.com/sustainable-development/documentation/pdf/complexe_lagrande/panache_en.pdf Online version] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605104610/http://www.hydroquebec.com/sustainable-development/documentation/pdf/complexe_lagrande/panache_en.pdf|date=5 June 2011}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA81|| |[[Misisipo]] above '''[[Misuro]]'''|| {{formatnum:3687}}|| {{formatnum:445591}}|| {{formatnum:1826}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Misisipo]]||<ref name="Flux and Sources of Nutrients in the Mississippi–Atchafalaya River Basin" /><ref name="Changes in Streamflow and the Flux of Nutrients in the Mississippi-Atchafalaya River Basin, USA, 1980–2007" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |EU82|| '''[[Norda Dvina]]''' | || {{formatnum:3549}}|| {{formatnum:323573}} || {{formatnum:1800}} || bgcolor="#FFF0F5" |[[Blanka Maro]]||<ref name="About the Northern Dvina River">{{cite web|url=https://www.kotlas.org/kotlas/northern_dvina.php|title=About the Northern Dvina River|website=www.kotlas.org}}</ref><ref name="Recent changes to Arctic river discharge" /><ref name="Northern Europe" /><ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Estimates of Freshwater Discharge from Continents: Latitudinal and Seasonal Variations" /><ref name="A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS83|| '''[[Godavari]]''' | || {{formatnum:3503}}|| {{formatnum:314829}}|| {{formatnum:1465}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Bengala Golfo]]||<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Indian Peninsula">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/indian-peninsula?catid=274&Itemid=780|title=Indian Peninsula|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA84|| |'''Caura''' || {{formatnum:3500}}|| {{formatnum:49530}}|| {{formatnum:723}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Orinoko]]||<ref name="La geografía del agua" /><ref name="Desarrollo Regional y Urbano en Venezuela: Ensayo de Interpretación">{{cite report|title=Desarrollo Regional y Urbano en Venezuela: Ensayo de Interpretación|url=https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/2021-07/010010813.pdf|author=Comisión del Plan Nacional de Aprovechcurriento de los Recursos Hidráulicos (COPLANARH)|publisher=Universidad Católica Andrés Bello (UCAB)|location=Caracas|page=283}}</ref><ref name="Scientia Guaianae">{{cite report|url=https://www.researchgate.net/publication/344149488|title=Scientia Guaianae|work=Ecología de la Cuenca del Río Caura, Venezuela I. Caracterización general|docket=A series on natural sciences of the Guayana region|last1=Judith|first1=Rosales|last2=Otto|first2=Huber|last3=Paul|first3=Berry|last4=Henry|first4=Briceño|last5=Elvira|first5=Cuevas|last6=Gonzalo|first6=Febres F.|last7=Horst|first7=Fölster|last8=Stefan|first8=Gorzula|last9=Stephen|first9=S. Tillett|last10=Stanford|first10=Zent|last11=Gustavo|first11=Romero|last12=Aldred|first12=Znick|publisher=Fundacite–Guayana, UNEG, Wildlife Conservation Society, Fundación Instituto Botánico de Venezuela|location=Caracas, Puerto Ordaz (Venezuela)|number=6|volume=1|page=152|issn=0798-1120|isbn=980-6020-34-0|date=1996}}</ref><ref name="Orinoco"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF85 | |'''[[Benue]]'''|| {{formatnum:3477}}|| {{formatnum:338968}}|| {{formatnum:1440}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Niĝero]]||<ref name="The water resource in tropical Africa and its exploitation" /><ref name="Niger" /><ref name="The Niger River Basin - A Vision for Sustainable Management"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA86 | |'''[[Trombetas]]''' || {{formatnum:3437}}|| {{formatnum:126973}}|| {{formatnum:764}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="Amazon" /><ref name="Plano nacional de recurso hídricos–Capítulo 5" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA87 | |'''Inírida''' || {{formatnum:3385}}|| {{formatnum:53795}}|| {{formatnum:1300}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Guaviare]]||<ref name="Estudio Nacional del Agua 2010" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2014"/><ref name="Orinoco"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA88|| |[[Kolumbio]] above [[Serpenta Rivero]]|| {{formatnum:3364}}|| {{formatnum:292316}}|| {{formatnum:1439}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Kolumbio (rivero)|Kolumbio]]||<ref name="Columbia River" /><ref name="USGS Gage 12472800 on the Columbia River below Priest Rapids Dam, WA (Water-Data Report 2013)">{{Cite web |title=USGS Gage 12472800 on the Columbia River below Priest Rapids Dam, WA (Water-Data Report 2013) |url=https://wdr.water.usgs.gov/wy2013/pdfs/12472800.2013.pdf |access-date=December 15, 2023 |website=National Water Information System |publisher=U.S. Geological Survey}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF89 | |'''Kwango'''|| {{formatnum:3317}}|| {{formatnum:270904}}|| {{formatnum:1702}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Kasai]]||<ref name="Congo River" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS90 | |'''[[Karnali]]'''|| {{formatnum:3278}}|| {{formatnum:131948}}|| {{formatnum:1167}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Gango]]||<ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /><ref name="JainAgarwal2007-341">{{cite book|last1=Jain|first1=Sharad K.|last2=Agarwal|first2=Pushpendra K.|last3=Singh|first3=Vijay P.|title=Hydrology and water resources of India|url=https://books.google.com/books?id=ZKs1gBhJSWIC&pg=PA341|accessdate=26 April 2011|date=2007|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-5179-1|page=341}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA91|| |'''Paranaibo''' || {{formatnum:3216}}|| {{formatnum:223582}}|| {{formatnum:1194}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Parano]]||<ref name="La Plata (Parana)" /><ref name="Plano nacional de recurso hídricos–Capítulo 5" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS92|| '''Hatanga''' | || {{formatnum:3200}}|| {{formatnum:371417}}|| {{formatnum:1636}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Lapteva maro|Lapteva Maro]]||<ref name="Recent changes to Arctic river discharge" /><ref name="Siberian Basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS93|| |'''Subansiri'''|| {{formatnum:3197}}|| {{formatnum:34833}}|| {{formatnum:518}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Brahmaputro]]||<ref name="Climate Change Impacts on the Hydrology of the Brahmaputra River Basin">{{cite journal |journal=Climate |url=https://www.mdpi.com/2225-1154/11/1/18 |title=Climate Change Impacts on the Hydrology of the Brahmaputra River Basin |last1=Wahid |first1=Shahriar |last2=Sagar |first2=Ratna Bajracharya |last3=Shrestha |first3=Arun Bhakta |last4=Hossain |first4=Md. Shahadat |last5=Mazumder |first5=Liton Chandra |last6=Mazumder |first6=Tarun Kanti |volume=11 |issue=1 |pages=18 |date=2023}}</ref><ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFF66" |OC94|| '''Eilanden''' | || {{formatnum:3133}}|| {{formatnum:37164}}|| 679 || bgcolor="#E6E6FA" |[[Arafura maro|Arafura Maro]]||<ref name="Final report Einlanden-Digul-Bikuma basin IWRM case study">{{cite web |url=https://publicwiki.deltares.nl/display/JCP/Final+Reports |title=Final report Einlanden-Digul-Bikuma basin IWRM case study |last1=van Beek |first1=E. |last2=Bons |first2=K. |last3=Brinkman |first3=J. |date=2013}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS95|| |[[Jenisejo]] above [[Angara]]|| {{formatnum:3090}}|| {{formatnum:344000}}|| {{formatnum:1843}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Jenisejo]]||<ref name="Siberian Basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF96|| '''[[Nilo]]''' | || {{formatnum:3075}}|| {{formatnum:3826122}}|| {{formatnum:7088}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Mediteranea Maro]]||<ref>{{cite web|last1=Roach|first1=John|title=Amazon Longer Than Nile River, Scientists Say|date=18 June 2007 |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2007/06/070619-amazon-river.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070822042725/http://news.nationalgeographic.com/news/2007/06/070619-amazon-river.html|url-status=dead|archive-date=August 22, 2007|publisher=National Geographic|access-date=4 March 2015}}</ref><ref name="Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System" /><ref name="Nile River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/nile?catid=186&Itemid=496|title=Nile River|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world" /><ref name="Water accounting in the Nile River Basin">{{cite report|url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/ca9895en|title=Water accounting in the Nile River Basin|publisher=FAO|pages=70|isbn=978-92-5-132982-5|date=2021|doi=10.4060/ca9895en|url-access=subscription}}</ref><ref name="The River Nile: Evolution and Environment">{{cite report|url=https://scispace.com/pdf/the-river-nile-evolution-and-environment-34na4lyy.pdf|title=The River Nile: Evolution and Environment|docket=Large Rivers: Geomorphology and Management|last1=Jamie|first1=C. Woodward|last2=Mark|first2=G. Macklin|last3=Michael|first3=D. Krom|last4=Martin|first4=A.J. Williams|publisher=The University of Manchaster|location=Manchaster (United Kingdom)|doi=10.1002/9781119412632.ch14|page=51|date=2023|website=scispace.com |isbn=978-1-119-41260-1 }}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS97|| '''Musi''' | || {{formatnum:3066}}|| {{formatnum:59942}}|| 759 || bgcolor="#E6E6FA" |[[Sudĉina maro|Sudĉina Maro]]||<ref name="Sumatra">{{cite web |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/sumatra?catid=285&Itemid=780 |title=Sumatra |last=Eric |first=Tilman |website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Floating marine debris along Indonesian coasts – An atlas of strandings based on Lagrangian modelling">{{cite report |url=https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/2021-08/010082415.pdf |last1=Delphine |first1=Dobler |last2=Elodie |first2=Martinez |last3=Rinny |first3=Rahmania |last4=Budhi Gunadharma |first4=Gautama |last5=A. Riza |first5=Farhan |title=Floating marine debris along Indonesian coasts – An atlas of strandings based on Lagrangian modelling |publisher=Indonesian Ministry of Marine Affairs and Fisheries (KKP), Collecte Localisation Satellite (CLS), French National Research Institute for Sustainable Development (IRD), Agence Française de Développement (AFD) |page=96 |date=2021 |isbn=979-10-699-7188-2 |website=www.horizon.documentation.ird.fr}}</ref><ref name="The Invisible Carbon Footprint as a hidden impact of peatland degradation inducing marine carbonate dissolution in Sumatra, Indonesia">{{cite journal|url=https://doi.org/10.1038/s41598-018-35769-7|title=The Invisible Carbon Footprint as a hidden impact of peatland degradation inducing marine carbonate dissolution in Sumatra, Indonesia|last1=Francisca|first1=Wit|last2=Tim|first2=Rixen|last3=Antje|first3=Baum|last4=Widodo|first4=S. Pranowo|last5=Andreas|first5=A. Hutahaean|journal=Scientific Reports |year=2018|volume=8 |issue=1 |article-number=17403 |doi=10.1038/s41598-018-35769-7 |doi-access=free|pmid=30479397 |bibcode=2018NatSR...817403W |pmc=6258705}}</ref><ref name="Impact of peatlands on carbon dioxide (CO2) emissions from the Rajang River and Estuary, Malaysia">{{cite journal |url=https://bg.copernicus.org/articles/16/17/2019/ |doi=10.5194/bg-16-17-2019 |title=Impact of peatlands on carbon dioxide (CO₂) emissions from the Rajang River and Estuary, Malaysia |year=2019 |last1=Müller-Dum |first1=Denise |last2=Warneke |first2=Thorsten |last3=Rixen |first3=Tim |last4=Müller |first4=Moritz |last5=Baum |first5=Antje |last6=Christodoulou |first6=Aliki |last7=Oakes |first7=Joanne |last8=Eyre |first8=Bradley D. |last9=Notholt |first9=Justus |journal=Biogeosciences |volume=16 |issue=1 |pages=17–32 |bibcode=2019BGeo...16...17M |s2cid=203167471 |doi-access=free |hdl=1959.3/447242 |hdl-access=free}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA98|| |'''[[Tigre]]'''|| {{formatnum:3047}}|| {{formatnum:45073}}|| {{formatnum:1087}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Maranjono]]||<ref name="Amazon" /><ref name="Oficina Nacional de Evaluación de Recursos Naturales (ONERN)" /><ref name="Análisis de la Evaluación Ambiental Preliminar de la Central Hidroeléctrica Lorena – Río Marañón" /><ref name="Evaluación de recursos hídricos en la cuenca Marañón–Informe Final (Volume I)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA99|| '''[[Rivero São Francisco|São Francisco]]''' | || {{formatnum:3037}}|| {{formatnum:638324}}|| {{formatnum:3180}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Atlantika Oceano]]||<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Região Hidrográfica do São Francisco">{{cite web|url=https://brasildasaguas.com.br/educacional/regioes-hidrograficas/regiao-hidrografica-do-sao-francisco|title=Região Hidrográfica do São Francisco|website=brasildasaguas.com.br}}</ref><ref name="Plano nacional de recurso hídricos–Capítulo 5" /><ref name="Conjuntura dos Recursos Hídricos no Brasil: regiões hidrográficas brasileiras" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA100|| |'''Iriri'''|| {{formatnum:3028}}|| {{formatnum:142079}}|| {{formatnum:1151}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Xingu||<ref name="Amazon" /><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS101 | |'''Min''' || {{formatnum:3022}}|| {{formatnum:135296}}|| {{formatnum:1279}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Jangzio]]||<ref name="Sina News">{{cite news|title=中科院确定长江一级支流岷江全长为1279千米|url=http://news.sina.com.cn/c/2013-12-28/114729106032.shtml|access-date=10 September 2017|agency=Sina News|publisher=Xinhua|date=28 December 2013}}</ref><ref name="Analysis of runoff variation and driving factors in the Minjiang River Basin over the last 60 years">{{cite journal|journal=Water and Clinate Change|title=Analysis of runoff variation and driving factors in the Minjiang River Basin over the last 60 years|last1=Hongjuan|first1=Zhai|last2=Meng|first2=Wang|last3=Dandan|first3=Shen|last4=Bo|first4=Hu|last5=Yajun|first5=Li|date=2022|volume=13 |issue=10 |pages=3675–3691|doi=10.2166/wcc.2022.218 |bibcode=2022JWCC...13.3675Z |doi-access=free}}</ref><ref name="Yangzi Jiang-Chang Jiang (Yangtze)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFF66" |OC102|| '''Purari''' | || {{formatnum:3000}}|| {{formatnum:33773}}|| 902 || bgcolor="#E6E6FA" |[[Golfo de Papuo]]||<ref name="Anatomy and growth of a Holocene clinothem in the Gulf of Papua">{{cite journal|url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1029/2006JF000628|title=Anatomy and growth of a Holocene clinothem in the Gulf of Papua|last1=Rudy|first1=Slingerland|last2=Neal W.|first2=Driscoll|last3=John D.|first3=Milliman|last4=Scott R.|first4=Miller|last5=Elizabeth A.|first5=Johnstone|journal=Journal of Geophysical Research: Earth Surface |date=2008|volume=113|issue=F1 |article-number=2006JF000628 |doi=10.1029/2006JF000628 |bibcode=2008JGRF..113.1S13S |url-access=subscription}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS103 | |'''[[Jamuna]]''' || {{formatnum:2948}}|| {{formatnum:366223}}|| {{formatnum:1376}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Gango]]||<ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS104 | |'''Srepok'''|| {{formatnum:2940}}|| {{formatnum:79015}}|| {{formatnum:454}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Mekongo]]||<ref name="Mekong River" /><ref name="Hydrological and Flood Hazards in the Lower Mekong Basin" /><ref name="A compendium of major international rivers in the ESCAPE regions" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA105 | |'''Yarí'''|| {{formatnum:2933}}|| {{formatnum:37127}}|| {{formatnum:691}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Japurao]]||<ref name="Estudio Nacional del Agua 2010" /><ref name="Amazon" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2014" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS106 | |'''[[Panjnad (rivero)|Panjnad]]'''|| {{formatnum:2910}}|| {{formatnum:395000}}|| {{formatnum:1571}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Induso]]||<ref name="Indus" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |EU107 ||'''[[Rejno]]''' | ||{{formatnum:2900}} ||{{formatnum:190522}} ||{{formatnum:1233}} | bgcolor="#E0FFFF" |[[Norda Maro]] |<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Rhine">{{cite web |last=Eric |first=Tilman |title=Rhine |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/rhine?catid=230&Itemid=764|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref>[http://unesdoc.unesco.org/images/0013/001333/133303e.pdf Rhine case study]; Technical documents in hydrology: PC-CP series; Vol.:17; 2003</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS108 | |'''Xiang'''|| {{formatnum:2848}}|| {{formatnum:102148}}|| {{formatnum:948}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Jangzio]]||<ref name="Yangzi Jiang-Chang Jiang (Yangtze)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS109|| '''Batang Hari''' | || {{formatnum:2819}}|| {{formatnum:46504}}|| 800 || bgcolor="#E6E6FA" |[[Sudĉina maro|Sudĉina Maro]]||<ref name="Floating marine debris along Indonesian coasts – An atlas of strandings based on Lagrangian modelling" /><ref name="The Invisible Carbon Footprint as a hidden impact of peatland degradation inducing marine carbonate dissolution in Sumatra, Indonesia" /><ref name="Impact of peatlands on carbon dioxide (CO2) emissions from the Rajang River and Estuary, Malaysia" /><ref name="Pengelolaan Sumber Daya Air Wilayah Sungai Batanghari">{{cite report|url= https://sda.pu.go.id/assets/uploads/files/2021_Pola%20PSDA_Wilayah%20Sungai%20Batanghari.pdf|title=Pengelolaan Sumber Daya Air Wilayah Sungai Batanghari|website=www.sda.pu.go.id|date=2021}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA110 | |'''[[Guaporé]]'''|| {{formatnum:2738}}|| {{formatnum:353028}}|| {{formatnum:1558}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Mamoré]] ||<ref name="Amazon" /><ref name="Balance Hidrico Superficial de Bolivia" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS111|| '''Pjasina''' | || {{formatnum:2730}}|| {{formatnum:182000}} || {{formatnum:817}} || bgcolor="#FFF0F5" |[[Karaa maro|Karaa Maro]]||<ref name="River-Runoff Forcing Data–Arctic Ocean Model Intercomparison Project">{{cite web|url=https://www2.whoi.edu/site/aomip/data/river-runoff-forcing-data|title=River-Runoff Forcing Data–Arctic Ocean Model Intercomparison Project|website=www2.whoi.edu}}</ref><ref name="Siberian Basins" /><ref name="A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA112 ||'''Cuyuni''' | ||{{formatnum:2719}} ||{{formatnum:85635}} ||{{formatnum:633}} | bgcolor="#E0FFFF" |[[Atlantika Oceano]] ||<ref name="Biogeochemistry of Inland Waters">{{cite book |last1=Likens |first1=Gene E. |url=https://books.google.com/books?id=AL6J8i9ZeDEC |title=Biogeochemistry of Inland Waters |date=2010 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-381997-0}}</ref><ref name="Los recursos hidraulicos de América Latina">{{cite report|url=https://repositorio.cepal.org/server/api/core/bitstreams/65a2050e-d7a1-4b62-a351-884dab1a4fc8/content|title=Los recursos hidraulicos de América Latina|docket=Reunion regional preparatoria para America Latina y el Caribe Naciones Unidas sobre el agua|author=Consejo Económico y Social (CES)|publisher=Naciones Unidas, Comisión Económica para América Latina (CEPAL)|location=Lima (Perú)|page=95|date=1976|website=repositorio.cepal.org}}</ref><ref name="Atlantic North Coast">{{cite web |last=Eric |first=Tilman |title=Atlantic North Coast |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=167&catid=329&Itemid=179#tab-4753|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins">{{cite report|title=Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins|url=https://www.waterfootprint.org/media/downloads/Report53-GlobalBlueWaterScarcity.pdf|last1=A.Y.|first1=Hoekstra|last2=M.M.|first2=Mekonnen|date=2011|work=Value of Water Research Report Series NO. 53|location=Delft (Netherlands)|publisher=UNESCO–IHE Institute for Water Education}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS113 | |'''Mali Hka'''|| {{formatnum:2693}}|| {{formatnum:23221}}|| {{formatnum:320}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Ajejarvadio (rivero)|Ajejarvadio]]||<ref name="Irrawaddy (Ayeyarwaddy)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA114 ||'''Usumacinta''' | ||{{formatnum:2678}} ||{{formatnum:77743}} ||{{formatnum:1052}} | bgcolor="#E0FFFF" |[[Meksika golfo|Golfo de Meksiko]]||<ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /><ref name="Grijalva–Usumacinta">{{cite web |last=Eric |first=Tilman |title=Grijalva–Usumacinta |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/grijalva-usumacinta?catid=248&Itemid=730|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Flujo de carbono de un sistema lótico tropical mexicano. Caso de estudio: Cuenca del Río Usumacinta">{{cite report|title=Flujo de carbono de un sistema lótico tropical mexicano. Caso de estudio: Cuenca del Río Usumacinta|url=https://www.agua.unam.mx/PremioTesis/assets/docs/TesisGanadoras/SoriaIsmael_FlujoCarbonoRioUsumacinta.pdf|last1=Ismael|first1=Fabián|last2=Soria|first2=Reinoso|last3=Dr. Javier|first3=Alcocer|last4=Dr. Felipe|first4=García-Oliva|last5=Dr. Luis|first5=Oseguera|last6=Dr. Alfonso|first6=Lugo|last7=Dr. Enrique|first7=Cantoral|last8=Dr. Salvador|first8=Sánchez Carrillo|publisher=Universidad Nacional Autónoma de México (UNAM)|location=Ciudad de México (Mexico)|page=32|date=2020|website=agua.unam.mx}}</ref><ref name="Anuario Estadistica de los Estados Unidos Mexicanos Edición 2005">{{cite report|url=https://www.inegi.org.mx/contenidos/productos/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/historicos/1334/702825160173/702825160173_1.pdf|title=Anuario Estadistica de los Estados Unidos Mexicanos Edición 2005|author=Instituto Nacional de Estadística Geografía e Informática (INEGI)|publisher=INEGI|page=99|issn=0188-8692|date=2006|website=inegi.org.mx}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA115||'''[[San Juan]]''' | || {{formatnum:2649}}|| {{formatnum:16465}} || 399 || bgcolor="#E6E6FA" |[[Pacifika Oceano]]||<ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /><ref name="Streamflow Intensification Driven by the Atlantic Multidecadal Oscillation (AMO) in the Atrato River Basin, Northwestern Colombia" /><ref name="Estimation of the water balance of the Colombian Pacific region">{{cite report|url=http://www.scielo.org.co/pdf/dyna/v86n208/0012-7353-dyna-86-208-297.pdf|title=Estimation of the water balance of the Colombian Pacific region|docket=DYNA|last1=Manuela|first1=Velásquez-Restrepo|last2=Germán|first2=Poveda|publisher=Facultad de Minas de la Universidad Nacional de Colombia|location=Medellín (Colombia)|pages=297–306|issn=0012-7353|doi=10.15446/dyna.v86n208.73587|date=2019|website=scielo.org}}</ref><ref name="Estudio Nacional del Agua 2022" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2010" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2014" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF116|| '''[[Krosrivera (subŝtato)|Krosrivera]]''' | || {{formatnum:2647}}|| {{formatnum:52257}}|| 489 || bgcolor="#E0FFFF" |[[Golfo de Biafro]]||<ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /><ref name="Central West Coast" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |EU117|| '''[[Neva]]''' | || {{formatnum:2646}}|| {{formatnum:287094}}|| {{formatnum:1063}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Balta Maro]] ||<ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /><ref name="Northern Europe" /><ref name="Neva River and Neva Bay''">{{cite book|author=Nezhihovsky, R. A.|url=https://books.google.com/books?id=PQ8LHQAACAAJ|title=Neva River and Neva Bay|publisher=Gidrometeoizdat|date=1981}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS118|| |'''Sungari'''|| {{formatnum:2591}}|| {{formatnum:557180}}|| {{formatnum:1927}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Amur]]||<ref name="Heilong Jiang (Amur)">{{cite web |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/heilong-jiang-amur?catid=213&Itemid=0 |title=Heilong Jiang (Amur) |last=Eric |first=Tilman |website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Amur–Heilong River Basin Reader" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA119 || |'''[[Urubamba]]'''|| {{formatnum:2579}}|| {{formatnum:59071}}|| {{formatnum:915}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Ukajalo]] ||<ref name="Amazon" /><ref name="Perú: Anuario de Estadistícas Ambientales 2022" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFF66" |OC120 ||'''Digul''' | ||{{formatnum:2578}} ||{{formatnum:29175}} ||853 | bgcolor="#E6E6FA" |[[Arafura maro|Arafura Maro]] ||<ref name="Pengelolaan Sumber Daya Air Wilayah Sungai Einladen–Digul–Bikuma">{{cite report|url=https://sda.pu.go.id/assets/uploads/files/2021_RPSDA%20WS%20Einladen%E2%80%93Digul%E2%80%93Bikuma.pdf|title=Pengelolaan Sumber Daya Air Wilayah Sungai Einladen–Digul–Bikuma|website=www.sda.pu.go.id|date=2021}}</ref><ref name="Papua New Guinea">{{cite web |last=Eric |first=Tilman |title=Papua New Guinea |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/papua-new-guinea?catid=277&Itemid=780|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Final report Einlanden-Digul-Bikuma basin IWRM case study" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA121|| |'''Casiquiare'''|| {{formatnum:2574}}|| {{formatnum:82800}}|| {{formatnum:731}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rio Negro (Amazonio)|Negro]]||<ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF122 | |'''[[Sangha]]'''|| {{formatnum:2570}}|| {{formatnum:191953}}|| {{formatnum:1459}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rivero Kongo|Kongo]]||<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin" /><ref name="Congo River" /><ref name="The water resource in tropical Africa and its exploitation" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA123 | |'''[[Apure]]'''|| {{formatnum:2544}}|| {{formatnum:116713}}|| {{formatnum:1038}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Orinoko]]||<ref name="La geografía del agua" /><ref name="Orinoco" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS124 | |'''[[Koŝi]]'''|| {{formatnum:2500}}|| {{formatnum:88185}}|| {{formatnum:729}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Gango]]||<ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS125|| '''Kayan''' | || {{formatnum:2463}}|| {{formatnum:33005}}|| 576 || bgcolor="#E6E6FA" |[[Sulavesa maro|Sulavesa Maro]]||<ref name="Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins" /><ref name="Hanergy 2013">{{Citation|last=Hanergy Holding Group|title=Indonesia East Kalimantan Kayan River Basin Hydropower and Aluminum smelting Project|url=https://www.scribd.com/presentation/323552343|date=March 2013|type=Slide deck|mode=cs1|via=Scribd|access-date=24 September 2021|archive-date=24 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924131157/https://www.scribd.com/presentation/323552343|url-status=live }}</ref><ref name="Floating marine debris along Indonesian coasts – An atlas of strandings based on Lagrangian modelling" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS126|| |'''Ghorautra''' || {{formatnum:2463}}|| {{formatnum:24060}}|| {{formatnum:339}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Meghna|Megna]]||<ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA127 | |'''[[Pastaza]]'''|| {{formatnum:2438}}|| {{formatnum:41793}}|| {{formatnum:787}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Maranjono]]||<ref name="Amazon" /><ref name="Oficina Nacional de Evaluación de Recursos Naturales (ONERN)" /><ref name="Análisis de la Evaluación Ambiental Preliminar de la Central Hidroeléctrica Lorena – Río Marañón"/><ref name="Evaluación de recursos hídricos en la cuenca Marañón–Informe Final (Volume I)" /><ref name="Perú: Anuario de Estadistícas Ambientales 2022"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA128 | |'''[[Liard]]''' || {{formatnum:2434}}|| {{formatnum:277100}}|| {{formatnum:1215}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Makenzio]]||<ref name="Mackenzie" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA129 | |'''Ituí''' || {{formatnum:2422}}|| {{formatnum:43035}}|| {{formatnum:796}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Javari]] ||<ref name="Amazon" /><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFF66" |OC130 | |Fly above Strickland|| {{formatnum:2400}}|| {{formatnum:19528}}|| {{formatnum:604}}|| bgcolor="#E6E6FA" |Fly ||<ref name="Sustainable Development for Traditional Inhabitants of the Torres Strait Region" /><ref name="A method of flood runoff estimation in an ungauged catchment (Ok Mani) in the highlands of Papua New Guinea">{{cite thesis|title=A method of flood runoff estimation in an ungauged catchment (Ok Mani) in the highlands of Papua New Guinea|url=https://mro.massey.ac.nz/items/07351aef-9ddb-428c-b847-7eddd6289d32|last1=Joseph|first1=Ba Irai|page=35|date=1996|publisher=Massey University }}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA131 | |'''Paragua'''|| {{formatnum:2389}}|| {{formatnum:39605}}|| {{formatnum:550}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Caroní ||<ref name="La geografía del agua" /><ref name="Orinoco" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA132 ||'''Esekibo''' | ||{{formatnum:2369}} ||{{formatnum:68788}} ||{{formatnum:936}} | bgcolor="#E0FFFF" |[[Atlantika Oceano]] ||<ref name="Biogeochemistry of Inland Waters" /><ref name="Los recursos hidraulicos de América Latina" /><ref name="Atlantic North Coast" /><ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS133|| |'''Jialing'''|| {{formatnum:2368}}|| {{formatnum:159180}}|| {{formatnum:1345}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Jangzio]]||<ref name="Yangzi Jiang-Chang Jiang (Yangtze)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA134 | |'''[[Cauca]]'''|| {{formatnum:2364}}|| {{formatnum:59840}}|| {{formatnum:1180}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Magdalena]]||<ref name="Estudio Nacional del Agua 2022" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2010" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2014" /><ref name="Magdalena–Cauca" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA135 | |'''[[Ruĝa rivero|Ruĝa]]'''|| {{formatnum:2349}}|| {{formatnum:241388}}|| {{formatnum:2189}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Misisipo]]||<ref name="Flux and Sources of Nutrients in the Mississippi–Atchafalaya River Basin" /><ref name="Changes in Streamflow and the Flux of Nutrients in the Mississippi-Atchafalaya River Basin, USA, 1980–2007" /><ref name="Arkansas White Red">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/arkansas-white-red?catid=2&Itemid=179|title=Arkansas White Red|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA136||'''Jacuí''' | || {{formatnum:2327}}|| {{formatnum:82618}} || 800 || bgcolor="#E0FFFF" |Lagoa dos Patos ||<ref name="Estimates of Freshwater Discharge from Continents: Latitudinal and Seasonal Variations" /><ref name="Atlantic East Coastal">{{cite web|title=Atlantic East Coastal|url=https://www.riversnetwork.org/MAPS/SOUTH_AMERICA/ATLANTIC%20EAST%20COAST_COASTAL/index.html|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Conjuntura dos Recursos Hídricos no Brasil: regiões hidrográficas brasileiras" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA137 | |'''Içana'''|| {{formatnum:2279}}|| {{formatnum:35516}}|| {{formatnum:689}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rio Negro (Amazonio)|Negro]]||<ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA138 | |'''Anapu'''|| {{formatnum:2272}}|| {{formatnum:52495}}|| {{formatnum:470}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Furo do Tajapuru ||<ref name="Tocantins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF139 | |'''Fimi'''|| {{formatnum:2253}}|| {{formatnum:136175}}|| {{formatnum:1395}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rivero Kasai|Kasai]]||<ref name="Congo River" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF140|| '''[[Sanago]]''' | || {{formatnum:2223}}|| {{formatnum:134252}}|| {{formatnum:1067}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Golfo de Biafro]]||<ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /><ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Central West Coast" /><ref name="Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS141|| '''[[Amudarjo]]''' | || {{formatnum:2200}}|| {{formatnum:798035}}|| {{formatnum:2620}}|| bgcolor="#FFF8DC" |[[Arala Maro]]||<ref name="Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System" /><ref name="Environmental flow assessment, evaluation, and suggestions for dying riverine ecosystem of the transboundary Amudarya River, Central Asia">{{cite journal|journal=Ecological Indicators|doi=10.1016/j.ecolind.2023.111419|title=Environmental flow assessment, evaluation, and suggestions for dying riverine ecosystem of the transboundary Amudarya River, Central Asia|last1=Rashid|first1=Mahmood|last2=Shaofeng|first2=Jia|last3=Aifeng|first3=Lv|last4=Shahid|first4=Naeem|volume=178|year=2024|article-number=111419 |doi-access=free|bibcode=2024EcInd.15811419M }}</ref><ref name="Amu-Darya - Chatly">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P2917100.html|title=Amu-Darya - Chatly|website=www.compositerunoff.sr.unh.edu}}</ref><ref name="Section 2. Water-related situation in the Aral Sea basin">{{cite web|url= https://www.cawater-info.net/yearbook/2022/02_yearbook2022_en.htm|title=Section 2. Water-related situation in the Aral Sea basin|website=www.cawater-info.net}}</ref><ref name="Drainage basin of the Aral Sea and other transboundary waters in Central Asia">{{cite report|url=https://unece.org/DAM/env/water/publications/assessment/English/G_PartIV_Chapter3_En.pdf|title=Drainage basin of the Aral Sea and other transboundary waters in Central Asia|docket=Second Assessment of Transboundary Rivers, Lakes and Groundwaters|author=UNECE|others=Finnish Environment Institute (Syke), International Water Assessment Centre (IWAC), Slovak Hydrometeorological Institute (SHMÚ), United Nations Environment Programme (UNEP), Dubai Electricity and Water Authority (DEWA), Global Resource Information Database (GRID–Geneva), International Groundwater Resources Assessment Centre (IGRAC), Zoï Environment Network (Zoï)|publisher=United Nations Economic Comission for Europe (UNECE)|location=New York (United States), Geneva (Italy), Genf (Switzerland)|date=2011|website=unece.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF142|| |'''[[Aruvimi]]'''|| {{formatnum:2200}}|| {{formatnum:121163}}|| {{formatnum:1287}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rivero Kongo|Kongo]]||<ref name="Congo River" /><ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS143|| '''Anadir''' | || {{formatnum:2160}}|| {{formatnum:191000}}|| {{formatnum:1146}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Beringa maro|Beringa Maro]]||<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System" /><ref name="water">[http://water-rf.ru/Водные_объекты/842/Анадырь «Вода России» – Анадырь]</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA144|| |'''Ventuari'''|| {{formatnum:2160}}|| {{formatnum:40861}}|| {{formatnum:520}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Orinoko]]||<ref name="La geografía del agua" /><ref name="Orinoco" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA145 | |'''Curaray'''|| {{formatnum:2155}}|| {{formatnum:26775}}|| {{formatnum:1011}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Napo]] ||<ref name="Amazon" /><ref name="Oficina Nacional de Evaluación de Recursos Naturales (ONERN)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS146|| '''[[Kriŝno (rivero)|Kriŝno]]''' | || {{formatnum:2145}}|| {{formatnum:274596}}|| {{formatnum:1300}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Bengala Golfo]]||<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins" /><ref name="Indian Peninsula" /><ref name="A Significant Shift in Particulate Organic Matter Characteristics during Flooding of River Krishna, Eastern Peninsular India">{{cite journal|journal=Current Science|url=https://www.academia.edu/65907676|title=A Significant Shift in Particulate Organic Matter Characteristics during Flooding of River Krishna, Eastern Peninsular India|last1=C. Prakash|first1=Babu|volume=118|doi=10.18520/cs/v118/i3/455-461|date=2020|doi-access=free}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA147|| |'''Tennessee''' || {{formatnum:2140}}|| {{formatnum:105870}}|| {{formatnum:1049}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Ohio (rivero)|Ohio]]||<ref name="Flux and Sources of Nutrients in the Mississippi–Atchafalaya River Basin" /><ref name="Changes in Streamflow and the Flux of Nutrients in the Mississippi-Atchafalaya River Basin, USA, 1980–2007" /><ref name="Tennessee">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/tennessee?catid=320&Itemid=179|title=Tennessee|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS148 | |'''Lohit'''|| {{formatnum:2138}}|| {{formatnum:29330}}|| {{formatnum:560}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Bramaputro|Brahmaputro]]||<ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA149 | |'''Tapauá''' || {{formatnum:2135}}|| {{formatnum:63185}}|| {{formatnum:745}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Purus]] ||<ref name="Amazon" /><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS150|| '''[[Mahanadi]]''' | || {{formatnum:2125}}|| {{formatnum:145260}}|| 851 || bgcolor="#F0FFF0" |[[Bengala Golfo]]||<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins" /><ref name="Indian Peninsula" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA151||'''[[Alabama]]''' | || {{formatnum:2118}}|| {{formatnum:124158}}|| {{formatnum:1263}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Meksika golfo|Meksika Golfo]]||<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="South Atlantic Gulf">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/south-atlantic-gulf?catid=314&Itemid=563|title=South Atlantic Gulf|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS152|| |'''Olokma'''|| {{formatnum:2110}}|| {{formatnum:209378}}|| {{formatnum:1436}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Leno (rivero)|Leno]]||<ref name="Siberian Basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS153 | |'''[[Juan]]'''|| {{formatnum:2106}}|| {{formatnum:93287}}|| {{formatnum:864}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Jangzio]]||<ref name="Yangzi Jiang-Chang Jiang (Yangtze)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA154 | |'''Ji Paraná'''|| {{formatnum:2100}}|| {{formatnum:76127}}|| {{formatnum:820}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rivero Madeira|Madeira]]||<ref name="Amazon" /><ref name="SIMULAÇÃO HIDROLÓGICA NA AMAZÔNIA: RIO MADEIRA">{{cite web|url=http://www.coc.ufrj.br/es/documents2/doutorado/2006-2/860-alfredo-ribeiro-neto-doutorado/file&ved=2ahUKEwj9k6rv5or9AhX_AxAIHbTFB7EQFnoECAkQAQ&usg=AOvVaw263SiaNJvrXCQt8VjBOQzr|title=SIMULAÇÃO HIDROLÓGICA NA AMAZÔNIA: RIO MADEIRA|first1=Carlos|last1=Vieira da Silva|first2=Carlos Eduardo|last2=Morelli Tucci|first3=José|last3=Almir Cirilo|first4=Luciene|last4=Pimentel da Silva|first5=Otto|last5=Corrêa Roturno Filho|first6=Benoit|last6=Le Guennec|date=2006}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF155 | |'''Lomami'''|| {{formatnum:2062}}|| {{formatnum:109080}}|| {{formatnum:1946}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rivero Kongo|Kongo]]||<ref name="Congo River" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF156 | |'''Lulonga'''|| {{formatnum:2040}}|| {{formatnum:82952}}|| {{formatnum:952}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rivero Kongo|Kongo]]||<ref name="Congo River" /><ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS157 | |'''Gandak''' || {{formatnum:2025}}|| {{formatnum:46300}}|| {{formatnum:814}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Gango]]||<ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA158||'''Marowijne''' | || {{formatnum:2000}}|| {{formatnum:66184}}|| 725 || bgcolor="#E0FFFF" |[[Atlantika Oceano]]||<ref name="Los recursos hidraulicos de América Latina" /><ref name="Atlantic North Coast" /><ref name="Global Hydrological Archive and Analysis System">{{cite web |url=https://wsag.unh.edu/Tools/html/RGISMain.html |title=Global Hydrological Archive and Analysis System |website=wsag.unh.edu}}</ref><ref name="Frontière, frontières: la région du Maroni, entre la Guyane et le Surinam">{{cite report|title=Frontière, frontières: la région du Maroni, entre la Guyane et le Surinam|last=André|first=Calmont|publisher=Espaces tropicaux|date=2008|page=205-219|url=https://www.persee.fr/doc/etrop_1147-3991_2008_act_19_10_1274}}</ref><ref name="5. Water resources in Suriname">{{cite report|url=https://www.swris.sr/wp-content/uploads/2017/12/Water-resources-in-suriname.pdf|title=5. Water resources in Suriname|author=United Nations Development Programme (UNDP)|publisher=UNDP|pages=121–144|date=1972|website=www.swris.sr}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFF66" |OC159|| '''Kikori''' | || {{formatnum:2000}}|| {{formatnum:18863}}|| 445 || bgcolor="#E6E6FA" |[[Golfo de Papuo]]||<ref name="Anatomy and growth of a Holocene clinothem in the Gulf of Papua" /> |} == Referencoj == {{Referencoj|2}} [[Kategorio:Listoj de riveroj]] [[Kategorio:Geografio]] [[Kategorio:Hidrologio]] eellafsloeeql1t1xlyhuwt2ybwia8g 9490251 9490250 2026-10-08T08:42:15Z River.discharge 248816 /* */ 9490251 wikitext text/x-wiki Tio estas listo de [[rivero]]j laŭ ties averaĝa akvoŝarĝo, tio estas ties akvofluo. Oni montras nur la riverojn kies akvokvanto estas pli ol 2000 kubaj metroj por sekundo. {| class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" !colspan="6" align="center"|[[Kontinento]] |- |bgcolor="#CCCCFF"|[[Afriko]] |bgcolor="#FFCBCB"|[[Azio]] |bgcolor="#CCFF66"|[[Oceanio]] |bgcolor="#FFCCFF"|[[Eŭropo]] |bgcolor="#CCFFFF"|[[Nordameriko]] |bgcolor="#FFEBAD"|[[Sudameriko]] |} {| class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" !colspan="5" align="center"|[[Oceano]] |- |bgcolor="#E0FFFF"|[[Atlantika Oceano]] |bgcolor="#E6E6FA"|[[Pacifika Oceano]] |bgcolor="#F0FFF0"|[[Hinda Oceano]] |bgcolor="#FFF0F5"|[[Arkta Oceano]] |bgcolor="#FFF8DC"|[[Evaporito]] |} {| class="sortable col1right col4right col5right col6right" style="border: 1px solid #999; background-color:#ffffff;font-size:90%;" |- bgcolor="#BDBBD7" style="color:#000080;text-align:center;font-size:105%;" ! rowspan="2" | No ! colspan="2" | [[Rivero]] ! rowspan="2" | Averaĝa elŝarĝo (m³/s) ! rowspan="2" | [[Akvokolekta areo]] (km²) ! rowspan="2" | Longo (km) ! rowspan="2" | Elfluo al ! rowspan="2" | Referenco |- bgcolor="#BDBBD7" style="color:#000080;text-align: center;font-size:105%;" !Primary !Tributary |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD"|[[Sudameriko|SA]]1|| '''[[Amazono]]''' ||| {{formatnum:209000}}|| {{formatnum:6020438}} || {{formatnum:6575}} ||bgcolor="#E0FFFF" |[[Atlantika Oceano]]||<ref name="Hydrologie du bassin amazonien">{{cite book|url=https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/2022-02/010010558.pdf|title=Hydrologie du bassin amazonien|date=1997|isbn=2-7011-1532-9|last1=Théry |first1=Hervé |last2=Maurence |first2=Pascale |publisher=Belin }}</ref><ref name="Conjuntura dos Recursos Hídricos no Brasil: regiões hidrográficas brasileiras">{{cite report|url=https://www.snirh.gov.br/portal/snirh/centrais-de-conteudos/conjuntura-dos-recursos-hidricos/regioeshidrograficas2014.pdf|title=Conjuntura dos Recursos Hídricos no Brasil: regiões hidrográficas brasileiras|docket=Edição Especial|author=Agéncia Nacional de Águas (ANA)|publisher=Superintendência de Planegiamento de Recursos Hídricos (SPR)|page=163|isbn=978-85-8210-027-1|date=2015|website=www.snirh.gov.br}}</ref><ref name="The River Amazon water contribution to the Atlantic Ocean">{{cite journal|journal=Journal of Water Science|url=https://id.erudit.org/iderudit/044688ar|doi=10.7202/044688ar|title=The River Amazon water contribution to the Atlantic Ocean|last1=Jacques|first1=Callède|last2=Gérard|first2=Cochonneau|last3=Fabrício|first3=Vieira Alves|last4=Jean-Loup|first4=Guyot|last5=Valdemar|first5=Santos Guimarães|last6=Eurides|first6=De Oliveira|volume=23|number=3|date=2010|pages=247–273}}</ref><ref name="Amazon">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=43&catid=191&Itemid=179|title=Amazon|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Continental scale models of water balance and fluvial transport: An application to South America">{{cite journal|journal=Global Biogeochemical Cycles|doi=10.1029/GB003i003p00241|url=https://doi.org/10.1029/GB003i003p00241|last1=Charles J.|first1=Vörösmarty|last2=Berrien|first2=Moore III|last3=Annette L.|first3=Grace|last4=M. Patricia|first4=Gildea|last5=Jerry M.|first5=Melille|last6=Bruce|first6=Peterson|last7=Edward|first7=B. Rastetter|last8=Paul|first8=A. Steudler|title=Continental scale models of water balance and fluvial transport: An application to South America|date=1989|volume=3|issue=3|pages=241–265|bibcode=1989GBioC...3..241V |url-access=subscription}}</ref><ref name="Gupta2007">{{cite book|last=Gupta|first=Avijit|title=Large rivers: geomorphology and management|url=https://books.google.com/books?id=gXgyHLT_hwIC&pg=PA31|accessdate=18 April 2011|year=2007|publisher=John Wiley and Sons|isbn=978-0-470-84987-3|page=31}}</ref><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world">{{cite journal|journal=International Journal of Digital Earth|doi=10.1080/17538940902746082|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/17538940902746082|title=Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world|last1=S.|first1=Liu|last2=P.|first2=Lu|last3=D.|first3= Liu|last4=P.|first4=Jin|last5=W.|first5=Wang|page=80-87|volume=2|issue=1|date=2009 |bibcode=2009IJDE....2...80L |url-access=subscription}}</ref><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte">{{cite report|url=https://repositorio.ufpa.br/server/api/core/bitstreams/d60fc02c-cfb2-43ca-82e8-a1c8b040224c/content|title=Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte|last=Ishihara|first=Júnior Hiroyuki|publisher=Dados Internacionais de Catalogação de publicação (CIP), Biblioteca do NAEA/UFPA|location=Belém (Pará, Brazil)|date=2015|page=246|website=repositorio.ufpa.br}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |[[Afriko|AF]]2|| '''[[Kongo]]''' | || {{formatnum:41400}}|| {{formatnum:3712316}}|| {{formatnum:5118}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Atlantika Oceano]]||<ref name="The water resource in tropical Africa and its exploitation">{{cite report |url=https://cgspace.cgiar.org/server/api/core/bitstreams/88e59f9a-8a9a-4cb3-8ee8-d25f313c7987/content |title=The water resource in tropical Africa and its exploitation |last1=K.A. |first1=Edwards |last2=G.A. |first2=Classen |last3=E.H.J. |first3=Schroten |publisher=The International Livestock Centre for Africa (ILCA) |location=Addis Ababa (Ethiopia) |page=103 |date=1983 |isbn=92-9053-043-X}}</ref><ref name="Recent Budget of Hydroclimatology and Hydrosedimentology of the Congo River in Central Africa">{{cite journal|journal=Water|url=https://www.mdpi.com/2073-4441/12/9/2613|title=Recent Budget of Hydroclimatology and Hydrosedimentology of the Congo River in Central Africa|last1=Laraque|first1=Alain|last2=Moukandi N'kaya|first2=Guy D.|page=36|year=2020|volume=12|issue=9|doi=10.3390/w12092613|bibcode=2020Water..12.2613L|doi-access=free}}</ref><ref name="Hydrological Cycle Volume III">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UAmCCwAAQBAJ|title=Hydrological Cycle Volume III|last1=Igor Alekseevich|first1=Shiklomanov|isbn=978-1-84826-026-9|date=2009|publisher=EOLSS Publications }}</ref><ref name="Estimates of Freshwater Discharge from Continents: Latitudinal and Seasonal Variations">{{cite journal|journal=Journal of Hydrometeorology|doi=10.1175/1525-7541(2002)003<0660:EOFDFC>2.0.CO;2|url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/hydr/3/6/1525-7541_2002_003_0660_eofdfc_2_0_co_2.xml|last1=Aiguo|first1=Dai|last2=Kevin|first2=E. Trenberth|title=Estimates of Freshwater Discharge from Continents: Latitudinal and Seasonal Variations|date=2002|volume=3|number=6|pages=660–687|bibcode=2002JHyMe...3..660D}}</ref><ref name="Congo River">{{cite web |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/congo?catid=215&Itemid=0 |title=Congo River |last=Eric |first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Spatial and temporal runoff oscillation analysis of the main rivers of the world during the 19th–20th centuries">{{cite journal|journal=Hydrology|url=http://www.adbarno.it/rep/biblio/Pekarova.pdf|title=Spatial and temporal runoff oscillation analysis of the main rivers of the world during the 19th–20th centuries|last1=Pavla|first1=Pekárová|last2=Pavol|first2=Miklánek|last3=Ján|first3=Pekár|page=62-79|date=2003 |volume=274 |issue=1 |doi=10.1016/S0022-1694(02)00397-9 |bibcode=2003JHyd..274...62P }}</ref><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD"|SA3|| '''[[Orinoko]]''' | || {{formatnum:39000}}|| {{formatnum:1014797}}|| {{formatnum:3010}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Atlantika Oceano]]||<ref name="Estudio Nacional del Agua 2010">{{cite web |url=https://www.ideam.gov.co/sala-de-prensa/informes/Estudios%20nacionales%20del%20agua |title=Estudio Nacional del Agua 2010|website=www.ideam.gov.co}}</ref><ref name="XXI. Peces del fondo del río Orinoco y afluentes principales (Colombia–Venezuela): diversidad y aspectos bioecológicos">{{cite book|url=https://www.researchgate.net/publication/370581100|title=XXI. Peces del fondo del río Orinoco y afluentes principales (Colombia–Venezuela): diversidad y aspectos bioecológicos|last1=Carlos Andrés|first1=Lasso Alcalá|last2=Mónica Andrea|first2=Morales Betancourt|isbn=978-958-5183-65-0|doi=10.21068/eh9789585183629|date=2022}}</ref><ref name="La geografía del agua">{{cite book|url=https://bibliofep.fundacionempresaspolar.org/media/1378189/agua_ti_cap03.pdf|title=La geografía del agua|last1=José Rafael |first1=Córdova |last2=Marcelo González |first2=Sanabria|last3=Arnoldo|first3=José Gabaldón|publisher=Fundación Empresas Polar|date=2015|isbn=978-980-379-354-8|page=103-140}}</ref><ref name="Orinoco">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/orinoco?catid=10&Itemid=0|title=Orinoco|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB"|[[Azio|AS]]4||'''[[Jangzio]]''' | || {{formatnum:31900}}|| {{formatnum:1949515}}||{{formatnum:6236}}||bgcolor="#E6E6FA" |[[Orientĉina maro|Orientĉina Maro]]||<ref name="Yangzi Jiang-Chang Jiang (Yangtze)">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=222&catid=373&Itemid=179|title=Yangzi Jiang-Chang Jiang (Yangtze)|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Hydrological Cycle Volume III"/><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world"/> |-bgcolor="#EFEFEF" |bgcolor="#FFEBAD"|SA5|| |'''[[Negro]]''' || {{formatnum:30641}} || {{formatnum:765335}} || {{formatnum:2362}} ||bgcolor="#E0FFFF"|[[Amazono]]||<ref name="Hydrologie du bassin amazonien"/><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM">{{cite report|url=https://web.archive.org/web/20210506021650if_/http://meioambiente.am.gov.br/wp-content/uploads/2016/04/Produto-II-Diagn%C3%B3stico-Progn%C3%B3stico-e-Cen%C3%A1rios-volume-II.pdf|title=Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM|work=Relatório Técnico RT 03–Diagnóstico, prognóstico e cenários futuros dos recursos hídricos do estado–Tomo II|last=Adejalmo|first=Figueiredo Gazen|publisher=Governo do Estado do Amazonas, Secretaria de Estado do Meio Ambiente (SEMA)|date=2019}}</ref><ref name="Amazon"/><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte"/><ref name="Estimating cell-to-cell land surface drainage paths from digital channel networks, with an application to the Amazon basin">{{cite journal|title=Estimating cell-to-cell land surface drainage paths from digital channel networks, with an application to the Amazon basin|last1=Emilio|first1=Mayorga|last2=Miles G.|first2=Longsdon|last3=Maria Victoria|first3=R. Ballester|last4=Jeffrey E.|first4=Richey|journal=Journal of Hydrology |year=2005|volume=315 |issue=1–4 |pages=167–182 |doi=10.1016/J.JHYDROL.2005.03.023|s2cid=8107631 }}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD"|SA6 | |'''[[Rivero Madeira|Madeira]]''' || {{formatnum:30173}}|| {{formatnum:1322782}}|| {{formatnum:3518}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="Recursos Hídricos - INE">{{cite web|url=https://www.ine.gob.bo/index.php/medio-ambiente/recursos-hidricos-cuadros-estadisticos|title=Recursos Hídricos - INE|website=www.ine.gob.bo}}</ref><ref name="Balance Hídrico Superficial de Bolivia (1980–2016)">{{cite web|url= https://datos.siarh.gob.bo/biblioteca/406|title=Balance Hídrico Superficial de Bolivia (1980–2016)|website=datos.siarh.gob.bo}}</ref><ref name="Balance Hidrico Superficial de Bolivia">{{cite report |url=https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/divers10-12/010020120.pdf |title=Balance Hidrico Superficial de Bolivia |last1=Michel-Alain |first1=Roche |last2=Carlos |first2=Fernandez Jauregui |last3=Angel |first3=Aliaga Rivera |last4=Jorge |first4=Peña Mendez |last5=Edgar |first5=Salas Rada |last6=José Luis |first6=Montaño Vargas |publisher=UNESCO, ORSTOM, ORCYT |location=La Paz (Bolívia), Montevideo (Uruguay) |isbn=92-9089-029-0 |date=1992}}</ref><ref name="Estimating cell-to-cell land surface drainage paths from digital channel networks, with an application to the Amazon basin"/><ref name="Hydrologie du bassin amazonien"/><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM"/><ref name="Amazon"/><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB"|AS7|| '''[[Brahmaputro]]''' | ||27,000 || 641,964|| {{formatnum:3848}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Padmo]], [[Golfo de Bengalo]]||<ref name="The impact of climate change on runoff in the Yarlung Tsangpo River basin in the Tibetan Plateau">{{cite journal|journal=Stochastic Environmental Research and Risk Assessment|url=https://www.researchgate.net/publication/260524184_The_impact_of_climate_change_on_runoff_in_the_Yarlung_Tsangpo_River_basin_in_the_Tibetan_Plateau|title=The impact of climate change on runoff in the Yarlung Tsangpo River basin in the Tibetan Plateau|last1=Li|first1=Fapeng|last2=Xu|first2=Zongxue|last3=Liu|first3=Wenfeng|last4=Zhang|first4=Yongqiang|doi=10.1007/s00477-013-0769-z|volume=28|pages=517–526|date=2014}}</ref><ref name="Hydrological Cycle Volume III"/><ref name="Spatial and temporal runoff oscillation analysis of the main rivers of the world during the 19th–20th centuries"/><ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/ganga-ganges-brahmaputra?catid=219&Itemid=0|title=Ganga (Ganges)–Brahmaputra|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Climate impact emergence and flood peak synchronization projections in the Ganges, Brahmaputra and Meghna basins under CMIP5 and CMIP6 scenarios">{{cite journal|journal=Environmental Research Letters|doi=10.1088/1748-9326/ac8ca1|last1=Anne|first1=Gädeke|last2=Michel|first2=Wortmann|last3=Christoph|first3=Menz|last4=Saiful|first4=Islam|last5=Muhammad|first5=Masood|last6=Valentina|first6=Krysanova|last7=Stefan|first7=Lange|last8=Fred|first8=Fokko Hattermann|title=Climate impact emergence and flood peak synchronization projections in the Ganges, Brahmaputra and Meghna basins under CMIP5 and CMIP6 scenarios|date=2022|volume=17|number=9|bibcode=2022ERL....17i4036G |doi-access=free}}</ref><ref name="Flood Inundation Mapping of the Sparsely Gauged Large-Scale Brahmaputra Basin Using Remote Sensing Products">{{cite journal|journal=Remote Sensing|doi=10.3390/rs11050501|last1=Biswa|first1=Bhattacharya|last2=Maurizio|first2=Mazzoleni|last3=Reyne|first3=Ugay|title=Flood Inundation Mapping of the Sparsely Gauged Large-Scale Brahmaputra Basin Using Remote Sensing Products|date=2019|volume=11|issue=5|page=501 |doi-access=free |bibcode=2019RemS...11..501B }}</ref><ref name="Beyond hydropower: towards an integrated solution for water, energy and food security in South Asia">{{cite journal|journal=Water Resources Development|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/07900627.2019.1579705|title=Beyond hydropower: towards an integrated solution for water, energy and food security in South Asia|last1=Golam|first1=Rasul|last2=Nilhari|first2=Neupane|last3=Abid|first3= Hussain|last4=Binaya|first4=Pasakhala|volume=37|issue=3|doi=10.1080/07900627.2019.1579705|year=2019|pages=466–490 |url-access=subscription|doi-access=free}}</ref><ref name="Water quality in the Tibetan Plateau: Major ions and trace elements in the headwaters of four major Asian rivers">{{cite journal|doi=10.1016/j.scitotenv.2009.09.001|title=Water quality in the Tibetan Plateau: Major ions and trace elements in the headwaters of four major Asian rivers|last1=Xiang|first1=Huang|last2=Mika|first2=Sillanpää|last3=Egil|first3=T. Gjessing|last4=Rolf|first4=D. Vogt|publisher=ELSEVIER|location=Oslo (Norway), Lhasa (China), Mikkeli (Finland)|url=https://www.academia.edu/14442737|volume=407|issue=24|pages=6242–6254|issn=0048-9697|date=2009|journal=Science of the Total Environment |pmid=19783282 |bibcode=2009ScTEn.407.6242H }}</ref><ref name="The Restless River">{{cite report|url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/267471631520173475/pdf/The-Restless-River-Yarlung-Tsangpo-Siang-Brahmaputra-Jamuna.pdf|title=The Restless River|docket=Yarlung Tsangpo–Siang–Brahmaputra–Jamuna|last1=Ganesh|first1=Pangare|last2=Bushra|first2=Nishat|last3=Xiawei|first3=Liao|last4=Halla|first4=Maher Qaddumi|publisher=World Bank Group, United Nations Educational, Scientific an Cultural Organization (UNESCO)|location=Washington (United States)|page=428|date=2021|website=www.worldbank.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF"|[[Nordameriko|NA]]8||'''[[Misisipo]]''' | || {{formatnum:21300}} ||{{formatnum:3265753}}|| {{formatnum:6084}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Meksika golfo|Meksika Golfo]]||<ref name="Missouri">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/missouri?catid=320&Itemid=637|title=Missouri|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Mississippi River at Vicksburg, MS–USGS – Statistics tables for daily mean (average) data">{{cite web |url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/dvstat/?referred_module=sw&amp;site_no=07289000&amp;por_07289000_79165=1872479,00060,79165,2008-01-01,2022-09-29&amp;format=html_table&amp;stat_cds=mean_va&amp;date_format=YYYY-MM-DD&amp;rdb_compression=file&amp;submitted_form=parameter_selection_list |title=Mississippi River at Vicksburg, MS–USGS – Statistics tables for daily mean (average) data |date=10 June 2025 }}</ref><ref name="Variability of Carbon Export in the Lower Mississippi River during an Extreme Cold and Warm Year">{{cite journal|journal=Water|doi=10.3390/w14193044|doi-access=free|last1=Lee|first1=Potter|last2=Y. Jun|first2=Xu|title=Variability of Carbon Export in the Lower Mississippi River during an Extreme Cold and Warm Year|date=2022|volume=14|number=19|page=3044 |bibcode=2022Water..14.3044P }}</ref><ref name="Lower Mississippi">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/lower-mississipi?catid=320&Itemid=179|title=Lower Mississippi|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world"/><ref name="The Mississippi/Atchafalaya River Basin (MARB)">{{cite web|url=https://www.epa.gov/ms-htf/mississippiatchafalaya-river-basin-marb|title=The Mississippi/Atchafalaya River Basin (MARB)|date=March 24, 2015|website=epec.gov}}</ref><ref name="Flux and Sources of Nutrients in the Mississippi–Atchafalaya River Basin">{{cite report|last1=Donald A.|first1=Goolsby|last2=William A.|first2=Battaglin|last3=Gregory B.|first3=Lawrence|last4=Richard S.|first4=Artz|last5=Brent T.|first5=Aulenbach|last6=Richard P.|first6=Hooper|last7=Dennis R.|first7=Keeney|last8=Gary J.|first8=Stensland|title=Flux and Sources of Nutrients in the Mississippi–Atchafalaya River Basin|url=http://rcn.montana.edu/Resources/LRES555/Final_Exam/CENRreport.pdf|publisher=USGS}}</ref><ref name="Changes in Streamflow and the Flux of Nutrients in the Mississippi-Atchafalaya River Basin, USA, 1980–2007">{{cite report|url=https://pubs.usgs.gov/sir/2009/5164/|title=Changes in Streamflow and the Flux of Nutrients in the Mississippi-Atchafalaya River Basin, USA, 1980–2007|last1=William A.|first1=Battaglin|last2=Brent T.|first2=Aulenbach|last3=Aldo|first3=Vecchia|last4=Herbert T.|first4=Buxton|publisher=USGS}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" |bgcolor="#FFCBCB"|AS9||'''[[Jenisejo]]''' | || {{formatnum:20200}}|| {{formatnum:2588752}}|| {{formatnum:5816}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Karaa Maro]]||<ref name="Recent changes to Arctic river discharge">{{cite journal|journal=Nature Communications|doi=10.1038/s41467-021-27228-1|doi-access=free|last1=Dongmei|first1=Feng|last2=Colin|first2=J. Gleason|last3=Peirong|first3=Lin|last4=Xiao|first4=Yang|last5=Ming|first5=Pan|last6=Yuta|first6=Ishitsuka|title=Recent changes to Arctic river discharge|date=2021|volume=12|number=6917|page=6917|pmid=34824255|pmc=8617260|bibcode=2021NatCo..12.6917F}}</ref><ref name="Arctic Great Rivers Observatory">{{cite web|url=https://arcticgreatrivers.org/rivers|title=Arctic Great Rivers Observatory|website=arcticgreatrivers.org}}</ref><ref name="Siberian Basins">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=217&catid=367&Itemid=179|title=Siberian Basins|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world"/><ref name="A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean">{{cite report|url=https://ajsonline.org/article/60722.pdf|title=A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean|last1=V. V.|first1=Gordeev|last2=J. M.|first2=Martin|last3=I. S.|first3=Sidorov|last4=M. V.|first4=Sidorova|publisher=American Journal of Science (AJS)|location=Moscow (Russia), Tiksi Sakha (Yakutiya, Russia), Ispra (Italy)|volume=296|pages=664–691|date=1996|website=www.ajsonline.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD"|SA10||'''[[Parano]]''' | || {{formatnum:19706}}|| {{formatnum:2630667}}|| {{formatnum:4352}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Plata-Rivero|Plata Rivero]]||<ref name="Plano nacional de recurso hídricos–Capítulo 5">{{cite report|url=http://cbhpf.upf.br/download/DBR_Cap5.pdf|title=Plano nacional de recurso hídricos–Capítulo 5|page=159|date=2003|publisher=Passo Fundo Campus|location=São José (Brazil)|website=cbhpf.upf.br}}</ref><ref name="Análisis Diagnóstico Transfronterizo de la Cuenca del Plata – ADT">{{cite report|url=https://cicplata.org/es/documentos-principales|title=Análisis Diagnóstico Transfronterizo de la Cuenca del Plata – ADT|website=www.cicplata.org|author=Comité Intergubernamental Coordinator (CIC)|publisher=CIC, Global Environment Facility (GEF), United Nations Environment (UN), Organización de los Estados Americanos (OEA), Organización of American States (OAS)|location=Buenos Aires (Argentina), Piso (Paraguay)|isbn=978-987-4187-01-7|page=308|date=2018}}</ref><ref name="Transboundary River Basin Overview – La Plata">{{cite report|url=http://www.fao.org/3/ca2141en/CA2141EN.pdf|title=Transboundary River Basin Overview – La Plata|author=FAO AQUASTAT|publisher=Food and Agriculture Organization (FAO), United Nations (UN)|location=Rome (Italy)|page=18|date=2016|website=www.openknowledge.fao.org}}</ref><ref name="La Plata (Parana)">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/la-plata-parana?catid=336&Itemid=0|title=La Plata (Parana)|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |-bgcolor="#EFEFEF" |bgcolor="#FFCBCB"|AS11|| '''[[Leno (rivero)|Leno]]''' | || {{formatnum:18300}}|| {{formatnum:2492004}} || {{formatnum:4692}} ||bgcolor="#FFF0F5"|[[Lapteva Maro]]||<ref name="Recent changes to Arctic river discharge"/><ref>{{cite journal|last1=Kalugin|first1=A. S.|title=Variations of the Present-Day Annual and Seasonal Runoff in the Far East and Siberia with the Use of Regional Hydrological and Global Climate Models|journal=Water Resources|date=1 October 2018|volume=45|issue=1|pages=102–111|doi=10.1134/S0097807818050366|bibcode=2018WRes...45S.102K|s2cid=134779637}}</ref><ref name="Arctic Great Rivers Observatory"/><ref name="Siberian Basins"/><ref name="A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD"| SA12|| |'''[[Japurao]]''' || {{formatnum:18122}}|| {{formatnum:276812}}|| {{formatnum:2816}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="Hydrologie du bassin amazonien"/><ref name="Amazon"/><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD"| SA13 | |'''[[Maranjono]]''' || {{formatnum:17400}}|| {{formatnum:364873}}|| {{formatnum:1905}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="The Andes–Amazon–Atlantic pathway: A foundational hydroclimate system for social–ecological system sustainability">{{cite journal|journal= Proceedings of the National Academy of Sciences|title=The Andes–Amazon–Atlantic pathway: A foundational hydroclimate system for social–ecological system sustainability|last1=Claire|first1=F. Beveridge|last2=Jhan-Carlo|first2=Espinoza|last3=Simone|first3=Athayde|last4=Sandra|first4=Bibiana Correa|last5=Thiago|first5=B. A. Couto|last6=Sebastian|first6=A. Heilpern|last7=Clinton|first7=N. Jenkins|last8=Natalia|first8=C. Piland|last9=Renata|first9=Utsunomiya|last10=Sly|first10=Wongchuig|last11=Elizabeth|first11=P. Anderson|doi=10.1073/pnas.2306229121|volume=121|date=2024|number=22 |article-number=e2306229121 |doi-access=free |pmid=38722826 |pmc=11145265 |bibcode=2024PNAS..12106229B }}</ref><ref name="Amazon"/><ref name="Análisis de la Evaluación Ambiental Preliminar de la Central Hidroeléctrica Lorena – Río Marañón">{{cite web |url=https://www.academia.edu/36155977|title=Análisis de la Evaluación Ambiental Preliminar de la Central Hidroeléctrica Lorena – Río Marañón|last=José|first=Serra Vega|page=75|date=2017|website=www.academia.edu}}</ref><ref name="Oficina Nacional de Evaluación de Recursos Naturales (ONERN)">{{cite journal|url=https://hdl.handle.net/20.500.12543/1063|title=Oficina Nacional de Evaluación de Recursos Naturales (ONERN)|journal=Autoridad Nacional del Agua|date=1980|hdl=20.500.12543/1063}}</ref><ref name="Evaluación de recursos hídricos en la cuenca Marañón–Informe Final (Volume I)">{{cite report|url=https://es.scribd.com/document/355773780/ANA-Cuenca-Maranon|title=Evaluación de recursos hídricos en la cuenca Marañón–Informe Final (Volume I)|author-link=ANA–Cuenca Marañon|publisher=Autoridad Nacional del Agua (ANA), INCLA (IC)|page=629|date=2015}}</ref> |-bgcolor="#EFEFEF" |bgcolor="#FFCBCB"|AS14||'''[[Mekongo]]''' | || {{formatnum:16010}}|| {{formatnum:773728}} || {{formatnum:4909}} ||bgcolor="#E6E6FA"|[[Sudĉina Maro]]||<ref name="Hydrological Cycle Volume III"/><ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP">{{cite web|url=http://geftwap.org|title=GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP|website=geftwap.org}}</ref><ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans">{{cite journal|url=https://epic.awi.de/id/eprint/29205|title=Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans|last1=Meybeck|first1=M.|last2=Ragu|first2=A.|website=epic.awi.de |date=1997 }}</ref><ref name="Mekong River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/mekong-river?catid=190&Itemid=780|title=Mekong River|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Spatial and temporal runoff oscillation analysis of the main rivers of the world during the 19th–20th centuries"/><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world"/><ref name="Hydrological and Flood Hazards in the Lower Mekong Basin">{{cite report|url=https://archive.iwlearn.net/mrcmekong.org/download/fmmp-reports/2A_HydrologicalHazards_LMB_21Dec2009.pdf|title=Hydrological and Flood Hazards in the Lower Mekong Basin|work=The Flood Management and Mitigation Programme, Component 2: Structural Measures & Flood Proofing in the Lower Mekong Basin|author=The Mekong River Comission (MRC)|publisher=Deltares, Royal Haskoning, UNESCO IHE|location=Delft (Nederland)|page=324|volume=2|date=2009}}</ref><ref name="A compendium of major international rivers in the ESCAPE regions">{{cite report|url=https://repository.unescap.org/items/b585c464-6f49-4cdb-8de3-b67d2cbebdef|title=A compendium of major international rivers in the ESCAPE regions|docket=Water resources series|author=UN.ECAFE|publisher=United Nations (UN), Economic Comission for Asia and the Far East (ECAFE)|location=Bangkok (Thailand), New York (United States)|page=74|date=1966|website=repository.unescap.org}}</ref><ref name="Guidebook on Water Resources, Use and Management in Asia and the Pacific – Volume One: Water Resources and Water Use">{{cite report|url=https://repository-uat.unescap.org/items/f0b6dee2-349b-441f-baf9-35a542af4fab/full|title=Guidebook on Water Resources, Use and Management in Asia and the Pacific – Volume One: Water Resources and Water Use|author=Economic and Social Comission for Asia the Pacific (ESCAP)|publisher=United Nations (UN)|location=New York (United States), Bangkok (Thailand)|page=323|isbn=92-1-119705-8|issn=0082-8130|number=74|date=1995|website=repository-uat.unescap.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB"|AS15|| '''[[Gango]]''' | ||{{formatnum:15800}} || {{formatnum:1089370}}|| {{formatnum:2704}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Padmo]], [[Bengala Golfo]]||<ref name="Variation of Satellite-Based Suspended Sediment Concentration in the Ganges-Brahmaputra Estuary from 1990 to 2020"/><ref name="Hydrological Cycle Volume III"/><ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra"/><ref name="Climate impact emergence and flood peak synchronization projections in the Ganges, Brahmaputra and Meghna basins under CMIP5 and CMIP6 scenarios"/><ref name="Beyond hydropower: towards an integrated solution for water, energy and food security in South Asia"/><ref name="Spatial and temporal runoff oscillation analysis of the main rivers of the world during the 19th–20th centuries"/> |-bgcolor="#EFEFEF" |bgcolor="#FFCBCB"|AS16||'''[[Ajejarvadio (rivero)|Ajejarvadio]]''' | || {{formatnum:15400}}|| {{formatnum:411516}} || {{formatnum:2288}} ||bgcolor="#F0FFF0"|[[Andamana Maro]]||<ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/nr/water/aquastat/countries/myanmar/index.stm|title=Water Resources of Myanmar|publisher=AQUASTAT|date=2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100727110424/http://www.fao.org/nr/water/aquastat/countries/myanmar/index.stm|archive-date=2010-07-27}}</ref><ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans"/><ref name="Irrawaddy (Ayeyarwaddy)">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/irrawaddy-ayeyarwaddy?catid=275&Itemid=780|title=Irrawaddy (Ayeyarwaddy)|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="cbsharma">{{cite book|author=Webersik|first=Christian|url=https://books.google.com/books?id=-nufdUc0Ps0C|title=Climate Change and Security: A Gathering Storm of Global Challenges|publisher=Praeger|date=2010|isbn=9780313380075|pages=45}}</ref> |-bgcolor="#EFEFEF" |bgcolor="#FFCBCB"|AS17||'''[[Obo]]''' | || {{formatnum:13100}}|| {{formatnum:3023973}} || {{formatnum:5525}} ||bgcolor="#FFF0F5"|Golfo de Obo||<ref name="The Irtysh River Basin: Transboundary Challenges and Practical Solutions">{{cite report|title=The Irtysh River Basin: Transboundary Challenges and Practical Solutions|url=https://eabr.org/upload/iblock/a7f/EDB_2025_Irtysh_Report_ENG.pdf|last1=Evgeny|first1=Vinokurov|last2=Arman|first2=Ahunbaev|last3=Stanislav|first3=Chuyev|last4=Asset|first4=Adakhayev|last5=Tulegen|first5=Sarsembekov|publisher=Eurasian Development Bank (EDB)|location=Almaty (Kazakhstan)|page=54|date=2025|website=eabr.org}}</ref><ref name="Recent changes to Arctic river discharge"/><ref name="Arctic Great Rivers Observatory"/><ref name="Siberian Basins"/><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world"/><ref name="A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD"| SA18|| |'''[[Tapajozo]]'''|| {{formatnum:12800}}|| {{formatnum:492263}}|| {{formatnum:2291}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="A macroscale hydrological data set of river flow routing parameters for the Amazon Basin">{{cite journal|journal=Geophysical Research: Atmospheres|title=A macroscale hydrological data set of river flow routing parameters for the Amazon Basin|last1=Marcos|first1=Heil Costa|last2=Carlos|first2=Henrique C. Oliveira|last3=Ricardo|first3=G. Andrade|last4=Thiago|first4=R. Bustamante|last5=Fabrício|first5=A. Silva|last6=Michael|first6=T. Coe|url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1029/2000JD000309|doi=10.1029/2000JD000309|pages=6–9|volume=107|issue=20|date=2002 |bibcode=2002JGRD..107.8039C }}</ref><ref name="Long‐term simulations of discharge and floods in the Amazon Basin">{{cite journal|journal=Geophysical Research: Atmospheres|url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1029/2001JD000740|title=Long-term simulations of discharge and floods in the Amazon Basin|last1=Michael|first1=T. Coe|last2=Marcos|first2=Heil Costa|last3=Aurélie|first3=Botta|last4=Charon|first4=Birkett|volume=107|issue=20|doi=10.1029/2001JD000740|pages=11–17|date=2002 |bibcode=2002JGRD..107.8044C }}</ref><ref name="UHE São Manoel">{{cite report|url=https://www.saomanoelenergia.com.br/sites/edpbrsaomanoel/files/documentos_oficias_-_eia_uhe_sao_manoel_-_volume_2.pdf|title=UHE São Manoel|docket=Usina Hidrelétrica São Manoel|publisher=Estudio de Impacto Ambiental (EIA)|author=Empresa de Pesquisa Energética (EPE)|volume=2|page=231|date=2008|website=saomanoelenergia.com.br}}</ref><ref name="Estimating cell-to-cell land surface drainage paths from digital channel networks, with an application to the Amazon basin"/><ref name="Amazon" /><ref name="Hydrologie du bassin amazonien"/><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas">{{cite book|url=https://www.ana.gov.br/arquivos/institucional/sge/CEDOC/Catalogo/2013/planoEstrategicoDeRecursos.pdf|last1=Ney|first1=Maranhão|last2=Laura|first2=Tillmann Viana|last3=Ney|first3=Maranhão|last4=Carlos André|first4=Cascelli|last5=Alessandro|first5=Mendes|last6=Raphael|first6=Guimarães|last7=Bárbara|first7=de Castro|last8=Danúzia|first8=Queiroz|publisher=Agência Nacional de Águas (ANA)|date=2012|isbn=978-85-89629-91-1|title=Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas}}</ref><ref name="The fate of vegetation remnants in the southern Amazon's largest threatened hotspot: part (I) a 33-year analysis of LULCC in the Tapajos River basin, Brazil">{{cite journal|journal=Agrarian and Biological Sciences|doi=10.33448/rsd-v11i10.32553|url=https://rsdjournal.org/index.php/rsd/article/view/32553|volume=11|date=2022|last1=Guilherme|first1=Augusto Borge|last2=Gabriel|first2=Mancilla|last3=Auberto José|first3=Barros Siqueira|last4=Maurício|first4=Vancine|last5=Milton|first5=Cezar Ribeiro|last6=João|first6=Carlos de Souza Maia|title=The fate of vegetation remnants in the southern Amazon's largest threatened hotspot: part (I) a 33-year analysis of LULCC in the Tapajos River basin, Brazil|number=10 |pages=e448111032553 }}</ref><ref name="The River Amazon water contribution to the Atlantic Ocean"/><ref name="Lynch2012">{{cite web|url=http://www.caee.utexas.edu/prof/mckinney/ce397/Topics/Amazon/Amazon(2012).pdf|title=The Amazon River Basin; CE 397 – Transboundary Waters|first=Christine|last=Lynch|date=2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140528103830/http://www.caee.utexas.edu/prof/mckinney/ce397/Topics/Amazon/Amazon(2012).pdf|archive-date=2014-05-28}}</ref><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte"/> |-bgcolor="#EFEFEF" |bgcolor="#CCFFFF"|NA19||'''[[Sankta Laŭrenco]]''' | || {{formatnum:12500}} || {{formatnum:1057304}}|| {{formatnum:3058}} ||bgcolor="#E0FFFF"|[[Golfo Sankta Laŭrenco]]||<ref name="One Hundred Thirty Fifth Semi-Annual Progress Report to the International Joint Commission">{{cite report|url=https://www.ijc.org/sites/default/files/2020-12/135.pdf|title=One Hundred Thirty Fifth Semi-Annual Progress Report to the International Joint Commission|author=International Niagara Board of Control|publisher=International Joint Comission|location=Cincinnati (Ohio, United States), Burlington (Ontario, United States),Washington D.C. (United States), Ottawa (Ontario, Canada)|website=www.ijc.org|page=30|date=2020}}</ref><ref name="Niagara Falls Info">{{cite web|url=https://www.niagarafallsinfo.com/niagara-falls-history/niagara-falls-geology/niagara-geological-areas/drianage-of-the-niagara-river|title=Niagara Falls Info|website=www.niagarafallsinfo.com |date=3 February 2017 }}</ref><ref name="Statistics for Niagara River at Buffalo NY - USGS Water Data for the Nation">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/monitoring-location/USGS-04216000/statistics/#selectedDataTypes=daily-00060--874388869|title=Statistics for Niagara River at Buffalo NY - USGS Water Data for the Nation|website=waterdata.usgs.gov}}</ref><ref name="Great Lakes Water Levels">{{cite web|url=https://www.glc.org/wp-content/uploads/2016/10/2013-glc-annual-mackey.pdf|title=Great Lakes Water Levels|website=Great Lakes Comission|date=2016}}</ref><ref name="Great Lakes Water Levels" /><ref name="Effects of water clarity on the length and abundance of age-0 yellow perch in the Western Basin of Lake Erie">{{cite journal|journal=Journal of Great Lakes Research|url=https://www.utoledo.edu/nsm/lec/research/be/docs/manning%20et%20al%202013.pdf|title=Effects of water clarity on the length and abundance of age-0 yellow perch in the Western Basin of Lake Erie|last1=Nathan|first1=F. Manning|last2=Christine|first2=M. Mayer|last3=Jonathan|first3=M. Bossenbroek|last4=Jeff|first4=T. Tyson|publisher=IAGLR, ELSEVIER|doi=10.1016/j.jglr.2013.03.010|pages=295–302|volume=39|issue=2|date=2013 |bibcode=2013JGLR...39..295M }}</ref><ref name="Statistics for Detroit River at Fort Wayne at Detroit, MI - USGS Water Data for the Nation">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/monitoring-location/USGS-04165710/statistics/#selectedDataTypes=daily-00060-0|title=Statistics for Detroit River at Fort Wayne at Detroit, MI - USGS Water Data for the Nation|website=waterdata.usgs.gov}}</ref><ref name="The Detroit River: Its Restoration and Preservation">{{cite web|url=https://storymaps.arcgis.com/stories/349df482f78b401f8726b49ec185bd2e|title=The Detroit River: Its Restoration and Preservation|website=storymaps.arcgis.com |date=5 February 2025 }}</ref><ref name="Great Lakes Water Levels" /><ref name="The St. Clair River Area of Concern">{{cite web|url=https://www.friendsofstclair.ca/wp-content/uploads/2019/05/St-Clair-River-AOC-Canadian-RAP-Implementation-Committee-2007-2010-Work-Plan-Summary-of-Accomplishments.pdf|title=The St. Clair River Area of Concern|website=www.friendsofstclair.ca}}</ref><ref name="Record St. Clair River Ice Jam of 1984">{{cite journal|journal=Journal of Hydraulic Engineering|title=Record St. Clair River Ice Jam of 1984|url=https://www.glerl.noaa.gov/pubs/fulltext/1986/19860008.pdf?origin=publication_detail|doi=10.1061/(ASCE)0733-9429(1986)112:12(1182)|last1=Jan|first1=A. Derecki|last2=Frank|first2=H. Quinn|publisher=ASCE Manager of Journals|volume=112|issue=12|pages=1182–1194|date=1986|via=www.glerl.noaa.gov}}</ref><ref name="Statistics for St. Marys River at Sault Ste. Marie, Ontario - USGS Water Data for the Nation">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/monitoring-location/USGS-04127885/statistics/#selectedDataTypes=daily-30208-0|title=Statistics for St. Marys River at Sault Ste. Marie, Ontario - USGS Water Data for the Nation|website=waterdata.usgs.gov}}</ref><ref name="Great Lakes Water Levels" /><ref name="Physical oceanographic conditions in the Gulf of St. Lawrence during 2023">{{cite report|url=https://publications.gc.ca/site/eng/9.938387/publication.html?wbdisable=true|title=Physical oceanographic conditions in the Gulf of St. Lawrence during 2023|docket=Canadian technical report of hydrography and ocean sciences 378|last1=Peter|first1=Stewart Galbraith|last2=Joël|first2=Chassé|last3=Jean-Luc|first3=Shaw|last4=Jacqueline|first4=Dumas|last5=Marie-Noëlle|first5=Bourassa|publisher=Fisheries and Oceans Canada, Government of Canada|location=Québec (Canada)|page=91|date=2024|isbn=978-0-660-71996-2|issn=1488-5417|website=publications.gc.ca}}</ref><ref name="St Lawrence–Great Lakes">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/st-lawrence-great-lakes?catid=316&Itemid=563|title=St Lawrence–Great Lakes|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="rna">Benke, Arthur C.; Cushing, Colbert E. (2005). Rivers of North America. Academic Press. pp. 989–990. {{ISBN|978-0-12-088253-3}}. Retrieved 21 March 2011.</ref> |-bgcolor="#EFEFEF" |bgcolor="#FFCBCB"|AS20||'''[[Amur]]''' | || {{formatnum:12360}}|| {{formatnum:2129700}} || {{formatnum:5498}} ||bgcolor="#E6E6FA"|[[Oĥotska Maro]]||<ref name="Intra-Seasonal Variability of Sea Level on the Southwestern Bering Sea Shelf and Its Impact on the East Kamchatka and East Sakhalin Currents">{{cite journal|journal=Remote Sensing|title=Intra-Seasonal Variability of Sea Level on the Southwestern Bering Sea Shelf and Its Impact on the East Kamchatka and East Sakhalin Currents|doi=10.3390/rs15204984|doi-access=free|volume=15|number=20|last=Andrey|first=Andreev|date=2023|page=4984|bibcode=2023RemS...15.4984A }}</ref><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world"/><ref name="Amur–Heilong River Basin Reader">{{cite report|url=https://wwfeu.awsassets.panda.org/downloads/ahrbr.pdf|title=Amur–Heilong River Basin Reader|last1=Eugene A.|first1=Simonov|last2=Thomas D.|first2=Dahmer|publisher=Ecosystems Ltd., WWF |location=Vladivostok (Russia), Hong Kong, Beijing (China), Ulaanbaatar (Mongolia), Washington (United States)|page=442|isbn=978-988-17227-1-3|date=2008|website=www.feu.awsassets.panda.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD"| SA21|| '''[[Tocantins]]''' | || {{formatnum:11800}}|| {{formatnum:777308}}|| {{formatnum:3100}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Rio Para ||<ref name="Assessment of wash load transport in the Araguaia River (Aruanã Gauge Station), central Brazil">{{cite journal |last1=Aquino |first1=Samia |last2=Latrubesse |first2=Edgardo |last3=Bayer |first3=Maximiliano |title=Assessment of wash load transport in the Araguaia River (Aruanã Gauge Station), central Brazil |journal=Latin American Journal of Sedimentology and Basin Analysis |date=2009 |volume=16 |number=2 |pages=119–128 |url=https://www.lajsba.sedimentologia.org.ar/index.php/lajsba/article/view/111}}</ref><ref name="A discharge stationary model for the Pará-Amazon estuarine system">{{cite journal |last1=Prestes |first1=Yuri Onça |last2=Borba |first2=Thais Angélica da Costa |last3=Silva |first3=Alex Costa da |last4=Rollnic |first4=Marcelo |title=A discharge stationary model for the Pará-Amazon estuarine system |journal=Journal of Hydrology: Regional Studies |year=2020 |volume=28 |article-number=100668 |doi=10.1016/j.ejrh.2020.100668 |s2cid=213143882 |doi-access=free }}</ref><ref name="The Estuary">{{cite web|url=https://en.aguasamazonicas.org/basins/estuary-coast/the-estuary|title=The Estuary|website=aguasamazonicas.org}}</ref><ref name="Marajó Bay">{{cite web|url=https://en.aguasamazonicas.org/basins/estuary-coast/marajo-bay|title=Marajó Bay|website=aguasamazonicas.org}}</ref><ref name="Hydrologie du bassin amazonien"/><ref name="Tocantins">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/tocantins?catid=345&Itemid=0|title=Tocantins|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Conjuntura dos Recursos Hídricos no Brasil: regiões hidrográficas brasileiras"/><ref name="Acompanhamento do Sistema Hídrico do Rio Tocantins">{{cite web|title=Acompanhamento do Sistema Hídrico do Rio Tocantins|url=https://www.gov.br/ana/pt-br/sala-de-situacao/tocantins/boletins-tocantins-diario/boletim_13_tocantins_publica-1763991289.62.pdf|author=Agência Nacional de Águas (ANA)|website=www.gov.br}}</ref><ref name="Plano estratégico da bacia hidrográfica dos rios Tocantins e Araguaia: relatório síntese">{{cite report|url=https://biblioteca.ana.gov.br/sophia_web/Acervo/Detalhe/3357|title=Plano estratégico da bacia hidrográfica dos rios Tocantins e Araguaia: relatório síntese|last1=João Gilberto|first1=Lotufo Conejo|last2=José Luiz|first2=Gomes Zoby|last3=Ney|first3=Maranhão|last4=Eraldo|first4=Peres|publisher=Agência Nacional de Águas (ANA)|location=Brasília (Brazil)|page=256|isbn=978-85-89629-55-3|date=2009}}</ref><ref name="Boletim Goiano de Geografia">{{cite report|url= https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4785584.pdf|doi=10.5216/bgg.v19i1.15341|title=Boletim Goiano de Geografia|work=The Araguaia–Tocantins Fluvial Basin|last1=José|first1=C. Stevaux|last2=Edgardo|first2=M. Latrubesse|last3=M.|first3=Bayer|last4=R.|first4=Prado|publisher=IESA-UFG|location=Federal University of Goiás (Brazil)|pages=120–127|volume=19|date=1999}}</ref><ref name="Plano nacional de recurso hídricos–Capítulo 5">{{cite report|url=http://cbhpf.upf.br/download/DBR_Cap5.pdf|title=Plano nacional de recurso hídricos–Capítulo 5|page=159|date=2003|publisher=Passo Fundo Campus|location=São José (Brazil)|website=cbhpf.upf.br}}</ref><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte"/><ref name="The River Amazon water contribution to the Atlantic Ocean"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD"|SA22|| |'''[[Purus]]''' || {{formatnum:11207}}|| {{formatnum:378762}}|| {{formatnum:3361}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="Hydrologie du bassin amazonien"/><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas"/><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM"/><ref name="Amazon"/><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte"/><ref name="Perú: Anuario de Estadistícas Ambientales 2022">{{cite report|url=https://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/publicaciones_digitales/Est/Lib1877/libro.pdf|title=Perú: Anuario de Estadistícas Ambientales 2022|last1=Dante|first1= Carhuavilca Bonett|last2=Anibal|first2=Sánchez Aguilar|last3=José Luis|first3=Robles Franco|last4=Javier|first4=Vásquez Chihuán|last5=Rosa|first5=Blas Alcántara|last6=Eliana|first6=Quispe Calmett|last7=Felixalberto|first7=Lavado Romani|last8=Ana|first8=Huauya Tacza|publisher=Instituto Nacional de Estadística e Informática (INERI)|location=Lima (Perú)|page=557|date=2022|website=www.inei.gob.pe}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS23|| '''[[Perlo]]''' | || {{formatnum:10700}}|| {{formatnum:442527}} || {{formatnum:2400}} || bgcolor="#E6E6FA" |[[Sudĉina maro|Sudĉina Maro]]||<ref name="Spatiotemporal Variation of Annual Runoff and Sediment Load in the Pearl River during 1953-2017">{{cite journal|journal=Sustainability|doi=10.3390/su11185007|doi-access=free|title=Spatiotemporal Variation of Annual Runoff and Sediment Load in the Pearl River during 1953-2017|volume=11|number=18|last1=Huanyang|first1=Zhou|last2=Zhaoli|first2=Wag|last3=Xushu|first3=Wu|last4=Yuhong|first4=Chen|last5=Yixuan|first5=Zhong|last6=Zejun|first6=Li|last7=Jiachao|first7=Chen|last8=Jun|first8=Li|last9=Shenglian|first9=Guo|last10=Xiaohong|first10=Chen|date=2019 |page=5007 |bibcode=2019Sust...11.5007Z }}</ref><ref name="Zhujiang (Xi Jiang-Pearl River)">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/zhujiang-xi-jiang-pearl-river?catid=374&Itemid=0|title=Zhujiang (Xi Jiang-Pearl River)|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref>{{cite web|url=http://disc.sci.gsfc.nasa.gov/geomorphology/GEO_5/GEO_PLATE_D-6.shtml|title=Chapter 5: Plate D-6 — GES DISC: Goddard Earth Sciences, Data & Information Services Center|publisher=Disc.sci.gsfc.nasa.gov|accessdate=2012-11-08|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130203044933/http://disc.sci.gsfc.nasa.gov/geomorphology/GEO_5/GEO_PLATE_D-6.shtml|archivedate=2013-02-03 }}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF24|| |'''[[Kasai]]'''|| {{formatnum:10457}}|| {{formatnum:884376}}|| {{formatnum:2272}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rivero Kongo|Kongo]]||<ref name="Conception d'un Réseau Optimal de Suivi Hydrométéorologique et Climatique du Bassin Versant de Kasaï">{{cite web |url=https://www.crrebac.org/blog/professeur-raphael-tshimanga-phd-hydrologie-2/conception-dun-reseau-optimal-de-suivi-hydrometeorologique-et-climatique-du-bassin-versant-de-kasai-120 |title=Conception d'un Réseau Optimal de Suivi Hydrométéorologique et Climatique du Bassin Versant de Kasaï |last=Dr. Raphael |first=M. Tshimanga |date=2019 |website=www.crrebac.org}}</ref><ref name="The water resource in tropical Africa and its exploitation">{{cite report |url=https://cgspace.cgiar.org/server/api/core/bitstreams/88e59f9a-8a9a-4cb3-8ee8-d25f313c7987/content |title=The water resource in tropical Africa and its exploitation |last1=K.A. |first1=Edwards |last2=G.A. |first2=Classen |last3=E.H.J. |first3=Schroten |publisher=The International Livestock Centre for Africa (ILCA) |location=Addis Ababa (Ethiopia) |page=103 |date=1983 |isbn=92-9053-043-X}}</ref><ref name="Congo River"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA25||'''[[Makenzio]]''' | || {{formatnum:9910}}|| {{formatnum:1801938}}|| {{formatnum:4241}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Beaufort-maro|Beaufort Maro]]||<ref name="The Mackenzie River Hydroelectric Complex – Concept Study">{{cite report|url=https://www.math.ualberta.ca/~bowman/clembowman.info/PDFs/Chapter8-June12.pdf|title=The Mackenzie River Hydroelectric Complex – Concept Study|last=F. Pierre|first=Gingras|publisher=University of Alberta|pages=137–150|date=2013|website=www.math.ualberta.ca}}</ref><ref name="Recent changes to Arctic river discharge" /><ref name="Arctic Great Rivers Observatory" /><ref name="Spatial and temporal runoff oscillation analysis of the main rivers of the world during the 19th–20th centuries" /><ref name="Mackenzie">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/mackenzie?catid=308&Itemid=563|title=Mackenzie|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA26|| |'''Beni'''|| {{formatnum:9741}}|| {{formatnum:281367}}|| {{formatnum:1619}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rivero Madeira|Madeira]]||<ref name="Hydrologie du bassin amazonien" /><ref name="Recursos Hídricos - INE"/><ref name="Balance Hídrico Superficial de Bolivia (1980–2016)"/><ref name="Amazon" /><ref name="Balance Hidrico Superficial de Bolivia"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA27 | |'''Xingu''' || {{formatnum:9298}}|| {{formatnum:509685}}|| {{formatnum:2324}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="Estimating cell-to-cell land surface drainage paths from digital channel networks, with an application to the Amazon basin"/><ref name="Hydrologie du bassin amazonien" /><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /><ref name="Amazon" /><ref name="The River Amazon water contribution to the Atlantic Ocean" /><ref name="Lynch2012" /><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF28|| '''[[Niĝero (rivero)|Niĝero]]''' | || {{formatnum:8630}}|| {{formatnum:2273946}} || {{formatnum:4184}} || bgcolor="#E0FFFF" |[[Gvinea Golfo]]||<ref name="The Niger River Basin - A Vision for Sustainable Management">{{cite book|url=https://econpapers.repec.org/bookchap/wbkwbpubs/7397.htm|title=The Niger River Basin - A Vision for Sustainable Management|last1=Inger|first1=Andersen|last2=Ousmane|first2=Dione|last3=Martha|first3=Jarosewich-Holder|last4=Jean-Claude|first4=Olivry|last5=Katherin|first5=George Golitzen|isbn=9780821362037|date=2005|publisher=World Bank }}</ref><ref name="Niger">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=51&catid=202&Itemid=179|title=Niger|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Spatial and temporal runoff oscillation analysis of the main rivers of the world during the 19th–20th centuries" /><ref name="Water Accounting in the Niger River Basin">{{cite book |title=Water Accounting in the Niger River Basin |date=2020 |doi=10.4060/cb1274en |isbn=978-92-5-133378-5|s2cid=242320135 }}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA29|| |'''Putumayo'''|| {{formatnum:8520}}|| {{formatnum:120545}}|| {{formatnum:2005}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="Hydrologie du bassin amazonien" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /><ref name="Amazon" /><ref name="Perú: Anuario de Estadistícas Ambientales 2022"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |[[Eŭropo|EU]]30|| '''[[Volga]]''' | || {{formatnum:8380}}|| {{formatnum:1466717}}|| {{formatnum:3700}}|| bgcolor="#FFF8DC" |[[Kaspia Maro]]||<ref name="The Volga River Basin Report">{{cite report|url=http://isi.irtces.org/isi/rootfiles/2017/07/04/1496391629451299-1498713525725099.pdf|title=The Volga River Basin Report|last1=Valentin|first1=Golosov|last2=Vladimir|first2=Belayev|publisher=UNESCO, UNEP, International Sediment Initiative|location=Moscow (Russia)|date=2017}}</ref><ref name="Volga">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/volga?catid=226&Itemid=550|title=Volga|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA31|| |'''[[Ohio]]'''|| {{formatnum:8380}}|| {{formatnum:528202}}|| {{formatnum:2102}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Misisipo]]||<ref name="Flux and Sources of Nutrients in the Mississippi–Atchafalaya River Basin" /><ref name="Changes in Streamflow and the Flux of Nutrients in the Mississippi-Atchafalaya River Basin, USA, 1980–2007" /><ref>{{Cite book |last= Leeden |first= Frits van der |author2= Fcrimson L. Troise |author3= David Keith Todd |title= The Water Encyclopedia |edition= 2nd |year= 1990 |publisher= Lewis Publishers |location= Chelsea, Mich. |isbn= 0-87371-120-3 |page= [https://archive.org/details/waterencyclopedi0000vand/page/126 126] |url= https://archive.org/details/waterencyclopedi0000vand/page/126 }}</ref><ref name="Ohio">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/ohio?catid=320&Itemid=179|title=Ohio|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA32||'''[[Magdalena (rivero)|Magdalena]]''' | || {{formatnum:8058}}|| {{formatnum:271807}}|| {{formatnum:1558}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Kariba Maro]]||<ref name="Estudio Nacional del Agua 2022">{{cite web|url=https://www.ideam.gov.co/sala-de-prensa/informes/Estudios%20nacionales%20del%20agua|title=Estudio Nacional del Agua 2022|website=www.ideam.gov.co}}</ref><ref name="Estudio Nacional del Agua 2010">{{cite web |url=https://www.ideam.gov.co/sala-de-prensa/informes/Estudios%20nacionales%20del%20agua |title=Estudio Nacional del Agua 2010|website=www.ideam.gov.co}}</ref><ref name="Estudio Nacional del Agua 2014">{{cite web |url=https://www.ideam.gov.co/sala-de-prensa/informes/Estudios%20nacionales%20del%20agua |title=Estudio Nacional del Agua 2014|website=www.ideam.gov.co}}</ref><ref name="Magdalena–Cauca">{{cite web|url=https://riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/magdalena-cauca?catid=337&Itemid=0|title=Magdalena–Cauca|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA33|| '''[[Kolumbio]]''' | || {{formatnum:7478}}|| {{formatnum:724025}} || {{formatnum:2250}} || bgcolor="#E6E6FA" |[[Pacifika Oceano]]||<ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /><ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Columbia River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/columbia?catid=184&Itemid=563|title=Columbia River|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Columbia River System Operations Final Environmental Impact Statement|publisher=United States Department of the Interior">{{cite web|url=https://portoflewiston.com/wp-content/uploads/2020/07/Appendix-U.pdf|title=Columbia River System Operations Final Environmental Impact Statement|publisher=United States Department of the Interior}}</ref><ref name="Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System">{{cite journal|url=https://www.researchgate.net/publication/7904921|title=Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System|last1=Christer|first1=Nilsson|last2=Catherine|first2=Reidy Liermann|last3=Dynesius|first3=Mats|last4=Revenga|first4=Carmen|journal=Science|doi=10.1126/science.1107887|date=2005|volume=308|issue=5720|pages=405–408|pmid=15831757|bibcode=2005Sci...308..405N|s2cid=34820022}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS34|| |[[Obo]] antraŭ [[Irtiŝo]]|| {{formatnum:7428}}|| {{formatnum: 1040000}}|| {{formatnum:3061}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Obo]]||<ref name="Siberian Basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA35|| '''[[Urugvajo]]''' | || {{formatnum:7058}}|| {{formatnum:353451}}|| {{formatnum:2408}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Plata-Rivero|Plata Rivero]]||<ref name="Análisis Diagnóstico Transfronterizo de la Cuenca del Plata – ADT" /><ref name="Transboundary River Basin Overview – La Plata" /><ref name="La Plata (Parana)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA36|| '''[[Jukono]]''' | || {{formatnum:7000}}|| {{formatnum:861461}}|| {{formatnum:3185}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Beringa Maro]]||<ref name="Distribution and Seasonal Abundance of Juvenile Salmon and Other Fished in the Yukon Delta">{{cite book |url=https://espis.boem.gov/final%20reports/86.pdf |title=Distribution and Seasonal Abundance of Juvenile Salmon and Other Fished in the Yukon Delta |last1=Douglas |first1=J. Martin |last2=Clifford |first2=J. Whitmus |last3=Lon |first3=E. Hachmeister |date=1987}}</ref><ref name="Yukon">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=145&catid=315&Itemid=179|title=Rivers Network - Yukon|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Arctic Great Rivers Observatory" /><ref name="Environmental and Hydrologic Overview of the Yukon River Basin, Alaska and Canada">{{cite report|url=https://pubs.usgs.gov/wri/wri994204/pdf/wri994204.pdf|title=Environmental and Hydrologic Overview of the Yukon River Basin, Alaska and Canada|last1=Timothy|first1=P. Brabets|publisher=U.S. Geological Survey (USGS)|page=114|date=2000|website=pubs.usgs.gov}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA37|| |'''Napo'''|| {{formatnum:6800}}|| {{formatnum:103308}}|| {{formatnum:1130}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="The Andes–Amazon–Atlantic pathway: A foundational hydroclimate system for social–ecological system sustainability" /><ref name="Amazon" /><ref name="Estudio Binacional de Navegabilidad del río Napo">{{cite web|url=https://www.academia.edu/10462866|title=Estudio Binacional de Navegabilidad del río Napo|last=Laborde|first=Jorge Lopez|date=January 2010}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS38|| '''[[Salveno]]''' | || {{formatnum:6691}}|| {{formatnum:283500}}|| {{formatnum:3289}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Andamana maro|Andamana Maro]]||<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Integrating Suspended Sediment Flux in Large Alluvial River Channels: Application of a Synoptic Rouse‐Based Model to the Irrawaddy and Salween Rivers">{{cite journal|last1=Baronas|first1=J. Jotautas|last2=Stevenson|first2=Emily I.|last3=Hackney|first3=Christopher R.|last4=Darby|first4=Stephen E.|last5=Bickle|first5=Michael J.|last6=Hilton|first6=Robert G.|last7=Larkin|first7=Christina S.|last8=Parsons|first8=Daniel R.|last9=Myo Khaing|first9=Aung|last10=Tipper|first10=Edward T.|title=Integrating Suspended Sediment Flux in Large Alluvial River Channels: Application of a Synoptic Rouse-Based Model to the Irrawaddy and Salween Rivers|journal=Journal of Geophysical Research: Earth Surface|volume=125|number=9|date=2020|article-number=e2020JF005554 |issn=2169-9003|doi=10.1029/2020JF005554|bibcode=2020JGRF..12505554B}}</ref><ref name="Salween (Nu river)">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/salween-nu-river?catid=282&Itemid=780|last=Eric|first=Tilman|title=Salween (Nu river)|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Guidebook on Water Resources, Use and Management in Asia and the Pacific – Volume One: Water Resources and Water Use"/><ref name="Water allocation assessment to support IWRM in the major river basins of Myanmar: Now and in the Future">{{cite report|url=https://repository.tudelft.nl/record/uuid:81d5fdd6-0adb-456b-ba27-902f76fd70f1|title=Water allocation assessment to support IWRM in the major river basins of Myanmar: Now and in the Future|last=Rens|first=Hasman|publisher=Deltares, Delft University of Technology (TU Delft)|location=Delft (Netherlands)|page=215|date=2014|website=repository.tudelft.nl}}</ref><ref name="Spatial and Temporal Evolution Characteristics of the Salween River Delta from 1973 to 2021">{{cite journal|journal=Remote Sensing|title=Spatial and Temporal Evolution Characteristics of the Salween River Delta from 1973 to 2021|url=https://www.mdpi.com/2072-4292/15/5/1467|last1=Aoyang|first1=He|last2=Jiangcheng|first2=Huang|last3=Zhengbao|first3=Sun|last4=Jingyi|first4=Zhou|last5=Cheng|first5=Yang|doi=10.3390/rs15051467|doi-access=free|page=16|volume=15|issue=5|date=2023}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFF66" |[[Oceanio|OC]]39|| '''Fly''' | || {{formatnum:6500}}|| {{formatnum:73809}}|| {{formatnum:1280}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Golfo de Papuo]]||<ref name="Annual Environmental Report 2017">{{cite report|url=https://png-data.sprep.org/system/files/2017-Porgera-AER-Final.pdf|title=Annual Environmental Report 2017|author=Porgera Joint Venture|publisher=PNG Data Portal, CSIRO|location=Mount Hagen, Western Highlands Province (Papua New Guinea), Kinawee (Australia)|website=www.png-data.sprep.org|date=2018}}</ref><ref name="Sediment delivery from the Fly River tidally dominated delta to the nearshore marine environment and the impact of El Niño">{{cite journal |journal=Geophysical |title=Sediment delivery from the Fly River tidally dominated delta to the nearshore marine environment and the impact of El Niño |url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1029/2006JF000669 |last1=Andrea |first1=S. Ogston |last2=Richard |first2=W. Sternberg |last3=Charles |first3=A. Nittrouer |last4=D. Preston |first4=Martin |last5=Miguel |first5=A. Goñi |last6=John |first6=S. Crockett |volume=113 |page=18 |doi=10.1029/2006JF000669 |date=2008 |number=F1 |bibcode=2008JGRF..113.1S11O}}</ref><ref name="Sustainable Development for Traditional Inhabitants of the Torres Strait Region">{{cite book |url=http://hdl.handle.net/11017/211 |title=Sustainable Development for Traditional Inhabitants of the Torres Strait Region |last1=David |first1=Lawrence |last2=Tim |first2=Cansfield-Smith |date=1990 |publisher=Great Barrier Reef Marine Park Authority |hdl=11017/211 |isbn=978-0-642-12028-1 }}</ref><ref name="DFO – Flood Observatory">{{cite web|url=https://floodobservatory.colorado.edu/wiki/Main_Page|title=DFO – Flood Observatory|website=floodobservatory.colorado.edu}}</ref><ref name="The Fly River catchment Papua New Guinea: a regional environmental assessment">{{cite report|url=https://portals.iucn.org/library/node/6969|title=The Fly River catchment Papua New Guinea: a regional environmental assessment|author=International Union for Conservation of Nature (IUCN)|publisher=IUCN|location=Gland (Switzerland)|page=86|isbn=978-2-8317-0236-0|website=portals.iucn.org}}</ref><ref name="Identifying water quality and ecosystem health threats to the Torres Strait and Far Northern GBR arising from runoff of the Fly River">{{cite report|url=https://nesptropical.edu.au/wp-content/uploads/2019/07/NESP-Project-2.2.1-Final-Report.pdf|title=Identifying water quality and ecosystem health threats to the Torres Strait and Far Northern GBR arising from runoff of the Fly River|last=Jane|first=Waterhouse|publisher=Tropical Water Quality (TWQ), National Environmental Science Program (NESP), Reef and Rainforest Research Centre Limited (RRRC)|location=James Cook University, Town (Australia)|page=184|isbn=978-1-925514-27-8|date=2018}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |EU40|| '''[[Danubo]]''' | || {{formatnum:6452}}|| {{formatnum:801463}}|| {{formatnum:2850}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Nigra Maro]]||<ref name="Danube">{{cite web |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=45&catid=193&Itemid=179 |title=Danube |last=Eric |first=Tilman |website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Rivers of Europe">{{cite book|url=https://www.jcerni.rs/wp-content/uploads/2019/10/camaro-d/192%20The%20Danube%20River%20Basin.pdf|title=Rivers of Europe|chapter=The Danube River Basin|last1=Klement|first1=Tockner|last2=Christopher|first2=T. Robinson|last3=Urs|first3=Uehlinger|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-369449-2|doi=10.1016/B978.0-12-369449-2.X0001-X|pages=59–112|date=2009 |doi-broken-date=12 April 2026 }}</ref><ref name="Drainage basin of the Black Sea">{{cite report|url=https://unece.org/second-assessment-transboundary-rivers-lakes-and-groundwaters#|title=Drainage basin of the Black Sea|docket=Second Assessment of Transboundary Rivers, Lakes and Groundwaters|author=UNECE|others=Finnish Environment Institute (Syke), International Water Assessment Centre (IWAC), Slovak Hydrometeorological Institute (SHMÚ), United Nations Environment Programme (UNEP), Dubai Electricity and Water Authority (DEWA), Global Resource Information Database (GRID–Geneva), International Groundwater Resources Assessment Centre (IGRAC), Zoï Environment Network (Zoï)|publisher=United Nations Economic Comission for Europe (UNECE)|location=New York (United States), Geneva (Italy), Genf (Switzerland)|date=2011|website=unece.org}}</ref><ref name="The Danube River and its delta, hydrogeographyc characteristics – actual synthesis">{{cite conference |url=https://www.limnology.ro/wrw2023/proceedings.html |conference=6th Water Resources and Wetlands 2023–Eco friendly meeting: Tulcea (Romania) |title=The Danube River and its delta, hydrogeographyc characteristics – actual synthesis |last1=Petre |first1=Gâștescu |last2=Petre |first2=Bretcan |last3=Elena |first3=Tuchiu |publisher=Romanian Limnogeographical Association (RLA) |location=Tulcea, Călăraşi, Bucharest (Romania) |page=16 |issn=2285-7923 |date=2023 |website=www.limnology.ro}}</ref><ref name="Hydromorphological balance of the Danube River Channel on the Sector between Bazias (km 1072.2) and Danube Delta Inlet (km 80.5)">{{cite report|url=https://www.osce.org/files/f/documents/0/8/32944.pdf|title=Hydromorphological balance of the Danube River Channel on the Sector between Bazias (km 1072.2) and Danube Delta Inlet (km 80.5)|last=Bondar|first=Constantin|publisher=National Institute of Marine Geology and Geoecology (GeoEcoMar)|location=Bucharest (Romania)|page=13|website=www.osce.org|access-date=30 April 2022}}</ref><ref name="The Danube River in the Pontic Sector – Hidrologycal Regime">{{cite report|url=https://www.limnology.ro/water2012/Proceedings/001.pdf|title=The Danube River in the Pontic Sector – Hidrologycal Regime|last1=Gâştescu|first1=Petre|last2=Țuchiu|first2=Elena|docket=Water resources and wetlands: Conference Proceedings|location=Tulcea, Romania|editor-first1=Petre|editor-last1=Gâştescu|editor-first2=William |editor-last2=Lewis William Jr|editor-first3=Petre|editor-last3=Breţcan|date=2012|isbn=978-606-605-038-8|page=18|website=www.limnology.ro}}</ref><ref name="Buletin hidrologic zilnic">{{cite report|url=https://www.hidro.ro/bulletin_type/buletin-hidrologic-zilnic|title=Buletin hidrologic zilnic|docket=Diagnoza și prognoza pentru Dunăre|author=Institutul Nacional de Hidrologie și Gospodărire a Apelor (I. N. H. G. A.)|publisher=I.N.H.G.A.|location=Bucharest (Romania)|website=www.hidro.ro}}</ref><ref name="TNMN Yearbooks">{{cite report|url=https://www.icpdr.org/library/publications/tnmn-yearbooks|title=TNMN Yearbooks|docket=Water Quality in the Danube River Basin|last=Igor|first=Liska|publisher=International Commission for the Protection of the Danube River (ICPDR)|location=Vienna (Austria)|website=www.icpdr.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA41 || |'''[[Madre de Dios]]'''|| {{formatnum:6372}}|| {{formatnum:125287}}|| {{formatnum:1347}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Beni ||<ref name="Hydrologie du bassin amazonien" /><ref name="Recursos Hídricos - INE" /><ref name="Balance Hídrico Superficial de Bolivia (1980–2016)" /><ref name="Amazon" /><ref name="Balance Hidrico Superficial de Bolivia" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS42|| '''[[Kapuas (rivero)|Kapuas]]''' | || {{formatnum:6012}}|| {{formatnum:94457}}|| {{formatnum:1143}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Sudĉina maro|Sudĉina Maro]]||<ref name="Riverine carbon fluxes to the South China Sea: Riverine carbon fluxes to the SCS">{{cite journal |journal=Journal of Geophysical Research: Biogeosciences |doi=10.1002/2016JG003701 |url=https://www.researchgate.net/publication/317140380 |last1=Ting-Hsuan |first1=Huang |last2=Chen-Tung |first2=Arthur Chen |last3=Hsiao-Chun |first3=Tseng |last4=Jiann-Yuh |first4=Lou |last5=Shu Lun |first5=Wang |last6=Liyang |first6=Yang |last7=Selvaraj |first7=Kandasamy |last8=Xuelu |first8=Gao |last9=Jough-Tai |first9=Wang |last10=Edvin |first10=Aldrian |last11=G.S. |first11=Jacinto |last12=Gusti Z. |first12=Anshari |last13=Penjai |first13=Sompongchaiyakul |last14=B.J. |first14=Wang |title=Riverine carbon fluxes to the South China Sea: Riverine carbon fluxes to the SCS |date=May 2017 |s2cid=135024272 |volume=122 |number=5 |pages=1239–1259}}</ref><ref name="Kalimantan–Borneo">{{cite web |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/kalimantan-borneo?catid=277&Itemid=780 |title=Kalimantan–Borneo |last=Eric |first=Tilman |website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA43|| |'''[[Juruao]]''' || {{formatnum:6004}}|| {{formatnum:190573}}|| {{formatnum:3283}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="Hydrologie du bassin amazonien" /><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /><ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF44 | |'''[[Ubangi]]''' || {{formatnum:5936}}|| {{formatnum:651915}}|| {{formatnum:2350}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rivero Kongo|Kongo]]||<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref><ref name="The water resource in tropical Africa and its exploitation" /><ref name="Congo River"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA45 | |'''[[Meta]]''' || {{formatnum:5694}}|| {{formatnum:106733}}|| {{formatnum:1100}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Orinoko]]||<ref name="La geografía del agua" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2022" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2010" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2014"/><ref name="Orinoco"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS46|| '''[[Induso]]''' | || {{formatnum:5589}}|| {{formatnum:1143101}}|| {{formatnum:3600}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Arabia Maro]]||<ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /><ref name="Indus">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/indus?catid=220&Itemid=0|title=Indus|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Dynamics of Climate Change and Water Resources of Northwestern Himalaya">{{cite book|doi=10.1007/978-3-319-13743-8_7|chapter=Critical Evaluation and Assessment of Average Annual Precipitation in the Indus, the Ganges and the Brahmaputra Basins, Northern India|title=Dynamics of Climate Change and Water Resources of Northwestern Himalaya|series=Society of Earth Scientists Series|date=2015|last1=Khan|first1=Abul A.|last2=Pant|first2=Naresh C.|last3=Goswami|first3=Anuj|last4=Lal |first4=Ravish|last5=Joshi|first5=Rajesh|pages=67–84|isbn=978-3-319-13742-1}}</ref><ref name="The Geographical and Traditional Sources of the Indus River">{{cite web|url=https://www.himalayanclub.org/hj/74/15/the-geographical-and-traditional-sources-of-the-indus-river|title=The Geographical and Traditional Sources of the Indus River|last=Seregei|first=Balalaev|date=2026|website=www.himalayanclub.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS47|| |'''[[Aldan]]''' || {{formatnum:5501}}|| {{formatnum:717203}}|| {{formatnum:2273}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Lena]] ||<ref name="Respose of Siberian River Discharge to Disturbances of Forests Caused by Wildfires">{{cite book|doi=10.3390/ECWS-3-05801|doi-access=free|last1=Evgenii|first1=I. Ponomarev|last2=Tatiana|first2=V. Ponomarev|title=Respose of Siberian River Discharge to Disturbances of Forests Caused by Wildfires|chapter=Response of Siberian River Discharge to Disturbances of Forests Caused by Wildfires |date=2018|volume=7|number=1|page=1}}</ref><ref name="Siberian Basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA48 | |'''[[Branco (rivero)|Branco]]'''||{{formatnum:5300}}||{{formatnum:192393}}||{{formatnum:1454}}||[[Rio Negro (Amazonio)|Negro]]||<ref name="Amazon" /><ref name="Inserção do rio Rranco nas áreas úmidas da Amazônia, estado de Roraima, Amazônia setentrional">{{cite report|url=https://www.agbbauru.org.br/publicacoes/revista/anoXXV_2/agb_xxv_2_web/agb_xxv_2-14.pdf|title=Inserção do rio Rranco nas áreas úmidas da Amazônia, estado de Roraima, Amazônia setentrional|last1=Thiago|first1=Moratode Carvalho|last2=Rúbson|first2=Pinheiro Maia|last3=Carlos|first3=Sander|publisher=Ciência Geográfica, Associação dos Geografos Brasileiro — Seção Bauru|location=Universidade Federal de Roraima, Universidade Federal do Ceará|pages=657–681|volume=15|date=2021|website=www.agbbauru.org.br}}</ref><ref name="Contribuições da Altimetria Espacial á Modelagem Hidrológica de Grandes Bacias na Amazônia">{{cite report|url=https://coc.ufrj.br/wp-content/uploads/tainacan-items/41068/48796/Augusto-Cesar-Vieira-Getirana-_D.pdf|title=Contribuições da Altimetria Espacial á Modelagem Hidrológica de Grandes Bacias na Amazônia|last1=Augusto César|first1=Vieira Getirana|last2=Webe João|first2=Mansur|last3=Marie-Paule|first3=Bonnet|last4=Frédérique|first4=Seyler|last5=Nelson Luis|first5=da Costa Dias|last6=Otto Corrêa|first6=Rotunno Filho|last7=Serge|first7=Chauzy|last8=Walter|first8=Collischonn|publisher=Universidade Federal do Rio de Janeiro (UFRJ), Coordenação dos Programas de Pós–Graduação e Pesquisa de Engenharia (COPPE)|location=Rio de Janeiro (Brazil)|page=273|doi=10.1002/hyp|date=2009|website=coc.ufrj.br |doi-broken-date=12 April 2026 }}</ref><ref name="DFO – Flood Observatory" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA49 | |[[Orinoko]] antraŭ [[Guaviare]]|| {{formatnum:5294}}|| {{formatnum:100975}}|| {{formatnum:890}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Orinoko]]||<ref name="Orinoco"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA50 | |'''[[Javari]]'''|| {{formatnum:5194}}|| {{formatnum:108966}}|| {{formatnum:1309}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="Amazon" /><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /><ref name="Perú: Anuario de Estadistícas Ambientales 2022"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF51|| '''Ogooué''' | || {{formatnum:5142}}|| {{formatnum:225548}} || {{formatnum:1200}} || bgcolor="#E0FFFF" |[[Atlantika Oceano]]||<ref name="Estimates of Freshwater Discharge from Continents: Latitudinal and Seasonal Variations" /><ref name="Site ramsar bas Ogooue">{{cite conference|url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/GA1851RISformer_160316.pdf|title=Site ramsar bas Ogooue|conference=Session de la Conférence des Parties contractantes|publisher=FDR|page=22|date=2008|location=Liberville, Gabon|last1=Mengue|first1=Medou|last2=Ondamba|first2=Ombanda|last3=Ndjokounda|first3=Come|last4=Mounganga|first4=Magloir-Désiré|last5=Bayani|first5=Emmanuel|last6=Mikala|first6=Rufin|website=rsis.ramsar.org}}</ref><ref name="Central West Coast">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=192&catid=270&Itemid=179|title=Central West Coast|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref>{{cite conference|url=https://www.researchgate.net/publication/348187946|title=Modeling the Ogooué river discharge based on multi-missions altimetry data|date=September 2018|conference=AGU Chapman Conference on Hydrologic Research in the Congo Basin|location=Washington DC|website=www.researchgate.net}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFF66" |OC52||'''Mamberamo''' | || {{formatnum:5014}}|| {{formatnum:78957}} || {{formatnum:1112}} || bgcolor="#E6E6FA" |[[Pacifika Oceano]]||<ref name="Country Report Implementation of Demonstration Project Mamberamo River Basin Indonesia">{{cite report|url=https://www.restec.or.jp/geoss_ap2/pdf/0415/wg2/sr1/06.pdf|title=Country Report Implementation of Demonstration Project Mamberamo River Basin Indonesia|publisher=Indonesian Hydrological Society|last=Joesron|first=Loebis|date=2008|website=www.restec.or.jp}}</ref><ref name="Pengelolaan Sumber Daya Air Wilayah Sungai Mamberamo–Tami–Apauvar">{{cite report|url=https://sda.pu.go.id/assets/uploads/files/2014_Pola%20PSDA%20Mamberamo%20Tami%20Apauvar.pdf|title=Pengelolaan Sumber Daya Air Wilayah Sungai Mamberamo–Tami–Apauvar|website=www.sda.pu.go.id|date=2014}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFF66" |OC53||'''Sepik''' | || {{formatnum:5000}}|| {{formatnum:80386}} || {{formatnum:1126}} || bgcolor="#E6E6FA" |[[Bismarka Maro]]||<ref name="Geomorphology of Papua New Guinea">{{cite report|url=https://openresearch-repository.anu.edu.au/bitstream/1885/114888/2/b12297859.pdf|title=Geomorphology of Papua New Guinea|last=Ernst|first=Löffler|publisher=Commonwealth Scientific and Industrial Research Organization (CSIRO)|location=Canberra (Australia)|page=212|date=1977|isbn=0-7081-0410-X|website=openresearch-repository.anu.edu.au}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA54|| |'''Caroní''' || {{formatnum:4981}}|| {{formatnum:95442}}|| {{formatnum:952}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Orinoko]]||<ref name="La geografía del agua" /><ref name="Orinoco"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" | SA55 | |'''Juruena''' || {{formatnum:4937}}|| {{formatnum:192628}}||{{formatnum:1240}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Tapajozo]]||<ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /><ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |EU56|| '''[[Peĉora]]''' | || {{formatnum:4877}}|| {{formatnum:312763}}|| {{formatnum:1826}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Barenca Maro]]||<ref name="Structure and variability of the Pechora plume in the southeastern part of the Barents Sea">{{cite journal |title=Structure and variability of the Pechora plume in the southeastern part of the Barents Sea |last1=Vladimir |first1=Rogozhin |last2=Alexander |first2=Osadchiev |last3=Olga |first3=Konivalova |journal=Frontiers in Marine Science |date=2023 |volume=10 |article-number=1052044 |doi=10.3389/fmars.2023.1052044 |doi-access=free |bibcode=2023FrMaS..1052044R }}</ref><ref name="Recent changes to Arctic river discharge" /><ref name="Northern Europe">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=126&catid=298&Itemid=179|title=Northern Europe|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA57 | |'''Paraná do Urariá'''–'''Canumã''' || {{formatnum:4804}}|| {{formatnum:133212}}|| {{formatnum:1313}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS58|| | '''[[Meghna]]'''|| {{formatnum:4753}}|| {{formatnum:69871}}|| {{formatnum:1040}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Meghna|Malsupra Meghna]]||<ref name="Variation of Satellite-Based Suspended Sediment Concentration in the Ganges-Brahmaputra Estuary from 1990 to 2020" /><ref name="Hydrological Cycle Volume III" /><ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS59|| |'''[[Ĉindvino]]'''|| {{formatnum:4740}}|| {{formatnum:114685}}|| {{formatnum:1207}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Ajejarvadio (rivero)|Ajejarvadio]]||<ref name="Cataloge of Rivers in Southeast Asia and the Pacific–Volume VI.">{{cite report|title=Cataloge of Rivers in Southeast Asia and the Pacific–Volume VI.|work=Myanmar 1. Chindwin River|url=http://hywr.kuciv.kyoto-u.ac.jp/ihp/riverCatalogue/Vol_06/Myanmar-1_Chindwin_River.pdf|last1=Hidetaka|first1=Chikamori|last2=Liu|first2=Heng|last3=Trevor|first3=Daniel|publisher=UNESCO–IHP|location=Yokohama (Japan)|date=2012}}</ref><ref name="Irrawaddy (Ayeyarwaddy)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS60|| '''Rajang''' | || {{formatnum:4715}}|| {{formatnum:52009}}|| 773 || bgcolor="#E6E6FA" |[[Sudĉina maro|Sudĉina Maro]]||<ref name="Riverine carbon fluxes to the South China Sea: Riverine carbon fluxes to the SCS" /><ref name="Microbial Ecology and Nutrient Dynamics of the Rajang River">{{cite thesis|last=Sien Aun |first=Edwin Sia |title=Microbial Ecology and Nutrient Dynamics of the Rajang River|date=2019|degree=Doctor of Philosophy|url=https://researchbank.swinburne.edu.au/file/6e6a61f5-0d9f-405c-9631-77aeedfab016/1/edwin_sia_thesis.pdf|access-date=7 March 2022|publisher=Faculty of Engineering, Computing and Science - Swinburne University of Technology|location=Australia|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109085640/https://researchbank.swinburne.edu.au/file/6e6a61f5-0d9f-405c-9631-77aeedfab016/1/edwin_sia_thesis.pdf|archive-date=9 January 2022|url-status=dead}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA61|| |'''[[Paragvajo]]'''|| {{formatnum:4696}}|| {{formatnum:1120154}}|| {{formatnum:2621}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Parano]]||<ref name="Análisis Diagnóstico Transfronterizo de la Cuenca del Plata – ADT" /><ref name="Transboundary River Basin Overview – La Plata" /><ref name="La Plata (Parana)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS62 | |'''Gan Jiang'''|| {{formatnum:4658}}|| {{formatnum:162225}}|| {{formatnum:885}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Jangzio]]||<ref name="Impacts, contributing factors and countermeasures o extreme droughts in Poyang Lake">{{cite report|url=https://bulletinofcas.researchcommons.org/journal/vol38/iss12/18|title=Impacts, contributing factors and countermeasures o extreme droughts in Poyang Lake|last1=Zhang|first1=Qi|last2=Xue|first2=Chenyang|last3=Xia|first3=Jun|publisher=China Academic Journals|volume=38|issue=12|pages=1894–1902|date=2023|website=bulletinofcas.researchcommons.org}}</ref><ref name="Yangzi Jiang-Chang Jiang (Yangtze)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS63|| '''[[Barito]]''' | || {{formatnum:4514}}|| {{formatnum:78632}} || {{formatnum:1090}} || bgcolor="#E6E6FA" |[[Java Maro]]||<ref name="Riverine carbon fluxes to the South China Sea: Riverine carbon fluxes to the SCS" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF64|| |'''Ruki'''|| {{formatnum:4500}}|| {{formatnum:175293}}|| {{formatnum:1296}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rivero Kongo|Kongo]]||<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin" /><ref name="The Annual Hydrograph of the Ruki River">{{cite web|url=https://www.xylem.com/en-om/resources/case-studies/the-annual-hydrograph-of-the-ruki-river|title=The Annual Hydrograph of the Ruki River|website=www.xylem.com|date=2021}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA65 || | [[Tocantins]] antraŭ [[Araguaia]]||{{formatnum:4448}} ||{{formatnum:308345}} ||{{formatnum:2167}} | bgcolor="#E0FFFF" |[[Tocantins]] ||<ref name="Tocantins" /><ref name="Plano estratégico da bacia hidrográfica dos rios Tocantins e Araguaia: relatório síntese" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA66 | |'''Uaupes''' || {{formatnum:4345}}|| {{formatnum:64370}}|| {{formatnum:1381}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rio Negro (Amazonio)|Negro]]||<ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS67|| '''[[Ruĝa]]''' | || {{formatnum:4341}}|| {{formatnum:170903}}|| {{formatnum:1280}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Vjetnama golfo|Vjetnamo Golfo]]||<ref name="Bathymetry of the Hong and Luoc River Junction, Red River Delta, Vietnam, 2010">{{cite report|url=https://pubs.usgs.gov/sim/3235/SIM3235.pdf|title=Bathymetry of the Hong and Luoc River Junction, Red River Delta, Vietnam, 2010|last1=Paul|first1=J. Kinzel|last2=Jonathan|first2=M. Nelson|last3=Duong|first3=Duc Toan|last4=Mung|first4= Dinh Thanh|last5=Yasuyuki|first5=Shimizu|publisher=U.S. Geological Survey (USGS)|location=Sapporo (Japan), Golden (Colorado, United States), Hanoi (Vietnam)|website=www.pubs.usgs.gov|date=2012}}</ref><ref name="Bank erosion in Mekong Delta and Red River">{{cite report |url=https://www.researchgate.net/publication/294892187 |title=Bank erosion in Mekong Delta and Red River |date=2004 |via=[[ResearchGate]]}}</ref><ref name="Guidebook on Water Resources, Use and Management in Asia and the Pacific – Volume One: Water Resources and Water Use"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS68|| '''Mahakam''' | || {{formatnum:4278}}|| {{formatnum:77095}}|| 980 || bgcolor="#E6E6FA" |[[Makassar]]||<ref name="Riverine carbon fluxes to the South China Sea: Riverine carbon fluxes to the SCS" /><ref name="Pengelolaan Sumber Daya Air Wilayah Sungai Mahakam">{{cite report|url=https://sda.pu.go.id/assets/files/2017_Pola%20PSDA%20Mahakam.pdf|title=Pengelolaan Sumber Daya Air Wilayah Sungai Mahakam|website=www.sda.pu.go.id|date=2023}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS69|| |'''Malsupra Tunguska'''|| {{formatnum:4139}}|| {{formatnum:473000}}|| {{formatnum:2989}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Jenisejo]] ||<ref name="Siberian Basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA70||'''[[Atrato]]''' | || {{formatnum:4138}}|| {{formatnum:36231}}|| 750 || bgcolor="#E0FFFF" |[[Golfo Urabao]]||<ref name="Streamflow Intensification Driven by the Atlantic Multidecadal Oscillation (AMO) in the Atrato River Basin, Northwestern Colombia">{{cite journal|title=Streamflow Intensification Driven by the Atlantic Multidecadal Oscillation (AMO) in the Atrato River Basin, Northwestern Colombia|last=Wilmar|first=Loaiza Cerón|journal=Water|date=2020|volume=12|number=1|page=216|doi=10.3390/w12010216|doi-access=free|bibcode=2020Water..12..216L |hdl=10251/176393|hdl-access=free}}</ref><ref name="urlgeotest.tamu.edu">{{cite web |url=http://geotest.tamu.edu/userfiles/167/210.pdf |title=Chapter 14 |work=The Pacific and Caribbean Rivers of Colombia: Water Discharge, Sediment Transport and Dissolved Loads |accessdate=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325144718/http://geotest.tamu.edu/userfiles/167/210.pdf |archive-date=2012-03-25 |url-status=dead}}</ref><ref name="Estudio Nacional del Agua 2010" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2014"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF71|| '''[[Zambezi]]''' | || {{formatnum:4134}}|| {{formatnum:1474004}} || {{formatnum:3421}} || bgcolor="#F0FFF0" |[[Mozambika Kanalo]]||<ref name="Assessment of source regions of the Zambezi River: implications for regional water security">{{cite report|title=Assessment of source regions of the Zambezi River: implications for regional water security|url=https://hess.copernicus.org/articles/29/4557/2025|last1=Mauro|first1=Lourenco|last2=Rutledge|first2=S. Boyes|last3=Fenton|first3=P. D. Cotterill|last4=Tyrel|first4=Flügel|last5=Frank|first5=C. Nyoni|last6=Goabaone|first6=J. Ramatlapeng|last7=Rainer|first7=von Brandis|publisher=European Geosciences Union (EGU), Hydrology and Earth System Sciences (HESS)|date=2025|volume=29|issue=18|website=hess.copernicus.org, www.egu.eu}}</ref><ref name="Zambezi–Lake Malawi">{{cite web|url=https://riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/zambezi-lake-malawi?catid=326&Itemid=0|title=Zambezi–Lake Malawi|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="The Zambezi River Basin: A Multi-Sector Investment Opportunities Analysis">{{cite report|url=https://cridf.net/RC/wp-content/uploads/2018/05/36ZambeziStateoftheBasinVol3.pdf|title=The Zambezi River Basin: A Multi-Sector Investment Opportunities Analysis|docket=State of the Basin|author=The International Bank for Reconstruction and Development|publisher=The World Bank|location=Washington D.C. (United States)|website=www.worldbank.org|page=202|volume=3|date=2010}}</ref><ref name="Spatial and temporal runoff oscillation analysis of the main rivers of the world during the 19th–20th centuries" /><ref name="DFO – Flood Observatory" /><ref name="Hydropower Production in Future Climate Scenarios; the Case for the Zambezi River">{{cite journal |last1=Hamududu |first1=Byman |last2=Killingtveit |first2=Ånund |title=Hydropower Production in Future Climate Scenarios; the Case for the Zambezi River |journal=Energies |date=2016 |volume=9 |issue=7 |page=502 |doi=10.3390/en9070502|doi-access=free|hdl=11250/2472289 |hdl-access=free }}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |EU72|| |'''[[Kama]]'''|| {{formatnum:4119}}|| {{formatnum:523324}}|| {{formatnum:1805}}|| bgcolor="#FFF8DC" |[[Volga]]||<ref name="The Volga River Basin Report" /><ref name="Volga" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS73|| '''[[Kolima]]''' | || {{formatnum:4100}}|| {{formatnum:679934}}|| {{formatnum:2600}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Orientsiberia Maro]]||<ref name="Recent changes to Arctic river discharge" /><ref name="Arctic Great Rivers Observatory" /><ref name="Siberian Basins" /><ref name="A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA74|| |'''[[Apaporis]]'''|| {{formatnum:4092}}|| {{formatnum:53509}}|| {{formatnum:1424}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Japurao]]||<ref name="Estudio Nacional del Agua 2010" /><ref name="Amazon" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2014"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA75 || |'''Aripuanã'''|| {{formatnum:4087}}|| {{formatnum:147224}}|| {{formatnum:1175}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rivero Madeira|Madeira]]||<ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /><ref name="Amazon" /><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA76|| '''[[Nelson]]''' | || {{formatnum:4024}}|| {{formatnum:1353555}}|| {{formatnum:2670}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Hudsona Golfo]]||<ref name="Quantification et traçage géochimique des exports fluviaux: exemples de bassins hydrographiques du Canada">{{cite report|url=https://archipel.uqam.ca/3971/1/D2158.pdf|title=Quantification et traçage géochimique des exports fluviaux: exemples de bassins hydrographiques du Canada|last=Éric|first=Rosa|publisher=Université du Québec á Montréal, Institut de Physique du Globe de Paris|location=Montréal, Québec (Canada), Paris (France)|website=www.archipel.ugam.ca|page=189|date=2011}}</ref><ref name="The effect of climate change on the simulated streamflow of six Canadian rivers based on the CanRCM4 regional climate model">{{cite journal|journal=Research Article|url=https://hess.copernicus.org/articles/29/291/2025/hess-29-291-2025.html|last1=Vivek|first1=K. Arora|last2=Aranildo|first2=Lima|last3=Rajesh|first3=Shrestha|page=291-312|volume=29|issue=1|title=The effect of climate change on the simulated streamflow of six Canadian rivers based on the CanRCM4 regional climate model|doi=10.5194/hess-29-291-2025|date=2025|doi-access=free|bibcode=2025HESS...29..291A}}</ref><ref name="online.ucpress.edu">{{cite journal |url=https://online.ucpress.edu/elementa/article/9/1/00098/117201/Changing-freshwater-contributions-to-the-ArcticA |doi=10.1525/elementa.2020.00098 |title=Changing freshwater contributions to the Arctic |date=2021 |last1=Stadnyk |first1=Tricia A. |last2=Tefs |first2=A. |last3=Broesky |first3=M. |last4=Déry |first4=S. J. |last5=Myers |first5=P. G. |last6=Ridenour |first6=N. A. |last7=Koenig |first7=K. |last8=Vonderbank |first8=L. |last9=Gustafsson |first9=D. |journal=Elementa: Science of the Anthropocene |volume=9 |issue=1 |page=00098 |s2cid=236682638 |doi-access=free |bibcode=2021EleSA...9...98S}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA77|| '''[[Frejzero]]'''|| || {{formatnum:3972}}|| {{formatnum:245452}}|| {{formatnum:1375}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Pacifika Oceano]]||<ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /><ref name="Fraser">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/fraser?catid=199&Itemid=563|title=Fraser|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Rivers at Risk: The Status of Environmental Flows in Canada">{{cite report|url=http://awsassets.wwf.ca/downloads/wwf_canadas_riversatrisk_technicalreport.pdf|title=Rivers at Risk: The Status of Environmental Flows in Canada|last1=Becky|first1=Swainson|last2=Brian|first2=Richter|last3=Tim|first3=Morris|last4=David|first4=Schindler|last5=Tom|first5=Le Quesne|last6=Allan|first6=Locke|publisher=WWF–Canada|page=96|date=2011|website=www.awsassets.wwf.ca}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA78 | |'''[[Huallaga]]''' || {{formatnum:3955}}|| {{formatnum:89691}}|| {{formatnum:1169}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Marañón]] ||<ref name="Amazon" /><ref name="Oficina Nacional de Evaluación de Recursos Naturales (ONERN)" /><ref name="Perú: Anuario de Estadistícas Ambientales 2022"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA79 | |'''Jutaí''' || {{formatnum:3859}}|| {{formatnum:79374}}|| {{formatnum:1174}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="Hydrologie du bassin amazonien" /><ref name="Amazon" /><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA80|| '''La Grande''' | || {{formatnum:3808}}|| {{formatnum:209000}}|| 893 || bgcolor="#FFF0F5" |[[Hudsona Golfo]]||<ref name="Quantification et traçage géochimique des exports fluviaux: exemples de bassins hydrographiques du Canada" /><ref name="East Hudson Bay">{{cite web |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/east-hudson-bay?catid=305&Itemid=563 |title=East Hudson Bay |last=Eric |first=Tilman |website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Recent trends and variability in river discharge across northern Canada">{{cite journal |journal=Environmental Science |title=Recent trends and variability in river discharge across northern Canada |url=https://hess.copernicus.org/articles/20/4801/2016/hess-20-4801-2016.pdf |doi=10.5194/hess-20-4801-2016 |page=4801-4818 |volume=20 |last1=Stephen |first1=J. Déry |last2=Tricia |first2=A. Stadnyk |last3=Matthew |first3=K. MacDonald |last4=Bunu |first4=Gauli- Sharma |date=2016 |issue=12 |doi-access=free |bibcode=2016HESS...20.4801D}}</ref><ref name="discharge">Hydro-Québec and GENIVAR Groupe Conseil inc., ''Environmental Monitoring of the La Grande-2-A and La Grande-1 Projects. Abridged Summary Report 1987-2000. La Grande Winter plume.'' July 2005 ([http://www.hydroquebec.com/sustainable-development/documentation/pdf/complexe_lagrande/panache_en.pdf Online version] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605104610/http://www.hydroquebec.com/sustainable-development/documentation/pdf/complexe_lagrande/panache_en.pdf|date=5 June 2011}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA81|| |[[Misisipo]] antraŭ '''[[Misuro]]'''|| {{formatnum:3687}}|| {{formatnum:445591}}|| {{formatnum:1826}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Misisipo]]||<ref name="Flux and Sources of Nutrients in the Mississippi–Atchafalaya River Basin" /><ref name="Changes in Streamflow and the Flux of Nutrients in the Mississippi-Atchafalaya River Basin, USA, 1980–2007" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |EU82|| '''[[Norda Dvina]]''' | || {{formatnum:3549}}|| {{formatnum:323573}} || {{formatnum:1800}} || bgcolor="#FFF0F5" |[[Blanka Maro]]||<ref name="About the Northern Dvina River">{{cite web|url=https://www.kotlas.org/kotlas/northern_dvina.php|title=About the Northern Dvina River|website=www.kotlas.org}}</ref><ref name="Recent changes to Arctic river discharge" /><ref name="Northern Europe" /><ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Estimates of Freshwater Discharge from Continents: Latitudinal and Seasonal Variations" /><ref name="A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS83|| '''[[Godavari]]''' | || {{formatnum:3503}}|| {{formatnum:314829}}|| {{formatnum:1465}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Bengala Golfo]]||<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Indian Peninsula">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/indian-peninsula?catid=274&Itemid=780|title=Indian Peninsula|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA84|| |'''Caura''' || {{formatnum:3500}}|| {{formatnum:49530}}|| {{formatnum:723}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Orinoko]]||<ref name="La geografía del agua" /><ref name="Desarrollo Regional y Urbano en Venezuela: Ensayo de Interpretación">{{cite report|title=Desarrollo Regional y Urbano en Venezuela: Ensayo de Interpretación|url=https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/2021-07/010010813.pdf|author=Comisión del Plan Nacional de Aprovechcurriento de los Recursos Hidráulicos (COPLANARH)|publisher=Universidad Católica Andrés Bello (UCAB)|location=Caracas|page=283}}</ref><ref name="Scientia Guaianae">{{cite report|url=https://www.researchgate.net/publication/344149488|title=Scientia Guaianae|work=Ecología de la Cuenca del Río Caura, Venezuela I. Caracterización general|docket=A series on natural sciences of the Guayana region|last1=Judith|first1=Rosales|last2=Otto|first2=Huber|last3=Paul|first3=Berry|last4=Henry|first4=Briceño|last5=Elvira|first5=Cuevas|last6=Gonzalo|first6=Febres F.|last7=Horst|first7=Fölster|last8=Stefan|first8=Gorzula|last9=Stephen|first9=S. Tillett|last10=Stanford|first10=Zent|last11=Gustavo|first11=Romero|last12=Aldred|first12=Znick|publisher=Fundacite–Guayana, UNEG, Wildlife Conservation Society, Fundación Instituto Botánico de Venezuela|location=Caracas, Puerto Ordaz (Venezuela)|number=6|volume=1|page=152|issn=0798-1120|isbn=980-6020-34-0|date=1996}}</ref><ref name="Orinoco"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF85 | |'''[[Benue]]'''|| {{formatnum:3477}}|| {{formatnum:338968}}|| {{formatnum:1440}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Niĝero]]||<ref name="The water resource in tropical Africa and its exploitation" /><ref name="Niger" /><ref name="The Niger River Basin - A Vision for Sustainable Management"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA86 | |'''[[Trombetas]]''' || {{formatnum:3437}}|| {{formatnum:126973}}|| {{formatnum:764}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="Amazon" /><ref name="Plano nacional de recurso hídricos–Capítulo 5" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA87 | |'''Inírida''' || {{formatnum:3385}}|| {{formatnum:53795}}|| {{formatnum:1300}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Guaviare]]||<ref name="Estudio Nacional del Agua 2010" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2014"/><ref name="Orinoco"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA88|| |[[Kolumbio]] antraŭ [[Serpenta Rivero]]|| {{formatnum:3364}}|| {{formatnum:292316}}|| {{formatnum:1439}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Kolumbio (rivero)|Kolumbio]]||<ref name="Columbia River" /><ref name="USGS Gage 12472800 on the Columbia River below Priest Rapids Dam, WA (Water-Data Report 2013)">{{Cite web |title=USGS Gage 12472800 on the Columbia River below Priest Rapids Dam, WA (Water-Data Report 2013) |url=https://wdr.water.usgs.gov/wy2013/pdfs/12472800.2013.pdf |access-date=December 15, 2023 |website=National Water Information System |publisher=U.S. Geological Survey}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF89 | |'''Kwango'''|| {{formatnum:3317}}|| {{formatnum:270904}}|| {{formatnum:1702}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Kasai]]||<ref name="Congo River" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS90 | |'''[[Karnali]]'''|| {{formatnum:3278}}|| {{formatnum:131948}}|| {{formatnum:1167}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Gango]]||<ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /><ref name="JainAgarwal2007-341">{{cite book|last1=Jain|first1=Sharad K.|last2=Agarwal|first2=Pushpendra K.|last3=Singh|first3=Vijay P.|title=Hydrology and water resources of India|url=https://books.google.com/books?id=ZKs1gBhJSWIC&pg=PA341|accessdate=26 April 2011|date=2007|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-5179-1|page=341}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA91|| |'''Paranaibo''' || {{formatnum:3216}}|| {{formatnum:223582}}|| {{formatnum:1194}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Parano]]||<ref name="La Plata (Parana)" /><ref name="Plano nacional de recurso hídricos–Capítulo 5" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS92|| '''Hatanga''' | || {{formatnum:3200}}|| {{formatnum:371417}}|| {{formatnum:1636}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Lapteva maro|Lapteva Maro]]||<ref name="Recent changes to Arctic river discharge" /><ref name="Siberian Basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS93|| |'''Subansiri'''|| {{formatnum:3197}}|| {{formatnum:34833}}|| {{formatnum:518}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Brahmaputro]]||<ref name="Climate Change Impacts on the Hydrology of the Brahmaputra River Basin">{{cite journal |journal=Climate |url=https://www.mdpi.com/2225-1154/11/1/18 |title=Climate Change Impacts on the Hydrology of the Brahmaputra River Basin |last1=Wahid |first1=Shahriar |last2=Sagar |first2=Ratna Bajracharya |last3=Shrestha |first3=Arun Bhakta |last4=Hossain |first4=Md. Shahadat |last5=Mazumder |first5=Liton Chandra |last6=Mazumder |first6=Tarun Kanti |volume=11 |issue=1 |pages=18 |date=2023}}</ref><ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFF66" |OC94|| '''Eilanden''' | || {{formatnum:3133}}|| {{formatnum:37164}}|| 679 || bgcolor="#E6E6FA" |[[Arafura maro|Arafura Maro]]||<ref name="Final report Einlanden-Digul-Bikuma basin IWRM case study">{{cite web |url=https://publicwiki.deltares.nl/display/JCP/Final+Reports |title=Final report Einlanden-Digul-Bikuma basin IWRM case study |last1=van Beek |first1=E. |last2=Bons |first2=K. |last3=Brinkman |first3=J. |date=2013}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS95|| |[[Jenisejo]] antraŭ [[Angara]]|| {{formatnum:3090}}|| {{formatnum:344000}}|| {{formatnum:1843}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Jenisejo]]||<ref name="Siberian Basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF96|| '''[[Nilo]]''' | || {{formatnum:3075}}|| {{formatnum:3826122}}|| {{formatnum:7088}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Mediteranea Maro]]||<ref>{{cite web|last1=Roach|first1=John|title=Amazon Longer Than Nile River, Scientists Say|date=18 June 2007 |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2007/06/070619-amazon-river.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070822042725/http://news.nationalgeographic.com/news/2007/06/070619-amazon-river.html|url-status=dead|archive-date=August 22, 2007|publisher=National Geographic|access-date=4 March 2015}}</ref><ref name="Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System" /><ref name="Nile River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/nile?catid=186&Itemid=496|title=Nile River|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world" /><ref name="Water accounting in the Nile River Basin">{{cite report|url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/ca9895en|title=Water accounting in the Nile River Basin|publisher=FAO|pages=70|isbn=978-92-5-132982-5|date=2021|doi=10.4060/ca9895en|url-access=subscription}}</ref><ref name="The River Nile: Evolution and Environment">{{cite report|url=https://scispace.com/pdf/the-river-nile-evolution-and-environment-34na4lyy.pdf|title=The River Nile: Evolution and Environment|docket=Large Rivers: Geomorphology and Management|last1=Jamie|first1=C. Woodward|last2=Mark|first2=G. Macklin|last3=Michael|first3=D. Krom|last4=Martin|first4=A.J. Williams|publisher=The University of Manchaster|location=Manchaster (United Kingdom)|doi=10.1002/9781119412632.ch14|page=51|date=2023|website=scispace.com |isbn=978-1-119-41260-1 }}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS97|| '''Musi''' | || {{formatnum:3066}}|| {{formatnum:59942}}|| 759 || bgcolor="#E6E6FA" |[[Sudĉina maro|Sudĉina Maro]]||<ref name="Sumatra">{{cite web |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/sumatra?catid=285&Itemid=780 |title=Sumatra |last=Eric |first=Tilman |website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Floating marine debris along Indonesian coasts – An atlas of strandings based on Lagrangian modelling">{{cite report |url=https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/2021-08/010082415.pdf |last1=Delphine |first1=Dobler |last2=Elodie |first2=Martinez |last3=Rinny |first3=Rahmania |last4=Budhi Gunadharma |first4=Gautama |last5=A. Riza |first5=Farhan |title=Floating marine debris along Indonesian coasts – An atlas of strandings based on Lagrangian modelling |publisher=Indonesian Ministry of Marine Affairs and Fisheries (KKP), Collecte Localisation Satellite (CLS), French National Research Institute for Sustainable Development (IRD), Agence Française de Développement (AFD) |page=96 |date=2021 |isbn=979-10-699-7188-2 |website=www.horizon.documentation.ird.fr}}</ref><ref name="The Invisible Carbon Footprint as a hidden impact of peatland degradation inducing marine carbonate dissolution in Sumatra, Indonesia">{{cite journal|url=https://doi.org/10.1038/s41598-018-35769-7|title=The Invisible Carbon Footprint as a hidden impact of peatland degradation inducing marine carbonate dissolution in Sumatra, Indonesia|last1=Francisca|first1=Wit|last2=Tim|first2=Rixen|last3=Antje|first3=Baum|last4=Widodo|first4=S. Pranowo|last5=Andreas|first5=A. Hutahaean|journal=Scientific Reports |year=2018|volume=8 |issue=1 |article-number=17403 |doi=10.1038/s41598-018-35769-7 |doi-access=free|pmid=30479397 |bibcode=2018NatSR...817403W |pmc=6258705}}</ref><ref name="Impact of peatlands on carbon dioxide (CO2) emissions from the Rajang River and Estuary, Malaysia">{{cite journal |url=https://bg.copernicus.org/articles/16/17/2019/ |doi=10.5194/bg-16-17-2019 |title=Impact of peatlands on carbon dioxide (CO₂) emissions from the Rajang River and Estuary, Malaysia |year=2019 |last1=Müller-Dum |first1=Denise |last2=Warneke |first2=Thorsten |last3=Rixen |first3=Tim |last4=Müller |first4=Moritz |last5=Baum |first5=Antje |last6=Christodoulou |first6=Aliki |last7=Oakes |first7=Joanne |last8=Eyre |first8=Bradley D. |last9=Notholt |first9=Justus |journal=Biogeosciences |volume=16 |issue=1 |pages=17–32 |bibcode=2019BGeo...16...17M |s2cid=203167471 |doi-access=free |hdl=1959.3/447242 |hdl-access=free}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA98|| |'''[[Tigre]]'''|| {{formatnum:3047}}|| {{formatnum:45073}}|| {{formatnum:1087}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Maranjono]]||<ref name="Amazon" /><ref name="Oficina Nacional de Evaluación de Recursos Naturales (ONERN)" /><ref name="Análisis de la Evaluación Ambiental Preliminar de la Central Hidroeléctrica Lorena – Río Marañón" /><ref name="Evaluación de recursos hídricos en la cuenca Marañón–Informe Final (Volume I)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA99|| '''[[Rivero São Francisco|São Francisco]]''' | || {{formatnum:3037}}|| {{formatnum:638324}}|| {{formatnum:3180}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Atlantika Oceano]]||<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Região Hidrográfica do São Francisco">{{cite web|url=https://brasildasaguas.com.br/educacional/regioes-hidrograficas/regiao-hidrografica-do-sao-francisco|title=Região Hidrográfica do São Francisco|website=brasildasaguas.com.br}}</ref><ref name="Plano nacional de recurso hídricos–Capítulo 5" /><ref name="Conjuntura dos Recursos Hídricos no Brasil: regiões hidrográficas brasileiras" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA100|| |'''Iriri'''|| {{formatnum:3028}}|| {{formatnum:142079}}|| {{formatnum:1151}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Xingu||<ref name="Amazon" /><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS101 | |'''Min''' || {{formatnum:3022}}|| {{formatnum:135296}}|| {{formatnum:1279}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Jangzio]]||<ref name="Sina News">{{cite news|title=中科院确定长江一级支流岷江全长为1279千米|url=http://news.sina.com.cn/c/2013-12-28/114729106032.shtml|access-date=10 September 2017|agency=Sina News|publisher=Xinhua|date=28 December 2013}}</ref><ref name="Analysis of runoff variation and driving factors in the Minjiang River Basin over the last 60 years">{{cite journal|journal=Water and Clinate Change|title=Analysis of runoff variation and driving factors in the Minjiang River Basin over the last 60 years|last1=Hongjuan|first1=Zhai|last2=Meng|first2=Wang|last3=Dandan|first3=Shen|last4=Bo|first4=Hu|last5=Yajun|first5=Li|date=2022|volume=13 |issue=10 |pages=3675–3691|doi=10.2166/wcc.2022.218 |bibcode=2022JWCC...13.3675Z |doi-access=free}}</ref><ref name="Yangzi Jiang-Chang Jiang (Yangtze)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFF66" |OC102|| '''Purari''' | || {{formatnum:3000}}|| {{formatnum:33773}}|| 902 || bgcolor="#E6E6FA" |[[Golfo de Papuo]]||<ref name="Anatomy and growth of a Holocene clinothem in the Gulf of Papua">{{cite journal|url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1029/2006JF000628|title=Anatomy and growth of a Holocene clinothem in the Gulf of Papua|last1=Rudy|first1=Slingerland|last2=Neal W.|first2=Driscoll|last3=John D.|first3=Milliman|last4=Scott R.|first4=Miller|last5=Elizabeth A.|first5=Johnstone|journal=Journal of Geophysical Research: Earth Surface |date=2008|volume=113|issue=F1 |article-number=2006JF000628 |doi=10.1029/2006JF000628 |bibcode=2008JGRF..113.1S13S |url-access=subscription}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS103 | |'''[[Jamuna]]''' || {{formatnum:2948}}|| {{formatnum:366223}}|| {{formatnum:1376}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Gango]]||<ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS104 | |'''Srepok'''|| {{formatnum:2940}}|| {{formatnum:79015}}|| {{formatnum:454}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Mekongo]]||<ref name="Mekong River" /><ref name="Hydrological and Flood Hazards in the Lower Mekong Basin" /><ref name="A compendium of major international rivers in the ESCAPE regions" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA105 | |'''Yarí'''|| {{formatnum:2933}}|| {{formatnum:37127}}|| {{formatnum:691}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Japurao]]||<ref name="Estudio Nacional del Agua 2010" /><ref name="Amazon" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2014" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS106 | |'''[[Panjnad (rivero)|Panjnad]]'''|| {{formatnum:2910}}|| {{formatnum:395000}}|| {{formatnum:1571}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Induso]]||<ref name="Indus" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |EU107 ||'''[[Rejno]]''' | ||{{formatnum:2900}} ||{{formatnum:190522}} ||{{formatnum:1233}} | bgcolor="#E0FFFF" |[[Norda Maro]] |<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Rhine">{{cite web |last=Eric |first=Tilman |title=Rhine |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/rhine?catid=230&Itemid=764|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref>[http://unesdoc.unesco.org/images/0013/001333/133303e.pdf Rhine case study]; Technical documents in hydrology: PC-CP series; Vol.:17; 2003</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS108 | |'''Xiang'''|| {{formatnum:2848}}|| {{formatnum:102148}}|| {{formatnum:948}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Jangzio]]||<ref name="Yangzi Jiang-Chang Jiang (Yangtze)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS109|| '''Batang Hari''' | || {{formatnum:2819}}|| {{formatnum:46504}}|| 800 || bgcolor="#E6E6FA" |[[Sudĉina maro|Sudĉina Maro]]||<ref name="Floating marine debris along Indonesian coasts – An atlas of strandings based on Lagrangian modelling" /><ref name="The Invisible Carbon Footprint as a hidden impact of peatland degradation inducing marine carbonate dissolution in Sumatra, Indonesia" /><ref name="Impact of peatlands on carbon dioxide (CO2) emissions from the Rajang River and Estuary, Malaysia" /><ref name="Pengelolaan Sumber Daya Air Wilayah Sungai Batanghari">{{cite report|url= https://sda.pu.go.id/assets/uploads/files/2021_Pola%20PSDA_Wilayah%20Sungai%20Batanghari.pdf|title=Pengelolaan Sumber Daya Air Wilayah Sungai Batanghari|website=www.sda.pu.go.id|date=2021}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA110 | |'''[[Guaporé]]'''|| {{formatnum:2738}}|| {{formatnum:353028}}|| {{formatnum:1558}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Mamoré]] ||<ref name="Amazon" /><ref name="Balance Hidrico Superficial de Bolivia" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS111|| '''Pjasina''' | || {{formatnum:2730}}|| {{formatnum:182000}} || {{formatnum:817}} || bgcolor="#FFF0F5" |[[Karaa maro|Karaa Maro]]||<ref name="River-Runoff Forcing Data–Arctic Ocean Model Intercomparison Project">{{cite web|url=https://www2.whoi.edu/site/aomip/data/river-runoff-forcing-data|title=River-Runoff Forcing Data–Arctic Ocean Model Intercomparison Project|website=www2.whoi.edu}}</ref><ref name="Siberian Basins" /><ref name="A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA112 ||'''Cuyuni''' | ||{{formatnum:2719}} ||{{formatnum:85635}} ||{{formatnum:633}} | bgcolor="#E0FFFF" |[[Atlantika Oceano]] ||<ref name="Biogeochemistry of Inland Waters">{{cite book |last1=Likens |first1=Gene E. |url=https://books.google.com/books?id=AL6J8i9ZeDEC |title=Biogeochemistry of Inland Waters |date=2010 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-381997-0}}</ref><ref name="Los recursos hidraulicos de América Latina">{{cite report|url=https://repositorio.cepal.org/server/api/core/bitstreams/65a2050e-d7a1-4b62-a351-884dab1a4fc8/content|title=Los recursos hidraulicos de América Latina|docket=Reunion regional preparatoria para America Latina y el Caribe Naciones Unidas sobre el agua|author=Consejo Económico y Social (CES)|publisher=Naciones Unidas, Comisión Económica para América Latina (CEPAL)|location=Lima (Perú)|page=95|date=1976|website=repositorio.cepal.org}}</ref><ref name="Atlantic North Coast">{{cite web |last=Eric |first=Tilman |title=Atlantic North Coast |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=167&catid=329&Itemid=179#tab-4753|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins">{{cite report|title=Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins|url=https://www.waterfootprint.org/media/downloads/Report53-GlobalBlueWaterScarcity.pdf|last1=A.Y.|first1=Hoekstra|last2=M.M.|first2=Mekonnen|date=2011|work=Value of Water Research Report Series NO. 53|location=Delft (Netherlands)|publisher=UNESCO–IHE Institute for Water Education}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS113 | |'''Mali Hka'''|| {{formatnum:2693}}|| {{formatnum:23221}}|| {{formatnum:320}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Ajejarvadio (rivero)|Ajejarvadio]]||<ref name="Irrawaddy (Ayeyarwaddy)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA114 ||'''Usumacinta''' | ||{{formatnum:2678}} ||{{formatnum:77743}} ||{{formatnum:1052}} | bgcolor="#E0FFFF" |[[Meksika golfo|Golfo de Meksiko]]||<ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /><ref name="Grijalva–Usumacinta">{{cite web |last=Eric |first=Tilman |title=Grijalva–Usumacinta |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/grijalva-usumacinta?catid=248&Itemid=730|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Flujo de carbono de un sistema lótico tropical mexicano. Caso de estudio: Cuenca del Río Usumacinta">{{cite report|title=Flujo de carbono de un sistema lótico tropical mexicano. Caso de estudio: Cuenca del Río Usumacinta|url=https://www.agua.unam.mx/PremioTesis/assets/docs/TesisGanadoras/SoriaIsmael_FlujoCarbonoRioUsumacinta.pdf|last1=Ismael|first1=Fabián|last2=Soria|first2=Reinoso|last3=Dr. Javier|first3=Alcocer|last4=Dr. Felipe|first4=García-Oliva|last5=Dr. Luis|first5=Oseguera|last6=Dr. Alfonso|first6=Lugo|last7=Dr. Enrique|first7=Cantoral|last8=Dr. Salvador|first8=Sánchez Carrillo|publisher=Universidad Nacional Autónoma de México (UNAM)|location=Ciudad de México (Mexico)|page=32|date=2020|website=agua.unam.mx}}</ref><ref name="Anuario Estadistica de los Estados Unidos Mexicanos Edición 2005">{{cite report|url=https://www.inegi.org.mx/contenidos/productos/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/historicos/1334/702825160173/702825160173_1.pdf|title=Anuario Estadistica de los Estados Unidos Mexicanos Edición 2005|author=Instituto Nacional de Estadística Geografía e Informática (INEGI)|publisher=INEGI|page=99|issn=0188-8692|date=2006|website=inegi.org.mx}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA115||'''[[San Juan]]''' | || {{formatnum:2649}}|| {{formatnum:16465}} || 399 || bgcolor="#E6E6FA" |[[Pacifika Oceano]]||<ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /><ref name="Streamflow Intensification Driven by the Atlantic Multidecadal Oscillation (AMO) in the Atrato River Basin, Northwestern Colombia" /><ref name="Estimation of the water balance of the Colombian Pacific region">{{cite report|url=http://www.scielo.org.co/pdf/dyna/v86n208/0012-7353-dyna-86-208-297.pdf|title=Estimation of the water balance of the Colombian Pacific region|docket=DYNA|last1=Manuela|first1=Velásquez-Restrepo|last2=Germán|first2=Poveda|publisher=Facultad de Minas de la Universidad Nacional de Colombia|location=Medellín (Colombia)|pages=297–306|issn=0012-7353|doi=10.15446/dyna.v86n208.73587|date=2019|website=scielo.org}}</ref><ref name="Estudio Nacional del Agua 2022" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2010" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2014" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF116|| '''[[Krosrivera (subŝtato)|Krosrivera]]''' | || {{formatnum:2647}}|| {{formatnum:52257}}|| 489 || bgcolor="#E0FFFF" |[[Golfo de Biafro]]||<ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /><ref name="Central West Coast" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |EU117|| '''[[Neva]]''' | || {{formatnum:2646}}|| {{formatnum:287094}}|| {{formatnum:1063}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Balta Maro]] ||<ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /><ref name="Northern Europe" /><ref name="Neva River and Neva Bay''">{{cite book|author=Nezhihovsky, R. A.|url=https://books.google.com/books?id=PQ8LHQAACAAJ|title=Neva River and Neva Bay|publisher=Gidrometeoizdat|date=1981}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS118|| |'''Sungari'''|| {{formatnum:2591}}|| {{formatnum:557180}}|| {{formatnum:1927}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Amur]]||<ref name="Heilong Jiang (Amur)">{{cite web |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/heilong-jiang-amur?catid=213&Itemid=0 |title=Heilong Jiang (Amur) |last=Eric |first=Tilman |website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Amur–Heilong River Basin Reader" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA119 || |'''[[Urubamba]]'''|| {{formatnum:2579}}|| {{formatnum:59071}}|| {{formatnum:915}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Ukajalo]] ||<ref name="Amazon" /><ref name="Perú: Anuario de Estadistícas Ambientales 2022" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFF66" |OC120 ||'''Digul''' | ||{{formatnum:2578}} ||{{formatnum:29175}} ||853 | bgcolor="#E6E6FA" |[[Arafura maro|Arafura Maro]] ||<ref name="Pengelolaan Sumber Daya Air Wilayah Sungai Einladen–Digul–Bikuma">{{cite report|url=https://sda.pu.go.id/assets/uploads/files/2021_RPSDA%20WS%20Einladen%E2%80%93Digul%E2%80%93Bikuma.pdf|title=Pengelolaan Sumber Daya Air Wilayah Sungai Einladen–Digul–Bikuma|website=www.sda.pu.go.id|date=2021}}</ref><ref name="Papua New Guinea">{{cite web |last=Eric |first=Tilman |title=Papua New Guinea |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/papua-new-guinea?catid=277&Itemid=780|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Final report Einlanden-Digul-Bikuma basin IWRM case study" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA121|| |'''Casiquiare'''|| {{formatnum:2574}}|| {{formatnum:82800}}|| {{formatnum:731}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rio Negro (Amazonio)|Negro]]||<ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF122 | |'''[[Sangha]]'''|| {{formatnum:2570}}|| {{formatnum:191953}}|| {{formatnum:1459}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rivero Kongo|Kongo]]||<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin" /><ref name="Congo River" /><ref name="The water resource in tropical Africa and its exploitation" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA123 | |'''[[Apure]]'''|| {{formatnum:2544}}|| {{formatnum:116713}}|| {{formatnum:1038}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Orinoko]]||<ref name="La geografía del agua" /><ref name="Orinoco" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS124 | |'''[[Koŝi]]'''|| {{formatnum:2500}}|| {{formatnum:88185}}|| {{formatnum:729}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Gango]]||<ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS125|| '''Kayan''' | || {{formatnum:2463}}|| {{formatnum:33005}}|| 576 || bgcolor="#E6E6FA" |[[Sulavesa maro|Sulavesa Maro]]||<ref name="Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins" /><ref name="Hanergy 2013">{{Citation|last=Hanergy Holding Group|title=Indonesia East Kalimantan Kayan River Basin Hydropower and Aluminum smelting Project|url=https://www.scribd.com/presentation/323552343|date=March 2013|type=Slide deck|mode=cs1|via=Scribd|access-date=24 September 2021|archive-date=24 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924131157/https://www.scribd.com/presentation/323552343|url-status=live }}</ref><ref name="Floating marine debris along Indonesian coasts – An atlas of strandings based on Lagrangian modelling" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS126|| |'''Ghorautra''' || {{formatnum:2463}}|| {{formatnum:24060}}|| {{formatnum:339}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Meghna|Megna]]||<ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA127 | |'''[[Pastaza]]'''|| {{formatnum:2438}}|| {{formatnum:41793}}|| {{formatnum:787}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Maranjono]]||<ref name="Amazon" /><ref name="Oficina Nacional de Evaluación de Recursos Naturales (ONERN)" /><ref name="Análisis de la Evaluación Ambiental Preliminar de la Central Hidroeléctrica Lorena – Río Marañón"/><ref name="Evaluación de recursos hídricos en la cuenca Marañón–Informe Final (Volume I)" /><ref name="Perú: Anuario de Estadistícas Ambientales 2022"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA128 | |'''[[Liard]]''' || {{formatnum:2434}}|| {{formatnum:277100}}|| {{formatnum:1215}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Makenzio]]||<ref name="Mackenzie" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA129 | |'''Ituí''' || {{formatnum:2422}}|| {{formatnum:43035}}|| {{formatnum:796}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Javari]] ||<ref name="Amazon" /><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFF66" |OC130 | |Fly antraŭ Strickland|| {{formatnum:2400}}|| {{formatnum:19528}}|| {{formatnum:604}}|| bgcolor="#E6E6FA" |Fly ||<ref name="Sustainable Development for Traditional Inhabitants of the Torres Strait Region" /><ref name="A method of flood runoff estimation in an ungauged catchment (Ok Mani) in the highlands of Papua New Guinea">{{cite thesis|title=A method of flood runoff estimation in an ungauged catchment (Ok Mani) in the highlands of Papua New Guinea|url=https://mro.massey.ac.nz/items/07351aef-9ddb-428c-b847-7eddd6289d32|last1=Joseph|first1=Ba Irai|page=35|date=1996|publisher=Massey University }}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA131 | |'''Paragua'''|| {{formatnum:2389}}|| {{formatnum:39605}}|| {{formatnum:550}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Caroní ||<ref name="La geografía del agua" /><ref name="Orinoco" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA132 ||'''Esekibo''' | ||{{formatnum:2369}} ||{{formatnum:68788}} ||{{formatnum:936}} | bgcolor="#E0FFFF" |[[Atlantika Oceano]] ||<ref name="Biogeochemistry of Inland Waters" /><ref name="Los recursos hidraulicos de América Latina" /><ref name="Atlantic North Coast" /><ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS133|| |'''Jialing'''|| {{formatnum:2368}}|| {{formatnum:159180}}|| {{formatnum:1345}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Jangzio]]||<ref name="Yangzi Jiang-Chang Jiang (Yangtze)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA134 | |'''[[Cauca]]'''|| {{formatnum:2364}}|| {{formatnum:59840}}|| {{formatnum:1180}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Magdalena]]||<ref name="Estudio Nacional del Agua 2022" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2010" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2014" /><ref name="Magdalena–Cauca" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA135 | |'''[[Ruĝa rivero|Ruĝa]]'''|| {{formatnum:2349}}|| {{formatnum:241388}}|| {{formatnum:2189}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Misisipo]]||<ref name="Flux and Sources of Nutrients in the Mississippi–Atchafalaya River Basin" /><ref name="Changes in Streamflow and the Flux of Nutrients in the Mississippi-Atchafalaya River Basin, USA, 1980–2007" /><ref name="Arkansas White Red">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/arkansas-white-red?catid=2&Itemid=179|title=Arkansas White Red|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA136||'''Jacuí''' | || {{formatnum:2327}}|| {{formatnum:82618}} || 800 || bgcolor="#E0FFFF" |Lagoa dos Patos ||<ref name="Estimates of Freshwater Discharge from Continents: Latitudinal and Seasonal Variations" /><ref name="Atlantic East Coastal">{{cite web|title=Atlantic East Coastal|url=https://www.riversnetwork.org/MAPS/SOUTH_AMERICA/ATLANTIC%20EAST%20COAST_COASTAL/index.html|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Conjuntura dos Recursos Hídricos no Brasil: regiões hidrográficas brasileiras" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA137 | |'''Içana'''|| {{formatnum:2279}}|| {{formatnum:35516}}|| {{formatnum:689}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rio Negro (Amazonio)|Negro]]||<ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA138 | |'''Anapu'''|| {{formatnum:2272}}|| {{formatnum:52495}}|| {{formatnum:470}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Furo do Tajapuru ||<ref name="Tocantins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF139 | |'''Fimi'''|| {{formatnum:2253}}|| {{formatnum:136175}}|| {{formatnum:1395}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rivero Kasai|Kasai]]||<ref name="Congo River" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF140|| '''[[Sanago]]''' | || {{formatnum:2223}}|| {{formatnum:134252}}|| {{formatnum:1067}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Golfo de Biafro]]||<ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /><ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Central West Coast" /><ref name="Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS141|| '''[[Amudarjo]]''' | || {{formatnum:2200}}|| {{formatnum:798035}}|| {{formatnum:2620}}|| bgcolor="#FFF8DC" |[[Arala Maro]]||<ref name="Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System" /><ref name="Environmental flow assessment, evaluation, and suggestions for dying riverine ecosystem of the transboundary Amudarya River, Central Asia">{{cite journal|journal=Ecological Indicators|doi=10.1016/j.ecolind.2023.111419|title=Environmental flow assessment, evaluation, and suggestions for dying riverine ecosystem of the transboundary Amudarya River, Central Asia|last1=Rashid|first1=Mahmood|last2=Shaofeng|first2=Jia|last3=Aifeng|first3=Lv|last4=Shahid|first4=Naeem|volume=178|year=2024|article-number=111419 |doi-access=free|bibcode=2024EcInd.15811419M }}</ref><ref name="Amu-Darya - Chatly">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P2917100.html|title=Amu-Darya - Chatly|website=www.compositerunoff.sr.unh.edu}}</ref><ref name="Section 2. Water-related situation in the Aral Sea basin">{{cite web|url= https://www.cawater-info.net/yearbook/2022/02_yearbook2022_en.htm|title=Section 2. Water-related situation in the Aral Sea basin|website=www.cawater-info.net}}</ref><ref name="Drainage basin of the Aral Sea and other transboundary waters in Central Asia">{{cite report|url=https://unece.org/DAM/env/water/publications/assessment/English/G_PartIV_Chapter3_En.pdf|title=Drainage basin of the Aral Sea and other transboundary waters in Central Asia|docket=Second Assessment of Transboundary Rivers, Lakes and Groundwaters|author=UNECE|others=Finnish Environment Institute (Syke), International Water Assessment Centre (IWAC), Slovak Hydrometeorological Institute (SHMÚ), United Nations Environment Programme (UNEP), Dubai Electricity and Water Authority (DEWA), Global Resource Information Database (GRID–Geneva), International Groundwater Resources Assessment Centre (IGRAC), Zoï Environment Network (Zoï)|publisher=United Nations Economic Comission for Europe (UNECE)|location=New York (United States), Geneva (Italy), Genf (Switzerland)|date=2011|website=unece.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF142|| |'''[[Aruvimi]]'''|| {{formatnum:2200}}|| {{formatnum:121163}}|| {{formatnum:1287}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rivero Kongo|Kongo]]||<ref name="Congo River" /><ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS143|| '''Anadir''' | || {{formatnum:2160}}|| {{formatnum:191000}}|| {{formatnum:1146}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Beringa maro|Beringa Maro]]||<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System" /><ref name="water">[http://water-rf.ru/Водные_объекты/842/Анадырь «Вода России» – Анадырь]</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA144|| |'''Ventuari'''|| {{formatnum:2160}}|| {{formatnum:40861}}|| {{formatnum:520}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Orinoko]]||<ref name="La geografía del agua" /><ref name="Orinoco" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA145 | |'''Curaray'''|| {{formatnum:2155}}|| {{formatnum:26775}}|| {{formatnum:1011}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Napo]] ||<ref name="Amazon" /><ref name="Oficina Nacional de Evaluación de Recursos Naturales (ONERN)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS146|| '''[[Kriŝno (rivero)|Kriŝno]]''' | || {{formatnum:2145}}|| {{formatnum:274596}}|| {{formatnum:1300}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Bengala Golfo]]||<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins" /><ref name="Indian Peninsula" /><ref name="A Significant Shift in Particulate Organic Matter Characteristics during Flooding of River Krishna, Eastern Peninsular India">{{cite journal|journal=Current Science|url=https://www.academia.edu/65907676|title=A Significant Shift in Particulate Organic Matter Characteristics during Flooding of River Krishna, Eastern Peninsular India|last1=C. Prakash|first1=Babu|volume=118|doi=10.18520/cs/v118/i3/455-461|date=2020|doi-access=free}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA147|| |'''Tennessee''' || {{formatnum:2140}}|| {{formatnum:105870}}|| {{formatnum:1049}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Ohio (rivero)|Ohio]]||<ref name="Flux and Sources of Nutrients in the Mississippi–Atchafalaya River Basin" /><ref name="Changes in Streamflow and the Flux of Nutrients in the Mississippi-Atchafalaya River Basin, USA, 1980–2007" /><ref name="Tennessee">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/tennessee?catid=320&Itemid=179|title=Tennessee|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS148 | |'''Lohit'''|| {{formatnum:2138}}|| {{formatnum:29330}}|| {{formatnum:560}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Bramaputro|Brahmaputro]]||<ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA149 | |'''Tapauá''' || {{formatnum:2135}}|| {{formatnum:63185}}|| {{formatnum:745}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Purus]] ||<ref name="Amazon" /><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS150|| '''[[Mahanadi]]''' | || {{formatnum:2125}}|| {{formatnum:145260}}|| 851 || bgcolor="#F0FFF0" |[[Bengala Golfo]]||<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins" /><ref name="Indian Peninsula" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA151||'''[[Alabama]]''' | || {{formatnum:2118}}|| {{formatnum:124158}}|| {{formatnum:1263}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Meksika golfo|Meksika Golfo]]||<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="South Atlantic Gulf">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/south-atlantic-gulf?catid=314&Itemid=563|title=South Atlantic Gulf|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS152|| |'''Olokma'''|| {{formatnum:2110}}|| {{formatnum:209378}}|| {{formatnum:1436}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Leno (rivero)|Leno]]||<ref name="Siberian Basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS153 | |'''[[Juan]]'''|| {{formatnum:2106}}|| {{formatnum:93287}}|| {{formatnum:864}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Jangzio]]||<ref name="Yangzi Jiang-Chang Jiang (Yangtze)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA154 | |'''Ji Paraná'''|| {{formatnum:2100}}|| {{formatnum:76127}}|| {{formatnum:820}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rivero Madeira|Madeira]]||<ref name="Amazon" /><ref name="SIMULAÇÃO HIDROLÓGICA NA AMAZÔNIA: RIO MADEIRA">{{cite web|url=http://www.coc.ufrj.br/es/documents2/doutorado/2006-2/860-alfredo-ribeiro-neto-doutorado/file&ved=2ahUKEwj9k6rv5or9AhX_AxAIHbTFB7EQFnoECAkQAQ&usg=AOvVaw263SiaNJvrXCQt8VjBOQzr|title=SIMULAÇÃO HIDROLÓGICA NA AMAZÔNIA: RIO MADEIRA|first1=Carlos|last1=Vieira da Silva|first2=Carlos Eduardo|last2=Morelli Tucci|first3=José|last3=Almir Cirilo|first4=Luciene|last4=Pimentel da Silva|first5=Otto|last5=Corrêa Roturno Filho|first6=Benoit|last6=Le Guennec|date=2006}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF155 | |'''Lomami'''|| {{formatnum:2062}}|| {{formatnum:109080}}|| {{formatnum:1946}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rivero Kongo|Kongo]]||<ref name="Congo River" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF156 | |'''Lulonga'''|| {{formatnum:2040}}|| {{formatnum:82952}}|| {{formatnum:952}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rivero Kongo|Kongo]]||<ref name="Congo River" /><ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS157 | |'''Gandak''' || {{formatnum:2025}}|| {{formatnum:46300}}|| {{formatnum:814}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Gango]]||<ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA158||'''Marowijne''' | || {{formatnum:2000}}|| {{formatnum:66184}}|| 725 || bgcolor="#E0FFFF" |[[Atlantika Oceano]]||<ref name="Los recursos hidraulicos de América Latina" /><ref name="Atlantic North Coast" /><ref name="Global Hydrological Archive and Analysis System">{{cite web |url=https://wsag.unh.edu/Tools/html/RGISMain.html |title=Global Hydrological Archive and Analysis System |website=wsag.unh.edu}}</ref><ref name="Frontière, frontières: la région du Maroni, entre la Guyane et le Surinam">{{cite report|title=Frontière, frontières: la région du Maroni, entre la Guyane et le Surinam|last=André|first=Calmont|publisher=Espaces tropicaux|date=2008|page=205-219|url=https://www.persee.fr/doc/etrop_1147-3991_2008_act_19_10_1274}}</ref><ref name="5. Water resources in Suriname">{{cite report|url=https://www.swris.sr/wp-content/uploads/2017/12/Water-resources-in-suriname.pdf|title=5. Water resources in Suriname|author=United Nations Development Programme (UNDP)|publisher=UNDP|pages=121–144|date=1972|website=www.swris.sr}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFF66" |OC159|| '''Kikori''' | || {{formatnum:2000}}|| {{formatnum:18863}}|| 445 || bgcolor="#E6E6FA" |[[Golfo de Papuo]]||<ref name="Anatomy and growth of a Holocene clinothem in the Gulf of Papua" /> |} == Referencoj == {{Referencoj|2}} [[Kategorio:Listoj de riveroj]] [[Kategorio:Geografio]] [[Kategorio:Hidrologio]] gtol1zi3lxd1skpjgspyyhcvtyngwgk 9490252 9490251 2026-10-08T08:44:43Z River.discharge 248816 /* */ 9490252 wikitext text/x-wiki Tio estas listo de [[rivero]]j laŭ ties averaĝa akvoŝarĝo, tio estas ties akvofluo. Oni montras nur la riverojn kies akvokvanto estas pli ol 2000 kubaj metroj por sekundo. {| class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" !colspan="6" align="center"|[[Kontinento]] |- |bgcolor="#CCCCFF"|[[Afriko]] |bgcolor="#FFCBCB"|[[Azio]] |bgcolor="#CCFF66"|[[Oceanio]] |bgcolor="#FFCCFF"|[[Eŭropo]] |bgcolor="#CCFFFF"|[[Nordameriko]] |bgcolor="#FFEBAD"|[[Sudameriko]] |} {| class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" !colspan="5" align="center"|[[Oceano]] |- |bgcolor="#E0FFFF"|[[Atlantika Oceano]] |bgcolor="#E6E6FA"|[[Pacifika Oceano]] |bgcolor="#F0FFF0"|[[Hinda Oceano]] |bgcolor="#FFF0F5"|[[Arkta Oceano]] |bgcolor="#FFF8DC"|[[Evaporito]] |} {| class="sortable col1right col4right col5right col6right" style="border: 1px solid #999; background-color:#ffffff;font-size:90%;" |- bgcolor="#BDBBD7" style="color:#000080;text-align:center;font-size:105%;" ! rowspan="2" | No ! colspan="2" | [[Rivero]] ! rowspan="2" | Averaĝa elŝarĝo (m³/s) ! rowspan="2" | [[Akvokolekta areo]] (km²) ! rowspan="2" | Longo (km) ! rowspan="2" | Elfluo al ! rowspan="2" | Referenco |- bgcolor="#BDBBD7" style="color:#000080;text-align: center;font-size:105%;" !Primary !Tributary |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD"|[[Sudameriko|SA]]1|| '''[[Amazono]]''' ||| {{formatnum:209000}}|| {{formatnum:6020438}} || {{formatnum:6575}} ||bgcolor="#E0FFFF" |[[Atlantika Oceano]]||<ref name="Hydrologie du bassin amazonien">{{cite book|url=https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/2022-02/010010558.pdf|title=Hydrologie du bassin amazonien|date=1997|isbn=2-7011-1532-9|last1=Théry |first1=Hervé |last2=Maurence |first2=Pascale |publisher=Belin }}</ref><ref name="Conjuntura dos Recursos Hídricos no Brasil: regiões hidrográficas brasileiras">{{cite report|url=https://www.snirh.gov.br/portal/snirh/centrais-de-conteudos/conjuntura-dos-recursos-hidricos/regioeshidrograficas2014.pdf|title=Conjuntura dos Recursos Hídricos no Brasil: regiões hidrográficas brasileiras|docket=Edição Especial|author=Agéncia Nacional de Águas (ANA)|publisher=Superintendência de Planegiamento de Recursos Hídricos (SPR)|page=163|isbn=978-85-8210-027-1|date=2015|website=www.snirh.gov.br}}</ref><ref name="The River Amazon water contribution to the Atlantic Ocean">{{cite journal|journal=Journal of Water Science|url=https://id.erudit.org/iderudit/044688ar|doi=10.7202/044688ar|title=The River Amazon water contribution to the Atlantic Ocean|last1=Jacques|first1=Callède|last2=Gérard|first2=Cochonneau|last3=Fabrício|first3=Vieira Alves|last4=Jean-Loup|first4=Guyot|last5=Valdemar|first5=Santos Guimarães|last6=Eurides|first6=De Oliveira|volume=23|number=3|date=2010|pages=247–273}}</ref><ref name="Amazon">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=43&catid=191&Itemid=179|title=Amazon|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Continental scale models of water balance and fluvial transport: An application to South America">{{cite journal|journal=Global Biogeochemical Cycles|doi=10.1029/GB003i003p00241|url=https://doi.org/10.1029/GB003i003p00241|last1=Charles J.|first1=Vörösmarty|last2=Berrien|first2=Moore III|last3=Annette L.|first3=Grace|last4=M. Patricia|first4=Gildea|last5=Jerry M.|first5=Melille|last6=Bruce|first6=Peterson|last7=Edward|first7=B. Rastetter|last8=Paul|first8=A. Steudler|title=Continental scale models of water balance and fluvial transport: An application to South America|date=1989|volume=3|issue=3|pages=241–265|bibcode=1989GBioC...3..241V |url-access=subscription}}</ref><ref name="Gupta2007">{{cite book|last=Gupta|first=Avijit|title=Large rivers: geomorphology and management|url=https://books.google.com/books?id=gXgyHLT_hwIC&pg=PA31|accessdate=18 April 2011|year=2007|publisher=John Wiley and Sons|isbn=978-0-470-84987-3|page=31}}</ref><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world">{{cite journal|journal=International Journal of Digital Earth|doi=10.1080/17538940902746082|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/17538940902746082|title=Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world|last1=S.|first1=Liu|last2=P.|first2=Lu|last3=D.|first3= Liu|last4=P.|first4=Jin|last5=W.|first5=Wang|page=80-87|volume=2|issue=1|date=2009 |bibcode=2009IJDE....2...80L |url-access=subscription}}</ref><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte">{{cite report|url=https://repositorio.ufpa.br/server/api/core/bitstreams/d60fc02c-cfb2-43ca-82e8-a1c8b040224c/content|title=Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte|last=Ishihara|first=Júnior Hiroyuki|publisher=Dados Internacionais de Catalogação de publicação (CIP), Biblioteca do NAEA/UFPA|location=Belém (Pará, Brazil)|date=2015|page=246|website=repositorio.ufpa.br}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |[[Afriko|AF]]2|| '''[[Kongo]]''' | || {{formatnum:41400}}|| {{formatnum:3712316}}|| {{formatnum:5118}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Atlantika Oceano]]||<ref name="The water resource in tropical Africa and its exploitation">{{cite report |url=https://cgspace.cgiar.org/server/api/core/bitstreams/88e59f9a-8a9a-4cb3-8ee8-d25f313c7987/content |title=The water resource in tropical Africa and its exploitation |last1=K.A. |first1=Edwards |last2=G.A. |first2=Classen |last3=E.H.J. |first3=Schroten |publisher=The International Livestock Centre for Africa (ILCA) |location=Addis Ababa (Ethiopia) |page=103 |date=1983 |isbn=92-9053-043-X}}</ref><ref name="Recent Budget of Hydroclimatology and Hydrosedimentology of the Congo River in Central Africa">{{cite journal|journal=Water|url=https://www.mdpi.com/2073-4441/12/9/2613|title=Recent Budget of Hydroclimatology and Hydrosedimentology of the Congo River in Central Africa|last1=Laraque|first1=Alain|last2=Moukandi N'kaya|first2=Guy D.|page=36|year=2020|volume=12|issue=9|doi=10.3390/w12092613|bibcode=2020Water..12.2613L|doi-access=free}}</ref><ref name="Hydrological Cycle Volume III">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UAmCCwAAQBAJ|title=Hydrological Cycle Volume III|last1=Igor Alekseevich|first1=Shiklomanov|isbn=978-1-84826-026-9|date=2009|publisher=EOLSS Publications }}</ref><ref name="Estimates of Freshwater Discharge from Continents: Latitudinal and Seasonal Variations">{{cite journal|journal=Journal of Hydrometeorology|doi=10.1175/1525-7541(2002)003<0660:EOFDFC>2.0.CO;2|url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/hydr/3/6/1525-7541_2002_003_0660_eofdfc_2_0_co_2.xml|last1=Aiguo|first1=Dai|last2=Kevin|first2=E. Trenberth|title=Estimates of Freshwater Discharge from Continents: Latitudinal and Seasonal Variations|date=2002|volume=3|number=6|pages=660–687|bibcode=2002JHyMe...3..660D}}</ref><ref name="Congo River">{{cite web |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/congo?catid=215&Itemid=0 |title=Congo River |last=Eric |first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Spatial and temporal runoff oscillation analysis of the main rivers of the world during the 19th–20th centuries">{{cite journal|journal=Hydrology|url=http://www.adbarno.it/rep/biblio/Pekarova.pdf|title=Spatial and temporal runoff oscillation analysis of the main rivers of the world during the 19th–20th centuries|last1=Pavla|first1=Pekárová|last2=Pavol|first2=Miklánek|last3=Ján|first3=Pekár|page=62-79|date=2003 |volume=274 |issue=1 |doi=10.1016/S0022-1694(02)00397-9 |bibcode=2003JHyd..274...62P }}</ref><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD"|SA3|| '''[[Orinoko]]''' | || {{formatnum:39000}}|| {{formatnum:1014797}}|| {{formatnum:3010}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Atlantika Oceano]]||<ref name="Estudio Nacional del Agua 2010">{{cite web |url=https://www.ideam.gov.co/sala-de-prensa/informes/Estudios%20nacionales%20del%20agua |title=Estudio Nacional del Agua 2010|website=www.ideam.gov.co}}</ref><ref name="XXI. Peces del fondo del río Orinoco y afluentes principales (Colombia–Venezuela): diversidad y aspectos bioecológicos">{{cite book|url=https://www.researchgate.net/publication/370581100|title=XXI. Peces del fondo del río Orinoco y afluentes principales (Colombia–Venezuela): diversidad y aspectos bioecológicos|last1=Carlos Andrés|first1=Lasso Alcalá|last2=Mónica Andrea|first2=Morales Betancourt|isbn=978-958-5183-65-0|doi=10.21068/eh9789585183629|date=2022}}</ref><ref name="La geografía del agua">{{cite book|url=https://bibliofep.fundacionempresaspolar.org/media/1378189/agua_ti_cap03.pdf|title=La geografía del agua|last1=José Rafael |first1=Córdova |last2=Marcelo González |first2=Sanabria|last3=Arnoldo|first3=José Gabaldón|publisher=Fundación Empresas Polar|date=2015|isbn=978-980-379-354-8|page=103-140}}</ref><ref name="Orinoco">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/orinoco?catid=10&Itemid=0|title=Orinoco|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB"|[[Azio|AS]]4||'''[[Jangzio]]''' | || {{formatnum:31900}}|| {{formatnum:1949515}}||{{formatnum:6236}}||bgcolor="#E6E6FA" |[[Orientĉina maro|Orientĉina Maro]]||<ref name="Yangzi Jiang-Chang Jiang (Yangtze)">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=222&catid=373&Itemid=179|title=Yangzi Jiang-Chang Jiang (Yangtze)|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Hydrological Cycle Volume III"/><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world"/> |-bgcolor="#EFEFEF" |bgcolor="#FFEBAD"|SA5|| |'''[[Negro]]''' || {{formatnum:30641}} || {{formatnum:765335}} || {{formatnum:2362}} ||bgcolor="#E0FFFF"|[[Amazono]]||<ref name="Hydrologie du bassin amazonien"/><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM">{{cite report|url=https://web.archive.org/web/20210506021650if_/http://meioambiente.am.gov.br/wp-content/uploads/2016/04/Produto-II-Diagn%C3%B3stico-Progn%C3%B3stico-e-Cen%C3%A1rios-volume-II.pdf|title=Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM|work=Relatório Técnico RT 03–Diagnóstico, prognóstico e cenários futuros dos recursos hídricos do estado–Tomo II|last=Adejalmo|first=Figueiredo Gazen|publisher=Governo do Estado do Amazonas, Secretaria de Estado do Meio Ambiente (SEMA)|date=2019}}</ref><ref name="Amazon"/><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte"/><ref name="Estimating cell-to-cell land surface drainage paths from digital channel networks, with an application to the Amazon basin">{{cite journal|title=Estimating cell-to-cell land surface drainage paths from digital channel networks, with an application to the Amazon basin|last1=Emilio|first1=Mayorga|last2=Miles G.|first2=Longsdon|last3=Maria Victoria|first3=R. Ballester|last4=Jeffrey E.|first4=Richey|journal=Journal of Hydrology |year=2005|volume=315 |issue=1–4 |pages=167–182 |doi=10.1016/J.JHYDROL.2005.03.023|s2cid=8107631 }}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD"|SA6 | |'''[[Rivero Madeira|Madeira]]''' || {{formatnum:30173}}|| {{formatnum:1322782}}|| {{formatnum:3518}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="Recursos Hídricos - INE">{{cite web|url=https://www.ine.gob.bo/index.php/medio-ambiente/recursos-hidricos-cuadros-estadisticos|title=Recursos Hídricos - INE|website=www.ine.gob.bo}}</ref><ref name="Balance Hídrico Superficial de Bolivia (1980–2016)">{{cite web|url= https://datos.siarh.gob.bo/biblioteca/406|title=Balance Hídrico Superficial de Bolivia (1980–2016)|website=datos.siarh.gob.bo}}</ref><ref name="Balance Hidrico Superficial de Bolivia">{{cite report |url=https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/divers10-12/010020120.pdf |title=Balance Hidrico Superficial de Bolivia |last1=Michel-Alain |first1=Roche |last2=Carlos |first2=Fernandez Jauregui |last3=Angel |first3=Aliaga Rivera |last4=Jorge |first4=Peña Mendez |last5=Edgar |first5=Salas Rada |last6=José Luis |first6=Montaño Vargas |publisher=UNESCO, ORSTOM, ORCYT |location=La Paz (Bolívia), Montevideo (Uruguay) |isbn=92-9089-029-0 |date=1992}}</ref><ref name="Estimating cell-to-cell land surface drainage paths from digital channel networks, with an application to the Amazon basin"/><ref name="Hydrologie du bassin amazonien"/><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM"/><ref name="Amazon"/><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB"|AS7|| '''[[Brahmaputro]]''' | ||27,000 || 641,964|| {{formatnum:3848}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Padmo]], [[Golfo de Bengalo]]||<ref name="The impact of climate change on runoff in the Yarlung Tsangpo River basin in the Tibetan Plateau">{{cite journal|journal=Stochastic Environmental Research and Risk Assessment|url=https://www.researchgate.net/publication/260524184_The_impact_of_climate_change_on_runoff_in_the_Yarlung_Tsangpo_River_basin_in_the_Tibetan_Plateau|title=The impact of climate change on runoff in the Yarlung Tsangpo River basin in the Tibetan Plateau|last1=Li|first1=Fapeng|last2=Xu|first2=Zongxue|last3=Liu|first3=Wenfeng|last4=Zhang|first4=Yongqiang|doi=10.1007/s00477-013-0769-z|volume=28|pages=517–526|date=2014}}</ref><ref name="Hydrological Cycle Volume III"/><ref name="Spatial and temporal runoff oscillation analysis of the main rivers of the world during the 19th–20th centuries"/><ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/ganga-ganges-brahmaputra?catid=219&Itemid=0|title=Ganga (Ganges)–Brahmaputra|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Climate impact emergence and flood peak synchronization projections in the Ganges, Brahmaputra and Meghna basins under CMIP5 and CMIP6 scenarios">{{cite journal|journal=Environmental Research Letters|doi=10.1088/1748-9326/ac8ca1|last1=Anne|first1=Gädeke|last2=Michel|first2=Wortmann|last3=Christoph|first3=Menz|last4=Saiful|first4=Islam|last5=Muhammad|first5=Masood|last6=Valentina|first6=Krysanova|last7=Stefan|first7=Lange|last8=Fred|first8=Fokko Hattermann|title=Climate impact emergence and flood peak synchronization projections in the Ganges, Brahmaputra and Meghna basins under CMIP5 and CMIP6 scenarios|date=2022|volume=17|number=9|bibcode=2022ERL....17i4036G |doi-access=free}}</ref><ref name="Flood Inundation Mapping of the Sparsely Gauged Large-Scale Brahmaputra Basin Using Remote Sensing Products">{{cite journal|journal=Remote Sensing|doi=10.3390/rs11050501|last1=Biswa|first1=Bhattacharya|last2=Maurizio|first2=Mazzoleni|last3=Reyne|first3=Ugay|title=Flood Inundation Mapping of the Sparsely Gauged Large-Scale Brahmaputra Basin Using Remote Sensing Products|date=2019|volume=11|issue=5|page=501 |doi-access=free |bibcode=2019RemS...11..501B }}</ref><ref name="Beyond hydropower: towards an integrated solution for water, energy and food security in South Asia">{{cite journal|journal=Water Resources Development|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/07900627.2019.1579705|title=Beyond hydropower: towards an integrated solution for water, energy and food security in South Asia|last1=Golam|first1=Rasul|last2=Nilhari|first2=Neupane|last3=Abid|first3= Hussain|last4=Binaya|first4=Pasakhala|volume=37|issue=3|doi=10.1080/07900627.2019.1579705|year=2019|pages=466–490 |url-access=subscription|doi-access=free}}</ref><ref name="Water quality in the Tibetan Plateau: Major ions and trace elements in the headwaters of four major Asian rivers">{{cite journal|doi=10.1016/j.scitotenv.2009.09.001|title=Water quality in the Tibetan Plateau: Major ions and trace elements in the headwaters of four major Asian rivers|last1=Xiang|first1=Huang|last2=Mika|first2=Sillanpää|last3=Egil|first3=T. Gjessing|last4=Rolf|first4=D. Vogt|publisher=ELSEVIER|location=Oslo (Norway), Lhasa (China), Mikkeli (Finland)|url=https://www.academia.edu/14442737|volume=407|issue=24|pages=6242–6254|issn=0048-9697|date=2009|journal=Science of the Total Environment |pmid=19783282 |bibcode=2009ScTEn.407.6242H }}</ref><ref name="The Restless River">{{cite report|url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/267471631520173475/pdf/The-Restless-River-Yarlung-Tsangpo-Siang-Brahmaputra-Jamuna.pdf|title=The Restless River|docket=Yarlung Tsangpo–Siang–Brahmaputra–Jamuna|last1=Ganesh|first1=Pangare|last2=Bushra|first2=Nishat|last3=Xiawei|first3=Liao|last4=Halla|first4=Maher Qaddumi|publisher=World Bank Group, United Nations Educational, Scientific an Cultural Organization (UNESCO)|location=Washington (United States)|page=428|date=2021|website=www.worldbank.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF"|[[Nordameriko|NA]]8||'''[[Misisipo]]''' | || {{formatnum:21300}} ||{{formatnum:3265753}}|| {{formatnum:6084}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Meksika golfo|Meksika Golfo]]||<ref name="Missouri">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/missouri?catid=320&Itemid=637|title=Missouri|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Mississippi River at Vicksburg, MS–USGS – Statistics tables for daily mean (average) data">{{cite web |url=https://waterdata.usgs.gov/nwis/dvstat/?referred_module=sw&amp;site_no=07289000&amp;por_07289000_79165=1872479,00060,79165,2008-01-01,2022-09-29&amp;format=html_table&amp;stat_cds=mean_va&amp;date_format=YYYY-MM-DD&amp;rdb_compression=file&amp;submitted_form=parameter_selection_list |title=Mississippi River at Vicksburg, MS–USGS – Statistics tables for daily mean (average) data |date=10 June 2025 }}</ref><ref name="Variability of Carbon Export in the Lower Mississippi River during an Extreme Cold and Warm Year">{{cite journal|journal=Water|doi=10.3390/w14193044|doi-access=free|last1=Lee|first1=Potter|last2=Y. Jun|first2=Xu|title=Variability of Carbon Export in the Lower Mississippi River during an Extreme Cold and Warm Year|date=2022|volume=14|number=19|page=3044 |bibcode=2022Water..14.3044P }}</ref><ref name="Lower Mississippi">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/lower-mississipi?catid=320&Itemid=179|title=Lower Mississippi|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world"/><ref name="The Mississippi/Atchafalaya River Basin (MARB)">{{cite web|url=https://www.epa.gov/ms-htf/mississippiatchafalaya-river-basin-marb|title=The Mississippi/Atchafalaya River Basin (MARB)|date=March 24, 2015|website=epec.gov}}</ref><ref name="Flux and Sources of Nutrients in the Mississippi–Atchafalaya River Basin">{{cite report|last1=Donald A.|first1=Goolsby|last2=William A.|first2=Battaglin|last3=Gregory B.|first3=Lawrence|last4=Richard S.|first4=Artz|last5=Brent T.|first5=Aulenbach|last6=Richard P.|first6=Hooper|last7=Dennis R.|first7=Keeney|last8=Gary J.|first8=Stensland|title=Flux and Sources of Nutrients in the Mississippi–Atchafalaya River Basin|url=http://rcn.montana.edu/Resources/LRES555/Final_Exam/CENRreport.pdf|publisher=USGS}}</ref><ref name="Changes in Streamflow and the Flux of Nutrients in the Mississippi-Atchafalaya River Basin, USA, 1980–2007">{{cite report|url=https://pubs.usgs.gov/sir/2009/5164/|title=Changes in Streamflow and the Flux of Nutrients in the Mississippi-Atchafalaya River Basin, USA, 1980–2007|last1=William A.|first1=Battaglin|last2=Brent T.|first2=Aulenbach|last3=Aldo|first3=Vecchia|last4=Herbert T.|first4=Buxton|publisher=USGS}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" |bgcolor="#FFCBCB"|AS9||'''[[Jenisejo]]''' | || {{formatnum:20200}}|| {{formatnum:2588752}}|| {{formatnum:5816}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Karaa Maro]]||<ref name="Recent changes to Arctic river discharge">{{cite journal|journal=Nature Communications|doi=10.1038/s41467-021-27228-1|doi-access=free|last1=Dongmei|first1=Feng|last2=Colin|first2=J. Gleason|last3=Peirong|first3=Lin|last4=Xiao|first4=Yang|last5=Ming|first5=Pan|last6=Yuta|first6=Ishitsuka|title=Recent changes to Arctic river discharge|date=2021|volume=12|number=6917|page=6917|pmid=34824255|pmc=8617260|bibcode=2021NatCo..12.6917F}}</ref><ref name="Arctic Great Rivers Observatory">{{cite web|url=https://arcticgreatrivers.org/rivers|title=Arctic Great Rivers Observatory|website=arcticgreatrivers.org}}</ref><ref name="Siberian Basins">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=217&catid=367&Itemid=179|title=Siberian Basins|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world"/><ref name="A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean">{{cite report|url=https://ajsonline.org/article/60722.pdf|title=A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean|last1=V. V.|first1=Gordeev|last2=J. M.|first2=Martin|last3=I. S.|first3=Sidorov|last4=M. V.|first4=Sidorova|publisher=American Journal of Science (AJS)|location=Moscow (Russia), Tiksi Sakha (Yakutiya, Russia), Ispra (Italy)|volume=296|pages=664–691|date=1996|website=www.ajsonline.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD"|SA10||'''[[Parano]]''' | || {{formatnum:19706}}|| {{formatnum:2630667}}|| {{formatnum:4352}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Plata-Rivero|Plata Rivero]]||<ref name="Plano nacional de recurso hídricos–Capítulo 5">{{cite report|url=http://cbhpf.upf.br/download/DBR_Cap5.pdf|title=Plano nacional de recurso hídricos–Capítulo 5|page=159|date=2003|publisher=Passo Fundo Campus|location=São José (Brazil)|website=cbhpf.upf.br}}</ref><ref name="Análisis Diagnóstico Transfronterizo de la Cuenca del Plata – ADT">{{cite report|url=https://cicplata.org/es/documentos-principales|title=Análisis Diagnóstico Transfronterizo de la Cuenca del Plata – ADT|website=www.cicplata.org|author=Comité Intergubernamental Coordinator (CIC)|publisher=CIC, Global Environment Facility (GEF), United Nations Environment (UN), Organización de los Estados Americanos (OEA), Organización of American States (OAS)|location=Buenos Aires (Argentina), Piso (Paraguay)|isbn=978-987-4187-01-7|page=308|date=2018}}</ref><ref name="Transboundary River Basin Overview – La Plata">{{cite report|url=http://www.fao.org/3/ca2141en/CA2141EN.pdf|title=Transboundary River Basin Overview – La Plata|author=FAO AQUASTAT|publisher=Food and Agriculture Organization (FAO), United Nations (UN)|location=Rome (Italy)|page=18|date=2016|website=www.openknowledge.fao.org}}</ref><ref name="La Plata (Parana)">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/la-plata-parana?catid=336&Itemid=0|title=La Plata (Parana)|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |-bgcolor="#EFEFEF" |bgcolor="#FFCBCB"|AS11|| '''[[Leno (rivero)|Leno]]''' | || {{formatnum:18300}}|| {{formatnum:2492004}} || {{formatnum:4692}} ||bgcolor="#FFF0F5"|[[Lapteva Maro]]||<ref name="Recent changes to Arctic river discharge"/><ref>{{cite journal|last1=Kalugin|first1=A. S.|title=Variations of the Present-Day Annual and Seasonal Runoff in the Far East and Siberia with the Use of Regional Hydrological and Global Climate Models|journal=Water Resources|date=1 October 2018|volume=45|issue=1|pages=102–111|doi=10.1134/S0097807818050366|bibcode=2018WRes...45S.102K|s2cid=134779637}}</ref><ref name="Arctic Great Rivers Observatory"/><ref name="Siberian Basins"/><ref name="A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD"| SA12|| |'''[[Japurao]]''' || {{formatnum:18122}}|| {{formatnum:276812}}|| {{formatnum:2816}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="Hydrologie du bassin amazonien"/><ref name="Amazon"/><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD"| SA13 | |'''[[Maranjono]]''' || {{formatnum:17400}}|| {{formatnum:364873}}|| {{formatnum:1905}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="The Andes–Amazon–Atlantic pathway: A foundational hydroclimate system for social–ecological system sustainability">{{cite journal|journal= Proceedings of the National Academy of Sciences|title=The Andes–Amazon–Atlantic pathway: A foundational hydroclimate system for social–ecological system sustainability|last1=Claire|first1=F. Beveridge|last2=Jhan-Carlo|first2=Espinoza|last3=Simone|first3=Athayde|last4=Sandra|first4=Bibiana Correa|last5=Thiago|first5=B. A. Couto|last6=Sebastian|first6=A. Heilpern|last7=Clinton|first7=N. Jenkins|last8=Natalia|first8=C. Piland|last9=Renata|first9=Utsunomiya|last10=Sly|first10=Wongchuig|last11=Elizabeth|first11=P. Anderson|doi=10.1073/pnas.2306229121|volume=121|date=2024|number=22 |article-number=e2306229121 |doi-access=free |pmid=38722826 |pmc=11145265 |bibcode=2024PNAS..12106229B }}</ref><ref name="Amazon"/><ref name="Análisis de la Evaluación Ambiental Preliminar de la Central Hidroeléctrica Lorena – Río Marañón">{{cite web |url=https://www.academia.edu/36155977|title=Análisis de la Evaluación Ambiental Preliminar de la Central Hidroeléctrica Lorena – Río Marañón|last=José|first=Serra Vega|page=75|date=2017|website=www.academia.edu}}</ref><ref name="Oficina Nacional de Evaluación de Recursos Naturales (ONERN)">{{cite journal|url=https://hdl.handle.net/20.500.12543/1063|title=Oficina Nacional de Evaluación de Recursos Naturales (ONERN)|journal=Autoridad Nacional del Agua|date=1980|hdl=20.500.12543/1063}}</ref><ref name="Evaluación de recursos hídricos en la cuenca Marañón–Informe Final (Volume I)">{{cite report|url=https://es.scribd.com/document/355773780/ANA-Cuenca-Maranon|title=Evaluación de recursos hídricos en la cuenca Marañón–Informe Final (Volume I)|author-link=ANA–Cuenca Marañon|publisher=Autoridad Nacional del Agua (ANA), INCLA (IC)|page=629|date=2015}}</ref> |-bgcolor="#EFEFEF" |bgcolor="#FFCBCB"|AS14||'''[[Mekongo]]''' | || {{formatnum:16010}}|| {{formatnum:773728}} || {{formatnum:4909}} ||bgcolor="#E6E6FA"|[[Sudĉina Maro]]||<ref name="Hydrological Cycle Volume III"/><ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP">{{cite web|url=http://geftwap.org|title=GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP|website=geftwap.org}}</ref><ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans">{{cite journal|url=https://epic.awi.de/id/eprint/29205|title=Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans|last1=Meybeck|first1=M.|last2=Ragu|first2=A.|website=epic.awi.de |date=1997 }}</ref><ref name="Mekong River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/mekong-river?catid=190&Itemid=780|title=Mekong River|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Spatial and temporal runoff oscillation analysis of the main rivers of the world during the 19th–20th centuries"/><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world"/><ref name="Hydrological and Flood Hazards in the Lower Mekong Basin">{{cite report|url=https://archive.iwlearn.net/mrcmekong.org/download/fmmp-reports/2A_HydrologicalHazards_LMB_21Dec2009.pdf|title=Hydrological and Flood Hazards in the Lower Mekong Basin|work=The Flood Management and Mitigation Programme, Component 2: Structural Measures & Flood Proofing in the Lower Mekong Basin|author=The Mekong River Comission (MRC)|publisher=Deltares, Royal Haskoning, UNESCO IHE|location=Delft (Nederland)|page=324|volume=2|date=2009}}</ref><ref name="A compendium of major international rivers in the ESCAPE regions">{{cite report|url=https://repository.unescap.org/items/b585c464-6f49-4cdb-8de3-b67d2cbebdef|title=A compendium of major international rivers in the ESCAPE regions|docket=Water resources series|author=UN.ECAFE|publisher=United Nations (UN), Economic Comission for Asia and the Far East (ECAFE)|location=Bangkok (Thailand), New York (United States)|page=74|date=1966|website=repository.unescap.org}}</ref><ref name="Guidebook on Water Resources, Use and Management in Asia and the Pacific – Volume One: Water Resources and Water Use">{{cite report|url=https://repository-uat.unescap.org/items/f0b6dee2-349b-441f-baf9-35a542af4fab/full|title=Guidebook on Water Resources, Use and Management in Asia and the Pacific – Volume One: Water Resources and Water Use|author=Economic and Social Comission for Asia the Pacific (ESCAP)|publisher=United Nations (UN)|location=New York (United States), Bangkok (Thailand)|page=323|isbn=92-1-119705-8|issn=0082-8130|number=74|date=1995|website=repository-uat.unescap.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB"|AS15|| '''[[Gango]]''' | ||{{formatnum:15800}} || {{formatnum:1089370}}|| {{formatnum:2704}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Padmo]], [[Bengala Golfo]]||<ref name="Variation of Satellite-Based Suspended Sediment Concentration in the Ganges-Brahmaputra Estuary from 1990 to 2020"/><ref name="Hydrological Cycle Volume III"/><ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra"/><ref name="Climate impact emergence and flood peak synchronization projections in the Ganges, Brahmaputra and Meghna basins under CMIP5 and CMIP6 scenarios"/><ref name="Beyond hydropower: towards an integrated solution for water, energy and food security in South Asia"/><ref name="Spatial and temporal runoff oscillation analysis of the main rivers of the world during the 19th–20th centuries"/> |-bgcolor="#EFEFEF" |bgcolor="#FFCBCB"|AS16||'''[[Ajejarvadio (rivero)|Ajejarvadio]]''' | || {{formatnum:15400}}|| {{formatnum:411516}} || {{formatnum:2288}} ||bgcolor="#F0FFF0"|[[Andamana Maro]]||<ref>{{cite web|url=http://www.fao.org/nr/water/aquastat/countries/myanmar/index.stm|title=Water Resources of Myanmar|publisher=AQUASTAT|date=2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100727110424/http://www.fao.org/nr/water/aquastat/countries/myanmar/index.stm|archive-date=2010-07-27}}</ref><ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans"/><ref name="Irrawaddy (Ayeyarwaddy)">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/irrawaddy-ayeyarwaddy?catid=275&Itemid=780|title=Irrawaddy (Ayeyarwaddy)|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="cbsharma">{{cite book|author=Webersik|first=Christian|url=https://books.google.com/books?id=-nufdUc0Ps0C|title=Climate Change and Security: A Gathering Storm of Global Challenges|publisher=Praeger|date=2010|isbn=9780313380075|pages=45}}</ref> |-bgcolor="#EFEFEF" |bgcolor="#FFCBCB"|AS17||'''[[Obo]]''' | || {{formatnum:13100}}|| {{formatnum:3023973}} || {{formatnum:5525}} ||bgcolor="#FFF0F5"|Golfo de Obo||<ref name="The Irtysh River Basin: Transboundary Challenges and Practical Solutions">{{cite report|title=The Irtysh River Basin: Transboundary Challenges and Practical Solutions|url=https://eabr.org/upload/iblock/a7f/EDB_2025_Irtysh_Report_ENG.pdf|last1=Evgeny|first1=Vinokurov|last2=Arman|first2=Ahunbaev|last3=Stanislav|first3=Chuyev|last4=Asset|first4=Adakhayev|last5=Tulegen|first5=Sarsembekov|publisher=Eurasian Development Bank (EDB)|location=Almaty (Kazakhstan)|page=54|date=2025|website=eabr.org}}</ref><ref name="Recent changes to Arctic river discharge"/><ref name="Arctic Great Rivers Observatory"/><ref name="Siberian Basins"/><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world"/><ref name="A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD"| SA18|| |'''[[Tapajozo]]'''|| {{formatnum:12800}}|| {{formatnum:492263}}|| {{formatnum:2291}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="A macroscale hydrological data set of river flow routing parameters for the Amazon Basin">{{cite journal|journal=Geophysical Research: Atmospheres|title=A macroscale hydrological data set of river flow routing parameters for the Amazon Basin|last1=Marcos|first1=Heil Costa|last2=Carlos|first2=Henrique C. Oliveira|last3=Ricardo|first3=G. Andrade|last4=Thiago|first4=R. Bustamante|last5=Fabrício|first5=A. Silva|last6=Michael|first6=T. Coe|url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1029/2000JD000309|doi=10.1029/2000JD000309|pages=6–9|volume=107|issue=20|date=2002 |bibcode=2002JGRD..107.8039C }}</ref><ref name="Long‐term simulations of discharge and floods in the Amazon Basin">{{cite journal|journal=Geophysical Research: Atmospheres|url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1029/2001JD000740|title=Long-term simulations of discharge and floods in the Amazon Basin|last1=Michael|first1=T. Coe|last2=Marcos|first2=Heil Costa|last3=Aurélie|first3=Botta|last4=Charon|first4=Birkett|volume=107|issue=20|doi=10.1029/2001JD000740|pages=11–17|date=2002 |bibcode=2002JGRD..107.8044C }}</ref><ref name="UHE São Manoel">{{cite report|url=https://www.saomanoelenergia.com.br/sites/edpbrsaomanoel/files/documentos_oficias_-_eia_uhe_sao_manoel_-_volume_2.pdf|title=UHE São Manoel|docket=Usina Hidrelétrica São Manoel|publisher=Estudio de Impacto Ambiental (EIA)|author=Empresa de Pesquisa Energética (EPE)|volume=2|page=231|date=2008|website=saomanoelenergia.com.br}}</ref><ref name="Estimating cell-to-cell land surface drainage paths from digital channel networks, with an application to the Amazon basin"/><ref name="Amazon" /><ref name="Hydrologie du bassin amazonien"/><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas">{{cite book|url=https://www.ana.gov.br/arquivos/institucional/sge/CEDOC/Catalogo/2013/planoEstrategicoDeRecursos.pdf|last1=Ney|first1=Maranhão|last2=Laura|first2=Tillmann Viana|last3=Ney|first3=Maranhão|last4=Carlos André|first4=Cascelli|last5=Alessandro|first5=Mendes|last6=Raphael|first6=Guimarães|last7=Bárbara|first7=de Castro|last8=Danúzia|first8=Queiroz|publisher=Agência Nacional de Águas (ANA)|date=2012|isbn=978-85-89629-91-1|title=Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas}}</ref><ref name="The fate of vegetation remnants in the southern Amazon's largest threatened hotspot: part (I) a 33-year analysis of LULCC in the Tapajos River basin, Brazil">{{cite journal|journal=Agrarian and Biological Sciences|doi=10.33448/rsd-v11i10.32553|url=https://rsdjournal.org/index.php/rsd/article/view/32553|volume=11|date=2022|last1=Guilherme|first1=Augusto Borge|last2=Gabriel|first2=Mancilla|last3=Auberto José|first3=Barros Siqueira|last4=Maurício|first4=Vancine|last5=Milton|first5=Cezar Ribeiro|last6=João|first6=Carlos de Souza Maia|title=The fate of vegetation remnants in the southern Amazon's largest threatened hotspot: part (I) a 33-year analysis of LULCC in the Tapajos River basin, Brazil|number=10 |pages=e448111032553 }}</ref><ref name="The River Amazon water contribution to the Atlantic Ocean"/><ref name="Lynch2012">{{cite web|url=http://www.caee.utexas.edu/prof/mckinney/ce397/Topics/Amazon/Amazon(2012).pdf|title=The Amazon River Basin; CE 397 – Transboundary Waters|first=Christine|last=Lynch|date=2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140528103830/http://www.caee.utexas.edu/prof/mckinney/ce397/Topics/Amazon/Amazon(2012).pdf|archive-date=2014-05-28}}</ref><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte"/> |-bgcolor="#EFEFEF" |bgcolor="#CCFFFF"|NA19||'''[[Sankta Laŭrenco]]''' | || {{formatnum:12500}} || {{formatnum:1057304}}|| {{formatnum:3058}} ||bgcolor="#E0FFFF"|[[Golfo Sankta Laŭrenco]]||<ref name="One Hundred Thirty Fifth Semi-Annual Progress Report to the International Joint Commission">{{cite report|url=https://www.ijc.org/sites/default/files/2020-12/135.pdf|title=One Hundred Thirty Fifth Semi-Annual Progress Report to the International Joint Commission|author=International Niagara Board of Control|publisher=International Joint Comission|location=Cincinnati (Ohio, United States), Burlington (Ontario, United States),Washington D.C. (United States), Ottawa (Ontario, Canada)|website=www.ijc.org|page=30|date=2020}}</ref><ref name="Niagara Falls Info">{{cite web|url=https://www.niagarafallsinfo.com/niagara-falls-history/niagara-falls-geology/niagara-geological-areas/drianage-of-the-niagara-river|title=Niagara Falls Info|website=www.niagarafallsinfo.com |date=3 February 2017 }}</ref><ref name="Statistics for Niagara River at Buffalo NY - USGS Water Data for the Nation">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/monitoring-location/USGS-04216000/statistics/#selectedDataTypes=daily-00060--874388869|title=Statistics for Niagara River at Buffalo NY - USGS Water Data for the Nation|website=waterdata.usgs.gov}}</ref><ref name="Great Lakes Water Levels">{{cite web|url=https://www.glc.org/wp-content/uploads/2016/10/2013-glc-annual-mackey.pdf|title=Great Lakes Water Levels|website=Great Lakes Comission|date=2016}}</ref><ref name="Great Lakes Water Levels" /><ref name="Effects of water clarity on the length and abundance of age-0 yellow perch in the Western Basin of Lake Erie">{{cite journal|journal=Journal of Great Lakes Research|url=https://www.utoledo.edu/nsm/lec/research/be/docs/manning%20et%20al%202013.pdf|title=Effects of water clarity on the length and abundance of age-0 yellow perch in the Western Basin of Lake Erie|last1=Nathan|first1=F. Manning|last2=Christine|first2=M. Mayer|last3=Jonathan|first3=M. Bossenbroek|last4=Jeff|first4=T. Tyson|publisher=IAGLR, ELSEVIER|doi=10.1016/j.jglr.2013.03.010|pages=295–302|volume=39|issue=2|date=2013 |bibcode=2013JGLR...39..295M }}</ref><ref name="Statistics for Detroit River at Fort Wayne at Detroit, MI - USGS Water Data for the Nation">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/monitoring-location/USGS-04165710/statistics/#selectedDataTypes=daily-00060-0|title=Statistics for Detroit River at Fort Wayne at Detroit, MI - USGS Water Data for the Nation|website=waterdata.usgs.gov}}</ref><ref name="The Detroit River: Its Restoration and Preservation">{{cite web|url=https://storymaps.arcgis.com/stories/349df482f78b401f8726b49ec185bd2e|title=The Detroit River: Its Restoration and Preservation|website=storymaps.arcgis.com |date=5 February 2025 }}</ref><ref name="Great Lakes Water Levels" /><ref name="The St. Clair River Area of Concern">{{cite web|url=https://www.friendsofstclair.ca/wp-content/uploads/2019/05/St-Clair-River-AOC-Canadian-RAP-Implementation-Committee-2007-2010-Work-Plan-Summary-of-Accomplishments.pdf|title=The St. Clair River Area of Concern|website=www.friendsofstclair.ca}}</ref><ref name="Record St. Clair River Ice Jam of 1984">{{cite journal|journal=Journal of Hydraulic Engineering|title=Record St. Clair River Ice Jam of 1984|url=https://www.glerl.noaa.gov/pubs/fulltext/1986/19860008.pdf?origin=publication_detail|doi=10.1061/(ASCE)0733-9429(1986)112:12(1182)|last1=Jan|first1=A. Derecki|last2=Frank|first2=H. Quinn|publisher=ASCE Manager of Journals|volume=112|issue=12|pages=1182–1194|date=1986|via=www.glerl.noaa.gov}}</ref><ref name="Statistics for St. Marys River at Sault Ste. Marie, Ontario - USGS Water Data for the Nation">{{cite web|url=https://waterdata.usgs.gov/monitoring-location/USGS-04127885/statistics/#selectedDataTypes=daily-30208-0|title=Statistics for St. Marys River at Sault Ste. Marie, Ontario - USGS Water Data for the Nation|website=waterdata.usgs.gov}}</ref><ref name="Great Lakes Water Levels" /><ref name="Physical oceanographic conditions in the Gulf of St. Lawrence during 2023">{{cite report|url=https://publications.gc.ca/site/eng/9.938387/publication.html?wbdisable=true|title=Physical oceanographic conditions in the Gulf of St. Lawrence during 2023|docket=Canadian technical report of hydrography and ocean sciences 378|last1=Peter|first1=Stewart Galbraith|last2=Joël|first2=Chassé|last3=Jean-Luc|first3=Shaw|last4=Jacqueline|first4=Dumas|last5=Marie-Noëlle|first5=Bourassa|publisher=Fisheries and Oceans Canada, Government of Canada|location=Québec (Canada)|page=91|date=2024|isbn=978-0-660-71996-2|issn=1488-5417|website=publications.gc.ca}}</ref><ref name="St Lawrence–Great Lakes">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/st-lawrence-great-lakes?catid=316&Itemid=563|title=St Lawrence–Great Lakes|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="rna">Benke, Arthur C.; Cushing, Colbert E. (2005). Rivers of North America. Academic Press. pp. 989–990. {{ISBN|978-0-12-088253-3}}. Retrieved 21 March 2011.</ref> |-bgcolor="#EFEFEF" |bgcolor="#FFCBCB"|AS20||'''[[Amur]]''' | || {{formatnum:12360}}|| {{formatnum:2129700}} || {{formatnum:5498}} ||bgcolor="#E6E6FA"|[[Oĥotska Maro]]||<ref name="Intra-Seasonal Variability of Sea Level on the Southwestern Bering Sea Shelf and Its Impact on the East Kamchatka and East Sakhalin Currents">{{cite journal|journal=Remote Sensing|title=Intra-Seasonal Variability of Sea Level on the Southwestern Bering Sea Shelf and Its Impact on the East Kamchatka and East Sakhalin Currents|doi=10.3390/rs15204984|doi-access=free|volume=15|number=20|last=Andrey|first=Andreev|date=2023|page=4984|bibcode=2023RemS...15.4984A }}</ref><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world"/><ref name="Amur–Heilong River Basin Reader">{{cite report|url=https://wwfeu.awsassets.panda.org/downloads/ahrbr.pdf|title=Amur–Heilong River Basin Reader|last1=Eugene A.|first1=Simonov|last2=Thomas D.|first2=Dahmer|publisher=Ecosystems Ltd., WWF |location=Vladivostok (Russia), Hong Kong, Beijing (China), Ulaanbaatar (Mongolia), Washington (United States)|page=442|isbn=978-988-17227-1-3|date=2008|website=www.feu.awsassets.panda.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD"| SA21|| '''[[Tocantins]]''' | || {{formatnum:11800}}|| {{formatnum:777308}}|| {{formatnum:3100}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Rio Para ||<ref name="Assessment of wash load transport in the Araguaia River (Aruanã Gauge Station), central Brazil">{{cite journal |last1=Aquino |first1=Samia |last2=Latrubesse |first2=Edgardo |last3=Bayer |first3=Maximiliano |title=Assessment of wash load transport in the Araguaia River (Aruanã Gauge Station), central Brazil |journal=Latin American Journal of Sedimentology and Basin Analysis |date=2009 |volume=16 |number=2 |pages=119–128 |url=https://www.lajsba.sedimentologia.org.ar/index.php/lajsba/article/view/111}}</ref><ref name="A discharge stationary model for the Pará-Amazon estuarine system">{{cite journal |last1=Prestes |first1=Yuri Onça |last2=Borba |first2=Thais Angélica da Costa |last3=Silva |first3=Alex Costa da |last4=Rollnic |first4=Marcelo |title=A discharge stationary model for the Pará-Amazon estuarine system |journal=Journal of Hydrology: Regional Studies |year=2020 |volume=28 |article-number=100668 |doi=10.1016/j.ejrh.2020.100668 |s2cid=213143882 |doi-access=free }}</ref><ref name="The Estuary">{{cite web|url=https://en.aguasamazonicas.org/basins/estuary-coast/the-estuary|title=The Estuary|website=aguasamazonicas.org}}</ref><ref name="Marajó Bay">{{cite web|url=https://en.aguasamazonicas.org/basins/estuary-coast/marajo-bay|title=Marajó Bay|website=aguasamazonicas.org}}</ref><ref name="Hydrologie du bassin amazonien"/><ref name="Tocantins">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/tocantins?catid=345&Itemid=0|title=Tocantins|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Conjuntura dos Recursos Hídricos no Brasil: regiões hidrográficas brasileiras"/><ref name="Acompanhamento do Sistema Hídrico do Rio Tocantins">{{cite web|title=Acompanhamento do Sistema Hídrico do Rio Tocantins|url=https://www.gov.br/ana/pt-br/sala-de-situacao/tocantins/boletins-tocantins-diario/boletim_13_tocantins_publica-1763991289.62.pdf|author=Agência Nacional de Águas (ANA)|website=www.gov.br}}</ref><ref name="Plano estratégico da bacia hidrográfica dos rios Tocantins e Araguaia: relatório síntese">{{cite report|url=https://biblioteca.ana.gov.br/sophia_web/Acervo/Detalhe/3357|title=Plano estratégico da bacia hidrográfica dos rios Tocantins e Araguaia: relatório síntese|last1=João Gilberto|first1=Lotufo Conejo|last2=José Luiz|first2=Gomes Zoby|last3=Ney|first3=Maranhão|last4=Eraldo|first4=Peres|publisher=Agência Nacional de Águas (ANA)|location=Brasília (Brazil)|page=256|isbn=978-85-89629-55-3|date=2009}}</ref><ref name="Boletim Goiano de Geografia">{{cite report|url= https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4785584.pdf|doi=10.5216/bgg.v19i1.15341|title=Boletim Goiano de Geografia|work=The Araguaia–Tocantins Fluvial Basin|last1=José|first1=C. Stevaux|last2=Edgardo|first2=M. Latrubesse|last3=M.|first3=Bayer|last4=R.|first4=Prado|publisher=IESA-UFG|location=Federal University of Goiás (Brazil)|pages=120–127|volume=19|date=1999}}</ref><ref name="Plano nacional de recurso hídricos–Capítulo 5">{{cite report|url=http://cbhpf.upf.br/download/DBR_Cap5.pdf|title=Plano nacional de recurso hídricos–Capítulo 5|page=159|date=2003|publisher=Passo Fundo Campus|location=São José (Brazil)|website=cbhpf.upf.br}}</ref><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte"/><ref name="The River Amazon water contribution to the Atlantic Ocean"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD"|SA22|| |'''[[Purus]]''' || {{formatnum:11207}}|| {{formatnum:378762}}|| {{formatnum:3361}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="Hydrologie du bassin amazonien"/><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas"/><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM"/><ref name="Amazon"/><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte"/><ref name="Perú: Anuario de Estadistícas Ambientales 2022">{{cite report|url=https://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/publicaciones_digitales/Est/Lib1877/libro.pdf|title=Perú: Anuario de Estadistícas Ambientales 2022|last1=Dante|first1= Carhuavilca Bonett|last2=Anibal|first2=Sánchez Aguilar|last3=José Luis|first3=Robles Franco|last4=Javier|first4=Vásquez Chihuán|last5=Rosa|first5=Blas Alcántara|last6=Eliana|first6=Quispe Calmett|last7=Felixalberto|first7=Lavado Romani|last8=Ana|first8=Huauya Tacza|publisher=Instituto Nacional de Estadística e Informática (INERI)|location=Lima (Perú)|page=557|date=2022|website=www.inei.gob.pe}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS23|| '''[[Perlo]]''' | || {{formatnum:10700}}|| {{formatnum:442527}} || {{formatnum:2400}} || bgcolor="#E6E6FA" |[[Sudĉina maro|Sudĉina Maro]]||<ref name="Spatiotemporal Variation of Annual Runoff and Sediment Load in the Pearl River during 1953-2017">{{cite journal|journal=Sustainability|doi=10.3390/su11185007|doi-access=free|title=Spatiotemporal Variation of Annual Runoff and Sediment Load in the Pearl River during 1953-2017|volume=11|number=18|last1=Huanyang|first1=Zhou|last2=Zhaoli|first2=Wag|last3=Xushu|first3=Wu|last4=Yuhong|first4=Chen|last5=Yixuan|first5=Zhong|last6=Zejun|first6=Li|last7=Jiachao|first7=Chen|last8=Jun|first8=Li|last9=Shenglian|first9=Guo|last10=Xiaohong|first10=Chen|date=2019 |page=5007 |bibcode=2019Sust...11.5007Z }}</ref><ref name="Zhujiang (Xi Jiang-Pearl River)">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/zhujiang-xi-jiang-pearl-river?catid=374&Itemid=0|title=Zhujiang (Xi Jiang-Pearl River)|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref>{{cite web|url=http://disc.sci.gsfc.nasa.gov/geomorphology/GEO_5/GEO_PLATE_D-6.shtml|title=Chapter 5: Plate D-6 — GES DISC: Goddard Earth Sciences, Data & Information Services Center|publisher=Disc.sci.gsfc.nasa.gov|accessdate=2012-11-08|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130203044933/http://disc.sci.gsfc.nasa.gov/geomorphology/GEO_5/GEO_PLATE_D-6.shtml|archivedate=2013-02-03 }}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF24|| |'''[[Kasai]]'''|| {{formatnum:10457}}|| {{formatnum:884376}}|| {{formatnum:2272}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rivero Kongo|Kongo]]||<ref name="Conception d'un Réseau Optimal de Suivi Hydrométéorologique et Climatique du Bassin Versant de Kasaï">{{cite web |url=https://www.crrebac.org/blog/professeur-raphael-tshimanga-phd-hydrologie-2/conception-dun-reseau-optimal-de-suivi-hydrometeorologique-et-climatique-du-bassin-versant-de-kasai-120 |title=Conception d'un Réseau Optimal de Suivi Hydrométéorologique et Climatique du Bassin Versant de Kasaï |last=Dr. Raphael |first=M. Tshimanga |date=2019 |website=www.crrebac.org}}</ref><ref name="The water resource in tropical Africa and its exploitation">{{cite report |url=https://cgspace.cgiar.org/server/api/core/bitstreams/88e59f9a-8a9a-4cb3-8ee8-d25f313c7987/content |title=The water resource in tropical Africa and its exploitation |last1=K.A. |first1=Edwards |last2=G.A. |first2=Classen |last3=E.H.J. |first3=Schroten |publisher=The International Livestock Centre for Africa (ILCA) |location=Addis Ababa (Ethiopia) |page=103 |date=1983 |isbn=92-9053-043-X}}</ref><ref name="Congo River"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA25||'''[[Makenzio]]''' | || {{formatnum:9910}}|| {{formatnum:1801938}}|| {{formatnum:4241}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Beaufort-maro|Beaufort Maro]]||<ref name="The Mackenzie River Hydroelectric Complex – Concept Study">{{cite report|url=https://www.math.ualberta.ca/~bowman/clembowman.info/PDFs/Chapter8-June12.pdf|title=The Mackenzie River Hydroelectric Complex – Concept Study|last=F. Pierre|first=Gingras|publisher=University of Alberta|pages=137–150|date=2013|website=www.math.ualberta.ca}}</ref><ref name="Recent changes to Arctic river discharge" /><ref name="Arctic Great Rivers Observatory" /><ref name="Spatial and temporal runoff oscillation analysis of the main rivers of the world during the 19th–20th centuries" /><ref name="Mackenzie">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/mackenzie?catid=308&Itemid=563|title=Mackenzie|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA26|| |'''Beni'''|| {{formatnum:9741}}|| {{formatnum:281367}}|| {{formatnum:1619}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rivero Madeira|Madeira]]||<ref name="Hydrologie du bassin amazonien" /><ref name="Recursos Hídricos - INE"/><ref name="Balance Hídrico Superficial de Bolivia (1980–2016)"/><ref name="Amazon" /><ref name="Balance Hidrico Superficial de Bolivia"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA27 | |'''Xingu''' || {{formatnum:9298}}|| {{formatnum:509685}}|| {{formatnum:2324}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="Estimating cell-to-cell land surface drainage paths from digital channel networks, with an application to the Amazon basin"/><ref name="Hydrologie du bassin amazonien" /><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /><ref name="Amazon" /><ref name="The River Amazon water contribution to the Atlantic Ocean" /><ref name="Lynch2012" /><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF28|| '''[[Niĝero (rivero)|Niĝero]]''' | || {{formatnum:8630}}|| {{formatnum:2273946}} || {{formatnum:4184}} || bgcolor="#E0FFFF" |[[Gvinea Golfo]]||<ref name="The Niger River Basin - A Vision for Sustainable Management">{{cite book|url=https://econpapers.repec.org/bookchap/wbkwbpubs/7397.htm|title=The Niger River Basin - A Vision for Sustainable Management|last1=Inger|first1=Andersen|last2=Ousmane|first2=Dione|last3=Martha|first3=Jarosewich-Holder|last4=Jean-Claude|first4=Olivry|last5=Katherin|first5=George Golitzen|isbn=9780821362037|date=2005|publisher=World Bank }}</ref><ref name="Niger">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=51&catid=202&Itemid=179|title=Niger|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Spatial and temporal runoff oscillation analysis of the main rivers of the world during the 19th–20th centuries" /><ref name="Water Accounting in the Niger River Basin">{{cite book |title=Water Accounting in the Niger River Basin |date=2020 |doi=10.4060/cb1274en |isbn=978-92-5-133378-5|s2cid=242320135 }}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA29|| |'''Putumayo'''|| {{formatnum:8520}}|| {{formatnum:120545}}|| {{formatnum:2005}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="Hydrologie du bassin amazonien" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /><ref name="Amazon" /><ref name="Perú: Anuario de Estadistícas Ambientales 2022"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |[[Eŭropo|EU]]30|| '''[[Volga]]''' | || {{formatnum:8380}}|| {{formatnum:1466717}}|| {{formatnum:3700}}|| bgcolor="#FFF8DC" |[[Kaspia Maro]]||<ref name="The Volga River Basin Report">{{cite report|url=http://isi.irtces.org/isi/rootfiles/2017/07/04/1496391629451299-1498713525725099.pdf|title=The Volga River Basin Report|last1=Valentin|first1=Golosov|last2=Vladimir|first2=Belayev|publisher=UNESCO, UNEP, International Sediment Initiative|location=Moscow (Russia)|date=2017}}</ref><ref name="Volga">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/volga?catid=226&Itemid=550|title=Volga|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA31|| |'''[[Ohio]]'''|| {{formatnum:8380}}|| {{formatnum:528202}}|| {{formatnum:2102}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Misisipo]]||<ref name="Flux and Sources of Nutrients in the Mississippi–Atchafalaya River Basin" /><ref name="Changes in Streamflow and the Flux of Nutrients in the Mississippi-Atchafalaya River Basin, USA, 1980–2007" /><ref>{{Cite book |last= Leeden |first= Frits van der |author2= Fcrimson L. Troise |author3= David Keith Todd |title= The Water Encyclopedia |edition= 2nd |year= 1990 |publisher= Lewis Publishers |location= Chelsea, Mich. |isbn= 0-87371-120-3 |page= [https://archive.org/details/waterencyclopedi0000vand/page/126 126] |url= https://archive.org/details/waterencyclopedi0000vand/page/126 }}</ref><ref name="Ohio">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/ohio?catid=320&Itemid=179|title=Ohio|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA32||'''[[Magdalena (rivero)|Magdalena]]''' | || {{formatnum:8058}}|| {{formatnum:271807}}|| {{formatnum:1558}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Kariba Maro]]||<ref name="Estudio Nacional del Agua 2022">{{cite web|url=https://www.ideam.gov.co/sala-de-prensa/informes/Estudios%20nacionales%20del%20agua|title=Estudio Nacional del Agua 2022|website=www.ideam.gov.co}}</ref><ref name="Estudio Nacional del Agua 2010">{{cite web |url=https://www.ideam.gov.co/sala-de-prensa/informes/Estudios%20nacionales%20del%20agua |title=Estudio Nacional del Agua 2010|website=www.ideam.gov.co}}</ref><ref name="Estudio Nacional del Agua 2014">{{cite web |url=https://www.ideam.gov.co/sala-de-prensa/informes/Estudios%20nacionales%20del%20agua |title=Estudio Nacional del Agua 2014|website=www.ideam.gov.co}}</ref><ref name="Magdalena–Cauca">{{cite web|url=https://riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/magdalena-cauca?catid=337&Itemid=0|title=Magdalena–Cauca|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA33|| '''[[Kolumbio]]''' | || {{formatnum:7478}}|| {{formatnum:724025}} || {{formatnum:2250}} || bgcolor="#E6E6FA" |[[Pacifika Oceano]]||<ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /><ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Columbia River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/columbia?catid=184&Itemid=563|title=Columbia River|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Columbia River System Operations Final Environmental Impact Statement|publisher=United States Department of the Interior">{{cite web|url=https://portoflewiston.com/wp-content/uploads/2020/07/Appendix-U.pdf|title=Columbia River System Operations Final Environmental Impact Statement|publisher=United States Department of the Interior}}</ref><ref name="Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System">{{cite journal|url=https://www.researchgate.net/publication/7904921|title=Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System|last1=Christer|first1=Nilsson|last2=Catherine|first2=Reidy Liermann|last3=Dynesius|first3=Mats|last4=Revenga|first4=Carmen|journal=Science|doi=10.1126/science.1107887|date=2005|volume=308|issue=5720|pages=405–408|pmid=15831757|bibcode=2005Sci...308..405N|s2cid=34820022}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS34|| |[[Obo]] antaŭ [[Irtiŝo]]|| {{formatnum:7428}}|| {{formatnum: 1040000}}|| {{formatnum:3061}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Obo]]||<ref name="Siberian Basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA35|| '''[[Urugvajo]]''' | || {{formatnum:7058}}|| {{formatnum:353451}}|| {{formatnum:2408}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Plata-Rivero|Plata Rivero]]||<ref name="Análisis Diagnóstico Transfronterizo de la Cuenca del Plata – ADT" /><ref name="Transboundary River Basin Overview – La Plata" /><ref name="La Plata (Parana)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA36|| '''[[Jukono]]''' | || {{formatnum:7000}}|| {{formatnum:861461}}|| {{formatnum:3185}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Beringa Maro]]||<ref name="Distribution and Seasonal Abundance of Juvenile Salmon and Other Fished in the Yukon Delta">{{cite book |url=https://espis.boem.gov/final%20reports/86.pdf |title=Distribution and Seasonal Abundance of Juvenile Salmon and Other Fished in the Yukon Delta |last1=Douglas |first1=J. Martin |last2=Clifford |first2=J. Whitmus |last3=Lon |first3=E. Hachmeister |date=1987}}</ref><ref name="Yukon">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=145&catid=315&Itemid=179|title=Rivers Network - Yukon|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Arctic Great Rivers Observatory" /><ref name="Environmental and Hydrologic Overview of the Yukon River Basin, Alaska and Canada">{{cite report|url=https://pubs.usgs.gov/wri/wri994204/pdf/wri994204.pdf|title=Environmental and Hydrologic Overview of the Yukon River Basin, Alaska and Canada|last1=Timothy|first1=P. Brabets|publisher=U.S. Geological Survey (USGS)|page=114|date=2000|website=pubs.usgs.gov}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA37|| |'''Napo'''|| {{formatnum:6800}}|| {{formatnum:103308}}|| {{formatnum:1130}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="The Andes–Amazon–Atlantic pathway: A foundational hydroclimate system for social–ecological system sustainability" /><ref name="Amazon" /><ref name="Estudio Binacional de Navegabilidad del río Napo">{{cite web|url=https://www.academia.edu/10462866|title=Estudio Binacional de Navegabilidad del río Napo|last=Laborde|first=Jorge Lopez|date=January 2010}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS38|| '''[[Salveno]]''' | || {{formatnum:6691}}|| {{formatnum:283500}}|| {{formatnum:3289}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Andamana maro|Andamana Maro]]||<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Integrating Suspended Sediment Flux in Large Alluvial River Channels: Application of a Synoptic Rouse‐Based Model to the Irrawaddy and Salween Rivers">{{cite journal|last1=Baronas|first1=J. Jotautas|last2=Stevenson|first2=Emily I.|last3=Hackney|first3=Christopher R.|last4=Darby|first4=Stephen E.|last5=Bickle|first5=Michael J.|last6=Hilton|first6=Robert G.|last7=Larkin|first7=Christina S.|last8=Parsons|first8=Daniel R.|last9=Myo Khaing|first9=Aung|last10=Tipper|first10=Edward T.|title=Integrating Suspended Sediment Flux in Large Alluvial River Channels: Application of a Synoptic Rouse-Based Model to the Irrawaddy and Salween Rivers|journal=Journal of Geophysical Research: Earth Surface|volume=125|number=9|date=2020|article-number=e2020JF005554 |issn=2169-9003|doi=10.1029/2020JF005554|bibcode=2020JGRF..12505554B}}</ref><ref name="Salween (Nu river)">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/salween-nu-river?catid=282&Itemid=780|last=Eric|first=Tilman|title=Salween (Nu river)|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Guidebook on Water Resources, Use and Management in Asia and the Pacific – Volume One: Water Resources and Water Use"/><ref name="Water allocation assessment to support IWRM in the major river basins of Myanmar: Now and in the Future">{{cite report|url=https://repository.tudelft.nl/record/uuid:81d5fdd6-0adb-456b-ba27-902f76fd70f1|title=Water allocation assessment to support IWRM in the major river basins of Myanmar: Now and in the Future|last=Rens|first=Hasman|publisher=Deltares, Delft University of Technology (TU Delft)|location=Delft (Netherlands)|page=215|date=2014|website=repository.tudelft.nl}}</ref><ref name="Spatial and Temporal Evolution Characteristics of the Salween River Delta from 1973 to 2021">{{cite journal|journal=Remote Sensing|title=Spatial and Temporal Evolution Characteristics of the Salween River Delta from 1973 to 2021|url=https://www.mdpi.com/2072-4292/15/5/1467|last1=Aoyang|first1=He|last2=Jiangcheng|first2=Huang|last3=Zhengbao|first3=Sun|last4=Jingyi|first4=Zhou|last5=Cheng|first5=Yang|doi=10.3390/rs15051467|doi-access=free|page=16|volume=15|issue=5|date=2023}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFF66" |[[Oceanio|OC]]39|| '''Fly''' | || {{formatnum:6500}}|| {{formatnum:73809}}|| {{formatnum:1280}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Golfo de Papuo]]||<ref name="Annual Environmental Report 2017">{{cite report|url=https://png-data.sprep.org/system/files/2017-Porgera-AER-Final.pdf|title=Annual Environmental Report 2017|author=Porgera Joint Venture|publisher=PNG Data Portal, CSIRO|location=Mount Hagen, Western Highlands Province (Papua New Guinea), Kinawee (Australia)|website=www.png-data.sprep.org|date=2018}}</ref><ref name="Sediment delivery from the Fly River tidally dominated delta to the nearshore marine environment and the impact of El Niño">{{cite journal |journal=Geophysical |title=Sediment delivery from the Fly River tidally dominated delta to the nearshore marine environment and the impact of El Niño |url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1029/2006JF000669 |last1=Andrea |first1=S. Ogston |last2=Richard |first2=W. Sternberg |last3=Charles |first3=A. Nittrouer |last4=D. Preston |first4=Martin |last5=Miguel |first5=A. Goñi |last6=John |first6=S. Crockett |volume=113 |page=18 |doi=10.1029/2006JF000669 |date=2008 |number=F1 |bibcode=2008JGRF..113.1S11O}}</ref><ref name="Sustainable Development for Traditional Inhabitants of the Torres Strait Region">{{cite book |url=http://hdl.handle.net/11017/211 |title=Sustainable Development for Traditional Inhabitants of the Torres Strait Region |last1=David |first1=Lawrence |last2=Tim |first2=Cansfield-Smith |date=1990 |publisher=Great Barrier Reef Marine Park Authority |hdl=11017/211 |isbn=978-0-642-12028-1 }}</ref><ref name="DFO – Flood Observatory">{{cite web|url=https://floodobservatory.colorado.edu/wiki/Main_Page|title=DFO – Flood Observatory|website=floodobservatory.colorado.edu}}</ref><ref name="The Fly River catchment Papua New Guinea: a regional environmental assessment">{{cite report|url=https://portals.iucn.org/library/node/6969|title=The Fly River catchment Papua New Guinea: a regional environmental assessment|author=International Union for Conservation of Nature (IUCN)|publisher=IUCN|location=Gland (Switzerland)|page=86|isbn=978-2-8317-0236-0|website=portals.iucn.org}}</ref><ref name="Identifying water quality and ecosystem health threats to the Torres Strait and Far Northern GBR arising from runoff of the Fly River">{{cite report|url=https://nesptropical.edu.au/wp-content/uploads/2019/07/NESP-Project-2.2.1-Final-Report.pdf|title=Identifying water quality and ecosystem health threats to the Torres Strait and Far Northern GBR arising from runoff of the Fly River|last=Jane|first=Waterhouse|publisher=Tropical Water Quality (TWQ), National Environmental Science Program (NESP), Reef and Rainforest Research Centre Limited (RRRC)|location=James Cook University, Town (Australia)|page=184|isbn=978-1-925514-27-8|date=2018}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |EU40|| '''[[Danubo]]''' | || {{formatnum:6452}}|| {{formatnum:801463}}|| {{formatnum:2850}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Nigra Maro]]||<ref name="Danube">{{cite web |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=45&catid=193&Itemid=179 |title=Danube |last=Eric |first=Tilman |website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Rivers of Europe">{{cite book|url=https://www.jcerni.rs/wp-content/uploads/2019/10/camaro-d/192%20The%20Danube%20River%20Basin.pdf|title=Rivers of Europe|chapter=The Danube River Basin|last1=Klement|first1=Tockner|last2=Christopher|first2=T. Robinson|last3=Urs|first3=Uehlinger|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-369449-2|doi=10.1016/B978.0-12-369449-2.X0001-X|pages=59–112|date=2009 |doi-broken-date=12 April 2026 }}</ref><ref name="Drainage basin of the Black Sea">{{cite report|url=https://unece.org/second-assessment-transboundary-rivers-lakes-and-groundwaters#|title=Drainage basin of the Black Sea|docket=Second Assessment of Transboundary Rivers, Lakes and Groundwaters|author=UNECE|others=Finnish Environment Institute (Syke), International Water Assessment Centre (IWAC), Slovak Hydrometeorological Institute (SHMÚ), United Nations Environment Programme (UNEP), Dubai Electricity and Water Authority (DEWA), Global Resource Information Database (GRID–Geneva), International Groundwater Resources Assessment Centre (IGRAC), Zoï Environment Network (Zoï)|publisher=United Nations Economic Comission for Europe (UNECE)|location=New York (United States), Geneva (Italy), Genf (Switzerland)|date=2011|website=unece.org}}</ref><ref name="The Danube River and its delta, hydrogeographyc characteristics – actual synthesis">{{cite conference |url=https://www.limnology.ro/wrw2023/proceedings.html |conference=6th Water Resources and Wetlands 2023–Eco friendly meeting: Tulcea (Romania) |title=The Danube River and its delta, hydrogeographyc characteristics – actual synthesis |last1=Petre |first1=Gâștescu |last2=Petre |first2=Bretcan |last3=Elena |first3=Tuchiu |publisher=Romanian Limnogeographical Association (RLA) |location=Tulcea, Călăraşi, Bucharest (Romania) |page=16 |issn=2285-7923 |date=2023 |website=www.limnology.ro}}</ref><ref name="Hydromorphological balance of the Danube River Channel on the Sector between Bazias (km 1072.2) and Danube Delta Inlet (km 80.5)">{{cite report|url=https://www.osce.org/files/f/documents/0/8/32944.pdf|title=Hydromorphological balance of the Danube River Channel on the Sector between Bazias (km 1072.2) and Danube Delta Inlet (km 80.5)|last=Bondar|first=Constantin|publisher=National Institute of Marine Geology and Geoecology (GeoEcoMar)|location=Bucharest (Romania)|page=13|website=www.osce.org|access-date=30 April 2022}}</ref><ref name="The Danube River in the Pontic Sector – Hidrologycal Regime">{{cite report|url=https://www.limnology.ro/water2012/Proceedings/001.pdf|title=The Danube River in the Pontic Sector – Hidrologycal Regime|last1=Gâştescu|first1=Petre|last2=Țuchiu|first2=Elena|docket=Water resources and wetlands: Conference Proceedings|location=Tulcea, Romania|editor-first1=Petre|editor-last1=Gâştescu|editor-first2=William |editor-last2=Lewis William Jr|editor-first3=Petre|editor-last3=Breţcan|date=2012|isbn=978-606-605-038-8|page=18|website=www.limnology.ro}}</ref><ref name="Buletin hidrologic zilnic">{{cite report|url=https://www.hidro.ro/bulletin_type/buletin-hidrologic-zilnic|title=Buletin hidrologic zilnic|docket=Diagnoza și prognoza pentru Dunăre|author=Institutul Nacional de Hidrologie și Gospodărire a Apelor (I. N. H. G. A.)|publisher=I.N.H.G.A.|location=Bucharest (Romania)|website=www.hidro.ro}}</ref><ref name="TNMN Yearbooks">{{cite report|url=https://www.icpdr.org/library/publications/tnmn-yearbooks|title=TNMN Yearbooks|docket=Water Quality in the Danube River Basin|last=Igor|first=Liska|publisher=International Commission for the Protection of the Danube River (ICPDR)|location=Vienna (Austria)|website=www.icpdr.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA41 || |'''[[Madre de Dios]]'''|| {{formatnum:6372}}|| {{formatnum:125287}}|| {{formatnum:1347}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Beni ||<ref name="Hydrologie du bassin amazonien" /><ref name="Recursos Hídricos - INE" /><ref name="Balance Hídrico Superficial de Bolivia (1980–2016)" /><ref name="Amazon" /><ref name="Balance Hidrico Superficial de Bolivia" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS42|| '''[[Kapuas (rivero)|Kapuas]]''' | || {{formatnum:6012}}|| {{formatnum:94457}}|| {{formatnum:1143}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Sudĉina maro|Sudĉina Maro]]||<ref name="Riverine carbon fluxes to the South China Sea: Riverine carbon fluxes to the SCS">{{cite journal |journal=Journal of Geophysical Research: Biogeosciences |doi=10.1002/2016JG003701 |url=https://www.researchgate.net/publication/317140380 |last1=Ting-Hsuan |first1=Huang |last2=Chen-Tung |first2=Arthur Chen |last3=Hsiao-Chun |first3=Tseng |last4=Jiann-Yuh |first4=Lou |last5=Shu Lun |first5=Wang |last6=Liyang |first6=Yang |last7=Selvaraj |first7=Kandasamy |last8=Xuelu |first8=Gao |last9=Jough-Tai |first9=Wang |last10=Edvin |first10=Aldrian |last11=G.S. |first11=Jacinto |last12=Gusti Z. |first12=Anshari |last13=Penjai |first13=Sompongchaiyakul |last14=B.J. |first14=Wang |title=Riverine carbon fluxes to the South China Sea: Riverine carbon fluxes to the SCS |date=May 2017 |s2cid=135024272 |volume=122 |number=5 |pages=1239–1259}}</ref><ref name="Kalimantan–Borneo">{{cite web |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/kalimantan-borneo?catid=277&Itemid=780 |title=Kalimantan–Borneo |last=Eric |first=Tilman |website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA43|| |'''[[Juruao]]''' || {{formatnum:6004}}|| {{formatnum:190573}}|| {{formatnum:3283}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="Hydrologie du bassin amazonien" /><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /><ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF44 | |'''[[Ubangi]]''' || {{formatnum:5936}}|| {{formatnum:651915}}|| {{formatnum:2350}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rivero Kongo|Kongo]]||<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764|doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |s2cid=6873734 }}</ref><ref name="The water resource in tropical Africa and its exploitation" /><ref name="Congo River"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA45 | |'''[[Meta]]''' || {{formatnum:5694}}|| {{formatnum:106733}}|| {{formatnum:1100}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Orinoko]]||<ref name="La geografía del agua" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2022" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2010" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2014"/><ref name="Orinoco"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS46|| '''[[Induso]]''' | || {{formatnum:5589}}|| {{formatnum:1143101}}|| {{formatnum:3600}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Arabia Maro]]||<ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /><ref name="Indus">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/indus?catid=220&Itemid=0|title=Indus|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Dynamics of Climate Change and Water Resources of Northwestern Himalaya">{{cite book|doi=10.1007/978-3-319-13743-8_7|chapter=Critical Evaluation and Assessment of Average Annual Precipitation in the Indus, the Ganges and the Brahmaputra Basins, Northern India|title=Dynamics of Climate Change and Water Resources of Northwestern Himalaya|series=Society of Earth Scientists Series|date=2015|last1=Khan|first1=Abul A.|last2=Pant|first2=Naresh C.|last3=Goswami|first3=Anuj|last4=Lal |first4=Ravish|last5=Joshi|first5=Rajesh|pages=67–84|isbn=978-3-319-13742-1}}</ref><ref name="The Geographical and Traditional Sources of the Indus River">{{cite web|url=https://www.himalayanclub.org/hj/74/15/the-geographical-and-traditional-sources-of-the-indus-river|title=The Geographical and Traditional Sources of the Indus River|last=Seregei|first=Balalaev|date=2026|website=www.himalayanclub.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS47|| |'''[[Aldan]]''' || {{formatnum:5501}}|| {{formatnum:717203}}|| {{formatnum:2273}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Lena]] ||<ref name="Respose of Siberian River Discharge to Disturbances of Forests Caused by Wildfires">{{cite book|doi=10.3390/ECWS-3-05801|doi-access=free|last1=Evgenii|first1=I. Ponomarev|last2=Tatiana|first2=V. Ponomarev|title=Respose of Siberian River Discharge to Disturbances of Forests Caused by Wildfires|chapter=Response of Siberian River Discharge to Disturbances of Forests Caused by Wildfires |date=2018|volume=7|number=1|page=1}}</ref><ref name="Siberian Basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA48 | |'''[[Branco (rivero)|Branco]]'''||{{formatnum:5300}}||{{formatnum:192393}}||{{formatnum:1454}}||[[Rio Negro (Amazonio)|Negro]]||<ref name="Amazon" /><ref name="Inserção do rio Rranco nas áreas úmidas da Amazônia, estado de Roraima, Amazônia setentrional">{{cite report|url=https://www.agbbauru.org.br/publicacoes/revista/anoXXV_2/agb_xxv_2_web/agb_xxv_2-14.pdf|title=Inserção do rio Rranco nas áreas úmidas da Amazônia, estado de Roraima, Amazônia setentrional|last1=Thiago|first1=Moratode Carvalho|last2=Rúbson|first2=Pinheiro Maia|last3=Carlos|first3=Sander|publisher=Ciência Geográfica, Associação dos Geografos Brasileiro — Seção Bauru|location=Universidade Federal de Roraima, Universidade Federal do Ceará|pages=657–681|volume=15|date=2021|website=www.agbbauru.org.br}}</ref><ref name="Contribuições da Altimetria Espacial á Modelagem Hidrológica de Grandes Bacias na Amazônia">{{cite report|url=https://coc.ufrj.br/wp-content/uploads/tainacan-items/41068/48796/Augusto-Cesar-Vieira-Getirana-_D.pdf|title=Contribuições da Altimetria Espacial á Modelagem Hidrológica de Grandes Bacias na Amazônia|last1=Augusto César|first1=Vieira Getirana|last2=Webe João|first2=Mansur|last3=Marie-Paule|first3=Bonnet|last4=Frédérique|first4=Seyler|last5=Nelson Luis|first5=da Costa Dias|last6=Otto Corrêa|first6=Rotunno Filho|last7=Serge|first7=Chauzy|last8=Walter|first8=Collischonn|publisher=Universidade Federal do Rio de Janeiro (UFRJ), Coordenação dos Programas de Pós–Graduação e Pesquisa de Engenharia (COPPE)|location=Rio de Janeiro (Brazil)|page=273|doi=10.1002/hyp|date=2009|website=coc.ufrj.br |doi-broken-date=12 April 2026 }}</ref><ref name="DFO – Flood Observatory" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA49 | |[[Orinoko]] antaŭ [[Guaviare]]|| {{formatnum:5294}}|| {{formatnum:100975}}|| {{formatnum:890}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Orinoko]]||<ref name="Orinoco"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA50 | |'''[[Javari]]'''|| {{formatnum:5194}}|| {{formatnum:108966}}|| {{formatnum:1309}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="Amazon" /><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /><ref name="Perú: Anuario de Estadistícas Ambientales 2022"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF51|| '''Ogooué''' | || {{formatnum:5142}}|| {{formatnum:225548}} || {{formatnum:1200}} || bgcolor="#E0FFFF" |[[Atlantika Oceano]]||<ref name="Estimates of Freshwater Discharge from Continents: Latitudinal and Seasonal Variations" /><ref name="Site ramsar bas Ogooue">{{cite conference|url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/GA1851RISformer_160316.pdf|title=Site ramsar bas Ogooue|conference=Session de la Conférence des Parties contractantes|publisher=FDR|page=22|date=2008|location=Liberville, Gabon|last1=Mengue|first1=Medou|last2=Ondamba|first2=Ombanda|last3=Ndjokounda|first3=Come|last4=Mounganga|first4=Magloir-Désiré|last5=Bayani|first5=Emmanuel|last6=Mikala|first6=Rufin|website=rsis.ramsar.org}}</ref><ref name="Central West Coast">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=192&catid=270&Itemid=179|title=Central West Coast|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref>{{cite conference|url=https://www.researchgate.net/publication/348187946|title=Modeling the Ogooué river discharge based on multi-missions altimetry data|date=September 2018|conference=AGU Chapman Conference on Hydrologic Research in the Congo Basin|location=Washington DC|website=www.researchgate.net}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFF66" |OC52||'''Mamberamo''' | || {{formatnum:5014}}|| {{formatnum:78957}} || {{formatnum:1112}} || bgcolor="#E6E6FA" |[[Pacifika Oceano]]||<ref name="Country Report Implementation of Demonstration Project Mamberamo River Basin Indonesia">{{cite report|url=https://www.restec.or.jp/geoss_ap2/pdf/0415/wg2/sr1/06.pdf|title=Country Report Implementation of Demonstration Project Mamberamo River Basin Indonesia|publisher=Indonesian Hydrological Society|last=Joesron|first=Loebis|date=2008|website=www.restec.or.jp}}</ref><ref name="Pengelolaan Sumber Daya Air Wilayah Sungai Mamberamo–Tami–Apauvar">{{cite report|url=https://sda.pu.go.id/assets/uploads/files/2014_Pola%20PSDA%20Mamberamo%20Tami%20Apauvar.pdf|title=Pengelolaan Sumber Daya Air Wilayah Sungai Mamberamo–Tami–Apauvar|website=www.sda.pu.go.id|date=2014}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFF66" |OC53||'''Sepik''' | || {{formatnum:5000}}|| {{formatnum:80386}} || {{formatnum:1126}} || bgcolor="#E6E6FA" |[[Bismarka Maro]]||<ref name="Geomorphology of Papua New Guinea">{{cite report|url=https://openresearch-repository.anu.edu.au/bitstream/1885/114888/2/b12297859.pdf|title=Geomorphology of Papua New Guinea|last=Ernst|first=Löffler|publisher=Commonwealth Scientific and Industrial Research Organization (CSIRO)|location=Canberra (Australia)|page=212|date=1977|isbn=0-7081-0410-X|website=openresearch-repository.anu.edu.au}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA54|| |'''Caroní''' || {{formatnum:4981}}|| {{formatnum:95442}}|| {{formatnum:952}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Orinoko]]||<ref name="La geografía del agua" /><ref name="Orinoco"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" | SA55 | |'''Juruena''' || {{formatnum:4937}}|| {{formatnum:192628}}||{{formatnum:1240}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Tapajozo]]||<ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /><ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |EU56|| '''[[Peĉora]]''' | || {{formatnum:4877}}|| {{formatnum:312763}}|| {{formatnum:1826}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Barenca Maro]]||<ref name="Structure and variability of the Pechora plume in the southeastern part of the Barents Sea">{{cite journal |title=Structure and variability of the Pechora plume in the southeastern part of the Barents Sea |last1=Vladimir |first1=Rogozhin |last2=Alexander |first2=Osadchiev |last3=Olga |first3=Konivalova |journal=Frontiers in Marine Science |date=2023 |volume=10 |article-number=1052044 |doi=10.3389/fmars.2023.1052044 |doi-access=free |bibcode=2023FrMaS..1052044R }}</ref><ref name="Recent changes to Arctic river discharge" /><ref name="Northern Europe">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=126&catid=298&Itemid=179|title=Northern Europe|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA57 | |'''Paraná do Urariá'''–'''Canumã''' || {{formatnum:4804}}|| {{formatnum:133212}}|| {{formatnum:1313}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS58|| | '''[[Meghna]]'''|| {{formatnum:4753}}|| {{formatnum:69871}}|| {{formatnum:1040}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Meghna|Malsupra Meghna]]||<ref name="Variation of Satellite-Based Suspended Sediment Concentration in the Ganges-Brahmaputra Estuary from 1990 to 2020" /><ref name="Hydrological Cycle Volume III" /><ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS59|| |'''[[Ĉindvino]]'''|| {{formatnum:4740}}|| {{formatnum:114685}}|| {{formatnum:1207}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Ajejarvadio (rivero)|Ajejarvadio]]||<ref name="Cataloge of Rivers in Southeast Asia and the Pacific–Volume VI.">{{cite report|title=Cataloge of Rivers in Southeast Asia and the Pacific–Volume VI.|work=Myanmar 1. Chindwin River|url=http://hywr.kuciv.kyoto-u.ac.jp/ihp/riverCatalogue/Vol_06/Myanmar-1_Chindwin_River.pdf|last1=Hidetaka|first1=Chikamori|last2=Liu|first2=Heng|last3=Trevor|first3=Daniel|publisher=UNESCO–IHP|location=Yokohama (Japan)|date=2012}}</ref><ref name="Irrawaddy (Ayeyarwaddy)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS60|| '''Rajang''' | || {{formatnum:4715}}|| {{formatnum:52009}}|| 773 || bgcolor="#E6E6FA" |[[Sudĉina maro|Sudĉina Maro]]||<ref name="Riverine carbon fluxes to the South China Sea: Riverine carbon fluxes to the SCS" /><ref name="Microbial Ecology and Nutrient Dynamics of the Rajang River">{{cite thesis|last=Sien Aun |first=Edwin Sia |title=Microbial Ecology and Nutrient Dynamics of the Rajang River|date=2019|degree=Doctor of Philosophy|url=https://researchbank.swinburne.edu.au/file/6e6a61f5-0d9f-405c-9631-77aeedfab016/1/edwin_sia_thesis.pdf|access-date=7 March 2022|publisher=Faculty of Engineering, Computing and Science - Swinburne University of Technology|location=Australia|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109085640/https://researchbank.swinburne.edu.au/file/6e6a61f5-0d9f-405c-9631-77aeedfab016/1/edwin_sia_thesis.pdf|archive-date=9 January 2022|url-status=dead}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA61|| |'''[[Paragvajo]]'''|| {{formatnum:4696}}|| {{formatnum:1120154}}|| {{formatnum:2621}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Parano]]||<ref name="Análisis Diagnóstico Transfronterizo de la Cuenca del Plata – ADT" /><ref name="Transboundary River Basin Overview – La Plata" /><ref name="La Plata (Parana)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS62 | |'''Gan Jiang'''|| {{formatnum:4658}}|| {{formatnum:162225}}|| {{formatnum:885}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Jangzio]]||<ref name="Impacts, contributing factors and countermeasures o extreme droughts in Poyang Lake">{{cite report|url=https://bulletinofcas.researchcommons.org/journal/vol38/iss12/18|title=Impacts, contributing factors and countermeasures o extreme droughts in Poyang Lake|last1=Zhang|first1=Qi|last2=Xue|first2=Chenyang|last3=Xia|first3=Jun|publisher=China Academic Journals|volume=38|issue=12|pages=1894–1902|date=2023|website=bulletinofcas.researchcommons.org}}</ref><ref name="Yangzi Jiang-Chang Jiang (Yangtze)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS63|| '''[[Barito]]''' | || {{formatnum:4514}}|| {{formatnum:78632}} || {{formatnum:1090}} || bgcolor="#E6E6FA" |[[Java Maro]]||<ref name="Riverine carbon fluxes to the South China Sea: Riverine carbon fluxes to the SCS" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF64|| |'''Ruki'''|| {{formatnum:4500}}|| {{formatnum:175293}}|| {{formatnum:1296}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rivero Kongo|Kongo]]||<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin" /><ref name="The Annual Hydrograph of the Ruki River">{{cite web|url=https://www.xylem.com/en-om/resources/case-studies/the-annual-hydrograph-of-the-ruki-river|title=The Annual Hydrograph of the Ruki River|website=www.xylem.com|date=2021}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA65 || | [[Tocantins]] antaŭ [[Araguaia]]||{{formatnum:4448}} ||{{formatnum:308345}} ||{{formatnum:2167}} | bgcolor="#E0FFFF" |[[Tocantins]] ||<ref name="Tocantins" /><ref name="Plano estratégico da bacia hidrográfica dos rios Tocantins e Araguaia: relatório síntese" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA66 | |'''Uaupes''' || {{formatnum:4345}}|| {{formatnum:64370}}|| {{formatnum:1381}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rio Negro (Amazonio)|Negro]]||<ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS67|| '''[[Ruĝa]]''' | || {{formatnum:4341}}|| {{formatnum:170903}}|| {{formatnum:1280}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Vjetnama golfo|Vjetnamo Golfo]]||<ref name="Bathymetry of the Hong and Luoc River Junction, Red River Delta, Vietnam, 2010">{{cite report|url=https://pubs.usgs.gov/sim/3235/SIM3235.pdf|title=Bathymetry of the Hong and Luoc River Junction, Red River Delta, Vietnam, 2010|last1=Paul|first1=J. Kinzel|last2=Jonathan|first2=M. Nelson|last3=Duong|first3=Duc Toan|last4=Mung|first4= Dinh Thanh|last5=Yasuyuki|first5=Shimizu|publisher=U.S. Geological Survey (USGS)|location=Sapporo (Japan), Golden (Colorado, United States), Hanoi (Vietnam)|website=www.pubs.usgs.gov|date=2012}}</ref><ref name="Bank erosion in Mekong Delta and Red River">{{cite report |url=https://www.researchgate.net/publication/294892187 |title=Bank erosion in Mekong Delta and Red River |date=2004 |via=[[ResearchGate]]}}</ref><ref name="Guidebook on Water Resources, Use and Management in Asia and the Pacific – Volume One: Water Resources and Water Use"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS68|| '''Mahakam''' | || {{formatnum:4278}}|| {{formatnum:77095}}|| 980 || bgcolor="#E6E6FA" |[[Makassar]]||<ref name="Riverine carbon fluxes to the South China Sea: Riverine carbon fluxes to the SCS" /><ref name="Pengelolaan Sumber Daya Air Wilayah Sungai Mahakam">{{cite report|url=https://sda.pu.go.id/assets/files/2017_Pola%20PSDA%20Mahakam.pdf|title=Pengelolaan Sumber Daya Air Wilayah Sungai Mahakam|website=www.sda.pu.go.id|date=2023}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS69|| |'''Malsupra Tunguska'''|| {{formatnum:4139}}|| {{formatnum:473000}}|| {{formatnum:2989}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Jenisejo]] ||<ref name="Siberian Basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA70||'''[[Atrato]]''' | || {{formatnum:4138}}|| {{formatnum:36231}}|| 750 || bgcolor="#E0FFFF" |[[Golfo Urabao]]||<ref name="Streamflow Intensification Driven by the Atlantic Multidecadal Oscillation (AMO) in the Atrato River Basin, Northwestern Colombia">{{cite journal|title=Streamflow Intensification Driven by the Atlantic Multidecadal Oscillation (AMO) in the Atrato River Basin, Northwestern Colombia|last=Wilmar|first=Loaiza Cerón|journal=Water|date=2020|volume=12|number=1|page=216|doi=10.3390/w12010216|doi-access=free|bibcode=2020Water..12..216L |hdl=10251/176393|hdl-access=free}}</ref><ref name="urlgeotest.tamu.edu">{{cite web |url=http://geotest.tamu.edu/userfiles/167/210.pdf |title=Chapter 14 |work=The Pacific and Caribbean Rivers of Colombia: Water Discharge, Sediment Transport and Dissolved Loads |accessdate=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120325144718/http://geotest.tamu.edu/userfiles/167/210.pdf |archive-date=2012-03-25 |url-status=dead}}</ref><ref name="Estudio Nacional del Agua 2010" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2014"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF71|| '''[[Zambezi]]''' | || {{formatnum:4134}}|| {{formatnum:1474004}} || {{formatnum:3421}} || bgcolor="#F0FFF0" |[[Mozambika Kanalo]]||<ref name="Assessment of source regions of the Zambezi River: implications for regional water security">{{cite report|title=Assessment of source regions of the Zambezi River: implications for regional water security|url=https://hess.copernicus.org/articles/29/4557/2025|last1=Mauro|first1=Lourenco|last2=Rutledge|first2=S. Boyes|last3=Fenton|first3=P. D. Cotterill|last4=Tyrel|first4=Flügel|last5=Frank|first5=C. Nyoni|last6=Goabaone|first6=J. Ramatlapeng|last7=Rainer|first7=von Brandis|publisher=European Geosciences Union (EGU), Hydrology and Earth System Sciences (HESS)|date=2025|volume=29|issue=18|website=hess.copernicus.org, www.egu.eu}}</ref><ref name="Zambezi–Lake Malawi">{{cite web|url=https://riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/zambezi-lake-malawi?catid=326&Itemid=0|title=Zambezi–Lake Malawi|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="The Zambezi River Basin: A Multi-Sector Investment Opportunities Analysis">{{cite report|url=https://cridf.net/RC/wp-content/uploads/2018/05/36ZambeziStateoftheBasinVol3.pdf|title=The Zambezi River Basin: A Multi-Sector Investment Opportunities Analysis|docket=State of the Basin|author=The International Bank for Reconstruction and Development|publisher=The World Bank|location=Washington D.C. (United States)|website=www.worldbank.org|page=202|volume=3|date=2010}}</ref><ref name="Spatial and temporal runoff oscillation analysis of the main rivers of the world during the 19th–20th centuries" /><ref name="DFO – Flood Observatory" /><ref name="Hydropower Production in Future Climate Scenarios; the Case for the Zambezi River">{{cite journal |last1=Hamududu |first1=Byman |last2=Killingtveit |first2=Ånund |title=Hydropower Production in Future Climate Scenarios; the Case for the Zambezi River |journal=Energies |date=2016 |volume=9 |issue=7 |page=502 |doi=10.3390/en9070502|doi-access=free|hdl=11250/2472289 |hdl-access=free }}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |EU72|| |'''[[Kama]]'''|| {{formatnum:4119}}|| {{formatnum:523324}}|| {{formatnum:1805}}|| bgcolor="#FFF8DC" |[[Volga]]||<ref name="The Volga River Basin Report" /><ref name="Volga" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS73|| '''[[Kolima]]''' | || {{formatnum:4100}}|| {{formatnum:679934}}|| {{formatnum:2600}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Orientsiberia Maro]]||<ref name="Recent changes to Arctic river discharge" /><ref name="Arctic Great Rivers Observatory" /><ref name="Siberian Basins" /><ref name="A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA74|| |'''[[Apaporis]]'''|| {{formatnum:4092}}|| {{formatnum:53509}}|| {{formatnum:1424}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Japurao]]||<ref name="Estudio Nacional del Agua 2010" /><ref name="Amazon" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2014"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA75 || |'''Aripuanã'''|| {{formatnum:4087}}|| {{formatnum:147224}}|| {{formatnum:1175}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rivero Madeira|Madeira]]||<ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /><ref name="Amazon" /><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA76|| '''[[Nelson]]''' | || {{formatnum:4024}}|| {{formatnum:1353555}}|| {{formatnum:2670}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Hudsona Golfo]]||<ref name="Quantification et traçage géochimique des exports fluviaux: exemples de bassins hydrographiques du Canada">{{cite report|url=https://archipel.uqam.ca/3971/1/D2158.pdf|title=Quantification et traçage géochimique des exports fluviaux: exemples de bassins hydrographiques du Canada|last=Éric|first=Rosa|publisher=Université du Québec á Montréal, Institut de Physique du Globe de Paris|location=Montréal, Québec (Canada), Paris (France)|website=www.archipel.ugam.ca|page=189|date=2011}}</ref><ref name="The effect of climate change on the simulated streamflow of six Canadian rivers based on the CanRCM4 regional climate model">{{cite journal|journal=Research Article|url=https://hess.copernicus.org/articles/29/291/2025/hess-29-291-2025.html|last1=Vivek|first1=K. Arora|last2=Aranildo|first2=Lima|last3=Rajesh|first3=Shrestha|page=291-312|volume=29|issue=1|title=The effect of climate change on the simulated streamflow of six Canadian rivers based on the CanRCM4 regional climate model|doi=10.5194/hess-29-291-2025|date=2025|doi-access=free|bibcode=2025HESS...29..291A}}</ref><ref name="online.ucpress.edu">{{cite journal |url=https://online.ucpress.edu/elementa/article/9/1/00098/117201/Changing-freshwater-contributions-to-the-ArcticA |doi=10.1525/elementa.2020.00098 |title=Changing freshwater contributions to the Arctic |date=2021 |last1=Stadnyk |first1=Tricia A. |last2=Tefs |first2=A. |last3=Broesky |first3=M. |last4=Déry |first4=S. J. |last5=Myers |first5=P. G. |last6=Ridenour |first6=N. A. |last7=Koenig |first7=K. |last8=Vonderbank |first8=L. |last9=Gustafsson |first9=D. |journal=Elementa: Science of the Anthropocene |volume=9 |issue=1 |page=00098 |s2cid=236682638 |doi-access=free |bibcode=2021EleSA...9...98S}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA77|| '''[[Frejzero]]'''|| || {{formatnum:3972}}|| {{formatnum:245452}}|| {{formatnum:1375}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Pacifika Oceano]]||<ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /><ref name="Fraser">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/fraser?catid=199&Itemid=563|title=Fraser|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Rivers at Risk: The Status of Environmental Flows in Canada">{{cite report|url=http://awsassets.wwf.ca/downloads/wwf_canadas_riversatrisk_technicalreport.pdf|title=Rivers at Risk: The Status of Environmental Flows in Canada|last1=Becky|first1=Swainson|last2=Brian|first2=Richter|last3=Tim|first3=Morris|last4=David|first4=Schindler|last5=Tom|first5=Le Quesne|last6=Allan|first6=Locke|publisher=WWF–Canada|page=96|date=2011|website=www.awsassets.wwf.ca}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA78 | |'''[[Huallaga]]''' || {{formatnum:3955}}|| {{formatnum:89691}}|| {{formatnum:1169}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Marañón]] ||<ref name="Amazon" /><ref name="Oficina Nacional de Evaluación de Recursos Naturales (ONERN)" /><ref name="Perú: Anuario de Estadistícas Ambientales 2022"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA79 | |'''Jutaí''' || {{formatnum:3859}}|| {{formatnum:79374}}|| {{formatnum:1174}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="Hydrologie du bassin amazonien" /><ref name="Amazon" /><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA80|| '''La Grande''' | || {{formatnum:3808}}|| {{formatnum:209000}}|| 893 || bgcolor="#FFF0F5" |[[Hudsona Golfo]]||<ref name="Quantification et traçage géochimique des exports fluviaux: exemples de bassins hydrographiques du Canada" /><ref name="East Hudson Bay">{{cite web |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/east-hudson-bay?catid=305&Itemid=563 |title=East Hudson Bay |last=Eric |first=Tilman |website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Recent trends and variability in river discharge across northern Canada">{{cite journal |journal=Environmental Science |title=Recent trends and variability in river discharge across northern Canada |url=https://hess.copernicus.org/articles/20/4801/2016/hess-20-4801-2016.pdf |doi=10.5194/hess-20-4801-2016 |page=4801-4818 |volume=20 |last1=Stephen |first1=J. Déry |last2=Tricia |first2=A. Stadnyk |last3=Matthew |first3=K. MacDonald |last4=Bunu |first4=Gauli- Sharma |date=2016 |issue=12 |doi-access=free |bibcode=2016HESS...20.4801D}}</ref><ref name="discharge">Hydro-Québec and GENIVAR Groupe Conseil inc., ''Environmental Monitoring of the La Grande-2-A and La Grande-1 Projects. Abridged Summary Report 1987-2000. La Grande Winter plume.'' July 2005 ([http://www.hydroquebec.com/sustainable-development/documentation/pdf/complexe_lagrande/panache_en.pdf Online version] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605104610/http://www.hydroquebec.com/sustainable-development/documentation/pdf/complexe_lagrande/panache_en.pdf|date=5 June 2011}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA81|| |[[Misisipo]] antaŭ '''[[Misuro]]'''|| {{formatnum:3687}}|| {{formatnum:445591}}|| {{formatnum:1826}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Misisipo]]||<ref name="Flux and Sources of Nutrients in the Mississippi–Atchafalaya River Basin" /><ref name="Changes in Streamflow and the Flux of Nutrients in the Mississippi-Atchafalaya River Basin, USA, 1980–2007" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |EU82|| '''[[Norda Dvina]]''' | || {{formatnum:3549}}|| {{formatnum:323573}} || {{formatnum:1800}} || bgcolor="#FFF0F5" |[[Blanka Maro]]||<ref name="About the Northern Dvina River">{{cite web|url=https://www.kotlas.org/kotlas/northern_dvina.php|title=About the Northern Dvina River|website=www.kotlas.org}}</ref><ref name="Recent changes to Arctic river discharge" /><ref name="Northern Europe" /><ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Estimates of Freshwater Discharge from Continents: Latitudinal and Seasonal Variations" /><ref name="A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS83|| '''[[Godavari]]''' | || {{formatnum:3503}}|| {{formatnum:314829}}|| {{formatnum:1465}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Bengala Golfo]]||<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Indian Peninsula">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/indian-peninsula?catid=274&Itemid=780|title=Indian Peninsula|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA84|| |'''Caura''' || {{formatnum:3500}}|| {{formatnum:49530}}|| {{formatnum:723}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Orinoko]]||<ref name="La geografía del agua" /><ref name="Desarrollo Regional y Urbano en Venezuela: Ensayo de Interpretación">{{cite report|title=Desarrollo Regional y Urbano en Venezuela: Ensayo de Interpretación|url=https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/2021-07/010010813.pdf|author=Comisión del Plan Nacional de Aprovechcurriento de los Recursos Hidráulicos (COPLANARH)|publisher=Universidad Católica Andrés Bello (UCAB)|location=Caracas|page=283}}</ref><ref name="Scientia Guaianae">{{cite report|url=https://www.researchgate.net/publication/344149488|title=Scientia Guaianae|work=Ecología de la Cuenca del Río Caura, Venezuela I. Caracterización general|docket=A series on natural sciences of the Guayana region|last1=Judith|first1=Rosales|last2=Otto|first2=Huber|last3=Paul|first3=Berry|last4=Henry|first4=Briceño|last5=Elvira|first5=Cuevas|last6=Gonzalo|first6=Febres F.|last7=Horst|first7=Fölster|last8=Stefan|first8=Gorzula|last9=Stephen|first9=S. Tillett|last10=Stanford|first10=Zent|last11=Gustavo|first11=Romero|last12=Aldred|first12=Znick|publisher=Fundacite–Guayana, UNEG, Wildlife Conservation Society, Fundación Instituto Botánico de Venezuela|location=Caracas, Puerto Ordaz (Venezuela)|number=6|volume=1|page=152|issn=0798-1120|isbn=980-6020-34-0|date=1996}}</ref><ref name="Orinoco"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF85 | |'''[[Benue]]'''|| {{formatnum:3477}}|| {{formatnum:338968}}|| {{formatnum:1440}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Niĝero]]||<ref name="The water resource in tropical Africa and its exploitation" /><ref name="Niger" /><ref name="The Niger River Basin - A Vision for Sustainable Management"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA86 | |'''[[Trombetas]]''' || {{formatnum:3437}}|| {{formatnum:126973}}|| {{formatnum:764}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Amazono (rivero)|Amazono]]||<ref name="Amazon" /><ref name="Plano nacional de recurso hídricos–Capítulo 5" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA87 | |'''Inírida''' || {{formatnum:3385}}|| {{formatnum:53795}}|| {{formatnum:1300}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Guaviare]]||<ref name="Estudio Nacional del Agua 2010" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2014"/><ref name="Orinoco"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA88|| |[[Kolumbio]] antaŭ [[Serpenta Rivero]]|| {{formatnum:3364}}|| {{formatnum:292316}}|| {{formatnum:1439}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Kolumbio (rivero)|Kolumbio]]||<ref name="Columbia River" /><ref name="USGS Gage 12472800 on the Columbia River below Priest Rapids Dam, WA (Water-Data Report 2013)">{{Cite web |title=USGS Gage 12472800 on the Columbia River below Priest Rapids Dam, WA (Water-Data Report 2013) |url=https://wdr.water.usgs.gov/wy2013/pdfs/12472800.2013.pdf |access-date=December 15, 2023 |website=National Water Information System |publisher=U.S. Geological Survey}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF89 | |'''Kwango'''|| {{formatnum:3317}}|| {{formatnum:270904}}|| {{formatnum:1702}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Kasai]]||<ref name="Congo River" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS90 | |'''[[Karnali]]'''|| {{formatnum:3278}}|| {{formatnum:131948}}|| {{formatnum:1167}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Gango]]||<ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /><ref name="JainAgarwal2007-341">{{cite book|last1=Jain|first1=Sharad K.|last2=Agarwal|first2=Pushpendra K.|last3=Singh|first3=Vijay P.|title=Hydrology and water resources of India|url=https://books.google.com/books?id=ZKs1gBhJSWIC&pg=PA341|accessdate=26 April 2011|date=2007|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-5179-1|page=341}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA91|| |'''Paranaibo''' || {{formatnum:3216}}|| {{formatnum:223582}}|| {{formatnum:1194}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Parano]]||<ref name="La Plata (Parana)" /><ref name="Plano nacional de recurso hídricos–Capítulo 5" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS92|| '''Hatanga''' | || {{formatnum:3200}}|| {{formatnum:371417}}|| {{formatnum:1636}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Lapteva maro|Lapteva Maro]]||<ref name="Recent changes to Arctic river discharge" /><ref name="Siberian Basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS93|| |'''Subansiri'''|| {{formatnum:3197}}|| {{formatnum:34833}}|| {{formatnum:518}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Brahmaputro]]||<ref name="Climate Change Impacts on the Hydrology of the Brahmaputra River Basin">{{cite journal |journal=Climate |url=https://www.mdpi.com/2225-1154/11/1/18 |title=Climate Change Impacts on the Hydrology of the Brahmaputra River Basin |last1=Wahid |first1=Shahriar |last2=Sagar |first2=Ratna Bajracharya |last3=Shrestha |first3=Arun Bhakta |last4=Hossain |first4=Md. Shahadat |last5=Mazumder |first5=Liton Chandra |last6=Mazumder |first6=Tarun Kanti |volume=11 |issue=1 |pages=18 |date=2023}}</ref><ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFF66" |OC94|| '''Eilanden''' | || {{formatnum:3133}}|| {{formatnum:37164}}|| 679 || bgcolor="#E6E6FA" |[[Arafura maro|Arafura Maro]]||<ref name="Final report Einlanden-Digul-Bikuma basin IWRM case study">{{cite web |url=https://publicwiki.deltares.nl/display/JCP/Final+Reports |title=Final report Einlanden-Digul-Bikuma basin IWRM case study |last1=van Beek |first1=E. |last2=Bons |first2=K. |last3=Brinkman |first3=J. |date=2013}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS95|| |[[Jenisejo]] antaŭ [[Angara]]|| {{formatnum:3090}}|| {{formatnum:344000}}|| {{formatnum:1843}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Jenisejo]]||<ref name="Siberian Basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF96|| '''[[Nilo]]''' | || {{formatnum:3075}}|| {{formatnum:3826122}}|| {{formatnum:7088}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Mediteranea Maro]]||<ref>{{cite web|last1=Roach|first1=John|title=Amazon Longer Than Nile River, Scientists Say|date=18 June 2007 |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2007/06/070619-amazon-river.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070822042725/http://news.nationalgeographic.com/news/2007/06/070619-amazon-river.html|url-status=dead|archive-date=August 22, 2007|publisher=National Geographic|access-date=4 March 2015}}</ref><ref name="Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System" /><ref name="Nile River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/nile?catid=186&Itemid=496|title=Nile River|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Pinpointing the sources and measuring the lengths of the principal rivers of the world" /><ref name="Water accounting in the Nile River Basin">{{cite report|url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/ca9895en|title=Water accounting in the Nile River Basin|publisher=FAO|pages=70|isbn=978-92-5-132982-5|date=2021|doi=10.4060/ca9895en|url-access=subscription}}</ref><ref name="The River Nile: Evolution and Environment">{{cite report|url=https://scispace.com/pdf/the-river-nile-evolution-and-environment-34na4lyy.pdf|title=The River Nile: Evolution and Environment|docket=Large Rivers: Geomorphology and Management|last1=Jamie|first1=C. Woodward|last2=Mark|first2=G. Macklin|last3=Michael|first3=D. Krom|last4=Martin|first4=A.J. Williams|publisher=The University of Manchaster|location=Manchaster (United Kingdom)|doi=10.1002/9781119412632.ch14|page=51|date=2023|website=scispace.com |isbn=978-1-119-41260-1 }}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS97|| '''Musi''' | || {{formatnum:3066}}|| {{formatnum:59942}}|| 759 || bgcolor="#E6E6FA" |[[Sudĉina maro|Sudĉina Maro]]||<ref name="Sumatra">{{cite web |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/sumatra?catid=285&Itemid=780 |title=Sumatra |last=Eric |first=Tilman |website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Floating marine debris along Indonesian coasts – An atlas of strandings based on Lagrangian modelling">{{cite report |url=https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/2021-08/010082415.pdf |last1=Delphine |first1=Dobler |last2=Elodie |first2=Martinez |last3=Rinny |first3=Rahmania |last4=Budhi Gunadharma |first4=Gautama |last5=A. Riza |first5=Farhan |title=Floating marine debris along Indonesian coasts – An atlas of strandings based on Lagrangian modelling |publisher=Indonesian Ministry of Marine Affairs and Fisheries (KKP), Collecte Localisation Satellite (CLS), French National Research Institute for Sustainable Development (IRD), Agence Française de Développement (AFD) |page=96 |date=2021 |isbn=979-10-699-7188-2 |website=www.horizon.documentation.ird.fr}}</ref><ref name="The Invisible Carbon Footprint as a hidden impact of peatland degradation inducing marine carbonate dissolution in Sumatra, Indonesia">{{cite journal|url=https://doi.org/10.1038/s41598-018-35769-7|title=The Invisible Carbon Footprint as a hidden impact of peatland degradation inducing marine carbonate dissolution in Sumatra, Indonesia|last1=Francisca|first1=Wit|last2=Tim|first2=Rixen|last3=Antje|first3=Baum|last4=Widodo|first4=S. Pranowo|last5=Andreas|first5=A. Hutahaean|journal=Scientific Reports |year=2018|volume=8 |issue=1 |article-number=17403 |doi=10.1038/s41598-018-35769-7 |doi-access=free|pmid=30479397 |bibcode=2018NatSR...817403W |pmc=6258705}}</ref><ref name="Impact of peatlands on carbon dioxide (CO2) emissions from the Rajang River and Estuary, Malaysia">{{cite journal |url=https://bg.copernicus.org/articles/16/17/2019/ |doi=10.5194/bg-16-17-2019 |title=Impact of peatlands on carbon dioxide (CO₂) emissions from the Rajang River and Estuary, Malaysia |year=2019 |last1=Müller-Dum |first1=Denise |last2=Warneke |first2=Thorsten |last3=Rixen |first3=Tim |last4=Müller |first4=Moritz |last5=Baum |first5=Antje |last6=Christodoulou |first6=Aliki |last7=Oakes |first7=Joanne |last8=Eyre |first8=Bradley D. |last9=Notholt |first9=Justus |journal=Biogeosciences |volume=16 |issue=1 |pages=17–32 |bibcode=2019BGeo...16...17M |s2cid=203167471 |doi-access=free |hdl=1959.3/447242 |hdl-access=free}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA98|| |'''[[Tigre]]'''|| {{formatnum:3047}}|| {{formatnum:45073}}|| {{formatnum:1087}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Maranjono]]||<ref name="Amazon" /><ref name="Oficina Nacional de Evaluación de Recursos Naturales (ONERN)" /><ref name="Análisis de la Evaluación Ambiental Preliminar de la Central Hidroeléctrica Lorena – Río Marañón" /><ref name="Evaluación de recursos hídricos en la cuenca Marañón–Informe Final (Volume I)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA99|| '''[[Rivero São Francisco|São Francisco]]''' | || {{formatnum:3037}}|| {{formatnum:638324}}|| {{formatnum:3180}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Atlantika Oceano]]||<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Região Hidrográfica do São Francisco">{{cite web|url=https://brasildasaguas.com.br/educacional/regioes-hidrograficas/regiao-hidrografica-do-sao-francisco|title=Região Hidrográfica do São Francisco|website=brasildasaguas.com.br}}</ref><ref name="Plano nacional de recurso hídricos–Capítulo 5" /><ref name="Conjuntura dos Recursos Hídricos no Brasil: regiões hidrográficas brasileiras" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA100|| |'''Iriri'''|| {{formatnum:3028}}|| {{formatnum:142079}}|| {{formatnum:1151}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Xingu||<ref name="Amazon" /><ref name="Conhecimento técnico e a regulação ambiental na Amazônia: a utilização da Bacia hidrografia nos EIA/RIMA das UHE do Rio Madeira e de Belo Monte" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS101 | |'''Min''' || {{formatnum:3022}}|| {{formatnum:135296}}|| {{formatnum:1279}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Jangzio]]||<ref name="Sina News">{{cite news|title=中科院确定长江一级支流岷江全长为1279千米|url=http://news.sina.com.cn/c/2013-12-28/114729106032.shtml|access-date=10 September 2017|agency=Sina News|publisher=Xinhua|date=28 December 2013}}</ref><ref name="Analysis of runoff variation and driving factors in the Minjiang River Basin over the last 60 years">{{cite journal|journal=Water and Clinate Change|title=Analysis of runoff variation and driving factors in the Minjiang River Basin over the last 60 years|last1=Hongjuan|first1=Zhai|last2=Meng|first2=Wang|last3=Dandan|first3=Shen|last4=Bo|first4=Hu|last5=Yajun|first5=Li|date=2022|volume=13 |issue=10 |pages=3675–3691|doi=10.2166/wcc.2022.218 |bibcode=2022JWCC...13.3675Z |doi-access=free}}</ref><ref name="Yangzi Jiang-Chang Jiang (Yangtze)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFF66" |OC102|| '''Purari''' | || {{formatnum:3000}}|| {{formatnum:33773}}|| 902 || bgcolor="#E6E6FA" |[[Golfo de Papuo]]||<ref name="Anatomy and growth of a Holocene clinothem in the Gulf of Papua">{{cite journal|url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1029/2006JF000628|title=Anatomy and growth of a Holocene clinothem in the Gulf of Papua|last1=Rudy|first1=Slingerland|last2=Neal W.|first2=Driscoll|last3=John D.|first3=Milliman|last4=Scott R.|first4=Miller|last5=Elizabeth A.|first5=Johnstone|journal=Journal of Geophysical Research: Earth Surface |date=2008|volume=113|issue=F1 |article-number=2006JF000628 |doi=10.1029/2006JF000628 |bibcode=2008JGRF..113.1S13S |url-access=subscription}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS103 | |'''[[Jamuna]]''' || {{formatnum:2948}}|| {{formatnum:366223}}|| {{formatnum:1376}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Gango]]||<ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS104 | |'''Srepok'''|| {{formatnum:2940}}|| {{formatnum:79015}}|| {{formatnum:454}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Mekongo]]||<ref name="Mekong River" /><ref name="Hydrological and Flood Hazards in the Lower Mekong Basin" /><ref name="A compendium of major international rivers in the ESCAPE regions" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA105 | |'''Yarí'''|| {{formatnum:2933}}|| {{formatnum:37127}}|| {{formatnum:691}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Japurao]]||<ref name="Estudio Nacional del Agua 2010" /><ref name="Amazon" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2014" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS106 | |'''[[Panjnad (rivero)|Panjnad]]'''|| {{formatnum:2910}}|| {{formatnum:395000}}|| {{formatnum:1571}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Induso]]||<ref name="Indus" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |EU107 ||'''[[Rejno]]''' | ||{{formatnum:2900}} ||{{formatnum:190522}} ||{{formatnum:1233}} | bgcolor="#E0FFFF" |[[Norda Maro]] |<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Rhine">{{cite web |last=Eric |first=Tilman |title=Rhine |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/rhine?catid=230&Itemid=764|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref>[http://unesdoc.unesco.org/images/0013/001333/133303e.pdf Rhine case study]; Technical documents in hydrology: PC-CP series; Vol.:17; 2003</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS108 | |'''Xiang'''|| {{formatnum:2848}}|| {{formatnum:102148}}|| {{formatnum:948}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Jangzio]]||<ref name="Yangzi Jiang-Chang Jiang (Yangtze)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS109|| '''Batang Hari''' | || {{formatnum:2819}}|| {{formatnum:46504}}|| 800 || bgcolor="#E6E6FA" |[[Sudĉina maro|Sudĉina Maro]]||<ref name="Floating marine debris along Indonesian coasts – An atlas of strandings based on Lagrangian modelling" /><ref name="The Invisible Carbon Footprint as a hidden impact of peatland degradation inducing marine carbonate dissolution in Sumatra, Indonesia" /><ref name="Impact of peatlands on carbon dioxide (CO2) emissions from the Rajang River and Estuary, Malaysia" /><ref name="Pengelolaan Sumber Daya Air Wilayah Sungai Batanghari">{{cite report|url= https://sda.pu.go.id/assets/uploads/files/2021_Pola%20PSDA_Wilayah%20Sungai%20Batanghari.pdf|title=Pengelolaan Sumber Daya Air Wilayah Sungai Batanghari|website=www.sda.pu.go.id|date=2021}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA110 | |'''[[Guaporé]]'''|| {{formatnum:2738}}|| {{formatnum:353028}}|| {{formatnum:1558}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Mamoré]] ||<ref name="Amazon" /><ref name="Balance Hidrico Superficial de Bolivia" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS111|| '''Pjasina''' | || {{formatnum:2730}}|| {{formatnum:182000}} || {{formatnum:817}} || bgcolor="#FFF0F5" |[[Karaa maro|Karaa Maro]]||<ref name="River-Runoff Forcing Data–Arctic Ocean Model Intercomparison Project">{{cite web|url=https://www2.whoi.edu/site/aomip/data/river-runoff-forcing-data|title=River-Runoff Forcing Data–Arctic Ocean Model Intercomparison Project|website=www2.whoi.edu}}</ref><ref name="Siberian Basins" /><ref name="A reassessment of the Eurasian river input of water, sediment, major elements, and nutrients to the Arctic Ocean" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA112 ||'''Cuyuni''' | ||{{formatnum:2719}} ||{{formatnum:85635}} ||{{formatnum:633}} | bgcolor="#E0FFFF" |[[Atlantika Oceano]] ||<ref name="Biogeochemistry of Inland Waters">{{cite book |last1=Likens |first1=Gene E. |url=https://books.google.com/books?id=AL6J8i9ZeDEC |title=Biogeochemistry of Inland Waters |date=2010 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-381997-0}}</ref><ref name="Los recursos hidraulicos de América Latina">{{cite report|url=https://repositorio.cepal.org/server/api/core/bitstreams/65a2050e-d7a1-4b62-a351-884dab1a4fc8/content|title=Los recursos hidraulicos de América Latina|docket=Reunion regional preparatoria para America Latina y el Caribe Naciones Unidas sobre el agua|author=Consejo Económico y Social (CES)|publisher=Naciones Unidas, Comisión Económica para América Latina (CEPAL)|location=Lima (Perú)|page=95|date=1976|website=repositorio.cepal.org}}</ref><ref name="Atlantic North Coast">{{cite web |last=Eric |first=Tilman |title=Atlantic North Coast |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=167&catid=329&Itemid=179#tab-4753|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins">{{cite report|title=Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins|url=https://www.waterfootprint.org/media/downloads/Report53-GlobalBlueWaterScarcity.pdf|last1=A.Y.|first1=Hoekstra|last2=M.M.|first2=Mekonnen|date=2011|work=Value of Water Research Report Series NO. 53|location=Delft (Netherlands)|publisher=UNESCO–IHE Institute for Water Education}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS113 | |'''Mali Hka'''|| {{formatnum:2693}}|| {{formatnum:23221}}|| {{formatnum:320}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Ajejarvadio (rivero)|Ajejarvadio]]||<ref name="Irrawaddy (Ayeyarwaddy)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA114 ||'''Usumacinta''' | ||{{formatnum:2678}} ||{{formatnum:77743}} ||{{formatnum:1052}} | bgcolor="#E0FFFF" |[[Meksika golfo|Golfo de Meksiko]]||<ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /><ref name="Grijalva–Usumacinta">{{cite web |last=Eric |first=Tilman |title=Grijalva–Usumacinta |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/grijalva-usumacinta?catid=248&Itemid=730|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Flujo de carbono de un sistema lótico tropical mexicano. Caso de estudio: Cuenca del Río Usumacinta">{{cite report|title=Flujo de carbono de un sistema lótico tropical mexicano. Caso de estudio: Cuenca del Río Usumacinta|url=https://www.agua.unam.mx/PremioTesis/assets/docs/TesisGanadoras/SoriaIsmael_FlujoCarbonoRioUsumacinta.pdf|last1=Ismael|first1=Fabián|last2=Soria|first2=Reinoso|last3=Dr. Javier|first3=Alcocer|last4=Dr. Felipe|first4=García-Oliva|last5=Dr. Luis|first5=Oseguera|last6=Dr. Alfonso|first6=Lugo|last7=Dr. Enrique|first7=Cantoral|last8=Dr. Salvador|first8=Sánchez Carrillo|publisher=Universidad Nacional Autónoma de México (UNAM)|location=Ciudad de México (Mexico)|page=32|date=2020|website=agua.unam.mx}}</ref><ref name="Anuario Estadistica de los Estados Unidos Mexicanos Edición 2005">{{cite report|url=https://www.inegi.org.mx/contenidos/productos/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/historicos/1334/702825160173/702825160173_1.pdf|title=Anuario Estadistica de los Estados Unidos Mexicanos Edición 2005|author=Instituto Nacional de Estadística Geografía e Informática (INEGI)|publisher=INEGI|page=99|issn=0188-8692|date=2006|website=inegi.org.mx}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA115||'''[[San Juan]]''' | || {{formatnum:2649}}|| {{formatnum:16465}} || 399 || bgcolor="#E6E6FA" |[[Pacifika Oceano]]||<ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /><ref name="Streamflow Intensification Driven by the Atlantic Multidecadal Oscillation (AMO) in the Atrato River Basin, Northwestern Colombia" /><ref name="Estimation of the water balance of the Colombian Pacific region">{{cite report|url=http://www.scielo.org.co/pdf/dyna/v86n208/0012-7353-dyna-86-208-297.pdf|title=Estimation of the water balance of the Colombian Pacific region|docket=DYNA|last1=Manuela|first1=Velásquez-Restrepo|last2=Germán|first2=Poveda|publisher=Facultad de Minas de la Universidad Nacional de Colombia|location=Medellín (Colombia)|pages=297–306|issn=0012-7353|doi=10.15446/dyna.v86n208.73587|date=2019|website=scielo.org}}</ref><ref name="Estudio Nacional del Agua 2022" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2010" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2014" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF116|| '''[[Krosrivera (subŝtato)|Krosrivera]]''' | || {{formatnum:2647}}|| {{formatnum:52257}}|| 489 || bgcolor="#E0FFFF" |[[Golfo de Biafro]]||<ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /><ref name="Central West Coast" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCCFF" |EU117|| '''[[Neva]]''' | || {{formatnum:2646}}|| {{formatnum:287094}}|| {{formatnum:1063}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Balta Maro]] ||<ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /><ref name="Northern Europe" /><ref name="Neva River and Neva Bay''">{{cite book|author=Nezhihovsky, R. A.|url=https://books.google.com/books?id=PQ8LHQAACAAJ|title=Neva River and Neva Bay|publisher=Gidrometeoizdat|date=1981}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS118|| |'''Sungari'''|| {{formatnum:2591}}|| {{formatnum:557180}}|| {{formatnum:1927}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Amur]]||<ref name="Heilong Jiang (Amur)">{{cite web |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/heilong-jiang-amur?catid=213&Itemid=0 |title=Heilong Jiang (Amur) |last=Eric |first=Tilman |website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Amur–Heilong River Basin Reader" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA119 || |'''[[Urubamba]]'''|| {{formatnum:2579}}|| {{formatnum:59071}}|| {{formatnum:915}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Ukajalo]] ||<ref name="Amazon" /><ref name="Perú: Anuario de Estadistícas Ambientales 2022" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFF66" |OC120 ||'''Digul''' | ||{{formatnum:2578}} ||{{formatnum:29175}} ||853 | bgcolor="#E6E6FA" |[[Arafura maro|Arafura Maro]] ||<ref name="Pengelolaan Sumber Daya Air Wilayah Sungai Einladen–Digul–Bikuma">{{cite report|url=https://sda.pu.go.id/assets/uploads/files/2021_RPSDA%20WS%20Einladen%E2%80%93Digul%E2%80%93Bikuma.pdf|title=Pengelolaan Sumber Daya Air Wilayah Sungai Einladen–Digul–Bikuma|website=www.sda.pu.go.id|date=2021}}</ref><ref name="Papua New Guinea">{{cite web |last=Eric |first=Tilman |title=Papua New Guinea |url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/papua-new-guinea?catid=277&Itemid=780|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Final report Einlanden-Digul-Bikuma basin IWRM case study" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA121|| |'''Casiquiare'''|| {{formatnum:2574}}|| {{formatnum:82800}}|| {{formatnum:731}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rio Negro (Amazonio)|Negro]]||<ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF122 | |'''[[Sangha]]'''|| {{formatnum:2570}}|| {{formatnum:191953}}|| {{formatnum:1459}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rivero Kongo|Kongo]]||<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin" /><ref name="Congo River" /><ref name="The water resource in tropical Africa and its exploitation" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA123 | |'''[[Apure]]'''|| {{formatnum:2544}}|| {{formatnum:116713}}|| {{formatnum:1038}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Orinoko]]||<ref name="La geografía del agua" /><ref name="Orinoco" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS124 | |'''[[Koŝi]]'''|| {{formatnum:2500}}|| {{formatnum:88185}}|| {{formatnum:729}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Gango]]||<ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS125|| '''Kayan''' | || {{formatnum:2463}}|| {{formatnum:33005}}|| 576 || bgcolor="#E6E6FA" |[[Sulavesa maro|Sulavesa Maro]]||<ref name="Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins" /><ref name="Hanergy 2013">{{Citation|last=Hanergy Holding Group|title=Indonesia East Kalimantan Kayan River Basin Hydropower and Aluminum smelting Project|url=https://www.scribd.com/presentation/323552343|date=March 2013|type=Slide deck|mode=cs1|via=Scribd|access-date=24 September 2021|archive-date=24 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924131157/https://www.scribd.com/presentation/323552343|url-status=live }}</ref><ref name="Floating marine debris along Indonesian coasts – An atlas of strandings based on Lagrangian modelling" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS126|| |'''Ghorautra''' || {{formatnum:2463}}|| {{formatnum:24060}}|| {{formatnum:339}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Meghna|Megna]]||<ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA127 | |'''[[Pastaza]]'''|| {{formatnum:2438}}|| {{formatnum:41793}}|| {{formatnum:787}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Maranjono]]||<ref name="Amazon" /><ref name="Oficina Nacional de Evaluación de Recursos Naturales (ONERN)" /><ref name="Análisis de la Evaluación Ambiental Preliminar de la Central Hidroeléctrica Lorena – Río Marañón"/><ref name="Evaluación de recursos hídricos en la cuenca Marañón–Informe Final (Volume I)" /><ref name="Perú: Anuario de Estadistícas Ambientales 2022"/> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA128 | |'''[[Liard]]''' || {{formatnum:2434}}|| {{formatnum:277100}}|| {{formatnum:1215}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Makenzio]]||<ref name="Mackenzie" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA129 | |'''Ituí''' || {{formatnum:2422}}|| {{formatnum:43035}}|| {{formatnum:796}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Javari]] ||<ref name="Amazon" /><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFF66" |OC130 | |Fly antaŭ Strickland|| {{formatnum:2400}}|| {{formatnum:19528}}|| {{formatnum:604}}|| bgcolor="#E6E6FA" |Fly ||<ref name="Sustainable Development for Traditional Inhabitants of the Torres Strait Region" /><ref name="A method of flood runoff estimation in an ungauged catchment (Ok Mani) in the highlands of Papua New Guinea">{{cite thesis|title=A method of flood runoff estimation in an ungauged catchment (Ok Mani) in the highlands of Papua New Guinea|url=https://mro.massey.ac.nz/items/07351aef-9ddb-428c-b847-7eddd6289d32|last1=Joseph|first1=Ba Irai|page=35|date=1996|publisher=Massey University }}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA131 | |'''Paragua'''|| {{formatnum:2389}}|| {{formatnum:39605}}|| {{formatnum:550}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Caroní ||<ref name="La geografía del agua" /><ref name="Orinoco" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA132 ||'''Esekibo''' | ||{{formatnum:2369}} ||{{formatnum:68788}} ||{{formatnum:936}} | bgcolor="#E0FFFF" |[[Atlantika Oceano]] ||<ref name="Biogeochemistry of Inland Waters" /><ref name="Los recursos hidraulicos de América Latina" /><ref name="Atlantic North Coast" /><ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS133|| |'''Jialing'''|| {{formatnum:2368}}|| {{formatnum:159180}}|| {{formatnum:1345}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Jangzio]]||<ref name="Yangzi Jiang-Chang Jiang (Yangtze)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA134 | |'''[[Cauca]]'''|| {{formatnum:2364}}|| {{formatnum:59840}}|| {{formatnum:1180}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Magdalena]]||<ref name="Estudio Nacional del Agua 2022" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2010" /><ref name="Estudio Nacional del Agua 2014" /><ref name="Magdalena–Cauca" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA135 | |'''[[Ruĝa rivero|Ruĝa]]'''|| {{formatnum:2349}}|| {{formatnum:241388}}|| {{formatnum:2189}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Misisipo]]||<ref name="Flux and Sources of Nutrients in the Mississippi–Atchafalaya River Basin" /><ref name="Changes in Streamflow and the Flux of Nutrients in the Mississippi-Atchafalaya River Basin, USA, 1980–2007" /><ref name="Arkansas White Red">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/arkansas-white-red?catid=2&Itemid=179|title=Arkansas White Red|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA136||'''Jacuí''' | || {{formatnum:2327}}|| {{formatnum:82618}} || 800 || bgcolor="#E0FFFF" |Lagoa dos Patos ||<ref name="Estimates of Freshwater Discharge from Continents: Latitudinal and Seasonal Variations" /><ref name="Atlantic East Coastal">{{cite web|title=Atlantic East Coastal|url=https://www.riversnetwork.org/MAPS/SOUTH_AMERICA/ATLANTIC%20EAST%20COAST_COASTAL/index.html|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref><ref name="Conjuntura dos Recursos Hídricos no Brasil: regiões hidrográficas brasileiras" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA137 | |'''Içana'''|| {{formatnum:2279}}|| {{formatnum:35516}}|| {{formatnum:689}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rio Negro (Amazonio)|Negro]]||<ref name="Amazon" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA138 | |'''Anapu'''|| {{formatnum:2272}}|| {{formatnum:52495}}|| {{formatnum:470}}|| bgcolor="#E0FFFF" |Furo do Tajapuru ||<ref name="Tocantins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF139 | |'''Fimi'''|| {{formatnum:2253}}|| {{formatnum:136175}}|| {{formatnum:1395}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rivero Kasai|Kasai]]||<ref name="Congo River" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF140|| '''[[Sanago]]''' | || {{formatnum:2223}}|| {{formatnum:134252}}|| {{formatnum:1067}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Golfo de Biafro]]||<ref name="GEF TWAP - Transboundary Waters Assessment Programme — GEF TWAP" /><ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Central West Coast" /><ref name="Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS141|| '''[[Amudarjo]]''' | || {{formatnum:2200}}|| {{formatnum:798035}}|| {{formatnum:2620}}|| bgcolor="#FFF8DC" |[[Arala Maro]]||<ref name="Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System" /><ref name="Environmental flow assessment, evaluation, and suggestions for dying riverine ecosystem of the transboundary Amudarya River, Central Asia">{{cite journal|journal=Ecological Indicators|doi=10.1016/j.ecolind.2023.111419|title=Environmental flow assessment, evaluation, and suggestions for dying riverine ecosystem of the transboundary Amudarya River, Central Asia|last1=Rashid|first1=Mahmood|last2=Shaofeng|first2=Jia|last3=Aifeng|first3=Lv|last4=Shahid|first4=Naeem|volume=178|year=2024|article-number=111419 |doi-access=free|bibcode=2024EcInd.15811419M }}</ref><ref name="Amu-Darya - Chatly">{{cite web|url=https://www.compositerunoff.sr.unh.edu/html/Polygons/P2917100.html|title=Amu-Darya - Chatly|website=www.compositerunoff.sr.unh.edu}}</ref><ref name="Section 2. Water-related situation in the Aral Sea basin">{{cite web|url= https://www.cawater-info.net/yearbook/2022/02_yearbook2022_en.htm|title=Section 2. Water-related situation in the Aral Sea basin|website=www.cawater-info.net}}</ref><ref name="Drainage basin of the Aral Sea and other transboundary waters in Central Asia">{{cite report|url=https://unece.org/DAM/env/water/publications/assessment/English/G_PartIV_Chapter3_En.pdf|title=Drainage basin of the Aral Sea and other transboundary waters in Central Asia|docket=Second Assessment of Transboundary Rivers, Lakes and Groundwaters|author=UNECE|others=Finnish Environment Institute (Syke), International Water Assessment Centre (IWAC), Slovak Hydrometeorological Institute (SHMÚ), United Nations Environment Programme (UNEP), Dubai Electricity and Water Authority (DEWA), Global Resource Information Database (GRID–Geneva), International Groundwater Resources Assessment Centre (IGRAC), Zoï Environment Network (Zoï)|publisher=United Nations Economic Comission for Europe (UNECE)|location=New York (United States), Geneva (Italy), Genf (Switzerland)|date=2011|website=unece.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF142|| |'''[[Aruvimi]]'''|| {{formatnum:2200}}|| {{formatnum:121163}}|| {{formatnum:1287}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rivero Kongo|Kongo]]||<ref name="Congo River" /><ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS143|| '''Anadir''' | || {{formatnum:2160}}|| {{formatnum:191000}}|| {{formatnum:1146}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Beringa maro|Beringa Maro]]||<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Fragmentation and Flow Regulation of the World's Large River System" /><ref name="water">[http://water-rf.ru/Водные_объекты/842/Анадырь «Вода России» – Анадырь]</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA144|| |'''Ventuari'''|| {{formatnum:2160}}|| {{formatnum:40861}}|| {{formatnum:520}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Orinoko]]||<ref name="La geografía del agua" /><ref name="Orinoco" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA145 | |'''Curaray'''|| {{formatnum:2155}}|| {{formatnum:26775}}|| {{formatnum:1011}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Napo]] ||<ref name="Amazon" /><ref name="Oficina Nacional de Evaluación de Recursos Naturales (ONERN)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS146|| '''[[Kriŝno (rivero)|Kriŝno]]''' | || {{formatnum:2145}}|| {{formatnum:274596}}|| {{formatnum:1300}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Bengala Golfo]]||<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins" /><ref name="Indian Peninsula" /><ref name="A Significant Shift in Particulate Organic Matter Characteristics during Flooding of River Krishna, Eastern Peninsular India">{{cite journal|journal=Current Science|url=https://www.academia.edu/65907676|title=A Significant Shift in Particulate Organic Matter Characteristics during Flooding of River Krishna, Eastern Peninsular India|last1=C. Prakash|first1=Babu|volume=118|doi=10.18520/cs/v118/i3/455-461|date=2020|doi-access=free}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA147|| |'''Tennessee''' || {{formatnum:2140}}|| {{formatnum:105870}}|| {{formatnum:1049}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Ohio (rivero)|Ohio]]||<ref name="Flux and Sources of Nutrients in the Mississippi–Atchafalaya River Basin" /><ref name="Changes in Streamflow and the Flux of Nutrients in the Mississippi-Atchafalaya River Basin, USA, 1980–2007" /><ref name="Tennessee">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/tennessee?catid=320&Itemid=179|title=Tennessee|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS148 | |'''Lohit'''|| {{formatnum:2138}}|| {{formatnum:29330}}|| {{formatnum:560}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Bramaputro|Brahmaputro]]||<ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA149 | |'''Tapauá''' || {{formatnum:2135}}|| {{formatnum:63185}}|| {{formatnum:745}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Purus]] ||<ref name="Amazon" /><ref name="Plano estratégico de recursos hídricos dos afluentes da margem direita do rio Amazonas" /><ref name="Plano Estadual de Recursos Hídricos do Amazonas – PERH/AM" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS150|| '''[[Mahanadi]]''' | || {{formatnum:2125}}|| {{formatnum:145260}}|| 851 || bgcolor="#F0FFF0" |[[Bengala Golfo]]||<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="Global water scarcity: the monthly blue water footprint compared to blue water availability for the world's major river basins" /><ref name="Indian Peninsula" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFFFF" |NA151||'''[[Alabama]]''' | || {{formatnum:2118}}|| {{formatnum:124158}}|| {{formatnum:1263}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Meksika golfo|Meksika Golfo]]||<ref name="Presenting the GEMS-GLORI, a compendium of world river discharge to the oceans" /><ref name="South Atlantic Gulf">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/article/south-atlantic-gulf?catid=314&Itemid=563|title=South Atlantic Gulf|last=Eric|first=Tilman|website=www.riversnetwork.org}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS152|| |'''Olokma'''|| {{formatnum:2110}}|| {{formatnum:209378}}|| {{formatnum:1436}}|| bgcolor="#FFF0F5" |[[Leno (rivero)|Leno]]||<ref name="Siberian Basins" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS153 | |'''[[Juan]]'''|| {{formatnum:2106}}|| {{formatnum:93287}}|| {{formatnum:864}}|| bgcolor="#E6E6FA" |[[Jangzio]]||<ref name="Yangzi Jiang-Chang Jiang (Yangtze)" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA154 | |'''Ji Paraná'''|| {{formatnum:2100}}|| {{formatnum:76127}}|| {{formatnum:820}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rivero Madeira|Madeira]]||<ref name="Amazon" /><ref name="SIMULAÇÃO HIDROLÓGICA NA AMAZÔNIA: RIO MADEIRA">{{cite web|url=http://www.coc.ufrj.br/es/documents2/doutorado/2006-2/860-alfredo-ribeiro-neto-doutorado/file&ved=2ahUKEwj9k6rv5or9AhX_AxAIHbTFB7EQFnoECAkQAQ&usg=AOvVaw263SiaNJvrXCQt8VjBOQzr|title=SIMULAÇÃO HIDROLÓGICA NA AMAZÔNIA: RIO MADEIRA|first1=Carlos|last1=Vieira da Silva|first2=Carlos Eduardo|last2=Morelli Tucci|first3=José|last3=Almir Cirilo|first4=Luciene|last4=Pimentel da Silva|first5=Otto|last5=Corrêa Roturno Filho|first6=Benoit|last6=Le Guennec|date=2006}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF155 | |'''Lomami'''|| {{formatnum:2062}}|| {{formatnum:109080}}|| {{formatnum:1946}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rivero Kongo|Kongo]]||<ref name="Congo River" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCCCFF" |AF156 | |'''Lulonga'''|| {{formatnum:2040}}|| {{formatnum:82952}}|| {{formatnum:952}}|| bgcolor="#E0FFFF" |[[Rivero Kongo|Kongo]]||<ref name="Congo River" /><ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFCBCB" |AS157 | |'''Gandak''' || {{formatnum:2025}}|| {{formatnum:46300}}|| {{formatnum:814}}|| bgcolor="#F0FFF0" |[[Gango]]||<ref name="Ganga (Ganges)–Brahmaputra" /> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#FFEBAD" |SA158||'''Marowijne''' | || {{formatnum:2000}}|| {{formatnum:66184}}|| 725 || bgcolor="#E0FFFF" |[[Atlantika Oceano]]||<ref name="Los recursos hidraulicos de América Latina" /><ref name="Atlantic North Coast" /><ref name="Global Hydrological Archive and Analysis System">{{cite web |url=https://wsag.unh.edu/Tools/html/RGISMain.html |title=Global Hydrological Archive and Analysis System |website=wsag.unh.edu}}</ref><ref name="Frontière, frontières: la région du Maroni, entre la Guyane et le Surinam">{{cite report|title=Frontière, frontières: la région du Maroni, entre la Guyane et le Surinam|last=André|first=Calmont|publisher=Espaces tropicaux|date=2008|page=205-219|url=https://www.persee.fr/doc/etrop_1147-3991_2008_act_19_10_1274}}</ref><ref name="5. Water resources in Suriname">{{cite report|url=https://www.swris.sr/wp-content/uploads/2017/12/Water-resources-in-suriname.pdf|title=5. Water resources in Suriname|author=United Nations Development Programme (UNDP)|publisher=UNDP|pages=121–144|date=1972|website=www.swris.sr}}</ref> |- bgcolor="#EFEFEF" | bgcolor="#CCFF66" |OC159|| '''Kikori''' | || {{formatnum:2000}}|| {{formatnum:18863}}|| 445 || bgcolor="#E6E6FA" |[[Golfo de Papuo]]||<ref name="Anatomy and growth of a Holocene clinothem in the Gulf of Papua" /> |} == Referencoj == {{Referencoj|2}} [[Kategorio:Listoj de riveroj]] [[Kategorio:Geografio]] [[Kategorio:Hidrologio]] 8t0w9tu1v0i4404pwqkkvq10bhf4dn4 0 557317 9490280 9467295 2026-10-08T10:50:54Z Sj1mor 12103 9490280 wikitext text/x-wiki '''''Vedem''''' (''ĉeĥe: ni gvidas, ni venkas'') estis [[ĉeĥa|ĉeĥlingva]] literatura [[gazeto]] kreata de grupo da [[judoj|judaj]] knaboj en la [[koncentrejo]] [[Terezín]] en la jaroj [[1942]]–[[1944]]. == Historio de la gazeto == [[Dosiero:Časopis Vedem.jpg|eta|La gazeton Vedem eldonadis junaj buboj en la terezina geto dum la dua mondmilito.]] La gazeton verkis, redaktis kaj ilustris sole knaboj inter dekdu- ĝis dekkvin-jaraj, vivantaj en la bloko „L417“ alivorte en la „1-a knaba hejmo“, pri kiu ili aludis kiel pri „Respubliko Škid“. Tiun nomon ili prenis el libro "Škola imjeni Dostojevskogo" (''Lernejo Dostojevski'') – Škid – laŭ lernejo ĉe knaba orfejo en [[Petrogrado]] komence de la 1920-aj jaroj; la aŭtoroj kaj memorantoj de Respubliko Škid G. Bjelich kaj I. Pantjelejev en la tempo de verkado de la libro (1926) estis 19-jara kaj 17-jara. Enhavon de la gazeto ''Vedem'' konsistigis [[poemo]]j, [[eseo]]j, [[anekdoto]]j, [[dialogo]]j, [[literatura kritiko|literaturaj kritikoj]], [[rakonto]]j kaj [[desegnaĵo]]j. La unuopaj ekzempleroj estis permane kopiataj kaj legataj en la barakoj ĉiuvendrede nokte. Dum certa tempo ĝi estis afiŝata sur murgazetoj, sed poste oni rezignis, ĉar minacis danĝero de inspekto flanke de [[Schutzstaffel|SS]]. Inspiranto de la ''Vedem''-aŭtoroj estis ilia instruisto, 28-jara „profesoro“ [[Valtr Eisinger]], taskita zorgi pri la knaboj en la koncentrejo. Li subtenis ilian amon al literaturo kaj instigis ilin al propra krea esprimado, al priskribado de ĉio, kion ili spertis kiel okul-atestantoj (ofte en bonhumora tono), kaj ankaŭ por vortumi iliajn esperojn por la futuro. Verŝajne sub lia influo la knaboj elektis kiel simbolon de siaj barakoj kaj de la gazeto [[kosmoŝipo]]n inspiritan de [[Jules Verne]], fluganta el la paĝoj de la libro al la steloj. Plua grava persono estis edukisto Josef „Pepek“ (= Joĉjo) Stiassny (1916–1944). Eisinger kaj Stiassny escepte kontribuis per enkonduka artikolo, Eisinger ankaŭ per tradukoj el la rusa, sed la enhavon mem faris la knaboj. Ili vagis tra Terezín kaj serĉis temojn. Ĉiu el la knaboj havis kromnomon, per kiu ili subskribis siajn artikolojn. La kromnomo povis estis inicialoj aŭ persona spritaĵo kiel „Bolševik“ (bolŝevisto), „Nácek“ (naciistaĉo) aŭ „Car“ (caro). De tempo al tempo la kromnomoj estis ŝanĝataj. Ekzemple unu el la fekundaj kontribuantoj Jiří Grünbaum indikis sin kiel „Medik Šnajer“ (kuracista studento Šnajer), „Socialista Šnajer“, aŭ nur „Šnajer“, laŭ momenta humoro. Nun ni konas vicon da kontribuantoj nur laŭ kromnomoj kaj ni neniam malkovros, kiu ili vere estis. Iam en 1943 deko da plej fekundaj kontribuantoj komencis nomi sin „Akademio.“ Unu el plej gravaj kontribuantoj al ''Vedem'' estis „nz“, laŭ vera nomo [[Petr Ginz]] ([[1928]]–[[1944]]), kiu en sia 14-a jaro aktivis kiel ĉefredaktoro de la gazeto. Kiam li estis 15-jara, li estis deportita al [[Aŭŝvico]], kie li mortis en [[gasĉambro]]. Lian desegnaĵon de la planedo [[Tero]] vidata el la surfaco de [[Luno]] prenis [[israela]] [[astronaŭto]] [[Ilan Ramon]] al [[kosmopramo Columbia]], kiu forbrulis en la atmosfero super [[Teksaso]] dum surteriĝado. La knaboj klopodis maksimume imiti realan gazeton inkluzive de ŝerce infikita prezo sur la koverto. La enhavo ampleksis poezion, {{JN|aventura rakonto}}, eseojn, recenzojn de libroj inkluzive de ŝatataj rubrikoj kiel „Citaĵo de la semajno“ elektita el malprudentaj eldiroj de la knaboj. Ekzemple „Medik Šnajer“ estis foje citata pro la frazo: „Mi timas paroli. Mi povus diri ian stulataĵon.“ „Embryo“ siavice deklaris: „[[Futbalo]] estas la plej bela ludo tuj post [[Monopolo (ludo)|Monopolo]].“ En iu numero recenzo de libro ''[[La Kabano de Onklo Tom]]'' komparis sorton de [[nigrulo|nigrulaj]] [[sklavo]]j kun la sorto de judoj en Terezín: ĝi konstatis, ke antaŭ la deportoj de judoj, la sklavoj estis en pli malbona situacio, ĉar iliaj familioj estis disigitaj, sed ekde la komenco de la deportoj ambaŭ grupoj suferas same. Ŝatata rubriko estis 'Vagadoj tra Terezín' de Petr Ginz, en kiuj li vizitadis diversajn institutojn de la geto kaj intervjuis la ĉeestantajn homojn. Li priskribis siajn ekspediciojn al la bakejo, akuŝejo, fajrobrigadejo kaj teruron vekanta viziton de la kremaciejo. == Konservo kaj eldono == [[Dosiero:Budova L417 - Terezín.jpg|eta|La konstruaĵo L417, en kiu estis eldonata la gazeto Vedem]] En la jaro 1944 plejparto de loĝantoj de la bloko L417 estis deportita al [[gasĉambro]]j de [[Aŭŝvico]] kaj neniu plua numero estiĝis plu. El cento da knaboj kontribuantaj al ''Vedem'' transvivis nur ĉirkaŭ dekkvin. Nur unu el ili, Zdeněk Taussig, restis en Terezín ĝis ĝia liberigo en majo [[1945]]. Li kaŝis entute 700 paĝojn de la gazeto en forĝejo, kie laboris lia patro, kaj post landliberigo li transportis ilin al [[Prago]]. Post la [[milito]] la strebadon eldoni ''Vedem'' malebligis la [[komunismo|komunisma]] [[reĝimo]] en [[Ĉeĥoslovakio]], sed fragmentoj estis kontrabanditaj al [[Parizo]], kie ili presis ekzila gazeto ''[[Svědectví]]'' (= atesto). Samjare aperis en Ĉeĥoslovakio tajpita [[samizdato|samizdata]] versio kaj poste denove en la 1980-aj jaroj. Tiu versio estis eksponita en [[Frankfurta librofoiro]] en la jaro [[1990]]. Ekstraktoj el la gazeto ''Vedem'', ilustritaj ne nur per desegnaĵoj el la gazeto, sed ankaŭ de aliaj infanoj el Terezín, estis publikitaj kun enkonduko de [[Václav Havel]] en la jaro [[1995]]. Redaktoroj de tiu elekto estis ankaŭ Kurt Jiří Kotouč kaj aktoro [[Zdeněk Ornest]], du el la originaj kontribuantoj el Terezín. == Fontoj == * la ĉeĥa Vikipedio * retejo VEDEM kun skanoj de la gazeto kaj elektitaj artikoloj ordigitaj logike laŭ temoj == Literaturo == * '''Je mojí vlastí hradba ghett? Básně, próza a kresby terezínských dětí'''. (''Ĉu mia patrujo estas la muregoj de la getoj? Poemoj, prozaĵoj kaj desegnaĵoj de la terezinaj infanoj.'' - Prilaboris kaj fragmentojn el la gazeto Vedem elektis kaj aranĝis Marie Rút Křížková, Kurt Jiří Kotouč, Zdeněk Ornest; rememorojn verkis Věra Sommerová et al. Aventinum, Praha 1995. ISBN 80-7151-528-0.) Eldonita ankaŭ anglalingve (''We Are Children Just the Same: „Vedem“, the Secret Magazine by the Boys of Terezin'') kaj germanlingve (''Ist meine Heimat Ghettowall? Gedichte, Prosa und Zeichnungen der Kinder von Theresienstadt''). == Eksteraj ligiloj == * [http://www.terezinskastafeta.cz Terezínská štafeta] La Terezina Stafeto okupiĝas pri tio, kiel Vedem kapablas inspiri la nuntempan generacion de junaj homoj. Tra la respubliko formiĝas teamoj, kiuj dediĉas sin al tiu temo kaj transdonas tiamaniere la imaginaran Terezinan Stafeton. * [http://www.vedem-terezin.cz Vedem - Terezín] la plej ampleksa retejo pri Vedem, oni trovos tie multajn artikolojn el la gazeto, la gazeto mem en inter-aga rigardo. La esperantlingva versio estos inaŭgurita la [[5-an de majo]] [[2016]]. * [http://www.cts.cuni.cz/~konopas/stupra/bak/r_basch_bp.htm Bakalaŭra laboraĵo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051219110950/http://www.cts.cuni.cz/~konopas/stupra/bak/r_basch_bp.htm |date=2005-12-19 }} pri la temo kiel transvivi koncentrejon - bazita sur la tekstoj de ''Vedem''. * [http://www.czechia.com/opusmusicum/opus6/brundibar.htm Citaĵo el ''Vedem''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050222232758/http://www.czechia.com/opusmusicum/opus6/brundibar.htm |date=2005-02-22 }} pri ekzercado de la opero Brundibár * [http://www.zmizeli-sousede.cz/prace/cznovemesto.htm Studenta laboraĵo kun kelkaj fragmentoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060701055006/http://www.zmizeli-sousede.cz/prace/cznovemesto.htm |date=2006-07-01 }} * [http://www.rozhlas.cz/izurnal/publhostrz/_zprava/156775 Interparolo pri la eldono de Ginz-taglibro kun kelkaj fragmentoj] * [http://www.myjewishlearning.com/history_community/Modern/Overview_The_Story_19141948/The_Holocaust/War/The_Final_Solution/Vedem.htm Supervido] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20041013075045/http://www.myjewishlearning.com/history_community/Modern/Overview_The_Story_19141948/The_Holocaust/War/The_Final_Solution/Vedem.htm |date=2004-10-13 }} de la enhavo de la gazeto inkluzive de fragmentoj de poemo kaj artikolo (anglalingve) [[Kategorio:Aperis en 1942]] [[Kategorio:Malaperis en 1944]] [[Kategorio:Ĉeĥaj gazetoj]] [[Kategorio:Judaj gazetoj]] [[Kategorio:Ĉeĥlingvaj gazetoj]] [[Kategorio:Literaturaj gazetoj]] [[Kategorio:Holokaŭsto en Ĉeĥoslovakio]] 00q6imr44624mhyjdagw9ortelt7unr 0 559673 9490114 9032277 2026-10-07T20:03:50Z Arbarulo 135469 adapto el la anglalingva artikolo "Gang", kiu tamen estas tro centrita al usonaj gangsteroj 9490114 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Edward g robinson.jpg|eta|Reklama foto de la [[Rumanio|rumandevena]] usona aktoro [[Edward G. Robinson]], kiu ludis en kelkaj holivudaj gangsteraj [[filmo]]j.]] '''Gangstero''', laŭ [[PIV]], estas ano de [[bando]] da krudaj, perfortemaj [[krimo|krimuloj]], ekspluatantaj neleĝajn profitofontojn en grandaj urboj. Kelkaj bandoj estas konsiderataj parto de pli vastaj [[Krima organizaĵo|krimaj organizaĵoj]]. Bandoj de gangsteroj havigas nivelon de organizado kaj de rimedojn por efektivigi kriman agadon multe pli grandan kaj pli kompleksan, ol individua krimulo povus atingi. Gangsteroj estis aktivaj dum multaj jaroj en diversaj landoj tra la tuta mondo. Kelkaj gangsteroj, ekzemple [[Al Capone]], iĝis fifamaj. Gangsteroj estas temoj oftaj ĉe multaj [[romano]]j kaj [[filmo]]j, partikulare de agado okazinta ĉirkaŭ la periodo inter 1920 kaj 1990, kaj ĉefe nur ĝis la mezo de la jarcento, kio okazigis apartan ĝenron kaj de [[literaturo]] kaj de [[kinarto]], nome ''nigra'' kino aŭ romano, respektive. En apartaj kulturoj kiaj [[Japanio]], [[Ĉinio]], tiu tipo de [[rolulo]]j, kaj realaj inspiraĵoj, montras specifajn trajtojn. ==Specoj== [[File:Marasalvatrucha13.png|thumb|Gangstero de [[Mara Salvatrucha]] kun tatuo signifanta anecon]] Ekzistas multaj specoj de gangsteroj, kiuj faras diversajn specojn de krimoj kaj havas diversajn kulturojn.<ref name="Types">{{cite web|url=https://www.carmichaellegal.com/organized-crime-and-gangs|title=Organized Crime and Gangs |website=Carmichael Ellis & Brock, PLLC|author=Lawlytics}}</ref> ===Strataj gangsteroj=== [[File:101 Gang Members Arrested in Central Valley 06.jpg|thumb|Ĉefakuzisto de Kalifornio [[Kamala Harris]] anoncanta areston de 101 gangsteroj, 8-an de junio 2011.]] Strataj gangsteroj estas urbaj junuloj precipe konataj pro {{J|strata batalo}} kaj gangstermilitoj.<ref>White, Rob (2007). ''Youth Gangs, Violence and Anti-Social Behaviour''. Australian Research Alliance for Children and Youth. pp. 18, 29.</ref> Miller (1992) difinas stratan gangsteraron kiel "memformita[n] asocio[n] de kunuloj, unuigataj de komunaj interesoj, kun identigeblaj estroj kaj interna organizo, kiuj agas kolektive aŭ individue por atingi specifajn celojn, kiuj inkludas kontraŭleĝan agadon kaj regadon de iu teritorio, ejo aŭ entrepreno."<ref>Miller, W. B. (1992) [Revised from 1982]. ''Crime by Youth Gangs and Groups in the United States''. Washington, DC: U.S. Department of Justice, Office of Justice Programs, Office of Juvenile Justice and Delinquency Prevention.</ref> Multaj strataj gangsteraroj baziĝas sur aneco de certa raso. Kelkaj konataj rasaj aŭ etnaj gangsteraroj en Anglalingvujo estas la ''[[Bloods]]'' kaj la ''[[Crips]]'' (afrik-usonanoj), ''[[Latin Kings]]'' (latinamerik-usonanoj), kaj ''[[Blood & Honour]]'' (blankaj [[novnaziismo|novnazioj]] en pluraj landoj). ===Motorciklaj gangsteroj=== Motorciklaj gangsteroj estas membroj de {{J|motorcikla klubo}}, kiuj faras kontraŭleĝajn agojn. La [[usona departemento de justico]] difinas "[[kontraŭleĝa motorcikla klubo|kontraŭleĝajn motorciklajn gangsterarojn]]" kiel "organizaĵoj[n], kies membroj uzas siajn motorciklajn klubojn kiel ilojn por krimaj entreprenoj.<ref name=USDOJ_Motorcycle_Gangs2>{{Citation |title=Motorcycle Gangs |url=https://www.justice.gov/criminal/ocgs/gangs/motorcycle.html |author=U.S. Dept. of Justice |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415074158/http://www.justice.gov/criminal/ocgs/gangs/motorcycle.html |archive-date=15-a de aprilo 2014 |access-date=22-a de novembro 2020 }}</ref> En Usono la "kvar grandaj" estas ''[[Hells Angels]]'', ''[[Pagan's Motorcycle Club|Pagans]]'', ''[[Outlaws Motorcycle Club|Outlaws]]'', kaj ''[[Bandidos Motorcycle Club|Bandidos]]'',<ref>[http://pdba.georgetown.edu/Security/citizensecurity/eeuu/documents/ssgu00.pdf FBI Safe Street Violent Crime Initiative – Report Fiscal Year 2000], FBI.org</ref><ref>[http://www.cisc.gc.ca/annual_reports/annual_report_2004/document/cisc_2004_annual_report.pdf 2004 Annual Report] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20091222072041/http://www.cisc.gc.ca/annual_reports/annual_report_2004/document/cisc_2004_annual_report.pdf |date=22-a de decembro 2009}}- Criminal Intelligence Service Canada, cisc.gc.ca</ref><ref>[http://ctgia.org/mcgang.html Motorcycle Gangs] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150804054924/http://ctgia.org/mcgang.html |date=4 August 2015 }}- Connecticut Gang Investigators Association</ref> kaj en Aŭstralio estas ekzemple ''[[Rebels Motorcycle Club]]''. Iuj usonaj motorciklaj kluboj nomiĝas "kontraŭleĝaj" ne ĉar ili agas kontraŭleĝe, sed ĉar ili ne estas aprobataj de la [[Usona Motorciklista Asocio]] kaj ne sekvas ĝiajn regulojn. Ili faras proprajn regulojn konformajn al aparta "kontraŭleĝa" motorciklista kulturo.<ref name=Drew2002>{{Citation|title=The everything motorcycle book: the one book you must have to buy, ride, and maintain your motorcycle|first=A. J.|last=Drew|publisher=Adams Media Corp|year=2002|url= https://books.google.com/books?id=wWnBPAAACAAJ|isbn=9781580625548|pages=193–203, 277}}</ref><ref name=Dulaney2002>{{Citation|last=Dulaney|first=William L.|periodical=[[International Journal of Motorcycle Studies]]|url=http://ijms.nova.edu/November2005/IJMS_Artcl.Dulaney.html|date=Novembro 2005|title=A Brief History of "Outlaw" Motorcycle Clubs}}</ref><ref name=Wolf1992>{{Citation|title=The Rebels: a brotherhood of outlaw bikers|first=Daniel R.|last=Wolf|publisher=University of Toronto Press|year=1992|isbn=978-0802073631|page=4|url=https://books.google.com/books?id=mgNRMZAg8N4C&q=%22Technically+the+label+outlaw&pg=PA4}}</ref> == En lernejoj == Kvankam gangsteroj normale kunbandiĝas en la ekstera komunumo kaj ne en [[lernejo]]j, ili povas damaĝi lernejojn en diversaj manieroj:<ref name=":0">{{Cite book|url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000366483|title=Behind the numbers: ending school violence and bullying|publisher=UNESCO|year=2019|isbn=978-92-3-100306-6}}</ref> * Gangsteraroj povas varbi en la lernejo;<ref name="SABER">"Honduras Education Resilience Case Report". 17-18. [https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/17493]</ref> * Gangsteroj povas fari [[perforto]]n en la lerneja tereno aŭ proksime al ĝi;<ref name=":0" /> * Gangsteroj povas fari perforton al samlernejanoj, kiuj apartenas al alia gangsteraro aŭ ne estas gangsteroj; * Gangsteroj povas fari perforton al anoj de aliaj lernejoj de la sama komunumo;<ref name=":0" /> * Gangstero, ke iliaj kolegoj estas gangsteroj, kiam ili traktas neklarigeble grandajn kvantojn da mono en la lernejo.<ref name="SABER"/> == Gangsteroj == * [[Al Capone]] * [[Lucky Luciano]] * [[Dutch Schultz]] == Filmoj == * [[Gomoro (filmo)|Gomoro]] * ''[[Goodfellas]]'' * ''[[The French Connection]]'' (La franca konekto) * ''[[The Godfather]]'' (La baptopatro) * ''[[Rashōmon (filmo)|Raŝomon]]'' == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|ReVo=gangster}} * [[Mafio]] * [[Krimulrepo]] * La kanto "''Gangstero Esperantista" en la albumo [[Fek al Esperanto]] (2008)'' [[Kategorio:Gangsteroj| ]] j0pmgo0rjbp1xy5vj0eyk9m2kf8stca 9490115 9490114 2026-10-07T20:06:58Z Arbarulo 135469 /* En lernejoj */ 9490115 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Edward g robinson.jpg|eta|Reklama foto de la [[Rumanio|rumandevena]] usona aktoro [[Edward G. Robinson]], kiu ludis en kelkaj holivudaj gangsteraj [[filmo]]j.]] '''Gangstero''', laŭ [[PIV]], estas ano de [[bando]] da krudaj, perfortemaj [[krimo|krimuloj]], ekspluatantaj neleĝajn profitofontojn en grandaj urboj. Kelkaj bandoj estas konsiderataj parto de pli vastaj [[Krima organizaĵo|krimaj organizaĵoj]]. Bandoj de gangsteroj havigas nivelon de organizado kaj de rimedojn por efektivigi kriman agadon multe pli grandan kaj pli kompleksan, ol individua krimulo povus atingi. Gangsteroj estis aktivaj dum multaj jaroj en diversaj landoj tra la tuta mondo. Kelkaj gangsteroj, ekzemple [[Al Capone]], iĝis fifamaj. Gangsteroj estas temoj oftaj ĉe multaj [[romano]]j kaj [[filmo]]j, partikulare de agado okazinta ĉirkaŭ la periodo inter 1920 kaj 1990, kaj ĉefe nur ĝis la mezo de la jarcento, kio okazigis apartan ĝenron kaj de [[literaturo]] kaj de [[kinarto]], nome ''nigra'' kino aŭ romano, respektive. En apartaj kulturoj kiaj [[Japanio]], [[Ĉinio]], tiu tipo de [[rolulo]]j, kaj realaj inspiraĵoj, montras specifajn trajtojn. ==Specoj== [[File:Marasalvatrucha13.png|thumb|Gangstero de [[Mara Salvatrucha]] kun tatuo signifanta anecon]] Ekzistas multaj specoj de gangsteroj, kiuj faras diversajn specojn de krimoj kaj havas diversajn kulturojn.<ref name="Types">{{cite web|url=https://www.carmichaellegal.com/organized-crime-and-gangs|title=Organized Crime and Gangs |website=Carmichael Ellis & Brock, PLLC|author=Lawlytics}}</ref> ===Strataj gangsteroj=== [[File:101 Gang Members Arrested in Central Valley 06.jpg|thumb|Ĉefakuzisto de Kalifornio [[Kamala Harris]] anoncanta areston de 101 gangsteroj, 8-an de junio 2011.]] Strataj gangsteroj estas urbaj junuloj precipe konataj pro {{J|strata batalo}} kaj gangstermilitoj.<ref>White, Rob (2007). ''Youth Gangs, Violence and Anti-Social Behaviour''. Australian Research Alliance for Children and Youth. pp. 18, 29.</ref> Miller (1992) difinas stratan gangsteraron kiel "memformita[n] asocio[n] de kunuloj, unuigataj de komunaj interesoj, kun identigeblaj estroj kaj interna organizo, kiuj agas kolektive aŭ individue por atingi specifajn celojn, kiuj inkludas kontraŭleĝan agadon kaj regadon de iu teritorio, ejo aŭ entrepreno."<ref>Miller, W. B. (1992) [Revised from 1982]. ''Crime by Youth Gangs and Groups in the United States''. Washington, DC: U.S. Department of Justice, Office of Justice Programs, Office of Juvenile Justice and Delinquency Prevention.</ref> Multaj strataj gangsteraroj baziĝas sur aneco de certa raso. Kelkaj konataj rasaj aŭ etnaj gangsteraroj en Anglalingvujo estas la ''[[Bloods]]'' kaj la ''[[Crips]]'' (afrik-usonanoj), ''[[Latin Kings]]'' (latinamerik-usonanoj), kaj ''[[Blood & Honour]]'' (blankaj [[novnaziismo|novnazioj]] en pluraj landoj). ===Motorciklaj gangsteroj=== Motorciklaj gangsteroj estas membroj de {{J|motorcikla klubo}}, kiuj faras kontraŭleĝajn agojn. La [[usona departemento de justico]] difinas "[[kontraŭleĝa motorcikla klubo|kontraŭleĝajn motorciklajn gangsterarojn]]" kiel "organizaĵoj[n], kies membroj uzas siajn motorciklajn klubojn kiel ilojn por krimaj entreprenoj.<ref name=USDOJ_Motorcycle_Gangs2>{{Citation |title=Motorcycle Gangs |url=https://www.justice.gov/criminal/ocgs/gangs/motorcycle.html |author=U.S. Dept. of Justice |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415074158/http://www.justice.gov/criminal/ocgs/gangs/motorcycle.html |archive-date=15-a de aprilo 2014 |access-date=22-a de novembro 2020 }}</ref> En Usono la "kvar grandaj" estas ''[[Hells Angels]]'', ''[[Pagan's Motorcycle Club|Pagans]]'', ''[[Outlaws Motorcycle Club|Outlaws]]'', kaj ''[[Bandidos Motorcycle Club|Bandidos]]'',<ref>[http://pdba.georgetown.edu/Security/citizensecurity/eeuu/documents/ssgu00.pdf FBI Safe Street Violent Crime Initiative – Report Fiscal Year 2000], FBI.org</ref><ref>[http://www.cisc.gc.ca/annual_reports/annual_report_2004/document/cisc_2004_annual_report.pdf 2004 Annual Report] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20091222072041/http://www.cisc.gc.ca/annual_reports/annual_report_2004/document/cisc_2004_annual_report.pdf |date=22-a de decembro 2009}}- Criminal Intelligence Service Canada, cisc.gc.ca</ref><ref>[http://ctgia.org/mcgang.html Motorcycle Gangs] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150804054924/http://ctgia.org/mcgang.html |date=4 August 2015 }}- Connecticut Gang Investigators Association</ref> kaj en Aŭstralio estas ekzemple ''[[Rebels Motorcycle Club]]''. Iuj usonaj motorciklaj kluboj nomiĝas "kontraŭleĝaj" ne ĉar ili agas kontraŭleĝe, sed ĉar ili ne estas aprobataj de la [[Usona Motorciklista Asocio]] kaj ne sekvas ĝiajn regulojn. Ili faras proprajn regulojn konformajn al aparta "kontraŭleĝa" motorciklista kulturo.<ref name=Drew2002>{{Citation|title=The everything motorcycle book: the one book you must have to buy, ride, and maintain your motorcycle|first=A. J.|last=Drew|publisher=Adams Media Corp|year=2002|url= https://books.google.com/books?id=wWnBPAAACAAJ|isbn=9781580625548|pages=193–203, 277}}</ref><ref name=Dulaney2002>{{Citation|last=Dulaney|first=William L.|periodical=[[International Journal of Motorcycle Studies]]|url=http://ijms.nova.edu/November2005/IJMS_Artcl.Dulaney.html|date=Novembro 2005|title=A Brief History of "Outlaw" Motorcycle Clubs}}</ref><ref name=Wolf1992>{{Citation|title=The Rebels: a brotherhood of outlaw bikers|first=Daniel R.|last=Wolf|publisher=University of Toronto Press|year=1992|isbn=978-0802073631|page=4|url=https://books.google.com/books?id=mgNRMZAg8N4C&q=%22Technically+the+label+outlaw&pg=PA4}}</ref> == En lernejoj == Kvankam gangsteroj normale kunbandiĝas en la ekstera komunumo kaj ne en [[lernejo]]j, ili povas damaĝi lernejojn en diversaj manieroj:<ref name=":0">{{Cite book|url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000366483|title=Behind the numbers: ending school violence and bullying|publisher=UNESCO|year=2019|isbn=978-92-3-100306-6}}</ref> * Gangsteraroj povas varbi en la lernejo;<ref name="SABER">"Honduras Education Resilience Case Report". 17-18. [https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/17493]</ref> * Gangsteroj povas fari [[perforto]]n en la lerneja tereno aŭ proksime al ĝi;<ref name=":0" /> * Gangsteroj povas fari perforton al samlernejanoj, kiuj apartenas al alia gangsteraro aŭ ne estas gangsteroj; * Gangsteroj povas fari perforton al anoj de aliaj lernejoj de la sama komunumo;<ref name=":0" /> * Lernejanoj povas rimarki, ke iliaj kolegoj estas gangsteroj, kiam ili traktas neklarigeble grandajn kvantojn da mono en la lernejo.<ref name="SABER"/> == Gangsteroj == * [[Al Capone]] * [[Lucky Luciano]] * [[Dutch Schultz]] == Filmoj == * [[Gomoro (filmo)|Gomoro]] * ''[[Goodfellas]]'' * ''[[The French Connection]]'' (La franca konekto) * ''[[The Godfather]]'' (La baptopatro) * ''[[Rashōmon (filmo)|Raŝomon]]'' == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|ReVo=gangster}} * [[Mafio]] * [[Krimulrepo]] * La kanto "''Gangstero Esperantista" en la albumo [[Fek al Esperanto]] (2008)'' [[Kategorio:Gangsteroj| ]] 93u73srzocpiam0daskh3anawrh13wx 9490118 9490115 2026-10-07T20:10:09Z Arbarulo 135469 /* Motorciklaj gangsteroj */ 9490118 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Edward g robinson.jpg|eta|Reklama foto de la [[Rumanio|rumandevena]] usona aktoro [[Edward G. Robinson]], kiu ludis en kelkaj holivudaj gangsteraj [[filmo]]j.]] '''Gangstero''', laŭ [[PIV]], estas ano de [[bando]] da krudaj, perfortemaj [[krimo|krimuloj]], ekspluatantaj neleĝajn profitofontojn en grandaj urboj. Kelkaj bandoj estas konsiderataj parto de pli vastaj [[Krima organizaĵo|krimaj organizaĵoj]]. Bandoj de gangsteroj havigas nivelon de organizado kaj de rimedojn por efektivigi kriman agadon multe pli grandan kaj pli kompleksan, ol individua krimulo povus atingi. Gangsteroj estis aktivaj dum multaj jaroj en diversaj landoj tra la tuta mondo. Kelkaj gangsteroj, ekzemple [[Al Capone]], iĝis fifamaj. Gangsteroj estas temoj oftaj ĉe multaj [[romano]]j kaj [[filmo]]j, partikulare de agado okazinta ĉirkaŭ la periodo inter 1920 kaj 1990, kaj ĉefe nur ĝis la mezo de la jarcento, kio okazigis apartan ĝenron kaj de [[literaturo]] kaj de [[kinarto]], nome ''nigra'' kino aŭ romano, respektive. En apartaj kulturoj kiaj [[Japanio]], [[Ĉinio]], tiu tipo de [[rolulo]]j, kaj realaj inspiraĵoj, montras specifajn trajtojn. ==Specoj== [[File:Marasalvatrucha13.png|thumb|Gangstero de [[Mara Salvatrucha]] kun tatuo signifanta anecon]] Ekzistas multaj specoj de gangsteroj, kiuj faras diversajn specojn de krimoj kaj havas diversajn kulturojn.<ref name="Types">{{cite web|url=https://www.carmichaellegal.com/organized-crime-and-gangs|title=Organized Crime and Gangs |website=Carmichael Ellis & Brock, PLLC|author=Lawlytics}}</ref> ===Strataj gangsteroj=== [[File:101 Gang Members Arrested in Central Valley 06.jpg|thumb|Ĉefakuzisto de Kalifornio [[Kamala Harris]] anoncanta areston de 101 gangsteroj, 8-an de junio 2011.]] Strataj gangsteroj estas urbaj junuloj precipe konataj pro {{J|strata batalo}} kaj gangstermilitoj.<ref>White, Rob (2007). ''Youth Gangs, Violence and Anti-Social Behaviour''. Australian Research Alliance for Children and Youth. pp. 18, 29.</ref> Miller (1992) difinas stratan gangsteraron kiel "memformita[n] asocio[n] de kunuloj, unuigataj de komunaj interesoj, kun identigeblaj estroj kaj interna organizo, kiuj agas kolektive aŭ individue por atingi specifajn celojn, kiuj inkludas kontraŭleĝan agadon kaj regadon de iu teritorio, ejo aŭ entrepreno."<ref>Miller, W. B. (1992) [Revised from 1982]. ''Crime by Youth Gangs and Groups in the United States''. Washington, DC: U.S. Department of Justice, Office of Justice Programs, Office of Juvenile Justice and Delinquency Prevention.</ref> Multaj strataj gangsteraroj baziĝas sur aneco de certa raso. Kelkaj konataj rasaj aŭ etnaj gangsteraroj en Anglalingvujo estas la ''[[Bloods]]'' kaj la ''[[Crips]]'' (afrik-usonanoj), ''[[Latin Kings]]'' (latinamerik-usonanoj), kaj ''[[Blood & Honour]]'' (blankaj [[novnaziismo|novnazioj]] en pluraj landoj). ===Motorciklaj gangsteroj=== Motorciklaj gangsteroj estas membroj de {{J|motorcikla klubo}}, kiuj faras kontraŭleĝajn agojn. La [[usona departemento de justico]] difinas "[[kontraŭleĝa motorcikla klubo|kontraŭleĝajn motorciklajn gangsterarojn]]" kiel "organizaĵoj[n], kies membroj uzas sian motorciklan klubon kiel rimedon por krimaj entreprenoj."<ref name=USDOJ_Motorcycle_Gangs2>{{Citation |title=Motorcycle Gangs |url=https://www.justice.gov/criminal/ocgs/gangs/motorcycle.html |author=U.S. Dept. of Justice |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415074158/http://www.justice.gov/criminal/ocgs/gangs/motorcycle.html |archive-date=15-a de aprilo 2014 |access-date=22-a de novembro 2020 }}</ref> En Usono la "kvar grandaj" estas ''[[Hells Angels]]'', ''[[Pagan's Motorcycle Club|Pagans]]'', ''[[Outlaws Motorcycle Club|Outlaws]]'', kaj ''[[Bandidos Motorcycle Club|Bandidos]]'',<ref>[http://pdba.georgetown.edu/Security/citizensecurity/eeuu/documents/ssgu00.pdf FBI Safe Street Violent Crime Initiative – Report Fiscal Year 2000], FBI.org</ref><ref>[http://www.cisc.gc.ca/annual_reports/annual_report_2004/document/cisc_2004_annual_report.pdf 2004 Annual Report] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20091222072041/http://www.cisc.gc.ca/annual_reports/annual_report_2004/document/cisc_2004_annual_report.pdf |date=22-a de decembro 2009}}- Criminal Intelligence Service Canada, cisc.gc.ca</ref><ref>[http://ctgia.org/mcgang.html Motorcycle Gangs] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150804054924/http://ctgia.org/mcgang.html |date=4 August 2015 }}- Connecticut Gang Investigators Association</ref> kaj en Aŭstralio estas ekzemple ''[[Rebels Motorcycle Club]]''. Iuj usonaj motorciklaj kluboj nomiĝas "kontraŭleĝaj" ne ĉar ili agas kontraŭleĝe, sed ĉar ili ne estas aprobataj de la [[Usona Motorciklista Asocio]] kaj ne sekvas ĝiajn regulojn. Ili faras proprajn regulojn konformajn al aparta "kontraŭleĝa" motorciklista kulturo.<ref name=Drew2002>{{Citation|title=The everything motorcycle book: the one book you must have to buy, ride, and maintain your motorcycle|first=A. J.|last=Drew|publisher=Adams Media Corp|year=2002|url= https://books.google.com/books?id=wWnBPAAACAAJ|isbn=9781580625548|pages=193–203, 277}}</ref><ref name=Dulaney2002>{{Citation|last=Dulaney|first=William L.|periodical=[[International Journal of Motorcycle Studies]]|url=http://ijms.nova.edu/November2005/IJMS_Artcl.Dulaney.html|date=Novembro 2005|title=A Brief History of "Outlaw" Motorcycle Clubs}}</ref><ref name=Wolf1992>{{Citation|title=The Rebels: a brotherhood of outlaw bikers|first=Daniel R.|last=Wolf|publisher=University of Toronto Press|year=1992|isbn=978-0802073631|page=4|url=https://books.google.com/books?id=mgNRMZAg8N4C&q=%22Technically+the+label+outlaw&pg=PA4}}</ref> == En lernejoj == Kvankam gangsteroj normale kunbandiĝas en la ekstera komunumo kaj ne en [[lernejo]]j, ili povas damaĝi lernejojn en diversaj manieroj:<ref name=":0">{{Cite book|url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000366483|title=Behind the numbers: ending school violence and bullying|publisher=UNESCO|year=2019|isbn=978-92-3-100306-6}}</ref> * Gangsteraroj povas varbi en la lernejo;<ref name="SABER">"Honduras Education Resilience Case Report". 17-18. [https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/17493]</ref> * Gangsteroj povas fari [[perforto]]n en la lerneja tereno aŭ proksime al ĝi;<ref name=":0" /> * Gangsteroj povas fari perforton al samlernejanoj, kiuj apartenas al alia gangsteraro aŭ ne estas gangsteroj; * Gangsteroj povas fari perforton al anoj de aliaj lernejoj de la sama komunumo;<ref name=":0" /> * Lernejanoj povas rimarki, ke iliaj kolegoj estas gangsteroj, kiam ili traktas neklarigeble grandajn kvantojn da mono en la lernejo.<ref name="SABER"/> == Gangsteroj == * [[Al Capone]] * [[Lucky Luciano]] * [[Dutch Schultz]] == Filmoj == * [[Gomoro (filmo)|Gomoro]] * ''[[Goodfellas]]'' * ''[[The French Connection]]'' (La franca konekto) * ''[[The Godfather]]'' (La baptopatro) * ''[[Rashōmon (filmo)|Raŝomon]]'' == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|ReVo=gangster}} * [[Mafio]] * [[Krimulrepo]] * La kanto "''Gangstero Esperantista" en la albumo [[Fek al Esperanto]] (2008)'' [[Kategorio:Gangsteroj| ]] cqexqpfq86dd40a4t81cwi1oacputld 9490123 9490118 2026-10-07T20:25:44Z Arbarulo 135469 9490123 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Edward g robinson.jpg|eta|Reklama foto de la [[Rumanio|rumandevena]] usona aktoro [[Edward G. Robinson]], kiu ludis en kelkaj holivudaj gangsteraj [[filmo]]j.]] '''Gangstero''', laŭ [[PIV]], estas ano de [[bando]] da krudaj, perfortemaj [[krimo|krimuloj]], ekspluatantaj neleĝajn profitofontojn en grandaj urboj. Kelkaj bandoj estas konsiderataj parto de pli vastaj [[Krima organizaĵo|krimaj organizaĵoj]]. Bandoj de gangsteroj havigas nivelon de organizado kaj de rimedojn por efektivigi kriman agadon multe pli grandan kaj pli kompleksan, ol individua krimulo povus atingi. Gangsteroj estis aktivaj dum multaj jaroj en diversaj landoj tra la tuta mondo. Kelkaj gangsteroj, ekzemple [[Al Capone]], iĝis fifamaj. Gangsteroj estas temoj oftaj ĉe multaj [[romano]]j kaj [[filmo]]j, partikulare de agado okazinta ĉirkaŭ la periodo inter 1920 kaj 1990, kaj ĉefe nur ĝis la mezo de la jarcento, kio okazigis apartan ĝenron kaj de [[literaturo]] kaj de [[kinarto]], nome ''nigra'' kino aŭ romano, respektive. En apartaj kulturoj kiaj [[Japanio]], [[Ĉinio]], tiu tipo de [[rolulo]]j, kaj realaj inspiraĵoj, montras specifajn trajtojn. ==Specoj== [[File:Marasalvatrucha13.png|thumb|Gangstero de [[Mara Salvatrucha]] kun tatuo signifanta anecon]] Ekzistas multaj specoj de gangsteroj, kiuj faras diversajn specojn de krimoj kaj havas diversajn kulturojn.<ref name="Types">{{cite web|url=https://www.carmichaellegal.com/organized-crime-and-gangs|title=Organized Crime and Gangs |website=Carmichael Ellis & Brock, PLLC|author=Lawlytics}}</ref> ===Strataj gangsteroj=== [[File:101 Gang Members Arrested in Central Valley 06.jpg|thumb|Ĉefakuzisto de Kalifornio [[Kamala Harris]] anoncanta areston de 101 gangsteroj, 8-an de junio 2011.]] Strataj gangsteroj estas urbaj junuloj precipe konataj pro {{J|strata batalo}} kaj gangstermilitoj.<ref>White, Rob (2007). ''Youth Gangs, Violence and Anti-Social Behaviour''. Australian Research Alliance for Children and Youth. pp. 18, 29.</ref> Miller (1992) difinas stratan gangsteraron kiel "memformita[n] asocio[n] de kunuloj, unuigataj de komunaj interesoj, kun identigeblaj estroj kaj interna organizo, kiuj agas kolektive aŭ individue por atingi specifajn celojn, kiuj inkludas kontraŭleĝan agadon kaj regadon de iu teritorio, ejo aŭ entrepreno."<ref>Miller, W. B. (1992) [Revised from 1982]. ''Crime by Youth Gangs and Groups in the United States''. Washington, DC: U.S. Department of Justice, Office of Justice Programs, Office of Juvenile Justice and Delinquency Prevention.</ref> Multaj strataj gangsteraroj baziĝas sur aneco de certa raso. Kelkaj konataj rasaj aŭ etnaj gangsteraroj en Anglalingvujo estas la ''[[Bloods]]'' kaj la ''[[Crips]]'' (afrik-usonanoj), ''[[Latin Kings]]'' (latinamerik-usonanoj), kaj ''[[Blood & Honour]]'' (blankaj [[novnaziismo|novnazioj]] en pluraj landoj). ===Motorciklaj gangsteroj=== Motorciklaj gangsteroj estas membroj de {{J|motorcikla klubo}}, kiuj faras kontraŭleĝajn agojn. La [[usona departemento de justico]] difinas "[[kontraŭleĝa motorcikla klubo|kontraŭleĝajn motorciklajn gangsterarojn]]" kiel "organizaĵoj[n], kies membroj uzas sian motorciklan klubon kiel rimedon por krimaj entreprenoj."<ref name=USDOJ_Motorcycle_Gangs2>{{Citation |title=Motorcycle Gangs |url=https://www.justice.gov/criminal/ocgs/gangs/motorcycle.html |author=U.S. Dept. of Justice |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140415074158/http://www.justice.gov/criminal/ocgs/gangs/motorcycle.html |archive-date=15-a de aprilo 2014 |access-date=22-a de novembro 2020 }}</ref> En Usono la "kvar grandaj" estas ''[[Hells Angels]]'', ''[[Pagan's Motorcycle Club|Pagans]]'', ''[[Outlaws Motorcycle Club|Outlaws]]'', kaj ''[[Bandidos Motorcycle Club|Bandidos]]'',<ref>[http://pdba.georgetown.edu/Security/citizensecurity/eeuu/documents/ssgu00.pdf FBI Safe Street Violent Crime Initiative – Report Fiscal Year 2000], FBI.org</ref><ref>[http://www.cisc.gc.ca/annual_reports/annual_report_2004/document/cisc_2004_annual_report.pdf 2004 Annual Report] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20091222072041/http://www.cisc.gc.ca/annual_reports/annual_report_2004/document/cisc_2004_annual_report.pdf |date=22-a de decembro 2009}}- Criminal Intelligence Service Canada, cisc.gc.ca</ref><ref>[http://ctgia.org/mcgang.html Motorcycle Gangs] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150804054924/http://ctgia.org/mcgang.html |date=4 August 2015 }}- Connecticut Gang Investigators Association</ref> kaj en Aŭstralio estas ekzemple ''[[Rebels Motorcycle Club]]''. Iuj usonaj motorciklaj kluboj nomiĝas "kontraŭleĝaj" ne ĉar ili agas kontraŭleĝe, sed ĉar ili ne estas aprobataj de la [[Usona Motorciklista Asocio]] kaj ne sekvas ĝiajn regulojn. Ili faras proprajn regulojn konformajn al aparta "kontraŭleĝa" motorciklista kulturo.<ref name=Drew2002>{{Citation|title=The everything motorcycle book: the one book you must have to buy, ride, and maintain your motorcycle|first=A. J.|last=Drew|publisher=Adams Media Corp|year=2002|url= https://books.google.com/books?id=wWnBPAAACAAJ|isbn=9781580625548|pages=193–203, 277}}</ref><ref name=Dulaney2002>{{Citation|last=Dulaney|first=William L.|periodical=[[International Journal of Motorcycle Studies]]|url=http://ijms.nova.edu/November2005/IJMS_Artcl.Dulaney.html|date=Novembro 2005|title=A Brief History of "Outlaw" Motorcycle Clubs}}</ref><ref name=Wolf1992>{{Citation|title=The Rebels: a brotherhood of outlaw bikers|first=Daniel R.|last=Wolf|publisher=University of Toronto Press|year=1992|isbn=978-0802073631|page=4|url=https://books.google.com/books?id=mgNRMZAg8N4C&q=%22Technically+the+label+outlaw&pg=PA4}}</ref> == En lernejoj == Kvankam gangsteroj normale kunbandiĝas en la ekstera komunumo kaj ne en [[lernejo]]j, ili povas damaĝi lernejojn en diversaj manieroj:<ref name=":0">{{Cite book|url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000366483|title=Behind the numbers: ending school violence and bullying|publisher=UNESCO|year=2019|isbn=978-92-3-100306-6}}</ref> * Gangsteraroj povas varbi en la lernejo;<ref name="SABER">"Honduras Education Resilience Case Report". 17-18. [https://openknowledge.worldbank.org/handle/10986/17493]</ref> * Gangsteroj povas fari [[perforto]]n en la lerneja tereno aŭ proksime al ĝi;<ref name=":0" /> * Gangsteroj povas fari perforton al samlernejanoj, kiuj apartenas al alia gangsteraro aŭ ne estas gangsteroj; * Gangsteroj povas fari perforton al anoj de aliaj lernejoj de la sama komunumo;<ref name=":0" /> * Lernejanoj povas rimarki, ke iliaj kolegoj estas gangsteroj, kiam ili traktas neklarigeble grandajn kvantojn da mono en la lernejo.<ref name="SABER"/> == Gangsteroj == * [[Al Capone]] * [[Lucky Luciano]] * [[Dutch Schultz]] == Filmoj == * [[Gomoro (filmo)|Gomoro]] * ''[[Goodfellas]]'' * ''[[The French Connection]]'' (La franca konekto) * ''[[The Godfather]]'' (La baptopatro) * ''[[Rashōmon (filmo)|Raŝomon]]'' == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|ReVo=gangster}} * [[Mafio]] * [[Krimulrepo]] * La kanto "''Gangstero Esperantista" en la albumo [[Fek al Esperanto]] (2008)'' ==Referencoj== <references/> [[Kategorio:Gangsteroj| ]] 8a3b7y4h11wtu0s4bvxy555luymmltx 0 565247 9490276 6546564 2026-10-08T10:44:20Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490276 wikitext text/x-wiki {{Informkesto flago |nomo = Flago de Flevolando |lando = Nederlando |bildo = Flag of Flevoland.svg |bildo2 = |uzo = |uzo2 = |proporcio = 2:3 |oficialigo = {{dato|9|januaro|1986}}<ref>{{cite web|url=http://www.flevoland.nl/flevoland-in-beeld-en-cij/vlag-en-wapen/|title=Provincie Flevoland - Vlag en Wapen|publisher=Flevoland.nl|date=2010-01-12|accessdate=2013-11-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130801103417/http://www.flevoland.nl/flevoland-in-beeld-en-cij/vlag-en-wapen/|archivedate=2013-08-01}}</ref> |kromnomo = }} La '''flago de Flevolando''' ({{lang-nl|vlag van Flevoland}}) estas la oficiala flago de la [[Provincoj de Nederlando|nederlanda provinco]] [[Flevolando]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Flagoj de partoj de Nederlando]] {{Ĝermo|Nederlando|flagoj}} [[Kategorio:Flevolando]] [[Kategorio:Flagoj de Nederlando|Flevolando]] av4hq75aom5xq41t7gt7le9o9t8p99g 0 566038 9490092 9481830 2026-10-07T19:27:41Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490092 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Exportaciones argentina - rubros - 2007.png|eta|Argentina eksportado, 2007. La komplekso nafto-kemio-petrokemio-plastoj kunigas 21,9 % de la totala ekŝportado,<ref>http://www.mecon.gov.ar/peconomica/basehome/infoeco.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150525061254/http://www.mecon.gov.ar/peconomica/basehome/infoeco.html |date=2015-05-25 }} Información económica, alirita la 22-an de junio 2008, marto 2008, xls, Información económica, Ministerio de Economía y Finanzas Públicas (Argentino).</ref> dum la ekonomia ĉeno de [[sojo]]produktado kunigas 16 %, inter diversaj produktoj (semoj kaj fruktoj, oleo, faruno ktp.).<ref>http://www.senasa.gov.ar/estadistica.php# {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080712011450/http://www.senasa.gov.ar/estadistica.php |date=2008-07-12 }} Estadísticas alirita la 22-an de junio 2008, 2008, xls, SENASA.</ref>]] [[Dosiero:Exportaciones argentina - 1991-2011.png|400px|eta|Evoluo de la valoro eksportita en 1991-2007.]] '''Argentino''' estas unu el ĉefaj eksportantoj de [[viando]] en la mondo, kaj ties produktado estis ofte agnoskita kiel tiu plej bonkvalita. Ekstera, internacia aŭ tutmonda komerco estas la interŝanĝo de varoj, produktoj kaj servoj inter du aŭ pliaj landoj aŭ ekonomiaj regionoj. Kompreneble en Argentino, kiel en aliaj landoj, ĝi estas unu el plej gravaj faktoroj de la ekonomia disvolviĝo. Historie la eniro de importitaj maŝinaroj kaj materialoj helpis al la modernigo de la industria bazo de la lando, sed tio negative influis sur la ekvilibro en ŝanĝoj. == Statistikoj == Laŭ la registro de 2008, la [[eksportado]] pasis de 70&nbsp;589 al 56&nbsp;060&nbsp;milionoj de dolaroj en 2009. Dum la [[importado]] descendis el 57&nbsp;413 al 35&nbsp;214&nbsp;milionoj de dolaroj en la sama periodo.<ref>[http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/19/expserietenden.xls «Exportaciones 2009»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091114083902/http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/19/expserietenden.xls |date=2009-11-14 }}, arkivo Excel en la retejo de la INDEC.<br />[http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/19/impserietenden.xls «Importaciones 2009»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091114084019/http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/19/impserietenden.xls |date=2009-11-14 }}, arkivo Excel en la retejo de la INDEC.</ref> [[Mercosur]] pluestas la ĉefa komerca partnero, al kiu oni sendis 23 % de la enŝipigaĵoj kaj ekde oni akirik 16 % de la importado.<ref>[http://www.clarin.com/diario/2009/01/28/um/m-01848243.htm «El Mercosur continúa siendo el principal socio comercial] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090316093308/http://www.clarin.com/diario/2009/01/28/um/m-01848243.htm |date=2009-03-16 }}, hacia donde se envió el 23 % de los embarques y desde donde se adquirieron el 16 % de las importaciones», ''Clarín'', 28a de januaro de 2009. Konsultita la 27-an de aŭgusto 2009.</ref> La lando plutenas [[ekstera ŝuldo|eksteran ŝuldon]] de proksimume 120&nbsp;000&nbsp;milionoj de dolaroj (2009), ekvivalente al 38,7 % de la MEP. La kvanto de tiu ŝuldo rilatas ĉefe al agado realigita dum la [[Proceso de Reorganización Nacional|lasta militista diktaturo]] (1976-1983),<ref>Sentencia del Juez Jorge Ballesteros en el juicio "Olmos, Alejandro c/ Martinez de Hoz y otros s/ Defraudación", de la 13a de junio de 2000]</ref> periodo kiam la ŝuldo kreskis 364 %, kaj al amasaj eksteraj pruntaĵoj faritaj dum la du sinsekvaj regadoj fare de [[Carlos Menem]], pro la politiko de ''malmultekosta dolaro'' fare de la Leĝo pri Konverteblo de la [[aŭstralo]].<ref>Federico Martín Maglio (2002), ''Evolución de la deuda externa argentina. Período 1966 a 2001'', [http://www.fmmeducacion.com.ar Retejo de la profesoro Federico Martín Maglio].</ref><ref>Kulfas, Matías; Schorr, Martín (2003). ''[https://web.archive.org/web/20040521152309/http://www.fundacionosde.com.ar/fundacion_osde/pdf/biblioteca/La%20deuda%20externa%20Argentina.pdf La deuda externa argentina. Diagnóstico y lineamientos propositivos para su reestructuración]'', Buenos Aires: Fundación OSDE-CIEPP</ref> En tiu lasta periodo la kresko de la ŝuldo estis de 123 %. La rilato inter la MEP kaj la ekstera ŝuldo atingis krizan punkton en januaro de 2002 kiam ĝi estis la 190 % de la MEP. Ekde tiam kombino de reduktado de la ŝuldo, moderado en pruntopreno kaj konsiderinda pliigo de la MEP, reduktis la eksteran ŝuldon al malmulte malpli ol 41,5 % de la MEP (2012).<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.diariobae.com/diario/2012/11/19/20469-la-deuda-publica-es-la-mas-baja-respecto-del-pbi-en-los-ultimos-diez-anos.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-08-17 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130125232223/http://www.diariobae.com/diario/2012/11/19/20469-la-deuda-publica-es-la-mas-baja-respecto-del-pbi-en-los-ultimos-diez-anos.html |arkivdato=2013-01-25 }}</ref><ref>Ministerio de Economía. Serie histórica correspondiente al PBI y la deuda externa.</ref> == Ekonomiaj blokoj == Argentino formas parton de la regiona bloko konata kiel [[Mercosur]], integrita de Argentino, [[Brazilo]], [[Paragvajo]] [[Urugvajo]] kaj [[Venezuelo]]. Tiu bloko konstituas la plej grandan produktanton de nutraĵoj de la mondo, ĝi havas MEP de 3 300 000 milionojn de dolaroj, kio reprezentas la 82,3 % de la totala MEP de la tuta Sudameriko kaj ĝuas el pli ol 270&nbsp;milionoj da loĝantoj (preskaŭ la 70 % de Sudameriko), kio igas ĝin la plej granda, plej loĝata, ekonomie plej pova kaj plej integrita bloko de [[Latinameriko]].<ref>Lantos, Nicolás. [http://www.pagina12.com.ar/diario/elpais/1-200024-2012-08-01.html «El nacimiento de “la quinta potencia mundial”»], ''Página/12'', 1a de aŭgusto de 2012.</ref><ref>Armendariz, Alberto. [http://www.lanacion.com.ar/1495127-venezuela-ingreso-en-el-mercosur-para-aportar-un-pilar-energetico «Venezuela ingresó en el Mercosur para aportar un pilar energético»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170130054619/http://www.lanacion.com.ar/1495127-venezuela-ingreso-en-el-mercosur-para-aportar-un-pilar-energetico |date=2017-01-30 }}, ''La Nación'', 1 de agosto de 2012.</ref> Kiel konsekvenco de la grando de la ekonomia bloko Mercosur, la komercaj rilatoj inter Argentino kaj Brazilo pliiĝis ĝis iĝis de unua gravo por ambaŭ landoj. Argentino kaj Brazilo estas la du plej grandaj, influaj kaj ekonomie plej povaj partneroj de la bloko,<ref>[http://www.rnw.nl/espanol/article/mercosur-decide-sin-paraguay «Mercosur decide sin Paraguay»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131203085103/http://www.rnw.nl/espanol/article/mercosur-decide-sin-paraguay |date=2013-12-03 }}, ''RNW''.</ref> kaj ekde la kreado de Mercosur okazis nombraj konfliktoj inter ambaŭ sudamerikaj potencoj:<ref>[http://www.ieco.clarin.com/economia/comercial-Brasil-Argentina-complico-Mercosur_0_734326603.html «Brasil-Argentina complicó Mercosur»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160315180022/http://www.ieco.clarin.com/economia/comercial-Brasil-Argentina-complico-Mercosur_0_734326603.html |date=2016-03-15 }}, ''Clarín''.</ref><ref>[http://www.iadb.org/intal/intalcdi/integracion_latinoamericana/documentos/186-Estudios_1.pdf «Integración latinoamericana»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160409062603/http://www19.iadb.org/intal/intalcdi/integracion_latinoamericana/documentos/186-Estudios_1.pdf |date=2016-04-09 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www19.iadb.org/intal/intalcdi/integracion_latinoamericana/documentos/186-Estudios_1.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-08-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160409062603/http://www19.iadb.org/intal/intalcdi/integracion_latinoamericana/documentos/186-Estudios_1.pdf |arkivdato=2016-04-09}}, dokumentoj IADB.</ref> la [[komerca bilanco]] inter ambaŭ landoj ekdeficitiĝis por Argentino ekde junio de 2003, kio iĝis tialo por priokupado por entreprenistoj kaj funkciuloj tiulande.<ref>[http://www.clarin.com/diario/2006/05/08/elpais/p-01301.htm «Crece el déficit comercial con Brasil»] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070213072346/http://www.clarin.com/diario/2006/05/08/elpais/p-01301.htm |date=2007-02-13 }}, ''Clarín'', 8a de majo de 2006; [http://www.lanacion.com.ar/nota.asp?nota_id=998739 "Gestiones para equilibrar la balanza comercial entre la Argentina y Brasil"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20191016215421/https://www.lanacion.com.ar/economia/gestiones-para-equilibrar-la-balanza-comercial-entre-la-argentina-y-brasil-nid998739 |date=2019-10-16 }} {{Citaĵo el la reto |url=https://www.lanacion.com.ar/economia/gestiones-para-equilibrar-la-balanza-comercial-entre-la-argentina-y-brasil-nid998739 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-12-30 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20191016215421/https://www.lanacion.com.ar/economia/gestiones-para-equilibrar-la-balanza-comercial-entre-la-argentina-y-brasil-nid998739 |arkivdato=2019-10-16}}, ''La Nación'', 26a de marto de 2008.</ref> Tiu deficito estis mallonge ŝanĝita en majo de 2009, kaj denove ŝanĝita en 2012 kiam ĝi atingis favora saldo rilate al Brazilo.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.lacapital.com.ar/economia/Comercio-luego-de-tres-aos-hubo-superavit-con-Brasil-20121102-0008.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-08-17 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160306072438/http://www.lacapital.com.ar/economia/Comercio-luego-de-tres-aos-hubo-superavit-con-Brasil-20121102-0008.html |arkivdato=2016-03-06 }}</ref> En 2006, la registaroj de Argentino kaj Brazilo subskribis serion de duflankaj interkonsentoj, inter kiuj troviĝas klaŭzo de konkurenca adaptado kaj la interkonsentoj rilataj al komercaj interŝanĝoj de la sektoro de aŭtomotoroj. La celo de ambaŭ interkonsentoj estas malpliigi la malsimetriojn en la bloko.<ref>http://www.mercosurabc.com.ar/nota.asp?IdNota=642&IdSeccion=11 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070927141529/http://www.mercosurabc.com.ar/nota.asp?IdNota=642&IdSeccion=11 |date=2007-09-27 }} El Acuerdo entre Argentina y Brasil, alirita la 22-an de junio 2008, Graciela Baquero, 3-a de februaro 2006, Mercosur ABC.</ref> Tiuj malsimetrioj estis tialo de plendo de la plej malgrandaj landoj kiaj Urugvajo kaj Paragvajo, kiuj suferas malavantaĝon antaŭ la ekonomie plej grandaj partneroj, nome Argentino kaj Brazilo, kaj ili kritikis la faktan aŭtoritaton kiun ili faras lastatempe super la bloko.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.eldia.com.ar/edis/20120629/franco-minimiza-suspension-se-termino-tutelaje-argentina-brasil-20120629202310.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-08-17 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20131102045006/http://www.eldia.com.ar/edis/20120629/franco-minimiza-suspension-se-termino-tutelaje-argentina-brasil-20120629202310.htm |arkivdato=2013-11-02 }}</ref> La oficiala monunuo de Argentino ekde [[1992]] estas la [[Nova argentina peso|Peso]] ($). == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Ekonomio de Argentino]] 3bumz92xhe5xb5bc3os8fcrozd9ek0s 0 567497 9489956 9434929 2026-10-07T14:20:36Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9489956 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo | dato de naskiĝo = ĉ. [[1215]] | dato de morto = ĉ. [[1301]] }} Grafo '''Ditriĥo de Altena-Isenberg''' (naskiĝinta proksimume 1215; mortinta en 1301, laŭ aliaj indikoj proksimume 1299), estis filo kaj heredanto de Grafo [[Frederiko de Isenberg]]. == Vivo == Li devenis de la [[Isenberg (dinastio)|grafoj de Isenberg]]. Jam antaŭ la ekzekuto de sia patro la 14-an de novembro 1226 pro „murdo“ de Ĉefepiskopo [[Engelberto la 1-a de Kolonjo|Engelberto de Berg]], kiu supozeble estis mortigo post la fiaskinta provo de arestado, la prakastelo [[Isenburg (Hattingen)|Isenburg]] ĉe [[Hattingen]] estis malkonstruata kaj la ampleksa familia posedaĵo estis rekviziciata de la [[ĉefepiskopujo Kolonjo|princepiskopoj de Kolonjo]] kaj la [[Graflando Mark|grafoj de Mark]] lige parencaj kun Dinastio Isenberg. Graf Ditriĥo alkreskis je la kortego de sia onklo, Duko Henriko la 4-a de Limburgo, kiu ankaŭ estis [[Graflando Berg|Grafo de Berg]]. Tien en 1225 lia patrino Zofia, la fratino de Duko Henriko, estis rifuĝinta kun la gefratoj. Grafino Zofia mortis jam en 1226 kun la plej juna infano. Ekde 1232 ekzistas skribaj fontoj, laŭ kiuj la ĉefepiskopo de Kolonjo plendis antaŭ la papo pri tio, ke li estas ĝenata de la parencoj kaj idoj de Grafo Frederiko la 2-a de Altena-Isenberg. Pli detalaj indikoj pri speco kaj amplekso de ĉi tiuj okazintaĵoj ne estas elpreneblaj el la fontoj. Proksimume 1240 okazis inter la grafoj de Mark unuaflanke kaj Grafo Ditriĥo de Isenberg aliaflanke militaj konfliktoj pri la heredaĵo de Grafo Frederiko de Isenberg, la [[Isenbergaj Tumultoj]]. Ditriĥo estis subtenata je sia intenco kaj je la politika realigo de siaj heredopretendoj de sia onklo Henriko la 4-a de Limburgo. Ditriĥo pretendis la tutan teritorion, la ceteran posedaĵon kaj la privilegiojn de sia patro. Antaŭ 1242 Ditriĥo aperis kun forta trupo en la regiono de la malsupra [[Lenne (Ruhr)|Lenne]] kaj starigis fortikan militbazon. Ofte oni supozas, ke li komence uzis [[remparfortikaĵo]]n tiam eble jam ekzistan, kiu nuntempe estas konata kiel ''Sep Fosaĵoj''. En ties protekto li konstruigis la ŝtonan Limburgon, kiu pluekzistas kiel [[Kastelo Hohenlimburg]] ĉe [[Hagen]]. La kastelesploro nun tezas, ke la aktuala starloko de Fortikaĵo Limburgo estis identa kun la loko de ĝia fondado en la 13-a jarcento. La 13-an de julio 1242 Ditriĥo transdonis la fortikaĵon al sia onklo kaj rericevis ĝin de li kiel berga [[feŭdo]]. La 1-an de majo 1243 sekvis la packontrakto inter Graf Ditriĥo kaj Grafo [[Adolfo la 1-a de Mark]]. Pretertempe Ditriĥo estis ankaŭ mastro de la [[Nova Isenburg]] konstruita en 1241 je [[Essen]], kiun li devis rezigni en 1248. Graf Ditriĥo ricevis en 1243 la altan kaj kantonan juĝopovon por parto de la iama patra posedaĵo en la regiono de la malsupra Lenne. La juĝosuvereneco montriĝis kiel grava kondiĉo por la disvolvo de la teritorio de [[Graflando Limburg]] en la regiono inter [[Ruhr]], [[Lenne (Ruhr)|Lenne]] kaj [[Volme]], kiu situis meze en la [[Graflando Mark]] kaj oriente limiĝis kun [[Duklando Vestfalio]]. Je la [[Limburga Heredoorda Malpaco]] kaj la [[Batalo de Worringen]], kiu en la jaro 1288 rezultis el tio, Ditriĥo staris ĉeflanke de la kolonja ĉefepiskopo [[Sigfrido de Westerburg]]. La venkinto de la batalo, Duko [[Johano la 1-a (Brabanto)|Johano la 1-a de Brabanto]], poste impete konkeris Kastelon Hohenlimburg kaj devigis Ditriĥon kun lia familio al fuĝo al [[Mülheim ĉe Ruhr|Styrum]], kie li sur la ekzistanta bieno metis la fundamentŝtonon por [[Kastelo Styrum]]. Graf Ditriĥo fondis la grafan dinastion Limburg, sin nomis tamen ĝis sia morto krome Grafo de Isenberg. Jam komence de la 14-a jarcento la grafa dinastio sin disfendis en la gentoliniojn [[Hohenlimburg|Limburg]] (pli malnova linio) kaj [[Reglando Styrum|Styrum]]. De la linio Limburg disbranĉiĝis meze de la dua duono de la 14-a jarcento la grafa dinastio [[Reglando Broich|Broich]]. Dum kiam Dinastio Styrum pluekzistas ĝis nun, la linioj Limburg kaj Broich formortis en la 15-a kaj 16-a jarcentoj. == Geedzeco kaj idaro == Ditriĥo estis geedziĝinta kun Adelhejda [[Graflando Sayn|de Sayn]] (mortinta en 1297), filino de Grafo Johano la 1-a de Sponheim-Starkenburg kaj Sayn. Iliaj gefiloj estis: * '''Henriko''' * '''Johano''' (naskiĝinta antaŭ 1246; mortinta antaŭ 1277)<br />geedziĝinta kun Agneta de Wildenberg * '''[[Eberhardo la 1-a de Limburg-Styrum|Eberhardo]]''' (naskiĝinta en 1252; mortinta la 17-an de junio 1304)<br />geedziĝinta proks. 1289 kun Agneta je Limburgo (naskiĝinta en 1273 je [[Limburgo (Belgujo)|Limburgo en Belgujo]]; mortinta en 1297), filino de Valramo la 5-a de Limburg * '''Elizabeta''' (naskiĝinta antaŭ 1253; mortinta en 1311)<br />geedziĝinta kun Henriko de Wildenburg * '''Zofia''' (naskiĝinta antaŭ 1253)<br />geedziĝinta kun Bertoldo la -a de [[Büren]] (naskiĝinta antaŭ 1284; mortinta post 1320) * '''Adelhejda''' (naskiĝinta antaŭ 1253; mortinta post 1266)<br />geedziĝinta kun Alberto la 2-a de [[Hörde]]. (naskiĝinta antaŭ 1226; mortinta post 1266) == Literaturo == * Brunhilde Leenen (redaktinto): ''AufRuhr 1225! Ritter, Burgen und Intrigen. Das Mittelalter an Rhein und Ruhr.'' Katalogo pri la ekspozicio en la LWL-Muzeo por Arĥeologio (27-an de februaro ĝis 28-an de novembro 2010). von Zabern, Majenco 2010, ISBN 978-3-8053-4108-0. * Ralf Blank, Stephanie Marra, Gerhard E. Sollbach: ''Hagen. Geschichte der Großstadt und ihrer Region.'' Klartext, Essen 2008, ISBN 978-3-89861-893-9. * Stephanie Marra: ''Grafen von der Mark, Herzöge von Kleve-Mark und Jülich-Kleve (Hof).'' En: Werner Paravicini (eld.): ''Höfe und Residenzen im spätmittelalterlichen Reich.'' Volumo 1: ''Ein dynastisch-topographisches Handbuch.'' Partvolumo 1: ''Dynastien und Höfe'' (= ''Residenzenforschung.'' Vol. 15, 1). Thorbecke, Ostfildern 2003, ISBN 3-7995-4515-8, S. 160–166. * Stephanie Marra: ''Grafen von Isenberg-Limburg (Stammlinie Isenberg-Limburg, Nebenlinien Broich und Styrum)''. In: ''Höfe und Residenzen im spätmittelalterlichen Reich. Grafen und Herren'', hg. von Werner Paravicini, Ostfildern: Thorbecke, 2012 (Residenzenforschung, vol. 15.IV, partvol. 1), pj. 698-704. * Harm Klueting: ''„Daß sie ein Abspliß von der Grafschaft Mark ist, daran ist kein Zweifel“. Die Grafschaft Limburg vom 13. bis zum 19. Jahrhundert.'' En: ''Jahrbuch des Vereins für Orts- und Heimatkunde in der Grafschaft Mark.'' Vol. 93, 1995, {{ISSN|0937-1621}}, pj. 63–126. * {{NDB|16|219|222|Mark, Grafen von der (Familienartikel)|Jürgen Kloosterhuis|141872225}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.hohenlimburg.de/ Historio de Hohenlimburg] {{404|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Mezepokaj grafoj]] [[Kategorio:Dinastio Isenberg]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 13-a jarcento]] [[Kategorio:Mortintoj en la 13-a aŭ 14-a jarcento]] [[Kategorio:Viroj]] ls3ls29ydss8ooh027mxppgsktjvklk 0 569228 9489939 9421989 2026-10-07T13:26:04Z RG72 11847 9489939 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}}'''''Homo sovieticus''''' (en [[latinaĉo]] „soveta homo”) – laŭ Miĥail Heller la [[nocio]] funkcianta komence en [[Sovetunio]] kiel difino de laŭvica etapo de [[evoluo]] de la [[homo]] (Homo sapiens), formiĝinta danke al sukceso de la [[marksismo|marksisma]] socia [[eksperimento]]. Samtempe la nocio komencis funkcii [[samizdato|samizdate]] kiel priskribo de pligrandiĝanta proceso de sen[[moralo|moraligo]] de [[komunismo|komunista]] [[socio]]. En 1982 rusa [[migrado|elmigrinta]] verkisto kaj [[sociologo]] [[Aleksandr Zinovjev]] verkis samtitolan libron, ligantan raporton kun provo analizi spiritstaton de rusaj elmigrintoj en [[Francio]] „infektitaj” per komunismo. Zinovjev formulis ankaŭ [[akronimo]]n ''homosos'' ([[ruse]]: гомосос) laŭ la soveta [[novparolo]]. Simila signife [[termino]] en la rusa [[slango]] estas ''sovok'' (ruse: совок). Laŭ Zinovjev „ecoj de la soveta socio estas: nedifineblo, flueco, ŝanĝemo, plursignifeco en ĉio. Ĝi konsistas el [[ĝelo|ĝelaj]] unuopuloj kaj mem rememorigas [[ĵeleo]]n. Tio estas socio de [[kameleono]]j, entute estante giganta kameleono”. == Ekzemploj == Aŭtoroj de la esprimo donis al ĝi negativan signifon, tamen pluraj homoj uzis ĝin kiel normalan priskribion de sia identeco, sen iu ajn negativa nuanco. Rusia opoziciulo [[Aleksej Navalnij]] post viziti Usonon konkludis: {{Citaĵo |teksto = Ĉu mi similas al [[usonano]]? Ne ne, mi simple ankoraŭ antaŭnelonge opiniis, ke mi povus loĝi en iu ajn lando. Sed mi loĝis duonjaron en Usono kaj komprenis: ne, mi ne povos kaj nek deziras. Simple laŭ mia [[menso]] mi estas kompleta [[Sovetunio|sovetianaĉo]]. |aŭtoro = [[Aleksej Navalnij]]<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://expert.ru/russian_reporter/2011/09/navalnyij--tyi-kto_i/ | titolo = Навальный, ты кто?! | titolo-aldono = | alirdato = | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Юлия Гутова | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2011-03-10 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Русский репортер | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20191101104237/https://expert.ru/russian_reporter/2011/09/navalnyij--tyi-kto_i/ | arkivdato = 2025-12-10 | citaĵo = }}</ref> |verko = |origina teksto = Я что, похож на американца? Не-не, я просто еще недавно считал, что смогу жить в любой стране. А прожил полгода в Америке и понял: нет, не смогу и не хочу. Просто я по ментальности совершенный совок. }} ==Literaturo== * S. Courtois, N. Werth, J.L. Panné, A. Paczkowski, K. Bartosek, J.L. Margolin, ''Czarna Księga komunizmu. Zbrodnie, prześladowania, terror'' (Nigra libro de [[komunismo]]. [[Krimo]]j, [[reprezalio]]j, [[terorismo|teroro]]), Prószyński i spółka, [[Warszawa]] 1999. * [[Józef Tischner]], ''Etyka solidarności'' ([[Etiko]] de [[Solidareco (Pollando)|Solidareco]]) kaj ''Homo sovieticus'', Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, [[Krakovo]] 1992, ISBN 83-240-0588-9 * [[Aleksandr Zinovjev]], ''Homo sovieticus''. Eldonejo je la nomo de Oktobra Degelo, 1986, ISBN 0-87113-080-7 * S. Piasecki, ''ZAPISKI OFICERA ARMII CZERWONEJ'' (Notoj de la [[oficiro]] de [[Ruĝa Armeo]]), ISBN 83-88736-26-4 ==Vidu ankaŭ== * [[Leszek Kołakowski]] * [[Józef Tischner]] ==Eksteraj ligiloj== * Michał Czaplicki, [https://web.archive.org/web/20050311170841/http://www.diplomacy.pl/dokumenty/homosov.doc What is the content of a popular phrase „Homo sovieticus”? Does it have any economic consequences, if so – what are these?] == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Sovetia terminologio]] [[Kategorio:Kulturo de Sovetunio]] [[Kategorio:Latinlingvaj politikaj frazoj]] d7zahdp2b9wmti1elzlwpubnb5356ms 9489941 9489939 2026-10-07T13:27:27Z RG72 11847 9489941 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}}'''''Homo sovieticus''''' (en [[latinaĉo]] „soveta homo”) – laŭ Miĥail Heller la [[nocio]] funkcianta komence en [[Sovetunio]] kiel difino de laŭvica etapo de [[evoluo]] de la [[homo]] (Homo sapiens), formiĝinta danke al sukceso de la [[marksismo|marksisma]] socia [[eksperimento]]. Samtempe la nocio komencis funkcii [[samizdato|samizdate]] kiel priskribo de pligrandiĝanta proceso de sen[[moralo|moraligo]] de [[komunismo|komunista]] [[socio]]. En 1982 rusa [[migrado|elmigrinta]] verkisto kaj [[sociologo]] [[Aleksandr Zinovjev]] verkis samtitolan libron, ligantan raporton kun provo analizi spiritstaton de rusaj elmigrintoj en [[Francio]] „infektitaj” per komunismo. Zinovjev formulis ankaŭ [[akronimo]]n ''homosos'' ([[ruse]]: гомосос) laŭ la soveta [[novparolo]]. Simila signife [[termino]] en la rusa [[slango]] estas ''sovok'' (ruse: совок). Laŭ Zinovjev „ecoj de la soveta socio estas: nedifineblo, flueco, ŝanĝemo, plursignifeco en ĉio. Ĝi konsistas el [[ĝelo|ĝelaj]] unuopuloj kaj mem rememorigas [[ĵeleo]]n. Tio estas socio de [[kameleono]]j, entute estante giganta kameleono”. == Ekzemploj == Aŭtoroj de la esprimo donis al ĝi negativan signifon, tamen pluraj homoj uzis ĝin kiel normalan priskribion de sia identeco, sen iu ajn negativa nuanco. Rusia opoziciulo [[Aleksej Navalnij]] post viziti Usonon konkludis: {{Citaĵo |teksto = Ĉu mi similas al [[usonano]]? Ne ne, mi simple ankoraŭ antaŭnelonge opiniis, ke mi povus loĝi en iu ajn lando. Sed mi loĝis duonjaron en Usono kaj komprenis: ne, mi ne povos kaj nek deziras. Simple laŭ mia [[menso]] mi estas kompleta [[Sovetunio|sovetianaĉo]]. |aŭtoro = [[Aleksej Navalnij]]<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://expert.ru/russian_reporter/2011/09/navalnyij--tyi-kto_i/ | titolo = Навальный, ты кто?! | titolo-aldono = | alirdato = | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Юлия Гутова | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2011-03-10 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Русский репортер | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20191101104237/https://expert.ru/russian_reporter/2011/09/navalnyij--tyi-kto_i/ | arkivdato = 2025-12-10 | citaĵo = }}</ref> |verko = |origina teksto = Я что, похож на американца? Не-не, я просто еще недавно считал, что смогу жить в любой стране. А прожил полгода в Америке и понял: нет, не смогу и не хочу. Просто я по ментальности совершенный совок. }} ==Literaturo== * S. Courtois, N. Werth, J.L. Panné, A. Paczkowski, K. Bartosek, J.L. Margolin, ''Czarna Księga komunizmu. Zbrodnie, prześladowania, terror'' (Nigra libro de [[komunismo]]. [[Krimo]]j, [[reprezalio]]j, [[terorismo|teroro]]), Prószyński i spółka, [[Warszawa]] 1999. * [[Józef Tischner]], ''Etyka solidarności'' ([[Etiko]] de [[Solidareco (Pollando)|Solidareco]]) kaj ''Homo sovieticus'', Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, [[Krakovo]] 1992, ISBN 83-240-0588-9 * [[Aleksandr Zinovjev]], ''Homo sovieticus''. Eldonejo je la nomo de Oktobra Degelo, 1986, ISBN 0-87113-080-7 * S. Piasecki, ''ZAPISKI OFICERA ARMII CZERWONEJ'' (Notoj de la [[oficiro]] de [[Ruĝa Armeo]]), ISBN 83-88736-26-4 ==Vidu ankaŭ== * [[Leszek Kołakowski]] * [[Józef Tischner]] ==Eksteraj ligiloj== * Michał Czaplicki, [https://web.archive.org/web/20050311170841/http://www.diplomacy.pl/dokumenty/homosov.doc What is the content of a popular phrase „Homo sovieticus”? Does it have any economic consequences, if so – what are these?] == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Sovetia terminologio]] [[Kategorio:Kulturo de Sovetunio]] [[Kategorio:Latinlingvaj politikaj frazoj]] k6gwhpb6j289zot482rmizo0wr3pahh 0 579206 9490267 8964836 2026-10-08T10:06:49Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490267 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Phillipsite-180014.jpg|eta|diafana pilipsito-rosedo el Clifton Hill, [[Yarra City]], Viktorio, Aŭstralio (grandeco: 4,3&nbsp;cm&nbsp;×&nbsp;3,5&nbsp;cm&nbsp;×&nbsp;2&nbsp;cm)]] '''Filipsito''' estas esprimo kiu aludas al ne tre precize difinita [[mineralo]] el la grupo de kemie tre similaj mineraloj, konsistanta el la de [[Internacia Mineralasocio]] (IMA) rekonitaj finaĵoj '''filipsito-Ca''', '''filipsito-K''' kaj '''filipsito-Na'''. Ĉiuj finoj kristaliĝas en la [[monoklina kristalsistemo]] kun jena kemia konsisto: * Filipsito-Ca: Ca₃[Al₆Si₁₀O₃₂]·12H₂O * ilipsito-K: K₆[Al₆Si₁₀O₃₂]·12H₂O * filipsito-Na: Na₆[Al₆Si₁₀O₃₂]·12H₂O Kemie rigardata estas [[kristalakvo|akvoenhava]] [[kalcio]]-, [[kalio]]-, [[natrio]]-[[aluminio]]-[[silikato]]j, kiu apartenas laŭ la strukturo al [[skafalosilikato]]j kaj kiuj apartenas al la [[Zeolito|zeolitgrupo]] ene de la [[sistematiko de la mineraloj|mineralklaso]] de la „silikatoj kaj germanatoj“. [[Dosiero:Phillipsite-K, Gmelinite-Na, Donnayite group-172190.jpg|eta|maldekstre|filipsito-K, [[gmelinito]]-Na (flava) kaj donajito (malhelverda rosedo) el la ŝtonrompejo Poudrette, [[monto Saint-Hilaire]], [[Kebekio]], Kanado.]] == Vidu ankaŭ == * [[listo de mineraloj]] == Literaturo == ;monografioj kaj sciencaj traktatoj: * Douglas S. Coombs, Alberto Alberti, Thomas Armbruster, Gilberto Artioli, Carmine Colella, Ermanno Galli, Joel D. Grice, Friedrich Liebau, Joseph A. Mandarino, Hideo Minato, Ernest H. Nickel, Elio Passaglia, Donald R. Peacor, Simona Quartieri, Romano Rinaldi, Malcom Ross, Richard A. Sheppard, Ekkehard Tillmanns, Giovanna Vezzalini: ''Recommended nomenclature for zeolite minerals: report of the Subcommittee on Zeolites of the International Mineralogical Association, Commission on New Minerals and Mineral Names.'' In: ''The Canadian Mineralogist.'' Band 35 (1997), S. 1571–1606 ([https://web.archive.org/web/20170519213947/http://rruff.info/uploads/CM35_1571.pdf PDF 3,3 MB]) ;en kompendioj: * Hans Jürgen Rösler<. Lehrbuch der Mineralogie. 4a eldono. Deutscher Verlag für Grundstoffindustrie (VEB). Leipzig. 1987. paĝoj 618 . ISBN= 3-342-00288-3 * Paul Ramdohr, Karl Hugo Strunz: Klockmanns Lehrbuch der Mineralogie . 16a eldono. Ferdinand Enke Verlag. 1978. Paĝoj 794. {{ISBN|3-432-82986-8}} * A. Lévy: ''Descriptions of Two New Minerals.'' (Herschelit und Phillipsit) In: ''The Annals of Philosophy.'' Band 26, Baldwin, Cradock and Joy, London 1825, paĝoj 361–363 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [[Mineralienatlas:Phillipsit]] (Gruppe) bzw. [[Mineralienatlas:Phillipsit-Ca]], [[Mineralienatlas:Phillipsit-K]] und [[Mineralienatlas:Phillipsit-Na]] * [http://www.mindat.org/min-3192.html Mindat - Phillipsite] (Gruppe) bzw. [http://www.mindat.org/min-7227.html Phillipsite-Ca], [http://www.mindat.org/min-7228.html Phillipsite-K] und [http://www.mindat.org/min-7229.html Phillipsite-Na] * [http://rruff.info/phillipsite/names/asc/ Database-of-Raman-spectroscopy - Phillipsite] == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Mineraloj]] [[Kategorio:Silikatoj]] [[Kategorio:Kristalsistemoj]] [[Kategorio:Kalcio]] [[Kategorio:Natrio]] [[Kategorio:Kalio]] [[Kategorio:Aluminio]] [[Kategorio:Silicio]] [[Kategorio:Mineralgrupoj]] [[Kategorio:Germanatoj]] [[Kategorio:Trigonala kristalsistemo]] nlch11e9cqnivsuef5ipvtq0hl13ak1 0 583138 9490243 7651769 2026-10-08T07:46:02Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490243 wikitext text/x-wiki '''[[Francisko|Ferenc]] Lendvay''' [lendvai], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Lendvay Ferenc''' estis [[Hungario|hungara]] [[reĝisoro]], [[teatrestro]]. Lia familia nomo estis ĝis [[1946]] ''Léderer'', poste kelkfoje lia nomo erare estis ''Lendvai''. Ferenc Lendvay [https://web.archive.org/web/20190823164133/http://www.hirosnaptar.hu/index.php?oldal=matortent&sz=624] naskiĝis la {{daton|1|septembro|1919}} en [[Budapeŝto]], li mortis la {{daton|1|aprilo|1998}} en Budapeŝto. == Biografio == Ferenc Lendvay frekventis [[gimnazio]]n en sia naskiĝurbo, poste li akiris [[diplomo]]n en la [[Universitato de Dramo kaj Filmo (Budapeŝto)|Teatra Akademio]]. Post la diplomo li iĝis [[soldato]]. Li komencis sian reĝisoran karieron en [[1944]] en [[Teatro Csokonai (Debrecen)]]. Liaj sekvaj kaj mallongaj teatraj stacioj estis: * [[Nacia Teatro (Pécs)]] * [[Nacia Teatro (Szeged)]] * [[Teatro Szigligeti (Szolnok)]] * [[Teatro Petőfi (Veszprém)]]. En [[1946]] li edziĝis, en [[1954]] li eksedziĝis. Ekde [[1949]] li estis reĝisoro de [[Nacia Teatro (Budapeŝto)]], poste li estis nomumita teatrestro de la menciita Teatro Petőfi. Inter [[1956]]-[[1964]] li estis ĉefreĝisoro de [[Teatro József Attila]], poste teatrestro de [[Nacia Teatro (Miskolc)]]. Li revenis al la Nacia Teatro en Szeged en [[1969]], kie li faris signifan teatran vivon. Same li revenis al Teatro Csokonai, poste lia lasta teatro estis [[Teatro de Kecskemét]], kie li pensiuliĝis en [[1991]]. Li ricevis [[premio]]jn en 1956 kaj 1985. == Elektitaj reĝisoraĵoj == * [[Jenő Heltai]]: ''A néma levente'' * [[Friedrich Dürrenmatt]]: ''A fizikusok'' * [[Friedrich Schiller]]: [[Maria Stuart]] == Fontoj == * [http://mek.oszk.hu/02100/02139/html/sz14/143.html hungarlingva biografio] * [http://www.helyismeret.hu/?title=Lendvay_Ferenc hungarlingva biografio kun foto] {{Vivtempo|Lendvay Ferenc}} [[Kategorio:Hungaraj reĝisoroj]] [[Kategorio:Hungaraj teatrestroj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] metj3q72amunfrsfymwg9kgd9rnja0c 0 583144 9490244 8725061 2026-10-08T07:47:37Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490244 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''[[Francisko|Ferenc]] Lengyel''' [lendjel], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Lengyel Ferenc''' estas [[Hungario|hungara]] [[aktoro]], [[voĉoaktoro]], [[reĝisoro]]. [[Dosiero:Lengyel Ferenc.JPG|eta|<center>Ferenc Lengyel]] Ferenc Lengyel [http://www.imdb.com/name/nm0501862/] naskiĝis la {{daton|15|oktobro|1961}} en [[Szombathely]]. == Biografio == Ferenc Lengyel akiris [[diplomo]]n en [[Universitato de Dramo kaj Filmo (Budapeŝto)|Teatra kaj Filma Altlernejo]] en [[1986]]. Post siaj studoj li aliĝis al [[trupo]] de [[Teatro Csiky Gergely (Kaposvár)]]. En la jaroj 1988 kaj 1989 li apartenis al [[Teatro Jókai (Békéscsaba)]]. Liaj sekvaj teatraj stacioj estis: * [[Teatro Radnóti]] (1989–1992) * [[Teatro Katona József]] (1992–). Li ricevis 2 [[premio]]jn. == Elektitaj teatraj roloj == * [[William Shakespeare]]: ** [[Makbeto]] - malgranda rolo ** [[Hamleto]] - Horatio ** [[Somermeznokta sonĝo]] - malgranda rolo == Elektitaj kinaj filmaj roloj == * ''Békestratégia'' (1985) - turisto * ''Pisztácia'' (1997) * ''Sorstalanság'' (2005) - instruisto == Elektitaj televiziaj filmaj roloj == * ''Az öt zsaru'' (1998) * ''Fapad'' (2014) == Dubladaj roloj == * en kelkaj eksterlandaj filmoj hungaraj voĉoj de Robert Beltran, James Marsters kaj aliaj [http://iszdb.hu/?szemely=54640&lap=munkassag] == Fontoj == * [http://mek.oszk.hu/02100/02139/html/sz14/156.html hungarlingva biografio] * [http://szalon.rozsavolgyi.hu/hu/muveszeink.html?szemely_id=632 hungarlingva biografio kun foto] * [https://web.archive.org/web/20170323233832/http://katonajozsefszinhaz.hu/tarsulat/41517 hungarlingva biografio kun foto] * [http://port.hu/adatlap/szemely/lengyel-ferenc/person-14110] {{Projektoj}} {{Vivtempo|Lengyel Ferenc}} [[Kategorio:Hungaraj aktoroj]] [[Kategorio:Hungaraj reĝisoroj]] [[Kategorio:Hungaraj voĉoaktoroj]] 9hrv7u6q3ewg5e7p72w60yhdy1e22q3 0 588740 9489944 9190069 2026-10-07T13:39:47Z Wostr 25061 img fix 9489944 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=15% |-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<big><big>Cinamila formiato</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Cinnamyl formate.svg|200ra|cinamila formiato]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Plata kemia strukturo de la <br />Cinamila formiato''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Cinnamyl formate 3D.png|200ra|cinamila formiato]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Tridimensia kemia strukturo de la <br />Cinamila formiato''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * Cinamila estero de la [[formiata acido]] * Formiato de cinamilo * Cinamila metanoato * Metanoato de cinamilo |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>{{KemiaFormulo|<big>'''C|10|H|10|O|2'''}}</big></center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=104-65-4 104-65-4] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.7426.html 7426] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/5354883 5354883] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||senkolora likvaĵo kun fruktodoro |- |[[Molmaso]]||162.188 g·mol⁻¹ |- |[[Denseco]]|| 1.08g cm⁻³<ref>[http://www.thegoodscentscompany.com/data/rw1020931.html The Good Scents Company]</ref> |- |[[Bolpunkto]]||252&nbsp;{{GdC|}}<ref>[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.7426.html Chemspider]</ref> |- |[[Refrakta indico]]||{{refraktindico|T=20|λ=761|k=4.0|1.5537}} |- |[[Ekflama temperaturo]]||93.3&nbsp;{{GdC|}} |- |[[Konstanto pri dissociigo de acidoj|Acideco (pKa)]]||3.85 |- |[[Solvebleco]]||[[Akvo]]:Nesolvebla |- |[[Mortiga dozo (LD50)]]||2900&nbsp;mg/kg (buŝe) |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da R-Deklaroj|Riskoj]]||[[Listo da R-Deklaroj#R10|R10]] [[Listo da R-Deklaroj#R20/22|R20/22]] [[Listo da R-Deklaroj#R34|R34]] [[Listo da R-Deklaroj#R35|R35]] |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]||[[Listo da S-Deklaroj#S23|S23]] [[Listo da S-Deklaroj#S26|S26]] [[Listo da S-Deklaroj#R45|S45]] |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|Xn}} |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|'''GHS etikedigo de kemiaĵoj''']] |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo-piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|07}} </center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Averto |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|303|317|319}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|261|272|280|302+352|321|333+313|363|501}}<ref> [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Cinnamyl_formate#section=GHS-Classification Pubchem]</ref> |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br />(25&nbsp;{{GdC|}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Cinamila formiato''' estas organika estero de la [[formiata acido]] kun [[cinamila alkoholo]]. Ĝi estas senkolora likvaĵo kun fruktodoro uzata kiel [[gustigilo]] en nutro-industrio kaj kiel reakcianto en kemiaj sintezoj. Tiel kiel la [[cinamila alkoholo]] ĝi estas agrablodora substanco kaj ĝi uzatas kiel fiksanto<ref>Fiksanto en parfumfabrikado estas substanco kiu oni aldoniĝas por igi ĝin malpli volatila.</ref> en parfumfabrikado. == Sintezoj == {{Div col|cols = 2}} === Sintezo 1 === * Preparado per agado de [[formiata acido]] kaj [[cinamila alkoholo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Formic acid 3D.png|40ra|formiata acido]]+[[Dosiero:Cinnamyl alcohol 3D.png|50ra|cinamila alkoholo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Cinnamyl formate 3D.png|70ra|cinamila formiato]]+[[Dosiero:Water_molecule.svg|40ra|akvo]] |} </center> === Sintezo 2 === * Preparado per traktado de ''formiata anhidrido'' kaj [[cinamila alkoholo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Formic-anhydride-3D-balls.png|70ra|formiata anhidrido]]+[[Dosiero:Cinnamyl alcohol 3D.png|50ra|cinamila alkoholo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Cinnamyl formate 3D.png|70ra|cinamila formiato]]+[[Dosiero:Formic acid 3D.png|40ra|formiata acido]] |} </center> === Sintezo 3 === * Preparado per reakcio de [[formiata acido]] kaj [[cinamila klorido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Formic acid 3D.png|40ra|formiata acido]]+[[Dosiero:Cinnamyl chloride 3D.png|70ra|cinamila klorido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Cinnamyl formate 3D.png|70ra|cinamila formiato]]+[[Dosiero:Hydrogen-chloride-3D-vdW-labelled.svg|40ra|klorida acido]] |} </center> === Sintezo 4 === * Preparado per interagado de [[natria formiato]] kaj [[cinamila klorido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Sodium-formate-3D.png|70ra|natria formiato]]+[[Dosiero:Cinnamyl chloride 3D.png|70ra|cinamila klorido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Cinnamyl formate 3D.png|70ra|cinamila formiato]]+[[Dosiero:Formula chimica del cloruro di sodio.png|50ra|natria klorido]] |} </center> === Sintezo 5 === * Preparado per interagado de [[fenetila formiato]] kaj [[cinamila benzoato]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Phenethyl formate 3D.png|70ra|fenetila formiato]]+[[Dosiero:Cinnamyl benzoate 3D.png|70ra|cinamila benzoato]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Cinnamyl formate 3D.png|70ra|cinamila formiato]]+[[Dosiero:Phenethyl benzoate3D.png|70ra|fenetila benzoato]] |} </center> === Sintezo 6 === * Preparado per acida transesterigo inter [[formiata acido]] kaj [[cinamila benzoato]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Formic acid 3D.png|40ra|formiata acido]]+[[Dosiero:Cinnamyl_benzoate 3D.png|70ra|cinamila benzoato]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Cinnamyl formate 3D.png|70ra|cinamila formiato]]+[[Dosiero:Benzoic acid 3D 2.png|50ra|benzoata acido]] |} </center> === Sintezo 7 === * Preparado per alkohola transesterigo inter [[alila formiato]] kaj [[cinamila alkoholo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Allyl formate3D.png|70ra|alila formiato]]+[[Dosiero:Cinnamyl alcohol 3D.png|50ra|cinamila alkoholo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Cinnamyl formate 3D.png|70ra|cinamila formiato]]+[[Dosiero:Allyl alcohol 3D.png|50ra|alila alkoholo]] |} </center> {{Div col end}} == Reakcioj == {{Div col|cols = 2}} === Reakcio 1 === * Hidrolizo de la ''cinamila formiato'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Cinnamyl formate 3D.png|70ra|cinamila formiato]]+[[Dosiero:Water_molecule.svg|40ra|akvo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Formic acid 3D.png|40ra|formiata acido]]+[[Dosiero:Cinnamyl alcohol 3D.png|50ra|cinamila alkoholo]] |} </center> === Reakcio 2 === * Sapigo de la ''cinamila formiato'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Cinnamyl formate 3D.png|70ra|cinamila formiato]]+[[Dosiero:Sodium hydroxide 2D.png|90ra|natria hidroksido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Sodium-formate-3D.png|70ra|natria formiato]]+[[Dosiero:Cinnamyl alcohol 3D.png|50ra|cinamila alkoholo]] |} </center> === Reakcio 3 === * Reakcio per acida transesterigo kun [[formiata acido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Cinnamyl formate 3D.png|70ra|cinamila formiato]]+[[Dosiero:Formic acid 3D.png|40ra|formiata acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Formic acid 3D.png|40ra|formiata acido]]+[[Dosiero:Cinnamyl formate 3D.png|70ra|cinamila formiato]] |} </center> === Reakcio 4 === * Reakcio per alkohola transesterigo kun [[metila alkoholo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Cinnamyl formate 3D.png|70ra|cinamila formiato]]+[[Dosiero:Methanol 3D.png|40ra|metanolo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Methyl formate 3D.png|50ra|metila formiato]]+[[Dosiero:Cinnamyl alcohol 3D.png|50ra|cinamila alkoholo]] |} </center> === Reakcio 5 === * Reduktigo de la ''cinamila formiato'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Cinnamyl formate 3D.png|70ra|cinamila formiato]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{2[H]}\, }</math>[[Dosiero:Formaldehyde 3D.png|40ra|formaldehido]]+[[Dosiero:Cinnamyl alcohol 3D.png|50ra|cinamila alkoholo]] |} </center> === Reakcio 6 === * Reakcio kun [[amoniako|NH3]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Cinnamyl formate 3D.png|70ra|cinamila formiato]]+[[Dosiero:Ammonia 3D.png|50ra|amoniako]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Formamide 3D.png|50ra|formiamido]]+[[Dosiero:Cinnamyl alcohol 3D.png|50ra|cinamila alkoholo]] |} </center> === Reakcio 7 === * Reakcio kun [[klorida acido|HCl]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Cinnamyl formate 3D.png|70ra|cinamila formiato]]+[[Dosiero:Hydrogen-chloride-3D-vdW-labelled.svg|40ra|klorida acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Formic acid 3D.png|40ra|formiata acido]]+[[Dosiero:Cinnamyl chloride 3D.png|70ra|cinamila klorido]] |} </center> {{Div col end}} == Literaturo == * [http://www.chemicalbook.com/ProductChemicalPropertiesCB5151990_en.htm Chemical Book] * [http://www.chemicalland21.com/specialtychem/nh/CINNAMYL%20FORMATE.htm Chemicalland21] * [https://books.google.com.br/books?id=IDkvBQAAQBAJ&pg=PA224&dq=Cinnamyl+formate&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwi6t63MxvXUAhXLJZoKHYihDc4Q6AEILzAB#v=onepage&q=Cinnamyl%20formate&f=false Monographs on Fragrance Raw Materials: A Collection of Monographs Originally ...] D. L. J. Opdyke * [https://books.google.com.br/books?id=0vCbGRfCG04C&pg=PA162&dq=Cinnamyl+formate&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwi6t63MxvXUAhXLJZoKHYihDc4Q6AEIPjAD#v=onepage&q=Cinnamyl%20formate&f=false Compendium of Food Additive Specifications: Addendum 8], Joint FAO/WHO Expert Committee on Food Additives. Meeting, Food and Agriculture Organization of the United Nations * [https://books.google.com.br/books?id=o5ErAAAAYAAJ&pg=PA278&dq=Cinnamyl+formate&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwi6t63MxvXUAhXLJZoKHYihDc4Q6AEIRjAE#v=onepage&q=Cinnamyl%20formate&f=false Chemicals Used in Food Processing] paĝo 100 * [https://books.google.com.br/books?id=PNyeAwAAQBAJ&pg=PT410&dq=Cinnamyl+formate&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwidg5Hox_XUAhUTSJoKHUEBCW44ChDoAQhWMAc#v=onepage&q=Cinnamyl%20formate&f=false RÖMPP Encyclopedia Natural Products, 1st Edition, 2000], Burkhard Fugmann, Susanne Lang-Fugmann, Wolfgang Steglich == Vidu ankaŭ == * [[Cinamila alkoholo]] * [[Cinamila acetato]] * [[Cinamila fenilacetato]] * [[Metila cinamato]] * [[Etila cinamato]] * [[Etila aceto-acetato]] * [[Formiata acido]] == Referencoj == {{Referencoj|3}} {{Projektoj}} {{Ĝermo|kemio}} [[Kategorio:Cinamilaj kombinaĵoj|formiato]] [[Kategorio:Formiatoj]] g7dc97mha5qylhry038jx2pm67dlg77 0 595867 9489977 8129940 2026-10-07T16:25:28Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9489977 wikitext text/x-wiki {{AliajSignifoj|Dugny (Leytron)|Dugny (stacidomo)|Dugny-sur-Meuse}} {{Informkesto franca komunumo | nomo = Dugny | bildo = Dugny marie bis.jpg | bildoteksto = Urbodomo de Dugny | regiono = [[Francilio]] | departemento = [[Seine-Saint-Denis]] | arondismento = [[Le Raincy]] | kantono = [[La Courneuve]] | interkomunumreto = | insee = 93030 | poŝtkodo = 93440 | urbestro = Quentin Gesell <!-- prefere ne estu, se oni ne povas garantii aktualecon ĉiujn 6 jarojn, sed provizore aktualas --> | mandato = 2020-2026 | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | latitudo = 48.9536 | longitudo = 2.4164 | alto mini = 33 | alto maksi = 47 | areo = 3.89 | ŝanĝebla mapo = Francio/Francilio | tipo2 = normala }} '''Dugny''' estas urbo kaj [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]], en la regiono [[Francilio]], [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Seine-Saint-Denis]], en la arondismento [[Le Raincy]] kaj kantono [[La Courneuve]]. Fine de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². == Demografio == En [[1709]] ĝi havis 39 loĝantojn, kaj en [[1788]], 64.<ref>Fonto: [http://www.atlas-patrimoine93.fr/ Atlas du Patrimoine en Seine-Saint-Denis] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071228182336/http://www.atlas-patrimoine93.fr/ |date=2007-12-28 }}</ref> {{Demografio |1793=270|1800=333|1806=328|1821=344|1831=460|1836=532|1841=592|1846=548|1851=564|1856=533|1861=594|1866=611|1872=489|1876=517|1881=601|1886=643|1891=611|1896=643|1901=644|1906=618|1911=615|1921=1 380|1926=3 315|1931=4 307|1936=4 289|1946=1 391|1954=6 960|1962=6 185|1968=7 860|1975=8 094|1982=8 451|1990=8 361|1999=8 641|2004=10 336|2006=10 336|2007=10 439 |fonto=INSEE-fr}} == Vidu ankaŭ == * [[Flughaveno de Paris-Le Bourget]] * [[Dugny - La Courneuve (Tramtrajno en Francilio)]] * [[Le Bourget - Aéroport (pariza metrostacio)]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo|http://www.ville-dugny.fr/}} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=93030-COM INSEE] [[Kategorio:Dugny| ]] [[Kategorio:Komunumoj de Seine-Saint-Denis]] 9vo82hckwf1q4arkqei4pi68jn7oif3 0 604440 9490282 8169087 2026-10-08T10:54:05Z Sj1mor 12103 9490282 wikitext text/x-wiki '''Falsa egalpezo''' estas ĵurnalisma biaso kiam [[ĵurnalisto]]j prezentas aferon kiel pli egalpezan inter oponantaj vidpunktoj ol la indikaĵoj subtenas. Ĵurnalistoj povas prezenti indikaĵojn kaj argumentojn malproporcie al la realaj indikaĵoj por ĉiu flanko aŭ povas preterlasi informon, kiu establus la asertojn de unu flanko kiel senbazajn. Ekzemploj de falsa egalpezo en priscienca [[ĵurnalismo]] inkludas la disputojn inter [[Tutmonda varmiĝo|homfarita]] kaj natura [[klimata ŝanĝo|klimataj ŝanĝoj]], la pretendatan rilaton inter timerosalo kaj aŭtismo<ref name="Gross">{{Citaĵo el gazeto|url=http://www.plosbiology.org/article/info:doi%2F10.1371%2Fjournal.pbio.1000114|URL=http://www.plosbiology.org/article/info:doi%2F10.1371%2Fjournal.pbio.1000114|doi=10.1371/journal.pbio.1000114|DOI=10.1371/journal.pbio.1000114|titolo= A broken trust: lessons from the vaccine—autism wars}}&nbsp;</ref> kaj la disputon inter [[evoluismo]] kaj [[inteligenta dezajno]].<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://ncse.com/files/pub/evolution/EvC--Chapter2.pdf|URL=https://ncse.com/files/pub/evolution/EvC--Chapter2.pdf|ISBN=9780313344275|isbn=9780313344275|titolo=Evolution vs. Creationism: An Introduction}}</ref> Al falsa egalpezo estas atribuata la disvastigo de misinformoj.<ref>{{Citaĵo el gazeto|url=https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2003.10.001|URL=https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2003.10.001|doi=10.1016/j.gloenvcha.2003.10.001|DOI=10.1016/j.gloenvcha.2003.10.001|titolo=Balance as bias: global warming and the US prestige press}}&nbsp;</ref> Ekzemplo de falsa egalpezo estas la debato pri tutmonda varmiĝo: kvankam la scienca komunumo preskaŭ unuanime atribuas [[Tutmonda varmiĝo|tutmondan varmiĝon]] al la efikoj de la [[industria revolucio]], estas tre malgranda nombro, kelkaj dekduoj da sciencistoj el dekoj da miloj da sciencistoj, kiuj disputas la konkludon.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=JAFEBgAAQBAJ|URL=https://books.google.com/books?id=JAFEBgAAQBAJ|doi=10.1017/CBO9781107415416|DOI=10.1017/CBO9781107415416|ISBN=9781107058217|isbn=9781107058217|OCLC=892580682|oclc=892580682|titolo=Climate Change 2014: Mitigation of Climate Change: Working Group III contribution to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change}}</ref><ref>{{Citaĵo el libro|url=http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=12782|URL=http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=12782|ISBN=0-309-14588-0|isbn=0-309-14588-0|titolo = Advancing the Science of Climate Change}}</ref><ref>{{Citaĵo el gazeto|url=http://www.pnas.org/content/107/8/3382.full|URL=http://www.pnas.org/content/107/8/3382.full|doi=10.1073/pnas.0906548107|DOI=10.1073/pnas.0906548107|titolo=Attribution of climate forcing to economic sectors}}&nbsp;</ref><ref>{{Citaĵo el libro|url=http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=11676|URL=http://www.nap.edu/catalog.php?record_id=11676|ISBN=0-309-10225-1|isbn=0-309-10225-1|titolo=Surface Temperature Reconstructions for the Last 2,000 Years}}</ref><ref>{{Citaĵo el gazeto|url=http://www.pnas.org/content/107/27/12107.abstract|URL=http://www.pnas.org/content/107/27/12107.abstract|doi=10.1073/pnas.1003187107|DOI=10.1073/pnas.1003187107|titolo=Expert credibility in climate change}}&nbsp;</ref><ref>{{Citaĵo el gazeto|url=http://www.sciencemag.org/content/306/5702/1686.short|URL=http://www.sciencemag.org/content/306/5702/1686.short|doi=10.1126/science.1103618|DOI=10.1126/science.1103618|titolo=The Scientific Consensus on Climate Change}}&nbsp;</ref><ref>{{Citaĵo el gazeto|url=http://www.ucsusa.org/sites/default/files/legacy/testfolder/aa-migration-to-be-deleted/assets-delete-me/documents-delete-me/ssi-delete-me/ssi/DoranEOS09.pdf|URL=http://www.ucsusa.org/sites/default/files/legacy/testfolder/aa-migration-to-be-deleted/assets-delete-me/documents-delete-me/ssi-delete-me/ssi/DoranEOS09.pdf|doi=10.1029/2009EO030002|DOI=10.1029/2009EO030002|titolo=Examining the Scientific Consensus on Climate Change}}&nbsp;</ref> Dono de egala voĉo al la sciencistoj sur ambaŭ flankoj ŝajnigas, ke ekzistas grava malkonsento ene de la scienca komunumo, kiam vere estas vastega scienca interkonsentiĝo, ke homfarita tutmonda varmiĝo okazas. Falsa egalpezo foje povas deveni de similaj motivoj ol sensaciismo, kie produktistoj kaj redaktoroj povas sentiĝi, ke rakonto portretata kiel disputata debato estos pli komerce sukcesa ol pli fidela priskribo de la afero. Tamen, malsame ol la plejparto de aliaj ĵurnalismaj biasoj, falsa egalpezo ankaŭ povas deveni de provo ''eviti'' biason; produktistoj kaj redaktoroj povas konfuzi ''justan'' trakton de konkurencaj vidpunktoj —t.e., proporcian al iliaj realaj meritoj kaj graveco— kun ''egala'' trakto, donante al ili egalan oportunon prezenti siajn vidpunktojn eĉ kiam tiuj vidpunktoj povas esti jam antaŭe konataj kiel bazitaj sur falsa informo.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=940CE6DB1E3FF933A05752C0A9609C8B63|titolo=A False Balance }}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Amaskomunikila scienco]] [[Kategorio:Ĵurnalista etiko]] ptk5s23k7r5x1cyf1ecuwgul8oqxtp4 0 623416 9490012 8891428 2026-10-07T17:10:36Z Sj1mor 12103 9490012 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=10% |-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<big><big>Fluorometano</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Fluoromethane.svg|150ra|fluorometano]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Plata kemia strukturo de la Fluorometano''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Fluoromethane-3D-vdW.png|150ra|fluorometano]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Tridimensia kemia strukturo de la Fluorometano''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * Fluorido de metilo * Metila fluorido |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>{{KemiaFormulo|<big>'''CH|3|F'''}}</big></center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=593-53-3 593-53-3] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.11148.html 11148] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/11638 11638] |- |'''[[Merck Index]]'''||15,4206 |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||senkolora gaso |- |[[Molmaso]]||34,033 g·mol⁻¹ |- |[[Fandpunkto]]||{{GdC|−141,8}} |- |[[Bolpunkto]]||{{GdC|−78,2}} |- |[[Refrakta indico]]||{{refraktindico|T=20|λ=761|k=4.0|1.727}} |- |[[Solvebleco]]||[[Akvo]]:2,295 g/L |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da R-Deklaroj|Riskoj]]||[[Listo da R-Deklaroj#R12|R12]] |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]||[[Listo da S-Deklaroj#S9|S9]] [[Listo da S-Deklaroj#S16|S16]] [[Listo da S-Deklaroj#S23|S23]] [[Listo da S-Deklaroj#S24/25|S24/25]] [[Listo da S-Deklaroj#S26|S26]] [[Listo da S-Deklaroj#S28|S28]] [[Listo da S-Deklaroj#S33|S33]] [[Listo da S-Deklaroj#S36/37/39|S36/37/39]] [[Listo da S-Deklaroj#R60|S60]] |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|F+}} |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo Piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|02|04}}</center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Damaĝa substanco |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|220|280}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|210|377|381|403|401|403}}<ref>[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/11638#section=Safety-and-Hazards Pubchem]</ref> |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br />({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Fluorometano''' aŭ '''CH₃F''', ankaŭ konata kiel '''metila fluorido''', estas netoksa, likvigebla kaj bruligebla senkolora [[gaso]] sub normaj kondiĉoj je temperaturo kaj premo. Ĝi devenas el la [[metano]] kie unu hidrogenatomo estis anstataŭita de unu [[fluoro|fluora]] [[atomo]]. Ĉar fluorometano estas kemie kaj biologie inerta kaj malalte toksa, specifa aktiveco ne estas zorgo en la preparado por homa uzo. Fluorometano estas uzata kiel mekanismo por taksado de la sangofluo en la [[cerbo]].<ref>[https://books.google.com.br/books?id=mkArAAAAYAAJ&pg=PA99&dq=Fluoromethane+synthesized&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwjU_LLF9MzeAhVIlpAKHXfeBCsQ6AEINzAC#v=onepage&q=Fluoromethane%20synthesized&f=false Fluorine-18 Labeling of Radiopharmaceuticals]</ref> == Sintezoj == === Sintezo 1 === * Preparado de fluorometano per kataliza interagado de [[metanolo]] kaj [[fluorida acido]] <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big>[[Dosiero:Methanol 3D.png|100ra|Metanolo]]''' + ''' [[Dosiero:Hydrogen-fluoride-3D-vdW.svg|100ra|Fluorida acido]]<math>\mathsf{\, \, \underset { } \xrightarrow [-H_2O]{ZnF_2}\, }</math>[[Dosiero:Fluoromethane-3D-vdW.png|100ra|Fluoro-metano]] |- |} </center> === Sintezo 2 === * Preparado de fluorometano per kataliza interagado de [[klorometano]] kaj ''dufluorido de duhidrogeno'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big><big>'''2 '''[[Dosiero:Chloromethane 3D.png|100ra|Kloro-metano]]<math>\mathsf{\,+ Hg_2F_2 \, \underset { } \xrightarrow []{}\, }</math>''' 2 '''[[Dosiero:Fluoromethane-3D-vdW.png|100ra|Fluoro-metano]]<math>\mathsf{\,+\,Hg_2Cl_2\downarrow }</math></big></big> |- |} </center> === Sintezo 3 === * Preparado de fluorometano per malkomponado de ''metila fluoro-sulfinato'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big><big>[[Dosiero:Methyl Fluorosulfinate3D.png|150ra|Fluorosulfinato de metilo]]<math>\mathsf{\,\, \underset { } \xrightarrow []{varmo}\, }</math>[[Dosiero:Fluoromethane-3D-vdW.png|100ra|Fluoro-metano]]''' + ''' [[Dosiero:Sulfur-dioxide-3D-vdW.png|100ra|Sulfura duoksido]] </big></big> |- |} </center> === Sintezo 4 === * Preparado de fluorometano per interagado de [[jodoformo]] kun [[fluorida acido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big>[[Dosiero:Iodoform-GED-3D-vdW.png|70ra|Jodoformo]] ''' + 3 '''[[Dosiero:Hydrogen-fluoride-3D-vdW.svg|100ra|Fluorida acido]]<math>\mathsf{ \, \underset { } \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Fluoromethane-3D-vdW.png|100ra|Fluoro-metano]]''' + 3 '''[[Dosiero:Hydrogen-iodide-3D-vdW.svg|100ra|Jodida acido]] </big></big> |- |} </center> === Sintezo 5 === * En 1835, [[Jean-Baptiste Dumas]] (1800-1884) preparis fluorometanon per traktado de ''dumetila sulfato'' kun [[kalia fluorido]]:<ref>[https://books.google.com.br/books?id=awrvAwAAQBAJ&pg=PR5&dq=Fluoromethane+synthesized&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwjU_LLF9MzeAhVIlpAKHXfeBCsQ6AEIUjAG#v=onepage&q=Fluoromethane%20synthesized&f=false Fluorine in Heterocyclic Chemistry]</ref> <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big>[[Dosiero:Dimethyl sulfate-3D.png|150ra|Sulfato de dumetilo]]<math>\mathsf{ \, \underset { } \xrightarrow [-K_2SO_4]{+2\,KF}\, }</math>''' 2 '''[[Dosiero:Fluoromethane-3D-vdW.png|100ra|Fluoro-metano]] </big></big> |- |} </center> == Reakcioj == === Reakcio 1 === * Fluorometano reakcias kun [[kalia hidrido]] por doni [[metano]]n:<ref>[https://books.google.com.br/books?id=ei9PAQAAMAAJ&q=CH3F+synthesis&dq=CH3F+synthesis&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwjB7Z2W2MzeAhXDTZAKHeWbCOEQ6AEIMDAB Synthesis, Structure, and Reactivity of Bis(1,2,4-tri-t-butlcyclopentadienyl) Complexes of Cerium]</ref> <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big>[[Dosiero:Fluoromethane-3D-vdW.png|100ra|Fluoro-metano]] <math>\mathsf{ \, \underset { } \xrightarrow [-KF]{+KH}\, }</math>[[Dosiero:Methane 3D.png|100ra|Metano]]</big> |- |} </center> === Reakcio 2 === * [[Acetonitrilo]] estas preparebla per interagado de ''fluoro-metano'' kun [[kalia cianido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big>[[Dosiero:Fluoromethane-3D-vdW.png|100ra|Fluoro-metano]] <math>\mathsf{ \, \underset { } \xrightarrow [-KF]{+KCN}\, }</math>[[Dosiero:Acetonitrile 3D.png|150ra|Acetonitrilo]]</big> |- |} </center> === Reakcio 3 === * [[Metanolo]] estas preparebla per interagado de ''fluoro-metano'' kun [[natria hidroksido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big>[[Dosiero:Fluoromethane-3D-vdW.png|100ra|Fluoro-metano]] <math>\mathsf{ \, \underset { } \xrightarrow [-NaF]{+NaOH}\, }</math>[[Dosiero:Methanol 3D.png|100ra|Metanolo]]</big> |- |} </center> == Literaturo == * [https://books.google.com.br/books?id=mkArAAAAYAAJ&pg=PA99&dq=Fluoromethane+synthesized&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwjU_LLF9MzeAhVIlpAKHXfeBCsQ6AEINzAC#v=onepage&q=Fluoromethane%20synthesized&f=false Fluorine-18 Labeling of Radiopharmaceuticals] * [https://books.google.com.br/books?id=am_DS7rgypAC&pg=PA169&dq=fluorination+methyl+fluoride&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwjb4NWp8MzeAhVIjJAKHbu4DjQQ6AEIWjAH#v=onepage&q=fluorination%20methyl%20fluoride&f=false Pharmacology and Physiology for Anesthesia: Foundations and Clinical Application] * [https://books.google.com.br/books?id=8VWGAwAAQBAJ&pg=PA28&dq=fluorination+methyl+fluoride&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwiFrMe48szeAhUBE5AKHQOwCrQQ6AEIVDAG#v=onepage&q=fluorination%20methyl%20fluoride&f=false Houben-Weyl Methods of Organic Chemistry] * [https://books.google.com.br/books?id=dZIBbLhTOoQC&pg=PA65&dq=fluorination+methyl+fluoride&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwiFrMe48szeAhUBE5AKHQOwCrQQ6AEIMTAB#v=onepage&q=fluorination%20methyl%20fluoride&f=false Clinical Nuclear Medicine] * [https://books.google.com.br/books?id=awrvAwAAQBAJ&pg=PA421&dq=fluorination+methyl+fluoride&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwiFrMe48szeAhUBE5AKHQOwCrQQ6AEITTAF#v=onepage&q=fluorination%20methyl%20fluoride&f=false Fluorine in Heterocyclic Chemistry] * [https://books.google.com.br/books?id=60AaAQAAMAAJ&q=fluorination+methyl+fluoride&dq=fluorination+methyl+fluoride&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwiFrMe48szeAhUBE5AKHQOwCrQQ6AEIYzAI Kinetics and Catalysis] * [https://books.google.com.br/books?id=ott67ONZPKwC&pg=PA218&dq=fluorination+methyl+fluoride&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwiFrMe48szeAhUBE5AKHQOwCrQQ6AEIaTAJ#v=onepage&q=fluorination%20methyl%20fluoride&f=false Fluorine Chemistry] == Vidu ankaŭ == {{Div col|cols = 3}} * [[bromometano]] * [[Etila acetato]] * [[fluoroetano]] * [[bromoetano]] * [[Jodida acido]] * [[jodoetano]] * [[Jodo]] * [[jodometano]] * [[kloroetano]] * [[klorometano]] * [[Metila acetato]] * [[Metila jodido]] {{Div col end}} == Referencoj == {{Referencoj|3}} {{Projektoj}} {{Ĝermo|kemio}} [[Kategorio:Fluoralkanoj|Metano]] [[Kategorio:Metilaj esteroj]] q1m7fqrg3kjv4f3bqwd8jg76frspixl 0 626183 9490191 9481991 2026-10-08T04:29:30Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490191 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} La '''Eŭropa Volontula Centro''' ({{lang-en|European Volunteer Centre}}, {{lang-fr|Centre Européen de Volontariat}}, akronime '''CEV''')<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.benevolat.public.lu/fr/actualites/2009/04/annee-europeenne-2011/index.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2018-12-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110102074020/http://www.benevolat.public.lu/fr/actualites/2009/04/annee-europeenne-2011/index.html |arkivdato=2011-01-02 }}</ref> estas [[Eŭropo|eŭropa]] reto de nuntempe pli ol 80<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.europeanvolunteercentre.org/members|titolo=Member Organisations - European Volunteer Centre (CEV)|eldoninto=europeanvolunteercentre.org}}</ref> volontulaj centroj kaj volontulaj disvolviĝo-agentejoj tra Eŭropo kaj ekster ĝi, kiuj kune laboras por subteni kaj antaŭenigi libervolan aktivadon.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.fedvol.ie/Resources/Default.191.499.html|titolo=Other Publications and Resources|eldoninto=fedvol.ie}}</ref><ref>http://www.webtrade.ie</ref> CEV vortumas la kolektivajn prioritatojn kaj problemojn de siaj membro-organizaĵoj al la institucioj de [[Eŭropa Unio]]. Ĝi rolas ankaŭ kiel centra forumo por la interŝanĝo de politikoj, praktikoj kaj informado pri volontula laboro. == Strategiaj celoj <ref>http://www.socialplatform.org/AboutUs.asp?DocID=8193 {{404|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} http://cev.be/78-our_vision_and_our_work-EN.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100613145517/http://www.cev.be/78-our_vision_and_our_work-en.html |date=2010-06-13 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.cev.be/78-our_vision_and_our_work-en.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-08-12 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100613145517/http://www.cev.be/78-our_vision_and_our_work-en.html |arkivdato=2010-06-13}}</ref> == * Evoluigi partnerecojn kun EU kaj aliaj institucioj je diversaj niveloj,   * <span>[[kunhavigo|Kunhavigi]] sciojn</span> pere de eldonaĵoj, sociaj komunikiloj, trejnkursoj, studoj kaj aliaj iniciatoj kaj eventoj. * Trejni membrojn kaj aliajn koncernatojn pri temoj rilate al voluntula laboro. * <span>Promocii helpemajn volontulajn politikojn kiel membro de [[Eŭropa Unio|EU]]-fakulaj grupoj</span>, inkluzive de ''[[European Solidarity Corps]]''<ref>Noto: La ''[https://europa.eu/youth/solidarity/mission_en European Solidarity Corps]'' kunigas gejunulojn por konstrui pli inkluzivan socion, subtenante vundeblajn homojn kaj respondante al sociaj defioj</ref>, ĉeesti kaj prezenti ĉe aŭdiencoj kaj konsultoj, kaj organizi CEV-politikajn konferencojn. == Projektoj == Detaloj (nur en la angla) pri la projektoj de CEV troviĝas ĉi tie: https://www.europeanvolunteercentre.org/projects{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Interkultura edukado == La Eŭropa Volontula Centro (CEV) kaj la Eŭropa Federacio por Interkultura Lernado (EFIL) kune organizis atelieron "[[Identeco]]j kaj [[Polarizado]]", okazinta dum la ''Civil Society Days'' 2018<ref name=":0" /> dum kiu ĝi esploris la manierojn laŭ kiuj la civila socio povas kontribui al la redukto de polarizado kaj kreskigi interkulturan konscion kaj komprenemon inter civitanoj<ref name=":0">(angla) [https://www.eesc.europa.eu/en/agenda/our-events/events/civil-society-days-2018/documents Civil Society Days 2018 - dokumentoj]</ref>. == CEV News == "CEV News"<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://us4.campaign-archive1.com/home/?u=d7c269f466d0b17b551c48eab&id=e4512d11fd|titolo=Newsletter CEV|eldoninto=us4.campaign-archive1.com}}</ref> estas monata informilo (nur en la angla) kiu provizas informojn pri agadoj de CEV, projektoj de CEV-membroj, EU-politikoj kaj rilataj alvokoj por proponoj, eventoj kaj ĉiajn aliajn gravajn informojn por volontuloj en kaj ekster la CEV-membraro. == Eksteraj ligiloj == * [https://www.europeanvolunteercentre.org/ Oficiala retejo de CEV] * [https://www.volunteeralive.org/ ''Association for Leaders in Volunteer Engagement'' (ALIVE)] == Vidu ankaŭ == * [[Euroclio]] == Referencoj == {{Referencoj|30em}} [[Kategorio:Volontulado]] [[Kategorio:Konsilio de Eŭropo]] [[Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 1992]] pmq528o5ayrfbg5brfflgs1hr1zcwcl 0 628145 9490013 8681078 2026-10-07T17:10:41Z Sj1mor 12103 9490013 wikitext text/x-wiki {{Vidu ankaŭ|Kloramino|Dukloramino}} {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=10% |-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<big><big>Trikloramino</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Nitrogen-trichloride-2D.png|200ra|trikloramino]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Plata kemia strukturo de la Trikloramino''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Nitrogen-trichloride-3D-vdW.png|200ra|trikloramino]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Tridimensia kemia strukturo de la Trikloramino''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * Nitrogena triklorido |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>{{KemiaFormulo|<big>'''NCl|3'''}}</big></center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=10025-85-1 10025-85-1] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.55361.html 55361] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/61437 61437] |- |'''[[Merck Index]]'''||15,6689 |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||toksa, potence eksplodema, flava oleeca likvaĵo kun penetranta malagrabla odoro |- |[[Molmaso]]||120,357 g·mol^-1 |- |[[Denseco]]|| 1,653g cm⁻³ |- |[[Fandpunkto]]||-40°C |- |[[Bolpunkto]]||71°C |- |[[Memsparka temperaturo]]||93 °C |- |[[Solvebleco]]||[[Akvo]]:r, soluble in benzene, chloroform, CCl4, CS2, PCl3 g/L |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da R-Deklaroj|Riskoj]]||[[Listo da R-Deklaroj#R19|R19]] [[Listo da R-Deklaroj#R27/28|R27/28]] [[Listo da R-Deklaroj#R45|R45]] |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]||[[Listo da S-Deklaroj#S7|S7]] [[Listo da S-Deklaroj#S22|S22]] [[Listo da S-Deklaroj#S26|S26]] [[Listo da S-Deklaroj#S36|S36]] [[Listo da S-Deklaroj#S37|S37]] [[Listo da S-Deklaroj#S39|S39]] [[Listo da S-Deklaroj#R45|S45]] |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|Xn|T+}}{{Danĝerosimboloj|C|E}} |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo Piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|04|05}}{{GHS Piktogramo|07|08}}</center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Damaĝa substanco |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|290|314|315|319|335|372|412}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|234|260|261|264|270|271|273|280|301+330+331|302+352|303+361+353|304+340|305+351+338|310|314|321|332+313|337+313|362|363|403+233|404|405|501}} |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br />(25 °C kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Trikloramino''' aŭ '''NCl₃''' estas neorganika [[kloro|klora]] kombinaĵo de [[nitrogeno]], toksa, potence eksplodema, flava oleeca likvaĵo kun penetranta malagrabla odoro uzata en eksplodaj reakcioj en kemiaj sintezoj, kiel amoniaka klorderivaĵo. Kiel oni povas konstati trikloramino devenas el amoniako kie ĉiuj hidrogenatomoj estis anstataŭataj de kloratomoj. Trikloramino estas solvebla en [[benzeno]], [[karbona kvarklorido]], [[karbona dusulfido]] kaj [[fosfora triklorido]]. Nitrogena triklorido estas irita al mukoza membranoj kaj larmigagento. La pura substanco estas potence eksplodema kaj sensiva al sunlumo, varmo kaj, al milda ŝoko kaj organikaj komponaĵoj. Pierre Louis Dulong ĝin preparis en 1812, kaj tiu malkovro kostis al li du fingrojn. En 1813, la sama eksplodo okazis kun [[Humphry Davy]] kiu dum kelka tempo blindiĝis. Pro tio li devis dungi [[Michael Faraday]] kiel sia asistanto, kiu cetere suferis la saman eksplodon. Pli malfrue, [[Antoine-Jérôme Balard]], Rudolf Christian Böttger kaj [[Hermann Kolbe]] trovis aliajn metodojn. == Sintezoj == === Sintezo 1 === * Preparado per interagado de [[amoniako]] kaj [[kloro]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | 4[[Dosiero:Ammonia 3D.png|50ra|amoniako]]+3[[Dosiero:Chlorine-3D-vdW.png|50ra|kloro]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:NCl3-by-ED-from-CRC-91-3D-balls-web.png|50ra|nitrogena triklorido]]+3[[Dosiero:Ammonium chloride 3D.png|50ra|amonia klorido]] |- |} </center> === Sintezo 2 === * Preparado per traktado de [[amonia nitrato]] kaj [[kloro]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | 14[[Dosiero:Ammonium nitrate 3D 2.png|90ra|amonia nitrato]]+5[[Dosiero:Chlorine-3D-vdW.png|50ra|kloro]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>2[[Dosiero:NCl3-by-ED-from-CRC-91-3D-balls-web.png|50ra|nitrogena triklorido]]+4[[Dosiero:Ammonium chloride 3D.png|50ra|amonia klorido]]+20[[Dosiero:Water_molecule.svg|50ra|akvo]]+22[[Dosiero:Nitric-oxide-3D-vdW.png|50ra|nitrata oksido]] |- |} </center> === Sintezo 3 === * Sintezo per traktado de [[amonia karbonato]] kun [[kloro]]:: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | 2[[Dosiero:Ammonium carbonate 3D.png|90ra|amonia karbonato]]+3[[Dosiero:Chlorine-3D-vdW.png|50ra|kloro]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:NCl3-by-ED-from-CRC-91-3D-balls-web.png|50ra|nitrogena triklorido]]+3[[Dosiero:Ammonium chloride 3D.png|50ra|amonia klorido]] +2[[Dosiero:Carbon_dioxide_3D_ball.png|90ra|karbona duoksido]]+2[[Dosiero:Water_molecule.svg|50ra|akvo]] |- |} </center> === Sintezo 4 === * Preparado per agado de [[amonia klorido]] kaj ''klora duoksido'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | 3[[Dosiero:Ammonium chloride 3D.png|50ra|amonia klorido]]+6[[Dosiero:Chlorine-dioxide-3D-balls.png|50ra|klora duoksido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>3[[Dosiero:NCl3-by-ED-from-CRC-91-3D-balls-web.png|50ra|nitrogena triklorido]]+6[[Dosiero:Hydrogen peroxide 3D.png|50ra|hidrogena peroksido]] |- |} </center> == Reakcioj == === Reakcio 1 === * Malkomponado de trikloramino: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | 2[[Dosiero:NCl3-by-ED-from-CRC-91-3D-balls-web.png|50ra|nitrogena triklorido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Nitrogen3D.png|50ra|nitrogeno]]+3[[Dosiero:Chlorine-3D-vdW.png|50ra|kloro]] |- |} </center> === Reakcio 2 === * Hidrolizo de de trikloramino: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:NCl3-by-ED-from-CRC-91-3D-balls-web.png|50ra|nitrogena triklorido]]+3[[Dosiero:Water_molecule.svg|50ra|akvo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Ammonia 3D.png|50ra|amoniako]]+3[[Dosiero:Hypochlorous acid 3D.png|50ra|hipoklorita acido]] |- |} </center> === Reakcio 3 === * Reakcio de kloramino kaj [[kalia hidroksido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:NCl3-by-ED-from-CRC-91-3D-balls-web.png|50ra|nitrogena triklorido]]+6[[Dosiero:Sodium hydroxide 2D.png|90ra|kalia hidroksido]]+3[[Dosiero:Water_molecule.svg|50ra|akvo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>[[Dosiero:Nitrogen3D.png|50ra|nitrogeno]]+3[[Dosiero:Sodium hypochlorite 3D.png|50ra|kalia hipoklorito]]+3[[Dosiero:Formula chimica del cloruro di sodio.png|90ra|kalia klorido]] |- |} </center> === Reakcio 4 === * Klorigo de terciaraj karbonoj: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | 2[[Dosiero:NCl3-by-ED-from-CRC-91-3D-balls-web.png|50ra|nitrogena triklorido]]+2[[Dosiero:Triphenylmethane-3D-balls.png|90ra|trifenilmetano]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>2[[Dosiero:Triphenylmethyl chloride 3d stick.png|90ra|trifenilmetil-klorido]]+2[[Dosiero:Hydrogen-chloride-3D-vdW-labelled.svg|50ra|klorida acido]]+[[Dosiero:Nitrogen3D.png|50ra|nitrogeno]]+[[Dosiero:Chlorine-3D-vdW.png|50ra|kloro]] |- |} </center> === Reakcio 5 === * Transformado de alkoholoj en kloridojn: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | 4[[Dosiero:NCl3-by-ED-from-CRC-91-3D-balls-web.png|50ra|nitrogena triklorido]]+6[[Dosiero:Benzyl-alcohol-3D-balls.png|50ra|benzila alkoholo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{}\, }</math>3[[Dosiero:Benzyl-chloride-3D-balls.png|50ra|benzila klorido]]+6[[Dosiero:Hypochlorous acid 3D.png|50ra|hipoklorita acido]]+2[[Dosiero:Nitrogen3D.png|50ra|nitrogeno]] |- |} </center> == Kemiistoj kiuj esploris trikloraminon == <center> <Gallery> Hermann_Kolbe_ca1865.jpg|<center><big>'''[[Hermann Kolbe]] (1818-1884)'''</big></center> Louis_Jacques_Th%C3%A9nard.jpg<center><big>'''[[Louis-Jacques Thénard]] (1777-1857)'''</big></center> Pierre_Louis_Dulong.jpg|<center><big>'''Pierre Louis Dulong<br />(1785-1838)'''</big></center> Davy_Humphry_desk_color_Howard.jpg|<center><big>'''[[Humphry Davy]] (1778-1829)'''</big></center> Antoine-Jerome_Balard.jpg|<center><big>'''[[Antoine-Jérôme Balard]]<br />(1802-1876)'''</big></center> Rudolph_Christian_Boettger_1878.jpg|<center><big>'''Rudolf Christian Böttger<br />(1806-1881)'''</big></center> Faraday-Millikan-Gale-1913.jpg|<center><big>'''[[Michael Faraday]] (1791-1867)<br />'''</big></center> </Gallery> </center> == Vidu ankaŭ == * [[Kloramino|Unukloramino]] * [[Dukloramino]] == Literaturo == * [https://books.google.com.br/books?id=t80yZUvw2zYC&pg=SA5-PA40&dq=trichloramine&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiwluWmrsrfAhUDk5AKHcjMCQAQ6AEILjAB#v=onepage&q=trichloramine&f=false Distribution Generated Taste-and-odor Phenomena] * [https://books.google.com.br/books?id=op79jfMFM9gC&pg=PA299&dq=trichloramine&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiwluWmrsrfAhUDk5AKHcjMCQAQ6AEINDAC#v=onepage&q=trichloramine&f=false Some Drinking-water Disinfectants and Contaminants, Including Arsenic] * [https://books.google.com.br/books?id=mBnKIRVt4JIC&pg=PA77&dq=trichloramine&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiwluWmrsrfAhUDk5AKHcjMCQAQ6AEIPzAE#v=onepage&q=trichloramine&f=false Advances in Taste-and-odor Treatment and Control] * [https://books.google.com.br/books?id=Jq1aAxxHWIQC&pg=PA117&dq=trichloramine&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiwluWmrsrfAhUDk5AKHcjMCQAQ6AEIQzAF#v=onepage&q=trichloramine&f=false Food Taints and Off-Flavours] * [https://books.google.com.br/books?id=33bCWR1hGBAC&pg=PA11&dq=trichloramine&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiwluWmrsrfAhUDk5AKHcjMCQAQ6AEISDAG#v=onepage&q=trichloramine&f=false Seasonal Chlorination Practices and Impacts to Chloraminating Utilities] * [https://books.google.com.br/books?id=A1WOY2sT5IkC&pg=PA35&dq=trichloramine&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiwluWmrsrfAhUDk5AKHcjMCQAQ6AEIUDAH#v=onepage&q=trichloramine&f=false Issues in Environment, Health, and Pollution] {{Projektoj}} [[Kategorio:Neorganikaj aminoj]] [[Kategorio:Kloraj kombinaĵoj]] [[Kategorio:Kloridoj]] [[Kategorio:Nitrogenaj halogenidoj]] [[Kategorio:Neorganikaj kloraj kombinaĵoj]] [[Kategorio:Neorganikaj nitrogenaj kombinaĵoj]] {{Portalo|kemio}} 528ecwni65rvgr22iex566rpveefam3 0 633460 9490142 9481865 2026-10-07T21:07:24Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490142 wikitext text/x-wiki {{Informkesto artisto|priskribo=}} '''Elsa SCHIAPARELLI''' (prononco [[itala]] [{{IFA|ɛlsa skjapaˈrɛlli}}], prononco [[angla]] [{{IFA|skæpəˈrɛli}}]<ref> Bradley, Laura; Watt, Judith. [http://www.anothermag.com/fashion-beauty/1313/elsa-schiaparelli "Pronunciation Guide:ElsaSchiaparelli".] AnOther, alirita la 28an de februaro 2019</ref>; 1890–1973) estis [[Italoj|itala]]-franca [[Vestfasono|vestfasonistino]]. Kun [[Coco Chanel]], sia plej granda rivalo, ŝi estis konsiderita kiel unu el la plej elstaraj gravuloj en la etoso de la [[modo]] inter ambaŭ [[mondmilito]]j.<ref>[http://www.philamuseum.org/micro_sites/exhibitions/schiaparelli/tour/index.htm "Shocking! The Art and Fashion of Elsa Schiaparelli".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130921114311/http://www.philamuseum.org/micro_sites/exhibitions/schiaparelli/tour/ |date=2013-09-21 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.philamuseum.org/micro_sites/exhibitions/schiaparelli/tour/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2019-02-28 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130921114311/http://www.philamuseum.org/micro_sites/exhibitions/schiaparelli/tour/ |arkivdato=2013-09-21}} [[Filadelfia Artomuzeo]]. 2003.</ref> [[Dosiero:Elsa Schiaparelli, tailleur 1938-39 (cropped).jpg|eta|maldekstre|Kostumo de 1938-39 de Schiaparelli kun grandaj butonoj skulptitaj de [[Alberto Giacometti]].]] Startinte per puntaĵoj, la desegnoj de Schiaparelli estis tre forte influitaj de [[Superrealismo|superrealistoj]] kiel siaj kunlaborantoj [[Salvador Dalí]] kaj [[Jean Cocteau]]. Ŝiaj klientoj estis ekzemple la heredantino Daisy Fellowes kaj la aktorino [[Mae West]]. Schiaparelli ne adaptiĝis al ŝanĝoj en modo post la [[Dua mondmilito]] kaj ŝia modentrepreno fermiĝis en 1954. == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Baudot, Francois (1997). Elsa Schiaparelli (Universe of Fashion). Universe Publishing (eldonejo [[Rizzoli]]). ISBN 978-0-7893-0116-1. * Blum, Dilys E (2003). Shocking!: The Art and Fashion of Elsa Schiaparelli. [[Yale University Press]] (publikita 2003-09-03). ISBN 978-0-300-10066-2. Publikita koincide kun la Filadelfia ekspozicio. * Division of Education at the Philadelphia Museum of Art. [https://web.archive.org/web/20080529134356/http://www.philamuseum.org/micro_sites/exhibitions/schiaparelli/kids/schiap-pack.pdf "Shocking! The Art and Fashion of Elsa Schiaparelli - teacher's pack" (PDF).] [[Philadelphia Museum of Art]]. Arkivita el la originalo (PDF) en 2008-05-29. Alirita la 28an de februaro 2019. * Handley, Susannah (2000). Nylon: The Story of a Fashion Revolution. Johns Hopkins University Press (publikita en 2000-01-19). p. 192. ISBN 978-0-8018-6325-7. * Martin, Richard (1996). Fashion & Surrealism (Represo). eldonejo [[Rizzoli]]. ISBN 978-0-8478-1073-4. * Scarisbrick, Diana (2004). [https://books.google.es/books?id=SWMaY6JxN5sC&pg=PT199&dq=&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Historic rings: four thousand years of craftsmanship] (1-a eld.). Tokio: Kodansha International. paĝo 211. ISBN 9784770025401. Alirita la 28an de februaro 2019. * Schiaparelli, Elsa (2007). Shocking Life. London: Victoria and Albert Museum (publikita 2007-03-01). ISBN 978-1-85177-515-6. Ĵusa eldono de membiografio de Elsa, origine publikita de JM Dent & Sons, At the Aldine Press, Londono, 1954, kun kovrilo de Picasso, x+p. 230. * Secrest, Meryle (2014). Elsa Schiaparelli: a biography. Alfred A Knopf. ISBN 978-0307701596. * Steele, Valerie, eld. (2005). Enyclopaedia of Clothing & Fashion. Thomson Gale. paĝo 146. ISBN 0-684-31397-9. * White, Palmer; St Laurent (Foreword), Yves (1995). Elsa Schiaparelli: Empress of Paris Fashion (Updated ed.). Aurum Press (publikigita en majo 1996). ISBN 978-1-85410-358-1. * BillyBoy*; Druesedow, Jean (17-a de marto 2015).[https://books.google.es/books?id=Z_bloAEACAAJ&redir_esc=y Frocking Life: Searching for Elsa Schiaparelli] (Biografio). eldonejo [[Rizzoli]]. paĝoj 1–472. ISBN 9780847843862. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Schiaparelli, Elsa}} [[Kategorio:Italaj vestodezajnistoj]] [[Kategorio:Italaj artistoj]] [[Kategorio:Superrealismaj artistoj]] [[Kategorio:Vestaj varomarkoj]] [[Kategorio:Kudristoj]] [[Kategorio:Personoj de Romo]] [[Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 1927|Elsa Schiaparelli]] ryah73vrtofx9ol2yoylaj1cgtspndy 0 634248 9490151 8085326 2026-10-07T21:58:42Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490151 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Emánuel Moór |dosiero = Moór Emánuel zeneszerző.jpg |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = Emánuel Moór |naskonomo = }} '''Emánuel Moór''' [mOr], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Moór Emánuel''' estis [[Hungario|hungara]] [[pianisto]], [[komponisto]], [[inventisto]]. Emánuel Moór <ref>http://www.free-scores.com/Download-PDF-Sheet-Music-Emanuel-Moor.htm#</ref> naskiĝis la {{daton|19|februaro|1863}} en [[Kecskemét]], li mortis la {{daton|20|oktobro|1931}} en [[Chardonne VD]] ([[Svislando]]). [[Dosiero:Emánuel Moór.jpg|eta|maldekstre|<center>Memportreto de Emánuel Moór]] [[Dosiero:MIM Double Manual Piano CN5266.jpg|eta|<center>Inventita piano de Emánuel Moór]] == Biografio == Emánuel Moór devenis el [[juda]]-[[germana]] familio. Li frue lernis muzikon en la familio, poste li studis en [[Budapeŝto]] kaj [[Vieno]]. Liaj plej gravaj instruistoj estis [[Robert Volkmann]] kaj [[Anton Bruckner]]. En la aĝo de 18 li estis instruisto de piano en [[konservatorio]] de [[Szeged]]. Inter [[1885]] kaj [[1897]] li turneis unue en [[Usono]], poste en Eŭropo. Li amiko estis [[Pablo Casals]]. Pro la [[1-a mondmilito]] li translokiĝis al [[Svislando]] kaj ne plu li donis koncertojn. Li havis [[edzino]]n. == Lia inventita piano == Li inventis novan [[piano]]n ''Duplex-Coupler Grand Pianoforte'' aŭ ''Pleyel-Moór-piano''. Ĝi havas du klavarojn iom super unu la alian kun 2 pedaloj. La supra klavaro sonas en la pli alta oktavo. Ili helpas salti, atingi la oktavojn, krome faras novajn efektojn. La instrumento estis prezentita en 1928 kune kun sia brita edzino en Budapeŝto. [[Maurice Ravel]] diris, ke piano de Moór produktis tiujn sonojn, kiujn li vere celis en kelkaj el liaj verkoj. == Elektitaj komponaĵoj == * [[opero]]j: ''Die Pompadour'', ''Andreas Hofer'', ''Hochzeitsglocken'' * simfonioj, konĉertoj, rekviemoj == Fontoj == * [http://www.bacstudastar.hu/moor-emanuel hungarlingva biografio kun foto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190327085850/http://www.bacstudastar.hu/moor-emanuel |date=2019-03-27 }} * [https://web.archive.org/web/20190327085658/http://hirosnaptar.hu/index.php?oldal=cikk&cikk=moor_emanuel_zongoramuvesz_zeneszerzo hungarlingva biografio kun foto] * [https://www.arcanum.hu/en/online-kiadvanyok/Lexikonok-magyar-eletrajzi-lexikon-7428D/m-76AF9/moor-emanuel-76F08/ hungarlingva biografio] * [https://books.google.hu/books?id=Kr6TAgAAQBAJ&pg=PA236&lpg=PA236&dq=Moór+Emánuel+1863&source=bl&ots=GXJBU86l7H&sig=ACfU3U2WAtvqKU0by anglalingva biografio] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Moor Emanuel}} [[Kategorio:Hungaraj pianistoj]] [[Kategorio:Hungaraj komponistoj]] [[Kategorio:Hungaraj inventistoj]] [[Kategorio:Hungariaj germanoj]] [[Kategorio:Hungaraj judoj]] 61of5epjdty64v7uaxpnpeulursa1yn 0 635652 9490203 9481494 2026-10-08T05:30:49Z Sj1mor 12103 9490203 wikitext text/x-wiki {{Informkesto firmao kaj produkto}}La '''Corvaya e Bazzi Kompanio''' estis organizo de la [[19-a jarcento]] kies arta direktoro estis la fama pentristo [[Carlo Bazzi]]. La kompanio Bazzi estas konsiderata la unua kompanio kiu kreis altkvalitajn artismajn [[vitralo]]jn en [[Milano]], malfermante konkurencan skolon kun [[Murano]] en [[Venecio]]. == Fondo == Giuseppe Bertini, kiu sukcedis [[Francesco Hayez]] ĉe la [[Accademia di Belle Arti di Brera|Akademio de Brera]], prezentiĝis al la jam konata artisto [[Carlo Bazzi]] en la arto de vitro pentrado, kaj kune ili kreis multajn verkojn, inkluzive de la vitroj sur la fasado de la [[Duomo di Milano|Milana Katedralo]] kaj la vitroj en la [[Muzeo Poldi Pezzoli]]. Poste, Carlo Bazzi malfermis atelieron de artistika vitro en Milano, kie li ankaŭ kunlaboris kun Giuseppe Bertini. La arta studio estis internacie fama pro la rareco kaj perfekteco de tubaj vitraj fenestroj. Per ĉi tiu tekniko, ekstreme rafinitaj verkoj estis faritaj kun senlima vario de koloroj. En la bazo de la kreado de verkoj en tuboj estis probable la intenco realigi jenon: redukti la kostojn de produktado por koncepto de aplikata arto, alportante la arton de la pentristo [[Carlo Bazzi]], nome milanano, en la ĉiutaga vivo kaj arkitekturo, anticipante la principojn de itala dezajno en la fruaj 1900-aj jaroj. Oni supozas, ke per uzo de injektilo, per kiu maldika fadeno da pasto disvastiĝis, la konturoj kaj formoj estis difinitaj. En ĉi tiu kadro disvastiĝis la [[emajlo]], iom kiel la ''email cloisonné'' en juvelaĵoj, post bakado en la forno. En Milano [[Palazzo Edison]] konservas tri fenestrojn en la unua etaĝo projektitajn, faritajn kaj instalitajn permane de [[Carlo Bazzi]] en 1922, ĉiu fenestro konsistas el 18 mil pecoj da koloraj vitroj pezantaj 20 kvintalojn por 550 kvadrataj metroj de surfaco.<ref>[https://www.edison.it/it/virtual-tour sitio oficial Palazzo Edison, Milano]</ref> == Historio == La Corvaja e Bazzi Art Atelier, komence de la 1900-aj jaroj en Milano, ĝuis grandan famon pro siaj vitraĵoj de raraĵo kaj perfekteco faritaj per tubaĵo aŭ émail-tubé. En tiu tempo ili estis la solaj, kiuj fabrikis ilin tiel en Italio, kaj la milana vitroplastiko konkurencis kun Murano-kristalo en Venecio. Per tiu ĉi tekniko estis faritaj ekstreme rafinitaj laboroj kun senfina varieco en la kolorojn, studitaj dum longa tempo en la pentra serĉo de la pentraĵoj de [[Carlo Bazzi]], kun irizantaj koloroj en dependeco de la refleksoj de la lumo sur la surfacoj de la materialoj. == Teknikoj == La tekniko de émail-tubage, evoluigita en la fruaj jardekoj de la 20-a jarcento, reprezentas signifan ĉapitron en la historio de vitraj artoj. Ĉi tiu tekniko, kreita por plibonigi filtradon de koloroj en pentritaj vitroj, inkludis la aplikadon de klara emajlo sur subtila pastkordono, difinante la deziritajn formojn. Ĉi tiuj vitraĵoj, majstre kreitaj de la laboratorioj Corvaja kaj Bazzi, kontribuis al difini la italan vitraĵan arthistorion. Carlo Bazzi, gravaj figuro en la vitro-arthistorio, ludis ŝlosilan rolon en la evoluo kaj apliko de ĉi tiu tekniko, dank’ al sia vasta sperto en pentrado kaj koloroj. La noviga tekniko de émail-tube metis Milanon konkurante kun Venecio kiel centro de produktado de alta kvalitataj vitraj artoj. Tamen, malgraŭ ĝia sukceso, la komplekseco de la produktadprocezo kaj la malaperigo de la preciza kemia kompozicio de la pasto nun ne estus realigeblaj pro la enormaj kostoj kiujn ĝi kaŭzus. Hodiaŭ, kvankam novaj kreadoj estas malmultaj, kelkaj laboratorioj daŭrigas eksperimentadojn por konservi kaj revivigi ĉi tiun estimatan artan teknikon. La bazo de la kreado de tubaĵaj verkoj verŝajne estis inspirita de la komenca celo de la unuaj grandaj artistoj de la [[Art Nouveau]]: malkostigi la produktokostojn de aplika artekoncepto, farante la artparolon alirebla al ĉiuj en la ĉiutaga vivo. Oni supozas, ke, uzante injektilon por etendi maldikan masfadenon, estis difinitaj konturoj kaj formoj. En tiu ĉi kadro, estis aplikitaj la emajloj, simile al la “cloisonné” en la alta juvelarto, antaŭ kuiri en la forno. == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Guido Cesura, ''Il Lago Maggiore in un secolo di pittura 1840/1940'', Istituto Geografico De Agostini, Novara, 1978 * Raffaele De Grada, ''Il Novocento a Palazzo Isimbardi, Palazzo Isimbardi (Milan, Italy)'', Vita Firenza, 1988 * Paola Slavich, ''Ospedale maggiore/Cà granda: Ritratti moderni'', 1987 * Agostino Mario Comanducci, ''Pittori Italiani dell'Ottocento'', Milano, 1934 * Agostino Mario Comanducci, ''Dizionario illustratori pittori e incisori italiani moderni'', II ediz. Milano, 1945 * Agostino Mario Comanducci, ''Dizionario illustratori pittori e incisori italiani moderni'', III ediz. Milano, 1962 * H. Vollmer, Kunslerlex (Thieme-Becker), 1953 == Vidu ankaŭ == * [[Carlo Bazzi]] * [[Milano]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.salvatorecorvaya.it/index.php/vetrate-corvaya-e-bazzi/] Vetrate Corvaya e Bazzi, Lombardia Beni Culturali * [http://www.casadellarchitettura.eu/fascicolo/data/2011-06-07_473_2174.pdf] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171201034235/http://www.casadellarchitettura.eu/fascicolo/data/2011-06-07_473_2174.pdf |date=2017-12-01 }} Casa Arioli (Milan), Vetrate Corvaya e Bazzi * [https://web.archive.org/web/20250222193917/https://www.lombardiabeniculturali.it/opere-arte/schede/3n020-00207/] Lombardia Beni Culturali, Milan, Chiesa di S. Giuseppe al Policlinico, 1936 [[Kategorio:Historio de Milano]] [[Kategorio:Italaj firmaoj]] rc280u4365tvzruf4jjqpkcrioy68h3 0 636752 9490281 8577956 2026-10-08T10:53:50Z Sj1mor 12103 9490281 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo |dato de naskiĝo = eble ĉirkaŭ [[-290]] |dato de morto = dum la [[3-a jarcento a.K.]] }} '''Hano la Granda''' estis riĉa aristokrato el [[Kartago]] de la 3-a jarcento a.K. Li posedis grandajn teritoriojn en [[Magrebo]] kaj gvidis la kartagan frakcion, kiu kontraŭis daŭrigi la batalon kontraŭ [[Romo]] dum la [[Unua Punika Milito|unua punika milito]]. Li preferis daŭre konkeri terojn en [[Nord-Afriko|Nordafriko]] anstataŭ efektivigi ŝipan militon kontraŭ Romo, kiu ne havigus al li personajn avantaĝojn. Liaj interesoj rekte alfrontis tiujn de la kartaga generalo [[Hamilkar Barka]]. Hano elmuntis la maran kartagan floton en la jaro -244, Donante tempo al Romo por rekonstrui sian floton kaj fine venki super Kartago en la jaro -241. Post la milito li rifuzis pagi la militsoldulojn dungitajn de Hamilkar. Ribelo ekis, konata kiel la [[Milito de la solduloj]], kaj Hano ekkomandis la armeon por sufoki ĝin. Lia provo ne sukcesis kaj li redonis la komandon al Hamilka. Fine, ambaŭ kunlaboris por venki la ribelulojn en la Bagradas Rivero en -238. Lia kromnomo, "La Granda", ŝajne estis atribuita al li pro siaj konkeroj en [[Afriko]]. Li daŭre kontraŭis la konflikton kun Romo, kiu nepre engaĝigis marameajn koliziojn. Dum la [[Dua Punika milito|Dua Punika Milito]], li gvidis la por-romian frakcion en Kartago, kio malfaciligis sendi plifortikigojn al la filo de Amilkar, [[Hanibal Barka|Hanibalo]], post lia venko ĉe la Batalo de Cannas. Post la kartaga malvenko ĉe la batalo de Zama (-202), li estis inter la senditaj ambasadoroj por negoci pacon kun Romo. {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Kartagaj generaloj]] [[Kategorio:Unua Punika milito]] [[Kategorio:Kontraŭmilita movado]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 3-a jarcento a.K.]] [[Kategorio:Milito de la solduloj]] 6g8ziu3fv21z6p1wsi75vb7wultp4mb 10 636864 9489997 9219592 2026-10-07T17:02:22Z Sj1mor 12103 9489997 wikitext text/x-wiki {{ Navigilo2 | nomo =Nobel-premio pri fiziologio aŭ medicino | stato = collapsed | titolo= Premiitoj de la [[Nobel-premio pri fiziologio aŭ medicino]] | bildo = | bodyclass = hlist | stilo de paraj = background-color:#f0f0f0; color:Black |grupo1 = 1901–1925 |listo1 = * {{malgrande|1901}} [[Emil Adolf von Behring|Emil Behring]] * {{malgrande|1902}} [[Ronald Ross]] * {{malgrande|1903}} [[Niels Ryberg Finsen|Niels Finsen]] * {{malgrande|1904}} [[Ivan Pavlov]] * {{malgrande|1905}} [[Robert Koch]] * {{malgrande|1906}} [[Camillo Golgi]] / [[Santiago Ramón y Cajal]] * {{malgrande|1907}} [[Charles Louis Alphonse Laveran|Alphonse Laveran]] * {{malgrande|1908}} [[Ilja Meĉnikov]] / [[Paul Ehrlich]] * {{malgrande|1909}} [[Emil Theodor Kocher|Emil Kocher]] * {{malgrande|1910}} [[Albrecht Kossel]] * {{malgrande|1911}} [[Allvar Gullstrand]] * {{malgrande|1912}} [[Alexis Carrel]] * {{malgrande|1913}} [[Charles Richet]] * {{malgrande|1914}} [[Róbert Bárány]] * {{Kolorteksto|darkgrey|{{malgrande|1915}}}} * {{Kolorteksto|darkgrey|{{malgrande|1916}}}} * {{Kolorteksto|darkgrey|{{malgrande|1917}}}} * {{Kolorteksto|darkgrey|{{malgrande|1918}}}} * {{malgrande|1919}} [[Jules Bordet]] * {{malgrande|1920}} [[August Krogh]] * {{Kolorteksto|darkgrey|{{malgrande|1921}}}} * {{malgrande|1922}} [[Archibald Hill]] / [[Otto Fritz Meyerhof|Otto Meyerhof]] * {{malgrande|1923}} [[Frederick Banting]] / [[John James Rickard Macleod|John Macleod]] * {{malgrande|1924}} [[Willem Einthoven]] * {{Kolorteksto|darkgrey|{{malgrande|1925}}}} |grupo2 = 1926–1950 |listo2 = * {{malgrande|1926}} [[Johannes Fibiger]] * {{malgrande|1927}} [[Julius Wagner-Jauregg]] * {{malgrande|1928}} [[Charles Nicolle]] * {{malgrande|1929}} [[Christiaan Eijkman]] / [[Frederick Gowland Hopkins]] * {{malgrande|1930}} [[Karl Landsteiner]] * {{malgrande|1931}} [[Otto Heinrich Warburg|Otto Warburg]] * {{malgrande|1932}} [[Charles Scott Sherrington]] / [[Edgar Adrian, 1st Baron Adrian|Edgar Adrian]] * {{malgrande|1933}} [[Thomas Hunt Morgan|Thomas Morgan]] * {{malgrande|1934}} [[George Whipple]] / [[George Minot]] / [[William P. Murphy|William Murphy]] * {{malgrande|1935}} [[Hans Spemann]] * {{malgrande|1936}} [[Henry Hallett Dale|Henry Dale]] / [[Otto Loewi]] * {{malgrande|1937}} [[Albert Szent-Györgyi]] * {{malgrande|1938}} [[Corneille Heymans]] * {{malgrande|1939}} [[Gerhard Domagk]] * {{Kolorteksto|darkgrey|{{malgrande|1940}}}} * {{Kolorteksto|darkgrey|{{malgrande|1941}}}} * {{Kolorteksto|darkgrey|{{malgrande|1942}}}} * {{malgrande|1943}} [[Henrik Dam]] / [[Edward Adelbert Doisy|Edward Doisy]] * {{malgrande|1944}} [[Joseph Erlanger]] / [[Herbert Spencer Gasser|Herbert Gasser]] * {{malgrande|1945}} [[Alexander Fleming]] / [[Ernst Chain]] / [[Howard Florey]] * {{malgrande|1946}} [[Hermann Joseph Muller|Hermann Muller]] * {{malgrande|1947}} [[Carl Ferdinand Cori|Carl Cori]] / [[Gerty Cori]] / [[Bernardo Houssay]] * {{malgrande|1948}} [[Paul Hermann Müller|Paul Müller]] * {{malgrande|1949}} [[Walter Rudolf Hess|Walter Hess]] / [[António Egas Moniz]] * {{malgrande|1950}} [[Edward Calvin Kendall|Edward Kendall]] / [[Tadeusz Reichstein]] / [[Philip Showalter Hench|Philip Hench]] |grupo3 = 1951–1975 |listo3 = * {{malgrande|1951}} [[Max Theiler]] * {{malgrande|1952}} [[Selman Waksman]] * {{malgrande|1953}} [[Hans Adolf Krebs|Hans Krebs]] / [[Fritz Albert Lipmann|Fritz Lipmann]] * {{malgrande|1954}} [[John Franklin Enders|John Enders]] / [[Thomas Huckle Weller|Thomas Weller]] / [[Frederick Chapman Robbins|Frederick Robbins]] * {{malgrande|1955}} [[Hugo Theorell]] * {{malgrande|1956}} [[André Frédéric Cournand|André Cournand]] / [[Werner Forssmann]] / [[Dickinson W. Richards]] * {{malgrande|1957}} [[Daniel Bovet]] * {{malgrande|1958}} [[George Beadle]] / [[Edward Tatum]] / [[Joshua Lederberg]] * {{malgrande|1959}} [[Severo Ochoa]] / [[Arthur Kornberg]] * {{malgrande|1960}} [[Frank Macfarlane Burnet|Frank Burnet]] / [[Peter Medawar]] * {{malgrande|1961}} [[Georg von Békésy]] * {{malgrande|1962}} [[Francis Crick]] / [[James Watson]] / [[Maurice Wilkins]] * {{malgrande|1963}} [[John Eccles (neŭrofiziologo)|John Eccles]] / [[Alan Lloyd Hodgkin|Alan Hodgkin]] / [[Andrew Huxley]] * {{malgrande|1964}} [[Konrad Emil Bloch|Konrad Bloch]] / [[Feodor Felix Konrad Lynen|Feodor Lynen]] * {{malgrande|1965}} [[François Jacob]] / [[André Michel Lwoff|André Lwoff]] / [[Jacques Monod]] * {{malgrande|1966}} [[Francis Peyton Rous|Francis Rous]] / [[Charles Brenton Huggins|Charles B. Huggins]] * {{malgrande|1967}} [[Ragnar Granit]] / [[Haldan Keffer Hartline|Haldan Hartline]] / [[George Wald]] * {{malgrande|1968}} [[Robert W. Holley]] / [[Har Gobind Khorana|Har Khorana]] / [[Marshall Warren Nirenberg|Marshall Nirenberg]] * {{malgrande|1969}} [[Max Delbrück]] / [[Alfred Hershey]] / [[Salvador Luria]] * {{malgrande|1970}} [[Bernard Katz]] / [[Ulf von Euler]] / [[Julius Axelrod]] * {{malgrande|1971}} [[Earl Wilbur Sutherland Jr.|Earl Sutherland Jr.]] * {{malgrande|1972}} [[Gerald Edelman]] / [[Rodney Robert Porter|Rodney Porter]] * {{malgrande|1973}} [[Karl von Frisch]] / [[Konrad Lorenz]] / [[Nikolaas Tinbergen]] * {{malgrande|1974}} [[Albert Claude]] / [[Christian de Duve]] / [[George Emil Palade|George Palade]] * {{malgrande|1975}} [[David Baltimore]] / [[Renato Dulbecco]] / [[Howard Martin Temin|Howard Temin]] |grupo4 = 1976–2000 |listo4 = * {{malgrande|1976}} [[Baruch Samuel Blumberg|Baruch Blumberg]] / [[Daniel Carleton Gajdusek|Daniel Gajdusek]] * {{malgrande|1977}} [[Roger Guillemin]] / [[Andrew Schally]] / [[Rosalyn Sussman Yalow|Rosalyn Yalow]] * {{malgrande|1978}} [[Werner Arber]] / [[Daniel Nathans]] / [[Hamilton O. Smith]] * {{malgrande|1979}} [[Allan McLeod Cormack|Allan Cormack]] / [[Godfrey Hounsfield]] * {{malgrande|1980}} [[Baruj Benacerraf]] / [[Jean Dausset]] / [[George Davis Snell|George Snell]] * {{malgrande|1981}} [[Roger Wolcott Sperry|Roger Sperry]] / [[David H. Hubel]] / [[Torsten Wiesel]] * {{malgrande|1982}} [[Sune Bergström]] / [[Bengt I. Samuelsson]] / [[John Vane]] * {{malgrande|1983}} [[Barbara McClintock]] * {{malgrande|1984}} [[Niels Kaj Jerne|Niels Jerne]] / [[Georges J. F. Köhler|Georges Köhler]] / [[César Milstein]] * {{malgrande|1985}} [[Michael Stuart Brown|Michael Brown]] / [[Joseph L. Goldstein]] * {{malgrande|1986}} [[Stanley Cohen]] / [[Rita Levi-Montalcini]] * {{malgrande|1987}} [[Susumu Tonegawa]] * {{malgrande|1988}} [[James Black (pharmacologist)|James W. Black]] / [[Gertrude B. Elion]] / [[George H. Hitchings]] * {{malgrande|1989}} [[J. Michael Bishop]] / [[Harold E. Varmus]] * {{malgrande|1990}} [[Joseph Murray]] / [[E. Donnall Thomas]] * {{malgrande|1991}} [[Erwin Neher]] / [[Bert Sakmann]] * {{malgrande|1992}} [[Edmond H. Fischer|Edmond Fischer]] / [[Edwin G. Krebs]] * {{malgrande|1993}} [[Richard J. Roberts]] / [[Phillip Allen Sharp|Phillip Sharp]] * {{malgrande|1994}} [[Alfred G. Gilman]] / [[Martin Rodbell]] * {{malgrande|1995}} [[Edward B. Lewis]] / [[Christiane Nüsslein-Volhard]] / [[Eric F. Wieschaus]] * {{malgrande|1996}} [[Peter C. Doherty]] / [[Rolf M. Zinkernagel]] * {{malgrande|1997}} [[Stanley B. Prusiner]] * {{malgrande|1998}} [[Robert F. Furchgott]] / [[Louis Ignarro]] / [[Ferid Murad]] * {{malgrande|1999}} [[Günter Blobel]] * {{malgrande|2000}} [[Arvid Carlsson]] / [[Paul Greengard]] / [[Eric Kandel]] |grupo5 = 2001–nun |listo5 = * {{malgrande|2001}} [[Leland H. Hartwell]] / [[Tim Hunt]] / [[Paul Nurse]] * {{malgrande|2002}} [[Sydney Brenner]] / [[H. Robert Horvitz]] / [[John Sulston|John E. Sulston]] * {{malgrande|2003}} [[Paul Lauterbur]] / [[Peter Mansfield]] * {{malgrande|2004}} [[Richard Axel]] / [[Linda B. Buck]] * {{malgrande|2005}} [[Barry Marshall]] / [[Robin Warren]] * {{malgrande|2006}} [[Andrew Fire]] / [[Craig Mello]] * {{malgrande|2007}} [[Mario Capecchi]] / [[Martin Evans]] / [[Oliver Smithies]] * {{malgrande|2008}} [[Harald zur Hausen]] / [[Luc Montagnier]] / [[Françoise Barré-Sinoussi]] * {{malgrande|2009}} [[Elizabeth Blackburn]] / [[Carol W. Greider]] / [[Jack W. Szostak]] * {{malgrande|2010}} [[Robert Edwards]] * {{malgrande|2011}} [[Bruce Beutler]] / [[Jules A. Hoffmann]] / [[Ralph Marvin Steinman|Ralph M. Steinman]] (''postmorte'') * {{malgrande|2012}} [[John B. Gurdon]] / [[Shinya Yamanaka]] * {{malgrande|2013}} [[James Rothman]] / [[Randy Schekman]] / [[Thomas C. Südhof]] * {{malgrande|2014}} [[John O'Keefe (neŭrosciencisto)|John O'Keefe]] / [[May-Britt Moser]] / [[Edvard Moser]] * {{malgrande|2015}} [[William C. Campbell (sciencisto)|William C. Campbell]] / [[Satoshi Ōmura]] / [[Tu Youyou]] * {{malgrande|2016}} [[Yoshinori Ohsumi]] * {{malgrande|2017}} [[Jeffrey C. Hall]], [[Michael Rosbash]], [[Michael W. Young]] * {{malgrande|2018}} [[James P. Allison]], [[Tasuku Honjo]] * {{malgrande|2019}} [[Gregg L. Semenza]], [[Peter Ratcliffe]], [[William Kaelin Jr.]] * {{malgrande|2020}} [[Harvey J. Alter]], [[Michael Houghton]], [[Charles M. Rice]] * {{malgrande|2021}} [[David Julius]], [[Ardem Patapoutian]] * {{malgrande|2022}} [[Svante Pääbo]] * {{malgrande|2023}} [[Katalin Karikó]], [[Drew Weissman]] * {{malgrande|2024}} [[Gary Ruvkun]], [[Victor Ambros]] * {{malgrande|2025}} [[Mary E. Brunkow]], [[Fred Ramsdell]], [[Shimon Sakaguchi]] * {{malgrande|2026}} [[Peter Hegemann]], [[Karl Deisseroth]], [[Georg Nagel]] |kolorskemo=informkesto |koloro1=3 |koloro2=7 }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Kategorio:Ŝablono:Medicino]] </noinclude><includeonly> [[Kategorio:Nobel-premiitoj pri fiziologio aŭ medicino]] </includeonly> 54ottf0yeg8dfhwdjznpc1f70vnk70z 0 650845 9490186 8808189 2026-10-08T03:33:02Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490186 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Eugène Gaspard Marin''', kutime nomita '''Gassy Marin''', naskiĝis la 8-an de oktobro 1883 en [[Watermaal-Bosvoorde]] (apud [[Bruselo]]). Li estis filo de Antoine Marin, pentristo, kaj de Alice Félicité Baudry<ref>[[Administracio]] de Watermaal-Bosvoorde, geedziĝakto de la gepatroj numero 45 de la 29-a de decembro 1882 kaj naskiĝakto numero 112 de la 8-a de oktobro 1883.</ref> kaj mortis la 27-an de septembro 1969 en Whiteway apud Stroud (Britio). Li estis [[Belgio|belga]] [[pentristo]], [[tipografo]], [[libertariano]] kaj [[esperantisto]], pioniro de la liberecanaj komunumoj. == Biografio == [[Dosiero:Linsurge.jpg|eta|upright|maldekstra|Revuo ''L’Insurgé'', 6 junio 1903.]] [[Dosiero:Experience2.jpg|eta|dekstra|Poŝtkarto de la liberecana komunista kolonio ''L'Expérience''. Super la pordo estas franclingva teksto ''Fais ce que voudras'' (faru kion vi volas)]] [[Dosiero:Stockel exprience.jpg|eta|dekstra|[[Esperanto]]-kurso en ''L'Expérience''.]] [[Dosiero:L'Emancipateur1.jpg|eta|dekstra|Revuo ''L’Émancipateur'', « Organe du Groupement Communiste Libertaire », 11 aŭgusto 1906.]] [[Dosiero:Le Révolté (Bruxelles).jpg|eta|dekstra|Revuo ''Le Révolté'', Bruselo, 1908.]] [[Dosiero:MARIN Antoine acte de mariage 1882.jpg|eta|Geedziĝakto de la gepatroj de Gassy Marin, 1882]] [[Dosiero:MARIN Eugene Gaspard acte de naissance 1883.jpg|eta|Naskiĝakto de Gassy Marin, 1883]] Antoine Marin, la patro de Gassy, estis entreprenisto-pentristo, origina el [[Tienen]]. Lia patrino, Alice Baudry, naskiĝis en Bruselo. Liaj patrinaj avoj estis Gustave Baudry, ŝipestro rezidanta en [[Mangaloro]], kaj Suzanne Rodway Mills, loĝanta en Watermaal-Bosvoorde. Du en Belgio rezidantaj onkloj de Alice Baudry, Charles Henry en Frederic William Mills, ambaŭ negocistoj, estis atestantoj ĉe la [[geedziĝo]] de Antoine en Alice. Influita de la verkoj de [[Lev Tolstoj]], Gassy Marin membriĝis en septembro 1905 al la [[Libertarianismo|libertaria]] [[Komunumo (intenca loĝado)|komunumo]] ''L’Expérience'' kreita de Émile Chapelier kaj ties kunulino Valentine David en la kvartalo ''Stockel-Bois'' de Watermaal-Bosvoorde. Li iĝis ĝia sekretario kaj kontribuis al ĝiaj konferencoj kaj eldonoj kiel presisto-eldonisto de ĝiaj gazetoj. Li verkis por ''L’Insurgé'' kaj poste por ''L’Émancipateur'', komunikiloj de la ''Groupement communiste libertaire'' (GCL) al kiu ''L’Expérience'' aliĝis. Estante fervora [[esperantisto]], li verkis kun Émile Chapelier ''Les anarchistes et la langue internationale espéranto'' (La [[Anarkiismo|anarkistoj]] kaj la lingvo internacia Esperanto), tekston kiu funkciis kiel raporto al la [[Internacia Anarkiista Kongreso de Amsterdamo]] de 1907<ref>Maurizio Antonioli, ''Anarchisme & syndicalisme: le Congrès anarchiste international d'Amsterdam (1907)'', Éditions du Monde libertaire, 1997, [https://books.google.be/books?id=b1flAAAAMAAJ&q=%22Gassy+Marin%22 paĝo 131].</ref>. Ekde junio 1907, ''L’Expérience'' eldonis sian propran revuon, ''Le Communiste'', kies aperigon Gassy daŭrigis post la malfondo de la komunumo en februaro 1908. Poste li iĝis membro de la ''Groupe révolutionnaire de Bruxelles'' kiu grupigis novan generacion de [[Anarkiismo|anarkistoj]] kun [[tendenco]] individuisma kaj ilegalisma. Inter ili estis Édouard Carouy, Jean De Boë, Rhillon<ref>''Dictionnaire des anarchistes'' : [http://maitron-en-ligne.univ-paris1.fr/spip.php?article154673 Roger Clément Gilles Gillot dit Rhillon].</ref>, Victor Kibaltchiche (Victor Serge) kaj Raymond Callemin. La grupo aperigis ekde augusto 1908 la revuon ''Le Révolté'' (La [[Ribelo|ribelanto]]).<ref>Pierre Pascal, ''Mon journal de Russie'', tome 2, ''En communisme'', Éditions L'Âge d'Homme, 1977, [https://books.google.be/books?id=-OuKEEXR_4wC&pg=PA105 paĝo 105].</ref>{{,}}<ref>L'Éphéméride anarchiste : [http://www.ephemanar.net/septembre05.html ''Le Révolté''].</ref> Gassy Marin sekvis in 1910, kun sia kunulino Jeanne Martin, kurson de [[Socia scienco|sociaj sciencoj]] ĉe la [[Universitato Libera de Bruselo]] kaj tiel malkovris la [[antropologio|antropologion]], kiun li studis ĝis 1914. Estante militrifuzanto, li je la eksplodo de la [[Unua Mondmilito]] fuĝis kun sia kunulino al Britio, kie ili ekloĝis ĉe la [[Lev Tolstoj|tolstojana]] ''Whiteway Colony'' (Kolonio de Whiteway) apud Stroud. Li estis sekretario de la kolonio de 1914 ĝis 1928 kaj fondis lernejon kiu funkciis de 1920 ĝis 1936. De 1928 ĝis 1938 li vojaĝis tra la mondo. Ĉe loĝantoj de [[Somalio]], [[Barato]], [[Sumatro]], [[Ĉinio]] kaj aliaj landoj, li entreprenis ampleksajn antropologiajn esplorojn. == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} === Bibliografio === * Xavier Vanandruel, Dirk Dumon, ''Gassy Marin, Tour du vieux monde d'un anarchiste espérantiste : 1928-1938'', Artisans-Voyageurs, coll. Les Géonautes, 2017, [http://www.mauvaisenouvelle.fr/?article=livres-tour-du-vieux-monde-d-un-anarchiste-esperantiste--1182]. * Gassy Marin kaj Émile Chapelier, ''Anarchists and the international language esperanto ; with an appendix explaining the elements of the language'', London, Freedom, 1908. * Jan Moulaert, ''Le Mouvement anarchiste en Belgique 1871-1914'', Quorum, 1996. * Jacques Gillen, ''Les activités en Belgique d’un anthropologue anarchiste : Eugène Gaspard Marin (1883-1969)'', Mémoire de licence en Histoire contemporaine, sous la direction de Anne Morelli, Université libre de Bruxelles, 1996-1997 [http://anarlivres.free.fr/pages/documents/Stockel-Bois.pdf], [http://raforum.info/dissertations/spip.php?article188] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170323054256/http://raforum.info/dissertations/spip.php?article188 |date=2017-03-23 }}. * Anne Morelli, José Gotovitch, ''Contester dans un pays prospère: l'extrême gauche en Belgique et au Canada'', Peter Lang, Collection Études Canadiennes, Canadian Studies, volume 6, 2007, [https://books.google.be/books?id=XKVtqgwfybAC&pg=PA31 pp. 31-33]. * Maxime Steinberg, ''A l'origine du communisme belge : l'extrême-gauche révolutionnaire d'avant 1914'', Les Cahiers Marxistes, Le Mouvement social, decembro 1970, [http://www.blocml.be/clartedocument/clartedoc07/clartedoc07.php] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160117103048/http://blocml.be/clartedocument/clartedoc07/clartedoc07.php |date=2016-01-17 }}. * Dictionnaire des anarchistes, « ''Le Maitron'' » : [http://maitron-en-ligne.univ-paris1.fr/spip.php?article155293 biografia noto]. * René Bianco, ''100 ans de presse anarchiste'' : [https://web.archive.org/web/20170323142837/http://bianco.ficedl.info/mot7997.html Eugène Gaspard « Gassy » Marin]. * [[Internacia Instituto de Socia Historio]] (Amsterdam) : [https://search.socialhistory.org/Record/ARCH02849/Export?style=PDF Eugène Gaspard Marin Papers]. * Marinko Ĝivoje, ''G. Marin vizitas sian hejmon - la mondon'', Zabreb, Internacia Kultura Servo, 1974. * ''Eugène Gaspard Marin, pacisto kaj vegetarano'', Esperantista Vegetarano 2021/2, p. 19-21. === Eksteraj ligiloj === {{Projektoj}} * [http://www.biblioludowb.be/blog/?p=5629 Ekspozicio pri Eugène Gaspard Marin], Watermaal-Bosvoorde 1914. * [https://vimeo.com/92836549 Eugène Gaspard Marin - Carnet #1]. * [https://vimeo.com/92840873 Eugène Gaspard Marin - Carnet #2]. * [http://mayak.unblog.fr/2013/03/25/eugene-gaspard-marin/ Eugène Gaspard Marin]. {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Marin, Eugène Gaspard}} [[Kategorio:Belgaj anarkiistoj]] [[Kategorio:Belgaj esperantistoj]] [[Kategorio:Belgaj antropologoj]] q24sbix2z1aaemqdn15jkevvn34eecz 0 654099 9490143 9444280 2026-10-07T21:27:59Z Kani 670 9490143 wikitext text/x-wiki {{Unua}} {{Informkesto renkontiĝo |loko = [[Zaragozo]], [[Aragono]] {{Hispanio}} |bildo = Zaragoza kongreso.jpg }} La '''15-a [[Hispana Kongreso de Esperanto]]''' okazis en 1954 en [[Zaragozo]], [[Hispanio]]. Dum Solena Malfermo paroladis rektoro Sancho Izquierdo kaj prezidanto Maynar. Okazis diservo fare de Pastro Casanova el [[Ĝirono]]. Dum Literatura Festo deklamis sinjorino Sevilla kaj sinjoro Solá. Okazis ankaŭ festeno kun folklora festo kaj ekskurso al la Monaĥejo Piedra.<ref>Kongreslibro de la [[16-a Hispana Kongreso de Esperanto]], Ĥiĥono, 1955, 32 paĝoj sen paĝonumerigo.</ref> == Notoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Hispana Kongreso de Esperanto]] [[Kategorio:Esperanto-renkontiĝoj en 1954]] [[Kategorio:Zaragozo]] [[Kategorio:1954 en Hispanio]] 9wqprxs1kqftx8uqln8e2atkqfjhvjz 9490144 9490143 2026-10-07T21:30:50Z Kani 670 9490144 wikitext text/x-wiki {{Unua}} {{Informkesto renkontiĝo |loko = [[Zaragozo]], [[Aragono]] {{Hispanio}} |bildo = Zaragoza kongreso.jpg }} La '''15-a [[Hispana Kongreso de Esperanto]]''' okazis en 1954 en [[Zaragozo]], [[Hispanio]]. Dum Solena Malfermo paroladis rektoro Sancho Izquierdo kaj prezidanto Maynar. Okazis diservo fare de Pastro Casanova el [[Ĝirono]]. Dum Literatura Festo deklamis sinjorino Sevilla kaj sinjoro Solá. Okazis ankaŭ festeno kun folklora festo kaj ekskurso al la Monaĥejo Piedra.<ref>Kongreslibro de la [[16-a Hispana Kongreso de Esperanto]], Ĥiĥono, 1955, 32 paĝoj sen paĝonumerigo.</ref> [[Dosiero:15a HEK.jpg|thumb|maldekstre|400ra|Grupa foto de la 15a HEK antaŭ la Medicina Fakultato, Zaragozo]] == Notoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Hispana Kongreso de Esperanto]] [[Kategorio:Esperanto-renkontiĝoj en 1954]] [[Kategorio:Zaragozo]] [[Kategorio:1954 en Hispanio]] js7gq8tbhomlns9438sxbnggrzp860o 0 655550 9490177 9087851 2026-10-08T01:42:43Z Parsa 2572 /* Rilato de tarokoj kun ordinaraj ludkartoj */ 9490177 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Viscontisforzatarot.jpg|alternative=Tri tarokoj de Visconti-Sforza, pentritaj de Bonifacia Bembo en la 15-a jarcento: la Aso de Pokaloj, la Reĝino de Moneroj kaj la Kavaliro de Stangoj.|eta|Tri tarokoj de Visconti-Sforza, pentritaj de Bonifacia Bembo en la 15-a jarcento.]] '''Tarokoj''' estas [[ludkarto]]j uzataj en partoj de Eŭropo ekde almenaŭ la 15-a jarcento por ludi [[tarokludoj]]n, kaj ankaŭ pli lastatempe por [[aŭgurado]]. == Historio == === Rilato de tarokoj kun ordinaraj ludkartoj === Ordinaraj ludkartoj aperis unuafoje en la kristana [[Eŭropo]] en la regnoj de la Ibera duoninsulo (tre probable alportitaj de la [[araboj]] el Oriento). La Konsilantaro de Cento malpermesis en [[Barcelono]] kartludojn en la jaro 1310<ref>J. Amades kaj J. Colomines, "Els Soldats i altres Papers de Rengles" (Barcelono, 1933-1936) vol. II p. 7.</ref>, kio indikas ke ludkartoj ekzistis en Eŭropo almenaŭ de tiu dato. La unuaj fontindikoj de Eŭropo priskribas kartaron de 56 ordinaraj kartoj (1 ĝis 10 en la numeraj kartoj kaj 4 figuroj), kiel la moderna kartaro sen [[Ĵokero (ludkarto)|ĵokero]].<ref>[http://trionfi.com/0/p/10/ Early Playing Cards Research] </ref> La kartaro konsistas el aroj komune nomitaj emblemoj. La kvar emblemoj estas: sabroj, stangoj, pokaloj kaj moneroj. Tiuj desegnoj evoluis rapide al la bazaj latinaj emblemoj: spadoj, bastonoj, pokaloj kaj denaroj, kiuj estas ankoraŭ uzataj en la tradiciaj hispanaj kaj italaj kartaroj.<ref>Donald Laycock en ''Skeptical – a Handbook of Pseudoscience and the Paranorma''l, paĝo 67, eldonis Donald Laycock, David Vernon, Colin Groves, Simon Brown, Imagecraft, Kanbero, 1989, ISBN 0-7316-5794-2</ref> Ekde 1377 okazis kun iom da certeco la abunda disvastiĝo de la kartaro en Eŭropo. === La kartoj de triumfoj === [[Dosiero:Cary-Yale Tarot deck - The Lovers.jpg|alternative=Triumfo "La Geamantoj" de la kartaro Cary-Yale.|eta|Triumfo "La Geamantoj" de la kartaro Cary-Yale.]] La kartoj, kiuj poste karakterizis tarokojn, ŝajne disvolviĝis pli-malpli 40 jarojn poste, kaj ili estas menciitaj en la postrestanta teksto de [[Martiano da Tortona]].<ref name=":0">[http://trionfi.com/0/b/11 Oldest Tarot Cards] </ref> Oni kredas, ke Martiano verkis ĝin inter 1418 kaj 1425, ĉar en 1418 lia pentristo [[Michelino da Besozzo]] returnis al Milano kaj Martiano forpasis en 1425. Oni ne povas pruvi, ke tarokoj ekzistis antaŭ tiu dato sed tio ŝajnas malprobabla pro tio, ke la teksto de Martiano estis verkita almenaŭ dekkvin jarojn antaŭe de aliaj dokumentoj. La tarokaro priskribita de Martiano povas esti konsiderita precedenco de la kartaro konita hodiaŭ, ĉar ĝi malsamas de la aliaj en kelkaj aspektoj. Ekzemple, la kartaro havis nur 16 triumfojn (gravajn senemblemajn kartojn), ties figuroj ne estis identaj kun la ordinaraj tarokaroj (ĝi enhavas figurojn de dioj de la [[helena mitologio]]) kaj la emblemoj ne estas la komunaj hispanaj emblemoj sed kvar specoj de birdoj. Kio rilatigas la kartaron de Martiano al la tarokaj kartaroj estas tio, ke tiuj 16 kartoj estis konsideritaj kiel triumfoj en la ludkarto; proksimume 25 jarojn poste, [[Jacopo Antonio Marcello]] nomis ilin ''ludus triumphorum'' aŭ “ludo de triumfoj”. La letera korespondaĵo, kie Marcello uzis tiun terminon, estis dokumentita kaj tradukita en la interreto.<ref name=":0" /> La sekvantaj dokumentoj, kiuj ŝajnas konfirmi la ekziston de io simila al la tarokaroj estas la du kartaroj de [[Milano]] (la Brera-Brambrilla kartaro kaj la Tarocchi Cary-Yale kartaro) — ekzistantaj sed nekompletaj— kaj tri dokumentoj, ĉiuj de la Juĝejo de [[Ferrara]], Italio. Ne eblas atribui precizan daton por la kartaroj sed oni konjektas, ke ili estis faritaj ĉirkaŭ la jaro 1440. La tri dokumentoj havas la daton 1-an de januaro de 1441 ĝis julio de 1442, kun la vorto ''trionfi'' registrita unuafoje en februaro de 1442. La dokumento de januaro de 1441, kie aperas la vorto ''trionfi'', estas rigardata kiel malmulte fidinda; tamen la fakto, ke la sama pentristo, [[Sagramoro]], estis dungita de la sama mastro, [[Leonello d´Este]], kiel en la dokumento de februaro de 1442, indikas, ke ĝi estas almenaŭ probabla ekzemplero de la sama tipo de kartaro. Poste de 1442 pasas sep jaroj sen iu ajn ekzemplo el simila materialo, kio ebligas konjekti, ke pli granda disvastiĝo ne okazis en tiuj jaroj. La ludo verŝajne gajnis gravecon en la jaro 1450, kiu estis Jubilea jaro en Romo, kio okazigis multajn festojn kaj pilgrimajn movadojn. Ĝis tiu momento ĉiuj elstaraj dokumentoj emis indiki al ia deveno de la ''trionfi''-kartoj en la alta klaso de la italuja socio, specife la Kortegoj de Milano kaj Ferrara, en tiu epoko la Kortegoj plej ekskluzivaj en Eŭropo. === Antikvaj tarokaroj === [[Dosiero:Tarocchi-players-borromeo.jpg|alternative=Ludantoj de Tarocchi (Tarokoj). Pentraĵo de la 15-a jarcento. Nekonata pentristo.|eta|Ludantoj de Tarocchi (Tarokoj)]] La plej antikvaj postrestantaj tarokoj estas Tarocchi Cary-Yale (aŭ Tarocchi Visconti-Modrone), kiuj estis kreitaj en 1442-1447 de nekonata pentristo por la familio Visconti-Sforza, la superreganta familio en Milano.<ref>Place, Robert M. (2005) ''The Tarot: History, Symbolism,and Divination'', Tarcher/Penguin, New York, ISBN 1-58542-349-1</ref> La kartoj (nur 66) estas hodiaŭ en la Biblioteko de la [[Universitato Yale|Universitato de Yale]], Usono. Inter la unuaj tarokaroj, la plej fama estis pentrita meze de la 15-a jarcento por festi la konkeron de la potenco en Milano fare de [[Francisko Sforza|Francesco Sforza]] kaj lia edzino [[Bianca Maria Visconti]], filino de la Grafo [[Filippo Maria Visconti|Filippo Maria]]. Ĝi estis probable pentrita de [[Bonifacio Bembo]], sed kelkaj kartoj estis faritaj de miniaturistoj de alia skolo. 35 el la kartoj estas en la [[Biblioteko kaj Muzeo Morgan]], 26 en la [[Accademia Carrara]], 13 en la Casa Colleoni kaj 2, la Diablo kaj la Turo, estas perditaj aŭ eble neniam estis pentritaj. Ĉi tiu kartaro Visconti-Sforza, kiu estis amase reproduktita, kunigas la emblemojn de spadoj, stangoj, pokaloj kaj oroj, kaj la figuroj reĝo, reĝino, kavaliro kaj [[paĝio]] kun la triumfoj, respegulante la konvencian ikonografion de la epoko en grado signifoplena.<ref>Berti, Giordano (2002). ''Visconti Tarot''. Lo Scarabeo, Torino.</ref> == Formato kaj strukturo == === Ĝenerala konsisto de la moderna tarokaro=== La moderna tarokaro konsistas plej ofte el du grandaj aroj da kartoj nomitaj Arkanoj Maĵoraj kaj Arkanoj Minoraj. La unuaj temas pri la tradiciaj kartoj nomitaj Triumfoj: 22 kartoj numeraj kun diversaj figuroj. La tarokoj surhavas numeron de 1 ĝis 21, plus unu karto kun numero 0 (nul). Ĉiu havas sian propran nomon aŭ titolon, escepte de la karto numero 13, kiu tradicie restis sennoma. Nuntempe tiu karto portas kutime la nomon ''La Morto''. La numeroj en la Arkanoj Maĵoraj tradicie estas skribitaj por romaj ciferoj. La nomoj de la Arkanoj Maĵoraj estas: * Arkano 0: La Stultulo. * Arkano I: La Magiisto. * Arkano II: La Sacerdotino, La Pleja Sacerdotino, La Papino. * Arkano III: La Imperiestrino. * Arkano IV: La Imperiestro. * Arkano V: La Sacerdoto, La Papo. * Arkano VI: La Enamiĝinto, La Geamantoj. * Arkano VII: La Ĉaro. * Arkano VIII: La Forto, La Forteco. * Arkano IX: La Ermito. * Arkano X: La Fortunrado. * Arkano XI: La Justeco. * Arkano XII: La Pendigito. * Arkano XIII: sennoma (nuntempe La Morto). * Arkano XIV: La Moderigo. * Arkano XV: La Diablo. * Arkano XVI: La Turo, La Domo de Dio. * Arkano XVII: La Stelo. * Arkano XVIII: La Luno. * Arkano XIX: La Suno. * Arkano XX: La Juĝo, La Lasta Juĝo. * Arkano XXI: La Mondo. La Arkanoj Minoraj estas la 56 ordinaraj [[karto]]j, kiuj konsistigas la plimulton de la porludaj kartaroj: 4 aroj kun emblemoj (spadoj, stangoj, pokaloj kaj moneroj). Ĉiu emblema aro havas numeran karton de 1 (la [[Aso]]) ĝis 10, kaj 4 kortegaj figuroj (la [[Reĝo]], la [[Reĝino]], la [[Kavaliro]] kaj la [[Paĝio]]). Kelkaj nuntempaj tarokaroj enhavas [[Damo (titolo)|Damojn]] anstataŭ Reĝinojn, kaj kelkaj britaj versioj, kiel ekzemple la ''Victoria Regina'' kartaro, anstataŭigas la Kavaliron kaj la Paĝion per la [[Princo]] kaj la Princino. La kartoj de la Arkanoj Minoraj estas nomitaj laŭ siaj emblemoj kaj numeroj: La Aso de Spado, la 2-a de Spadoj, la 3-a de Spadoj, ktp. La Reĝo de Spadoj, la Reĝino de Spadoj, la Kavaliro de Spadoj kaj la Paĝio de Spadoj. Analoge kun la aliaj tri emblemoj. Nuntempe la plej disvastigita modelo de moderna tarokaro estas eble la kartaro nomita Rider aŭ Rider-Waite, planita de la okultisto [[Arthur Edward Waite]] kaj desegnita de la ilustristino [[Pamela Colman-Smith]] kaj publikigita amase de la ''Rider Company'' ekde la jaro 1910. === Malortodoksaj versioj de la moderna tarokaro === Nuntempe abundas multaj versioj de la moderna tarokaro. Firmaoj kaj pentristoj produktas siajn proprajn tarokojn, jen por kolektistoj jen por dungitaj aŭguristoj aŭ tarokinterpretistoj. Foje la eldonisto de tiuj heterodoksaj kartaroj ŝanĝas la figurojn, emblemojn aŭ la ĝeneralan formaton de la tradicia tarokaro. Ekzemple, la Arkanoj Minoraj de la ''Osho Zen Tarot'' ne portas la tradiciajn emblemojn. Ili portas emblemojn, kiuj pretendas esti similaj aŭ analogaj: spadoj estas nomitaj nuboj, stangoj estas nomitaj fajro, pokaloj estas nomitaj akvo, kaj oroj aŭ moneroj estas nomitaj [[ĉielarko]]. La Arkanoj Maĵoraj ankaŭ portas nomojn malsamajn de la tradiciaj. Ekzemple, La Sacerdoto aŭ La Papo (Arkano Maĵora V-a) estas nomita Vakuo, kaj La Forto estas nomita Kuraĝo. Aliaj kartaroj estas temaj, ekzemple la kartaro eldonita de la firmao ''[[Vertigo Comics]]'', desegnita de la ilustristo [[Dave McKean]] por ''Vertigo Comics''. La figuroj en la Arkanoj Maĵoraj de ĉi tiu kartaro estas la roluloj de la famaj [[Bildlibro|bildlibroj]] eldonitaj de ''Vertigo Comics''. Aliaj kartaroj konservas la ĝeneralan konsiston de la tarokaro sed temas pri specifaj temoj: katoj, insektoj, [[Vampiro|vampiroj]], historiaj famuloj, herboj, [[feo]]j, pentristoj (Klimt, [[Albrecht Dürer|Dürer]]), ktp. == Kelkaj Arkanoj Maĵoraj de la tarokoj Visconti-Sforza == <gallery> Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. Temperance.jpg|La Moderigo. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. Justice.jpg|La Justeco. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. Judgement.jpg|La Juĝo. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. Death.jpg|La Morto. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. The World.jpg|La Mondo. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. Sun.jpg|La Suno. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. lovers.jpg|La Geamantoj. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. The Chariot.jpg|La Ĉaro. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. Strength.jpg|La Forteco. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. The Hierophant.jpg|La Hierofanto. Dosiero:Hermit Visconti-Sforza tarot.jpg|La Ermito. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. The Hanged Man.jpg|La Pendigito. </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Dummett, Michael (1980). ''The Game of Tarot. From Ferrara to Salt Lake City'' (Duckworth. Londono: Gerald Duckworth and Company Ltd. * Dummett, Michael; McLeod, John (2004). ''A History of Games Played with the Tarot Pack.'' Edwin Mellen Press. * Berti, Giordano (1999). ''Waite y su Tarot''. Nostradamus. * Berti, Giordano (2006). ''Storia dei Tarocchi. Verità e leggende sulle carte più misteriose del mondo''. Milano: Mondadori. * Meldi, Diego (2001). ''Tarot, La Historia, el Simbolismo y el Juego (Saber Mas)''. Bonaero: El Ateneo. * Meldi, Diego (2003). ''Tarot -kit''. Bonaero: Editorial Diana. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=tarok}} * Recenzo (angle) pri la kartaro [http://www.aeclectic.net/tarot/cards/victoria-regina/ Victoria Regina]. * Recenzo (angle) pri la kartaro [http://www.aeclectic.net/tarot/cards/vertigo/ Vertigo Tarot]. * Recenzo (angle) pri la kartaro [http://www.aeclectic.net/tarot/cards/osho-zen/ Osho Zen Tarot]. * Recenzo (angle) pri la kartaro [http://www.aeclectic.net/tarot/cards/rider-waite/review.shtml Rider-Waite]. [[Kategorio:Taroko| ]] elbge2pcpklownf7baemqacu0h7nbup 9490178 9490177 2026-10-08T01:43:28Z Parsa 2572 /* Antikvaj tarokaroj */ 9490178 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Viscontisforzatarot.jpg|alternative=Tri tarokoj de Visconti-Sforza, pentritaj de Bonifacia Bembo en la 15-a jarcento: la Aso de Pokaloj, la Reĝino de Moneroj kaj la Kavaliro de Stangoj.|eta|Tri tarokoj de Visconti-Sforza, pentritaj de Bonifacia Bembo en la 15-a jarcento.]] '''Tarokoj''' estas [[ludkarto]]j uzataj en partoj de Eŭropo ekde almenaŭ la 15-a jarcento por ludi [[tarokludoj]]n, kaj ankaŭ pli lastatempe por [[aŭgurado]]. == Historio == === Rilato de tarokoj kun ordinaraj ludkartoj === Ordinaraj ludkartoj aperis unuafoje en la kristana [[Eŭropo]] en la regnoj de la Ibera duoninsulo (tre probable alportitaj de la [[araboj]] el Oriento). La Konsilantaro de Cento malpermesis en [[Barcelono]] kartludojn en la jaro 1310<ref>J. Amades kaj J. Colomines, "Els Soldats i altres Papers de Rengles" (Barcelono, 1933-1936) vol. II p. 7.</ref>, kio indikas ke ludkartoj ekzistis en Eŭropo almenaŭ de tiu dato. La unuaj fontindikoj de Eŭropo priskribas kartaron de 56 ordinaraj kartoj (1 ĝis 10 en la numeraj kartoj kaj 4 figuroj), kiel la moderna kartaro sen [[Ĵokero (ludkarto)|ĵokero]].<ref>[http://trionfi.com/0/p/10/ Early Playing Cards Research] </ref> La kartaro konsistas el aroj komune nomitaj emblemoj. La kvar emblemoj estas: sabroj, stangoj, pokaloj kaj moneroj. Tiuj desegnoj evoluis rapide al la bazaj latinaj emblemoj: spadoj, bastonoj, pokaloj kaj denaroj, kiuj estas ankoraŭ uzataj en la tradiciaj hispanaj kaj italaj kartaroj.<ref>Donald Laycock en ''Skeptical – a Handbook of Pseudoscience and the Paranorma''l, paĝo 67, eldonis Donald Laycock, David Vernon, Colin Groves, Simon Brown, Imagecraft, Kanbero, 1989, ISBN 0-7316-5794-2</ref> Ekde 1377 okazis kun iom da certeco la abunda disvastiĝo de la kartaro en Eŭropo. === La kartoj de triumfoj === [[Dosiero:Cary-Yale Tarot deck - The Lovers.jpg|alternative=Triumfo "La Geamantoj" de la kartaro Cary-Yale.|eta|Triumfo "La Geamantoj" de la kartaro Cary-Yale.]] La kartoj, kiuj poste karakterizis tarokojn, ŝajne disvolviĝis pli-malpli 40 jarojn poste, kaj ili estas menciitaj en la postrestanta teksto de [[Martiano da Tortona]].<ref name=":0">[http://trionfi.com/0/b/11 Oldest Tarot Cards] </ref> Oni kredas, ke Martiano verkis ĝin inter 1418 kaj 1425, ĉar en 1418 lia pentristo [[Michelino da Besozzo]] returnis al Milano kaj Martiano forpasis en 1425. Oni ne povas pruvi, ke tarokoj ekzistis antaŭ tiu dato sed tio ŝajnas malprobabla pro tio, ke la teksto de Martiano estis verkita almenaŭ dekkvin jarojn antaŭe de aliaj dokumentoj. La tarokaro priskribita de Martiano povas esti konsiderita precedenco de la kartaro konita hodiaŭ, ĉar ĝi malsamas de la aliaj en kelkaj aspektoj. Ekzemple, la kartaro havis nur 16 triumfojn (gravajn senemblemajn kartojn), ties figuroj ne estis identaj kun la ordinaraj tarokaroj (ĝi enhavas figurojn de dioj de la [[helena mitologio]]) kaj la emblemoj ne estas la komunaj hispanaj emblemoj sed kvar specoj de birdoj. Kio rilatigas la kartaron de Martiano al la tarokaj kartaroj estas tio, ke tiuj 16 kartoj estis konsideritaj kiel triumfoj en la ludkarto; proksimume 25 jarojn poste, [[Jacopo Antonio Marcello]] nomis ilin ''ludus triumphorum'' aŭ “ludo de triumfoj”. La letera korespondaĵo, kie Marcello uzis tiun terminon, estis dokumentita kaj tradukita en la interreto.<ref name=":0" /> La sekvantaj dokumentoj, kiuj ŝajnas konfirmi la ekziston de io simila al la tarokaroj estas la du kartaroj de [[Milano]] (la Brera-Brambrilla kartaro kaj la Tarocchi Cary-Yale kartaro) — ekzistantaj sed nekompletaj— kaj tri dokumentoj, ĉiuj de la Juĝejo de [[Ferrara]], Italio. Ne eblas atribui precizan daton por la kartaroj sed oni konjektas, ke ili estis faritaj ĉirkaŭ la jaro 1440. La tri dokumentoj havas la daton 1-an de januaro de 1441 ĝis julio de 1442, kun la vorto ''trionfi'' registrita unuafoje en februaro de 1442. La dokumento de januaro de 1441, kie aperas la vorto ''trionfi'', estas rigardata kiel malmulte fidinda; tamen la fakto, ke la sama pentristo, [[Sagramoro]], estis dungita de la sama mastro, [[Leonello d´Este]], kiel en la dokumento de februaro de 1442, indikas, ke ĝi estas almenaŭ probabla ekzemplero de la sama tipo de kartaro. Poste de 1442 pasas sep jaroj sen iu ajn ekzemplo el simila materialo, kio ebligas konjekti, ke pli granda disvastiĝo ne okazis en tiuj jaroj. La ludo verŝajne gajnis gravecon en la jaro 1450, kiu estis Jubilea jaro en Romo, kio okazigis multajn festojn kaj pilgrimajn movadojn. Ĝis tiu momento ĉiuj elstaraj dokumentoj emis indiki al ia deveno de la ''trionfi''-kartoj en la alta klaso de la italuja socio, specife la Kortegoj de Milano kaj Ferrara, en tiu epoko la Kortegoj plej ekskluzivaj en Eŭropo. === Antikvaj tarokaroj === [[Dosiero:Tarocchi-players-borromeo.jpg|alternative=Ludantoj de Tarocchi (Tarokoj). Pentraĵo de la 15-a jarcento. Nekonata pentristo.|eta|Ludantoj de Tarocchi (Tarokoj)]] La plej antikvaj postrestantaj tarokoj estas Tarocchi Cary-Yale (aŭ Tarocchi Visconti-Modrone), kiuj estis kreitaj en 1442-1447 de nekonata pentristo por la familio Visconti-Sforza, la superreganta familio en Milano.<ref>Place, Robert M. (2005) ''The Tarot: History, Symbolism,and Divination'', Tarcher/Penguin, New York, ISBN 1-58542-349-1</ref> La kartoj (nur 66) estas hodiaŭ en la Biblioteko de la [[Universitato Yale|Universitato de Yale]], Usono. Inter la unuaj tarokaroj, la plej fama estis pentrita meze de la 15-a jarcento por festi la konkeron de la potenco en Milano fare de [[Francisko Sforza|Francesco Sforza]] kaj lia edzino [[Bianca Maria Visconti]], filino de la Grafo [[Filippo Maria Visconti|Filippo Maria]]. Ĝi estis probable pentrita de [[Bonifacio Bembo]], sed kelkaj kartoj estis faritaj de miniaturistoj de alia skolo. 35 el la kartoj estas en la [[Biblioteko kaj Muzeo Morgan]], 26 en la [[Accademia Carrara]], 13 en la Casa Colleoni kaj 2, la Diablo kaj la Turo, estas perditaj aŭ eble neniam estis pentritaj. Ĉi tiu kartaro Visconti-Sforza, kiu estis amase reproduktita, kunigas la emblemojn de spadoj, bastonoj, pokaloj kaj denaroj, kaj la figuroj reĝo, reĝino, kavaliro kaj [[paĝio]] kun la triumfoj, respegulante la konvencian ikonografion de la epoko en grado signifoplena.<ref>Berti, Giordano (2002). ''Visconti Tarot''. Lo Scarabeo, Torino.</ref> == Formato kaj strukturo == === Ĝenerala konsisto de la moderna tarokaro=== La moderna tarokaro konsistas plej ofte el du grandaj aroj da kartoj nomitaj Arkanoj Maĵoraj kaj Arkanoj Minoraj. La unuaj temas pri la tradiciaj kartoj nomitaj Triumfoj: 22 kartoj numeraj kun diversaj figuroj. La tarokoj surhavas numeron de 1 ĝis 21, plus unu karto kun numero 0 (nul). Ĉiu havas sian propran nomon aŭ titolon, escepte de la karto numero 13, kiu tradicie restis sennoma. Nuntempe tiu karto portas kutime la nomon ''La Morto''. La numeroj en la Arkanoj Maĵoraj tradicie estas skribitaj por romaj ciferoj. La nomoj de la Arkanoj Maĵoraj estas: * Arkano 0: La Stultulo. * Arkano I: La Magiisto. * Arkano II: La Sacerdotino, La Pleja Sacerdotino, La Papino. * Arkano III: La Imperiestrino. * Arkano IV: La Imperiestro. * Arkano V: La Sacerdoto, La Papo. * Arkano VI: La Enamiĝinto, La Geamantoj. * Arkano VII: La Ĉaro. * Arkano VIII: La Forto, La Forteco. * Arkano IX: La Ermito. * Arkano X: La Fortunrado. * Arkano XI: La Justeco. * Arkano XII: La Pendigito. * Arkano XIII: sennoma (nuntempe La Morto). * Arkano XIV: La Moderigo. * Arkano XV: La Diablo. * Arkano XVI: La Turo, La Domo de Dio. * Arkano XVII: La Stelo. * Arkano XVIII: La Luno. * Arkano XIX: La Suno. * Arkano XX: La Juĝo, La Lasta Juĝo. * Arkano XXI: La Mondo. La Arkanoj Minoraj estas la 56 ordinaraj [[karto]]j, kiuj konsistigas la plimulton de la porludaj kartaroj: 4 aroj kun emblemoj (spadoj, stangoj, pokaloj kaj moneroj). Ĉiu emblema aro havas numeran karton de 1 (la [[Aso]]) ĝis 10, kaj 4 kortegaj figuroj (la [[Reĝo]], la [[Reĝino]], la [[Kavaliro]] kaj la [[Paĝio]]). Kelkaj nuntempaj tarokaroj enhavas [[Damo (titolo)|Damojn]] anstataŭ Reĝinojn, kaj kelkaj britaj versioj, kiel ekzemple la ''Victoria Regina'' kartaro, anstataŭigas la Kavaliron kaj la Paĝion per la [[Princo]] kaj la Princino. La kartoj de la Arkanoj Minoraj estas nomitaj laŭ siaj emblemoj kaj numeroj: La Aso de Spado, la 2-a de Spadoj, la 3-a de Spadoj, ktp. La Reĝo de Spadoj, la Reĝino de Spadoj, la Kavaliro de Spadoj kaj la Paĝio de Spadoj. Analoge kun la aliaj tri emblemoj. Nuntempe la plej disvastigita modelo de moderna tarokaro estas eble la kartaro nomita Rider aŭ Rider-Waite, planita de la okultisto [[Arthur Edward Waite]] kaj desegnita de la ilustristino [[Pamela Colman-Smith]] kaj publikigita amase de la ''Rider Company'' ekde la jaro 1910. === Malortodoksaj versioj de la moderna tarokaro === Nuntempe abundas multaj versioj de la moderna tarokaro. Firmaoj kaj pentristoj produktas siajn proprajn tarokojn, jen por kolektistoj jen por dungitaj aŭguristoj aŭ tarokinterpretistoj. Foje la eldonisto de tiuj heterodoksaj kartaroj ŝanĝas la figurojn, emblemojn aŭ la ĝeneralan formaton de la tradicia tarokaro. Ekzemple, la Arkanoj Minoraj de la ''Osho Zen Tarot'' ne portas la tradiciajn emblemojn. Ili portas emblemojn, kiuj pretendas esti similaj aŭ analogaj: spadoj estas nomitaj nuboj, stangoj estas nomitaj fajro, pokaloj estas nomitaj akvo, kaj oroj aŭ moneroj estas nomitaj [[ĉielarko]]. La Arkanoj Maĵoraj ankaŭ portas nomojn malsamajn de la tradiciaj. Ekzemple, La Sacerdoto aŭ La Papo (Arkano Maĵora V-a) estas nomita Vakuo, kaj La Forto estas nomita Kuraĝo. Aliaj kartaroj estas temaj, ekzemple la kartaro eldonita de la firmao ''[[Vertigo Comics]]'', desegnita de la ilustristo [[Dave McKean]] por ''Vertigo Comics''. La figuroj en la Arkanoj Maĵoraj de ĉi tiu kartaro estas la roluloj de la famaj [[Bildlibro|bildlibroj]] eldonitaj de ''Vertigo Comics''. Aliaj kartaroj konservas la ĝeneralan konsiston de la tarokaro sed temas pri specifaj temoj: katoj, insektoj, [[Vampiro|vampiroj]], historiaj famuloj, herboj, [[feo]]j, pentristoj (Klimt, [[Albrecht Dürer|Dürer]]), ktp. == Kelkaj Arkanoj Maĵoraj de la tarokoj Visconti-Sforza == <gallery> Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. Temperance.jpg|La Moderigo. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. Justice.jpg|La Justeco. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. Judgement.jpg|La Juĝo. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. Death.jpg|La Morto. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. The World.jpg|La Mondo. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. Sun.jpg|La Suno. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. lovers.jpg|La Geamantoj. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. The Chariot.jpg|La Ĉaro. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. Strength.jpg|La Forteco. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. The Hierophant.jpg|La Hierofanto. Dosiero:Hermit Visconti-Sforza tarot.jpg|La Ermito. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. The Hanged Man.jpg|La Pendigito. </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Dummett, Michael (1980). ''The Game of Tarot. From Ferrara to Salt Lake City'' (Duckworth. Londono: Gerald Duckworth and Company Ltd. * Dummett, Michael; McLeod, John (2004). ''A History of Games Played with the Tarot Pack.'' Edwin Mellen Press. * Berti, Giordano (1999). ''Waite y su Tarot''. Nostradamus. * Berti, Giordano (2006). ''Storia dei Tarocchi. Verità e leggende sulle carte più misteriose del mondo''. Milano: Mondadori. * Meldi, Diego (2001). ''Tarot, La Historia, el Simbolismo y el Juego (Saber Mas)''. Bonaero: El Ateneo. * Meldi, Diego (2003). ''Tarot -kit''. Bonaero: Editorial Diana. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=tarok}} * Recenzo (angle) pri la kartaro [http://www.aeclectic.net/tarot/cards/victoria-regina/ Victoria Regina]. * Recenzo (angle) pri la kartaro [http://www.aeclectic.net/tarot/cards/vertigo/ Vertigo Tarot]. * Recenzo (angle) pri la kartaro [http://www.aeclectic.net/tarot/cards/osho-zen/ Osho Zen Tarot]. * Recenzo (angle) pri la kartaro [http://www.aeclectic.net/tarot/cards/rider-waite/review.shtml Rider-Waite]. [[Kategorio:Taroko| ]] qnfr29jbhwzvvjp8uo1jkzolt15ytg0 9490179 9490178 2026-10-08T01:44:23Z Parsa 2572 /* Malortodoksaj versioj de la moderna tarokaro */ 9490179 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Viscontisforzatarot.jpg|alternative=Tri tarokoj de Visconti-Sforza, pentritaj de Bonifacia Bembo en la 15-a jarcento: la Aso de Pokaloj, la Reĝino de Moneroj kaj la Kavaliro de Stangoj.|eta|Tri tarokoj de Visconti-Sforza, pentritaj de Bonifacia Bembo en la 15-a jarcento.]] '''Tarokoj''' estas [[ludkarto]]j uzataj en partoj de Eŭropo ekde almenaŭ la 15-a jarcento por ludi [[tarokludoj]]n, kaj ankaŭ pli lastatempe por [[aŭgurado]]. == Historio == === Rilato de tarokoj kun ordinaraj ludkartoj === Ordinaraj ludkartoj aperis unuafoje en la kristana [[Eŭropo]] en la regnoj de la Ibera duoninsulo (tre probable alportitaj de la [[araboj]] el Oriento). La Konsilantaro de Cento malpermesis en [[Barcelono]] kartludojn en la jaro 1310<ref>J. Amades kaj J. Colomines, "Els Soldats i altres Papers de Rengles" (Barcelono, 1933-1936) vol. II p. 7.</ref>, kio indikas ke ludkartoj ekzistis en Eŭropo almenaŭ de tiu dato. La unuaj fontindikoj de Eŭropo priskribas kartaron de 56 ordinaraj kartoj (1 ĝis 10 en la numeraj kartoj kaj 4 figuroj), kiel la moderna kartaro sen [[Ĵokero (ludkarto)|ĵokero]].<ref>[http://trionfi.com/0/p/10/ Early Playing Cards Research] </ref> La kartaro konsistas el aroj komune nomitaj emblemoj. La kvar emblemoj estas: sabroj, stangoj, pokaloj kaj moneroj. Tiuj desegnoj evoluis rapide al la bazaj latinaj emblemoj: spadoj, bastonoj, pokaloj kaj denaroj, kiuj estas ankoraŭ uzataj en la tradiciaj hispanaj kaj italaj kartaroj.<ref>Donald Laycock en ''Skeptical – a Handbook of Pseudoscience and the Paranorma''l, paĝo 67, eldonis Donald Laycock, David Vernon, Colin Groves, Simon Brown, Imagecraft, Kanbero, 1989, ISBN 0-7316-5794-2</ref> Ekde 1377 okazis kun iom da certeco la abunda disvastiĝo de la kartaro en Eŭropo. === La kartoj de triumfoj === [[Dosiero:Cary-Yale Tarot deck - The Lovers.jpg|alternative=Triumfo "La Geamantoj" de la kartaro Cary-Yale.|eta|Triumfo "La Geamantoj" de la kartaro Cary-Yale.]] La kartoj, kiuj poste karakterizis tarokojn, ŝajne disvolviĝis pli-malpli 40 jarojn poste, kaj ili estas menciitaj en la postrestanta teksto de [[Martiano da Tortona]].<ref name=":0">[http://trionfi.com/0/b/11 Oldest Tarot Cards] </ref> Oni kredas, ke Martiano verkis ĝin inter 1418 kaj 1425, ĉar en 1418 lia pentristo [[Michelino da Besozzo]] returnis al Milano kaj Martiano forpasis en 1425. Oni ne povas pruvi, ke tarokoj ekzistis antaŭ tiu dato sed tio ŝajnas malprobabla pro tio, ke la teksto de Martiano estis verkita almenaŭ dekkvin jarojn antaŭe de aliaj dokumentoj. La tarokaro priskribita de Martiano povas esti konsiderita precedenco de la kartaro konita hodiaŭ, ĉar ĝi malsamas de la aliaj en kelkaj aspektoj. Ekzemple, la kartaro havis nur 16 triumfojn (gravajn senemblemajn kartojn), ties figuroj ne estis identaj kun la ordinaraj tarokaroj (ĝi enhavas figurojn de dioj de la [[helena mitologio]]) kaj la emblemoj ne estas la komunaj hispanaj emblemoj sed kvar specoj de birdoj. Kio rilatigas la kartaron de Martiano al la tarokaj kartaroj estas tio, ke tiuj 16 kartoj estis konsideritaj kiel triumfoj en la ludkarto; proksimume 25 jarojn poste, [[Jacopo Antonio Marcello]] nomis ilin ''ludus triumphorum'' aŭ “ludo de triumfoj”. La letera korespondaĵo, kie Marcello uzis tiun terminon, estis dokumentita kaj tradukita en la interreto.<ref name=":0" /> La sekvantaj dokumentoj, kiuj ŝajnas konfirmi la ekziston de io simila al la tarokaroj estas la du kartaroj de [[Milano]] (la Brera-Brambrilla kartaro kaj la Tarocchi Cary-Yale kartaro) — ekzistantaj sed nekompletaj— kaj tri dokumentoj, ĉiuj de la Juĝejo de [[Ferrara]], Italio. Ne eblas atribui precizan daton por la kartaroj sed oni konjektas, ke ili estis faritaj ĉirkaŭ la jaro 1440. La tri dokumentoj havas la daton 1-an de januaro de 1441 ĝis julio de 1442, kun la vorto ''trionfi'' registrita unuafoje en februaro de 1442. La dokumento de januaro de 1441, kie aperas la vorto ''trionfi'', estas rigardata kiel malmulte fidinda; tamen la fakto, ke la sama pentristo, [[Sagramoro]], estis dungita de la sama mastro, [[Leonello d´Este]], kiel en la dokumento de februaro de 1442, indikas, ke ĝi estas almenaŭ probabla ekzemplero de la sama tipo de kartaro. Poste de 1442 pasas sep jaroj sen iu ajn ekzemplo el simila materialo, kio ebligas konjekti, ke pli granda disvastiĝo ne okazis en tiuj jaroj. La ludo verŝajne gajnis gravecon en la jaro 1450, kiu estis Jubilea jaro en Romo, kio okazigis multajn festojn kaj pilgrimajn movadojn. Ĝis tiu momento ĉiuj elstaraj dokumentoj emis indiki al ia deveno de la ''trionfi''-kartoj en la alta klaso de la italuja socio, specife la Kortegoj de Milano kaj Ferrara, en tiu epoko la Kortegoj plej ekskluzivaj en Eŭropo. === Antikvaj tarokaroj === [[Dosiero:Tarocchi-players-borromeo.jpg|alternative=Ludantoj de Tarocchi (Tarokoj). Pentraĵo de la 15-a jarcento. Nekonata pentristo.|eta|Ludantoj de Tarocchi (Tarokoj)]] La plej antikvaj postrestantaj tarokoj estas Tarocchi Cary-Yale (aŭ Tarocchi Visconti-Modrone), kiuj estis kreitaj en 1442-1447 de nekonata pentristo por la familio Visconti-Sforza, la superreganta familio en Milano.<ref>Place, Robert M. (2005) ''The Tarot: History, Symbolism,and Divination'', Tarcher/Penguin, New York, ISBN 1-58542-349-1</ref> La kartoj (nur 66) estas hodiaŭ en la Biblioteko de la [[Universitato Yale|Universitato de Yale]], Usono. Inter la unuaj tarokaroj, la plej fama estis pentrita meze de la 15-a jarcento por festi la konkeron de la potenco en Milano fare de [[Francisko Sforza|Francesco Sforza]] kaj lia edzino [[Bianca Maria Visconti]], filino de la Grafo [[Filippo Maria Visconti|Filippo Maria]]. Ĝi estis probable pentrita de [[Bonifacio Bembo]], sed kelkaj kartoj estis faritaj de miniaturistoj de alia skolo. 35 el la kartoj estas en la [[Biblioteko kaj Muzeo Morgan]], 26 en la [[Accademia Carrara]], 13 en la Casa Colleoni kaj 2, la Diablo kaj la Turo, estas perditaj aŭ eble neniam estis pentritaj. Ĉi tiu kartaro Visconti-Sforza, kiu estis amase reproduktita, kunigas la emblemojn de spadoj, bastonoj, pokaloj kaj denaroj, kaj la figuroj reĝo, reĝino, kavaliro kaj [[paĝio]] kun la triumfoj, respegulante la konvencian ikonografion de la epoko en grado signifoplena.<ref>Berti, Giordano (2002). ''Visconti Tarot''. Lo Scarabeo, Torino.</ref> == Formato kaj strukturo == === Ĝenerala konsisto de la moderna tarokaro=== La moderna tarokaro konsistas plej ofte el du grandaj aroj da kartoj nomitaj Arkanoj Maĵoraj kaj Arkanoj Minoraj. La unuaj temas pri la tradiciaj kartoj nomitaj Triumfoj: 22 kartoj numeraj kun diversaj figuroj. La tarokoj surhavas numeron de 1 ĝis 21, plus unu karto kun numero 0 (nul). Ĉiu havas sian propran nomon aŭ titolon, escepte de la karto numero 13, kiu tradicie restis sennoma. Nuntempe tiu karto portas kutime la nomon ''La Morto''. La numeroj en la Arkanoj Maĵoraj tradicie estas skribitaj por romaj ciferoj. La nomoj de la Arkanoj Maĵoraj estas: * Arkano 0: La Stultulo. * Arkano I: La Magiisto. * Arkano II: La Sacerdotino, La Pleja Sacerdotino, La Papino. * Arkano III: La Imperiestrino. * Arkano IV: La Imperiestro. * Arkano V: La Sacerdoto, La Papo. * Arkano VI: La Enamiĝinto, La Geamantoj. * Arkano VII: La Ĉaro. * Arkano VIII: La Forto, La Forteco. * Arkano IX: La Ermito. * Arkano X: La Fortunrado. * Arkano XI: La Justeco. * Arkano XII: La Pendigito. * Arkano XIII: sennoma (nuntempe La Morto). * Arkano XIV: La Moderigo. * Arkano XV: La Diablo. * Arkano XVI: La Turo, La Domo de Dio. * Arkano XVII: La Stelo. * Arkano XVIII: La Luno. * Arkano XIX: La Suno. * Arkano XX: La Juĝo, La Lasta Juĝo. * Arkano XXI: La Mondo. La Arkanoj Minoraj estas la 56 ordinaraj [[karto]]j, kiuj konsistigas la plimulton de la porludaj kartaroj: 4 aroj kun emblemoj (spadoj, stangoj, pokaloj kaj moneroj). Ĉiu emblema aro havas numeran karton de 1 (la [[Aso]]) ĝis 10, kaj 4 kortegaj figuroj (la [[Reĝo]], la [[Reĝino]], la [[Kavaliro]] kaj la [[Paĝio]]). Kelkaj nuntempaj tarokaroj enhavas [[Damo (titolo)|Damojn]] anstataŭ Reĝinojn, kaj kelkaj britaj versioj, kiel ekzemple la ''Victoria Regina'' kartaro, anstataŭigas la Kavaliron kaj la Paĝion per la [[Princo]] kaj la Princino. La kartoj de la Arkanoj Minoraj estas nomitaj laŭ siaj emblemoj kaj numeroj: La Aso de Spado, la 2-a de Spadoj, la 3-a de Spadoj, ktp. La Reĝo de Spadoj, la Reĝino de Spadoj, la Kavaliro de Spadoj kaj la Paĝio de Spadoj. Analoge kun la aliaj tri emblemoj. Nuntempe la plej disvastigita modelo de moderna tarokaro estas eble la kartaro nomita Rider aŭ Rider-Waite, planita de la okultisto [[Arthur Edward Waite]] kaj desegnita de la ilustristino [[Pamela Colman-Smith]] kaj publikigita amase de la ''Rider Company'' ekde la jaro 1910. === Malortodoksaj versioj de la moderna tarokaro === Nuntempe abundas multaj versioj de la moderna tarokaro. Firmaoj kaj pentristoj produktas siajn proprajn tarokojn, jen por kolektistoj jen por dungitaj aŭguristoj aŭ tarokinterpretistoj. Foje la eldonisto de tiuj heterodoksaj kartaroj ŝanĝas la figurojn, emblemojn aŭ la ĝeneralan formaton de la tradicia tarokaro. Ekzemple, la Arkanoj Minoraj de la ''Osho Zen Tarot'' ne portas la tradiciajn emblemojn. Ili portas emblemojn, kiuj pretendas esti similaj aŭ analogaj: spadoj estas nomitaj nuboj, bastonoj estas nomitaj fajro, pokaloj estas nomitaj akvo, kaj denaroj aŭ moneroj estas nomitaj [[ĉielarko]]. La Arkanoj Maĵoraj ankaŭ portas nomojn malsamajn de la tradiciaj. Ekzemple, La Sacerdoto aŭ La Papo (Arkano Maĵora V-a) estas nomita Vakuo, kaj La Forto estas nomita Kuraĝo. Aliaj kartaroj estas temaj, ekzemple la kartaro eldonita de la firmao ''[[Vertigo Comics]]'', desegnita de la ilustristo [[Dave McKean]] por ''Vertigo Comics''. La figuroj en la Arkanoj Maĵoraj de ĉi tiu kartaro estas la roluloj de la famaj [[Bildlibro|bildlibroj]] eldonitaj de ''Vertigo Comics''. Aliaj kartaroj konservas la ĝeneralan konsiston de la tarokaro sed temas pri specifaj temoj: katoj, insektoj, [[Vampiro|vampiroj]], historiaj famuloj, herboj, [[feo]]j, pentristoj (Klimt, [[Albrecht Dürer|Dürer]]), ktp. == Kelkaj Arkanoj Maĵoraj de la tarokoj Visconti-Sforza == <gallery> Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. Temperance.jpg|La Moderigo. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. Justice.jpg|La Justeco. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. Judgement.jpg|La Juĝo. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. Death.jpg|La Morto. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. The World.jpg|La Mondo. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. Sun.jpg|La Suno. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. lovers.jpg|La Geamantoj. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. The Chariot.jpg|La Ĉaro. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. Strength.jpg|La Forteco. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. The Hierophant.jpg|La Hierofanto. Dosiero:Hermit Visconti-Sforza tarot.jpg|La Ermito. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. The Hanged Man.jpg|La Pendigito. </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Dummett, Michael (1980). ''The Game of Tarot. From Ferrara to Salt Lake City'' (Duckworth. Londono: Gerald Duckworth and Company Ltd. * Dummett, Michael; McLeod, John (2004). ''A History of Games Played with the Tarot Pack.'' Edwin Mellen Press. * Berti, Giordano (1999). ''Waite y su Tarot''. Nostradamus. * Berti, Giordano (2006). ''Storia dei Tarocchi. Verità e leggende sulle carte più misteriose del mondo''. Milano: Mondadori. * Meldi, Diego (2001). ''Tarot, La Historia, el Simbolismo y el Juego (Saber Mas)''. Bonaero: El Ateneo. * Meldi, Diego (2003). ''Tarot -kit''. Bonaero: Editorial Diana. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=tarok}} * Recenzo (angle) pri la kartaro [http://www.aeclectic.net/tarot/cards/victoria-regina/ Victoria Regina]. * Recenzo (angle) pri la kartaro [http://www.aeclectic.net/tarot/cards/vertigo/ Vertigo Tarot]. * Recenzo (angle) pri la kartaro [http://www.aeclectic.net/tarot/cards/osho-zen/ Osho Zen Tarot]. * Recenzo (angle) pri la kartaro [http://www.aeclectic.net/tarot/cards/rider-waite/review.shtml Rider-Waite]. [[Kategorio:Taroko| ]] p9d66cmpm8fenw2zkod0ls3ypez4mbk 9490180 9490179 2026-10-08T01:46:25Z Parsa 2572 /* Rilato de tarokoj kun ordinaraj ludkartoj */ 9490180 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Viscontisforzatarot.jpg|alternative=Tri tarokoj de Visconti-Sforza, pentritaj de Bonifacia Bembo en la 15-a jarcento: la Aso de Pokaloj, la Reĝino de Moneroj kaj la Kavaliro de Stangoj.|eta|Tri tarokoj de Visconti-Sforza, pentritaj de Bonifacia Bembo en la 15-a jarcento.]] '''Tarokoj''' estas [[ludkarto]]j uzataj en partoj de Eŭropo ekde almenaŭ la 15-a jarcento por ludi [[tarokludoj]]n, kaj ankaŭ pli lastatempe por [[aŭgurado]]. == Historio == === Rilato de tarokoj kun ordinaraj ludkartoj === Ordinaraj ludkartoj aperis unuafoje en la kristana [[Eŭropo]] en la regnoj de la Ibera duoninsulo (tre probable alportitaj de la [[araboj]] el Oriento). La Konsilantaro de Cento malpermesis en [[Barcelono]] kartludojn en la jaro 1310<ref>J. Amades kaj J. Colomines, "Els Soldats i altres Papers de Rengles" (Barcelono, 1933-1936) vol. II p. 7.</ref>, kio indikas ke ludkartoj ekzistis en Eŭropo almenaŭ de tiu dato. La unuaj fontindikoj de Eŭropo priskribas kartaron de 56 ordinaraj kartoj (1 ĝis 10 en la numeraj kartoj kaj 4 figuroj), kiel la moderna kartaro sen [[Ĵokero (ludkarto)|ĵokero]].<ref>[http://trionfi.com/0/p/10/ Early Playing Cards Research] </ref> La kartaro konsistas el aroj komune nomitaj emblemoj. La kvar emblemoj estas: sabroj, stangoj, pokaloj kaj moneroj. Tiuj desegnoj evoluis rapide al la bazaj latinaj emblemoj: [[spado|spadoj]], bastonoj, pokaloj kaj [[denaro|denaroj]], kiuj estas ankoraŭ uzataj en la tradiciaj hispanaj kaj italaj kartaroj.<ref>Donald Laycock en ''Skeptical – a Handbook of Pseudoscience and the Paranorma''l, paĝo 67, eldonis Donald Laycock, David Vernon, Colin Groves, Simon Brown, Imagecraft, Kanbero, 1989, ISBN 0-7316-5794-2</ref> Ekde 1377 okazis kun iom da certeco la abunda disvastiĝo de la kartaro en Eŭropo. === La kartoj de triumfoj === [[Dosiero:Cary-Yale Tarot deck - The Lovers.jpg|alternative=Triumfo "La Geamantoj" de la kartaro Cary-Yale.|eta|Triumfo "La Geamantoj" de la kartaro Cary-Yale.]] La kartoj, kiuj poste karakterizis tarokojn, ŝajne disvolviĝis pli-malpli 40 jarojn poste, kaj ili estas menciitaj en la postrestanta teksto de [[Martiano da Tortona]].<ref name=":0">[http://trionfi.com/0/b/11 Oldest Tarot Cards] </ref> Oni kredas, ke Martiano verkis ĝin inter 1418 kaj 1425, ĉar en 1418 lia pentristo [[Michelino da Besozzo]] returnis al Milano kaj Martiano forpasis en 1425. Oni ne povas pruvi, ke tarokoj ekzistis antaŭ tiu dato sed tio ŝajnas malprobabla pro tio, ke la teksto de Martiano estis verkita almenaŭ dekkvin jarojn antaŭe de aliaj dokumentoj. La tarokaro priskribita de Martiano povas esti konsiderita precedenco de la kartaro konita hodiaŭ, ĉar ĝi malsamas de la aliaj en kelkaj aspektoj. Ekzemple, la kartaro havis nur 16 triumfojn (gravajn senemblemajn kartojn), ties figuroj ne estis identaj kun la ordinaraj tarokaroj (ĝi enhavas figurojn de dioj de la [[helena mitologio]]) kaj la emblemoj ne estas la komunaj hispanaj emblemoj sed kvar specoj de birdoj. Kio rilatigas la kartaron de Martiano al la tarokaj kartaroj estas tio, ke tiuj 16 kartoj estis konsideritaj kiel triumfoj en la ludkarto; proksimume 25 jarojn poste, [[Jacopo Antonio Marcello]] nomis ilin ''ludus triumphorum'' aŭ “ludo de triumfoj”. La letera korespondaĵo, kie Marcello uzis tiun terminon, estis dokumentita kaj tradukita en la interreto.<ref name=":0" /> La sekvantaj dokumentoj, kiuj ŝajnas konfirmi la ekziston de io simila al la tarokaroj estas la du kartaroj de [[Milano]] (la Brera-Brambrilla kartaro kaj la Tarocchi Cary-Yale kartaro) — ekzistantaj sed nekompletaj— kaj tri dokumentoj, ĉiuj de la Juĝejo de [[Ferrara]], Italio. Ne eblas atribui precizan daton por la kartaroj sed oni konjektas, ke ili estis faritaj ĉirkaŭ la jaro 1440. La tri dokumentoj havas la daton 1-an de januaro de 1441 ĝis julio de 1442, kun la vorto ''trionfi'' registrita unuafoje en februaro de 1442. La dokumento de januaro de 1441, kie aperas la vorto ''trionfi'', estas rigardata kiel malmulte fidinda; tamen la fakto, ke la sama pentristo, [[Sagramoro]], estis dungita de la sama mastro, [[Leonello d´Este]], kiel en la dokumento de februaro de 1442, indikas, ke ĝi estas almenaŭ probabla ekzemplero de la sama tipo de kartaro. Poste de 1442 pasas sep jaroj sen iu ajn ekzemplo el simila materialo, kio ebligas konjekti, ke pli granda disvastiĝo ne okazis en tiuj jaroj. La ludo verŝajne gajnis gravecon en la jaro 1450, kiu estis Jubilea jaro en Romo, kio okazigis multajn festojn kaj pilgrimajn movadojn. Ĝis tiu momento ĉiuj elstaraj dokumentoj emis indiki al ia deveno de la ''trionfi''-kartoj en la alta klaso de la italuja socio, specife la Kortegoj de Milano kaj Ferrara, en tiu epoko la Kortegoj plej ekskluzivaj en Eŭropo. === Antikvaj tarokaroj === [[Dosiero:Tarocchi-players-borromeo.jpg|alternative=Ludantoj de Tarocchi (Tarokoj). Pentraĵo de la 15-a jarcento. Nekonata pentristo.|eta|Ludantoj de Tarocchi (Tarokoj)]] La plej antikvaj postrestantaj tarokoj estas Tarocchi Cary-Yale (aŭ Tarocchi Visconti-Modrone), kiuj estis kreitaj en 1442-1447 de nekonata pentristo por la familio Visconti-Sforza, la superreganta familio en Milano.<ref>Place, Robert M. (2005) ''The Tarot: History, Symbolism,and Divination'', Tarcher/Penguin, New York, ISBN 1-58542-349-1</ref> La kartoj (nur 66) estas hodiaŭ en la Biblioteko de la [[Universitato Yale|Universitato de Yale]], Usono. Inter la unuaj tarokaroj, la plej fama estis pentrita meze de la 15-a jarcento por festi la konkeron de la potenco en Milano fare de [[Francisko Sforza|Francesco Sforza]] kaj lia edzino [[Bianca Maria Visconti]], filino de la Grafo [[Filippo Maria Visconti|Filippo Maria]]. Ĝi estis probable pentrita de [[Bonifacio Bembo]], sed kelkaj kartoj estis faritaj de miniaturistoj de alia skolo. 35 el la kartoj estas en la [[Biblioteko kaj Muzeo Morgan]], 26 en la [[Accademia Carrara]], 13 en la Casa Colleoni kaj 2, la Diablo kaj la Turo, estas perditaj aŭ eble neniam estis pentritaj. Ĉi tiu kartaro Visconti-Sforza, kiu estis amase reproduktita, kunigas la emblemojn de spadoj, bastonoj, pokaloj kaj denaroj, kaj la figuroj reĝo, reĝino, kavaliro kaj [[paĝio]] kun la triumfoj, respegulante la konvencian ikonografion de la epoko en grado signifoplena.<ref>Berti, Giordano (2002). ''Visconti Tarot''. Lo Scarabeo, Torino.</ref> == Formato kaj strukturo == === Ĝenerala konsisto de la moderna tarokaro=== La moderna tarokaro konsistas plej ofte el du grandaj aroj da kartoj nomitaj Arkanoj Maĵoraj kaj Arkanoj Minoraj. La unuaj temas pri la tradiciaj kartoj nomitaj Triumfoj: 22 kartoj numeraj kun diversaj figuroj. La tarokoj surhavas numeron de 1 ĝis 21, plus unu karto kun numero 0 (nul). Ĉiu havas sian propran nomon aŭ titolon, escepte de la karto numero 13, kiu tradicie restis sennoma. Nuntempe tiu karto portas kutime la nomon ''La Morto''. La numeroj en la Arkanoj Maĵoraj tradicie estas skribitaj por romaj ciferoj. La nomoj de la Arkanoj Maĵoraj estas: * Arkano 0: La Stultulo. * Arkano I: La Magiisto. * Arkano II: La Sacerdotino, La Pleja Sacerdotino, La Papino. * Arkano III: La Imperiestrino. * Arkano IV: La Imperiestro. * Arkano V: La Sacerdoto, La Papo. * Arkano VI: La Enamiĝinto, La Geamantoj. * Arkano VII: La Ĉaro. * Arkano VIII: La Forto, La Forteco. * Arkano IX: La Ermito. * Arkano X: La Fortunrado. * Arkano XI: La Justeco. * Arkano XII: La Pendigito. * Arkano XIII: sennoma (nuntempe La Morto). * Arkano XIV: La Moderigo. * Arkano XV: La Diablo. * Arkano XVI: La Turo, La Domo de Dio. * Arkano XVII: La Stelo. * Arkano XVIII: La Luno. * Arkano XIX: La Suno. * Arkano XX: La Juĝo, La Lasta Juĝo. * Arkano XXI: La Mondo. La Arkanoj Minoraj estas la 56 ordinaraj [[karto]]j, kiuj konsistigas la plimulton de la porludaj kartaroj: 4 aroj kun emblemoj (spadoj, stangoj, pokaloj kaj moneroj). Ĉiu emblema aro havas numeran karton de 1 (la [[Aso]]) ĝis 10, kaj 4 kortegaj figuroj (la [[Reĝo]], la [[Reĝino]], la [[Kavaliro]] kaj la [[Paĝio]]). Kelkaj nuntempaj tarokaroj enhavas [[Damo (titolo)|Damojn]] anstataŭ Reĝinojn, kaj kelkaj britaj versioj, kiel ekzemple la ''Victoria Regina'' kartaro, anstataŭigas la Kavaliron kaj la Paĝion per la [[Princo]] kaj la Princino. La kartoj de la Arkanoj Minoraj estas nomitaj laŭ siaj emblemoj kaj numeroj: La Aso de Spado, la 2-a de Spadoj, la 3-a de Spadoj, ktp. La Reĝo de Spadoj, la Reĝino de Spadoj, la Kavaliro de Spadoj kaj la Paĝio de Spadoj. Analoge kun la aliaj tri emblemoj. Nuntempe la plej disvastigita modelo de moderna tarokaro estas eble la kartaro nomita Rider aŭ Rider-Waite, planita de la okultisto [[Arthur Edward Waite]] kaj desegnita de la ilustristino [[Pamela Colman-Smith]] kaj publikigita amase de la ''Rider Company'' ekde la jaro 1910. === Malortodoksaj versioj de la moderna tarokaro === Nuntempe abundas multaj versioj de la moderna tarokaro. Firmaoj kaj pentristoj produktas siajn proprajn tarokojn, jen por kolektistoj jen por dungitaj aŭguristoj aŭ tarokinterpretistoj. Foje la eldonisto de tiuj heterodoksaj kartaroj ŝanĝas la figurojn, emblemojn aŭ la ĝeneralan formaton de la tradicia tarokaro. Ekzemple, la Arkanoj Minoraj de la ''Osho Zen Tarot'' ne portas la tradiciajn emblemojn. Ili portas emblemojn, kiuj pretendas esti similaj aŭ analogaj: spadoj estas nomitaj nuboj, bastonoj estas nomitaj fajro, pokaloj estas nomitaj akvo, kaj denaroj aŭ moneroj estas nomitaj [[ĉielarko]]. La Arkanoj Maĵoraj ankaŭ portas nomojn malsamajn de la tradiciaj. Ekzemple, La Sacerdoto aŭ La Papo (Arkano Maĵora V-a) estas nomita Vakuo, kaj La Forto estas nomita Kuraĝo. Aliaj kartaroj estas temaj, ekzemple la kartaro eldonita de la firmao ''[[Vertigo Comics]]'', desegnita de la ilustristo [[Dave McKean]] por ''Vertigo Comics''. La figuroj en la Arkanoj Maĵoraj de ĉi tiu kartaro estas la roluloj de la famaj [[Bildlibro|bildlibroj]] eldonitaj de ''Vertigo Comics''. Aliaj kartaroj konservas la ĝeneralan konsiston de la tarokaro sed temas pri specifaj temoj: katoj, insektoj, [[Vampiro|vampiroj]], historiaj famuloj, herboj, [[feo]]j, pentristoj (Klimt, [[Albrecht Dürer|Dürer]]), ktp. == Kelkaj Arkanoj Maĵoraj de la tarokoj Visconti-Sforza == <gallery> Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. Temperance.jpg|La Moderigo. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. Justice.jpg|La Justeco. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. Judgement.jpg|La Juĝo. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. Death.jpg|La Morto. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. The World.jpg|La Mondo. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. Sun.jpg|La Suno. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. lovers.jpg|La Geamantoj. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. The Chariot.jpg|La Ĉaro. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. Strength.jpg|La Forteco. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. The Hierophant.jpg|La Hierofanto. Dosiero:Hermit Visconti-Sforza tarot.jpg|La Ermito. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. The Hanged Man.jpg|La Pendigito. </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Dummett, Michael (1980). ''The Game of Tarot. From Ferrara to Salt Lake City'' (Duckworth. Londono: Gerald Duckworth and Company Ltd. * Dummett, Michael; McLeod, John (2004). ''A History of Games Played with the Tarot Pack.'' Edwin Mellen Press. * Berti, Giordano (1999). ''Waite y su Tarot''. Nostradamus. * Berti, Giordano (2006). ''Storia dei Tarocchi. Verità e leggende sulle carte più misteriose del mondo''. Milano: Mondadori. * Meldi, Diego (2001). ''Tarot, La Historia, el Simbolismo y el Juego (Saber Mas)''. Bonaero: El Ateneo. * Meldi, Diego (2003). ''Tarot -kit''. Bonaero: Editorial Diana. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=tarok}} * Recenzo (angle) pri la kartaro [http://www.aeclectic.net/tarot/cards/victoria-regina/ Victoria Regina]. * Recenzo (angle) pri la kartaro [http://www.aeclectic.net/tarot/cards/vertigo/ Vertigo Tarot]. * Recenzo (angle) pri la kartaro [http://www.aeclectic.net/tarot/cards/osho-zen/ Osho Zen Tarot]. * Recenzo (angle) pri la kartaro [http://www.aeclectic.net/tarot/cards/rider-waite/review.shtml Rider-Waite]. [[Kategorio:Taroko| ]] qyszi36eiyax79cfbt0vbjvcsagcfxp 9490181 9490180 2026-10-08T01:47:56Z Parsa 2572 /* Rilato de tarokoj kun ordinaraj ludkartoj */ 9490181 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Viscontisforzatarot.jpg|alternative=Tri tarokoj de Visconti-Sforza, pentritaj de Bonifacia Bembo en la 15-a jarcento: la Aso de Pokaloj, la Reĝino de Moneroj kaj la Kavaliro de Stangoj.|eta|Tri tarokoj de Visconti-Sforza, pentritaj de Bonifacia Bembo en la 15-a jarcento.]] '''Tarokoj''' estas [[ludkarto]]j uzataj en partoj de Eŭropo ekde almenaŭ la 15-a jarcento por ludi [[tarokludoj]]n, kaj ankaŭ pli lastatempe por [[aŭgurado]]. == Historio == === Rilato de tarokoj kun ordinaraj ludkartoj === Ordinaraj ludkartoj aperis unuafoje en la kristana [[Eŭropo]] en la regnoj de la Ibera duoninsulo (tre probable alportitaj de la [[araboj]] el Oriento). La Konsilantaro de Cento malpermesis en [[Barcelono]] kartludojn en la jaro 1310<ref>J. Amades kaj J. Colomines, "Els Soldats i altres Papers de Rengles" (Barcelono, 1933-1936) vol. II p. 7.</ref>, kio indikas ke ludkartoj ekzistis en Eŭropo almenaŭ de tiu dato. La unuaj fontindikoj de Eŭropo priskribas kartaron de 56 ordinaraj kartoj (1 ĝis 10 en la numeraj kartoj kaj 4 figuroj), kiel la moderna kartaro sen [[Ĵokero (ludkarto)|ĵokero]].<ref>[http://trionfi.com/0/p/10/ Early Playing Cards Research] </ref> La kartaro konsistas el aroj komune nomitaj emblemoj. La kvar emblemoj estas: sabroj, stangoj, pokaloj kaj moneroj. Tiuj desegnoj evoluis rapide al la bazaj latinaj emblemoj: [[spado|spadoj]], [[bastono|bastonoj]], pokaloj kaj [[denaro|denaroj]], kiuj estas ankoraŭ uzataj en la tradiciaj hispanaj kaj italaj kartaroj.<ref>Donald Laycock en ''Skeptical – a Handbook of Pseudoscience and the Paranorma''l, paĝo 67, eldonis Donald Laycock, David Vernon, Colin Groves, Simon Brown, Imagecraft, Kanbero, 1989, ISBN 0-7316-5794-2</ref> Ekde 1377 okazis kun iom da certeco la abunda disvastiĝo de la kartaro en Eŭropo. === La kartoj de triumfoj === [[Dosiero:Cary-Yale Tarot deck - The Lovers.jpg|alternative=Triumfo "La Geamantoj" de la kartaro Cary-Yale.|eta|Triumfo "La Geamantoj" de la kartaro Cary-Yale.]] La kartoj, kiuj poste karakterizis tarokojn, ŝajne disvolviĝis pli-malpli 40 jarojn poste, kaj ili estas menciitaj en la postrestanta teksto de [[Martiano da Tortona]].<ref name=":0">[http://trionfi.com/0/b/11 Oldest Tarot Cards] </ref> Oni kredas, ke Martiano verkis ĝin inter 1418 kaj 1425, ĉar en 1418 lia pentristo [[Michelino da Besozzo]] returnis al Milano kaj Martiano forpasis en 1425. Oni ne povas pruvi, ke tarokoj ekzistis antaŭ tiu dato sed tio ŝajnas malprobabla pro tio, ke la teksto de Martiano estis verkita almenaŭ dekkvin jarojn antaŭe de aliaj dokumentoj. La tarokaro priskribita de Martiano povas esti konsiderita precedenco de la kartaro konita hodiaŭ, ĉar ĝi malsamas de la aliaj en kelkaj aspektoj. Ekzemple, la kartaro havis nur 16 triumfojn (gravajn senemblemajn kartojn), ties figuroj ne estis identaj kun la ordinaraj tarokaroj (ĝi enhavas figurojn de dioj de la [[helena mitologio]]) kaj la emblemoj ne estas la komunaj hispanaj emblemoj sed kvar specoj de birdoj. Kio rilatigas la kartaron de Martiano al la tarokaj kartaroj estas tio, ke tiuj 16 kartoj estis konsideritaj kiel triumfoj en la ludkarto; proksimume 25 jarojn poste, [[Jacopo Antonio Marcello]] nomis ilin ''ludus triumphorum'' aŭ “ludo de triumfoj”. La letera korespondaĵo, kie Marcello uzis tiun terminon, estis dokumentita kaj tradukita en la interreto.<ref name=":0" /> La sekvantaj dokumentoj, kiuj ŝajnas konfirmi la ekziston de io simila al la tarokaroj estas la du kartaroj de [[Milano]] (la Brera-Brambrilla kartaro kaj la Tarocchi Cary-Yale kartaro) — ekzistantaj sed nekompletaj— kaj tri dokumentoj, ĉiuj de la Juĝejo de [[Ferrara]], Italio. Ne eblas atribui precizan daton por la kartaroj sed oni konjektas, ke ili estis faritaj ĉirkaŭ la jaro 1440. La tri dokumentoj havas la daton 1-an de januaro de 1441 ĝis julio de 1442, kun la vorto ''trionfi'' registrita unuafoje en februaro de 1442. La dokumento de januaro de 1441, kie aperas la vorto ''trionfi'', estas rigardata kiel malmulte fidinda; tamen la fakto, ke la sama pentristo, [[Sagramoro]], estis dungita de la sama mastro, [[Leonello d´Este]], kiel en la dokumento de februaro de 1442, indikas, ke ĝi estas almenaŭ probabla ekzemplero de la sama tipo de kartaro. Poste de 1442 pasas sep jaroj sen iu ajn ekzemplo el simila materialo, kio ebligas konjekti, ke pli granda disvastiĝo ne okazis en tiuj jaroj. La ludo verŝajne gajnis gravecon en la jaro 1450, kiu estis Jubilea jaro en Romo, kio okazigis multajn festojn kaj pilgrimajn movadojn. Ĝis tiu momento ĉiuj elstaraj dokumentoj emis indiki al ia deveno de la ''trionfi''-kartoj en la alta klaso de la italuja socio, specife la Kortegoj de Milano kaj Ferrara, en tiu epoko la Kortegoj plej ekskluzivaj en Eŭropo. === Antikvaj tarokaroj === [[Dosiero:Tarocchi-players-borromeo.jpg|alternative=Ludantoj de Tarocchi (Tarokoj). Pentraĵo de la 15-a jarcento. Nekonata pentristo.|eta|Ludantoj de Tarocchi (Tarokoj)]] La plej antikvaj postrestantaj tarokoj estas Tarocchi Cary-Yale (aŭ Tarocchi Visconti-Modrone), kiuj estis kreitaj en 1442-1447 de nekonata pentristo por la familio Visconti-Sforza, la superreganta familio en Milano.<ref>Place, Robert M. (2005) ''The Tarot: History, Symbolism,and Divination'', Tarcher/Penguin, New York, ISBN 1-58542-349-1</ref> La kartoj (nur 66) estas hodiaŭ en la Biblioteko de la [[Universitato Yale|Universitato de Yale]], Usono. Inter la unuaj tarokaroj, la plej fama estis pentrita meze de la 15-a jarcento por festi la konkeron de la potenco en Milano fare de [[Francisko Sforza|Francesco Sforza]] kaj lia edzino [[Bianca Maria Visconti]], filino de la Grafo [[Filippo Maria Visconti|Filippo Maria]]. Ĝi estis probable pentrita de [[Bonifacio Bembo]], sed kelkaj kartoj estis faritaj de miniaturistoj de alia skolo. 35 el la kartoj estas en la [[Biblioteko kaj Muzeo Morgan]], 26 en la [[Accademia Carrara]], 13 en la Casa Colleoni kaj 2, la Diablo kaj la Turo, estas perditaj aŭ eble neniam estis pentritaj. Ĉi tiu kartaro Visconti-Sforza, kiu estis amase reproduktita, kunigas la emblemojn de spadoj, bastonoj, pokaloj kaj denaroj, kaj la figuroj reĝo, reĝino, kavaliro kaj [[paĝio]] kun la triumfoj, respegulante la konvencian ikonografion de la epoko en grado signifoplena.<ref>Berti, Giordano (2002). ''Visconti Tarot''. Lo Scarabeo, Torino.</ref> == Formato kaj strukturo == === Ĝenerala konsisto de la moderna tarokaro=== La moderna tarokaro konsistas plej ofte el du grandaj aroj da kartoj nomitaj Arkanoj Maĵoraj kaj Arkanoj Minoraj. La unuaj temas pri la tradiciaj kartoj nomitaj Triumfoj: 22 kartoj numeraj kun diversaj figuroj. La tarokoj surhavas numeron de 1 ĝis 21, plus unu karto kun numero 0 (nul). Ĉiu havas sian propran nomon aŭ titolon, escepte de la karto numero 13, kiu tradicie restis sennoma. Nuntempe tiu karto portas kutime la nomon ''La Morto''. La numeroj en la Arkanoj Maĵoraj tradicie estas skribitaj por romaj ciferoj. La nomoj de la Arkanoj Maĵoraj estas: * Arkano 0: La Stultulo. * Arkano I: La Magiisto. * Arkano II: La Sacerdotino, La Pleja Sacerdotino, La Papino. * Arkano III: La Imperiestrino. * Arkano IV: La Imperiestro. * Arkano V: La Sacerdoto, La Papo. * Arkano VI: La Enamiĝinto, La Geamantoj. * Arkano VII: La Ĉaro. * Arkano VIII: La Forto, La Forteco. * Arkano IX: La Ermito. * Arkano X: La Fortunrado. * Arkano XI: La Justeco. * Arkano XII: La Pendigito. * Arkano XIII: sennoma (nuntempe La Morto). * Arkano XIV: La Moderigo. * Arkano XV: La Diablo. * Arkano XVI: La Turo, La Domo de Dio. * Arkano XVII: La Stelo. * Arkano XVIII: La Luno. * Arkano XIX: La Suno. * Arkano XX: La Juĝo, La Lasta Juĝo. * Arkano XXI: La Mondo. La Arkanoj Minoraj estas la 56 ordinaraj [[karto]]j, kiuj konsistigas la plimulton de la porludaj kartaroj: 4 aroj kun emblemoj (spadoj, stangoj, pokaloj kaj moneroj). Ĉiu emblema aro havas numeran karton de 1 (la [[Aso]]) ĝis 10, kaj 4 kortegaj figuroj (la [[Reĝo]], la [[Reĝino]], la [[Kavaliro]] kaj la [[Paĝio]]). Kelkaj nuntempaj tarokaroj enhavas [[Damo (titolo)|Damojn]] anstataŭ Reĝinojn, kaj kelkaj britaj versioj, kiel ekzemple la ''Victoria Regina'' kartaro, anstataŭigas la Kavaliron kaj la Paĝion per la [[Princo]] kaj la Princino. La kartoj de la Arkanoj Minoraj estas nomitaj laŭ siaj emblemoj kaj numeroj: La Aso de Spado, la 2-a de Spadoj, la 3-a de Spadoj, ktp. La Reĝo de Spadoj, la Reĝino de Spadoj, la Kavaliro de Spadoj kaj la Paĝio de Spadoj. Analoge kun la aliaj tri emblemoj. Nuntempe la plej disvastigita modelo de moderna tarokaro estas eble la kartaro nomita Rider aŭ Rider-Waite, planita de la okultisto [[Arthur Edward Waite]] kaj desegnita de la ilustristino [[Pamela Colman-Smith]] kaj publikigita amase de la ''Rider Company'' ekde la jaro 1910. === Malortodoksaj versioj de la moderna tarokaro === Nuntempe abundas multaj versioj de la moderna tarokaro. Firmaoj kaj pentristoj produktas siajn proprajn tarokojn, jen por kolektistoj jen por dungitaj aŭguristoj aŭ tarokinterpretistoj. Foje la eldonisto de tiuj heterodoksaj kartaroj ŝanĝas la figurojn, emblemojn aŭ la ĝeneralan formaton de la tradicia tarokaro. Ekzemple, la Arkanoj Minoraj de la ''Osho Zen Tarot'' ne portas la tradiciajn emblemojn. Ili portas emblemojn, kiuj pretendas esti similaj aŭ analogaj: spadoj estas nomitaj nuboj, bastonoj estas nomitaj fajro, pokaloj estas nomitaj akvo, kaj denaroj aŭ moneroj estas nomitaj [[ĉielarko]]. La Arkanoj Maĵoraj ankaŭ portas nomojn malsamajn de la tradiciaj. Ekzemple, La Sacerdoto aŭ La Papo (Arkano Maĵora V-a) estas nomita Vakuo, kaj La Forto estas nomita Kuraĝo. Aliaj kartaroj estas temaj, ekzemple la kartaro eldonita de la firmao ''[[Vertigo Comics]]'', desegnita de la ilustristo [[Dave McKean]] por ''Vertigo Comics''. La figuroj en la Arkanoj Maĵoraj de ĉi tiu kartaro estas la roluloj de la famaj [[Bildlibro|bildlibroj]] eldonitaj de ''Vertigo Comics''. Aliaj kartaroj konservas la ĝeneralan konsiston de la tarokaro sed temas pri specifaj temoj: katoj, insektoj, [[Vampiro|vampiroj]], historiaj famuloj, herboj, [[feo]]j, pentristoj (Klimt, [[Albrecht Dürer|Dürer]]), ktp. == Kelkaj Arkanoj Maĵoraj de la tarokoj Visconti-Sforza == <gallery> Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. Temperance.jpg|La Moderigo. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. Justice.jpg|La Justeco. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. Judgement.jpg|La Juĝo. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. Death.jpg|La Morto. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. The World.jpg|La Mondo. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. Sun.jpg|La Suno. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. lovers.jpg|La Geamantoj. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. The Chariot.jpg|La Ĉaro. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. Strength.jpg|La Forteco. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. The Hierophant.jpg|La Hierofanto. Dosiero:Hermit Visconti-Sforza tarot.jpg|La Ermito. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. The Hanged Man.jpg|La Pendigito. </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Dummett, Michael (1980). ''The Game of Tarot. From Ferrara to Salt Lake City'' (Duckworth. Londono: Gerald Duckworth and Company Ltd. * Dummett, Michael; McLeod, John (2004). ''A History of Games Played with the Tarot Pack.'' Edwin Mellen Press. * Berti, Giordano (1999). ''Waite y su Tarot''. Nostradamus. * Berti, Giordano (2006). ''Storia dei Tarocchi. Verità e leggende sulle carte più misteriose del mondo''. Milano: Mondadori. * Meldi, Diego (2001). ''Tarot, La Historia, el Simbolismo y el Juego (Saber Mas)''. Bonaero: El Ateneo. * Meldi, Diego (2003). ''Tarot -kit''. Bonaero: Editorial Diana. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=tarok}} * Recenzo (angle) pri la kartaro [http://www.aeclectic.net/tarot/cards/victoria-regina/ Victoria Regina]. * Recenzo (angle) pri la kartaro [http://www.aeclectic.net/tarot/cards/vertigo/ Vertigo Tarot]. * Recenzo (angle) pri la kartaro [http://www.aeclectic.net/tarot/cards/osho-zen/ Osho Zen Tarot]. * Recenzo (angle) pri la kartaro [http://www.aeclectic.net/tarot/cards/rider-waite/review.shtml Rider-Waite]. [[Kategorio:Taroko| ]] r2zva6e1qkv340yk2qg9nm5uqwyhi97 9490182 9490181 2026-10-08T01:50:42Z Parsa 2572 /* Rilato de tarokoj kun ordinaraj ludkartoj */ 9490182 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Viscontisforzatarot.jpg|alternative=Tri tarokoj de Visconti-Sforza, pentritaj de Bonifacia Bembo en la 15-a jarcento: la Aso de Pokaloj, la Reĝino de Moneroj kaj la Kavaliro de Stangoj.|eta|Tri tarokoj de Visconti-Sforza, pentritaj de Bonifacia Bembo en la 15-a jarcento.]] '''Tarokoj''' estas [[ludkarto]]j uzataj en partoj de Eŭropo ekde almenaŭ la 15-a jarcento por ludi [[tarokludoj]]n, kaj ankaŭ pli lastatempe por [[aŭgurado]]. == Historio == === Rilato de tarokoj kun ordinaraj ludkartoj === Ordinaraj ludkartoj aperis unuafoje en la kristana [[Eŭropo]] en la regnoj de la Ibera duoninsulo (tre probable alportitaj de la [[araboj]] el Oriento). La Konsilantaro de Cento malpermesis en [[Barcelono]] kartludojn en la jaro 1310<ref>J. Amades kaj J. Colomines, "Els Soldats i altres Papers de Rengles" (Barcelono, 1933-1936) vol. II p. 7.</ref>, kio indikas ke ludkartoj ekzistis en Eŭropo almenaŭ de tiu dato. La unuaj fontindikoj de Eŭropo priskribas kartaron de 56 ordinaraj kartoj (1 ĝis 10 en la numeraj kartoj kaj 4 figuroj), kiel la moderna kartaro sen [[Ĵokero (ludkarto)|ĵokero]].<ref>[http://trionfi.com/0/p/10/ Early Playing Cards Research] </ref> La kartaro konsistas el aroj komune nomitaj emblemoj. La kvar emblemoj estas: sabroj, stangoj, pokaloj kaj moneroj. Tiuj desegnoj evoluis rapide al la bazaj latinaj emblemoj: [[spado|spadoj]], [[bastono|bastonoj]], [[Pokalo_(trinkujo)|pokaloj]] kaj [[denaro|denaroj]], kiuj estas ankoraŭ uzataj en la tradiciaj hispanaj kaj italaj kartaroj.<ref>Donald Laycock en ''Skeptical – a Handbook of Pseudoscience and the Paranorma''l, paĝo 67, eldonis Donald Laycock, David Vernon, Colin Groves, Simon Brown, Imagecraft, Kanbero, 1989, ISBN 0-7316-5794-2</ref> Ekde 1377 okazis kun iom da certeco la abunda disvastiĝo de la kartaro en Eŭropo. === La kartoj de triumfoj === [[Dosiero:Cary-Yale Tarot deck - The Lovers.jpg|alternative=Triumfo "La Geamantoj" de la kartaro Cary-Yale.|eta|Triumfo "La Geamantoj" de la kartaro Cary-Yale.]] La kartoj, kiuj poste karakterizis tarokojn, ŝajne disvolviĝis pli-malpli 40 jarojn poste, kaj ili estas menciitaj en la postrestanta teksto de [[Martiano da Tortona]].<ref name=":0">[http://trionfi.com/0/b/11 Oldest Tarot Cards] </ref> Oni kredas, ke Martiano verkis ĝin inter 1418 kaj 1425, ĉar en 1418 lia pentristo [[Michelino da Besozzo]] returnis al Milano kaj Martiano forpasis en 1425. Oni ne povas pruvi, ke tarokoj ekzistis antaŭ tiu dato sed tio ŝajnas malprobabla pro tio, ke la teksto de Martiano estis verkita almenaŭ dekkvin jarojn antaŭe de aliaj dokumentoj. La tarokaro priskribita de Martiano povas esti konsiderita precedenco de la kartaro konita hodiaŭ, ĉar ĝi malsamas de la aliaj en kelkaj aspektoj. Ekzemple, la kartaro havis nur 16 triumfojn (gravajn senemblemajn kartojn), ties figuroj ne estis identaj kun la ordinaraj tarokaroj (ĝi enhavas figurojn de dioj de la [[helena mitologio]]) kaj la emblemoj ne estas la komunaj hispanaj emblemoj sed kvar specoj de birdoj. Kio rilatigas la kartaron de Martiano al la tarokaj kartaroj estas tio, ke tiuj 16 kartoj estis konsideritaj kiel triumfoj en la ludkarto; proksimume 25 jarojn poste, [[Jacopo Antonio Marcello]] nomis ilin ''ludus triumphorum'' aŭ “ludo de triumfoj”. La letera korespondaĵo, kie Marcello uzis tiun terminon, estis dokumentita kaj tradukita en la interreto.<ref name=":0" /> La sekvantaj dokumentoj, kiuj ŝajnas konfirmi la ekziston de io simila al la tarokaroj estas la du kartaroj de [[Milano]] (la Brera-Brambrilla kartaro kaj la Tarocchi Cary-Yale kartaro) — ekzistantaj sed nekompletaj— kaj tri dokumentoj, ĉiuj de la Juĝejo de [[Ferrara]], Italio. Ne eblas atribui precizan daton por la kartaroj sed oni konjektas, ke ili estis faritaj ĉirkaŭ la jaro 1440. La tri dokumentoj havas la daton 1-an de januaro de 1441 ĝis julio de 1442, kun la vorto ''trionfi'' registrita unuafoje en februaro de 1442. La dokumento de januaro de 1441, kie aperas la vorto ''trionfi'', estas rigardata kiel malmulte fidinda; tamen la fakto, ke la sama pentristo, [[Sagramoro]], estis dungita de la sama mastro, [[Leonello d´Este]], kiel en la dokumento de februaro de 1442, indikas, ke ĝi estas almenaŭ probabla ekzemplero de la sama tipo de kartaro. Poste de 1442 pasas sep jaroj sen iu ajn ekzemplo el simila materialo, kio ebligas konjekti, ke pli granda disvastiĝo ne okazis en tiuj jaroj. La ludo verŝajne gajnis gravecon en la jaro 1450, kiu estis Jubilea jaro en Romo, kio okazigis multajn festojn kaj pilgrimajn movadojn. Ĝis tiu momento ĉiuj elstaraj dokumentoj emis indiki al ia deveno de la ''trionfi''-kartoj en la alta klaso de la italuja socio, specife la Kortegoj de Milano kaj Ferrara, en tiu epoko la Kortegoj plej ekskluzivaj en Eŭropo. === Antikvaj tarokaroj === [[Dosiero:Tarocchi-players-borromeo.jpg|alternative=Ludantoj de Tarocchi (Tarokoj). Pentraĵo de la 15-a jarcento. Nekonata pentristo.|eta|Ludantoj de Tarocchi (Tarokoj)]] La plej antikvaj postrestantaj tarokoj estas Tarocchi Cary-Yale (aŭ Tarocchi Visconti-Modrone), kiuj estis kreitaj en 1442-1447 de nekonata pentristo por la familio Visconti-Sforza, la superreganta familio en Milano.<ref>Place, Robert M. (2005) ''The Tarot: History, Symbolism,and Divination'', Tarcher/Penguin, New York, ISBN 1-58542-349-1</ref> La kartoj (nur 66) estas hodiaŭ en la Biblioteko de la [[Universitato Yale|Universitato de Yale]], Usono. Inter la unuaj tarokaroj, la plej fama estis pentrita meze de la 15-a jarcento por festi la konkeron de la potenco en Milano fare de [[Francisko Sforza|Francesco Sforza]] kaj lia edzino [[Bianca Maria Visconti]], filino de la Grafo [[Filippo Maria Visconti|Filippo Maria]]. Ĝi estis probable pentrita de [[Bonifacio Bembo]], sed kelkaj kartoj estis faritaj de miniaturistoj de alia skolo. 35 el la kartoj estas en la [[Biblioteko kaj Muzeo Morgan]], 26 en la [[Accademia Carrara]], 13 en la Casa Colleoni kaj 2, la Diablo kaj la Turo, estas perditaj aŭ eble neniam estis pentritaj. Ĉi tiu kartaro Visconti-Sforza, kiu estis amase reproduktita, kunigas la emblemojn de spadoj, bastonoj, pokaloj kaj denaroj, kaj la figuroj reĝo, reĝino, kavaliro kaj [[paĝio]] kun la triumfoj, respegulante la konvencian ikonografion de la epoko en grado signifoplena.<ref>Berti, Giordano (2002). ''Visconti Tarot''. Lo Scarabeo, Torino.</ref> == Formato kaj strukturo == === Ĝenerala konsisto de la moderna tarokaro=== La moderna tarokaro konsistas plej ofte el du grandaj aroj da kartoj nomitaj Arkanoj Maĵoraj kaj Arkanoj Minoraj. La unuaj temas pri la tradiciaj kartoj nomitaj Triumfoj: 22 kartoj numeraj kun diversaj figuroj. La tarokoj surhavas numeron de 1 ĝis 21, plus unu karto kun numero 0 (nul). Ĉiu havas sian propran nomon aŭ titolon, escepte de la karto numero 13, kiu tradicie restis sennoma. Nuntempe tiu karto portas kutime la nomon ''La Morto''. La numeroj en la Arkanoj Maĵoraj tradicie estas skribitaj por romaj ciferoj. La nomoj de la Arkanoj Maĵoraj estas: * Arkano 0: La Stultulo. * Arkano I: La Magiisto. * Arkano II: La Sacerdotino, La Pleja Sacerdotino, La Papino. * Arkano III: La Imperiestrino. * Arkano IV: La Imperiestro. * Arkano V: La Sacerdoto, La Papo. * Arkano VI: La Enamiĝinto, La Geamantoj. * Arkano VII: La Ĉaro. * Arkano VIII: La Forto, La Forteco. * Arkano IX: La Ermito. * Arkano X: La Fortunrado. * Arkano XI: La Justeco. * Arkano XII: La Pendigito. * Arkano XIII: sennoma (nuntempe La Morto). * Arkano XIV: La Moderigo. * Arkano XV: La Diablo. * Arkano XVI: La Turo, La Domo de Dio. * Arkano XVII: La Stelo. * Arkano XVIII: La Luno. * Arkano XIX: La Suno. * Arkano XX: La Juĝo, La Lasta Juĝo. * Arkano XXI: La Mondo. La Arkanoj Minoraj estas la 56 ordinaraj [[karto]]j, kiuj konsistigas la plimulton de la porludaj kartaroj: 4 aroj kun emblemoj (spadoj, stangoj, pokaloj kaj moneroj). Ĉiu emblema aro havas numeran karton de 1 (la [[Aso]]) ĝis 10, kaj 4 kortegaj figuroj (la [[Reĝo]], la [[Reĝino]], la [[Kavaliro]] kaj la [[Paĝio]]). Kelkaj nuntempaj tarokaroj enhavas [[Damo (titolo)|Damojn]] anstataŭ Reĝinojn, kaj kelkaj britaj versioj, kiel ekzemple la ''Victoria Regina'' kartaro, anstataŭigas la Kavaliron kaj la Paĝion per la [[Princo]] kaj la Princino. La kartoj de la Arkanoj Minoraj estas nomitaj laŭ siaj emblemoj kaj numeroj: La Aso de Spado, la 2-a de Spadoj, la 3-a de Spadoj, ktp. La Reĝo de Spadoj, la Reĝino de Spadoj, la Kavaliro de Spadoj kaj la Paĝio de Spadoj. Analoge kun la aliaj tri emblemoj. Nuntempe la plej disvastigita modelo de moderna tarokaro estas eble la kartaro nomita Rider aŭ Rider-Waite, planita de la okultisto [[Arthur Edward Waite]] kaj desegnita de la ilustristino [[Pamela Colman-Smith]] kaj publikigita amase de la ''Rider Company'' ekde la jaro 1910. === Malortodoksaj versioj de la moderna tarokaro === Nuntempe abundas multaj versioj de la moderna tarokaro. Firmaoj kaj pentristoj produktas siajn proprajn tarokojn, jen por kolektistoj jen por dungitaj aŭguristoj aŭ tarokinterpretistoj. Foje la eldonisto de tiuj heterodoksaj kartaroj ŝanĝas la figurojn, emblemojn aŭ la ĝeneralan formaton de la tradicia tarokaro. Ekzemple, la Arkanoj Minoraj de la ''Osho Zen Tarot'' ne portas la tradiciajn emblemojn. Ili portas emblemojn, kiuj pretendas esti similaj aŭ analogaj: spadoj estas nomitaj nuboj, bastonoj estas nomitaj fajro, pokaloj estas nomitaj akvo, kaj denaroj aŭ moneroj estas nomitaj [[ĉielarko]]. La Arkanoj Maĵoraj ankaŭ portas nomojn malsamajn de la tradiciaj. Ekzemple, La Sacerdoto aŭ La Papo (Arkano Maĵora V-a) estas nomita Vakuo, kaj La Forto estas nomita Kuraĝo. Aliaj kartaroj estas temaj, ekzemple la kartaro eldonita de la firmao ''[[Vertigo Comics]]'', desegnita de la ilustristo [[Dave McKean]] por ''Vertigo Comics''. La figuroj en la Arkanoj Maĵoraj de ĉi tiu kartaro estas la roluloj de la famaj [[Bildlibro|bildlibroj]] eldonitaj de ''Vertigo Comics''. Aliaj kartaroj konservas la ĝeneralan konsiston de la tarokaro sed temas pri specifaj temoj: katoj, insektoj, [[Vampiro|vampiroj]], historiaj famuloj, herboj, [[feo]]j, pentristoj (Klimt, [[Albrecht Dürer|Dürer]]), ktp. == Kelkaj Arkanoj Maĵoraj de la tarokoj Visconti-Sforza == <gallery> Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. Temperance.jpg|La Moderigo. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. Justice.jpg|La Justeco. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. Judgement.jpg|La Juĝo. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. Death.jpg|La Morto. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. The World.jpg|La Mondo. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. Sun.jpg|La Suno. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. lovers.jpg|La Geamantoj. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. The Chariot.jpg|La Ĉaro. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. Strength.jpg|La Forteco. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. The Hierophant.jpg|La Hierofanto. Dosiero:Hermit Visconti-Sforza tarot.jpg|La Ermito. Dosiero:Visconti-Sforza tarot deck. The Hanged Man.jpg|La Pendigito. </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Dummett, Michael (1980). ''The Game of Tarot. From Ferrara to Salt Lake City'' (Duckworth. Londono: Gerald Duckworth and Company Ltd. * Dummett, Michael; McLeod, John (2004). ''A History of Games Played with the Tarot Pack.'' Edwin Mellen Press. * Berti, Giordano (1999). ''Waite y su Tarot''. Nostradamus. * Berti, Giordano (2006). ''Storia dei Tarocchi. Verità e leggende sulle carte più misteriose del mondo''. Milano: Mondadori. * Meldi, Diego (2001). ''Tarot, La Historia, el Simbolismo y el Juego (Saber Mas)''. Bonaero: El Ateneo. * Meldi, Diego (2003). ''Tarot -kit''. Bonaero: Editorial Diana. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=tarok}} * Recenzo (angle) pri la kartaro [http://www.aeclectic.net/tarot/cards/victoria-regina/ Victoria Regina]. * Recenzo (angle) pri la kartaro [http://www.aeclectic.net/tarot/cards/vertigo/ Vertigo Tarot]. * Recenzo (angle) pri la kartaro [http://www.aeclectic.net/tarot/cards/osho-zen/ Osho Zen Tarot]. * Recenzo (angle) pri la kartaro [http://www.aeclectic.net/tarot/cards/rider-waite/review.shtml Rider-Waite]. [[Kategorio:Taroko| ]] pf3jq5cxxfnbv8xs0x2avjj1lpemn3x 0 658707 9490067 9489303 2026-10-07T18:31:26Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490067 wikitext text/x-wiki '''Eduka sistemo''' estas la tuta rimedaro uzata por [[edukado]] sub la regado de unu [[ŝtato]]. Ĝi inkludas la [[lernejo]]jn kaj iliajn helpajn instituciojn, la [[altlernejo]]jn kaj la sferon de [[plenkreskula eduko]]. La lerneja kaj altlernejaj sistemoj kutime estas strikte reguligataj kaj organizataj, sed eduka sistemo ankaŭ inkludas pli vastajn kaj malmultregulajn agadojn - ĉion per kio la [[socio]] de la koncerna lando prizorgas la edukon de siaj membroj. Edukaj sistemoj multe varias inter landoj kaj tra la tempo, adaptiĝante kaj al la supozataj [[bezono]]j de la [[infano]]j kaj al la [[sociekonomiko|sociekonomiaj]] kondiĉoj de la [[plenkreskulo]]j ([[laboro]] de ĉiuj plenkreskuloj sed en multaj okazoj aparte [[virina laboro]], ankaŭ bezono de [[infanlaboro]]). Tamen kelkaj ecoj estas pli-malpli komunaj: * La eduko fokusiĝas al infanoj, nur malcentre koncernante plenkreskulojn. * Dum la [[frua infaneco]] okazas [[fruinfana evoluigo]], pri kiu zorgas unuavice la [[familio]]. Tiam okazas la [[lerno]] de [[paroleco|parola lingvo]] kaj de la rudimentoj de [[vivokono]]j necesaj por la [[sociaj rilatoj|socia vivo]]. * Dum la [[infaneco]] (pli-malpli de la sepjariĝo ĝis la [[pubereco]]) okazas [[baza edukado]] almenaŭ parte kolektiva, kaj lernigas rudimentojn de [[juro]], [[kulturo]], eventuale [[religio]], kaj [[skribita lingvo|skriban lingvon]]. * Dum la [[adolesko]] okazas [[specialiĝo]] kadre de kolektiva [[mezlernejo|meza edukado]] aŭ foje unuopa studado ĉe majstro. * Multaj [[junulo]]j finas sian formalan edukon post la mezlernejo, dum aliaj eniras pli specialiĝintan [[altlernejo|altan edukon]]. * La diversaj [[edukejo]]j, kiuj konsistigas edukan sistemon, difinas [[studplano]]n por la edukatoj. ==Komparoj== Pluraj datumbazoj de {{j|internacia organizaĵo}} komparas la edukajn sistemojn de diversaj landoj, interalie tiu de la [[Uneska Instituto pri Statistiko]].<ref>{{citaĵo el la reto |lingvo=en |titolo=Datumbazo de UIS |url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/document.aspx?ReportId=143&IF_Language=fr |verko=unesco.org ĉe [[Internet Archive]] |alirdato=26-a de aŭgusto 2026 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20131019122429/http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/document.aspx?ReportId=143&IF_Language=fr |arkivdato=2013-10-19}}.</ref> Dum la jardeko de 2010 la [[Monda Banko]] priskribis la diversecon de edukaj sistemoj, konigis rekomendojn pri eduksistema politiko, kaj taksis ilian konformon al ĝiaj rekomendoj pere de sia programo SABER.<ref>[https://www.worldbank.org/en/brief/2021/06/23/systems-approach-for-better-education-results-saber]</ref> ==Listo de edukaj sistemoj== *[[Edukado en Rusujo]] *[[Edukado en Kirgizujo]] *[[Edukado en Israelo]] *[[Edukado en Palestino]] *[[Edukado en Ĉilio]] *[[Edukado en Porto Alegre]] ==Referencoj== <references/> [[Kategorio:Edukado]] [[Kategorio:Socia organizado]] [[Kategorio:Alternativa edukado]] q4z9wty2gcz1blg7uy1e9a9bp7zlyge 0 668535 9490262 9447643 2026-10-08T09:53:14Z Baba79 118684 9490262 wikitext text/x-wiki {{Informkesto muzikalbumo |titolo = A Collection of Great Dance Songs |artisto = Pink Floyd |tipo = studia |tagomonato = |jaro = |postdato = [[21-an de decembro]] [[1981]] |firmao = [[Harvest Records|Harvest]] en [[Britio]] <br /> [[Columbia Records|Columbia ]] en [[Usono]] |produktanto = [[Pink Floyd]]<br /> [[Roger Waters]]<br /> [[David Gilmour]]<br /> [[James Guthrie]]<br /> [[Bob Ezrin]] |daŭro = 43:00 |formato = |ĝenro = Progresiva roko |ĝenro2 = |registrita = de [[1971]] ĝis [[1981]] |aranĝado = |disknumero = |traknumero = |recenzoj = |notoj = |ora disko = |platena disko = |diamanta disko = |kovrilo = |kovrilgrando = |info kovrilo = |antaŭa = [[A nice pair]]<br />([[:Kategorio:Muzikalbumoj aperintaj en 1974|1974]]) |sekva = [[Works ]]<br />([[:Kategorio:Muzikalbumoj aperintaj en 1983|1983]]) }} '''A Collection of Great Dance Songs'''estas kompilaĵo de la grupo [[Pink Floyd]] publikigita en novembro de [[1981]].<br> Ĉi-tiu albumo enhavas ses komponaĵoj de [[Pink Floyd]] de la [[70-aj jaroj]], el kiuj mallongigita versio de "Shine on you, crazy diamond" kaj freŝa resurbendigo de "Money": pro rajtaj kialoj, la grupo ne povis uzi la originalan version, kaj [[David Gilmour]] decidis resurbendigi sole la tutan kanton en la studioj New Roydonia, muzikante ĉiujn muzikilojn (krom la saksofono ludata de [[Dick Parry]])<ref>Glenn Povey, Pink Floyd, Eldonoj Place des Victoires, 2009 (ISBN 978-2-8099-0092-7), p.353.</ref>.<br> La jaketo estis kreata de la firmao [[Hipgnosis]]: ĝi bildigas dancantan paron, meze de kampo, ligatan al grundo de streĉintaj kabloj. == Kantaro == === Flanko A === {| class="wikitable" |- ! N° !! Titolo!! Verkisto(j)!! El la albumo !! Daŭro |- | 1 || One of these days|| [[David Gilmour|Gilmour]], [[Nick Mason|Mason]]), [[Roger Waters|Waters]], [[Richard Wright|Wright]]|| [[Meddle]] || 5'49 |- | 2 || Money ||[[Roger Waters|Waters]] || [[The Dark Side of the Moon]]|| 6'45 |- | 3 || Sheep || [[Roger Waters|Waters]]|| [[Animals]] || 10'25 |} === Flanko B === {| class="wikitable" |- ! N° !! Titolo !! Verkisto(j) !! El la albumo !! Daŭro |- | 1 || Shine on you, crazy diamond|| [[David Gilmour|Gilmour]], [[Roger Waters|Waters]], [[Richard Wright|Wright]]|| [[Wish you were here]] || 10'41 |- | 2|| Wish you were here || [[David Gilmour|Gilmour]], [[Roger Waters|Waters]]|| [[Wish you were here]] || 5'25 |- | 3|| Another brick in the wall, part II|| [[Roger Waters|Waters]] || [[The Wall]] || 3'52 |} == Laborantaro == === Pink Floyd === * [[David Gilmour]]: [[gitaro]]j, [[kantado]], [[basgitaro]] (en "Money" kaj "Sheep"), [[Muzikila klavaro|klavaroj]], [[ĥoro]] * [[Nick Mason]]: [[drumo]], [[frapinstrumentoj]], voĉo en "One of these days" * [[Roger Waters]]: [[kantado]], [[basgitaro]], [[gitaro]] (en "Sheep"), [[ĥoro]] * [[Richard Wright]]: [[Muzikila klavaro|klavaroj]], [[ĥoro]] === Aliaj muzikistoj === * [[Dick Parry]]: [[saksofono]] (en "Money") * Islington Green School-a ĥoro: [[kantado]] (en "Another brick in the wall, part II") === Teknika taĉmento === * [[James Guthrie]] : rematricado, [[Muzikproduktisto|produkto]] * Doug Sax : rematricado * TCP (kromnomo de [[Hipgnosis]]) : [[fotado]], [[fasonado]] == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Muzikalbumoj aperintaj en 1981]] pekxdy06tgn9bz2ze1ssemk6hy1amfq 9490263 9490262 2026-10-08T09:53:57Z Baba79 118684 9490263 wikitext text/x-wiki {{Informkesto muzikalbumo |titolo = A Collection of Great Dance Songs |artisto = Pink Floyd |tipo = studia |tagomonato = |jaro = |postdato = [[21-an de decembro]] [[1981]] |firmao = [[Harvest Records|Harvest]] en [[Britio]] <br /> [[Columbia Records|Columbia ]] en [[Usono]] |produktanto = [[Pink Floyd]]<br /> [[Roger Waters]]<br /> [[David Gilmour]]<br /> [[James Guthrie]]<br /> [[Bob Ezrin]] |daŭro = 43:00 |formato = |ĝenro = Progresiva roko |ĝenro2 = |registrita = de [[1971]] ĝis [[1981]] |aranĝado = |disknumero = |traknumero = |recenzoj = |notoj = |ora disko = |platena disko = |diamanta disko = |kovrilo = |kovrilgrando = |info kovrilo = |antaŭa = [[A nice pair]]<br />([[:Kategorio:Muzikalbumoj aperintaj en 1974|1974]]) |sekva = [[Works ]]<br />([[:Kategorio:Muzikalbumoj aperintaj en 1983|1983]]) }} '''A Collection of Great Dance Songs'''estas kompilaĵo de la grupo [[Pink Floyd]] publikigita en novembro de [[1981]].<br> Ĉi-tiu albumo enhavas ses komponaĵoj de [[Pink Floyd]] de la [[70-aj jaroj]], el kiuj mallongigita versio de "Shine on you, crazy diamond" kaj freŝa resurbendigo de "Money": pro rajtaj kialoj, la grupo ne povis uzi la originalan version, kaj [[David Gilmour]] decidis resurbendigi sole la tutan kanton en la studioj New Roydonia, muzikante ĉiujn muzikilojn (krom la saksofono ludata de [[Dick Parry]])<ref>Glenn Povey, Pink Floyd, Eldonoj Place des Victoires, 2009 (ISBN 978-2-8099-0092-7), p.353.</ref>.<br> La jaketo estis kreata de la firmao [[Hipgnosis]]: ĝi bildigas dancantan paron, meze de kampo, ligatan al grundo de streĉintaj kabloj. == Kantaro == === Flanko A === {| class="wikitable" |- ! N° !! Titolo!! Verkisto(j)!! El la albumo !! Daŭro |- | 1 || One of these days|| [[David Gilmour|Gilmour]], [[Nick Mason|Mason]], [[Roger Waters|Waters]], [[Richard Wright|Wright]]|| [[Meddle]] || 5'49 |- | 2 || Money ||[[Roger Waters|Waters]] || [[The Dark Side of the Moon]]|| 6'45 |- | 3 || Sheep || [[Roger Waters|Waters]]|| [[Animals]] || 10'25 |} === Flanko B === {| class="wikitable" |- ! N° !! Titolo !! Verkisto(j) !! El la albumo !! Daŭro |- | 1 || Shine on you, crazy diamond|| [[David Gilmour|Gilmour]], [[Roger Waters|Waters]], [[Richard Wright|Wright]]|| [[Wish you were here]] || 10'41 |- | 2|| Wish you were here || [[David Gilmour|Gilmour]], [[Roger Waters|Waters]]|| [[Wish you were here]] || 5'25 |- | 3|| Another brick in the wall, part II|| [[Roger Waters|Waters]] || [[The Wall]] || 3'52 |} == Laborantaro == === Pink Floyd === * [[David Gilmour]]: [[gitaro]]j, [[kantado]], [[basgitaro]] (en "Money" kaj "Sheep"), [[Muzikila klavaro|klavaroj]], [[ĥoro]] * [[Nick Mason]]: [[drumo]], [[frapinstrumentoj]], voĉo en "One of these days" * [[Roger Waters]]: [[kantado]], [[basgitaro]], [[gitaro]] (en "Sheep"), [[ĥoro]] * [[Richard Wright]]: [[Muzikila klavaro|klavaroj]], [[ĥoro]] === Aliaj muzikistoj === * [[Dick Parry]]: [[saksofono]] (en "Money") * Islington Green School-a ĥoro: [[kantado]] (en "Another brick in the wall, part II") === Teknika taĉmento === * [[James Guthrie]] : rematricado, [[Muzikproduktisto|produkto]] * Doug Sax : rematricado * TCP (kromnomo de [[Hipgnosis]]) : [[fotado]], [[fasonado]] == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Muzikalbumoj aperintaj en 1981]] fihikv3o43k6v0a7aax233pngqynm74 0 677419 9490014 9257719 2026-10-07T17:10:44Z Sj1mor 12103 9490014 wikitext text/x-wiki {{Vidu ankaŭ|Metila gajlato|Etila gajlato|Propila gajlato}} {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=10% |-style="background: yellow; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><font face="Trebuchet MS" color="blue"><big><big>'''Gajlata acido'''</font></big></big></span> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Gallic_acid.svg|150ra|gajlata acido]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Plata kemia strukturo de la Gajlata acido''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Gallic acid molecule ball from xtal.png|150ra|gajlata acido]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Tridimensia kemia strukturo de la Gajlata acido''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Rheum_rhabarbarum.2006-04-27.uellue.jpg|200ra]]</center> |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''<small>Gajlata acido estas palkaŝtana solidaĵo trovata en la foliaro de la [[Rabarbo-reumo|Rheum rhabarbarum]].</small>''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * 3,4,5-trihidrokso-benzoata acido |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>{{KemiaFormulo|<big>'''C|7|H|6|O|5'''}}</big></center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=149-91-7 149-91-7] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.361.html 361] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/370 370] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||palkaŝtana solidaĵo |- |[[Molmaso]]||170,12 g·mol⁻¹ |- |[[Denseco]]|| 1,694g cm⁻³ |- |[[Fandpunkto]]||{{GdC|252}}<ref>[https://www.chemsrc.com/en/cas/149-91-7_164357.html Chemsrc]</ref> |- |[[Bolpunkto]]||{{GdC|501,1}} |- |[[Refrakta indico]]||{{refraktindico|T=20|λ=761|k=4.0|1.5695}} |- |[[Konstanto pri dissociigo de acidoj|Acideco (pKa)]]||4,47 |- |[[Solvebleco]]||[[Akvo]]:15 g/L |- |[[Mortiga dozo (LD50)]]||4980&nbsp;mg/kg (buŝe) |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da R-Deklaroj|Riskoj]]||[[Listo da R-Deklaroj#R36/37/38|R36/37/38]] |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]||[[Listo da S-Deklaroj#S 26|S 26]] [[Listo da S-Deklaroj#S36|S36]] [[Listo da S-Deklaroj#S24/25|S24/25]] [[Listo da S-Deklaroj#R37/39|S37/39]] |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|Xi}} |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo Piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|07}}</center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Averto |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|315|318|319|335}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|261|264|271|280|302+352|304+340|305+351+338|310|321|332+313|337+313|362|403+233|405|501}}<ref>[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/370#section=Safety-and-Hazards PubChem]</ref> |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br />({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Gajlata acido''' aŭ '''C₇H₆O₅''' ankaŭ konata kiel '''3,4,5-trihidrokso-benzoata acido''', estas organika fenola acido, nature trovata en [[solidago]]j, [[sumako]]j, [[hamamelido]]j, tefoliaro, en la ŝeloj de la [[kverko|Lithocarpus densiflorus]], kaj aliaj plantoj. Ĝi ankaŭ estas libere trovebla kiel parto de hidrolizeblaj [[tanino]]j. La grupoj de gajlata acido ordinare ligiĝas por formi dumerojn tia kia la "elagiata acido"<ref>La vorto elagiata venas inversiita el la vorto "galle", kiu signifas Galio aŭ Francio.</ref>, trovata en fruktoj kaj vegetaloj, kun antibakteriaj kaj antioksidigaj proprecoj. Hidrolizeblaj [[tanino]]j malkomponiĝas per hidrolizo por estigi gajlatan acidon kaj [[glukozo]]n aŭ "elagiatan acidon" kaj glukozo, konatajn kiel "galotaninoj" kaj "elagitaninoj", respektive. Malgraŭ ĝia nomo, gajlata acido devenas el [[Francio]] kie ĝia latina nomo estas "Gallium". Gajlata acido estas normo por la kvantigo de [[fenolo]]j laŭ diversaj analizoj faritaj per la "Reakcianto de Folin-Ciocâlteu".<ref>La Reakciaĵo de Folin-Ciocâlteu estas miksaĵo da "fosfomolibdato" kaj "fosfotungstato" kiel kolorimetra eseo por fenolaĵoj kaj polifenolaj antioksidigaĵoj. Ĝia nomo estas omaĝo al la sciencistoj Otto Folin (1867-1934), Vintilă Ciocâlteu (1890-1947) kaj la usona fiziologino Willey Glover Denis (1879-1929).</ref> La rezultoj estas donataj en ekvivalentoj de gajlata acido. Gajlata acido estas ofte uzata en la farmacia industrio por la sintezo de medicinaĵoj. Ĝi ankaŭ povas uzati en la sintezado de la alkaloida halucinogenaĵo konata kiel [[meskalino]] aŭ 3,4,5-trimetokso-fenil-etilamino. == Historio == Kiam varmigita inter {{GdC|200}}{{GdC|−250}}, gajlata acido malkomponiĝas en "pirogajlolon" kaj [[karbona duoksido|karbonan duoksidon]], ia fotografian rivelaciaĵon. En ĉeesto de fersaloj gajlata acido donas intense malhelan blukoloron uzatan en la produktado de bluaj inkoj kaj kiel "bismuta subgajlato" ĝi estas uzata en medicino kiel milda haŭto-antisepsaĵo kaj adstringaĵo. La gajlata acido estis unu el la substancoj uzataj de Angelo Mai (1782-1854), (direktoro de la Bibliotekoj [[Ambrozia librejo|Ambrozia]] kaj [[Vatikana Biblioteko|Vatikana]]) en la pergamenoj konataj kiel [[Palimpsesto]]j, kies tekstoj estis forigitaj per gajlata acido kaj reuzitaj. Raportoj pri la gajlata acido retrodatas al la jaro 1770 kiam la malkovrinto de la [[kloro]], [[Carl Wilhelm Scheele]], faris kelkajn esplorojn pri ĝi.<ref>[https://books.google.com.br/books?id=0GkFM8daWvMC&pg=PA169&dq=gallic+acid&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiJkI_vionnAhW2I7kGHdXpCYMQ6AEIUTAF#v=onepage&q=gallic%20acid&f=false Plant Polyphenols: Synthesis, Properties, Significance]</ref> En 1815, la franca kemiisto [[Michel-Eugène Chevreul]] (1786-1889) observis la gajlatan acidon en kelkaj kaŝtanoj.<ref>[https://books.google.com.br/books?id=nKEIAAAAIAAJ&pg=PA168&dq=gallic+acid+Chevreuil&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiqrLj3zornAhUoF7kGHWJDC_cQ6AEIKTAA#v=onepage&q=gallic%20acid%20Chevreuil&f=false The Artist's Guide and Mechanic's Own Book: Embracing the Portion of ...]</ref> En 1818, la franca apotekisto [[Henri Braconnot]] (1780-1855) priskribis manieron pri purigado de la gajlata acido el kaŝtanoj. Sennombraj raportoj estis lasitaj de [[Théophile-Jules Pelouze]] (1807-1867)<ref>[https://books.google.com.br/books?id=QnEMAAAAYAAJ&pg=PA458&dq=gallic+acid+Pelouze&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiT5Ne-0YrnAhXEH7kGHXmeBlkQ6AEIMTAB#v=onepage&q=gallic%20acid%20Pelouze&f=false Hand-book of Chemistry]</ref>, [[Pierre Jean Robiquet]] (1780-1840)<ref>[https://books.google.com.br/books?id=6Zp0iSrtvmMC&pg=PA298&dq=gallic+acid+Robiquet&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi7l5Dj0ornAhUvJrkGHTETDG4Q6AEIMTAB#v=onepage&q=gallic%20acid%20Robiquet&f=false Philosophical Magazine]</ref> kaj aliaj kemiistoj lasis sennombraj esplorojn pri ĝi. Esteroj de la gajlata acido, ĉefe la "propila gajlato" estas gravaj antioksidigaĵoj por la preventado de rancaĵo en manĝeblaj oleoj kaj grasoj. == Sintezoj == {{Div col|cols = 2}} === Sintezo 1 === * Preparado per malkomponado de la "pirogajlolo": <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Gallic_acid_molecule_ball_from_xtal.png|50ra|gajlata acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [200^oC-250^oC]{-CO_2}\, }</math>[[Dosiero:Pyrogallol 3D.png|50ra|pirogajlolo]] |} </center> === Sintezo 2 === * Preparado ekde la [[gajlata aldehido]] per milda oksidigo: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Gallic aldehyde 3D.png|50ra|gajlata aldehido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{[O]}\, }</math>[[Dosiero:Gallic_acid_molecule_ball_from_xtal.png|50ra|gajlata acido]] |} </center> === Sintezo 3 === * Preparado ekde la [[gajlata alkoholo]] per drasta oksidigo: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Gallic alcohol 3D.png|50ra|gajlata alkoholo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [-H_2O]{2[O]}\, }</math>[[Dosiero:Gallic_acid_molecule_ball_from_xtal.png|50ra|gajlata acido]] |} </center> === Sintezo 4 === * Preparado ekde la "4-hidrokso-benzoata acido": <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:4-Hydroxybenzoic acid 3D.png|80ra|4-hidrokso-benzoata acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [+2\,NaOH\,-2\,NaBr]{+2\,Br_2\,-2\,HBr}\, }</math>[[Dosiero:Gallic_acid_molecule_ball_from_xtal.png|50ra|gajlata acido]] |} </center> === Sintezo 5 === * Preparado ekde la [[benzoata acido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Benzoic acid 3D 2.png|50ra|benzoata acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [+3\,NaOH\,-3\,NaBr]{+3\,Br_2\,-3\,HBr}\, }</math>[[Dosiero:Gallic_acid_molecule_ball_from_xtal.png|50ra|gajlata acido]] |} </center> === Sintezo 6 === * Preparado ekde la "ŝikimata acido": <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Shikimic-acid-3D-balls.png|50ra|sikimata acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [+CuO\,-H_2O]{-4[H]}\, }</math>[[Dosiero:Gallic_acid_molecule_ball_from_xtal.png|50ra|gajlata acido]] |} </center> === Sintezo 7 === * Preparado per hidrolizo de la [[etila gajlato]]:<ref>[https://books.google.com.br/books?id=Zg8rDwAAQBAJ&pg=PA732&dq=3-Phenylpropanal&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwitnvP8wIHnAhXaLLkGHbkqBEwQ6AEIMDAB#v=onepage&q=3-Phenylpropanal&f=false Nanotechnology in Catalysis: Applications in the Chemical Industry, Energy ...]</ref> <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Ethyl gallate 3D.png|90ra|etila gajlato]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [-Etanolo]{+H_2O}\, }</math>[[Dosiero:Gallic_acid_molecule_ball_from_xtal.png|50ra|gajlata acido]] |} </center> === Sintezo 8 === * Preparado per kataliza senhidrogenigo kaj oksidigo de la "kininata acido":<ref>[https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03758397.1959.10857601 Taylor & Francis online]</ref> <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Quinic acid 3D.png|60ra|kininata acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow []{-4[H]\,-H_2O}\, }</math>[[Dosiero:Gallic_acid_molecule_ball_from_xtal.png|50ra|gajlata acido]] |} </center> {{Div col end}} == Reakcioj == {{Div col|cols = 2}} === Reakcio 1 === * Konvertado al "pirogajlolo": <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Gallic_acid_molecule_ball_from_xtal.png|50ra|gajlata acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{+CO_2}\, }</math>[[Dosiero:Pyrogallol 3D.png|50ra|pirogajlolo]] |} </center> === Reakcio 2 === * Konvertado al [[gajlata aldehido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Gallic_acid_molecule_ball_from_xtal.png|50ra|gajlata acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [-H_2O]{+2[H]}\, }</math>[[Dosiero:Gallic aldehyde 3D.png|50ra|gajlata aldehido]] |} </center> === Reakcio 3 === * Konvertado al [[gajlata alkoholo]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Gallic_acid_molecule_ball_from_xtal.png|50ra|gajlata acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [-H_2O]{+4[H]}\, }</math>[[Dosiero:Gallic alcohol 3D.png|50ra|gajlata alkoholo]] |} </center> === Reakcio 4 === * Konvertado al "4-hidrokso-benzoata acido":<ref>[https://www.sciencedirect.com/topics/chemistry/dehydroxylation Science Direct]</ref> <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Gallic_acid_molecule_ball_from_xtal.png|50ra|gajlata acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [+2\,HCN\,-2\,BrCN]{+2\,Br_2\,-2\,HBr}\, }</math>[[Dosiero:4-Hydroxybenzoic acid 3D.png|80ra|4-hidrokso-benzoata acido]] |} </center> === Reakcio 5 === * Konvertado al [[benzoata acido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Gallic_acid_molecule_ball_from_xtal.png|50ra|gajlata acido]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [+3\,HCN\,-3\,BrCN]{+3\,Br_2\,-3\,HBr}\, }</math>[[Dosiero:Benzoic acid 3D 2.png|50ra|benzoata acido]] |} </center> === Reakcio 6 === * Konvertado al "ŝikimata acido": <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Gallic_acid_molecule_ball_from_xtal.png|50ra|gajlata acido]]+<math>\mathsf{ \xrightarrow [LiAlH_4]{+4[H]}\, }</math>[[Dosiero:Shikimic-acid-3D-balls.png|50ra|sikimata acido]] |} </center> === Reakcio 7 === * Konvertado al [[etila gajlato]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Gallic_acid_molecule_ball_from_xtal.png|50ra|gajlata acido]]+[[Dosiero:Ethanol 3D.png|50ra|etanolo]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [\,]{-H_2O}\, }</math>[[Dosiero:Ethyl gallate 3D.png|80ra|etila gajlato]] |} </center> {{Div col end}} == Literaturo == * [https://www.sciencedirect.com/topics/pharmacology-toxicology-and-pharmaceutical-science/gallic-acid Science Direct] * [https://www.sigmaaldrich.com/catalog/product/sigma/g7384?lang=pt&region=BR Sigma Aldrich] * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5615824/ NCBI Resources] * [https://www.sciencedirect.com/topics/chemistry/pyrogallol Science Direct] * [https://bioresources.cnr.ncsu.edu/resources/biodegradation-of-gallic-acid-to-prepare-pyrogallol-by-enterobacter-aerogenes-through-substrate-induction/ North Caroline State University] * [https://books.google.com.br/books?id=xFspqhD3JEcC&pg=PR5&dq=gallic+acid&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiJkI_vionnAhW2I7kGHdXpCYMQ6AEIMDAB#v=onepage&q=gallic%20acid&f=false Advances in Gallic Acid Research and Application] * [https://books.google.com.br/books?id=yQxAbfeyz1YC&pg=SL4-PA25&dq=gallic+acid&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiJkI_vionnAhW2I7kGHdXpCYMQ6AEIODAC#v=onepage&q=gallic%20acid&f=false Reduction and Complexing of Manganese by Gallic Acids] * [https://books.google.com.br/books?id=hvulr-9ok_wC&pg=PA7&dq=gallic+acid&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiJkI_vionnAhW2I7kGHdXpCYMQ6AEIQDAD#v=onepage&q=gallic%20acid&f=false Quantification of Tannins in Tree and Shrub Foliage: A Laboratory Manual] * [https://pubs.rsc.org/en/content/articlehtml/2019/fo/c9fo01022j Royal Society of Chemistry] == Referencoj == {{Referencoj|3}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Taninoj]] [[Kategorio:Gustigaĵoj]] [[Kategorio:Fenolaj acidoj]] ft14ni2wbhqm8vw40xr04tn00xy3i98 0 681858 9489999 8934404 2026-10-07T17:03:28Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9489999 wikitext text/x-wiki {{Geokesto|Monto <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Dyleň | devena_nomo = | alia_nomo = {{LingvoKunNomo|de|german|''Tillenberg''}} | kategorio = Monto <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | kromnomo = | oficiala_nomo = Dyleň <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Tillen-Gipfel.jpg | dosiero_priskribo = Dyleň <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = {{CZE}} | ŝtato = | regiono = Regiono Karlovy Vary | distrikto = Distrikto Cheb | municipo = | histregiono = Bohemio | histregiono1 = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | montaro = Bohemia arbaro | konstruaĵo = <!-- *** Situo *** --> | situo = Dyleň | leviĝo = 940 | koordinatoj_ne_en_titolo = true | lat_d = 49 | lat_m = 58 | lat_s = 04 | lat_NS = N | long_d = 12 | long_m = 30 | long_s = 10 | long_EW = E | koordinatoj_tipo = <!-- *** Trajtoj *** --> | geologio = | animalo_faldo = | animalo = | planto = <!-- *** Aliro *** --> | publiko = ne | aliro = | grimpo = | grimpo_dato = | horzono = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset =+1 | horzono_DST = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset_DST =+2 <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = | mapo_fono = | mapo_priskribo = Situo enkadre de Ĉeĥio | mapo_lokumilo = Ĉeĥio | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = | mapo1_lokumilo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = <!-- *** Retpaĝo *** --> | retpaĝo = | commons = | portalo = Geografio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = }} '''Dyleň''' (germane ''Tillenberg'') estas monto en Ĉeĥio, en [[Bohemia arbaro]] situanta proksimume 15 km okcidente de [[Mariánské Lázně]]. Ĝia montopinto situas en supermara alteco 940 metroj kaj ĝi estas malproksima proksimume 500 metroj de [[ŝtatlimo]] de [[Ĉeĥio]] kun [[Germanio]], pli precize kun [[Bavario]]. == Turo sur la monto == La pinto, situanta inter la limo de [[Federacia Respubliko Germanio|FRG]] kaj [[fera kurteno]], kies linio estas ĝi hodiaŭ videbla proksimume kilometro direkte en la enlandon de Ĉeĥio, havis strategian signifon en la tempo de [[malvarma milito]]. Rilate al tio, ke temas pri karakteriza montopinto kun longa disvidejo en [[Bavario]], estis konstruita sur ĝi loĝkonstruaĵo por [[garnizono|soldatan garnizonon]], observa turo kaj subaŭskultiga turo. Okazis ĉi tie monitorado de radia trafiko en preskaŭ la tuta Bavario. Simila turo servanta al la samaj celoj male de usonaj esplorservoj situas ĝis hodiaŭ en Germanio sur monto [[Schneeberg (Fiĥtela montaro)|Schneeberg]]. La subaŭskultiga stacio perdis sian signifon post [[Ĉeĥoslovaka revolucio en 1989|ĉeĥoslovaka revolucio]]. E la 1990-aj jaroj ties ekipaĵaro estis malmuntita, la turo estis rekonstruita kaj nuntempe ĝi servas kiel televida elsendigilo, elsendigilo de televidaj kaj radiodisaŭadigaj programoj. En zono de [[Ultramallongondo|UMO]] de tie elsendas [[Český rozhlas]] (ČRo1, 97,6 MHz kaj ČRo Karlovy Vary, 100,8 MHz) kaj [[Cheb|ĥeba]] privata [[Rádio Egrensis]] (92,5 MHz). Dank' al avantaĝa situo de la elsendigilo eblas kapti la programojn en longa ĉirkaŭaĵo nenur en Ĉeĥio, sed ankaŭ eĉ en [[Supra Palatinato]] kaj [[Supra Frankonio]]. Rádio Egrensis tiel eblas dank' al pli alta povumo de la esendigilo ekzemple en pli altaj situoj eĉ e ĉirkaŭaĵo de [[Regensburg]]. La montopinta turo kaj la ĉirkaŭaj objektoj estas ĝis un ĉirkaŭitaj per bariloj el [[pikdrato]] kaj nuntempe ili estas por publiko nealireblaj. == Mezo de Eŭropo == [[Dosiero:Stred Evropy Dylen mapa.jpg|eta|Mapo kun markita mezo de Eŭropo sub Dyleň]] Laŭ loka tradicio Dyleň-on en la jaro [[1805]] proklamis [[Napoleon Bonaparte]] kiel geografia [[mezo de Eŭropo]].<ref>{{Citaĵo el la reto | url = http://www.oberpfalz.de/lebensraum/geografie | url archivu = https://web.archive.org/web/20120102174136/http://www.oberpfalz.de/lebensraum/geografie | titolo = Geografio | eldoninto = Oberpfalz.de | alirdato = 2012-01-02 | arkivurl = https://web.archive.org/web/20120102174136/http://www.oberpfalz.de/lebensraum/geografie | arkivdato = 2012-01-02 }}</ref> Hodiaŭ rememorigas tion ŝtona kolono kun skribaĵo, sed kiu situas de la montopinto proksimume kilometro en sudokcidenta direkto kaj je pli ol cent metroj pli sube. == Pluaj fotoj == <gallery> Dylen-zima-200601.jpg|Dyleň vintre </gallery> == Rilataj artikoloj == * [[Nové Mohelno]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{Commonscat linio}} * [http://www.fotocesko.cz/scripts/admin/clanek_zobraz.phtml?claid=87 Dyleň en www.fotocesko.cz] {{404|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.zdeneksmida.cz/rozbor-jizniho-pohranici/chebsko/rozbor-dylenska.html Dyleň en retejo pri ŝtatlimo kaj limregiona turismo] [[Kategorio:Montoj kun alteco inter 0 kaj 999 m]] [[Kategorio:Montoj en distrikto Cheb]] [[Kategorio:Montoj en Bohemia arbaro]] [[Kategorio:Stará Voda (distrikto Cheb)]] [[Kategorio:Dissendoturoj en Ĉeĥio]] [[Kategorio:Landlimo de Ĉeĥio kaj Germanio]] 50ufumnawagnx7bcfig7ma6okn0w1yo 0 688038 9490206 7336805 2026-10-08T05:35:18Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490206 wikitext text/x-wiki {{Aliaj signifoj|Faverolles (Eure-et-Loir)}} {{informkesto urbo|regiono-ISO=FR-61|situo sur mapo2=Francio}} '''Faverolles''' - prononco {{prononco|faveROL}} - estas [[Francio|franca]] {{Senapartligilo|komunumo (Francio)}} situanta en [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Orne]], [[Regionoj de Francio|regiono]] [[Normandio]]. Fine de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}}, kiuj [[france]] nomiĝas ''Faverollais''. [[dosiero:Faverolles Limoges.JPG|eta|maldekstre|{{centre|tri Faverol'-kokoj en [[Limoĝo]]}}]] Pluraj aliaj lokoj en Francio [[Faverolles|dividas tiun loknomon]]. Krome la nomo indikas pri raso de kokoj, kiu originas en [[Faverolles (Eure-et-Loir)]]. {{Mapo franca komunumo}} == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Orne]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://web.archive.org/web/20200514193756/http://www.cc-valdorne.fr/communes/faverolles.html Faverolles ĉe CdC du Val d'Orne] [[Kategorio:Komunumoj de Orne]] s9bd4s6xob09s8bj2cahiws9px11rxd 0 691471 9490253 8798794 2026-10-08T08:45:29Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490253 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Ferenc Török |dosiero = Torok Ferenc.jpg |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = Ferenc Török |naskonomo = }} '''[[Francisko|Ferenc]] Török,''' laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Török Ferenc''' estis [[Hungario|hungara]] [[arkitekto]], altlerneja [[instruisto]]. Ferenc Török<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://artportal.hu/lexikon-muvesz/torok-ferenc-1105/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-05-14 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20201030155120/https://artportal.hu/lexikon-muvesz/torok-ferenc-1105/ |arkivdato=2020-10-30 }}</ref> naskiĝis la {{daton|22|oktobro|1936}} en [[Budapeŝto]], li mortis la {{daton|10|septembro|2021}} en Budapeŝto. == Biografio == Ferenc Török maturiĝis en [[gimnazio]] en sia naskiĝurbo en [[1955]], post kvin jaroj li akiris arkitekturan [[diplomo]]n en [[Teknika kaj Ekonomia Universitato de Budapeŝto|Konstrua kaj Trafika Teknikuniversitato de Budapeŝto]]. Liaj plej gravaj instruistoj estis [[Jenő Rados]], [[Frigyes Pogány]] kaj [[Pál Csonka]]. Li faris la necesan dujaran praktikadon ĉe [[Lajos Gádoros]], poste li estis [[asistanto]], ekde [[1968]] [[lektoro]], ekde [[1983]] [[docento]], ekde [[1992]] [[profesoro]] en la universitato. Dum la instruaj jaroj li ankaŭ projektis diversajn konstruaĵojn. Depost la [[socialismo]] li malfermis privatan [[ateliero]]n. Li ricevis [[premio]]jn inter 1960-2014, el kio elstaras [[premio Kossuth]] en 1995. == Elektitaj planitaj konstruaĵoj == * Preĝejo en [[Nemeshetés]] (1976) * Kulturcentro en Kisvárda (1979) * Naĝejo en [[Tata (Hungario)]] (1980) * Preĝejo en [[Révfülöp]] (1981) * Grek-katolika preĝejo en [[Edelény]] (1983) * Preĝejo en [[Ábrahámhegy]] (1988) * [[Preĝejo Mater Dolorosa (Felsőpakony)]] (1990) * Vatikana oficejo (1991) * [[Preĝejo Duondormo de Dipatrino (Nyíregyháza)]] (1993) * Renovigitaj domoj en Nyíregyháza (1994) * Domo de pilgrimantoj en [[Máriapócs]] (1997) * Ekumena kapelo en Budapeŝto (1998) <gallery mode=packed> 1976 Nemeshetés.rk.templom.jpg|Preĝejo en Nemeshetés 1979 Kisvárda Müv.központ.jpg|Kulturcentro en Kisvárda 1980 Tata.uszoda.jpg|Naĝejo en Tata 1981 Révfülöp.rk.templom.jpg|Preĝejo en Révfülöp 1983 Edelény.gk.templom.jpg|Grek-katolika preĝejo en Edelény 1988.Ábrahámhegy.rk.templom.jpg|Preĝejo en Ábrahámhegy 1991 Vatikáni Nunciatúra.jpg|Vatikana oficejo 1993 Nyiregyháza.gk.templom.jpg|[[Preĝejo Duondormo de Dipatrino (Nyíregyháza)]] 1994 Felsőpakony.rk.templom.jpg|Preĝejo en Felsőpakony 1994 1994 Nyíregyháza.tömbrhabilitáció.jpg|Renovigitaj domoj en Nyíregyháza 1997 Máriapócs.zarándokház.jpg|Domo de pilgrimantoj en Máriapócs 1998 FerihegyII.Ökumenikus kápolna.jpg|Ekumena kapelo en Budapeŝto </gallery> == Elektitaj kontribuoj == * ''Három templom'' (1985) * ''Építés felújítás, A kő'' (1997) * ''Azonosság és hitvallás'' (2008) == Elektitaj libroj, ĉapitroj == * ''Építészeti távlati rajz'' (1966) * ''Középülettervezési tankönyv'' (1979) * ''A tervezés gyakorlata tankönyv'' (1997) * ''Építészeti kalauz- Budapest építészete a századfordulótól napjainkig'' (1997) == Elektitaj individuaj ekspozicioj == * Budapeŝto (1992) * [[Miskolc]] (1993) * [[Nyíregyháza]] (1997) == Elektitaj grupaj ekspozicioj == * [[Vieno]] (1987) * Budapeŝto (1994, 2005) * [[Pécs]] (2006) == Fontoj == * [http://www.budavar.hu/dijazottaink/torok-ferenc hungarlingva biografio kun foto] {{404|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.onkepzoweb.hu/okkdok/TorokFerenc.pdf hungarlingva biografio kun foto]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Torok Ferenc}} [[Kategorio:Hungaraj arkitektoj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] lbah7zr8f13ltuivx5o3awsa3c5ac1p 0 704895 9490091 9481820 2026-10-07T19:21:10Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490091 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Indonesian Rupiah (IDR) banknotes2009.jpg|eta|250px|Specimenoj de bankbiletoj de [[indonezia rupio]].]] [[Dosiero:Indonesia_Product_Exports_(2019).svg|eta|250x250ra|proporcia reprezento de eksportataj produktoj de Indonezio, 2019]] La [[ekonomio]] de [[Indonezio]] estas la plej granda en [[Sudorienta Azio]], la [[Listo de landoj laŭ MEP (ĝenerale)|16a plej granda]] en la mondo laŭ [[Malneta enlanda produkto|MEP]] kaj la 7a enkalkulante la aĉetopovon. Indonezio estas membro de la [[Grupo de la 20 (industriaj kaj sojlaj landoj)|Grupo de la 20]] kaj [[sojlolando]], inter evolulando kaj evoluiĝintaj landoj.<ref>[https://g20.org/en/Pages/home.aspx] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201010170939/https://g20.org/en/Pages/home.aspx|date=2020-10-10}}, g20.org. Alirita la 6an de oktobro 2009.</ref> Indonezio dependas el landa merkato kaj el la registara [[buĝeto]]; la centra registaro posedas 141 [[entrepreno]]jn. Ankaŭ la administrado de prezoj de gamo de bazaj [[varo]]j (kiel [[rizo]] kaj [[elektro]]) ludas gravan rolon en la merkata ekonomio de Indonezio. Tamen, ekde la 1990-aj jaroj, la majoritato de la ekonomio estis kontrolita de indoneziaj privatuloj kaj de eksterlandaj kompanioj.<ref>[https://web.archive.org/web/20170805150236/http://www.kemenperin.go.id/artikel/5901/Ketika-Swasta-Mendominasi "Kemenperin – Ketika Swasta Mendominasi".] Arkivita el la originalo la 5an de aŭgusto 2017. Alirita la 10an de oktobro 2020.</ref><ref>[https://surabaya.tribunnews.com/2015/03/03/80-persen-industri-indonesia-disebut-dikuasai-swasta "80 Persen Industri Indonesia Disebut Dikuasai Swasta".] 3a de marto 2015. Alirita la 10an de oktobro 2020.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170805142750/http://www.kemenperin.go.id/artikel/11614/Pengelola-Kawasan-Industri-Didominasi-Swasta "Kemenperin – Pengelola Kawasan Industri Didominasi Swasta".] Arkivita el la originalo la 5an de aŭgusto 2017. Alirita la 10an de oktobro 2020.</ref> En 2012, Indonezio anstataŭis [[Barato]]n kiel la due plej rapida kreskanta ekonomio en la grupo de [[G-20]], malantaŭ nur [[Ĉinio]]. Ekde tiam, la ĉiujara kresko malrapidiĝis kaj fluktuis je ĉirkaŭ 5%.<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=ID&start=2006 "GDP growth (annual %)".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181118121413/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=ID&start=2006 |date=2018-11-18 }} data.worldbank.org. Arkivita el la originalo la 5an de aŭgusto 2017. Alirita la 10an de oktobro 2020.</ref> La oficiala [[monunuo]] en Indonezio estas [[indonezia rupio]] (1 IDR). Deviga interŝanĝo de [[valuto]]j ne ekzistas. Senproblema estas regule interŝanĝo de [[usona dolaro|usonaj dolaroj]], ceterajn mondajn monunuojn eblas interŝanĝi nur en grandaj urboj, ĉe ĉiu preta mono validas, ke estas postulataj sole novaj monbiletoj kun ŝirma strieto. Interŝanĝo de [[ĉeko]]j kun loka monunuo estas senproblema, sed kompare kun la preta [[mono]] neavantaĝa. [[Dosiero:Oil palm plantation in Cigudeg-03.jpg|eta|dekstra|Vasta [[plantejo]] por produktado de [[palmoleo]]. Nuntempe, Indonezio estas la plej granda produktanto de palmoleo.|250x250ra]] [[Agrikulturo]] estas ŝlosila sektoro kiu kontribuis je 14.43% al la MEP.<ref>{{cite news|title=Satu Dekade, Kontribusi Pertanian terhadap PDB Menurun|author=Estu Suryowati|date=12a de aŭgusto 2014|newspaper=Kompas|url=http://bisniskeuangan.kompas.com/read/2014/08/12/105145826/Satu.Dekade.Kontribusi.Pertanian.terhadap.PDB.Menurun|language=id}}</ref> Nuntempe, estas ĉirkaŭ 30% de la terareo uzata por agrikulturo kaj ĝi laborigas ĉirka 49 milionojn da personoj (41% el la totala laborforto).<ref name="IndoInvest">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.indonesia-investments.com/id/budaya/ekonomi/ikhtisar-struktur-ekonomi/pertanian/item378|titolo=Pertanian di Indonesia (Agriculture in Indonesia)|alirdato=5a de decembro 2015|verko=Indonesia Investments|arkivurl=https://web.archive.org/web/20161225053702/http://www.indonesia-investments.com/id/budaya/ekonomi/ikhtisar-struktur-ekonomi/pertanian/item378|arkivdato=2016-12-25}}</ref> Unuarangaj agrikulturaj produktoj estas rizo, [[manioko]] ([[tapioko]]), arakidoj, [[kaŭĉuko]], [[kakao]], [[kafo]], [[palmoleo]], [[kopro]]; kortobirdoj, bovoj, porkoj, kaj ovoj. La produktado de [[palmoleo]] estas kerna por la ekonomio ĉar Indonezio estas la plej granda produktanto kaj konsumanto de tiu produkto, kiu havigas ĉirkaŭ duonon de la tutmonda peto.<ref name="POForests">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/global-development/2013/sep/11/indonesia-palm-oil-destroy-forests|title=Can Indonesia increase palm oil output without destroying its forest?|author=McClanahan, Paige|newspaper=The Guardian|date=11a de septembro 2013|accessdate=17a de septembro 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130917140332/http://www.theguardian.com/global-development/2013/sep/11/indonesia-palm-oil-destroy-forests|archivedate=17a de septembro 2013}}</ref> Plantejoj en la lando etendiĝis tra 6 milionoj da hektaroj en 2007,<ref>{{Cite web|url=http://www.greenpeace.org.uk/forests/palm-oil|title=Palm Oil|publisher=Greenpeace|accessdate=26a de septembro 2013|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130926154501/http://www.greenpeace.org.uk/forests/palm-oil|archivedate=26a de septembro 2013}}</ref> kaj estis replantada plano por aldonaj 4.7 milionoj por plibonigi la produktadon por 2017.<ref>{{Cite web|url=http://www.blackseagrain.net/novosti/indonesia-to-replant-4-7m-hectares-of-palm-oil-plantation|title=Indonesia to replant 4.7m hectares of palm oil plantation|publisher=UkrAgroConsult|date=30a de aŭgusto 2017|accessdate=27a de septembro 2017|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170927113223/http://www.blackseagrain.net/novosti/indonesia-to-replant-4-7m-hectares-of-palm-oil-plantation|archivedate=27a de septembro 2017|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2020-10-10|arkivurl=https://web.archive.org/web/20170927113223/http://www.blackseagrain.net/novosti/indonesia-to-replant-4-7m-hectares-of-palm-oil-plantation|arkivdato=2017-09-27}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.blackseagrain.net/novosti/indonesia-to-replant-4-7m-hectares-of-palm-oil-plantation |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-10-10 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20170927113223/http://www.blackseagrain.net/novosti/indonesia-to-replant-4-7m-hectares-of-palm-oil-plantation |arkivdato=2017-09-27 }}</ref> Estas multaj negativaj sociaj kaj mediaj efikoj de la produktado de palmoleo en Sudorienta Azio. [[Trinkmono]] ne estas en Indonezio kutima, tamen malgranda trinkmono dum pagado estos bonvenigata. En luksaj [[hotelo]]j kaj [[restoracio]]j trinkmono estas kutime alkalkulita al la prezo (proksimume 10%). Oni uzas la trinkmonon por dungitaj ŝoforoj kaj [[ĉiĉerono]]j, ĝentile estas lasi malgrandan mon-donacon vizitante [[moskeo]]n, [[templo]]n aŭ [[sanktejo]]n. En grandaj urboj estas [[superbazaro]]j, aĉetcentrejoj kaj vendejdomoj kun firme fiksitaj [[prezo]]j. == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://web.archive.org/web/20121216061926/http://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552587 Indonesia Economic Aftershock] from the [https://web.archive.org/web/20160115205405/https://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552494 Dean Peter Krogh Foreign Affairs Digital Archives] * [http://www.bkpm.go.id BKPM – Indonesia Investment Coordinating Board] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201101101044/https://www2.bkpm.go.id/ |date=2020-11-01 }} And [https://web.archive.org/web/20201103110525/https://www3.investindonesia.go.id/ Indonesia Investment News] * [https://web.archive.org/web/20130518114909/http://www.quandl.com/indonesia Comprehensive current and historical economic data] * [http://wits.worldbank.org/CountryProfile/Country/IDN/Year/2012/Summary World Bank Summary Trade Statistics Indonesia] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Ekonomio de Indonezio| ]] ioccraspwhttq3mrr68hgjvaj75hnmg 0 732506 9490241 8476124 2026-10-08T07:24:55Z Filozofo 3592 /* */ Faklingvaj alĝustigoj 9490241 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Ceva's_theorem_1.svg|dekstra|eta| Kazo 1: Ĉiuj dividaj segmentoj estas internaj kaj renkontiĝas ĉe la punto O]] [[Dosiero:Ceva's_theorem_2.svg|dekstra|eta| Kazo 2: Du el la tri segmentoj dividaj (purpuraj) estas eksteraj, krom tiu de la vertico B.]] En [[eŭklida geometrio]], '''la teoremo de Ĉeva''' asertas, ke, se ĉiu [[Vertico (geometrio)|vertico]] de [[triangulo]] estas ligita per segmento al iu ajn [[Punkto (matematiko)|punkto]] sur la kontraŭa [[latero]] kaj la tri segmentoj renkontiĝas ĉe renkontpunkto, tiam la [[produto]] de la divida [[proporcio]] egalas al 1. Kaj inverse: se la produto de la divida proporcio egalas al 1, tiam la segmentoj renkontiĝas en renkontpunkto (La punto desegnita per O ĉe la ilustraĵo no-1). En ĉi tiu teoremo, la divida proporcio estas kalkulita per signo, kaj validas ankaŭ por ekstera divido. Por la linioj AD, BE kaj CF (vidu desegnon), la produto estas la produto <math>\frac{AF}{FB}\cdot\frac{BD}{CD}\cdot\frac{CE}{EA}=1</math> . Alia formuliĝo de la teoremo kiu uzas [[Angulo|angulojn]], konata kiel la '''angula teoremo de Ĉeva'''" estas: : <math>\frac{\sin\angle BAD}{\sin\angle CAD}\cdot\frac{\sin\angle ACF}{\sin\angle BCF}\cdot\frac{\sin\angle CBE}{\sin\angle ABE}=1.</math> Pruvi, ke la du variantoj de la teoremo de Ĉeva estas ekvivalentaj, eblas per uzado de la [[leĝo de sinusoj]]. La fakto, ke la tri [[Mediano (geometrio)|medianoj]] en triangulo renkontiĝas en unu punkto, estas speciala kazo kazo, kiam ĉiuj rilatoj egalas estas egalaj. == Pruvo == La teoremo havas plurajn geometriajn pruvojn, sed la pruvo en la metodoj de [[analitika geometrio]] estas probable la plej simpla el ĉiuj. Ĉar punktoj A, B, C ne estas sur unu rekto, ĉiu punkto sur la ebeno, kaj precipe O (vidu desegnon) estas ilia [[Pondita aritmetika meznombro|pezita mezumo]], tio signifas, estas pezoj <math>\ \alpha,\beta,\gamma</math>, kies sumo egalas 1, tiel ke ĝi plenumas: <math>\ \alpha A+\beta B+\gamma C=O</math> . Ĉar la punkto D situas sur unu linio kun O kaj A, kaj sur alia linio kun B kaj C, jen sekvas: <math>D=\frac{\beta}{\beta+\gamma}B+\frac{\gamma}{\beta+\gamma}C</math> . do <math>\frac{BD}{CD}=\frac{\gamma}{\beta}</math>, Kaj simile, <math>\frac{AF}{FB}=\frac{\beta}{\alpha}</math>, Kaj <math>\frac{CE}{EA}=\frac{\alpha}{\gamma}</math> . Tio estas, la aserto de la teoremo estas tio <math>\frac{\beta}{\alpha}\cdot\frac{\gamma}{\beta}\cdot\frac{\alpha}{\gamma}=1</math>, Kaj ĉi tiu aserto estas alirebla. == Vidu ankaŭ == * [[Eŭklida geometrio]] * [[Teoremo de Taleso]] * [[Teoremo de Menelao]] == Eksteraj Ligiloj == {{Projektoj}} * [http://agutie.homestead.com/files/ceva.htm Interaga pruvo de la proceso de Cheva] * [http://www.cut-the-knot.org/Generalization/ceva.shtml Indico kaj ĝeneraligoj por la proceso de Cheva] * [http://www.cut-the-knot.org/triangle/TrigCeva.shtml Teoremo de Ĉeva - Trigonometria Formulado] * {{MathWorld}} [[Kategorio:Geometrio]] [[Kategorio:Trianguloj]] [[Kategorio:Teoremoj en ebena geometrio]] btvzm3bs4axcm5eocr1sv2v3mpkn2n5 0 732511 9490242 8476120 2026-10-08T07:28:07Z Filozofo 3592 /* */ Lingvaj korektoj 9490242 wikitext text/x-wiki En [[eŭklida geometrio]], '''la teoremo de Menelao''' donas [[Neceso kaj sufiĉo|necesan kaj sufiĉan kondiĉon]], ke tri [[Punkto (geometrio)|punktoj]] sur [[Latero|lateroj]] de [[triangulo]], aŭ sur iliaj daŭrigoj, apartenas al sama [[rekto]]. [[Dosiero:Menelaos's_theorem_1.png|eta| Kazo 1: Du punktoj sur la latero kaj tria punkto en la daŭrigo de la alia latero]] [[Dosiero:Menelaos's_theorem_2.png|eta| Kazo 2: Ĉiuj punktoj sur la daŭrigoj de la lateroj]] La teoremo diras (laŭ la markoj en la maldekstraj desegnoj), ke la punktoj D, E, F situas sur unu linio (en la desegno - la purpura linio) [[se kaj nur se]] ĝi plenumas: <math>\frac{AF}{FB} \cdot \frac{BD}{DC} \cdot \frac{CE}{EA} = -1</math> (Kiam la rilato estas markita de la direkto). == Pruvo == Ni metas tri punktoj al linio [[Perpendikularo|perpendikulara]] al la linio DE; Ni markos ĉiun punkton en la [[projekcio]] per litero de la originala punkto kun [[etikedo]] ('). Laŭ la [[La teoremo de Taleso|teoremo de Taleso]], la teoremo de Menelao, kiun ni volas pruvi, estas [[Ekvivalentrilato|ekvivalenta]] al la determino, ke D' kaj F' kunfandiĝas se kaj nur se: <math>\frac{A'F'}{F'B'} \cdot \frac{B'D'}{D'C'} \cdot \frac{C'D'}{D'A'} = -1</math>, Kaj ĉi tiu formulo samvaloras al <math>\frac{A'F'}{F'B'} \cdot \frac{B'D'}{D'A'} = 1</math>, Ekvivalenta al <math>\frac{A'F'}{F'B'} = \frac{A'D'}{D'B'}</math> . Estas klare, ke ĉi tio ekzistas se kaj nur se D', kaj F' kunfluas. == Vidu ankaŭ == * [[Eŭklida geometrio]] * [[Teoremo de Taleso]] * [[Teoremo de Ĉeva]] {{Projektoj}} [[Kategorio:Geometrio]] [[Kategorio:Trianguloj]] [[Kategorio:Teoremoj en ebena geometrio]] peckvjb7k9uko5qcpmb9l2inlv0y21r 0 739788 9490163 8516371 2026-10-07T23:23:38Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490163 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo |dosiero =Dialog luther botschaft.gif |priskribo =Bildo eltirata el la verko "La bona Dialogo", de Marteno Lutero, eldonita de Erasmus Alberus en [[1523]]. |dato de naskiĝo =[[1498]] }} [[Dosiero:Alcoranus Franciscanorum (1543).jpeg|eta|dekstre|300px|<center>"Alcoranus Franciscanorum" verko eldonita en (1543) far Erasmus Alberus.</center>]] '''Erasmus Alberus''' (1498–1553) estis germana teologo, humanisto, reformisto kaj poeto. == Biografio == Erasmus naskiĝis en la vilaĝo Bruchenbrücken (nun parto de Friedberg, Hesio) ĉirkaŭ la jaro 1500. Kvankam lia patro Tilemann Alber estis lernejo-direktoro, lia frua edukado estis neglektita. Finfine en 1518, li trovis sian vojon al la Universitato de Wittenberg, kie li studis teologion. Li havis la bonŝancon altiri la atenton de Martin Lutero kaj Filipo Melanktono, kaj poste fariĝis unu el la plej aktivaj asistantoj de Lutero en la protestanta reformacio. Li ne nur batalis por la protestanta afero kiel predikisto kaj teologo, sed li estis preskaŭ la sola membro de la partio de Lutero, kiu sukcesis alfronti la romkatolikojn per la armilo de literatura satiro. En 1542 li publikigis prozan satiraĵon, al kiu Lutero verkis la antaŭparolon, "Der Barfusser Monche Eulenspiegel und Alkoran"<ref>Traduko:La nudpiedaj monaĥoj de Eulenspiegel kaj la Korano</ref>, parodia adaptaĵo de la "Liber conformitatum" de la franciskana Bartolommeo Rinonico de Pizo (1338-1401), en kiu la franciskana ordeno estas ridindigita. Ĉi tio altiris reagojn de katolikaj erudiciuloj kiel Henricus Sedulius (1547-1621), kiu publikigis la "Apologeticus aduersus Alcoranum Franciscanorum, pro Libro Conformitatum"<ref>Traduko: Apologetikistoj kontraŭ la franciskana Korano, por la Libro de la Konformeco</ref>, kiu kritikis la argumentojn de Alberus en ĉi tiu satiro. Kun pli alta literatura valoro estas la didaktika kaj satira "Buch von der Tugend und Weisheit" ("Libro de virto kaj saĝo", 1550), kolekto de kvardek naŭ fabloj, en kiuj Alberus enkorpigas siajn opiniojn pri la rilatoj de la Eklezio kaj la Ŝtato. Lia satiro estas tranĉa, sed laŭ scienca kaj humanisma maniero; ĝi ne apelacias al la popularaj pasioj per la furioza sincereco, kiu ebligis al la mastro de la katolika satiraĵo, Thomas Murner (1475-1537), fari tiajn akrajn batojn. Pluraj el la himnoj de Alberus, ĉiuj el kiuj montras la influon de lia majstro Lutero, estis konservitaj en la germana protestanta himnaro. Post la morto de Lutero, Alberus dum kelka tempo estis diakono en Wittenberg; li tamen engaĝiĝis en la tiamaj politikaj konfliktoj, kaj estis en Magdeburgo en 1550–1551, dum tiu urbo estis sieĝita de Morico, la elektisto de Saksio. En 1552 li estis nomumita Ĝenerala Superintendanto ĉe [[Neubrandenburg]], en Meklenburgo, kie li mortis la 5-an de majo 1553. == Verkaro == {{Div col|cols = 3}} * [https://www.google.com.br/books/edition/Ein_sch%C3%B6ner_Dialogus_von_Martino_Luther/FAZfAAAAcAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Ein+sch%C3%B6ner+Dialogus+von+Martino&printsec=frontcover Ein schöner Dialogus, von Martino Luther], [[1523]] * [https://www.google.com.br/books/edition/Alcoranus_Franciscanorum/Uk5WAAAAcAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=inauthor:%22Erasmus+Alberus%22&printsec=frontcover Alcoranus Franciscanorum], [[1543]] * [https://www.google.com.br/books/edition/Lehren_aus_des_Erasmus_Alberus_Buch_von/W8BXAAAAcAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=inauthor:%22Erasmus+Alberus%22&printsec=frontcover Buch von der Tugent und Weißheit], [[1854]] * [https://www.google.com.br/books/edition/Erasmus_Alberus_geistliche_Lieder/WeKlJg71TswC?hl=en&gbpv=1&dq=inauthor:%22Erasmus+Alberus%22&printsec=frontcover Geistliche Lieder nebst der Biographie des Dichters], [[1857]] * [https://www.google.com.br/books/edition/Ivdicivm_Erasmi_Alberi_de_Spongia_Erasmi/x7Q8AAAAcAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=inauthor:%22Erasmus+Alberus%22&printsec=frontcover Ivdicivm], Desiderius Erasmus, Martin Luther, [[1524]] * [https://www.google.com.br/books/edition/Dialogus_von_M_Luther_und_der_Botschaft/Mlg8AAAAcAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=inauthor:%22Erasmus+Alberus%22&printsec=frontcover Dialogus von M. Luther und der Botschaft aus der Hölle], [[1523]] * [https://www.google.com.br/books/edition/Utilissima_praecepta_morum/J3ni_-AZ2DYC?hl=en&gbpv=1&dq=inauthor:%22Erasmus+Alberus%22&printsec=frontcover Utilissima praecepta morum], [[1536]] * [https://www.google.com.br/books/edition/Praecepta_vitae_ac_morum_honestatis_et_p/IqRQAAAAcAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=inauthor:%22Erasmus+Alberus%22&printsec=frontcover Praecepta vitae ac morum honestatis et pietatis], [[1556]] * [https://www.google.com.br/books/edition/Vom_Basilisken_zu_Magdeburg_Item_vom_Han/4KNRAAAAcAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=inauthor:%22Erasmus+Alberus%22&printsec=frontcover Vom Basilisken zu Magdeburg], [[1552]] * [https://www.google.com.br/books/edition/Newe_zeittung_von_Rom_Woher_das_Mordbren/IFVdAAAAcAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=inauthor:%22Erasmus+Alberus%22&printsec=frontcover Newe zeittung von Rom, Woher das Mordbrennen kome?], [[1541]] * [https://www.google.com.br/books/edition/Dialogus_Das_tr%C3%B6stlich_und_liebliche_Ge/sbk4XJ6cNP0C?hl=en&gbpv=1&dq=inauthor:%22Erasmus+Alberus%22&printsec=frontcover Dialogus. Das tröstlich und liebliche Gesprech, zwischen Gott, Adam, Eva, Abel und Cain, von Adams fall und Christi erlösung], [[1552]] * [https://www.google.com.br/books/edition/Absag_brieff_des_F%C3%BCrsten_dyser_welt_et/dwJUAAAAcAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=inauthor:%22Erasmus+Alberus%22&printsec=frontcover Absag brieff des Fürsten dyser welt [et]c. wider Martinum Lutther], [[1524]] * [https://www.google.com.br/books/edition/Vom_Wintervagel_Halcyon_ein_herlick_Wund/4ChSAAAAcAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=inauthor:%22Erasmus+Alberus%22&printsec=frontcover Vom Wintervagel Halcyon, ein herlick Wunderwerck Gottes ...], [[1552]] * [https://www.google.com.br/books/edition/Antiquitates_Wetteraviae_oder_Alterth%C3%BCm/qW5XAAAAcAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=inauthor:%22Erasmus+Alberus%22&printsec=frontcover Antiquitates Wetteraviae], [[1745]] * [https://www.google.com.br/books/edition/Gesprech_b%C3%BCchlein_von_eynem_Bawern_Beli/UwNUAAAAcAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=inauthor:%22Erasmus+Alberus%22&printsec=frontcover Gesprech büchlein, von eynem Bawern, Belial, Erasmo Roterodam vnd Doctor Johan[n] Fabri], [[1524]] * [https://www.google.com.br/books/edition/Ein_warnung_an_den_Bock_Emser/k8KDS8S6mTAC?hl=en&gbpv=1&dq=inauthor:%22Erasmus+Alberus%22&printsec=frontcover Ein warnung an den Bock Emser], [[1521]] * [https://www.google.com.br/books/edition/Ein_Dialogus_oder_Gespr%C3%A4ch_etlicher_Per/Mde3ahvdyPEC?hl=en&gbpv=1&dq=inauthor:%22Erasmus+Alberus%22&printsec=frontcover Ein Dialogus, oder Gespräch etlicher Personen vom Interim], [[1548]] * [https://www.google.com.br/books/edition/Der_Barf%C3%BC%C3%9Fer_M%C3%BCnche_Eulenspiegel_und/rtlcAAAAcAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=inauthor:%22Erasmus+Alberus%22&printsec=frontcover Der Barfüßer Münche Eulenspiegel und Alcoran], [[1542]] * [https://www.google.com.br/books/edition/Von_der_Schlangen_Verf%C3%BCrung_und_Gnade_C/jotWzcShXx8C?hl=en&gbpv=1&dq=inauthor:%22Erasmus+Alberus%22&printsec=frontcover Von der Schlangen Verfürung und Gnade Christi], [[1541]] {{Div col end}} == Literaturo == * [https://web.archive.org/web/20210210213608/https://hymnary.org/person/Alber_Erasmus hymnary.org] * [http://worldcat.org/identities/lccn-n84177490/ WorldCat Identities] * [https://theodora.com/encyclopedia/a/erasmus_alberus.html Theodora] * [https://www.deutsche-biographie.de/sfz547.html Deutsche Biographie] * [https://prabook.com/web/erasmus.alberus/3729013 Prabook] * [https://www.prdl.org/author_view.php?a_id=3657 Post-Reformation Digital Library] * https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118501550 Deutsche Digitale Bibliothek] * [https://data.cerl.org/thesaurus/cnp01322578 CERL Thesaurus] == Vidu ankaŭ == {{Div col|cols = 3}} * [[Filipo Melanktono]] (1467-1560) * [[Marteno Lutero]] (1486-1546) * [[Andreo Karlostado|Andreas Bodenstein]] (1486-1541) * [[Matthias Flacius]] (1520-1575) * [[Simon Musaeus]] (1521-1576) * Bartholomaeus Pisanus (1338-1401) * Henricus Sedulius (1547-1621) * [[Thomas Murner]] (1475-1537) * [[Morico (Saksio)|Maŭrico Elektisto de Saksio]] (1521-1552) {{Div col end}} == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Alber, Erasmus}} [[Kategorio:Germanaj teologoj]] [[Kategorio:Germanaj humanistoj]] [[Kategorio:Germanaj poetoj]] [[Kategorio:Germanaj reformistoj]] [[Kategorio:Universitato de Franeker]] ptbcbuvraj3vzo3w6ytn3k8erceenh7 0 741430 9490168 9444440 2026-10-08T00:10:15Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490168 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Erika Réti |dosiero = |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = |naskonomo = }} '''Erika Réti,''' laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Réti Erika''' estas [[Hungario|hungara]] [[aktoro]], operetkantisto, [[subreto]]. Ŝia [[edzo]] estis [[Jenő Kiss (aktoro)]]. Erika Réti<ref>https://www.imdb.com/name/nm1099815/</ref><ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM110684;jsessionid=6ECFE3EC9712D54D60174E7A6DA58D77</ref> naskiĝis la {{daton|17|majo|1944}} en [[Miskolc]]<!--, ŝi mortis la {{daton||o|20}} en [[]]-->. == Biografio == Erika Réti maturiĝis en [[gimnazio]] en sia naskiĝurbo, poste ŝi apartenis al teatra trupo de [[Nacia Teatro (Miskolc)]] (1962–1969). Ŝi estis membro de [[Teatro Csiky Gergely (Kaposvár)]] jardekon, fine de [[Teatro de Kecskemét]] ekde 1979. Ŝi ricevis [[premio]]jn inter 1993-2017, krome ŝi havas la titolon "eterna membro de Teatro de Kecskemét". Ŝi edziniĝis en [[1973]], ŝi naskis 2 [[filo|gefilojn]] en 1967 kaj 1976. == Ŝiaj teatraj roloj (elekto) == * [[William Shakespeare]]: ** [[Somermeznokta sonĝo]] - Titánia ** [[Rikardo la 3-a]] - Margit ** [[Kiel Plaĉas al Vi]] - Phoobe ** [[Romeo kaj Julieta]] - S-ino Montague ** [[La Komedio de Eraroj]] - Emília ** ''Multa Bruo pri Nenio'' - Ursula ** ''Trojlo kaj Kresida'' - Andromache ** [[La Gajaj Edzinoj de Vindsoro]] - S-ino Sürge * [[Nikolaj Gogol]]: [[La Revizoro]] - Anna Andrejevna * [[Molière]]: ** [[La malsanulo pro imago]] - Angyalka ** [[Tartufo]] - Elmira ** [[L' Avarulo]] - Fruzsina ** [[La Nobela Burĝo]] - Nicole * [[Ede Szigligeti]]: ''Liliomfi'' - Mariska; Kamilla * [[Edmond Rostand]]: [[Cyrano de Bergerac]] - Roxan * [[Pongrác Kacsóh]]: ''János vitéz'' - duonpatrino * [[Imre Kálmán]]: ** ''A cigányprímás'' - Sári; grafino Irinoy ** ''A cirkuszhercegnő'' - Mabel; Karolin ** ''Csárdáskirálynő'' - Cecilia ** ''Montmartre-i ibolya'' - S-ino Durand == Ŝiaj filmaj roloj (elekto) == * ''Mire megvénülünk'' (televizia serio, 1978) * ''A néma levente'' (televizia filmo, (1983) - Gianetta * ''Patika'' (televizia serio, 1993) - estrino * ''Csocsó, avagy éljen május elseje!'' (2001) == Fontoj == * [https://www.kecskemetinemzeti.hu/hu/tarsulat/muveszek.html?szemely_id=3462 hungarlingva biografio kun foto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210926163742/https://www.kecskemetinemzeti.hu/hu/tarsulat/muveszek.html?szemely_id=3462 |date=2021-09-26 }} * [https://www.jegy.hu/person/reti-erika-2714 hungarlingva biografio kun foto] * [https://web.archive.org/web/20211019073214/http://www.hirosnaptar.hu/index.php?oldal=cikk&cikk=ma_tortent_-_2014__majus_17_ hungarlingva biografio kun foto] * [http://mek.oszk.hu/02100/02139/html/sz22/165.html hungarlingva biografio] * [https://port.hu/adatlap/szemely/reti-erika/person-20854] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Reti Erika}} [[Kategorio:Hungaraj aktoroj]] [[Kategorio:Hungaraj operetkantistoj]] [[Kategorio:Hungaraj subretoj]] {{Portalstrio|Biografio}} tuwiell6w91d2qpy9xr99pbjuh2434f 0 743353 9490081 9441333 2026-10-07T18:47:48Z Sj1mor 12103 9490081 wikitext text/x-wiki {{Informkesto artisto|priskribo=}} '''Salvatore GARAU''' (naskiĝis la {{daton|10|oktobro|1953}}) estas [[Italio|itala]] [[skulptisto]] kaj [[pentristo]]. Liaj verkoj temas pri la protektado de la [[medio]], la kulturo kaj la socia [[etiko]]. ''[[Di tanto mare]]'' estis ekspozicio starigita en Oristano fare de [[Michelangelo Pistoletto]] kun Salvatore Garau inter junio 2009 kaj aŭgusto 2009. Ĝi estas konsiderata baza ekspozicio por la evoluo de la skulptaĵoj de Garau, en kiu oni intencis impliki la spektanton farante lin protagonisto de la verko kaj stimulante lin produkti siajn proprajn perceptojn. Ĉe aŭkcio la pentraĵo de Garau "Purpura kadro kun verda dikta ordo", akrilo sur kanvaso, cm. 60×60, el 2015, vendita kontraŭ 11.130 eŭroj, denove superas verkon de [[Maurizio Cattelan]] (dua kun "Peep show 85", vendita kontraŭ 6.700 eŭroj).<ref> L'Incontro (28-a de aprilo 2022) [https: //www.lincontro.news/dipinto-di-salvatore-garau-top-lot-allultima-asta-italiana-di-contemporary-art/]. ''Dipinto di Salvatore Garau supra loto all'ultima asta italiana di contemporary art''. Prenite la 20-an de junio 2023</ref> Garau estis la artisto plej sekvita fare de la amaskomunikilaro tutmonde. == Pentra stilo == Post akademia kaj figura komenco, la artisto disvolvis evokan, pasian kaj romantikan lingvon, bazitan sur "fluida" stilo kie digaĵoj, kolonoj kaj tuboj desegnitaj per grafito ofte estas centrigitaj en la kompozicio. Komence, li plejparte dediĉis sin al nigraj kaj blankaj verkoj.<ref>Crispolti|p. 243, eld. Pirovano.</ref> == Verkoj en Muzeoj == Garau'n verkoj troviĝas en pluraj muzeoj: * [[Gallerie d'Italia - Milano]] en [[Milano]]<ref>Karto de verkoj, [http://progettocultura.prod.h-art.it/it/opere/scultura-che-lancia-lucciole-segnali-di-pioggia ligilo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160824150540/http://progettocultura.prod.h-art.it/it/opere/scultura-che-lancia-lucciole-segnali-di-pioggia |date=2016-08-24 }}</ref> * [[Muzeo de Moderna Arto de Saint-Étienne]] en [[Francio]]<ref>Permanent kolekto, [https://mamc.saint-etienne.fr/fr/collections?combine=Salvatore+Garau&field_type_oeuvre_target_id=All ligilo]</ref> * [[Farnesina-Kolekto]], Muzea Kolekto de la Itala Ministerio pri Eksterlandaj Aferoj<ref>Farnesina-Kolekto, mapo de verkoj, Itala Ministerio pri Eksterlandaj Aferoj, p. 124, [https://collezionefarnesina.esteri.it/collezionefarnesina/resource/doc/2021/02/collezione_farnesina_ii_piano.pdf ligilo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210509204250/https://collezionefarnesina.esteri.it/collezionefarnesina/resource/doc/2021/02/collezione_farnesina_ii_piano.pdf |date=2021-05-09 }}</ref> * [[Itala Ambasado, Seulo]], Sud-Koreio * [[Itala Ambasado, Brasílio]], Brazilo<ref>Brasilien - Ambasado kaj Itala Instituto en Brasílio organizas Personan Ekspozicion de Salvatore Garau, [https://www.esteri.it/mae/it/sala_stampa/archivionotizie/approfondimenti/brasile-aambasciata-e-istituto.html ligilo]</ref> * [[Muzeo de la Dudeka Jarcento]], Civika Muzeo de Nuna Arto en Milano<ref>Matino-Mascheroni, p. 383, [milano ligilo]</ref> * PAC - [[Pavilono de Nuna Arto en Milano]]<ref>Salvatore Garau: Rosso Wagner, [http://www.cittametropolitana.mi.it/cultura/manifestazioni/oberdan/rosso_wagner_salvatore_garau/biografia_artista ligilo]{{404|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[Le Stelline-Fondaĵo]], Milano<ref>Permanent kolekto, [http://www.stelline.it/it/la-fondazione/home/collezione-permanente/collezione-permanente.html ligilo]</ref> * Eksterhejmoma Muzeo de Nuna Arto en [[Maglione (Italio)|Maglione]]<ref>Mapo de verkoj, [http://www.macam.org/map.pdf ligilo]</ref> * [[Civika Galerio de Modeno]]<ref>Battistini-Deggiovanni, pp. 16, 134, 218, [modena ligilo]</ref> * Banco di Sardegna Muzeo<ref>Ankaŭ en Sassari malfermiĝas artaĵkolektoj de institucioj al la publiko, [http://lanuovasardegna.gelocal.it/regione/2011/10/02/news/invito-a-palazzo-banche-come-musei-per-un-giorno-1.3550278 ligilo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160205071528/http://lanuovasardegna.gelocal.it/regione/2011/10/02/news/invito-a-palazzo-banche-come-musei-per-un-giorno-1.3550278 |date=2016-02-05 }}</ref> * MAPP - Paolo Pini Arto Muzeo * Banca di Sassari Kolekto * Ars-Kolekto, Sardinia Fonduso<ref>Salvatore Garau, [https://ars.fondazionedisardegna.it/artista/57/garau ligilo]</ref> == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Lóránd Hegyi, Rosso Wagner - Wagner Red - Garau Salvatore, Ed. Corraini, 2015, ISBN 9788875704773 * Luciano Caramel, ''Dopo il concettuale'', Mazzotta, 1986. * Enrico Crispolti, ''La pittura in Italia. Il Novecento/3. Le ultime ricerche'', edited by Carlo Pirovano, Electa, 1994, ISBN 88-435-4840-9. * Enrico Crispolti, ''Que bien resistes'', Charta, 1994. * Maria Giovanna Battistini kaj Piero Deggiovanni (eldonita de), ''Raccolta del disegno contemporaneo: catalogo generale'', Modena, Nuova Alfa, 1994, ISBN 8877794003. * Lucia Matino, Silvia Mascheroni, ''Civico museo d'arte contemporanea'', Electa, 1994, ISBN 8843557009. * Lóránd Hegyi, ''Salvatore Garau. Photogrammes avec horizon'', Mondadori Electa, 2009, ISBN 8837069995. == Links == * [[Condotta (Garau)]] == Eksteraj ligiloj == * {{it}} Beni Culturali [https://www.lombardiabeniculturali.it/opere-arte/schede/7c060-00010/?view=autori&offset=0&hid=43392&sort=sort_int "Paesaggio con titolo", 1999, Salvatore Garau] {{Vikicitaro}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Garau, Salvatore}} [[Kategorio:Italaj pentristoj|Garau]] 8cvvax155drdlsneeo56xkjtvoa8bct 0 751245 9490170 8215799 2026-10-08T00:26:11Z Taylor 49 126294 {{Prisupre|pri=aktoro|samnoma politikisto, kontraŭfaŝisto kaj divizia generalo|György Pálffy (divizia generalo)}} 9490170 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=aktoro|samnoma politikisto, kontraŭfaŝisto kaj divizia generalo|György Pálffy (divizia generalo)}} {{Informkesto homo |nomo = György Pálffy |dosiero = Pálffy György-Bánk.jpg |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = György Pálffy |naskonomo = }} '''[[Georgo|György]] Pálffy''' [djordj pAlfi], laŭ hungarlingve kutima nomordo kaj kun plena nomo '''Horony György [[Mikaelo|Mihály]]''' [horonj mihAj] estis [[Hungario|hungara]] [[aktoro]]. Lia [[edzino]] estis [[Hermin Haraszthy]]. György Horony<ref>https://www.mymovies.it/persone/gyorgy-palffy/226047/filmografia/</ref><ref>https://hu.wikipedia.org/wiki/P%C3%A1lffy_Gy%C3%B6rgy_(sz%C3%ADnm%C5%B1v%C3%A9sz,_1862%E2%80%931933)</ref> naskiĝis la {{daton|10|marto|1862}} (laŭ alia informo la naskiĝtago estas la 11-a) en [[Hódmezővásárhely]], li mortis la {{daton|9|aprilo|1933}} en [[Budapeŝto]]. == Biografio == György Pálffy ekstudis en [[Universitato de Dramo kaj Filmo (Budapeŝto)|Aktorlernejo]] en [[1880]]. Lia ĉefinstruisto estis [[Ede Paulay]]. En la sekva jaro li jam estis aktoro ĉe [[György Völgyi]] en [[Trencsén]], en 1882 ĉe [[Gerő Aradi]] en [[Szeged]], inter 1883-1886 en trupo de [[Ignác Krecsányi]] en [[Debrecen]], inter 1886-1889 en [[Kolozsvár]]. Tiam li finis la provincan aktoradon kaj li estis membro de [[Nacia Teatro (Budapeŝto)]] ĝis sia pensiuliĝo en 1913. Li edziĝis en [[1880]]. == Liaj teatraj roloj (elekto) == * [[William Shakespeare]]: ** [[Somermeznokta sonĝo]] - Theseus ** [[Romeo kaj Julieta]] - vira titolrolo * [[Johann Wolfgang von Goethe]]: [[Faŭsto]] - titolrolo * [[József Katona]]: ''Bánk bán'' - titolrolo (64-foje) * [[Imre Madách]]: [[La tragedio de l' homo]] - Ádám (unu el la ĉefroloj, 92-foje) * [[Mór Jókai]]: ''Aranyember'' - Mihály Timár (ĉefrolo 97-foje) * [[Ferenc Herczeg]]: ''Bizánc'' - Leonidas * [[:en:Robert Planquette]]: [[:en:Les cloches de Corneville]] - Henry (markizo) * [[Ede Tóth]]: ''A falu rossza'' - titolrolo == Liaj filmaj roloj (elekto) == * ''Nantas'' (1920) - Henry Viscount * ''A sárga árnyék'' (1920) - Wathers (milionulo) * ''A Magyar Nemzeti Színház múltja, jelene és jövője'' (1928) * ''Csak egy kislány van a világon'' (1930) - Gáspár Pálffy (pastro) == Fontoj == * [http://mek.oszk.hu/02100/02139/html/sz20/28.html hungarlingva biografio] * [http://mek.oszk.hu/08700/08756/html/III/szin_III.0507.pdf hungarlingva biografio] * [https://www.arcanum.com/hu/online-kiadvanyok/Lexikonok-magyar-eletrajzi-lexikon-7428D/p-77238/palffy-gyorgy-7727A/ hungarlingva biografio] * [https://www.imdb.com/name/nm1127182/ filmoj] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|}} {{Portalstrio|Biografio}} [[Kategorio:Hungaraj aktoroj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] lx7tohmfdgd1ek3v1wqsgw4pi9rh822 0 755794 9489925 7658680 2026-10-07T12:29:20Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9489925 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Dezső Malonyai |dosiero = |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = |naskonomo = |dato de naskiĝo = {{naskiĝtago|1921|07|24}} |loko de naskiĝo = [[Baja]] ([[Hungara reĝlando]]) }} '''Dezső Malonyai''' [deĵO malonjai], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Malonyay Dezső''' estis [[Hungario|hungara]] [[teatrestro]], [[aktoro]], altlerneja [[instruisto]]. Dezső Malonyai naskiĝis la {{daton|24|julio|1921}} en [[Baja]] (laŭ WikiData la naskiĝurbo estas [[Budapeŝto]]?!), li mortis la {{daton|9|marto|2004}}. == Biografio == Dezső Malonyai maturiĝis en [[gimnazio]] en [[Szekszárd]] en [[1939]], poste li studis en militakademio. Tamen li debutis kiel aktoro en [[Nacia Teatro (Pécs)]] en [[1945]], samtempe li estis sekretario de la teatro. Post 2 jaroj li estis ekonomia estro de [[Teatro Madách]], poste simila estro de [[Teatro de Kecskemét]], inter 1952-1962 ekonomia estro de [[Gaja Teatro]]. Li estis victeatrestro de [[Nacia Teatro (Budapeŝto)]] inter 1962-1965, poste li havis postenon en la koncerna ministerio (1965-1976). Ekde 1976 li denove estis teatrestro en ĉefurbaj teatroj, ekde 1982 en la Nacia Teatro ĝis la emeritiĝo en [[1988]]. Pli frue li ankaŭ instruis en [[Universitato de Dramo kaj Filmo (Budapeŝto)|Altlernejo pri Teatro kaj Filmo]]. == Lia studenta lernolibro == * ''Általános színházgazdasági alapismeretek. – Általános színházi üzemgazdasági alapismeretek'' (1954) == Fontoj == * [https://web.archive.org/web/20220210213115/http://hirosnaptar.hu/index.php?oldal=cikk&cikk=ma_tortent_-_2016__julius_24_ hungarlingva biografio kun foto] * [https://mek.oszk.hu/02100/02139/html/sz15/126.html hungarlingva biografio] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Malonyay Dezso}} [[Kategorio:Hungaraj teatrestroj]] [[Kategorio:Hungaraj aktoroj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] {{Portalstrio|Biografio}} 87m5kk5vfx2f4h66m9kekumh74sy3g1 10 758421 9490273 9421335 2026-10-08T10:21:52Z ListeriaBot 119734 Wikidata list updated [V2] 9490273 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Vikidatumoj listo kapo}}</noinclude>{{Wikidata list |sparql=select * where { { select ?item ?itemLabel ?okres ?okresLabel ?kraj ?krajLabel ?pocet where { ?item wdt:P31 wd:Q5153359 . minus {?item wdt:P31 wd:Q1778846 . } ?item wdt:P1082 ?pocet . } order by asc(?pocet) limit 411 } ?item wdt:P131* ?okres . ?okres wdt:P31 wd:Q548611 . ?okres wdt:P131 ?kraj . ?kraj wdt:P31 wd:Q38911 . SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "cs". } } order by asc(?pocet) asc(?itemLabel) |columns=number:#,label:Článek,P1082:Počet obyvatel,?okres:Okres,?kraj:Kraj |thumb=75 }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Článek ! Počet obyvatel ! Okres ! Kraj |- | style='text-align:right'| 1 | [[Vysoká Lhota]] | 16 | [[Distrikto Pelhřimov]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 2 | [[Čilá]] | 19 | [[Distrikto Rokycany]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 3 | [[Bludov (distrikto Kutná Hora)|Bludov]] | 25 | [[Distrikto Kutná Hora]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 4 | [[Minice]] | 28 | [[Distrikto Písek]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 5 | [[Čejkovice (distrikto Kutná Hora)|Čejkovice]] | 28 | [[Distrikto Kutná Hora]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 6 | [[Kaničky]] | 31 | [[Distrikto Domažlice]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 7 | [[Spělkov]] | 33 | [[Distrikto Žďár nad Sázavou]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 8 | [[Hradiště (distrikto Benešov)|Hradiště]] | 35 | [[Distrikto Benešov]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 9 | [[Staňkovice (distrikto Litoměřice)|Staňkovice]] | 35 | [[Distrikto Litoměřice]] | [[Regiono Ústí nad Labem]] |- | style='text-align:right'| 10 | [[Zadní Střítež]] | 36 | [[Distrikto Tábor]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 11 | [[Studená (distrikto Plzeň-nordo)|Studená]] | 37 | [[Distrikto Plzeň-nordo]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 12 | [[Vanůvek]] | 37 | [[Distrikto Jihlava]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 13 | [[Zblovice]] | 37 | [[Distrikto Znojmo]] | [[Sudmoravia regiono]] |- | style='text-align:right'| 14 | [[Ústup]] | 37 | [[Distrikto Blansko]] | [[Sudmoravia regiono]] |- | style='text-align:right'| 15 | [[Hvožďany (distrikto Domažlice)|Hvožďany]] | 38 | [[Distrikto Domažlice]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 16 | [[Kostelec (distrikto Jičín)|Kostelec]] | 38 | [[Distrikto Jičín]] | [[Regiono Hradec Králové]] |- | style='text-align:right'| 17 | [[Šléglov]] | 38 | [[Distrikto Šumperk]] | [[Regiono Olomouc]] |- | style='text-align:right'| 18 | [[Chlum-Korouhvice]] | 39 | [[Distrikto Žďár nad Sázavou]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 19 | [[Chobot]] | 39 | [[Distrikto Strakonice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 20 | [[Vysoká (distrikto Svitavy)|Vysoká]] | 39 | [[Distrikto Svitavy]] | [[Regiono Pardubice]] |- | style='text-align:right'| 21 | [[Těchařovice]] | 40 | [[Distrikto Příbram]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 22 | [[Vápovice]] | 40 | [[Distrikto Jihlava]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 23 | [[Hostějov]] | 41 | [[Distrikto Uherské Hradiště]] | [[Regiono Zlín]] |- | style='text-align:right'| 24 | [[Želivsko]] | 41 | [[Distrikto Svitavy]] | [[Regiono Pardubice]] |- | style='text-align:right'| 25 | [[Bohunice (distrikto Prachatice)|Bohunice]] | 44 | [[Distrikto Prachatice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 26 | [[Jankov (distrikto Pelhřimov)|Jankov]] | 44 | [[Distrikto Pelhřimov]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 27 | [[Kratušín]] | 44 | [[Distrikto Prachatice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 28 | [[Bradáčov]] | 45 | [[Distrikto Tábor]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 29 | [[Chýstovice]] | 45 | [[Distrikto Pelhřimov]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 30 | [[Dobrohošť (distrikto Jindřichův Hradec)|Dobrohošť]] | 45 | [[Distrikto Jindřichův Hradec]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 31 | [[Lhota u Olešnice]] | 45 | [[Distrikto Blansko]] | [[Sudmoravia regiono]] |- | style='text-align:right'| 32 | [[Lužice (distrikto Prachatice)|Lužice]] | 45 | [[Distrikto Prachatice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 33 | [[Mutkov]] | 45 | [[Distrikto Olomouc]] | [[Regiono Olomouc]] |- | style='text-align:right'| 34 | [[Podhradí nad Dyjí]] | 45 | [[Distrikto Znojmo]] | [[Sudmoravia regiono]] |- | style='text-align:right'| 35 | [[Zlátenka]] | 45 | [[Distrikto Pelhřimov]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 36 | [[Hájek (distrikto Strakonice)|Hájek]] | 46 | [[Distrikto Strakonice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 37 | [[Radějovice (distrikto Strakonice)|Radějovice]] | 46 | [[Distrikto Strakonice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 38 | [[Rosička (distrikto Žďár nad Sázavou)|Rosička]] | 46 | [[Distrikto Žďár nad Sázavou]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 39 | [[Sloupno (distrikto Havlíčkův Brod)|Sloupno]] | 46 | [[Distrikto Havlíčkův Brod]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 40 | [[Kuřimany]] | 47 | [[Distrikto Strakonice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 41 | [[Maňovice]] | 47 | [[Distrikto Klatovy]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 42 | [[Račice (distrikto Žďár nad Sázavou)|Račice]] | 48 | [[Distrikto Žďár nad Sázavou]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 43 | [[Svojkovice (distrikto Jihlava)|Svojkovice]] | 48 | [[Distrikto Jihlava]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 44 | [[Všepadly]] | 48 | [[Distrikto Domažlice]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 45 | [[Chleby (distrikto Benešov)|Chleby]] | 49 | [[Distrikto Benešov]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 46 | [[Chlum (distrikto Rokycany)|Chlum]] | 49 | [[Distrikto Rokycany]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 47 | [[Hradiště (distrikto Rokycany)|Hradiště]] | 49 | [[Distrikto Rokycany]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 48 | [[Líšná (distrikto Žďár nad Sázavou)|Líšná]] | 49 | [[Distrikto Žďár nad Sázavou]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 49 | [[Polánka (distrikto Plzeň-sudo)|Polánka]] | 49 | [[Distrikto Plzeň-sudo]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 50 | [[Slověnice]] | 49 | [[Distrikto Benešov]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 51 | [[Vlkov (distrikto České Budějovice)|Vlkov]] | 49 | [[Distrikto České Budějovice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 52 | [[Županovice (distrikto Jindřichův Hradec)|Županovice]] | 49 | [[Distrikto Jindřichův Hradec]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 53 | [[Milasín]] | 50 | [[Distrikto Žďár nad Sázavou]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 54 | [[Moravecké Pavlovice]] | 50 | [[Distrikto Žďár nad Sázavou]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 55 | [[Vlkanov (distrikto Havlíčkův Brod)|Vlkanov]] | 50 | [[Distrikto Havlíčkův Brod]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 56 | [[Důl (distrikto Pelhřimov)|Důl]] | 51 | [[Distrikto Pelhřimov]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 57 | [[Kařízek]] | 51 | [[Distrikto Rokycany]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 58 | [[Makov (distrikto Blansko)|Makov]] | 51 | [[Distrikto Blansko]] | [[Sudmoravia regiono]] |- | style='text-align:right'| 59 | [[Měkynec]] | 51 | [[Distrikto Strakonice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 60 | [[Petrovičky (distrikto Jičín)|Petrovičky]] | 51 | [[Distrikto Jičín]] | [[Regiono Hradec Králové]] |- | style='text-align:right'| 61 | [[Rovná (distrikto Pelhřimov)|Rovná]] | 51 | [[Distrikto Pelhřimov]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 62 | [[Svrabov]] | 51 | [[Distrikto Tábor]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 63 | [[Vlčetínec]] | 51 | [[Distrikto Jindřichův Hradec]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 64 | [[Zahorčice]] | 51 | [[Distrikto Strakonice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 65 | [[Štítov]] | 51 | [[Distrikto Rokycany]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 66 | [[Kožlí (distrikto Písek)|Kožlí]] | 52 | [[Distrikto Písek]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 67 | [[Kyjov (distrikto Žďár nad Sázavou)|Kyjov]] | 52 | [[Distrikto Žďár nad Sázavou]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 68 | [[Lubné]] | 52 | [[Distrikto Brno-provinco]] | [[Sudmoravia regiono]] |- | style='text-align:right'| 69 | [[Martinice u Onšova]] | 52 | [[Distrikto Pelhřimov]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 70 | [[Vacovice]] | 52 | [[Distrikto Strakonice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 71 | [[Budyně]] | 53 | [[Distrikto Strakonice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 72 | [[Domoraz]] | 53 | [[Distrikto Klatovy]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 73 | [[Hadravova Rosička]] | 53 | [[Distrikto Jindřichův Hradec]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 74 | [[Janoušov]] | 53 | [[Distrikto Šumperk]] | [[Regiono Olomouc]] |- | style='text-align:right'| 75 | [[Úhořilka]] | 53 | [[Distrikto Havlíčkův Brod]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 76 | [[Dolní Lochov]] | 54 | [[Distrikto Jičín]] | [[Regiono Hradec Králové]] |- | style='text-align:right'| 77 | [[Hartinkov]] | 54 | [[Distrikto Svitavy]] | [[Regiono Pardubice]] |- | style='text-align:right'| 78 | [[Horní Smrčné]] | 54 | [[Distrikto Třebíč]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 79 | [[Jiřice u Moravských Budějovic]] | 54 | [[Distrikto Znojmo]] | [[Sudmoravia regiono]] |- | style='text-align:right'| 80 | [[Mlýnské Struhadlo]] | 54 | [[Distrikto Klatovy]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 81 | [[Strýčice]] | 54 | [[Distrikto České Budějovice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 82 | [[Týniště (distrikto Plzeň-sudo)|Týniště]] | 54 | [[Distrikto Plzeň-sudo]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 83 | [[Lažany (distrikto Strakonice)|Lažany]] | 55 | [[Distrikto Strakonice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 84 | [[Drunče]] | 56 | [[Distrikto Jindřichův Hradec]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 85 | [[Heřmanice (distrikto Havlíčkův Brod)|Heřmanice]] | 56 | [[Distrikto Havlíčkův Brod]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 86 | [[Velká Chmelištná]] | 56 | [[Distrikto Rakovník]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 87 | [[Zvotoky]] | 56 | [[Distrikto Strakonice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 88 | [[Bělá (distrikto Pelhřimov)|Bělá]] | 57 | [[Distrikto Pelhřimov]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 89 | [[Nimpšov]] | 57 | [[Distrikto Třebíč]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 90 | [[Všehrdy (distrikto Plzeň-nordo)|Všehrdy]] | 57 | [[Distrikto Plzeň-nordo]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 91 | [[Xaverov]] | 57 | [[Distrikto Benešov]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 92 | [[Bolkov]] | 58 | [[Distrikto Plzeň-sudo]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 93 | [[Košice (distrikto Kutná Hora)|Košice]] | 58 | [[Distrikto Kutná Hora]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 94 | [[Louka (distrikto Blansko)|Louka]] | 58 | [[Distrikto Blansko]] | [[Sudmoravia regiono]] |- | style='text-align:right'| 95 | [[Lubnice]] | 58 | [[Distrikto Znojmo]] | [[Sudmoravia regiono]] |- | style='text-align:right'| 96 | [[Nestrašovice]] | 58 | [[Distrikto Příbram]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 97 | [[Pohnánec]] | 58 | [[Distrikto Tábor]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 98 | [[Proruby]] | 58 | [[Distrikto Rychnov nad Kněžnou]] | [[Regiono Hradec Králové]] |- | style='text-align:right'| 99 | [[Sedlatice]] | 58 | [[Distrikto Jihlava]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 100 | [[Stanovice (distrikto Trutnov)|Stanovice]] | 58 | [[Distrikto Trutnov]] | [[Regiono Hradec Králové]] |- | style='text-align:right'| 101 | [[Řídký]] | 58 | [[Distrikto Svitavy]] | [[Regiono Pardubice]] |- | style='text-align:right'| 102 | [[Životice (distrikto Plzeň-sudo)|Životice]] | 58 | [[Distrikto Plzeň-sudo]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 103 | [[Holotín]] | 59 | [[Distrikto Pardubice]] | [[Regiono Pardubice]] |- | style='text-align:right'| 104 | [[Holovousy (distrikto Plzeň-nordo)|Holovousy]] | 59 | [[Distrikto Plzeň-nordo]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 105 | [[Syrov]] | 59 | [[Distrikto Pelhřimov]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 106 | [[Lány (distrikto Havlíčkův Brod)|Lány]] | 60 | [[Distrikto Havlíčkův Brod]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 107 | [[Olšovice]] | 60 | [[Distrikto Prachatice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 108 | [[Rabakov]] | 60 | [[Distrikto Mladá Boleslav]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 109 | [[Řikonín]] | 60 | [[Distrikto Brno-provinco]] | [[Sudmoravia regiono]] |- | style='text-align:right'| 110 | [[Nový Jimramov]] | 61 | [[Distrikto Žďár nad Sázavou]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 111 | [[Zadní Vydří]] | 61 | [[Distrikto Jihlava]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 112 | [[Zdeňkov]] | 61 | [[Distrikto Jihlava]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 113 | [[Čenkov u Bechyně]] | 61 | [[Distrikto České Budějovice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 114 | [[Děkanovice]] | 62 | [[Distrikto Benešov]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 115 | [[Janůvky]] | 62 | [[Distrikto Svitavy]] | [[Regiono Pardubice]] |- | style='text-align:right'| 116 | [[Radimovice u Tábora]] | 62 | [[Distrikto Tábor]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 117 | [[Vrbice (distrikto Prachatice)|Vrbice]] | 62 | [[Distrikto Prachatice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 118 | [[Dolní Těšice]] | 63 | [[Distrikto Přerov]] | [[Regiono Olomouc]] |- | style='text-align:right'| 119 | [[Lesná (distrikto Pelhřimov)|Lesná]] | 63 | [[Distrikto Pelhřimov]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 120 | [[Lovčovice]] | 63 | [[Distrikto Třebíč]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 121 | [[Pustina]] | 63 | [[Distrikto Ústí nad Orlicí]] | [[Regiono Pardubice]] |- | style='text-align:right'| 122 | [[Rosička (distrikto Jindřichův Hradec)|Rosička]] | 63 | [[Distrikto Jindřichův Hradec]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 123 | [[Václavy]] | 63 | [[Distrikto Rakovník]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 124 | [[Blažim (distrikto Plzeň-nordo)|Blažim]] | 64 | [[Distrikto Plzeň-nordo]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 125 | [[Březí (distrikto Strakonice)|Březí]] | 64 | [[Distrikto Strakonice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 126 | [[Choratice]] | 64 | [[Distrikto Benešov]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 127 | [[Dílce]] | 64 | [[Distrikto Jičín]] | [[Regiono Hradec Králové]] |- | style='text-align:right'| 128 | [[Slatina (distrikto Plzeň-nordo)|Slatina]] | 64 | [[Distrikto Plzeň-nordo]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 129 | [[Střítež pod Křemešníkem]] | 64 | [[Distrikto Pelhřimov]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 130 | [[Vrážné]] | 64 | [[Distrikto Svitavy]] | [[Regiono Pardubice]] |- | style='text-align:right'| 131 | [[Vísky (distrikto Rokycany)|Vísky]] | 64 | [[Distrikto Rokycany]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 132 | [[Útěchovice]] | 64 | [[Distrikto Pelhřimov]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 133 | [[Eš]] | 65 | [[Distrikto Pelhřimov]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 134 | [[Hora Svatého Václava]] | 65 | [[Distrikto Domažlice]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 135 | [[Kunčina Ves]] | 65 | [[Distrikto Blansko]] | [[Sudmoravia regiono]] |- | style='text-align:right'| 136 | [[Slavníč]] | 65 | [[Distrikto Havlíčkův Brod]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 137 | [[Urbanice (distrikto Pardubice)|Urbanice]] | 65 | [[Distrikto Pardubice]] | [[Regiono Pardubice]] |- | style='text-align:right'| 138 | [[Velečín]] | 65 | [[Distrikto Plzeň-nordo]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 139 | [[Závraty]] | 65 | [[Distrikto České Budějovice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 140 | [[Únice]] | 65 | [[Distrikto Strakonice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 141 | [[Dunice]] | 66 | [[Distrikto Benešov]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 142 | [[Dívčí Kopy]] | 66 | [[Distrikto Jindřichův Hradec]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 143 | [[Nová Pláň]] | 66 | [[Distrikto Bruntál]] | [[Moraviasilezia regiono]] |- | style='text-align:right'| 144 | [[Nová Ves u Jarošova]] | 66 | [[Distrikto Svitavy]] | [[Regiono Pardubice]] |- | style='text-align:right'| 145 | [[Zábrdí]] | 66 | [[Distrikto Prachatice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 146 | [[Hornice]] | 67 | [[Distrikto Třebíč]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 147 | [[Hornosín]] | 67 | [[Distrikto Strakonice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 148 | [[Horní Paseka]] | 67 | [[Distrikto Havlíčkův Brod]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 149 | [[Okrouhlá (distrikto Písek)|Okrouhlá]] | 67 | [[Distrikto Písek]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 150 | [[Popůvky (distrikto Třebíč)|Popůvky]] | 67 | [[Distrikto Třebíč]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 151 | [[Třešovice]] | 67 | [[Distrikto Strakonice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 152 | [[Vevčice]] | 67 | [[Distrikto Znojmo]] | [[Sudmoravia regiono]] |- | style='text-align:right'| 153 | [[Zálesná Zhoř]] | 67 | [[Distrikto Brno-provinco]] | [[Sudmoravia regiono]] |- | style='text-align:right'| 154 | [[Dolní Hradiště]] | 68 | [[Distrikto Plzeň-nordo]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 155 | [[Horská Kvilda]] | 68 | [[Distrikto Klatovy]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 156 | [[Lhotka (distrikto Přerov)|Lhotka]] | 68 | [[Distrikto Přerov]] | [[Regiono Olomouc]] |- | style='text-align:right'| 157 | [[Libchyně]] | 68 | [[Distrikto Náchod]] | [[Regiono Hradec Králové]] |- | style='text-align:right'| 158 | [[Milejovice]] | 68 | [[Distrikto Strakonice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 159 | [[Oslnovice]] | 68 | [[Distrikto Znojmo]] | [[Sudmoravia regiono]] |- | style='text-align:right'| 160 | [[Volevčice (distrikto Jihlava)|Volevčice]] | 68 | [[Distrikto Jihlava]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 161 | [[Bdín]] | 69 | [[Distrikto Rakovník]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 162 | [[Ježov (distrikto Pelhřimov)|Ježov]] | 69 | [[Distrikto Pelhřimov]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 163 | [[Katov (distrikto Tábor)|Katov]] | 69 | [[Distrikto Tábor]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 164 | [[Krakovec]] | 69 | [[Distrikto Rakovník]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 165 | [[Mezihoří (distrikto Klatovy)|Mezihoří]] | 69 | [[Distrikto Klatovy]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 166 | [[Záhoří (distrikto Tábor)|Záhoří]] | 69 | [[Distrikto Tábor]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 167 | [[Újezdec (distrikto Jindřichův Hradec)|Újezdec]] | 69 | [[Distrikto Jindřichův Hradec]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 168 | [[Útěchovičky]] | 69 | [[Distrikto Pelhřimov]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 169 | [[Bukovník]] | 70 | [[Distrikto Klatovy]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 170 | [[Přebuz]] | 70 | [[Distrikto Sokolov]] | [[Regiono Karlovy Vary]] |- | style='text-align:right'| 171 | [[Třebějice]] | 70 | [[Distrikto Tábor]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 172 | [[Nový Dvůr (distrikto Nymburk)|Nový Dvůr]] | 71 | [[Distrikto Nymburk]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 173 | [[Ostrov (distrikto Benešov)|Ostrov]] | 71 | [[Distrikto Benešov]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 174 | [[Pastuchovice]] | 71 | [[Distrikto Plzeň-nordo]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 175 | [[Pšánky]] | 71 | [[Distrikto Hradec Králové]] | [[Regiono Hradec Králové]] |- | style='text-align:right'| 176 | [[Vikantice]] | 71 | [[Distrikto Šumperk]] | [[Regiono Olomouc]] |- | style='text-align:right'| 177 | [[Vícemil]] | 71 | [[Distrikto Jindřichův Hradec]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 178 | [[Krejnice]] | 72 | [[Distrikto Strakonice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 179 | [[Plchovice]] | 72 | [[Distrikto Ústí nad Orlicí]] | [[Regiono Pardubice]] |- | style='text-align:right'| 180 | [[Skryje (distrikto Brno-provinco)|Skryje]] | 72 | [[Distrikto Brno-provinco]] | [[Sudmoravia regiono]] |- | style='text-align:right'| 181 | [[Šetějovice]] | 72 | [[Distrikto Benešov]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 182 | [[Klatovec]] | 73 | [[Distrikto Jihlava]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 183 | [[Kluky (distrikto Mladá Boleslav)|Kluky]] | 73 | [[Distrikto Mladá Boleslav]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 184 | [[Proseč (distrikto Pelhřimov)|Proseč]] | 73 | [[Distrikto Pelhřimov]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 185 | [[Doňov]] | 74 | [[Distrikto Jindřichův Hradec]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 186 | [[Haškovcova Lhota]] | 74 | [[Distrikto Tábor]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 187 | [[Mohelnice (distrikto Plzeň-sudo)|Mohelnice]] | 74 | [[Distrikto Plzeň-sudo]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 188 | [[Nelepeč-Žernůvka]] | 74 | [[Distrikto Brno-provinco]] | [[Sudmoravia regiono]] |- | style='text-align:right'| 189 | [[Pohleď]] | 74 | [[Distrikto Havlíčkův Brod]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 190 | [[Těchobuz]] | 74 | [[Distrikto Pelhřimov]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 191 | [[Chlístov (distrikto Rychnov nad Kněžnou)|Chlístov]] | 75 | [[Distrikto Rychnov nad Kněžnou]] | [[Regiono Hradec Králové]] |- | style='text-align:right'| 192 | [[Jedlany]] | 75 | [[Distrikto Tábor]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 193 | [[Litichovice]] | 75 | [[Distrikto Benešov]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 194 | [[Zhoř (distrikto Brno-provinco)|Zhoř]] | 75 | [[Distrikto Brno-provinco]] | [[Sudmoravia regiono]] |- | style='text-align:right'| 195 | [[Biskupice (distrikto Chrudim)|Biskupice]] | 76 | [[Distrikto Chrudim]] | [[Regiono Pardubice]] |- | style='text-align:right'| 196 | [[Boňkov]] | 76 | [[Distrikto Havlíčkův Brod]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 197 | [[Bratronice (distrikto Strakonice)|Bratronice]] | 76 | [[Distrikto Strakonice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 198 | [[Brodeslavy]] | 76 | [[Distrikto Plzeň-nordo]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 199 | [[Lhotka u Radnic]] | 76 | [[Distrikto Rokycany]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 200 | [[Olší (distrikto Jihlava)|Olší]] | 76 | [[Distrikto Jihlava]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 201 | [[Ostřetice]] | 76 | [[Distrikto Klatovy]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 202 | [[Ořechov (distrikto Jihlava)|Ořechov]] | 76 | [[Distrikto Jihlava]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 203 | [[Probulov]] | 76 | [[Distrikto Písek]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 204 | [[Přeckov]] | 76 | [[Distrikto Třebíč]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 205 | [[Rybníček (distrikto Havlíčkův Brod)|Rybníček]] | 76 | [[Distrikto Havlíčkův Brod]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 206 | [[Vodranty]] | 76 | [[Distrikto Kutná Hora]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 207 | [[Horní Vilémovice]] | 77 | [[Distrikto Třebíč]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 208 | [[Neveklovice]] | 77 | [[Distrikto Mladá Boleslav]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 209 | [[Onšov (distrikto Znojmo)|Onšov]] | 77 | [[Distrikto Znojmo]] | [[Sudmoravia regiono]] |- | style='text-align:right'| 210 | [[Pohorovice]] | 77 | [[Distrikto Strakonice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 211 | [[Skály (distrikto Strakonice)|Skály]] | 77 | [[Distrikto Strakonice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 212 | [[Srbce (distrikto Prostějov)|Srbce]] | 77 | [[Distrikto Prostějov]] | [[Regiono Olomouc]] |- | style='text-align:right'| 213 | [[Drahouš]] | 78 | [[Distrikto Rakovník]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 214 | [[Kamenný Malíkov]] | 78 | [[Distrikto Jindřichův Hradec]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 215 | [[Kunkovice]] | 78 | [[Distrikto Kroměříž]] | [[Regiono Zlín]] |- | style='text-align:right'| 216 | [[Močerady]] | 78 | [[Distrikto Domažlice]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 217 | [[Sebečice]] | 78 | [[Distrikto Rokycany]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 218 | [[Tasovice (distrikto Blansko)|Tasovice]] | 78 | [[Distrikto Blansko]] | [[Sudmoravia regiono]] |- | style='text-align:right'| 219 | [[Švihov (distrikto Rakovník)|Švihov]] | 78 | [[Distrikto Rakovník]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 220 | [[Bečice (distrikto Tábor)|Bečice]] | 79 | [[Distrikto Tábor]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 221 | [[Blanné]] | 79 | [[Distrikto Znojmo]] | [[Sudmoravia regiono]] |- | style='text-align:right'| 222 | [[Hracholusky (distrikto Rakovník)|Hracholusky]] | 79 | [[Distrikto Rakovník]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 223 | [[Píšť (distrikto Pelhřimov)|Píšť]] | 79 | [[Distrikto Pelhřimov]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 224 | [[Dubovice]] | 80 | [[Distrikto Pelhřimov]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 225 | [[Honětice]] | 80 | [[Distrikto Kroměříž]] | [[Regiono Zlín]] |- | style='text-align:right'| 226 | [[Hrachoviště]] | 80 | [[Distrikto Jindřichův Hradec]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 227 | [[Kamenec (distrikto Rokycany)|Kamenec]] | 80 | [[Distrikto Rokycany]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 228 | [[Lesůňky]] | 80 | [[Distrikto Třebíč]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 229 | [[Pohnání]] | 80 | [[Distrikto Tábor]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 230 | [[Ponědrážka]] | 80 | [[Distrikto Jindřichův Hradec]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 231 | [[Suchá Lhota]] | 80 | [[Distrikto Svitavy]] | [[Regiono Pardubice]] |- | style='text-align:right'| 232 | [[Troskovice]] | 80 | [[Distrikto Semily]] | [[Regiono Liberec]] |- | style='text-align:right'| 233 | [[Vlčí]] | 80 | [[Distrikto Plzeň-sudo]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 234 | [[Černýšovice]] | 80 | [[Distrikto Tábor]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 235 | [[Žerůtky (distrikto Blansko)|Žerůtky]] | 80 | [[Distrikto Blansko]] | [[Sudmoravia regiono]] |- | style='text-align:right'| 236 | [[Županovice (distrikto Příbram)|Županovice]] | 80 | [[Distrikto Příbram]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 237 | [[Chomle]] | 81 | [[Distrikto Rokycany]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 238 | [[Dolní Sokolovec]] | 81 | [[Distrikto Havlíčkův Brod]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 239 | [[Javor]] | 81 | [[Distrikto Klatovy]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 240 | [[Olbramov]] | 81 | [[Distrikto Tachov]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 241 | [[Staré Bříště]] | 81 | [[Distrikto Pelhřimov]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 242 | [[Újezdec (distrikto Prachatice)|Újezdec]] | 81 | [[Distrikto Prachatice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 243 | [[Haluzice (distrikto Zlín)|Haluzice]] | 82 | [[Distrikto Zlín]] | [[Regiono Zlín]] |- | style='text-align:right'| 244 | [[Hodonín (distrikto Chrudim)|Hodonín]] | 82 | [[Distrikto Chrudim]] | [[Regiono Pardubice]] |- | style='text-align:right'| 245 | [[Jiratice]] | 82 | [[Distrikto Třebíč]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 246 | [[Kalenice]] | 82 | [[Distrikto Strakonice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 247 | [[Libochovičky]] | 82 | [[Distrikto Kladno]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 248 | [[Ohařice]] | 82 | [[Distrikto Jičín]] | [[Regiono Hradec Králové]] |- | style='text-align:right'| 249 | [[Olšany (distrikto Jihlava)|Olšany]] | 82 | [[Distrikto Jihlava]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 250 | [[Smilovice (distrikto Rakovník)|Smilovice]] | 82 | [[Distrikto Rakovník]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 251 | [[Sudějov]] | 82 | [[Distrikto Kutná Hora]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 252 | [[Šebestěnice]] | 82 | [[Distrikto Kutná Hora]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 253 | [[Kovčín]] | 83 | [[Distrikto Klatovy]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 254 | [[Mešno]] | 83 | [[Distrikto Rokycany]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 255 | [[Pelechy]] | 83 | [[Distrikto Domažlice]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 256 | [[Přepychy (distrikto Pardubice)|Přepychy]] | 83 | [[Distrikto Pardubice]] | [[Regiono Pardubice]] |- | style='text-align:right'| 257 | [[Zvolenovice]] | 83 | [[Distrikto Jihlava]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 258 | [[Borovná]] | 84 | [[Distrikto Jihlava]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 259 | [[Kuňovice]] | 84 | [[Distrikto Benešov]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 260 | [[Libětice]] | 84 | [[Distrikto Strakonice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 261 | [[Rojetín]] | 84 | [[Distrikto Brno-provinco]] | [[Sudmoravia regiono]] |- | style='text-align:right'| 262 | [[Ubušínek]] | 84 | [[Distrikto Žďár nad Sázavou]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 263 | [[Vanov]] | 84 | [[Distrikto Jihlava]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 264 | [[Arneštovice]] | 85 | [[Distrikto Pelhřimov]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 265 | [[Bujesily]] | 85 | [[Distrikto Rokycany]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 266 | [[Hojovice]] | 85 | [[Distrikto Pelhřimov]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 267 | [[Horní Němčice]] | 85 | [[Distrikto Jindřichův Hradec]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 268 | [[Jedlá]] | 85 | [[Distrikto Havlíčkův Brod]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 269 | [[Meziříčko (distrikto Třebíč)|Meziříčko]] | 85 | [[Distrikto Třebíč]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 270 | [[Milešín]] | 85 | [[Distrikto Žďár nad Sázavou]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 271 | [[Nicov]] | 85 | [[Distrikto Prachatice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 272 | [[Oprostovice]] | 85 | [[Distrikto Přerov]] | [[Regiono Olomouc]] |- | style='text-align:right'| 273 | [[Prodašice]] | 85 | [[Distrikto Mladá Boleslav]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 274 | [[Vrchovnice]] | 85 | [[Distrikto Hradec Králové]] | [[Regiono Hradec Králové]] |- | style='text-align:right'| 275 | [[Štichov]] | 85 | [[Distrikto Plzeň-sudo]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 276 | [[Brodec]] | 86 | [[Distrikto Louny]] | [[Regiono Ústí nad Labem]] |- | style='text-align:right'| 277 | [[Bukovina u Přelouče]] | 86 | [[Distrikto Pardubice]] | [[Regiono Pardubice]] |- | style='text-align:right'| 278 | [[Hnačov]] | 86 | [[Distrikto Klatovy]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 279 | [[Horní Rožínka]] | 86 | [[Distrikto Žďár nad Sázavou]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 280 | [[Horčápsko]] | 86 | [[Distrikto Příbram]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 281 | [[Kozojedy (distrikto Rakovník)|Kozojedy]] | 86 | [[Distrikto Rakovník]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 282 | [[Křišťanov]] | 86 | [[Distrikto Prachatice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 283 | [[Libkov (distrikto Chrudim)|Libkov]] | 86 | [[Distrikto Chrudim]] | [[Regiono Pardubice]] |- | style='text-align:right'| 284 | [[Nehodiv]] | 86 | [[Distrikto Klatovy]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 285 | [[Trpík]] | 86 | [[Distrikto Ústí nad Orlicí]] | [[Regiono Pardubice]] |- | style='text-align:right'| 286 | [[Řitonice]] | 86 | [[Distrikto Mladá Boleslav]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 287 | [[Kolaje]] | 87 | [[Distrikto Nymburk]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 288 | [[Přerubenice]] | 87 | [[Distrikto Rakovník]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 289 | [[Račice (distrikto Třebíč)|Račice]] | 87 | [[Distrikto Třebíč]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 290 | [[Tužice]] | 87 | [[Distrikto Klatovy]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 291 | [[Řídelov]] | 87 | [[Distrikto Jihlava]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 292 | [[Bačkovice]] | 88 | [[Distrikto Třebíč]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 293 | [[Kyje (distrikto Jičín)|Kyje]] | 88 | [[Distrikto Jičín]] | [[Regiono Hradec Králové]] |- | style='text-align:right'| 294 | [[Němčičky (distrikto Znojmo)|Němčičky]] | 88 | [[Distrikto Znojmo]] | [[Sudmoravia regiono]] |- | style='text-align:right'| 295 | [[Stehlovice]] | 88 | [[Distrikto Písek]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 296 | [[Černíkovice (distrikto Plzeň-nordo)|Černíkovice]] | 88 | [[Distrikto Plzeň-nordo]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 297 | [[Kvílice]] | 89 | [[Distrikto Kladno]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 298 | [[Litohošť]] | 89 | [[Distrikto Pelhřimov]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 299 | [[Otín (distrikto Jihlava)|Otín]] | 89 | [[Distrikto Jihlava]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 300 | [[Snět]] | 89 | [[Distrikto Benešov]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 301 | [[Vratislávka]] | 89 | [[Distrikto Brno-provinco]] | [[Sudmoravia regiono]] |- | style='text-align:right'| 302 | [[Vysočany (distrikto Znojmo)|Vysočany]] | 89 | [[Distrikto Znojmo]] | [[Sudmoravia regiono]] |- | style='text-align:right'| 303 | [[Újezd (distrikto Znojmo)|Újezd]] | 89 | [[Distrikto Znojmo]] | [[Sudmoravia regiono]] |- | style='text-align:right'| 304 | [[Švábov]] | 89 | [[Distrikto Jihlava]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 305 | [[Žirov]] | 89 | [[Distrikto Pelhřimov]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 306 | [[Bílov (distrikto Plzeň-nordo)|Bílov]] | 90 | [[Distrikto Plzeň-nordo]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 307 | [[Heřmaneč]] | 90 | [[Distrikto Jindřichův Hradec]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 308 | [[Kukle]] | 90 | [[Distrikto Svitavy]] | [[Regiono Pardubice]] |- | style='text-align:right'| 309 | [[Nezabudice]] | 90 | [[Distrikto Rakovník]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 310 | [[Odunec]] | 90 | [[Distrikto Třebíč]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 311 | [[Pětikozly]] | 90 | [[Distrikto Mladá Boleslav]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 312 | [[Radonín]] | 90 | [[Distrikto Třebíč]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 313 | [[Rozseč (distrikto Žďár nad Sázavou)|Rozseč]] | 90 | [[Distrikto Žďár nad Sázavou]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 314 | [[Strachoňovice]] | 90 | [[Distrikto Jihlava]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 315 | [[Vojníkov]] | 90 | [[Distrikto Písek]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 316 | [[Zvěstovice]] | 90 | [[Distrikto Havlíčkův Brod]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 317 | [[Zádolí]] | 90 | [[Distrikto Ústí nad Orlicí]] | [[Regiono Pardubice]] |- | style='text-align:right'| 318 | [[Úlehle]] | 90 | [[Distrikto Strakonice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 319 | [[Čečkovice]] | 90 | [[Distrikto Havlíčkův Brod]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 320 | [[Borovnice (distrikto Benešov)|Borovnice]] | 91 | [[Distrikto Benešov]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 321 | [[Brzánky]] | 91 | [[Distrikto Litoměřice]] | [[Regiono Ústí nad Labem]] |- | style='text-align:right'| 322 | [[Budkov (distrikto Prachatice)|Budkov]] | 91 | [[Distrikto Prachatice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 323 | [[Horní Myslová]] | 91 | [[Distrikto Jihlava]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 324 | [[Kostelní Myslová]] | 91 | [[Distrikto Jihlava]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 325 | [[Mohelnice nad Jizerou]] | 91 | [[Distrikto Mladá Boleslav]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 326 | [[Proseč pod Křemešníkem]] | 91 | [[Distrikto Pelhřimov]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 327 | [[Schořov]] | 91 | [[Distrikto Kutná Hora]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 328 | [[Janovice v Podještědí]] | 92 | [[Distrikto Liberec]] | [[Regiono Liberec]] |- | style='text-align:right'| 329 | [[Jindřichovice (distrikto Jihlava)|Jindřichovice]] | 92 | [[Distrikto Jihlava]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 330 | [[Kojatín]] | 92 | [[Distrikto Třebíč]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 331 | [[Nasavrky (distrikto Tábor)]] | 92 | [[Distrikto Tábor]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 332 | [[Čelistná]] | 92 | [[Distrikto Pelhřimov]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 333 | [[Dvory (distrikto Prachatice)|Dvory]] | 93 | [[Distrikto Prachatice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 334 | [[Hodětín]] | 93 | [[Distrikto Tábor]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 335 | [[Leškovice]] | 93 | [[Distrikto Havlíčkův Brod]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 336 | [[Pivkovice]] | 93 | [[Distrikto Strakonice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 337 | [[Soběraz]] | 93 | [[Distrikto Jičín]] | [[Regiono Hradec Králové]] |- | style='text-align:right'| 338 | [[Bácovice]] | 94 | [[Distrikto Pelhřimov]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 339 | [[Cidlina (distrikto Třebíč)|Cidlina]] | 94 | [[Distrikto Třebíč]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 340 | [[Křižanov (distrikto Písek)|Křižanov]] | 94 | [[Distrikto Písek]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 341 | [[Přední Zborovice]] | 94 | [[Distrikto Strakonice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 342 | [[Rodná]] | 94 | [[Distrikto Tábor]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 343 | [[Sedliště (distrikto Jičín)|Sedliště]] | 94 | [[Distrikto Jičín]] | [[Regiono Hradec Králové]] |- | style='text-align:right'| 344 | [[Bukovany (distrikto Příbram)|Bukovany]] | 95 | [[Distrikto Příbram]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 345 | [[Hlince]] | 95 | [[Distrikto Plzeň-nordo]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 346 | [[Hlupín]] | 95 | [[Distrikto Strakonice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 347 | [[Myslín]] | 95 | [[Distrikto Písek]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 348 | [[Svatojanský Újezd]] | 95 | [[Distrikto Jičín]] | [[Regiono Hradec Králové]] |- | style='text-align:right'| 349 | [[Trotina]] | 95 | [[Distrikto Trutnov]] | [[Regiono Hradec Králové]] |- | style='text-align:right'| 350 | [[Želkovice]] | 95 | [[Distrikto Louny]] | [[Regiono Ústí nad Labem]] |- | style='text-align:right'| 351 | [[Borek (distrikto Jičín)|Borek]] | 96 | [[Distrikto Jičín]] | [[Regiono Hradec Králové]] |- | style='text-align:right'| 352 | [[Borovno]] | 96 | [[Distrikto Plzeň-sudo]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 353 | [[Drslavice (distrikto Prachatice)|Drslavice]] | 96 | [[Distrikto Prachatice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 354 | [[Krajníčko]] | 96 | [[Distrikto Strakonice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 355 | [[Kubova Huť]] | 96 | [[Distrikto Prachatice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 356 | [[Morašice (distrikto Pardubice)|Morašice]] | 96 | [[Distrikto Pardubice]] | [[Regiono Pardubice]] |- | style='text-align:right'| 357 | [[Nejepín]] | 96 | [[Distrikto Havlíčkův Brod]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 358 | [[Počaply]] | 96 | [[Distrikto Příbram]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 359 | [[Prusice (distrikto Prago-oriento)|Prusice]] | 96 | [[Distrikto Prago-oriento]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 360 | [[Slatina (distrikto Klatovy)|Slatina]] | 96 | [[Distrikto Klatovy]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 361 | [[Vlkov pod Oškobrhem]] | 96 | [[Distrikto Nymburk]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 362 | [[Vlčtejn]] | 96 | [[Distrikto Plzeň-sudo]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 363 | [[Zvíkov (distrikto Český Krumlov)|Zvíkov]] | 96 | [[Distrikto Český Krumlov]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 364 | [[Zálužice]] | 96 | [[Distrikto Louny]] | [[Regiono Ústí nad Labem]] |- | style='text-align:right'| 365 | [[Bukovice (distrikto Brno-provinco)|Bukovice]] | 97 | [[Distrikto Brno-provinco]] | [[Sudmoravia regiono]] |- | style='text-align:right'| 366 | [[Dolní Vilímeč]] | 97 | [[Distrikto Jihlava]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 367 | [[Doubice]] | 97 | [[Distrikto Děčín]] | [[Regiono Ústí nad Labem]] |- | style='text-align:right'| 368 | [[Lesná (distrikto Třebíč)|Lesná]] | 97 | [[Distrikto Třebíč]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 369 | [[Lhotka (distrikto Jihlava)|Lhotka]] | 97 | [[Distrikto Jihlava]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 370 | [[Velké Tresné]] | 97 | [[Distrikto Žďár nad Sázavou]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 371 | [[Bořetín (distrikto Jindřichův Hradec)|Bořetín]] | 98 | [[Distrikto Jindřichův Hradec]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 372 | [[Brtnička]] | 98 | [[Distrikto Jihlava]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 373 | [[Grunta]] | 98 | [[Distrikto Kolín]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 374 | [[Holenice]] | 98 | [[Distrikto Semily]] | [[Regiono Liberec]] |- | style='text-align:right'| 375 | [[Horní Řepčice]] | 98 | [[Distrikto Litoměřice]] | [[Regiono Ústí nad Labem]] |- | style='text-align:right'| 376 | [[Luka (distrikto Česká Lípa)|Luka]] | 98 | [[Distrikto Česká Lípa]] | [[Regiono Liberec]] |- | style='text-align:right'| 377 | [[Horní Radslavice]] | 99 | [[Distrikto Žďár nad Sázavou]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 378 | [[Nový Telečkov]] | 99 | [[Distrikto Třebíč]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 379 | [[Podolí (distrikto Žďár nad Sázavou)|Podolí]] | 99 | [[Distrikto Žďár nad Sázavou]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 380 | [[Radňoves]] | 99 | [[Distrikto Žďár nad Sázavou]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 381 | [[Višňová (distrikto Jindřichův Hradec)|Višňová]] | 99 | [[Distrikto Jindřichův Hradec]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 382 | [[Řemíčov]] | 99 | [[Distrikto Tábor]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 383 | [[Židovice (distrikto Jičín)|Židovice]] | 99 | [[Distrikto Jičín]] | [[Regiono Hradec Králové]] |- | style='text-align:right'| 384 | [[Hrutov]] | 100 | [[Distrikto Jihlava]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 385 | [[Hrádek (distrikto Ústí nad Orlicí)|Hrádek]] | 100 | [[Distrikto Ústí nad Orlicí]] | [[Regiono Pardubice]] |- | style='text-align:right'| 386 | [[Jahodov]] | 100 | [[Distrikto Rychnov nad Kněžnou]] | [[Regiono Hradec Králové]] |- | style='text-align:right'| 387 | [[Kejnice]] | 100 | [[Distrikto Klatovy]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 388 | [[Nové Hutě]] | 100 | [[Distrikto Prachatice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 389 | [[Okarec]] | 100 | [[Distrikto Třebíč]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 390 | [[Osové]] | 100 | [[Distrikto Žďár nad Sázavou]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 391 | [[Skorkov (distrikto Havlíčkův Brod)|Skorkov]] | 100 | [[Distrikto Havlíčkův Brod]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 392 | [[Tušovice]] | 100 | [[Distrikto Příbram]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 393 | [[Bořetice (distrikto Pelhřimov)|Bořetice]] | 101 | [[Distrikto Pelhřimov]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 394 | [[Kozlovice (distrikto Plzeň-sudo)|Kozlovice]] | 101 | [[Distrikto Plzeň-sudo]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 395 | [[Lubě]] | 101 | [[Distrikto Blansko]] | [[Sudmoravia regiono]] |- | style='text-align:right'| 396 | [[Ostružno (distrikto Jičín)|Ostružno]] | 101 | [[Distrikto Jičín]] | [[Regiono Hradec Králové]] |- | style='text-align:right'| 397 | [[Rakousy]] | 101 | [[Distrikto Semily]] | [[Regiono Liberec]] |- | style='text-align:right'| 398 | [[Střítež (distrikto Žďár nad Sázavou)|Střítež]] | 101 | [[Distrikto Žďár nad Sázavou]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 399 | [[Úherce (distrikto Louny)|Úherce]] | 101 | [[Distrikto Louny]] | [[Regiono Ústí nad Labem]] |- | style='text-align:right'| 400 | [[Čečovice]] | 101 | [[Distrikto Plzeň-sudo]] | [[Regiono Plzeň]] |- | style='text-align:right'| 401 | [[Blažejovice]] | 102 | [[Distrikto Benešov]] | [[Mezbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 402 | [[Bošín]] | 102 | [[Distrikto Ústí nad Orlicí]] | [[Regiono Pardubice]] |- | style='text-align:right'| 403 | [[Hojanovice]] | 102 | [[Distrikto Pelhřimov]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 404 | [[Modrá Hůrka]] | 102 | [[Distrikto České Budějovice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 405 | [[Nové Sady (distrikto Vyškov)|Nové Sady]] | 102 | [[Distrikto Vyškov]] | [[Sudmoravia regiono]] |- | style='text-align:right'| 406 | [[Plch]] | 102 | [[Distrikto Pardubice]] | [[Regiono Pardubice]] |- | style='text-align:right'| 407 | [[Rousměrov]] | 102 | [[Distrikto Žďár nad Sázavou]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 408 | [[Tišnovská Nová Ves]] | 102 | [[Distrikto Brno-provinco]] | [[Sudmoravia regiono]] |- | style='text-align:right'| 409 | [[Tři Studně]] | 102 | [[Distrikto Žďár nad Sázavou]] | [[Regiono Vysočina]] |- | style='text-align:right'| 410 | [[Uzenice]] | 102 | [[Distrikto Strakonice]] | [[Sudbohemia regiono]] |- | style='text-align:right'| 411 | [[Záblatí (distrikto Jindřichův Hradec)|Záblatí]] | 102 | [[Distrikto Jindřichův Hradec]] | [[Sudbohemia regiono]] |} {{Wikidata list end}} hywir43yjdymxfvg3khlathvxust11d 0 771553 9490209 7685453 2026-10-08T05:37:00Z Sj1mor 12103 9490209 wikitext text/x-wiki {{Informkesto olimpika nacia teamo |Olimpiko = Vintra Olimpiko 1988 |Urbo = Kalgario |Ŝtato = Nederlando |Flagtenanto = {{#invoke:Wikidata|claim|P3022}} |FlagtenantoFermo = |Sportistoj= 11 |Disciplinoj = 1 |Rango = 7 |Oro = 3 |Arĝento = 2 |Bronzo = 2 }} La sola disciplino, en kiu la nederlandaj sportistoj konkuris en tiu ĉi olimpiko, estis [[rapidsketado]], kaj ili faris tion videble tre sukcese. Kunordigis la teamon la landa olimpika komitato, ekde la jaro [[1993]] oficiale nomata ''[[Nederlanda Olimpika Komitato*Nederlanda Sporta Federacio]]''. == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo|https://www.nocnsf.nl/}} ({{nl}}) [[dosiero:Dutch speedskating Olympic team 1988.jpg|eta|maldekstra|350px|{{centre|la nederlandaj sportistoj de [[rapidsketado]]}}]] {{projektoj}} {{nederlanda olimpika teamo}} {{Landoj en la Vintra Olimpiko 1988}} {{ĝermo|sporto}} [[Kategorio:Landoj en la Vintra Olimpiko 1988]] [[Kategorio:Nederlando en Vintraj Olimpikoj|#]] [[Kategorio:1988 en Nederlando|Vintra Olimpiko]] 6nof3dcjggwgttgl5mw27k165zhagn0 0 771558 9490210 8386567 2026-10-08T05:37:13Z Sj1mor 12103 9490210 wikitext text/x-wiki {{Informkesto olimpika nacia teamo |Olimpiko = Vintra Olimpiko 1968 |Urbo = Grenoblo |Ŝtato = Nederlando |Flagtenanto = {{#invoke:Wikidata|claim|P3022}} |FlagtenantoFermo = |Sportistoj= 9 |Disciplinoj = 1 |Rango = 6 |Oro = 3 |Arĝento = 3 |Bronzo = 3 }} La sola disciplino, en kiu la nederlandaj sportistoj konkuris en tiu ĉi olimpiko, estis [[rapidsketado]], kaj ili faris tion videble tre sukcese. La nederlanda reĝino [[Beatrikso (Nederlando)|Beatrikso]] kun sia edzo estis inter la plej fervoraj subtenantoj de la teamo surloke. Kunordigis la teamon la landa olimpika komitato, ekde la jaro [[1993]] oficiale nomata ''[[Nederlanda Olimpika Komitato*Nederlanda Sporta Federacio]]''. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo|https://www.nocnsf.nl/}} ({{nl}}) [[Dosiero:Olympische Winterspelen te Grenoble. De medaillewinnaars op de 1500 meter. Van l, Bestanddeelnr 921-0852.jpg|300px|eta|maldekstre|{{centre|la gajnintoj de 1500-metra [[rapidsketado]]: Ard Schenk (dividita dua loko), Ivar Eriksen (Norvegio, dividita dua loko) kaj Kees Verkerk (oro)}}]] {{Nederlanda olimpika teamo}} {{Landoj en la Vintra Olimpiko 1968}} {{Ĝermo|sporto}} [[Kategorio:Landoj en la Vintra Olimpiko 1968]] [[Kategorio:Nederlando en Vintraj Olimpikoj|#]] [[Kategorio:1968 en Nederlando|Vintra Olimpiko]] ho7jeq3oqqdfxhg0roizqxodutsiym9 829 775452 9490002 9489248 2026-10-07T17:05:21Z Stefangrotz 91903 /* Ĉu utila? */ Respondo 9490002 wikitext text/x-wiki == Ĉu utila? == {{re|Tlustulimu|Taylor 49|Moldur|Stefangrotz}} Ĉu vi havas opinion pri tiu LUA-modulo? Mi tro malmulte scias pri LUA kaj ne povus juĝi ĉu la lastaj redaktoj "Update from master using #Synchronizer" ĉiuj sencas, aŭ kion entute tiu modulo faru. Mi nur supozus laŭ bona fido ke probable ĉio estas en ordo... --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:02, 5 okt. 2026 (UTC) : @[[User:ThomasPusch]]: La metodo "Update from master using #Synchronizer" estas sendube bonefida kvankam teknike terure malfeliĉa. La modulo estas neuzata, do {{por}} forigo, kun pravigo "neuzata modulo -- unused module, please do not recreate without demonstrated need for this module". [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 13:28, 6 okt. 2026 (UTC) ::Mi ne havas opinion pri tio. Sed la modulo estas neuzata, do mi ne kontraŭas forigadon. [[Uzanto:Stefangrotz|Stefangrotz]] ([[Uzanto-Diskuto:Stefangrotz|diskuto]]) 17:05, 7 okt. 2026 (UTC) 05ib7hu7cegxrimdtuudi1w1voum1bv 0 782247 9490117 8399984 2026-10-07T20:09:48Z NguoiDungKhongDinhDanh 184787 Requesting speedy deletion (Cross-wiki spam). ([[:m:User:Xiplus/TwinkleGlobal|TwinkleGlobal]]) 9490117 wikitext text/x-wiki {{Forigu_tuj|1=Cross-wiki spam}} {{Kursiva titolo}} '''''Perspektif Online''''' estis fondita de MAS R&D en 2019<ref>[https://www.rastgelelik.com/wiki/perspektif-online/ Perspektif Online], Aliro: 25.07.2022</ref>. Li estas novaĵdissendanto. Ĝi estas unu el la ĉefaj novaĵorganizoj de [[Turkio]]. Per siaj spertaj verkistoj kaj redaktistoj, ĝi ofertas novaĵelsendojn en ampleksaj kampoj kiel politiko kaj ekonomio. Ĝi dissendas novaĵojn en [[Youtube]] kaj diversaj amaskomunikiloj. == Etikedo == === Fondinto - Posedanto === MAS AR-GE Ltd. Şti. === Kunordigantoj === Hatem ETE, Osman SERT === Redaktoro === Nevra YARAÇ == Famaj aŭtoroj kaj subtenantoj == '''Ali Bayramoğlu''': "Politiko sen la kurdoj",<ref>Ali Bayramoğlu (2021), [https://www.karar.com/yazarlar/ali-bayramoglu/kurtler-olmadan-siyaset-1589931 Kürtler Olmadan Siyaset] Aliro: 25.07.2022</ref> '''Hakan Albayrak''': "La monto estas laca de nasko de musoj", <ref>Hakan Albayrak (2022), [https://www.karar.com/yazarlar/hakan-albayrak/dag-fare-dogurmaktan-yoruldu-1593173 Dağ fare doğurmaktan yoruldu] Aliro: 25.07.2022</ref> '''Etyen Mahçupyan''': "Mahçupyan parolis al Perspektif: La nuna situacio nomiĝas Ittihadismo", <ref>serbestiyet, Mahçupyan Perspektif’e konuştu: Mevcut durumun adı İttihatçılık, https://serbestiyet.com/haberler/mahcupyan-perspektife-konustu-mevcut-durumun-adi-ittihatcilik-81089/ </ref> == Fonto == {{Referencoj}} == Eksteraj Ligiloj == * [https://www.perspektif.online/ Perspektif Online Turka], {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Retejoj]] [[Kategorio:Retejoj aperintaj en 2022]] gd6ajgm45m5cafszfzaqk0yw25p9m04 0 797885 9490039 8401212 2026-10-07T17:31:01Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490039 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Eamon FITZGERALD''' (naskiĝinta en [[1945]] en [[Dublino]]) estas [[katolika Eklezio|romkatolika]] ordenano el [[Irlando]] estinte inter 2008 kaj 2022 supera prioro de la [[trapistoj]]. Tiuofice posteulis lin la nederlandano [[Bernardus Peeters]]. == Vivo == Eamon Fitzgerald frokuliĝis en 1966 ĉe la en 1833 fondita Abatejo Mount Melleray (proksime de Ceapach Choinn, [[Graflando Waterford]]). La solenan [[voto]]n li faris en 1971. Ordinacion sacerdotan li ricevis en 1974. Por sia ordeno li multajn jarojn rektoris en [[Abakaliki]], [[Niĝerio]]. Reveninte en 1989 li elektitis abato (ree en 1995, 2001, 2007). Ekde 2002 li pluse moderigis la ĝeneralan [[kapitulo]]n. Ties anoj elektis lin en la 8.9.2008 supera prioro ''(abbas generalis)'' per kio li aŭtomate iĝis honore arkiabato de [[Cistercio]]. Li posteulis tiam [[Bernardo Olivera]] el [[Arĝentino]]. Pri tiu ĉi deĵoro li rezignis en la 11.2.2022. == Verkoj == * "Die zunehmende Schwäche der Klöster: ein Blick auf die Lage," ĉe: ''Erbe und Auftrag'' 91 (2015), p.&nbsp;173–182 == Eksteraj ligiloj == * [https://www.independent.ie/irish-news/mount-melleray-abbot-first-irishman-to-head-cistercians-26475386.html "Mount Melleray Abbot first Irishman to head Cistercians".] Ĉe: ''Independent,'' 9.9.2008 * [http://www.zisterzienserlexikon.de/wiki/Fitzgerald,_Eamon pri Fitzgerald ĉe ''Biographia Cisterciensis''] * [http://www.orden-online.de/wissen/f/fitzgerald-eamon/ ĉi-prie ĉe orden-online.de] {{404|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Fitzgerald, Eamon}} [[Kategorio:Abatoj]] [[Kategorio:Romkatolikaj pastroj]] [[Kategorio:Irlandaj teologoj]] [[Kategorio:Trapistoj]] [[Kategorio:Dublinanoj]] 7lzaocveh78ut411tiepnu4vdwl9nm3 0 805983 9490193 9053899 2026-10-08T04:37:55Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490193 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=10% |-style="background: yellow; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><font face="Arial" color="blue"><span style="font-size:200%;">Eŭropia duhidroksido</span></span> |- ||[[Kemia formulo]]||<center><span style="font-size:300%;"> <span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><font face="Trebuchet MS" color="blue">'''Eu(OH)₂'''</font></span></span></center> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Europium (II) hydroxide 2D.png|300ra|Eŭropia (II) hidroksido]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<center>'''Plata kemia strukturo de la <br />Eŭropia (II) hidroksido'''</center> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Europium (II) hydroxide 3D.png|300ra|Eŭropia (II) hidroksido]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<center>'''Tridimensia kemia strukturo de la Eŭropia (II) hidroksido'''</center> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Europium.jpg|300ra|Europium.jpg]]</center>''' |- |colspan="2" style="text-align: center;" |'''<small>Metala erco de eŭropio.</small>''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" |Duhidroksido de eŭropio |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=12020-56-3 12020-56-3]<br /> |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.24769659.html 24769659] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/86210408 86210408] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||blanka solidaĵo |- |[[Molmaso]]||185,974g mol⁻¹ |- |[[Denseco]]||4,467 g/cm⁻³ |- |[[Solvebleco]]||[[Akvo]]:<0,1 g/L |- |[[Mortiga dozo (LD50)]]||550 mg/kg (buŝe) <ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://institute-rare-earth-elements.com/rare-earths-and-metals/rare-earth/europium/ |titolo=ISE Institut für Seltene Erden und Metalle AG |alirdato=2022-12-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20221220204901/https://institute-rare-earth-elements.com/rare-earths-and-metals/rare-earth/europium/ |arkivdato=2022-12-20}}</ref> |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|'''GHS etikedigo de kemiaĵoj''']] |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo Piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|05|07}}{{GHS Piktogramo|09}} |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Damaĝa substanco |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|315|318|319|335|411}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|261|264|264+265|271|273|280|302+352|304+340|305+351+338|305+354+338|317|319|321|332+317|337+317|362+364|391|403+233|405|501}} |-style="background: yellow;color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br />(25 °C kaj 100 kPa)</small></center> |} <big>'''Eŭropia (II) hidroksido'''</big> aŭ <big>'''duhidroksido de eŭropio'''</big> estas neorganika kombinaĵo apartenanta al la familio de la kloridoj, rezultanta el interagado de la '''eŭropia (II) hidroksido''' kaj '''hidroksida acido'''. Eŭropia (II) hidroksido estas nesolvebla en akvo sed solvebla en alkoholoj kaj aliaj nepolaraj organikaj solvantoj. Eŭropia (II) hidroksido prezentas du klorajn jonojn ligitajn al eŭropiatomo. Ĝi konsistas je 1 eŭropiatomo, 3 kloratomoj, kaj uzatas en kemiaj sintezoj.<br /> == Reakcioj == === Reakcio 1 === * Preparado de '''eŭropia (II) hidroksido''' per traktado de '''eŭropia (II) oksido''' kun '''akvo''': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Europium (II) oxide 3D.png|eŭropia (II) oksido|120ra]] + [[Dosiero:Water molecule.svg|akvo|70ra]] <math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Europium (II) hydroxide 3D.png|eŭropia (II) hidroksido|170ra]] |- |} </center> === Reakcio 2 === * Preparado de '''eŭropia (II) hidroksido''' per hidratigado de la kemia elemento '''eŭropio''': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Europium element.png|eŭropio|80ra]]+2[[Dosiero:Water molecule.svg|akvo|70ra]] <math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Europium (II) hydroxide 3D.png|eŭropia (II) hidroksido|170ra]]+[[Dosiero:Hydrogen 3D.png|hidrogeno|120ra]] |- |} </center> === Reakcio 3 === * Preparado de '''eŭropia (II) hidroksido''' per hidrolizo de la '''eŭropia (II) sulfato''': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Europium (II) chloride 3D.png|eŭropia (II) klorido|180ra]] +2 [[Dosiero:Water molecule.svg|akvo|70ra]] <math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Europium (II) hydroxide 3D.png|eŭropia (II) hidroksido|170ra]]+2[[Dosiero:Hydrogen-chloride-3D-vdW-labelled.svg|klorida acido|70ra]] |- |} </center> === Reakcio 4 === * Preparado de '''eŭropia (II) oksido''' per senhidratigado de '''eŭropia (II) hidroksido''': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Europium (II) hydroxide 3D.png|eŭropia (II) hidroksido|170ra]] <math>\mathsf{ \xrightarrow []{200^oC}\, }</math>[[Dosiero:Europium (II) oxide 3D.png|eŭropia (II) oksido|120ra]] + [[Dosiero:Water molecule.svg|akvo|70ra]] |- |} </center> == Vidu ankaŭ == * [[Hidroksido]]j * [[Eŭropia (III) hidroksido]] == Referencoj == {{Referencoj|3}} [[Kategorio:Hidroksidoj]] sfujbc1pkruc76zimcav7k93ryw4pbn 0 806190 9490162 8155138 2026-10-07T23:19:40Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490162 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}}'''''Epulario''''' estas [[kuirlibro]] el la 1517-a jaro kiu eldonitis en [[Italujo]] de [[Giovanni de Rosselli]]. Kvazaŭ ĉiuj [[recepto]]j prenitaj estis, sen fontoindiko, de la verko ''Ars coquinaria'' de [[Martino Rossi|Maestro Martino da Como]]. Ĝi tre ofte represitis, kelkfoje kun aldono de novaj receptoj. Versio en la [[angla lingvo]] aperis en 1598 sub la titolo ''Epulario, or The Italian Banquet''. == Eldonoj (kun aŭ sen ŝanĝoj) == * 1517 : ''Opera nova chiamata Epulario'' * 1547 : ''Epulario, qual tratta del modo di cucinare ogni carne ...'' Venecio: de Francesco Bindoni & Mapheo Pasini {{Google Books|ZSQ6AAAAcAAJ}} * 1549 : ''Epulario, quale tratta del modo de cucinare ogni carne ...''. Venecio: de Giovanni Andrea Valvassore detto Guadagnino {{Google Books|8I1mAAAAcAAJ}} * 1562 : ''Epulario, quale tratta del modo di cucinare ogni carne ...'' Venecio: de Francesco de Leno {{Google Books|ZiQ6AAAAcAAJ}} * 1596 : ''Epulario, ilquale tratta del modo di cucinare ogni sorte di carne ...''. Venecio: Altobello Salicato {{Google Books|dCQ6AAAAcAAJ}} * 1598 : ''Epulario, or The Italian Banquet''. Londono [https://ota.bodleian.ox.ac.uk/repository/xmlui/handle/20.500.12024/A00309 Editio interretialis] {{404|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} apud ''Oxford Text Archive''; [https://quod.lib.umich.edu/e/eebo2/A00309.0001.001?view=toc interrete] * 1626 : ''Epulario, il quale tratta del modo di cucinare ogni carne ...'' Venecio: Angelo Righettini {{Google Books|d2XLkjjzFeQC}} * 1643 : ''Epulario, il quale tratta del modo di cucinare ogni carne ...'' Trevizo: Girolamo Righettini {{Google Books|B60ELUAcmZYC}} * 1674? : ''Epulario, il quale tratta del modo di cucinare ogni carne ...'' Venecio: Giovanni Antonio Remondini {{Google Books|FyLiXBeI0gcC}} == Literaturo == * D. E. Rhodes, "The Italian Banquet, 1598, and its origins". Ĉe: ''Italian Studies'' vol. 27 (1972) pp. 60-63 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://epulario.blogspot.com/ pri la eldono de 1606] [[Kategorio:Aperis en 1517]] [[Kategorio:Italaj libroj]] [[Kategorio:Kuirlibroj]] {{Bibliotekoj}} sk0lfv9rt26pwvrhpnb225dazc3lgcq 0 810679 9490156 9110292 2026-10-07T22:33:05Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490156 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = {{paĝonomo}} |naskonomo = }} '''{{paĝonomo}},''' laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Turi Endre''' estas [[Hungario|hungara]] [[pentristo]], emajlisto. Lia edzino estis [[Mária Zsuzsanna Ujhelyi]]. {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM148364 hungarlingva datenaro de muzeo</ref> naskiĝis la {{daton|30|junio|1935}} en [[Budapeŝto]]<!--, li mortis la {{daton||o|20}} en [[]]-->. == Biografio == {{Paĝonomo}} akiris pentristan diplomon en [[Hungara Belarta Universitato|Hungara Belarta Altlernejo]] en [[1959]]. Liaj majstroj estis [[Bertalan Pór]], [[János Kmetty]] kaj [[Sándor Basilides]]. Krom pentrado li komenci okupiĝi ankaŭ pri emajlotektiko. Li iris al emajla uzino en [[Kecskemét]], kie li studis la teknikon kaj li faris eksperimentojn, dum li loĝis en [[Artistkolonio (Kecskemét)]]. Li fondis emajlistan branĉon en la artistkolonio kaj ekde 1984 li gvidis ĝin. Inter 1989-1991 li instruis en [[:en:Academy of Fine Arts and Design, Bratislava]]. Li ricevis [[premio]]jn inter 1975-2005. == Elektitaj individuaj ekspozicioj == * Kecskemét (1972, 1976, 1997) * Budapeŝto (1973) * [[Csongrád]] (1982) * [[Komárno]] (1990) == Elektitaj kolektivaj ekspozicioj == * Budapeŝto (1984, 1999, 2001) * Kecskemét (1998) == Fontoj == * [https://www.kieselbach.hu/muvesz/turi-endre_6993 hungarlingva biografio kun foto] * [https://web.archive.org/web/20230208083359/http://www.hirosnaptar.hu/index.php?oldal=matortent&sz=4581 hungarlingva biografio kun foto] * [https://budapestaukcio.hu/turi-endre/festo hungarlingva biografio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230208083359/https://budapestaukcio.hu/turi-endre/festo |date=2023-02-08 }} * [https://artportal.hu/lexikon-muvesz/turi-endre-6703/ hungarlingva biografio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230208083401/https://artportal.hu/lexikon-muvesz/turi-endre-6703/ |date=2023-02-08 }} == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Turi Endre}} [[Kategorio:Hungaraj emajlistoj]] {{Portalstrio|Biografio}} <gallery mode=packed> </gallery> 7r6d47tf86xvdcokmnstqbudu0ccwvk 0 822140 9490330 9482136 2026-10-08T11:57:19Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490330 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}}[[Dosiero:Viljandifestival.jpg|eta|dekstre|La folkfestivalo de [[Viljandi]], [[Estonio]], de 2007.]] '''Folkmuziko''' estas termino uzata por [[muzikĝenro]] kiu inkludas kaj tradician folkmuzikon kaj nuntempan ĝenron kiu evoluis el la unua dum la folkrevivigo de la [[20-a jarcento]]. Kelkaj tipoj de folkmuziko povas esti nomataj [[mondomuziko]]. Tradicia folkmuzio estis difinita diversmaniere: kiel [[muziko]] dissendita parole, muziko kun nekonata komponisto, muziko kiu estas ludita per tradiciaj [[muzikinstrumento]]j, muziko pri kultura aŭ landa identeco, muziko kiu trairas inter generacioj (folkproceszo, muziko asocia kun la popola [[folkloro]], aŭ muziko ludita laŭ [[konvencio]] laŭ longa tempoperiodo. Ĝin oni kontrastis kun komercaj kaj [[Altkultura muziko|klasikaj stiloj]]. La termino originiĝis en la 19-a jarcento, sed folkmuziko etendiĝas transe. Starte en la mezo de la 20-a jarcento, nova formo de popola folkmuziko evoluis el la tradicia folkmuziko. Tiu procezo kaj periodo estas nomita la (dua) folkrevivigo kaj atingis pinton en la 1960-aj jaroj. Tiu formo de muziko estas foje nomita nuntempa folkmuziko aŭ folkreviva muziko por distingi ĝin disde la plej fruaj folkformoj.<ref>Ruehl, Kim. [https://www.liveabout.com/what-is-folk-music-1322534 "Folk Music".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20161122200209/http://folkmusic.about.com/od/glossary/g/FolkMusic.htm |date=2016-11-22 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://folkmusic.about.com/od/glossary/g/FolkMusic.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2026-05-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20161122200209/http://folkmusic.about.com/od/glossary/g/FolkMusic.htm |arkivdato=2016-11-22}} Difino de About.com. Alirita la 18an de Aŭgusto, 2011.</ref> Pli malgrandaj, similaj revivigoj okazis aliloke en la mondo en aliaj epokoj, sed la terminon "folkmuziko" oni ne aplikis ĝenerale al la nova muziko kreita dum tiuj revivigoj. Tiu tipo de folkmuziko inkludas ankaŭ fuziajn ĝenrojn kiel ''folk rock'', ''folk metal'', kaj aliaj. Kvankam nuntempa folkmuziko estas ĝenro ĝenerale diferenca disde la tradicia folkmuziko, tre ofte oni uzas la ĝeneralan terminon por ambaŭ, kaj ofte ili kunhavas la samajn artistojn, eventojn kaj tendencojn. == Karakteroj == [[Dosiero:Korean music-Nongak-03.jpg|eta|Koreaj tradiciaj muzikistoj.]] El historia vidpunkto, tradicia folkmuziko havis jenajn trajtojn:<ref name="Mills" > Mills, Isabelle (1974). [https://cjtm.icaap.org/content/2/v2art5.html "The Heart of the Folk Song".] ''Canadian Journal for Traditional Music''. 2. </ref> * Ĝi estis transsendita pere de [[parola tradicio]]. Antaŭ la 20-a jarcento, ordinaraj homoj estis kutime nelegipovaj; ili akiris kantojn parkere. Unuarange, tio ne estis helpita per libroj aŭ registraĵoj. Kantistoj povus ampleksigi siajn repertoriojn uzante muzikfoliojn aŭ [[kantaro]]jn, sed tiuj duarangaj plibonigoj estis nur helpiloj al la rekta kantolernado. * Tiu muziko ofte rilatas al [[Kulturo|nacia kulturo]]. Ĝi estis kulture partikulara; el aparta regiono aŭ kulturo. En la kunteksto de enmigranta grupo, folkmuziko akiras kroman dimension por socia koherigo. Tio aparte evidentas en enmigrantaj socioj, en kiuj aŭstraliaj [[grekoj]], usonaj [[somaloj]], kanadaj [[panĝaboj]], kaj aliaj emfazas siajn diferencojn el la ĉeftendenco. Ili lernas kantojn kaj dancojn kiuj originiĝis el la landoj de kiuj iliaj prauloj devenis. * Ili rememoras historiajn kaj personajn okazaĵojn. Je certaj tagoj de la jaro, kiel ĉe ferioj kiel Kristnasko, Pasko, Majtago, apartaj kantoj celebras la jarciklon. Ankaŭ naskiĝtagojn, nuptojn kaj funebrojn oni celebras per kantoj, dancoj kaj specialaj vestaĵoj. Religiaj [[festivalo]]j ofte havas folkmuzikan enhavon. [[Ĥoro|Ĥora muziko]] ĉe tiuj eventoj metas infanojn kaj neprofesiajn kantistojn partopreni publike, aldonante emocian ligon kiu ne rilatas al la estetikajn kvalitojn de la muziko. * La kantojn oni ludas laŭ [[konvencio]] laŭ longa tempoperiodo, kutime de kelkaj [[generacio]]j. Kiel flanka efiko, ankaŭ jenaj trajtoj foje funkcias: * Ne estas [[kopirajto]] en la kantoj. Centoj de folkkantoj el la 19-a jarcento havis konatajn aŭtorojn sed ili pluis en parola tradicio ĝis la punkto ke ili estas konsiderataj tradiciaj cele al muzikpublikigo. Tio malpli oftis ekde la 1940-aj jaroj. Nuntempe, preskaŭ ĉiu folk-kanto estas registrita kun aranĝisto. * Fuzio de kulturoj: ĉar kulturoj interagas kaj ŝanĝiĝas laŭlonge de la tempo, evoluo de tradiciaj kantoj povas aligi kaj montri influojn el apartaj kulturoj. Ĉefaj faktoroj povas esti instrumentaro, [[Agordo (muziko)|agordaro]], [[Akordmetado (ĵazo)|voĉaro]], [[frazigo]], temaro, kaj eĉ produktometodoj. == Laŭ mondoregionoj == * [[Afrika muziko]] * [[Ĉina muziko]] * [[Kaĵunmuziko]] * [[Nordia popolmuziko]], [[Jojko]] * [[Nova latinamerika kanto]] == Vidu ankaŭ == * [[Kontreo]] == Referencoj == {{Referencoj}} * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Folk music|revizio=1154012218}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Popola muziko]] tqtqt94vivt71u7jayu2ppbto860d3d 0 825907 9490226 9409605 2026-10-08T06:44:48Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490226 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = Ferenc Bíró |naskonomo = }} '''[[Francisko|Ferenc]] [[Bíró]],''' laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Biró Ferenc''' estas [[Hungario|hungara]] literaturhistoriisto, altlerneja [[instruisto]]. Ferenc Bíró<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM47639;jsessionid=3F70D0E7B4C672E74A1634129BA6B73F hungarlingva datenaro de muzeo</ref> naskiĝis la {{daton|5|februaro|1937}} en [[Szentes]], li mortis la {{daton|4|marto|2024}}. == Biografio == Ferenc Bíró maturiĝis en sia naskiĝurbo, poste li akiris diplomon kun doktoriĝo en [[Scienca Universitato de Szeged|Scienca Universitato Attila József]] en [[1960]]. Post la diplomo li estis [[asistanto]] 2 jarojn samloke, inter 1963-1969 li estis eldoneja redaktoro, inter 1969-1972 li estis aspiranto en akademia instituto, kie inter 1972-1994 li havis [[statuso]]n. Li kandidatiĝis en 1974, li doktoriĝis en 1991 antaŭ la [[Hungara Scienca Akademio]]. Li instruis en la [[Scienca Universitato Loránd Eötvös]] inter 1991-2007, inter 1994-1998 ankaŭ en [[Universitato de Miskolc]], eĉ li estis katedrestro. Li edziĝis en 1961, post 3 jaroj filo naskiĝis. Li ricevis [[premio]]jn inter 1997-2008. == Elektitaj kontribuoj == * ''A fiatal Bessenyei és íróbarátai'' (1976) * ''Les Lumières en Pologne et en Hongrie'' (kunredaktoro, 1988) * ''A felvilágosodás korának magyar irodalma'' (1994) * ''Tanulmányok a magyar nyelv ügyének 18. századi történetéből'' (redaktoro, 2005) * ''A nemzethalál árnya a XVIII. századvég és a XIX. századelő magyar irodalmában'' (2012) == Fontoj == * [https://web.archive.org/web/20230622033232/https://www.szentesinfo.hu/szentesielet/2007/06_0209/11.htm hungarlingva biografio] * [https://www.holmi.org/lexikon/biro-ferenc hungarlingva biografieto] * [http://mek.niif.hu/00000/00019/html/b/i001560.htm datenoj hungare] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220126071102/http://mek.niif.hu/00000/00019/html/b/i001560.htm |date=2022-01-26 }} * [https://id.oclc.org/worldcat/entity/E39PBJc7YHKTBGyBXwrhWJK8G3.html datenoj angle] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Portalstrio|Biografio}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Biro Ferenc}} [[Kategorio:Hungaraj literaturhistoriistoj]] [[Kategorio:Hungaraj redaktoroj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] [[Kategorio:Hungaraj akademianoj]] a74srg1ldua4swrbfyre48w7qrrow9t 2 834762 9490116 9368344 2026-10-07T20:07:20Z Taylor 49 126294 ke 9490116 wikitext text/x-wiki {{mesaĝokesto |id = Note | koloro de fono = oldlace |textcolor=navy |dosiero =Почта CC BY-SA 2.png | kapo=La tuta komunikado je kondiĉoj CC BY-ND |sciigo=Ekkomunikante min per iloj di vikipedio, elektronoka poŝto aŭ per ajna alia rimedo, ekster paĝoj de vikipedio aŭ alia vikia projekto (ajna mesaĝilo, papera leterumado k.t.p.), vi konsentas publikigi la informon, el la komunikado, kondiĉe de licenco [[Permesilo Creative Commons|CC BY-ND]]. La konsento Ikluzivas vian konsenton al rajto de kunkomunikantoj kopii kaj propagi informon (aŭ ĝian parton), intenantan en la komunikado, per ajna rimedo. Kunkomunikantoj rajtas interkonsenti pri limigo propagi certan parton de la informo, intenata en la komunikado, kondiĉe de klara konsento de ĉiuj korespondantoj.<br>Estimante [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) 04:32, 18 jan. 2024 (UTC)}} {{Uzantoskatolaro/komenco}} {{Informkesto Vikipediisto |nomo =VladimirPF |dosiero =D 0524.jpg |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero =Konferenco de ruslingvaj vikipediistoj (2021 jaro) |Kromnomo1 = |Kromnomo2 = |Naskiĝdato = |Nacieco =ruslandano |Eniro =19-a de marto 2005 |Forpaso = |Urbo =[[Korolov (Moskva provinco)|Korolov]], [[Moskva provinco]], [[Rusio]] |Profesio1 = |Profesio 2 = |Profesio 3 = |TTT-ejo = }} {{Uzanto AWB}} {{Uzantoskatolaro/fino}} {{Babel|color=Silver|ru-D|eo-2|lando=Rusio|loko=Korolov (Moskva provinco)|UTC=+3|Patrolanto|}} Saluton! Mi estas vikiaŭtoro el Rusio. Iam mi aktivis en eo-vikipedio (tiam mi uzis alian nomon, kaj dum ses jaroj ek de 2005 jaro lanĉis 387 artikolojn), tamen dank'al mekanismoj de vikio, tian nomon mi ne povas plu uzi. Do, mi provas veni en la riveron la duan fojon. Mi ne estas sperta en aspektoj de lingvouzo kaj dankas ĉiujn lingvajn redaktojn de miaj tekstoj. == Por ripari == * [[CCITT]] * [[CELF]] * [[IEEE]] * [[ITU-TSS]] * [[PCI-SIG]] * [[SCSI Trade Association]] - merkata asocio de interfaco [[SCSI]] * [[T13]] == Kategorioj == * [[:Kategorio:Dua Mondmilito laŭ landoj]] => [[:Kategorio: ]] => [[:Kategorio: ]] == La Paĝaro bezonata por mi == * [[Uzanto:VladimirPF/Ŝablonpaĝo]] * [[Uzanto:VladimirPF/Provejo]] * [[Uzanto:VladimirPF/Provejo 2]] * [[Uzanto:VladimirPF/Artikoloj]] * [[Uzanto:VladimirPF/Artikoloj-projektoj]] * [[Ŝablono:VladimirPF/Ŝablonоj de libroj/dokumentado|Ŝablonоj de libroj]] * [[Kategorio:Ŝablonoj de fonto]] * [https://space.skyrocket.de/index.html Gunter's Space Page] * [https://stats.wikimedia.org/#/eo.wikinews.org Statistiko de vikinovaĵoj] * [https://stats.wikimedia.org/#/eo.wikipedia.org Statistiko de vikio] * [https://eo.wikipedia.org/wiki/Speciala%C4%B5o:Statistikoj ena vikia Statistiko] * [https://pageviews.wmcloud.org/langviews/ po lingve] * [https://petscan.wmflabs.org/ petscan] * [https://pageviews.wmcloud.org/pageviews/?project=ru.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-20&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%91%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B8 Kvanto de vizitoj de artikolo] * [https://stats.wikimedia.org/RU/Sitemap.htm] * [[Vikipedio:Stilogvido]] * [[Vikipedio:Vikiigo]] * [[Vikipedio:Lingvaĵo]] * [[Vikipedio:Gvidilo por biografioj]] * [[Helpo:Kiel verki bonan artikolon]] * [[Vikipedio:Kontrolebleco]] * [[Vikipedio:Citi fontojn]] * [[Vikipedio:Notoj]] * [[Vikipedio:Eksteraj ligiloj]] * [[Vikipedio:Kriterioj por legindaj artikoloj]] * [[Vikipedio:Kriterioj por elstaraj artikoloj]] * [[Esperantaj vortaroj en la reto]] * [https://scivolemo.wordpress.com/ scivolemo] * [https://www.eventoj.hu/steb/astronomio/index-astronomio.htm FAKA LITERATURO PRI ASTRONOMIO] == La artikolaro grande tuŝita de mi == {{Kaŝskatolo |flankebla=maldekstre |FonKoloroT=LightSkyBlue |dosiero=[[Dosiero:Creative-Tail-rocket.svg|40px]] |titolo=Mia kosmo |enteno= * [[X-Mir Inspector]] * [[Taŭ Baleno]] {{*}} [[40 Eridano]] {{*}} [[40 Eridano A b]] * [[Klaso de lumeco]] {{*}} [[Efika temperaturo]] {{*}} [[Oranĝkolora nano]] {{*}} [[Hipergiganto]] {{*}} [[Hela blua varianta stelo]] {{*}} [[Flava hipergiganto]] {{*}} [[Blua hipergiganto]] {{*}} [[Supergiganto]] {{*}} {{Plibonigita artikolo}}[[Ruĝa supergiganto]] {{*}} [[Flava supergiganto]] {{*}} [[Blua supergiganto]] {{*}} [[Hela giganto]] {{*}} [[Giganto (stelo)]] {{*}} [[Fera stelo]] {{*}} [[Stela evoluo]] {{*}} [[Baria stelo]] {{*}} [[Karbona stelo]] {{*}} [[Zirkonia stelo]] }} {{Kaŝskatolo |FonKoloroT=LightSkyBlue |dosiero=[[Dosiero:Circle-icons-stack.svg|40px]] |titolo=Diverstema kontribuo |enteno= * [[Miĥail Vodolagin]] {{*}} [[Projekto Ave Maria]] {{*}} [[Vladimir Edelŝtejn]] {{*}} [[Len'emaljer]] {{*}} [[Glasingo]] }} {{Kaŝskatolo |FonKoloroT=LightSkyBlue |dosiero=[[Dosiero:Circle-icons-stack.svg|40px]] |titolo=Ŝablonoj |enteno= * [[Ŝablono:Stop]] {{Stop}} {{*}} [[Ŝablono:Spektra klasifikado de steloj]] {{*}} [[Ŝablono:Radiuso de Suno]] {{RdS}} {{*}} [[Ŝablono:Suna maso]] {{Sm}} {{*}} [[Ŝablono:Suna lumeco]] {{LdS}} {{*}} [[Ŝablono:Kelvino]] {{Kelvino}} {{*}} [[Ŝablono:Grado de Celsio]] {{GdC}} {{*}} [[Ŝablono:Grado de Farenhejt]] {{GdF}} * [[Ŝablono:Plibonigita artikolo]] {{Plibonigita artikolo}} {{*}} [[Ŝablono:Uzanto AWB]] }} {{Kaŝskatolo |FonKoloroT=LightSkyBlue |dosiero=[[Dosiero:Circle-icons-stack.svg|40px]] |titolo=Ŝablonoj de fontoj |enteno= * {{Ŝ|Libroj:Batalo ĉe Stalingrad (enciklopedio)}} {{*}} {{Ŝ|Libroj:Boris Godunov (Edelŝtejn)}} {{*}} {{Ŝ|Libroj:Esperantistoj de Sovetunio, partoprenentoj de 2-a mondmilito}} {{*}} {{Ŝ|Libroj:Granda Esperanta-ukraina vortaro de Pacjurko}} {{*}} {{Ŝ|Libroj:Sortoj frakasitaj}} {{*}} {{Ŝ|Libroj:NPIV}} {{*}} {{Ŝ|Retejo:PIV}} }} 9vy2hsds3r6pqw2p5833e3u8gm83cl6 0 835734 9490015 8911544 2026-10-07T17:10:50Z Sj1mor 12103 9490015 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo |nomo = |dosiero =Georg Städeler (1821-1871).png |priskribo =Kvalita Kemia Analizo de mineralaj substancoj, verkita de Georg Städeler, kaj eldonita en 1873. |dato de naskiĝo =[[25-a de marto]] [[1821]] |loko de naskiĝo =[[Hannover]] |dato de morto =[[11-a de januaro]] [[1871]] |loko de morto =[[Hannover]] | alma_mater =[[Universitato de Zuriko]]<br />[[Svisa Federacia Instituto pri Teknologio Zuriko]]<br />[[Universitato de Göttingen]] }} '''Georg Andreas Karl Städeler''' ([[Hanovro]], 25-a de marto 1821 - [[Hanovro]], 11-a de januaro 1871) estis germana kemiisto kaj profesoro pri kemio en la [[Universitato de Zuriko]] kaj [[Universitato de Göttingen|Göttingen]] (1849). Li estis filo de Friedrich August, registarkanceliero, kaj Auguste Christine Henriette. Li ankaŭ estis amiko de [https://www.deutsche-biographie.de/sfz48029.html?language=en Wilhelm Langenbeck] (1821-1909), kun kiu li publikigis komunan verkon pri la toksaj efikoj de organikaj kupraj saloj. == Vivo == Licenciita kaj trejnita kiel apotekisto en Hanovro, 1845, li studis kemion kaj botanikon en Göttingen, kaj en 1846 li doktoriĝis kaj estis dungita kiel asistanto de [[Friedrich Wöhler]]. [[Dosiero:Georg_Stadeler_ca.1854_Zurich.jpg|eta|200ra|maldekstre|<center>Bildo de Georg Städeler, ĉirkaŭ 1854.</center>]] En 1845 li studis en la Universitato de Göttinge, tie kie [[Friedrich Wöhler]] estis lia profesoro. En 1851 li iĝis eksterordinara profesoro pri fiziologia kemio en la sama universitato. Inter 1853 kaj 1870 li agis kiel plena profesoro pri ĝenerala kemio ĉe la [[Universitato de Zuriko]]. Inter 1855 kaj 1870 li oficis kiel profesoro pri analiza, organika kaj neorganika kemio ĉe la Federacia Politekniko. En siaj preskaŭ 40 verkoj, Georg Städeler traktis mineralanalizojn, la izolitecon de bestaj komponantoj kaj la karakterizado pri kemiaj konvertiĝoj kaj malkomponaĵoj. Aliaj verkoj traktas pri aminoacidoj, sukero, [[alantoino]], [[kreatino]], [[ĥitino]], fibroino kaj kolorigo de la ovoflavo. Städeler estis bonega instruisto kaj planisto; lia "Gvidlibro por la Kvalita Analizo de Neorganikaj Korpoj" havis 15 eldonojn en vastigita formo. Kiam li studas la efikon de kloro, sub la formacia stato, sur diversaj organikaj substancoj, li faras la rimarkindan observon, ke kloro kaj [[amelo]] produktas ĝuste la saman substancon, kiun Liebig jam akiris el alkoholo en 1832 kaj nomis [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/6407 kloralon], kaj kiu, post sia enkonduko al medicino de Richard Liebreich (1830-1917), devis iĝi tiel grava. Samtempe, tamen, Städeler akiras novan substancon el la kloralo per la ago de la [[sulfata acido]], kiun li nomas [https://www.merriam-webster.com/dictionary/chloralide kloralido]. La kloralido poste iĝis la tipo por tuta klaso de kunmetaĵoj, kiujn Otto Wallach (1847-1931) kunigis kaj konigis sub la nomo de kloralidoj. La kunmetaĵo de la kloralido ne estis facile interpretebla, precipe tiel longe dum la dualisma teorio de [[Jöns Jacob Berzelius|Berzelius]] daŭre ekzistis en organika kemio. Do okazis, ke la formulo de Städeler, bazita sur precizaj analizoj, estis baldaŭ atakita de la plej konataj kemiistoj. [[Leopold Gmelin|Gmelin]], [[Auguste Laurent|Laurent]], kaj [[Charles Gerhardt|Gerhardt]], dubante pri la precizeco de liaj analizoj, ĉiuj postulis malsaman formulon por la kloralido. Sed la kontentigo ne mankis: post dek unu jaroj liaj nombroj estas tute konfirmitaj per novaj analizoj de [[August Kekulé|Kekulé]] kaj hodiaŭ ne plu estas dubo pri la praveco de lia formulo, ĉar Wallach sukcesis prepari la kloralidon sinteze kaj kiel trikloridan etilenon estero de la laktata acido trioble klorigita. == Vidu ankaŭ == {{Div col|cols = 3}} * [[François Rabelais]] (1494-1483) * [[Jakob Böhme]] (1575-1624) * [[Christian Vater]] (1651-1732) * [[Johann Gottfried Herder]] (1744-1803) * [[Ludwig Wilhelm Gilbert]] (1769-1824) * [[Karl Wilhelm Juch]] (1772-1821) * [[Friedrich Heinrich von der Hagen]] (1780-1856) * [[Franz Friedrich Kindt]] (1786-1856) * [[Wilhelm Ambrosius Barth]] (1790-1851) * [[Johann Friedrich Dieffenbach]] (1792-1847) * [[Friedlieb Ferdinand Runge]] (1794-1867) * [[Leopold Gmelin]] (1788-1853) * [[Johann Lukas Schönlein]] (1793-1864) * [[Georg Christian Kindt]] (1793-1869) * [[Johann Christian Poggendorff]] (1796-1877) * [[Wilhelm Baum]] (1799-1883) * [[Jean-Baptiste Dumas]] (1800-1884) * [[Friedrich Wöhler]] (1800-1882) * [[Thomas Graham]] (1805-1869) * [[Auguste Laurent]] (1807-1853) * [[Friedrich Julius Otto]] (1809-1870) * [[Bernhard von Langenbeck]] (1810-1887) * [[Hermann Lebert]] (1813-1878) * [[Robert Mayer|Julius Robert von Mayer]] (1814-1878) * [[Charles Gerhardt]] (1816-1856) * [[Wilhelm Heinrich Heintz]] (1817-1880) * [[Hermann Kopp]] (1817-1892) * [[Hermann Kolbe]] (1818-1884) * [[Friedrich Theodor von Frerichs]] (1819-1885) * [[Christoph Gottfried Andreas Giebel]] (1820-1881) * [[Wilhelm Langenbeck]] (1821-1909) * [[Valentin Rose]] (1829-1916) * [[Theodor Billroth]] (1829-1894) * [[August Kekulé]] (1829-1896) * [[Richard Liebreich]] (1830-1917) * [[Johann Philipp Reis]] (1834-1874) * [[Johann Karl Friedrich Zöllner]] (1834-1882) * [[Johannes Wislicenus]] (1835-1902) * [[Rudolph Fittig]] (1835-1910) * [[Wilhelm Holtz]] (1836-1913) * [[Robert Otto]] (1837-1907) * [[Adolf Weil]] (1848-1916) * [[Edmund Albert Letts]] (1851-1918) * [[Theodor Weyl]] (1851-1913) * [[Traugott Sandmeyer]] (1854-1922) * [[Josef Houben]] (1875-1940) * [[Julius von Braun]] (1875-1939) * [[Hermann Leuchs]] (1879-1945) * [[Kurt Hoesch]] (1882-1932) * [[Karl Wilhelm Rosenmund]] (1884-1965) {{Div col end}} == Verkaro == * [https://www.google.com.br/books/edition/Ueber_das_Vorkommen_von_Leucin_Tyrosin_u/IKNMAAAAcAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Tyrosin&printsec=frontcover Ueber das Vorkommen von Leucin und Tyrosin in der menschlichen Leber] (Pri la ĉeesto de Leŭcino kaj Tirozino en la homa hepato), 1855, verko de Jacob Neukomm, kune kun Friedrich Theodor von Frerichs, kaj dediĉita al liaj profesoroj D-roj Georg Städeler kaj Heinrich Lebert (1813-1878) * [https://books.google.com.br/books?id=mt8MAAAAYAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Leitfaden für die qualitative chemische Analyse anorganischer Körper] ("Gvidlibro pri la kvalita kemia analizo de neorganikaj korpoj) * Ueber das Tyrosin ("Pri la tirozino") * Untersuchungen über das Aceton ("Studoj pri la acetono"), 1860 * Untersuchungen über das Chloral (Disertacio: "Studoj pri la kloraloj") {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Städeler, Georg}} [[Kategorio:Germanaj kemiistoj]] [[Kategorio:Germanaj kuracistoj]] j2237e56728mt4krv3n0f7accei3jib 0 844667 9490190 9481989 2026-10-08T04:29:04Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490190 wikitext text/x-wiki {{Informkesto universitato |bildo={{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |bildopriskribo= |emblemo= {{#invoke:Wikidata|claim|P154}} |malfondodato=2016 |moto = |lando = Francio |situo = |establita = |speco = |gvidanto = |nombro de studentoj={{formatnum:70000}} |nombro de kunlaborantoj={{formatnum:3600}} |budĝeto={{formatnum:14232000}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = FR |situo sur mapo2=Usono |zomo = 12 |retejo = |tipo1 = reliefo }} La '''Eŭropa Universitato de Bretonio''' ({{Lang-fr|Université européenne de Bretagne}}, ofte mallongigita al UEB), estas komunumo de universitatoj kaj akademiaj establaĵoj kreita en 2007  kaj dissolvita en 2016. Ĝi kunigis 23 altlernejojn, inkluzive de universitatoj, lernejoj, hospitaloj kaj esplororganizoj de la [[Bretonio (regiono)|Bretonia regiono]]. Ĝiaj komponentoj trejnis ĉirkaŭ 71,500 studentojn, kaj inkludis 8 500 homojn aliĝintaj en esploragadoj <ref>[http://www.mobilite-rennes.ueb.eu/themes/Presentation/ Le Centre de mobilité internationale de Rennes, présentation] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140622015742/http://www.mobilite-rennes.ueb.eu/Themes/Presentation/ |date=2014-06-22 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.mobilite-rennes.ueb.eu/Themes/Presentation/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-12-12 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140622015742/http://www.mobilite-rennes.ueb.eu/Themes/Presentation/ |arkivdato=2014-06-22}}, www.eub.eu, konsultita la 28an de majo 2010</ref>. Ĝiaj agadoj temigis plejparte esploradon per la establado de temaj esplorretoj, projektteamoj, kaj la rekrutado de internaciaj esploristoj. La valorigo de esplorado estis certigita funkcie per ĝia "Bretagne Valorisation" komponento. Esplortrejnado, aŭ trejnado de doktoraj studentoj, estis kunordigita fare de la internacia doktora kolegio de la UEB kiu kunigis la ok doktorigajn lernejojn en la regiono. La Eŭropa Universitato de Bretonio kunfandiĝas kun la [[:fr:Communauté d'universités et établissements Angers-Le Mans|fr:Universitato de Nantes Angers Le Mans]] por januaro 2016 ĉe la [[:fr:Université Bretagne-Loire|Universitato de Bretonio Luaro]]. == Membroj == * [[Universitato de Okcidenta Bretonio|Universitato de Okcidenta Brittany]] * Universitato de Suda Brittany * Universitato de Rennes 1 * Universitato de Rennes 2 – Supra Brittany * AGROCAMPUS OUEST * [[École normale supérieure Paris-Saclay|École Normale Supérieure de Cachan]] Kerde Lann universitatejo * École nationale supérieure de chimie de Rennes * INSA Rennes * TELECOM Bretagne * Eŭropa/Eŭropa Akademio de Arto en Brittany (EESAB) * ECAM Rennes * [[:fr:École des métiers de l'environnement|EME Rennes]] * [[Rennes School of Business|ESC Rennes Lernejo de Komerco]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Instruado en Bretonio]] [[Kategorio:Francaj strukturoj pri scienca kunlaboro]] eieeerph4wmv5oafpff2ed0ij6vmipa 10 850992 9490103 8592059 2026-10-07T19:42:35Z Taylor 49 126294 Taylor 49 movis paĝon [[Ŝablono:Grado kelvina]] al [[Ŝablono:Kelvino]]: kelvino ne estas grado, same kiel ampero ne estas grado 8592059 wikitext text/x-wiki {{nobr|{{{1|}}} [[Kelvino|K]]}}<noinclude> {{doc}} [[Kategorio:Ŝablono:Fiziko]] [[Kategorio:Ŝablono:Mezurunuoj]] </noinclude> 1ldt9udiexe7ogwoiqetn1tn4yznjpe 10 850993 9490105 8592049 2026-10-07T19:43:07Z Taylor 49 126294 #REDIRECT [[Ŝablono:Kelvino]] 9490105 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ŝablono:Kelvino]] nouqrvdv73nceuxnncchpexg54js0np 10 850994 9490101 8597262 2026-10-07T19:42:11Z Taylor 49 126294 Taylor 49 movis paĝon [[Ŝablono:Grado kelvina/dokumentado]] al [[Ŝablono:Kelvino/dokumentado]]: kelvino ne estas grado, same kiel ampero ne estas grado 8597262 wikitext text/x-wiki {{Ŝablona navigado}} Ĉi tiu [[Helpo:Ŝablono|ŝablono]] helpas korekte indiki en artikoloj temperaturon en [[kelvino]]. == Uzado == La ŝablono estas uzata en ĉiu speca artikolo por tipografie korekte prezenti temperaturon en kelvino. == Ekzemploj == <pre> La ruĝa giganto havas efektivan temperaturon 4000 {{GdK}} </pre> La ruĝa giganto havas efektivan temperaturon 4000 {{GdK}} ---- Por eviti rompon inter nombro kaj kelvino necesas meti la nombron en krampojn: <pre> La ruĝa giganto havas efektivan temperaturon {{GdK|4000}} </pre> La ruĝa giganto havas efektivan temperaturon {{GdK|4000}} == Rigardu ankaŭ == * {{Ŝ|Grado de Celsio}} {{GdC}} * {{Ŝ|Grado de Farenhejt}} {{GdF}} q4ld9gl3wenbvhnyje9by537e7w1zzc 9490108 9490101 2026-10-07T19:47:04Z Taylor 49 126294 ke 9490108 wikitext text/x-wiki {{Ŝablona navigado}} Ĉi tiu [[Helpo:Ŝablono|ŝablono]] helpas korekte indiki en artikoloj temperaturon en [[kelvino]]. == Uzado == La ŝablono estas uzata en ĉiu speca artikolo por tipografie korekte prezenti temperaturon en kelvino. == Ekzemploj == <pre> La ruĝa giganto havas efektivan temperaturon 4000 {{Kelvino}} </pre> La ruĝa giganto havas efektivan temperaturon 4000 {{Kelvino}} ---- Por eviti rompon inter nombro kaj kelvino necesas meti la nombron en krampojn: <pre> La ruĝa giganto havas efektivan temperaturon {{Kelvino|4000}} </pre> La ruĝa giganto havas efektivan temperaturon {{Kelvino|4000}} == Rigardu ankaŭ == * {{Ŝ|Grado de Celsio}} {{Grado de Celsio}} * {{Ŝ|Grado de Farenhejt}} {{Grado de Farenhejt}} 3n4avv6sm2q8mag5bai9vuss7a4ty7o 10 851008 9490106 8640071 2026-10-07T19:43:58Z Taylor 49 126294 == Rigardu ankaŭ == * {{Ŝ|Kelvino}} {{Kelvino}} * {{Ŝ|Grado de Farenhejt}} {{Grado de Farenhejt}} 9490106 wikitext text/x-wiki {{Ŝablona navigado}} Ĉi tiu [[Helpo:Ŝablono|ŝablono]] helpas korekte indiki en artikoloj temperaturon en [[Grado de Celsio|gradoj de Celsio]] sen serĉo de tipografiaj simboloj dun redaktado. == Uzado == La ŝablono estas uzata en ĉiu speca artikolo por tipografie korekte prezenti temperaturon en gradoj de Celsio. == Ekzemploj == <pre> Akvo bolas je temperaturo 100 {{GdC}} </pre> Akvo bolas je temperaturo 100 {{GdC}} ---- Por eviti rompon inter nombro kaj unuo necesas meti la nombron en krampojn: <pre> Akvo bolas je temperaturo {{GdC|100}} </pre> Akvo bolas je temperaturo {{GdC|100}} == Rigardu ankaŭ == * {{Ŝ|Kelvino}} {{Kelvino}} * {{Ŝ|Grado de Farenhejt}} {{Grado de Farenhejt}} gvxk1x0j060gilo7105hy34ize507s5 10 851167 9490107 8596097 2026-10-07T19:45:26Z Taylor 49 126294 == Rigardu ankaŭ == * {{Ŝ|Kelvino}} {{Kelvino}} * {{Ŝ|Grado de Celsio}} {{Grado de Celsio}} 9490107 wikitext text/x-wiki {{Ŝablona navigado}} Ĉi tiu [[Helpo:Ŝablono|ŝablono]] helpas korekte indiki en artikoloj temperaturon en [[Grado de Celsio|gradoj de Celsio]] sen serĉo de tipografiaj simboloj dun redaktado. == Uzado == La ŝablono estas uzata en ĉiu speca artikolo por tipografie korekte prezenti temperaturon en farenhejtaj gradoj. == Ekzemploj == <pre> Akvo en kaserolo havas temperaturon 100 {{GdF}} </pre> Akvo en kaserolo havas temperaturon 100 {{GdF}} ---- Por eviti rompon inter nombro kaj kelvino necesas meti la nombron en krampojn: <pre> Akvo en kaserolo havas temperaturon {{GdF|100}} </pre> Akvo en kaserolo havas temperaturon {{GdF|100}} == Rigardu ankaŭ == * {{Ŝ|Kelvino}} {{Kelvino}} * {{Ŝ|Grado de Celsio}} {{Grado de Celsio}} mtjjtkfs1d5i1w16ebam0k4y1t1jm0c 1 853919 9490047 8623617 2026-10-07T17:36:21Z Sj1mor 12103 /* (a)kompanul */ nova sekcio 9490047 wikitext text/x-wiki == Aparteneco == Ĉu Jesuo de Nazaret ne estis [[Judoj|judo]]? almenaŭ vikidatumoj agnoskas tiel kaj laŭ sia religio kaj etneco! Notu ke mi distingas inter Jesuo de Nazaret (la historia persono, se il reale ekzistis, vidu la diskuton en [[Historieco de Jesuo]]) kaj [[Jesuo Kristo]] (la kristana biblia persono). Endas aldoni la kategorion Judoj [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 06:21, 7 feb. 2024 (UTC) :Tute klare, jes. Faru vi. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 19:14, 9 feb. 2024 (UTC) ::Farite [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 21:44, 9 feb. 2024 (UTC) == (a)kompanul == Mi ŝanĝis instancojn de kompanul al akompanul. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 17:36, 7 okt. 2026 (UTC) bdr4wmapfc4holv8zn0h3h1e4cbjsm3 9490058 9490047 2026-10-07T18:08:09Z Arbarulo 135469 9490058 wikitext text/x-wiki == Aparteneco == Ĉu Jesuo de Nazaret ne estis [[Judoj|judo]]? almenaŭ vikidatumoj agnoskas tiel kaj laŭ sia religio kaj etneco! Notu ke mi distingas inter Jesuo de Nazaret (la historia persono, se il reale ekzistis, vidu la diskuton en [[Historieco de Jesuo]]) kaj [[Jesuo Kristo]] (la kristana biblia persono). Endas aldoni la kategorion Judoj [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 06:21, 7 feb. 2024 (UTC) :Tute klare, jes. Faru vi. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 19:14, 9 feb. 2024 (UTC) ::Farite [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 21:44, 9 feb. 2024 (UTC) == (a)kompanul == Mi ŝanĝis instancojn de kompanul al akompanul. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 17:36, 7 okt. 2026 (UTC) :{{re|Sj1mor}} La celita vorto fakte estas "kompano". [https://vortaro.net/#kompani_kd] --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:08, 7 okt. 2026 (UTC) 4jk92jdqg1bi0dya6dvwm2dei2diqm2 3 869373 9489926 9489854 2026-10-07T12:46:54Z Sciotrovulo 219378 /* Pulma pesto */ Respondo 9489926 wikitext text/x-wiki == Via paĝo == Saluton, Sciotrovulo. Via uzantopaĝo estas parte "difekta", ĉar nia Vikipedio ne uzas anglalingvajn ŝablonojn kaj ne povas enplekti ion el la anglalingva Vikipedio. - Amike [[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 19:39, 30 apr. 2024 (UTC) :Eble ja {{Ŝ|Uzanto Scienco}} taŭgus por via uzantopaĝo. [[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 19:44, 30 apr. 2024 (UTC) ::Mi ĵus kreis la ŝablonojn {{ŝ|Uzanto ĥemio}} kaj {{ŝ|Uzanto kemio}}. Vi ja povus elekti, kion vi preferas. [[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 19:57, 30 apr. 2024 (UTC) ==Pulma pesto== Saluton kaj bonvenon. Mi gratulas pri la ampleksa artikolo [[Pulma pesto]]. Mi ankaŭ ĝojas, ke vi prezentis vin kiel kemiisto. Fakte alia kemiisto dediĉis grandan energion al tiu fako en Vikipedio, sed poste dediĉis sin al aliaj fakoj kaj nun apenaŭ aktivas. Nun en la listo de “Havendaj artikoloj malpli grandaj ol 30 kB” [https://eo.wikipedia.org/wiki/Kategorio:Havendaj_artikoloj_malpli_grandaj_ol_30_kB] estas almenaŭ unu (el 29) nome [[Salo (ĥemio)]] al kio vi eble povus aldonis tekstojn, ĉu tradukitaj el aliaj lingvoj aŭ ne, tiel ke ĝi alproksimiĝu al 30 000. Sciu, ke en la ĝenerala listo de Havendaj artikoloj ni jam havas 971 (el milo) en la plej alta kategorio, do indas redukti tiun nommbron de nur 29. Eĉ se vi ne atingos tiun ciferon de 30 000, poste mi (kiu scias neniom pri kemio) povos pliigi la artikolon ĝis la postulita nivelo. Dankon.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:48, 7 okt. 2026 (UTC) :Saluton kara samideano! :Dankegon pro informi min pri tiu listo, mi certe provos grandigi la artikolojn kiujn vi menciis, fakte mi mem ankaŭ estis serĉanta por krei aŭ traduki novajn artikolojn aŭ simple kunlabori je aliaj projekto, sed la projekto kiu estas sugestita de vi al mi estas vere mojose, kaj mi provos labori pri tiu projekto dum sekvaj semajnoj. Sincere [[Uzanto:Sciotrovulo|Sciotrovulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Sciotrovulo|diskuto]]) 12:46, 7 okt. 2026 (UTC) f0mfuj8f0ipt017cq9tmyxsqsao6g35 9489928 9489926 2026-10-07T12:47:25Z Sciotrovulo 219378 /* Pulma pesto */ 9489928 wikitext text/x-wiki == Via paĝo == Saluton, Sciotrovulo. Via uzantopaĝo estas parte "difekta", ĉar nia Vikipedio ne uzas anglalingvajn ŝablonojn kaj ne povas enplekti ion el la anglalingva Vikipedio. - Amike [[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 19:39, 30 apr. 2024 (UTC) :Eble ja {{Ŝ|Uzanto Scienco}} taŭgus por via uzantopaĝo. [[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 19:44, 30 apr. 2024 (UTC) ::Mi ĵus kreis la ŝablonojn {{ŝ|Uzanto ĥemio}} kaj {{ŝ|Uzanto kemio}}. Vi ja povus elekti, kion vi preferas. [[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 19:57, 30 apr. 2024 (UTC) ==Pulma pesto== Saluton kaj bonvenon. Mi gratulas pri la ampleksa artikolo [[Pulma pesto]]. Mi ankaŭ ĝojas, ke vi prezentis vin kiel kemiisto. Fakte alia kemiisto dediĉis grandan energion al tiu fako en Vikipedio, sed poste dediĉis sin al aliaj fakoj kaj nun apenaŭ aktivas. Nun en la listo de “Havendaj artikoloj malpli grandaj ol 30 kB” [https://eo.wikipedia.org/wiki/Kategorio:Havendaj_artikoloj_malpli_grandaj_ol_30_kB] estas almenaŭ unu (el 29) nome [[Salo (ĥemio)]] al kio vi eble povus aldonis tekstojn, ĉu tradukitaj el aliaj lingvoj aŭ ne, tiel ke ĝi alproksimiĝu al 30 000. Sciu, ke en la ĝenerala listo de Havendaj artikoloj ni jam havas 971 (el milo) en la plej alta kategorio, do indas redukti tiun nommbron de nur 29. Eĉ se vi ne atingos tiun ciferon de 30 000, poste mi (kiu scias neniom pri kemio) povos pliigi la artikolon ĝis la postulita nivelo. Dankon.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:48, 7 okt. 2026 (UTC) :Saluton kara samideano! :Dankegon pro informi min pri tiu listo, mi certe provos grandigi la artikolojn kiujn vi menciis, fakte mi mem ankaŭ estis serĉanta por krei aŭ traduki novajn artikolojn aŭ simple kunlabori je aliaj projekto, sed la projekto kiu estas sugestita de vi al mi estas vere mojosa, kaj mi provos labori pri tiu projekto dum sekvaj semajnoj. Sincere [[Uzanto:Sciotrovulo|Sciotrovulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Sciotrovulo|diskuto]]) 12:46, 7 okt. 2026 (UTC) db2glywfd0uc4zoi787xnrn5ndpucot 9489929 9489928 2026-10-07T12:48:15Z Sciotrovulo 219378 /* Pulma pesto */ 9489929 wikitext text/x-wiki == Via paĝo == Saluton, Sciotrovulo. Via uzantopaĝo estas parte "difekta", ĉar nia Vikipedio ne uzas anglalingvajn ŝablonojn kaj ne povas enplekti ion el la anglalingva Vikipedio. - Amike [[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 19:39, 30 apr. 2024 (UTC) :Eble ja {{Ŝ|Uzanto Scienco}} taŭgus por via uzantopaĝo. [[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 19:44, 30 apr. 2024 (UTC) ::Mi ĵus kreis la ŝablonojn {{ŝ|Uzanto ĥemio}} kaj {{ŝ|Uzanto kemio}}. Vi ja povus elekti, kion vi preferas. [[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 19:57, 30 apr. 2024 (UTC) ==Pulma pesto== Saluton kaj bonvenon. Mi gratulas pri la ampleksa artikolo [[Pulma pesto]]. Mi ankaŭ ĝojas, ke vi prezentis vin kiel kemiisto. Fakte alia kemiisto dediĉis grandan energion al tiu fako en Vikipedio, sed poste dediĉis sin al aliaj fakoj kaj nun apenaŭ aktivas. Nun en la listo de “Havendaj artikoloj malpli grandaj ol 30 kB” [https://eo.wikipedia.org/wiki/Kategorio:Havendaj_artikoloj_malpli_grandaj_ol_30_kB] estas almenaŭ unu (el 29) nome [[Salo (ĥemio)]] al kio vi eble povus aldonis tekstojn, ĉu tradukitaj el aliaj lingvoj aŭ ne, tiel ke ĝi alproksimiĝu al 30 000. Sciu, ke en la ĝenerala listo de Havendaj artikoloj ni jam havas 971 (el milo) en la plej alta kategorio, do indas redukti tiun nommbron de nur 29. Eĉ se vi ne atingos tiun ciferon de 30 000, poste mi (kiu scias neniom pri kemio) povos pliigi la artikolon ĝis la postulita nivelo. Dankon.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:48, 7 okt. 2026 (UTC) :Saluton kara samideano! :Dankegon pro informi min pri tiu listo, mi certe provos grandigi la artikolojn kiujn vi menciis, fakte mi mem ankaŭ estis serĉanta por krei aŭ traduki novajn artikolojn aŭ simple kunlabori je aliaj projektoj, sed la projekto kiu estas sugestita de vi al mi estas vere mojosa, kaj mi provos labori pri tiu projekto dum sekvaj semajnoj. Sincere [[Uzanto:Sciotrovulo|Sciotrovulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Sciotrovulo|diskuto]]) 12:46, 7 okt. 2026 (UTC) p6bvikiqjzz0ctfbn9zezy9xqx1cadq 9489930 9489929 2026-10-07T12:49:58Z Sciotrovulo 219378 /* Via paĝo */ Respondo 9489930 wikitext text/x-wiki == Via paĝo == Saluton, Sciotrovulo. Via uzantopaĝo estas parte "difekta", ĉar nia Vikipedio ne uzas anglalingvajn ŝablonojn kaj ne povas enplekti ion el la anglalingva Vikipedio. - Amike [[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 19:39, 30 apr. 2024 (UTC) :Eble ja {{Ŝ|Uzanto Scienco}} taŭgus por via uzantopaĝo. [[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 19:44, 30 apr. 2024 (UTC) ::Mi ĵus kreis la ŝablonojn {{ŝ|Uzanto ĥemio}} kaj {{ŝ|Uzanto kemio}}. Vi ja povus elekti, kion vi preferas. [[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 19:57, 30 apr. 2024 (UTC) :::Saluton kara samideano mi vere aprezas viajn klopodojn kaj sincere dankas vin. [[Uzanto:Sciotrovulo|Sciotrovulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Sciotrovulo|diskuto]]) 12:49, 7 okt. 2026 (UTC) ==Pulma pesto== Saluton kaj bonvenon. Mi gratulas pri la ampleksa artikolo [[Pulma pesto]]. Mi ankaŭ ĝojas, ke vi prezentis vin kiel kemiisto. Fakte alia kemiisto dediĉis grandan energion al tiu fako en Vikipedio, sed poste dediĉis sin al aliaj fakoj kaj nun apenaŭ aktivas. Nun en la listo de “Havendaj artikoloj malpli grandaj ol 30 kB” [https://eo.wikipedia.org/wiki/Kategorio:Havendaj_artikoloj_malpli_grandaj_ol_30_kB] estas almenaŭ unu (el 29) nome [[Salo (ĥemio)]] al kio vi eble povus aldonis tekstojn, ĉu tradukitaj el aliaj lingvoj aŭ ne, tiel ke ĝi alproksimiĝu al 30 000. Sciu, ke en la ĝenerala listo de Havendaj artikoloj ni jam havas 971 (el milo) en la plej alta kategorio, do indas redukti tiun nommbron de nur 29. Eĉ se vi ne atingos tiun ciferon de 30 000, poste mi (kiu scias neniom pri kemio) povos pliigi la artikolon ĝis la postulita nivelo. Dankon.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:48, 7 okt. 2026 (UTC) :Saluton kara samideano! :Dankegon pro informi min pri tiu listo, mi certe provos grandigi la artikolojn kiujn vi menciis, fakte mi mem ankaŭ estis serĉanta por krei aŭ traduki novajn artikolojn aŭ simple kunlabori je aliaj projektoj, sed la projekto kiu estas sugestita de vi al mi estas vere mojosa, kaj mi provos labori pri tiu projekto dum sekvaj semajnoj. Sincere [[Uzanto:Sciotrovulo|Sciotrovulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Sciotrovulo|diskuto]]) 12:46, 7 okt. 2026 (UTC) ruu9omzybffc0xko5w9y0uare2jonsl 9489933 9489930 2026-10-07T12:59:14Z Arbarulo 135469 9489933 wikitext text/x-wiki == Via paĝo == Saluton, Sciotrovulo. Via uzantopaĝo estas parte "difekta", ĉar nia Vikipedio ne uzas anglalingvajn ŝablonojn kaj ne povas enplekti ion el la anglalingva Vikipedio. - Amike [[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 19:39, 30 apr. 2024 (UTC) :Eble ja {{Ŝ|Uzanto Scienco}} taŭgus por via uzantopaĝo. [[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 19:44, 30 apr. 2024 (UTC) ::Mi ĵus kreis la ŝablonojn {{ŝ|Uzanto ĥemio}} kaj {{ŝ|Uzanto kemio}}. Vi ja povus elekti, kion vi preferas. [[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 19:57, 30 apr. 2024 (UTC) :::Saluton kara samideano mi vere aprezas viajn klopodojn kaj sincere dankas vin. [[Uzanto:Sciotrovulo|Sciotrovulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Sciotrovulo|diskuto]]) 12:49, 7 okt. 2026 (UTC) ==Pulma pesto== Saluton kaj bonvenon. Mi gratulas pri la ampleksa artikolo [[Pulma pesto]]. Mi ankaŭ ĝojas, ke vi prezentis vin kiel kemiisto. Fakte alia kemiisto dediĉis grandan energion al tiu fako en Vikipedio, sed poste dediĉis sin al aliaj fakoj kaj nun apenaŭ aktivas. Nun en la listo de “Havendaj artikoloj malpli grandaj ol 30 kB” [https://eo.wikipedia.org/wiki/Kategorio:Havendaj_artikoloj_malpli_grandaj_ol_30_kB] estas almenaŭ unu (el 29) nome [[Salo (ĥemio)]] al kio vi eble povus aldonis tekstojn, ĉu tradukitaj el aliaj lingvoj aŭ ne, tiel ke ĝi alproksimiĝu al 30 000. Sciu, ke en la ĝenerala listo de Havendaj artikoloj ni jam havas 971 (el milo) en la plej alta kategorio, do indas redukti tiun nommbron de nur 29. Eĉ se vi ne atingos tiun ciferon de 30 000, poste mi (kiu scias neniom pri kemio) povos pliigi la artikolon ĝis la postulita nivelo. Dankon.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:48, 7 okt. 2026 (UTC) :Saluton kara samideano! :Dankegon pro informi min pri tiu listo, mi certe provos grandigi la artikolojn kiujn vi menciis, fakte mi mem ankaŭ estis serĉanta por krei aŭ traduki novajn artikolojn aŭ simple kunlabori je aliaj projektoj, sed la projekto kiu estas sugestita de vi al mi estas vere mojosa, kaj mi provos labori pri tiu projekto dum sekvaj semajnoj. Sincere [[Uzanto:Sciotrovulo|Sciotrovulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Sciotrovulo|diskuto]]) 12:46, 7 okt. 2026 (UTC) ::Koran bonvenon! Mi aldonas nur, ke la kolego al kiu Kani aludis estis forbarita de Wikimedia Commons pro alŝutado de eraraj kaj kontraŭkopirajtaj bildoj, sed liajn tekstojn kaj bildojn ĉi tie neniu kompetentis kontroli. Do se vi laborados pri la temo kemio, eble vi trovos korektindaĵojn. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 12:59, 7 okt. 2026 (UTC) g1vuzyz5la3vedifvb1s4d4ydsx3eqv 0 874712 9490189 8951604 2026-10-08T04:09:59Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490189 wikitext text/x-wiki {{Informkesto futbala turniro | nomo = | aliaj_nomoj = | dosiero = UEFA Euro 2024 logo.svg | grandeco = | titolo = | loko = [[Germanio]] | datoj = [[14-a de junio]] ĝis [[14-a de julio]] | nombro de teamoj = 24 | ejoj = 10 | urboj = 10 | ĉampiono = | dua = | tria = | ludoj = | goloj = | spektantoj = | golreĝo = | ludisto = }} La '''[[Eŭropa Futbal-Ĉampionado]] [[2024]]''' aŭ per angleca titolo "UEFA Euro 2024" estas la dek-sepa finala ĉampionado de vira futbalo en Eŭropo. Ĝi okazis de la [[14-a de junio]] ĝis la [[14-a de julio]] 2024: malferma matĉo estis la unua matĉo de la [[Germana nacia teamo de futbalo|gastiga germana teamo]] kontraŭ la [[Skota nacia teamo de futbalo|skota teamo]] en la stadiono ''[[Allianz Arena]]'' en [[Munkeno]], kaj la finala matĉo la 14-an de julio okazis en la [[olimpika stadiono de Berlino|olimpika stadiono]] de [[Berlino]]. ==Fazo de grupoj== ===Grupo A=== {| cellpadding="3" cellspacing="0" style="background-color: #f5faff; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; margin: 36px auto; text-align: center;" width="50%" |- bgcolor="#006699" style="color: white;" ! width="44%" | Teamo ! width="7%" | Poentoj ! width="7%" | Luditaj matĉoj ! width="7%" | Venkitaj matĉoj ! width="7%" | Egalaj matĉoj ! width="7%" | Malvenkitaj matĉoj ! width="7%" | Poraj goloj ! width="7%" | Kontraŭaj goloj ! width="7%" | Goldiferenco |- align=center bgcolor="#D0E7FF" | align="left"|'''{{GermanioFB}}''' |'''7'''||3||2||1||0||8||2||6 |- align=center bgcolor="#D0E7FF" | align="left"|'''{{SvisioFB}}''' |'''5'''||3||1||2||0||5||3||2 |- align=center bgcolor="#B9FFB9" | align="left"| {{HungarioFB}} |'''3'''||3||1||0||2||2||5||−3 |- align=center | align="left"| {{SkotlandoFB}} |'''1'''||3||0||1||2||2||7||−5 |} ===Grupo B=== {| cellpadding="3" cellspacing="0" style="background-color: #f5faff; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; margin: 36px auto; text-align: center;" width="50%" |- bgcolor="#006699" style="color: white;" ! width="44%" | Teamo ! width="7%" | Poentoj ! width="7%" | Luditaj matĉoj ! width="7%" | Venkitaj matĉoj ! width="7%" | Egalaj matĉoj ! width="7%" | Malvenkitaj matĉoj ! width="7%" | Poraj goloj ! width="7%" | Kontraŭaj goloj ! width="7%" | Goldiferenco |- align=center bgcolor="#D0E7FF" | align="left"|'''{{HispanioFB}}''' |'''9'''||3||3||0||0||5||0||5 |- align=center bgcolor="#D0E7FF" | align="left"|'''{{ItalioFB}}''' |'''4'''||3||1||1||1||3||3||0 |- align=center bgcolor="#B9FFB9" | align="left"| {{KroatioFB}} |'''2'''||3||0||2||1||3||6||–3 |- align=center | align="left"|{{AlbanioFB}} |'''1'''||3||0||1||2||3||5||–2 |} ===Grupo C=== {| cellpadding="3" cellspacing="0" style="background-color: #f5faff; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; margin: 36px auto; text-align: center;" width="50%" |- bgcolor="#006699" style="color: white;" ! width="44%" | Teamo ! width="7%" | Poentoj ! width="7%" | Luditaj matĉoj ! width="7%" | Venkitaj matĉoj ! width="7%" | Egalaj matĉoj ! width="7%" | Malvenkitaj matĉoj ! width="7%" | Poraj goloj ! width="7%" | Kontraŭaj goloj ! width="7%" | Goldiferenco |- align=center bgcolor="#D0E7FF" | align="left"|'''{{AnglioFB}}''' |'''5'''||3||1||2||0||2||1||1 |- align=center bgcolor="#D0E7FF" | align="left"|'''{{DanioFB}}''' |'''3'''||3||0||3||0||2||2||0 |- align=center bgcolor="#B9FFB9" | align="left"|'''{{SlovenioFB}}''' |'''3'''||3||0||3||0||2||2||0 |- align=center | align="left"|{{SerbioFB}} |'''2'''||3||0||2||1||1||2||−1 |} ===Grupo D=== {| cellpadding="3" cellspacing="0" style="background-color: #f5faff; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; margin: 36px auto; text-align: center;" width="50%" |- bgcolor="#006699" style="color: white;" ! width="44%" | Teamo ! width="7%" | Poentoj ! width="7%" | Luditaj matĉoj ! width="7%" | Venkitaj matĉoj ! width="7%" | Egalaj matĉoj ! width="7%" | Malvenkitaj matĉoj ! width="7%" | Poraj goloj ! width="7%" | Kontraŭaj goloj ! width="7%" | Goldiferenco |- align=center bgcolor="#D0E7FF" | align="left"|'''{{AŭstrioFB}}''' |'''6'''||3||2||0||1||6||4||2 |- align=center bgcolor="#D0E7FF" | align="left" |'''{{FrancioFB}}''' |'''5'''||3||1||2||0||2||1||1 |- align="center" bgcolor="#B9FFB9" | align="left"|'''{{NederlandoFB}}''' |'''4'''||3||1||1||1||4||4||0 |- align="center" | align="left" | {{PollandoFB}} |'''1'''||3||0||1||2||3||6||–3 |} ===Grupo E=== {| cellpadding="3" cellspacing="0" style="background-color: #f5faff; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; margin: 36px auto; text-align: center;" width="50%" |- bgcolor="#006699" style="color: white;" ! width="44%" | Teamo ! width="7%" | Poentoj ! width="7%" | Luditaj matĉoj ! width="7%" | Venkitaj matĉoj ! width="7%" | Egalaj matĉoj ! width="7%" | Malvenkitaj matĉoj ! width="7%" | Poraj goloj ! width="7%" | Kontraŭaj goloj ! width="7%" | Goldiferenco |- align=center bgcolor="#D0E7FF" | align="left"|'''{{RumanioFB}}''' |'''4'''||3||1||1||1||4||3||1 |- align=center bgcolor="#d0e7ff" | align="left"|'''{{BelgioFB}}''' |'''4'''||3||1||1||1||2||1||1 |- align=center bgcolor="#B9FFB9" | align="left"|'''{{SlovakioFB}}''' |'''4'''||3||1||1||1||3||3||0 |- align=center | align="left"|{{UkrainioFB}} |'''4'''||3||1||1||1||2||4||–2 |} ===Grupo F=== {| cellpadding="3" cellspacing="0" style="background-color: #f5faff; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%; margin: 36px auto; text-align: center;" width="50%" |- bgcolor="#006699" style="color: white;" ! width="44%" | Teamo ! width="7%" | Poentoj ! width="7%" | Luditaj matĉoj ! width="7%" | Venkitaj matĉoj ! width="7%" | Egalaj matĉoj ! width="7%" | Malvenkitaj matĉoj ! width="7%" | Poraj goloj ! width="7%" | Kontraŭaj goloj ! width="7%" | Goldiferenco |- align=center bgcolor="#D0E7FF" | align="left"|'''{{PortugalioFB}}''' |'''6'''||3||2||0||1||5||3||2 |- align=center bgcolor="#D0E7FF" | align="left"|'''{{TurkioFB}}''' |'''6'''||3||2||0||1||5||5||0 |- align=center bgcolor="#B9FFB9" | align="left"|'''{{KartvelioFB}}''' |'''4'''||3||1||1||1||4||4||0 |- align=center | align="left"| {{ĈeĥioFB}} |'''1'''||3||0||1||2||3||5||–2 |} ===Plej bonaj triaranguloj=== {|align=center cellpadding=3 cellspacing=0 style="background:#F9F9F9; border:1px #AAA solid; border-collapse:collapse; font-size:95%" width=50% |- bgcolor=006699 style="color:white" !width=55% style="cursor:help;" título="Teamo"|Teamo !width=5% style="cursor:help;" título="Grupo"|Gr. !width=5% style="cursor:help;" título="Poentoj"|Ptj. !width=5% style="cursor:help;" título="Luditaj matĉoj"|LM !width=5% style="cursor:help;" título="Venkitaj matĉoj"|VM !width=5% style="cursor:help;" título="Egalaj matĉoj"|EM !width=5% style="cursor:help;" título="Malvenkitaj matĉoj"|MM !width=5% style="cursor:help;" título="Poraj goloj"|PG !width=5% style="cursor:help;" título="Kontraŭaj goloj"|KG !width=5% style="cursor:help;" título="Goldiferenco"|Dif |- align="center" bgcolor="B9FFB9" | align="left" |'''{{NederlandoFB}}''' !D |'''4'''||3||1||1||1||4||4||0 |- align=center bgcolor=B9FFB9 | align="left"|'''{{KartvelioFB}}''' !F |'''4'''||3||1||1||1||4||4||0 |- align="center" bgcolor=B9FFB9 | align="left" |'''{{SlovakioFB}}''' !E |'''4'''||3||1||1||1||3||3||0 |- align= center bgcolor=B9FFB9 | align="left" |'''{{SlovenioFB}}''' !C |'''3'''||3||0||3||0||2||2||0 |- align=center bgcolor="" |align=left| {{HungarioFB}} !A |'''3'''||3||1||0||2||2||5||–3 |- align=center bgcolor= |align=left| {{KroatioFB}} !B |'''2'''||3||0||2||1||3||6||–3 |} == Finala fazo == [[dosiero:UEFA Euro 2024 map.svg|eta|250ra|{{centre|aktualiĝanta mapo pri la evoluo de la ĉampionado - pri la diversaj koloroj vidu la klarigojn en la komunejo}}]] [[dosiero:Olympiastadion Berlin Sep-2015.jpg|eta|320ra|{{centre|en la [[olimpika stadiono de Berlino]] okazis la finalo}}]] {{Turniro16 <!--Dato-Loko|Teamo 1|Rezulto 1|Teamo 2|Rezulto 2 --> <!--okonfinalo --> |[[30-a de junio]] - [[Kolonjo]] | '''{{HispanioFB}}''' | '''4''' | {{KartvelioFB}} | 1 |[[29-a de junio]] - [[Dortmund]] | '''{{GermanioFB}}'''| '''2'''| {{DanioFB}} | 0 |[[1-a de julio]] - [[Frankfurto ĉe Majno|Frankfurto]] | '''{{PortugalioFB}}''' | '''0 (3)'''| {{SlovenioFB}} | 0 (0) |[[1-a de julio]] - [[Duseldorfo]] | '''{{FrancioFB}}''' | '''1'''| {{BelgioFB}} | 0 |[[2-a de julio]] - [[Munkeno]] | {{RumanioFB}} | 0 | '''{{NederlandoFB}}''' | '''3''' |[[2-a de julio]] - [[Lepsiko]] | {{AŭstrioFB}} | 1 | '''{{TurkioFB}}'''| '''2''' |[[30-a de junio]] - [[Gelsenkirchen]] | '''{{AnglioFB}}''' | '''2''' | {{SlovakioFB}} | 1 |[[29-a de junio]] - [[Berlino]] | '''{{SvislandoFB}} | '''2''' | {{ItalioFB}} | 0 <!--kvaronfinalo --> |[[5-a de julio]] - [[Stutgarto]] | '''{{HispanioFB}}''' | '''2''' | {{GermanioFB}} | 1 |[[5-a de julio]] - [[Hamburgo]] | {{PortugalioFB}} | 0 (3) | '''{{FrancioFB}}''' | '''0 (5)''' |[[6-a de julio]] - [[Duseldorfo]] | '''{{NederlandoFB}}''' | '''2''' | {{TurkioFB}} | 1 |[[6-a de julio]] - [[Berlino]] | '''{{AnglioFB}}''' | '''0 (5)''' | {{SvislandoFB}} | 0 (3) <!--duonfinalo --> |[[9-a de julio]] - [[Munkeno]] | '''{{HispanioFB}}''' | '''2''' | {{FrancioFB}} | 1 |[[10-a de julio]] - [[Dortmund]] | {{NederlandoFB}} | 1 | '''{{AnglioFB}}''' | '''2''' <!--finalo --> |[[14-a de julio]] - [[Berlino]] | '''{{HispanioFB}}''' | '''2''' | {{AnglioFB}} | 1 }} == La venka teamo == {{navigilo2 | nomo = Hispana nacia teamo - Eŭropa Futbal-Ĉampionado 2024 | titolo = [[Hispana nacia teamo de futbalo|la Hispana nacia teamo]] &nbsp;[[Dosiero:Flago-de-Hispanio.svg|25px|border|Flago de Hispanio]] &nbsp;en la Eŭropa Futbal-Ĉampionado 2024 | bildo = [[Dosiero:Flago-de-Hispanio.svg|40px|Flago de Hispanio]] | stato = montri | stilo = width: 85%; | stilo de ĉefa titolo = background:#C60B1E; border:1px solid #000033; color:#FFC400; | titolstilo=color:#FFC400; | bodyclass=hlist | listo1 = *<small>1</small>&nbsp;[[David Raya]] *<small>2</small>&nbsp;[[Dani Carvajal]] *<small>3</small>&nbsp;[[Robin Le Normand|Le&nbsp;Normand]] *<small>4</small>&nbsp;[[Nacho (futbalisto, 1990)|Nacho]] *<small>5</small>&nbsp;[[Daniel Vivian (futbalisto)|Daniel Vivian]] *<small>6</small>&nbsp;[[Mikel Merino]] *<small>7</small>&nbsp;[[Álvaro Morata]]&nbsp;(teamestro) *<small>8</small>&nbsp;[[Fabián Ruiz]] *<small>9</small>&nbsp;[[Joselu]] *<small>10</small>&nbsp;[[Dani Olmo]] *<small>11</small>&nbsp;[[Ferran Torres]] *<small>12</small>&nbsp;[[Álex Grimaldo]] *<small>13</small>&nbsp;[[Álex Remiro]] *<small>14</small>&nbsp;[[Aymeric Laporte]] *<small>15</small>&nbsp;[[Álex Baena]] *<small>16</small>&nbsp;[[Rodri (futbalisto, 1996)|Rodri (Rodrigo Hernández Cascante)]] *<small>17</small>&nbsp;[[Nico Williams]] *<small>18</small>&nbsp;[[Martín Zubimendi]] *<small>19</small>&nbsp;[[Lamine Yamal]] *<small>20</small>&nbsp;[[Pedri|Pedri (Pedro González López)]] *<small>21</small>&nbsp;[[Mikel Oyarzabal]] *<small>22</small>&nbsp;[[Jesús Navas]] *<small>23</small>&nbsp;[[Unai Simón]] *<small>24</small>&nbsp;[[Marc Cucurella]] *<small>25</small>&nbsp;[[Fermín López]] *<small>26</small>&nbsp;[[Ayoze Pérez]] *<small>Trejnisto</small>&nbsp;[[Luis de la Fuente (futbalisto, 1961)|Luis de la Fuente]] }} == Statistiko == * La germana nacia trejnisto [[Julian Nagelsmann]] ĉe la venko de 5:1 de la [[Germana nacia teamo de futbalo|germana teamo]] kontraŭ la [[Skota nacia teamo de futbalo|skota]], malferma matĉo de la Eŭropa Ĉampionado, je aĝo de 36 jaroj <small>^{kaj 327 tagoj}</small> estis la plej juna trejnisto kiu iam ajn trejnis nacian teamon ĉe Eŭropa Ĉampioneco.<ref>[https://www.sport1.de/news/fussball/em/2024/06/rekorde-und-statistiken-zum-deutschen-auftaktsieg artikolo ''Rekorde und Statistiken zum deutschen Auftaksieg'' ("Rekordoj kaj statistikoj por la germana komenca venko")] en la retejo ''sport1.de'', la 14-a de junio 2024 ({{de}})</ref> * Plej juna teamestro: En la malvenko de 3:1 de [[Hungara nacia teamo de futbalo|Hungario]] kontraŭ [[Svisa nacia teamo de futbalo|Svislando]], la hungara futbalisto [[Dominik Szoboszlai]] fariĝis la plej juna teamestro iam ajn je 23 jaroj <small>^{kaj 243 tagoj}</small> kiu gvidis teamon de Eŭropa Ĉampionado. Li venkis la antaŭan italan rekordulon ''Giuseppe Bergomi'' (n. en 1963), kiu havis 24 jarojn <small>^{kaj 171 tagojn}</small> ĉe la [[Eŭropa Futbal-Ĉampionado 1988]] en Germanio.<ref>[https://de.uefa.com/euro2024/news/028e-1b3a368160e1-d6a86ca92150-1000--euro-2024-welche-rekorde-wurden-in-der-gruppenphase-gebr/ artikolo ''Welche Rekorde wurden in der Gruppenphase gebrochen?'' ("Kiuj rekordoj estis rompitaj en la grupa fazo")] el la retejo ''uefa.com'', la 26-a de junio 2024 ({{de}})</ref> * Plej juna futbalisto de la ĉampionado: En la unua grupa matĉo de Grupo B inter [[Hispana nacia teamo de futbalo|Hispanio]] kaj [[Kroata nacia teamo de futbalo|Kroatio]] la 15-an de junio 2024, la hispano [[Lamine Yamal]] estis la plej juna ludanto en la historio de la Eŭropa Ĉampioneco en la aĝo de 16 jaroj <small>^{kaj 338 tagoj}</small>. En la duonfinalo li aldone iĝis la plej juna golpafisto iam ajn de Eŭropa Ĉampionado, kaj sekve 5 tagoj pli poste iĝis la plej juna futbalisto iam atinginta finalon kaj venkon de aŭ Eŭropa Ĉampionado aŭ Mondpokalo.<ref>[https://www.ran.de/sports/fussball/europameisterschaft/news/rekorde-der-em2024-spaniens-lamine-yamal-juengster-em-spieler-der-geschichte-390569 artikolo ''EM-Rekorde: Yamal der Jüngste aller Zeiten'' ("Eŭropa Ĉampionado-rekordoj: Yamal la plej juna de ĉiuj tempoj")], en la retejo ''ran.de'' la 14-an de julio 2024 ({{de}})</ref> * Plej rapuda golo: En la 1:2 malvenko de [[Albana nacia teamo de futbalo|Albanio]] kontraŭ [[Itala nacia teamo de futbalo|Italio]] en la unua grupa matĉo de Grupo B la 15-an de junio 2024, ''Nedim Bajrami'' trafis la plej rapidan golon en la historio de Eŭropa Ĉampioneco por la albana teamo post 23 sekundoj.<ref>[https://www.sport1.de/news/fussball/em/2024/06/albaner-bajrami-erzielt-schnellstes-em-tor artikolo ''Albaner Bajrami erzielt schnellstes EM-Tor'' ("la albano Bajrami trafas plej rapidan golon ĉe la Eŭropa Ĉampionado")] {{404|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} el la retejo ''sport1.de'' la 15-an de julio 2024 ({{de}})</ref> * Rekorda partoprenanto: [[Cristiano Ronaldo]] ([[Portugala nacia teamo de futbalo|Portugalio]]) per sia apero en la unua grupa matĉo kontraŭ [[Ĉeĥa nacia teamo de futbalo|Ĉeĥio]] (2:1) iĝis la futbalisto kun la plej multaj partoprenoj en Eŭropa Futbal-Ĉampionado (6-foje, en [[Eŭropa Futbal-Ĉampionado 2004|2004]], [[Eŭropa Futbal-Ĉampionado 2008|2008]], [[Eŭropa Futbal-Ĉampionado 2012|2012]], [[Eŭropa Futbal-Ĉampionado 2016|2016]], [[Eŭropa Futbal-Ĉampionado 2021|2021]] kaj 2024).<ref>[https://ga.de/sport/em2024/cristiano-ronaldo-vor-dem-em-rekord_aid-114613777 artikolo ''EURO 2024: Cristiano Ronaldo vor dem EM-Rekord'' ("EURO 2024: Kristano Ronaldo antaŭ la rekordo de la Eŭropa Ĉampionado")] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240618190929/https://ga.de/sport/em2024/cristiano-ronaldo-vor-dem-em-rekord_aid-114613777 |date=2024-06-18 }} en la retejo ''ga.de'' de la [[bonno|bonna]] gazeto ''General-Anzeiger'' la 18-an de junio 2024 ({{de}})</ref><ref>[https://www.kicker.de/portugal-gegen-tschechien-2024-europachampion-4772181/ticker artikolo ''Portugal - Tschechien 0:0'' ("Portugalio - Ĉeĥio 0:0")] en la retejo ''kicker.de'' la 18-an de julio 2024 ({{de}})</ref> * Plej maljuna partoprenanto: [[Képler Laveran Lima Ferreira|Pepe Maricon]] (Portugalio) en aĝo de 41 jaroj <small>^{kaj 113 tagoj}</small> iĝis la plej maljuna ludanto iam kun sia apero en la unua matĉo de la portugaloj kontraŭ Ĉeĥio (2-1). * Rekorda golulo de la Eŭropa Ĉampionado: [[Manuel Neuer]] (Germanio) en la tria grupa matĉo kontraŭ la [[svisa nacia teamo de futbalo|Svislando]] iĝis la rekorda golulo ĉe ĉiuj finalaj Eŭropaj Ĉampionadoj (19 aperoj; la 29-an de junio 2024), preterpasante la italan rekordulon ''Gianluigi Buffon'' (17 aperoj).<ref>[https://www.t-online.de/-/100430832 artikolo ''Meilenstein für DFB-Keeper: Rekordtorwart Neuer zieht mit italienischer Legende gleich'' ("Mejloŝtono por germana golulo: Rekorda golulo Neuer egalas kun itala legendo")] en la retejo ''t-online.de'' la 29-an de junio 2024 ({{de}})</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://de.uefa.com/euro2024/ oficiala retejo] en la paĝaro de [[UEFA]] ({{de}} kaj en ses pliaj lingvoj) {{Eŭropa Futbal-Ĉampionado}} {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|futbalo}} [[Kategorio:Eŭropa Futbal-Ĉampionado 2024| ]] q5a6wzacef1n61qr9f0igp14wz96k57 0 875186 9490224 9484647 2026-10-08T06:41:33Z Crosstor 3176 /* S */ 9490224 wikitext text/x-wiki Jen listo de elektitaj instruistoj en [[Universitato Károly Eszterházy]] (nature la listo etendiĝas al pli fruaj nomoj de la universitato ekde la fondo): *{{EnhavTabelo|alf=L}} == A == * [[Sándor Andrikovics]] == B == * [[Ferenc Bakonyi]] * [[József Bakos]] * [[György Balázs (lokhistoriisto)]] * [[Viktória Balogh]] * [[Péter Bán (arkivisto)]] * [[György Barra]] * [[Gábor Bednanics]] * [[József Bihari (lingvisto)]] * [[János Blaskó (pentristo)]] == C == * [[Lajos Csontó]] == E == * [[Géza Eperjessy]] == G == * [[Pál Germuska]] == H == * [[Attila Hevesi]] * [[Éva Hibay]] == J == * [[János Jakuba]] == K == * [[Ferenc Kaló]] > [[István Kertész (historiisto)]] * [[Mihály Komóczi]] * [[Tamás Kopasz]] * [[Tamás Kótai]] * [[László Kovács (pentristo)]] * [[Péter Krasztev]] == M == * [[István Monok]] * [[Mihály Mózes]] == N == * [[István Nagy B.]] * [[István Németh (historiisto)]] == R == * [[János Rainer M.]] == S == * [[János Seres]] * [[Éva Standeisky]] * [[Imre Szántó (historiisto)]] * [[László Szarka (historiisto)]] * [[Ágnes Széchenyi]] * [[Géza Mihály Szőcs]] * [[József Szurcsik]] == T == * [[Sándor Tóth (skulptisto)]] * [[Gábor Tüskés]] == Z == * [[Endre Zétényi]] == Vidu ankaŭ == * [[Studentoj de Universitato Károly Eszterházy]] == Fontoj == * kompilaĵo el artikoloj de Vikipedio [[Kategorio:Listoj]] qs70lvovknph4wsc4htj0ean24th5eo 0 880455 9490318 9234521 2026-10-08T11:35:31Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490318 wikitext text/x-wiki '''Floro de Skotlando''' ({{lang-en|'''Flower of Scotland'''}}; {{lang-sco|'''Flouer o Scotland'''}}; {{lang-gd|'''Flùr na h-Alba'''}}) estas [[Skotlando|skota]] [[Poezio|kanto]] ofte uzata en [[Ceremonio|ceremonioj]] kaj sportludoj. Pro la fakto ke ne ekzistas oficiala [[himno]] por Skotlando, "The Scottish Flower (La Skota Floro)" estas unu el la kantoj proponitaj por esti uzata kiel himno (kune kun [[Scotland the Brave|Scotland The Brave]]). La kanto estis verkita de Roy Williamson kaj prezentita en [[1967]]. La kanto priskribas la venkon de la [[skotoj]], gviditaj fare de [[Roberto Bruso|Roberto la 1-a, reĝo de Skotlando]], super la [[angloj]] gviditaj de [[Eduardo la 2-a (Anglio)|Eduardo la 2-a, reĝo de Anglio]], en [[Batalo de Bannockburn|la Batalo de Knockburn]] en [[1314]] <ref>{{cite web|title=Scotland’s National Anthem: What is the Scottish National Anthem and why was it chosen? Lyrics and origins|url=https://www.scotsman.com/sport/scottish-national-anthem-lyrics-and-origins-4280559|website=The Scotsman|access-date=27 April 2024}}</ref>. Rimarkinda por ties asocio kun adorantoj de la tielnomata [[Tartana Armeo]] de la [[Skota nacia teamo de futbalo|skota nacia futbala teamo]] kaj de la [[nacia dekkvinop-rugbea teamo de Skotlando|skota nacia rugbea unia teamo]], "Floro de Skotlando" estas unu el la plej populara sportaj himnoj en [[Eŭropo]] <ref>{{cite web|title=EUROS 2024: Scotland has the most streamed national anthem|url=https://nen.press/2024/06/14/euros-2024-scotland-has-the-most-streamed-national-anthem/|website=North Edinburgh News|access-date=3 July 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240614170520/https://nen.press/2024/06/14/euros-2024-scotland-has-the-most-streamed-national-anthem/|archivedate=2024-06-14}}</ref><ref>{{cite web|title=Scotland already have one thing over England: their pre-game anthem|url=https://www.telegraph.co.uk/rugby-union/2024/02/21/flower-of-scotland-best-six-nations-anthems-england/|website=the Telegraph|access-date=3 July 2024}}</ref>. La ĉefa temo de la kanto estas la kuraĝo kaj rezisto de la skota popolo kontraŭ invadintoj. Ĝi ankaŭ aludas al la beleco de la skota pejzaĝo. == Kantoteksto == {| align="center" cellspacing="25px" |<div class="mw-content-ltr">La Skota</div><poem><div class="mw-content-ltr"> O Flouer o Scotland, Whan will we see, Yer like again, That focht and dee'd for, Yer wee bit Hill an Glenn, An stuid agin him, Prood Edward's Airmie, An sent him hamewart, Tae think again. The Hills is bare nou, An Autumn leafs, Lies thick an still, Ower land that is tint nou, That thae sae darlie held, That stuid agin him, Prood Edward's Airmie, An sent him hamewart, Tae think again. Thir days is past nou, An in the past, Thay mun remain, But we can aye rise nou, An be the naition again, That stuid agin him, Prood Edward's Airmie, An sent him hamewart, Tae think again.</div> </poem> |<div class="mw-content-ltr">La angla</div><poem><div class="mw-content-ltr"> O Flower of Scotland, When will we see Your like again, That fought and died for, Your wee bit Hill and Glen, And stood against him, Proud Edward's Army, And sent him homeward, To think again. The Hills are bare now, And Autumn leaves lie thick and still, O'er land that is lost now, Which those so dearly held, That stood against him, Proud Edward's Army, And sent him homeward, To think again. Those days are past now, And in the past they must remain, But we can still rise now, And be the nation again, That stood against him, Proud Edward's Army, And sent him homeward, To think again.</div> </poem> |<div class="mw-content-ltr">Skotgaela</div><poem><div class="mw-content-ltr"> O Fhlùir na h-Alba, cuin a chì sinn an seòrsa laoich a sheas gu bàs 'son am bileag feòir is fraoich, a sheas an aghaidh feachd uailleil Iomhair 's a ruaig e dhachaidh air chaochladh smaoin? Na cnuic tha lomnochd 's tha duilleach Foghair mar bhrat air làr, am fearann caillte dan tug na seòid ud gràdh, a sheas an aghaidh feachd uailleil Iomhair 's a ruaig e dhachaigh air chaochladh smaoin. Tha 'n eachdraidh dùinte ach air dìochuimhne chan fheum i bhith, is faodaidh sinn èirigh gu bhith nar Rìoghachd a-rìs a sheas an aghaidh feachd uailleil Iomhair 's a ruaig e dhachaidh air chaochladh smaoin.</div> </poem> |Esperante<poem>Ho, flor' de Skotland', kiam Ni vidis vin flori? Kontraŭ malamikojn Vi staris por glori. Kaj denove leviĝos La naciaj flagoj. Sed Edvardo, reĝo angla, Hejmen iris laca. Montaroj kaj lagoj, Verdaj valoj brilaj, Ĉi tero libera Per agoj subtilaj. Ni staras fiere, Memoras batalon. Por liberec' sankta Ni gardas signalojn. Tiu flor' de Skotlando, Simbolo de l' lando, Inspiras kuraĝon Por ĉiu skotlando.</poem> |} == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://web.archive.org/web/20131004075624/http://www.siliconglen.com/Scotland/9_3_1.html La Floro de Skotlando] – Traduko de kantoteksto en Skot-Gaela * [http://www.nationalanthem.scot Paĝo kun ok kandidataj kantoj por nacia himno, kun kantoteksto kaj rimarkoj] {{Webarchiv|url=https://archive.today/20141004092042/http://www.nationalanthem.scot/ |date=2014-10-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=XiyLuv3GSs4 Video de unua televida elsendo de prezento de la kanto, ankoraŭ en ties du-versa formo, fare de ''The Corries''] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Skotaj kantoj]] [[Kategorio:Patriotaj kantoj]] tkw95sdjwl7065itvf6bijnsrkp6mxx 0 882615 9490160 9481898 2026-10-07T23:02:59Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490160 wikitext text/x-wiki '''Entreprenemo ('''ankaŭ '''entreprena agado'''<ref>Noto: '''Entreprena agado''' ofte rilatas al malgranda entrepreno/[[negoco]], kie la posedanto ofte estas ankaŭ la manaĝero. En granda firmao, funkcioj de mastrumado ofte estas farataj de dungitaj manaĝeroj, kaj la posedantoj partoprenas la administradon per voĉdonado dum ĝeneralaj kunsidoj.</ref>) povas esti difinita kiel "la kapablo identigi ŝancojn kaj krei resursojn por ekspluati tiujn ŝancojn"<ref>(sv) Johannisson, B., & Madsén, T. (1997, sif.84)I Entreprenörskapets tecken. Stockholm: Närings- och Handelsdepartementet</ref>.  Entreprenemo igas ion ŝanĝi direkton kaj krei ŝanĝon<ref>(en) Gaddefors, Johan; Anderson, Alistair R. (2017-03-09). ”''[https://www.emeraldinsight.com/doi/abs/10.1108/IJEBR-01-2016-0040 Entrepreneursheep and context: when entrepreneurship is greater than entrepreneurs]''”. En: International Journal of Entrepreneurial Behavior & Research 23 (2): sid. 267–278. doi:[https://dx.doi.org/10.1108%2FIJEBR-01-2016-0040 10.1108/IJEBR-01-2016-0040]. ISSN [http://worldcat.org/issn/1355-2554 1355-2554].</ref>.  Novaj aliroj estas trovitaj kaj evoluigitaj. Entreprenisto kreas novajn komercajn agadojn kaj organizas la merkaton en nova maniero. Fari komercajn agadojn kutime postulas ŝtatan registradon, sed la kriterioj kaj kondiĉoj povas signife varii de lando al lando. En la lastaj jaroj, entreprenemo estis identigita kiel grava ilo al ekonomia kresko en kaj [[Usono]] kaj [[Okcidenteŭropo]]. Multaj "altvaloraj" entreprenoj serĉas riskkapitalon aŭ anĝelan financadon (semmonon) por akiri kapitalon por konstrui kaj vastigi la komercon<ref>(en) Van Osnabrugge, Mark, 1972. ''[[oclc:43411447|Angel investing : matching startup funds with startup companies : the guide for entrepreneurs, individual investors, and venture capitalists]]'' (Anĝela investado: kongruaj entreprenaj fondusoj kun entreprenaj kompanioj: la gvidilo por entreprenistoj, individuaj investantoj kaj riskkapitalistoj) . — 1-a eld. — San Francisco: Jossey-Bass, 2000. — xxiv, 422 paĝoj p. — ISBN 0-7879-5202-8 , 978-0-7879-5202-</ref>. Estas multaj organizaĵoj kiuj provizas subtenon al eblaj entreprenistoj, inkluzive de specialiĝintaj registaraj agentejoj, inkubatoroj (kiuj povas esti profitcelaj, neprofitcelaj, aŭ administritaj fare de altlernejo aŭ universitato), teknologiaj parkoj kaj komunumaj organizaĵoj, kiuj inkluzivas aron da organizaĵoj (inkluzive neprofitocelaj kaj bonfaraj), fondaĵoj kaj komercaj interesogrupoj (kiel ekzemple [[Komerca ĉambro|komercaj ĉambroj]]). == Interfirmaa entreprenemo == Entreprenemo ene de grandaj firmaoj aŭ granda organizaĵo nomiĝas '''interfirmaa entreprenemo''' en kiuj la pli grandaj entreprenoj estas filioj, tn. "''spin-off''"-kompanioj aŭ interfimaaj kompanioj <ref>(en) ''Shane, Scott, 1964-. [[oclc:52002257|A general theory of entrepreneurship : the individual-opportunity nexus]] (Ĝenerala teorio de entreprenemo: la individua-oportuna interligo''), Cheltenham, UK: E. Elgar, 2003. - 327 paĝoj. — ISBN 1-84376-382-6, 978-1-84376-382-6, 1-84376-996-4, 978-1-84376-996-5, 978-1-78100-799-0, 1- 78100-799-3. Arkivitala 15-an de junio 2009</ref>. == Entreprenemo en edukado == Entreprenemo en edukado temas pri stimulado de la [[krepovo]] kaj problemsolvaj kapabloj de la studentoj por ke la studentoj akiru scion pri entreprenemo kaj [[novigado]] (en: ''innovation''). == Entreprenado aŭ komercado == En Esperanto la vortoj ''[[Entrepreno|entreprenado]]'' kaj ''[[Komerco|komercado]]'' estas ofte uzataj kiel sinonimoj, sed foje ili havas malsamajn signifojn. Entreprenisto estas homo, kiu posedas kaj ofte administras komercan kompanion.  Ĝi povas esti kiel sola komercisto aŭ kiel dungito de la firmao. Multaj komercaj gvidantoj ne estas entreprenistoj sed dungitoj, sen la persona respondeco kiu venas kun administrado de komerco. La vortoj entreprenado kaj entreprenisto ofte estas interpretataj kiel noviga fonto de novaj ideoj, teknologioj, varoj, servoj dum '''''komerco''''' estas difinita kiel sole ''"[[aĉeto]] kaj [[vendo]] kun la celo akiri [[profito]]n. En la donitaj ekonomiaj kondiĉoj ĝi ampleksas la tutan varcirkuladon inter [[produktado]] kaj [[konsumado]]".''<ref>(eo) [[Internacia komerca-ekonomika vortaro|Internacia Komerca-Ekonomika Vortaro]] (IKEV, numero 450)</ref> '''''Entreprenisto''''' estas homo, kiu prenas ideon por produkto aŭ servo, pripensas riskojn kaj ŝancojn, kolektas rimedojn, planas kaj efektivigas la ideon, kreante novajn komercajn agadojn kaj organizante la merkaton en nova maniero. '''''Entreprenemo''''' estas proksime ligita al la koncepto de [[novigo]] - paro de konceptoj kiuj estis ĉiam pli utiligataj en kaj la [[entrepren-ekonomiko]] kaj la [[politiko]] ekde la [[1980-aj jaroj]]<ref>(sv) ''[https://web.archive.org/web/20191217211624/https://es.handels.gu.se/samh%25C3%25A4llsanalysen Maureen McKelvey pri novigado kaj entreprenemo]'' (epizodo 2 el la [[podkasto]] Samhällsanalysen), Universitato de Gotenburgo. [https://es.handels.gu.se/samh%C3%A4llsanalysen Arkivita] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20191217211624/https://es.handels.gu.se/samh%25C3%25A4llsanalysen |date=2019-12-17 }} {{Citaĵo el la reto |url=https://es.handels.gu.se/samh%25C3%25A4llsanalysen |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2024-09-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20191217211624/https://es.handels.gu.se/samh%25C3%25A4llsanalysen |arkivdato=2019-12-17}} de la originalo la 17-an de decembro 2019.</ref>. == Esploro pri entreprenemo == [[Ludwig von Mises]], [[Friedrich August von Hayek]] kaj aliaj reprezentantoj de la aŭstra lernejo de [[ekonomikistoj]] multe faris por kompreni la naturon de entreprenado. Ili konsideris entreprenadon kiel unu el la ĉefaj rimedoj (faktoroj) de la ekonomio, kune kun naturaj - tero, laboro, kapitalo, informo kaj tempo. Moderna ekonomiko anstataŭigas la koncepton de "tero" kun la koncepto de "laborrimedo", kaj klasifikas informojn kaj tempon kiel "laboron" Laŭ la novklasika teorio establita fare de la [[Aŭstrio|aŭstria]] ekonomikisto [[Joseph Schumpeter]], entreprenisto pli specife kiel kreinto de "krea perturbo"<ref>Noto: '''Krea perturbo''' rilatas al radikala ŝanĝo en merkatoj kaŭzita de la renverso de ekzistantaj konvencioj (Fonto: Jean-Marie Dru: ''Disruption: Turning Conventions and Shaking Up the Marketplace)''</ref> ([[Angla lingvo|angle]]: ''creative disruption'') en la merkato (t.e. detruo de la ekvilibro inter oferto kaj postulo) kiu kreas "kaoson" en merkatoj kaj industrioj, samtempe kreante novajn varojn kaj komercajn modelojn kaj detruante malnovajn. Ĉi tiu "krea perturbo" kondukas al ŝanĝoj en industrioj certigante dinamikan kaj longperspektivan [[Ekonomia kresko|ekonomian kreskon]]. == Komunikado == Entreprenistoj devas praktiki efikan komunikadon kaj ene de sia firmao kaj kun eksteraj partneroj kaj investantoj por lanĉi (''startup'') kaj kreskigi la entreprenon (''scaleup'') kaj ebligi ĝin pluvivi. Entreprenisto bezonas komunikan sistemon, kiu ligas la dungitaron de sia firmao kaj ligas la firmaon kun eksteraj firmaoj kaj klientoj. Entreprenistoj devas esti [[Karismo|karismaj]] gvidantoj por ke ili povu efike komuniki sian vizion al sia teamo kaj helpi konstrui fortan teamon<ref>(en) James L. Morrison. Johnson, Craig E., Hackman, Michael Z., ''[https://dx.doi.org/10.1080/08832323.2018.1453710 Leadership: A communication perspective]''. En: Journal of Education for Business. 2018-04-13. Т. 93, вып. 4. — С. 183–184. — ISSN [https://www.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&q=n2:0883-2323, 1940-3356 0883-2323, 1940-3356]. — doi:10.1080/08832323.2018.1453710.</ref>. Komuniki la vizion al sekvantoj povas esti la plej grava ago de transforma gvidanto [ 45 ] . Konvinkaj vizioj donas al dungitoj senton de celo kaj kuraĝigas sindevontigon. === Vizaĝ-konserva teorio === Tiu teorio priskribas kiel homoj de malsamaj kulturoj administras konfliktajn intertraktadojn por savi vizaĝon<ref>(en) Stella Ting-Toomey, John G. Oetzel''.'' ''Culture-Based Situational Conflict Model: An Update and Expansion. The SAGE Handbook of Conflict Communication.'' — 2455 Teller Road,  Thousand Oaks  California  91320  United States: SAGE Publications, Inc.. — С. 763–790. — ISBN 978-1-4522-8197-1, ISBN 978-1-4522-8198-8</ref> == Vidu ankaŭ == [[Wintercircus (Gent)]] == Eksteraj ligiloj == [[Entreprenisto]] [[Entrepreno]] [[Entrepren-ekonomiko]] [[Entreprena konsilio]] [[Socia respondeco de entreprenoj]] [[Negoco]] == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Entreprenemo|*]] [[Kategorio:Negoco]] [[Kategorio:Ekonomio]] [[Kategorio:Novigo]] li59cts7t90r9tqts9vavb339b9wav1 0 885746 9490127 9393622 2026-10-07T20:30:39Z Arbarulo 135469 9490127 wikitext text/x-wiki {{unua}} {{Informkesto libro}} '''La Ombroludo''' (angle ''The Shadow Game'') estas [[porjunula literaturo|porjunula]] [[fantasto|fantasta]] trilogio de la usona verkisto [[Amanda Foody]] eldonita de 2018 ĝis 2020. Ĝi temas pri la klopodoj de diversaj roluloj pretervivi en la fikcia urbo New Reynes, kromnomata "la urbo de peko". ==Fono== La fono de la serio estas la fikcia urbo New Reynes ("Nova Reynes"), ĉefurbo de plurkontinenta Respubliko. La rakonto okazas en la tria jardeko post la [[Revolucio]], kiu starigis la Respublikon post la samtempa renverso de multaj monarkioj kaj la ekstermo de la familioj ''Mizer'', kiuj regis ilin. La Respubliko estas korupta [[unupartia ŝtato]] kun ŝajno de demokratio. Ĉiu familio en la mondo de La Ombroludo havas heredan talenton. En kelkaj familioj la talento estas nur eksterordinara nivelo de ordinara fizika aŭ psika kapablo, sed en aliaj ĝi estas [[magio|magia]]. Ĉiu homo havas du talentojn, unu de ĉiu gepatro: unu plene hereditan, la "ensangan talenton" (''blood talent''), kaj alian malpli fortan, la "fenditan talenton" (''split talent''). Oni heredigas nur la ensangan talenton al la gefiloj. La [[mono|valuto]] estas speco de magia energio, kiun oni nomas "voltoj". La familioj ''Mizer'' havis la talenton produkti voltojn per siaj korpoj, kun la helpo de familioj kun alia komplementa talento, la "globistoj" (''orb-makers''), kaj uzis sian monopolon por domini la mondon. New Reynes estas fama ne nur kiel ĉefurbo de la Respubliko, sed ankaŭ kiel centro de ĉia malvirto. Ĝi estas dividita de la rivero Brint en du partojn: la Sudan Flankon, kie la riĉuloj loĝas, kaj la pli malelitan Nordan Flankon. La plej potencaj fortoj en la Norda Flanko estas la du Familioj (Augustine kaj Torren), kiuj loĝas sude de la rivero sed dependas ĉefe de drogvendado kaj trompaj kazinoj, kaj la tri [[gangstero|gangsteraroj]] (''Irons'' "Feruloj", ''Scarhands'' "Cikatromanuloj", kaj ''Doves'' "Kolomboj"). La Familioj konservis sian potencon de antaŭ la Revolucio, dum la ekzistantaj gangsteraroj formiĝis dum la postrevolucia epoko en la legendeca Granda Strata Milito. ==Resumo== {{intrigo}} La serio konsistas el tri romanoj: ''Ace of Shades'' (2018), ''King of Fools'' (2019), kaj ''Queen of Volts'' (2020). ===''Ace of Shades''=== La titolo signifas laŭvorte "Aso de ombraĵoj", sed kun vortludo pri ''ace of spades'' "aso de pikoj". La perspektivaj roluloj nomiĝas Enne Salta kaj Levi Glaysier. Enne estas bone edukita provinca knabino, kiu venas al New Reynes por serĉi sian malaperintan adoptan patrinon, Lourdes Alfero, la solan parencon kiun ŝi konas. Kiam ŝi komencas fari demandojn, la polico tuj kaj sen klarigoj persekutas ŝin. En sia eskapo ŝi falas en la manojn de la Feruloj kaj ties estro, Levi, forkurinta ido de globista familio, kiu pretervivis la Revolucion. Levi estas sekrete sklavigita de la Familiestrino Vianca Augustine per magia devigo nomata ''omerta'', kaj minacata per morto de la estro de la alia Familio, Sedric Torren, se li ne repagos dek mil voltojn sekve de [[skemo Ponzi|Ponzi-a trompo]] en kiu Vianca devigis Levi trompi lin. Levi promesas helpi Enne se ŝi pagos al li la monon kiun li bezonas. Vianca faras ''omerta'' ankaŭ al Enne. Ŝi kaj Levi komencas enamiĝi unu al la alia. Enne lernas de "sangospektanto" (''bloodgazer'') nomata Lola, ke ŝi estas la sola pluvivanta ''Mizer''. Enne devigas Lola fari al ŝi la magian ĵuron de lojalo, kiun gangsteroj uzas, kaj tiel senintence fariĝas gangsterestro. Montriĝas ke Lourdes havis sekretan vivon kiel monarkiisma kontraŭreĝima ĵurnalisto kaj estis mortigita antaŭ ol Enne atingis la urbon. Levi kaj Enne ne sukcesas pagi la monon kiun li ŝuldas al Sedric, kaj oni preskaŭ mortigas Levi per la sama magia Ombroludo, per kiu oni mortigis Lourdes. Tamen Enne murdas Sedric, Levi murdas la Kancelieron de la Respubliko, kaj ambaŭ fuĝas. ===''King of Fools''=== La titolo signifas "Reĝo de stultuloj". La perspektivaj roluloj estas Enne, Levi, kaj Jac Mardlin, la vicgangsterestro kaj plej bona amiko de Levi. Levi konsentas sekrete helpi Harrison Augustine, la malamikiĝintan filon de Vianca. Tiu volas elektiĝi senatano kaj detrui la krim-imperion de Vianca. Por tiu celo Levi sendas Jac por spioni al la familio Torren, kvankam li scias ke li devigas sian amikon riski redependiĝon al drogo, kiun la familio Torren vendas. Jac helpas Sophia Torren, nekonatan membron de la familio, detrui ĝin. Enne devas helpi Vianca, kiu subtenas la monarkiisman kandidaton kontraŭ Harrison, dum ŝi pligrandigas sian gangsteraron kaj rapide kutimiĝas al sia nova rolo de persekutata krimulo. Vianca trovas ke Levi perfidis ŝin, kaj ordonas al Enne "romp[i] lian koron, kaj poste mort[i]". Dum atako de la gangsteroj al festo, kiun Vianca planis por sia kandidato, la ''omerta'' devigas Enne murdi Jac. Samtempe, Harrison murdas la alian kandidaton kaj poste murdas Vianca. La tria ''omerta''-ulo de Vianca, Bryce Balfour, rivelas sin, magie amasmurdas festanojn, kaj anoncas novan magian ludon, kiun li devigas 21 aliajn rolulojn ludi kun li. Kaptita gangstero en lasta provo peti indulgon rivelas al la tuta urbo ke Enne estas ''Mizer''. ===''Queen of Volts''=== La titolo signifas "Reĝino de voltoj". La perspektivaj roluloj estas Enne, Levi, Lola, Sophia, kaj Harvey (la ekskoramiko de Bryce). La perdita frato de Lola, kiu forkuris kaj fariĝis Kolombo, reaperas kaj trompe irigas Enne kaj ŝiajn gangsterojn en Kolomban embuskon. Dum la paniko, Enne akcidente forpafas la orelon de Lola. Tuj poste, Enne preskaŭ instigas siajn homojn mortigi la fraton de Lola por venĝi lian trompon. Lola foriras kun sia frato, sentante sin perfidita. Ŝi renkontas la Negoculon (''Bargainer'') - potencegan estulon, kiu instigis la masakron de la ''Mizer'' - kaj forvendas al ŝi la memoron de sia koramikino kontraŭ la informo, kiu estas la patro de Enne. Li estas la mortinta gangsterestro Veil de la epoko de la Granda Strata Milito. Ankaŭ montriĝas, ke Lourdes vere estis la filino de la Kanceliero, kiu mortigis ŝin kaj estis mortigita de Levi. Lola kaj la Negoculo komencas senti sin amikoj. Bryce klarigas la regulojn de sia ludo. Ĉiu ludanto estas la celo de alia ludanto. Ĉiu ludanto devas akiri la karton de sia celo aŭ en libervola dono aŭ perforte. Ĉiu, kiu ne havos la karton de sia celo kiam la ludo finiĝos, mortos. Krome, se iu mortos dum la ludo, kaj ties celo libere donis sian karton, ankaŭ la celo mortos. La unua, kiu akiros vicon de kvin kartoj, venkos. Levi diras al Enne, ke pere de Harrison li sukcesis elpeti pardonon por ambaŭ. Kune ili faras sufiĉe da voltoj por financi liajn gangsterojn. Nur tiam li malkaŝas, ke ŝia pardono ne estas definitiva, kaj ŝi devos fari ĵurnalan intervjuon por ke la registaro konstatu kiel la publiko reagus. Venĝe ŝi anoncas en la intervjuo ke li estas ŝia koramiko, devigante lin ŝajnigi, ke li efektive estas. Ambaŭ koleras unu al la alia dum ili ŝajnigas amrilaton al la gazetaro. Post tempo la nova Kanceliero pardonas Enne, kondiĉe ke ŝi ne plu havu kontakton kun Levi. Ili akceptas, sed poste Enne sekrete revizitas Levi; ili repaciĝas kaj amoras por la unua fojo, kaj Levi, kiu estas la celo de Enne, donas al ŝi sian karton. Harvey estas obsedata kaj manipulata de Bryce. Li estas la celo de Bryce kaj donas al li sian karton. Tamen Bryce elpelas lin kaj li rifuĝas kun ekskoramiko de Levi nomata Narinder. Dume Sophia kunlaboras kun Harrison, al kiu ŝi volonte donis sin kiel ''omerta'', kun la espero reakiri sian fenditan talenton kaj la memoron de sia patra familio, kiujn ŝi forvendis al la Negoculo. Harvey, ŝi, kaj la gangsteroj faras planon perfide kapti Lola por venigi kaj mortigi la Negoculon, supozante ke tiel ili povos fini la ludon. Harvey perfidas la planon, timante ke oni mortigos Bryce. Post komplika sinsekvo de okazoj, Enne kaj Levi sukcesas mortigi la Negoculon, sed nur fordonante la volt-faran kapablon de Enne, kaj preskaŭ la vivon de Levi; Bryce malkaŝas, ke per la morto de la Negoculo li akiris ŝian tutan potencon, kaj ke ĝuste por tio li starigis la ludon; sed en la lasta momento Harvey perfidas lin lastan fojon kaj ludas ŝlosilan rolon por fine venki lin. Ĉiuj ankoraŭ vivantaj roluloj krom Bryce repaciĝas. {{intrigofino}} ==Pritaksoj kaj analizoj== La situacio kaj intrigo de la serio estas tre komplikaj kaj ĝi havas tre multajn rolantojn. ''[[Kirkus Reviews]]'' taksis la komplikecon nedezirinde konfuza, sed samtempe respondecigis ĝin pri dezirinde riĉa diverseco de personoj kaj {{J|interpersona rilato}}.<ref>''Kirkus Reviews''. 15-a de aŭgusto, 2020. Recenzo de ''Queen of Volts''.</ref> Krom la diverso de personecoj, recenzoj rimarkigis ke la roluloj estas nekutime diversaj je identecaj kategorioj, precipe seksa orientiĝo: kvankam Enne kaj Levi estas knabino kaj knabo, Levi estas ambaŭseksema, kaj pluraj samseksaj amrilatoj aperas en la intrigo. Ankaŭ estas certa grado de kolora diverseco: kvankam oni subkomprenigas ke Enne kaj la plej multaj aliaj roluloj estas blankahaŭtaj, tamen Levi kaj la aliaj orbistoj, Narinder, kaj kelkaj aliaj roluloj havas aliajn aspektojn.<ref>''Kirkus Reviews''. 15-a de aŭgusto, 2020. Recenzo de ''Queen of Volts''.</ref><ref>''Kirkus Reviews''. 1-a de aŭgusto, 2019. Recenzo de ''King of Fools''.</ref><ref>Pittman, Heather. 2018. Recenzo de ''Ace of Shades''. ''Voice of Youth Advocates'' 41(2).</ref> Laŭ la verkinto, la serio estas inspirita malstrikte de ''[[La vojaĝo de Ĉihiro]]'' kune kun kerna ideo de magia valuto kaj la historio de [[Usono|usonaj]] [[Organizata krima agado|krimaj organizaĵoj]] en la jardeko de 1920.<ref>[https://taleoutloud.wordpress.com/2018/04/05/author-spotlight-behind-the-pages-with-amanda-foody/]</ref> ==Referencoj== <references/> [[Kategorio:Fantastaj roman-serioj]] [[Kategorio:Aventuraj romanoj]] q5kkd5zfw1bx39y7h4irhu2qwsm9bop 0 886235 9490188 9481980 2026-10-08T03:49:05Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490188 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Eyal MEGGED''' ({{Lang-he|אֱיָל מֶגֶד}}; naskita la 29-an de aŭgusto 1948 en [[Novjorko]]) estas israela verkisto, poeto kaj kolumnista ĵurnalisto. Eyal Megged estas la filo de la dramisto kaj publicisto Aharon Megged. Li kreskis en [[Tel-Avivo]], kie li studis filozofion kaj [[Arthistorio|arthistorion]]. Li laboris kiel redaktoro por la ŝtata [[radiostacio]] ''Kol Israel''. Li skribas kolumnojn pri literaturaj, kulturaj kaj sportaj temoj por israelaj ĉiutagaj gazetoj, inkluzive de [[Haʾaretz]] <ref>[http://www.haaretz.com/weekend/week-s-end/the-mystery-of-megged-1.314315 Eyal Megged: ''The mystery of Megged''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160731183858/http://www.haaretz.com/israel-news/the-mystery-of-megged-1.314315 |date=2016-07-31 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.haaretz.com/israel-news/the-mystery-of-megged-1.314315 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2026-06-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160731183858/http://www.haaretz.com/israel-news/the-mystery-of-megged-1.314315 |arkivdato=2016-07-31}} In: ''Haʾaretz'' vom 17.&nbsp;September 2010</ref>. Li estas edziĝinta al la verkistino [[Zeruya Shalev]] ekde 1993 <ref>[https://web.archive.org/web/20080518082919/http://www.nzz.ch/nachrichten/kultur/aktuell/was_ist_aus_herzls_traum_geworden_1.731936.html Carsten Hueck: „Was ist aus Herzls Traum geworden?“] In: ''[[Neue Zürcher Zeitung]]'' vom 13.&nbsp;Mai 2008</ref>. Iuj el siaj [[Romano|romanoj]] estis tradukitaj. En 1977 li fariĝis [[vegetarano]], kaj en 2008 li fariĝis [[vegano]]. Maged kutime disvastigas sian veganan [[Doktrino|doktrinon]] en opinioartikoloj. En 2019 li publikigis artikolon kontraŭ tiama agrikulturministro Uri Ariel en kiu li nomis lin " la [[Adolf Eichmann|Eichmann]] de la [[bestoj]]." == Verkaro == === Romanoj === * '''Barbarosa''', Keter, 1993 * '''La Kamikazo Virino''', Zamora Beitan, 1995 * '''Sekretoj de Mongolio''', Zamora Beitan, 1997 * '''La gracio de via juneco''' ({{lang-he|חסד נעורייך|t=''Chessed Neʿūrajiĥ''}}), [[Yedioth Ahronoth]], 1999 * '''Monda Vivo''' (Ĥajej Olam), Yedioth Ahronoth, 2001 * '''La Nigra Lumo''', Yedioth Ahronoth, 2003 * '''Sekretoj kaj Perfidoj''', Yedioth Ahronoth, 2005 * '''Lando Virino''' (Eretz Asha), Yedioth Ahronoth, 2006 * '''Zog''', Yedioth Books, 2008 * '''Kiel Vivi''', Yediot Books, 2010 * '''La Fino de la Korpo''', Yedioth Books, 2012 * '''Oŝralia''', Yedioth Books, 2016 * '''Forlasita Vivo''', Yediot Books, 2020 * '''Baal''', Yedioth Books, 2023 === Poezio === : ''Eden Park'', Ekked, 1972 [Parko ʿEden] : ''Rando'', Sifrijjat Poʿalim, 1975 [Katzeh] : ''Fino de Memoro'', Massada, 1976 [Sof ha-Sikkaron] : ''Jardoj'', Dvir, 1979 [Chatzerot] : ''Tri Jaroj'', Sifriyjat Po'alim, 1983 [Shalosh Shanim] : ''Sub la Blua Tapiŝo'', Kinneret, 1985 [Mi-tachat la-Schatih ha-Kachol] : ''La Ŝtormo de Esther'', Zmora Bitan, 1986 [Seʿarat Esther] : ''Reen al Feliĉo'', Ha-Kibbutz Ha-Meʾuchad, 1989 [Be-Hasarah la-Osher] : ''Crappagh'', Zmora Bitan, 1990 == Referencoj == {{Referencoj}}{{Projektoj}}{{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Megged, Eyal}} [[Kategorio:Vegetaranoj]] [[Kategorio:Veganoj]] [[Kategorio:Hebrelingvaj verkistoj]] [[Kategorio:Israelaj verkistoj]] [[Kategorio:Israelaj poetoj]] 0psrxbll1nj0v5nbeuiwn7f9bnj72x4 0 887002 9490176 8899049 2026-10-08T00:46:43Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490176 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = |naskonomo = }} '''[[Ernesto|Ernő]] Huszár''' [husAr], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Huszár Ernő,''' estis [[Hungario|hungara]] [[ekonomikisto]], altlerneja [[instruisto]]. {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/display/manifestation/PIM175763/d13e8cfe-5729-482b-b9a6-e517373e6e2d/solr/0/24/2/4/authorOrder/ASC hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=696273&date=2024-10-25 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1938|2|13}} en [[Kecskemét]], li mortis {{mortotago|1997|9|17}} en [[Budapeŝto]]. == Biografio == {{Paĝonomo}} akiris ekonomian diplomon en [[Universitato Corvinus de Budapeŝto|Ekonomia Universitato Károly Marx]] en [[1960]], post 4 jaroj li doktoriĝis. Inter 1962–1967 li estis [[asistanto]], inter 1967–1973 [[lektoro]], inter 1973–1986 [[docento]], inter 1986–1997 [[profesoro]], inter 1974–1976 ankaŭ katedrestro kaj ekde 1986 fakultatestro en la universitato. Intertempe li studvojaĝis al [[Anglio]] en 1969 helpe de [[stipendio]], li kandidatiĝis en 1973 antaŭ la [[Hungara Scienca Akademio]]. Inter 1986-1989 en la ministerio li estis ankaŭ respondeculo pri funkciado de la universitato, krome jam ekde 1963 li estis spertulo de la japana ambasadorejo. Li okupiĝis pri la komerca ekonomio, ĉefe en rilato de Hungario al nesocialismaj landoj. Li edziĝis en 1961, lia edzino naskis filon. == Elektitaj kontribuoj == * ''India gazdasága és külkereskedelme.'' ([[disertaĵo]], 1964) * ''A fejlődő országok nemzetközi kereskedelme és kereskedelempolitikája.'' (studenta lernolibro, 1966; 6-a eldono: 1972) * ''A vám ár- és diszkriminációs hatása, szerepe a tőkés kereskedelempolitikában.'' (disertaĵo, 1973) * ''Protekcionizmus és nemzetközi kereskedelem. Vámok, szubvenciók, mennyiségi korlátozások, devizális eszközök, preferenciák.'' ([[monografio]], 1978) * ''Kereskedelempolitika.'' (studenta lernolibro, 1987) * ''Nemzetközi kereskedelempolitika.'' Monográfia és egy. tankönyv. (studenta lernolibro kaj monografio, 1994; 2-a eldono: 1997) == Fontoj == * [https://web.archive.org/web/20250601103121/http://hirosnaptar.hu/index.php?oldal=matortent&sz=3563 biografio hungare] * [https://www.nevpont.hu/palyakep/huszar-erno-2456b biografio hungare] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Unua}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Huszar Erno}} [[Kategorio:Hungaraj ekonomikistoj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} 385q251mtco5of9lcop6fladc2btoux 0 887038 9490167 9481918 2026-10-08T00:06:47Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490167 wikitext text/x-wiki {{unua}} {{Informkesto homo | dosiero = Erika Godó.jpg | nomo = Erika Godó | dato de naskiĝo = la 12-an de junio 1972 | loko de naskiĝo = [[Miskolc]] | okupo = esperantisto | lingvoj = Esperanto, angla, itala, hispana | nacieco = hungara }} '''Erika GODÓ''', aŭ en kutima hungara vortordo ''Godó Erika'' (n. la 12-an de junio 1972 en [[Miskolc]], Hungario),<ref>[https://www.facebook.com/erika.godo.12/about_places indiko en ''Facebook'']</ref> kiu mem en siaj publikaĵoj ankaŭ uzas la [[plumnomo]]n '''''Belulino''''', estas hungara [[esperantistino]], poeto, verkisto, literatura tradukisto kaj kantotekstverkisto. Ŝia novelo "La kaŝita ŝtuparo" en 2023 estis publikigita en [[La Ondo de Esperanto]],<ref>en jarkolekto 2023, numero 3, paĝo 113 de [[La Ondo de Esperanto]] ([https://esperanto-ondo.ru/Ondo/Lo-317demo.pdf jen enhavtabelo])</ref> kaj ŝiaj rakontetoj "La trezorĉasistoj"<ref>en la magazino [[Monato (gazeto)|Monato]] fine de 2023: [https://www.monato.be/publika/013410p.php reference publike eblas vidi nur la komencajn ok frazojn, la resto konsulteblas nur fare de abonantoj]</ref> kaj "La brakumo"<ref>en la magazino [[Monato (gazeto)|Monato]] meze de 2024: [https://www.monato.be/publika/013580p.php reference publike same eblas vidi nur la komencajn frazojn, la resto konsulteblas nur per abonantoj] ({{eo}})</ref> en 2023 respektive somero 2024 publikiĝis en la magazino [[Monato (gazeto)|Monato]]. Ŝiaj poemoj ofte aperas en la retaj beletraj revuoj [[Penseo]]<ref>Kontribuoj de Erika Godó sole en la monatoj de 2024 aperis en jenaj eldonoj de la reta revuo ''[[Penseo]]'': * [http://www.esplerno.cn/penseo/penseo387.pdf n-ro 387, januaro 2024, paĝo 3576 kaj 3577, poemo "Neĝflokoj"] {{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.esplerno.cn/penseo/penseo388.pdf n-ro 388, februaro 2024, paĝo 3595, poemoj "La nova tagiĝo" kaj "Jaro de la drako"] {{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.esplerno.cn/penseo/penseo389.pdf n-ro 389, marto 2024, paĝo 3611, poemo "La printempo"] {{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.esplerno.cn/penseo/penseo390.pdf n-ro 390, aprilo 2024, paĝo 3625, poemo "Neĝborulo" kaj paĝoj 3633+3634 "La feliĉo"] {{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <small>ial inter aprilo kaj majo oni reduktis du milojn el la paĝnumeroj, do el 3640 iĝis 1640:</small> * [http://www.esplerno.cn/penseo/penseo391.pdf n-ro 391, majo 2024, paĝoj 1640, poemoj "Nuboj" kaj "Flavaj narcisoj"] {{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.esplerno.cn/penseo/penseo392.pdf n-ro 392, junio 2024, paĝoj 1651-1652, poemo "Por la tago de la patrino" kaj tri pliaj] {{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.esplerno.cn/penseo/penseo393.pdf n-ro 393, julio 2024, paĝo 1668, poemo "Ke vi ĉiam restu kiel infano" kaj "Koloraj inkoj"] {{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.esplerno.cn/penseo/penseo394.pdf n-ro 394, aŭgusto 2024, paĝoj 1680-1681, poemo "Literoj" kaj kvar pliaj] {{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.esplerno.cn/penseo/penseo395.pdf n-ro 395, septembro 2024, paĝoj 1692-1693, poemo "La perfekta poemo" kaj du pliaj] {{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.esplerno.cn/penseo/penseo396.pdf n-ro 396, oktobro 2024, paĝoj 1707-1709, poemo "Varmaj someraj noktoj" kaj ses pliaj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20250805022144/http://www.esplerno.cn/penseo/PENSEO396.pdf |date=2025-08-05 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.esplerno.cn/penseo/PENSEO396.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2026-02-12 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20250805022144/http://www.esplerno.cn/penseo/PENSEO396.pdf |arkivdato=2025-08-05}} * [http://www.esplerno.cn/penseo/penseo397.pdf n-ro 397, novembro 2024, paĝoj 1720-1722, poemo "Oktobro" kaj ses pliaj] {{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> kaj [[Beletra Edeno]]. Ekde junio 2025, ŝi kune kun la kanada ĉindevena esperantisto [[John Huang]] fondis la retan literaturaĵ-revuon ''[[Www.literaturavivo.com|Literatura Vivo]]''. Ŝi estas konata ankaŭ kiel Esperanto-kantverkisto, kun kantoj, kiuj ofte temas pri la beleco de naturo kaj vivo, kaj la lingvo Esperanto mem. Ŝi kreas muzikvideojn por siaj kantoj, kiuj estas disponeblaj en [[Jutubo]]. <ref>[https://www.youtube.com/@Belulino-esper jen fasko da muzikvideoj por siaj kantoj en la retejo] [[Jutubo]] ({{eo}})</ref> Erika Godó diplomiĝis ĉe la fakultato de filozofiaj sciencoj ĉe la [[universitato de Miskolc]],<ref>[https://www.facebook.com/erika.godo.12/about_work_and_education same indiko en ''Facebook'']</ref> specialiĝante pri [[sociologio]]. Ŝi eklernis Esperanton en la jaro 2018 kaj krom Esperanton kaj la denaskan hungaran, ŝi parolas la anglan, italan kaj hispanan. En junio 2026 ŝia unua poemaro, ''Spuroj de la Animo'', estis eldonita en Kanado de Literatura Vivo Eldonejo. La poemaro enhavas antaŭparolon kaj ilustraĵojn de [[John Huang]], kaj estas vendata ĉe [https://www.amazon.com/dp/1996927116 Amazon]. Ĝi estas profunda Esperanta poemaro. Konsistante el 88 emociplenaj poemoj, la libro estas zorge dividita en kvin temajn ĉapitrojn, kiuj gvidas la leganton tra kompleta spirita kaj filozofia vojaĝo. La kolekto komenciĝas per esplorado de la anatomio de poeto kaj la krea procezo, antaŭ ol transiri al viglaj observadoj pri la naturaj sezonoj kaj la paŝo de la tempo. La centraj ĉapitroj profundiĝas en la komplikajn dimensiojn de amo, sopiro kaj homaj rilatoj, sekvataj de introspektivaj meditadoj sub la nokta ĉielo, kiuj alfrontas solecon kaj revojn. Finfine, la verko pripensas la pli larĝajn eĥojn de la vivo, reinkarniĝon kaj la homan kondiĉon en la cifereca epoko. Miksante personajn sentojn kun universalaj pripensoj, ĉi tiu poemaro funkcias kiel kortuŝa atesto pri la potenco de poezio kapti la spurojn de la homa animo. ==Referencoj== {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://pola-retradio.org/2024/08/e_elsendo-el-la-20-08-2024 pola retradio, elsendo de la 20-a de aŭgusto 2024, enretigita de Barbara Pietrzak] ({{eo}}) * [https://www.facebook.com/erika.godo.12 persona paĝo en la retejo] ''[[Facebook]]'' ({{eo}}) {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Godo, E}} [[Kategorio:Hungaraj esperantistoj]] [[Kategorio:Esperantistaj sociologoj]] [[Kategorio:Esperanto-verkistoj]] cz3glscadm4pn6p4q254uo92bq0ebuh 0 892355 9490219 8955058 2026-10-08T06:33:12Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490219 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = |naskonomo = }} '''[[Francisko|Ferenc]] Bauer''' [baŭer], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Bauer Ferenc,''' estis [[Hungario|hungara]] [[agronomo]], [[Selekta plantoplibonigo|plibonigisto]], altlerneja [[instruisto]]. {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/record/-/record/PIM44746 hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=685972&date=2024-12-17 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1919|8|28}} en [[Elek]], li mortis {{mortotago|2003|8|26}} en [[Kecskemét]]. == Biografio == {{Paĝonomo}} maturiĝis en agrikultura [[mezlernejo]] en [[Békéscsaba]] en 1937, poste li praktikadis en bieno en [[Kunágota]], sed li soldatiĝis, eĉ vundiĝis (1940-1946). Tamen li akiris agronomian diplomon en [[Universitato de Debrecen|Ekonomia Universitato de Debrecen]] en [[1946]], post jaro ankaŭ plibonigistan [[licenco]]n en [[Ekonomia Akademio (Magyaróvár)|Agrikultura Altlernejo de Mosonmagyaróvár]]. Inter 1947–1950 li estis plibonigisto en stacioj en [[Medgyesegyháza|Bánkút]] kaj [[Kisszállás]], poste li laboris en [[Kecskemét]] ĝis la pensiuliĝo en 1980. Intertempe li doktoriĝis en universitato en 1961, li kandidatiĝis (CSc) en 1965, li doktoriĝis en 1979 antaŭ la [[Hungara Scienca Akademio]]. Inter 1961–1974 li ankaŭ instruis en [[fakultato]] en Kecskemét. Li plibonigis [[sorgo]]jn kaj [[Cereala sekalo|cerealajn sekalojn]]. Li edziĝis en 1949, lia edzino naskis 2 gefilojn. Li ricevis 3 [[premio]]jn inter 1961-1981. == Elektitaj kontribuoj == * ''Új heterózis rozsnemesítési eljárás bevezetése a Kecskeméti Kísérleti Gazdaságban.'' (1953) * ''A kecskeméti kéthasznú seprőcirok termesztése.'' (1959) * ''Kecskeméti seprűcirokfajta nemesítése.'' ([[disertaĵo]], 1961) * ''Adatok a heterózis- hatás kihasználásáról rozsnál.'' (disertaĵo, 1965) * ''Növénytermesztés és tápanyag-gazdálkodás Duna–Tisza közi homoktalajokon.'' (disertaĵo, 1978) * ''Efficiency Studies of Mineral Fertilizers and Manures on Sandy Soils between the Danube and Tisza in Long-Term Trial of 24 Years.'' (1984) * ''Homoki tartamkísérlet talajerő-gazdálkodási tanulságai.'' (1989) == Fontoj == * [http://www.mezogazdasagikonyvtar.hu/assets/tudostarlat/bauer-ferenc-1919-2003.pdf biografio hungare kun foto] * [https://web.archive.org/web/20250410003614/http://hirosnaptar.hu/index.php?oldal=matortent&sz=4274 biografio hungare kun foto (legebla pli malsupre)] * [https://elekfoto.com/2011/11/02/bauer-ferenc-a-novenynemesito/ datenoj kun foto] * [https://www.nevpont.hu/palyakep/bauer-ferenc-9b167 biografio hungare] * [https://akjournals.com/view/journals/0088/52/3-4/article-p501.xml biografio hungare] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Unua}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Bauer Ferenc}} [[Kategorio:Hungaraj agronomoj]] [[Kategorio:Hungaraj plibonigistoj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] {{Portalstrio|Biografio}} pw07tchkcfmz5dpi88hd8p4u7j24jds 0 898358 9490045 9007662 2026-10-07T17:34:25Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490045 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=US-WI|Mapo en angulo=|situo sur mapo=|tipo1=reliefo |sen banderolo=jes}} '''Eau Claire''' (/oʊˈklɛər/ oh-KLAIR; {{Fr}} por klara akvo) estas urbo en la okcident-centra parto de la usona ŝtato [[Viskonsino]]. Ĝi estas la administra sidejo de la samnoma [[Kantono Eau Claire|Kantono]], sed malgranda parto de la urbo estas en najbara [[Kantono Chippewa (Viskonsino)|Kantono Chippewa]]. <ref name="2020-census-5522300">{{cite web|title=2020 Decennial Census: Eau Claire city, Wisconsin|url=https://data.census.gov/cedsci/table?g=1600000US5522300&y=2020&d=DEC%20Redistricting%20Data%20%28PL%2094-171%29|website=data.census.gov|publisher=U.S. Census Bureau|access-date=July 13, 2022}}</ref><ref>{{cite web|title=Census: E.C. Growing Faster Than Most Big Wisco Cities|url=https://volumeone.org/articles/2021/08/12/281370-census-ec-growing-faster-than-most-big-wisco|website=VolumeOne|date=August 12, 2021|access-date=January 7, 2022}}</ref> La urbo situas proksimume 90 mejlojn (145 kilometroj) oriente de [[Mineapolo|Minneapolo]] kaj [[Saint Paul (Minesoto)|Saint Paul]] en [[Minesoto]]. La areo de la urbo estas ĉirkaŭ 88,42 kvadrataj kilometroj, kaj ĝi estas konsiderata regiona komerca centro. Fondita en la [[1840-aj jaroj]], ĝi ricevis urbostatuson en 1872 <ref name="eauclairewi.gov">{{Cite web|url=https://www.eauclairewi.gov/our-city/history-and-general-information|title=History and General Information {{!}} City of Eau Claire, Wisconsin|website=www.eauclairewi.gov|access-date=November 19, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191107185111/https://www.eauclairewi.gov/our-city/history-and-general-information|archivedate=2019-11-07}}</ref>. == Loka muzika scenejo == La Chippewa Valo, precipe Eau Claire, generis grandan nombron da sendependaj [[Muzikgrupo|muzikgrupoj]]. Grupoj kiel ekzemple Bon Iver, Laarks, Megafaun, Peter Wolf Crier kaj S. Carey atingis ŝanĝiĝantajn gradojn da nacia kaj internacia sukceso <ref>{{cite news|title=How Bon Iver Saved Eau Claire|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-08-25/inside-the-cultural-revival-of-eau-claire-wisconsin|newspaper=Bloomberg.com|date=August 25, 2017|access-date=January 7, 2022}}</ref>. Aliaj grupoj, kiel ekzemple Daredevil Christopher Wright, Farms, Vacation Dad kaj Adelyn Rose ankaŭ ricevis pozitivan atenton sur la nacia sceno. Eau Claire ankaŭ estas hejmo al unu el la plej bonaj ĵazaj programoj en la nacio. Ĝia supera universitata ĵazensemblo ricevis la prestiĝan "Downbeat Magazine Award" por la plej bona altlerneja ĵazensemblo en la lando ses fojojn, plej lastatempe en 2010. La komunumo ankaŭ gastigas la Eau Claire Jazz Festival, kiu ekzistas ekde 1968. Popularaj cellokoj por koncertmuziko en la Chippewa Valo inkludas: Ŝtata Teatro, Grand Little Theatre, House of Rock, Infinitea Tea House, la Muskaptilo, la Kabano (UWEC Kampuso), Higherground (UWEC Kampuso), Hoffy's Skate America, kaj la Sarge Boyd Bandshell en Owen Park kie la Eau Claire Municipa Bando prezentas liberan famili-orientitan programadon dum la somero. Country Jam USA en Eau Claire estis fondita en 1987. En 1990, la unua Country Jam, kiu ofte altiras vizitantojn dum la somermonatoj, estis okazigita en Eau Claire. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Urboj de Viskonsino]] [[Kategorio:Koordinatoj sur Vikidatumoj]] htdieslev0q9kvaxpmkkmrmh0b6i0zt 0 903235 9489927 9037325 2026-10-07T12:47:03Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9489927 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}} {{Informkesto libro}} La '''''Diccionario de uso del español''''' (Vortaro por uzado de la hispana) estas vortaro verkita de la hispana bibliotekistino kaj leksikografo [[María Moliner]], publikigita en 1966. Dum dekkvin jaroj ŝi verkis ĝin hejme post siaj laborhoroj uzante nur plumon, ŝlipojn kaj poteblan tajpilon. Grava atingo de tiu [[vortaro]] baziĝas sur la aparteco, ke oni ne nur priskribas la signifojn de la vortoj, sed ankaŭ oni klarigas kiel oni uzas ĝin kaj eĉ oni rekomendas ties uzadon. Pere de la helpo de [[Dámaso Alonso]], ŝi povis subskribi kontrakton kun la eldonejo Gredos en 1955. Ŝi laboris metiece dum pli ol dekkvin jaroj. Oni publikis kvar eldonojn, nome en 1966-67, 1998, 2007 kaj 2016. Tamen post la unua eldono kaj la malsaniĝo kaj poste morto de María Moliner, stariĝis jura konflikto inter la eldonejo kaj heredantoj, kiuj celis reteni la intelektan propraĵon. == Eksteraj ligiloj == * «[http://www.mariamoliner.com/ María Moliner]», en Mariamoliner.com. * Camps, Magí. «[https://web.archive.org/web/20230122071509/https://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/2006/01/29/pagina-7/45528751/pdf.html?search=%22la%20joya%20de%20ser%20maria%20moliner%22 La joya de ser María Moliner]», ''La Vanguardia'' 29a de januaro 2006. * Editorial Gredos, «[https://web.archive.org/web/20071027162558/http://www.editorialgredos.com/Moliner/renovado.asp María Moliner, un clásico renovado]». * García Márquez, Gabriel. «[http://elpais.com/diario/1981/02/10/opinion/350607617_850215.html La mujer que escribió un diccionario]», ''El País'', 10a de februaro 1981. * Ruiz Casanova, José Francisco. «[http://hemeroteca.abc.es/nav/Navigate.exe/hemeroteca/madrid/cultural/1998/12/10/006.html Nacen dos diccionarios]», ''ABC Cultural'', 10a de decembro 1998. * Villanueva, Antonio. «[https://web.archive.org/web/20100114042711/http://cprcalat.educa.aragon.es/mmdiccionario.htm Biteldono de la ''Diccionario de uso del español'', de María Moliner]». {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Hispanlingvaj vortaroj]] [[Kategorio:Libroj aperintaj en 1966]] fzgahldl9iupxt5jimdm5mj02x8zkau 0 911305 9489971 9359845 2026-10-07T15:41:01Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9489971 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Drago JANČAR''' (naskiĝis la 13-an de aprilo 1948 en [[Mariboro]], [[Jugoslavio]]) estas slovena verkisto, dramisto, eseisto kaj ĵurnalisto. Li estas konsiderata unu el la plej gravaj figuroj en la nuntempa slovena literaturo. Li ankaŭ estas konata pro siaj politikaj komentoj kaj sia implikiĝo en la slovena socio. Liaj verkoj estis tradukitaj en multajn lingvojn. <ref>{{cite web|title=Archived copy|url=http://www.siol.net/kultura/dogodki/2011/04/jancar_literarni_vecer.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110423161554/http://www.siol.net/kultura/dogodki/2011/04/jancar_literarni_vecer.aspx|archive-date=2011-04-23|access-date=2011-04-20}}</ref> Li ricevis la Premion [[France Prešeren]] (1993), la Eŭropan Premion Arnsberg por Mallonga Fikcio (1994), la Premion Herder (2003), la Premion [[Jean Améry]] por Eseoj (2007), la Eŭropan Premion por Literaturo (Strasburgo, 2011), ktp. == Vivo == Jančar komencis verki kiel adoleskanto. Liaj unuaj noveloj estis publikigitaj de la revuo ''Mladina''. Jančar studis juron. Li fariĝis ĉefredaktoro de la studenta gazeto ''Katedra''. <ref name="sigledal">{{cite web|title=Drago Jančar|url=https://sigledal.org/geslo/Drago_Jan%C4%8Dar|website=sigledal.org|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250212140910/https://sigledal.org/geslo/Drago_Jan%C4%8Dar|archivedate=2025-02-12|accessdate=2025-05-29}}</ref> Tamen, li venis en konflikton kun la reganta [[Komunista Partio de Jugoslavio|Komunista Partio]] kiam li publikigis kritikajn artikolojn pri la partio. Tio kondukis al tio, ke li devis forlasi la gazeton. Baldaŭ poste, li ricevis laborpostenon kiel asistanto ĉe la ĉiutaga gazeto ''Večer'' el Mariboro. <ref name="sigledal" /> En 1974, li estis akuzita pri disvastigado de malamika propagando kaj arestita de la jugoslavaj aŭtoritatoj. Li estis kondamnita al unu jaro en malliberejo sed estis liberigita post nur 3 monatoj. Li tiam estis tuj sendita por militservi en suda Serbio. Tie li estis sisteme ĉikanita de siaj superuloj. Post sia [[militservo]], li translokiĝis al [[Ljubljano]]. Tie li kontaktiĝis kun influaj artistoj, kiuj, kiel Jančar, kritikis la komunistan reĝimon. Multaj el la fruaj verkoj de Jančar estis malpermesitaj kaj ne permesitaj esti publikigitaj. Tamen, rilate al la morto de Tito fine de la 1970-aj jaroj, okazis liberaligo kiu permesis al li labori kiel scenaristo kaj dramisto. Meze de la 1980-aj jaroj, li havis multajn sukcesojn per siaj romanoj kaj noveloj. Ekde la fino de la 1980-aj jaroj li ankaŭ komencis fariĝi konata eksterlande, ĉefe en [[Centra Eŭropo]]. La romanoj kaj noveloj de Jančar nun estas tradukitaj en la plej multajn eŭropajn lingvojn kaj publikigitaj kaj en Eŭropo kaj en Usono. Ekde la fruaj 1990-aj jaroj, li laboris kiel redaktoro ĉe la eldonejo ''Slovenska Matica'' en Ljubljano. <ref name=":0">{{Cite web|title=Drago Jančar – Slovene Writers' Association|url=https://drustvo-dsp.si/en/writers/drago-jancar/|access-date=2025-03-20|language=en-GB|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250327074915/https://drustvo-dsp.si/en/writers/drago-jancar/|archivedate=2025-03-27}}</ref> Inter 1987 kaj 1991, li forte partoprenis en la demokratiigo de sia patrujo kaj ankaŭ estis prezidanto de la Slovena PEN-Centro (organizaĵo kies celo estas antaŭenigi amikecon kaj intelektan kunlaboron inter verkistoj tutmonde). En 1993, li ricevis la Premion Prešeren, la plej altan premion por literatura kaj arta atingo en Slovenio. En 1994 li ankaŭ gajnis la Eŭropan Premion por Novelo por plej bona novelo. == Verkaro == === Romanoj === * Petintrideset stopinj (1974) * Galjot (1978) * Severni sij (Nordaj Lumoj, 1984) * Zvenenje v glavi (1998, franca literatura premio L'Inapercu, 2012) * Katarina, pav in jezuit (2000) * Graditelj (Gradiento, 2006) * Drevo brez imena (Arbo de la Mortintoj, 2008) * To noč sem jo videl (Ĉi-nokte mi vidis min mem, 2010) === Teatraĵoj === * Disident Arnož en njegovi (1982) * Veliki briljantni valček (1985) * Vsi tirani mameluki so hud konec vzeli... (1986) * Daedalus (1988) * Clements padec (1988) * Zalezujoč Godota (1988) * Halštat (1994) * Severni sij (2005) * Lahka Konjenica (2006) === Kolektoj de noveloj === * Romanje gospoda Houžvičke (1971) * O bledem hudodelcu (1978) * Smrt pri Mariji Snežni (1985) * Pogled angela (1992) * Prikazen iz Rovenske (1998) * Človek, ki je pogledal v tolmun (2004) === Kolektoj de eseoj === * Terra Incognita (1989) * Poročilo iz devi dežele (1991) * Razbiti vrč (1992) * Disputo de Adamom Michnikom (1992) * Egiptovski lonci mesa (1995) * Brioni (2002) * Privlaĉnost praznine (2002) * Šala, ironija in globlji pomen (2004) * Duša Evrope (2006) == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.kontakt.erstebankgroup.net/report/observers/Issue20_07_observer_Jean+Amery+Preis/en Jean Améry-Premio al Drago Jančar]  {{Bibliotekoj}}{{Vivtempo|Jančar, Drago}} [[Kategorio:Slovenaj verkistoj]] [[Kategorio:Slovenaj dramistoj]] 81n14poyfweonjxi4vgsoaea13axnl1 0 912814 9490021 9123325 2026-10-07T17:15:13Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490021 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = {{Paĝonomo}} en 2023 |naskonomo = }} '''{{Paĝonomo}}''' [ŝomfai], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Somfai Kara Dávid''' estis [[Hungario|hungara]] mongolisto, altlerneja [[instruisto]]. {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM28937 hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://www.imdb.com/name/nm9499371/ usona filma datenaro</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=708974&date=2025-06-18 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1969|4|21}} en [[Budapeŝto]]<!--, li mortis {{mortotago|20||}} en [[]]-->. [[Dosiero:Aida and David Kara Somfai. Budapest. 06.6.2011.jpg|eta|{{centre|Geedzoj Somfai}}]] == Biografio == {{Paĝonomo}} maturiĝis en [[gimnazio]] en sia naskiĝurbo en 1987, poste li akiris [[bakalaŭro]]n en [[Scienca Universitato Loránd Eötvös]] en [[2000]], dum en la studjaro 1989 li studis kiel kuristo en [[Usono]] per [[stipendio]]. En Usono li ricevis emon pri [[Centra Azio]] kaj ekde 1991 li migris tie, same en [[Siberio]] kaj [[Meza Azio]], eĉ en [[Ĉinio]]. Inter 1993–1995 li studis en [[Kazaĥio]] la [[Kazaĥa lingvo|kazaĥan lingvon]], dum li kolektis etnografiaĵojn. Ekde 1996 li plustudis en la Universitato Loránd Eötvös kaj akiris [[magistro]]n en 2000, [[Ph.D.]] en 2007. Intertempe ekde 2003 li laboris en akademia etnografia [[instituto]]. En la studjaro 2009 li esploris en [[Indiania Universitato]], iam li instruis en la Universitato Loránd Eötvös. Lia edzino naskis 2 filojn. Li ricevis hungaran [[premio]]n en 2024. == Elektitaj kontribuoj == * ''A Xöwsgöl-i tibák'' (1998) * ''Mongóliai kazakok.'' (2008) * ''Lakóhelyek, települések - A nemezház.'' (2017) == Fontoj == * [https://moly.hu/alkotok/somfai-kara-david/wikipedia biografio hungare] * [https://nti.abtk.hu/images/personal/somfai_kd/cv_en_2024_somfai_david.pdf biografio angle] * [https://bigbandi.hu/somfai-kara-david-eleven-szellemek-hagyomanyos-9789636628888 biografio hungare] {{404|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://fidelio.hu/klasszikus/torokmez-133525.html biografio hungare] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Somfai Kara, David}} [[Kategorio:Hungaraj mongolistoj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} 66r3t49tcd0qi95w5hwkocdkko5kqjg 0 913748 9490279 9132966 2026-10-08T10:49:52Z Sj1mor 12103 9490279 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = {{Paĝonomo}} |naskonomo = }} '''[[Paŭlo|Pál]] Hirschler''' [hirŝler], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Hirschler Pál''' estis [[Hungario|hungara]] [[rabeno]]. Lia [[pseŭdonimo]] estis ''Gerson ben Joszéf''. [[Dosiero:Hirschler pal.jpg|eta|{{centre|{{paĝonomo}} en 1937}}]] {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM58184 hungarlingva datenaro de muzeo</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1907|1|17}} en [[Nagykanizsa]], li mortis en [[1944]] en [[Aŭŝvico (koncentreja komplekso)]]. == Biografio == {{Paĝonomo}} devenis el [[juda]] familio. Li maturiĝis en [[gimnazio]] en sia naskiĝurbo, poste li studis en [[Juda Universitato (Budapeŝto)|Tutlanda Rabena Instituto]]. Lia ĉefinstruisto estis [[Bernát Heller]]. Tiutempe li studis ankaŭ en [[ELTE|Reĝa Universitato de Budapeŝto]]. Inter 1931–1944 li estis rabeno de [[Székesfehérvár]], poste li estis deportita al Aŭŝvico, kie li estis murdita. Lia ĉeftemo estis la [[Biblio]]. == Elektitaj kontribuoj == * [[Samuel Josef Agnon]]: ''A tengerek szívében'' (traduko) * [[Libro de Jeĥezkel]] (traduko) * [[Libro de Ester]] (traduko) * [[Libro de Naĥum]] (traduko) == Fontoj == * [https://regi.sofar.hu/hirschler-pal/ biografio hungare kun foto] * [https://mazsihisz.hu/kozossegeink/nagy-elodeink/nagy-elodeink-dr-hirschler-pal-1907-1944 biografio hungare kun foto] * [https://fezsih.hu/dr-hirschler-pal-1907-1944/ biografio hungare kun foto] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Hirschler Pal}} [[Kategorio:Hungaraj rabenoj]] [[Kategorio:Hungaraj judoj]] {{Portalstrio|Biografio}} 4r2n8jdfw21bvdbidm70rp3zwejifxr 0 916049 9490300 9486935 2026-10-08T11:15:11Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490300 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |koloro=pink | nomo = Flavŝultra amazono |dosiero = Amazona barbadensis -pet-4.jpg |dosiero larĝo=250px |priskribo de dosiero = En kaptiteco |regno = ''[[Animalia]]'', Bestoj |filumo = ''[[Chordata]]'', Ĥorduloj |klaso = ''[[Aves]]''. Birdoj |ordo = ''[[Psittaciformes]]'' |familio = ''[[Psittacidae]]'' |subfamilio = ''[[Arinae]]'' |tribo = ''[[Androglossini]]'' |genro = ''[[Amazona]]'' | statuso = NT | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name="iucn status 31 December 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2021 |title=''Amazona barbadensis'' |volume=2021 |page=e.T22686325A198373501 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-3.RLTS.T22686325A198373501.en |access-date=31a de Decembro 2021}}</ref> |specio = '''Flavŝultra amazono''', ''A. barbadensis'' |dunomo = ''Amazona barbadensis'' |specio aŭtoritato = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin, JF]], 1788) | sinonimo = |mapo de vivoteritorioj = Amazona barbadensis map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 250px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Flavŝultra amazono''' (''Amazona barbadensis''), konata ankaŭ kiel ''Flavŝultra papago'', estas [[specio]] de [[papago]] en la subfamilio ''[[Arinae]]'' de la familio ''[[Psittacidae]]'', de afrikaj kaj amerikaj papagoj. Ĝi troviĝas en aridaj areoj de norda [[Venezuela]], Venezuelaj insuloj [[Insulo Margarita|Margarita]] kaj La Blanquilla, kaj la insulo [[Bonero]] ([[Kariba Nederlando|Nederlanda Karibio]]). Ĝi estis [[Loka formorto|formortigita]] el kaj [[Reenmeto|reenmetita]] en [[Arubo]] kaj enmetita en [[Kuracao]]. == Taksonomio == [[File:Amazona barbadensis en el Zoológico de Paraguaná, Venezuela.jpg|thumb|230px]] [[File:Amazona barbadensis en el Zoológico de Paraguaná.jpg|thumb|230px]] La flavŝultra amazono estis priskribita kaj bildigita en 1738 fare de la angla natursciencisto [[Eleazar Albin]] en sia verko ''A Natural History of Birds based on life specimen'' (Natura historio de birdoj bazita sur viva specimeno). Albin kredis, ke la papago venis el [[Barbado]] kaj uzis la anglan nomon "Barbadoes parrot" (Barbadosa papago).<ref>{{ cite book | last1=Albin | first1=Eleazar | author1-link=Eleazar Albin | last2=Derham | first2=William | author2-link=William Derham | year=1738 | title=A Natural History of Birds : Illustrated with a Hundred and One Copper Plates, Curiously Engraven from the Life | volume=3 | page=11, Plate 11 | location=London | publisher=Printed for the author and sold by William Innys | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/41130899 }}</ref> Uzante la raporton de Albin, kaj [[Mathurin Jacques Brisson]] en 1760 kaj [[John Latham]] en 1781 inkluzivis priskribon de la papago en siaj libroj pri birdoj.<ref>{{ cite book | last=Brisson | first=Mathurin Jacques | author-link=Mathurin Jacques Brisson | year=1760 | title=Ornithologie, ou, Méthode Contenant la Division des Oiseaux en Ordres, Sections, Genres, Especes & leurs Variétés | volume=4 | language=French, Latin | pages=236–237 | location=Paris | publisher=Jean-Baptiste Bauche | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/36195355 }}</ref><ref>{{cite book| last=Latham | first=John | year=1781 | author-link=John Latham (ornitologo) | title=A General Synopsis of Birds | volume=1, Part 1 | page=284, No. 90 | location=London | publisher= Printed for Benj. White | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/33727802 }}</ref> Kiam en 1788 la germana natursciencisto [[Johann Friedrich Gmelin]] reviziis kaj vastigis la verkon ''[[Systema Naturae]]'' de [[Carl Linnaeus]], li inkluzivis la flavŝultran amazonon, kreis la [[binoma nomo|dunomon]] ''Psittacus barbadensis'' kaj citis la verkon de Latham.<ref>{{ cite book | last=Gmelin | first=Johann Friedrich | author-link=Johann Friedrich Gmelin| year=1788 | title=Systema naturae per regna tria naturae : secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | edition=13th | volume=1, Part 1 | language=Latin | location=Lipsiae [Leipzig] | publisher=Georg. Emanuel. Beer | page=339 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2896939 }}</ref> Gmelin specifis la [[Tipo (biologio)|tipan lokon]] kiel [[Barbado]], sed ĉi tiu papaga specio ne troviĝas sur tiu insulo kaj Venezuelo estas fakte la tipa loko.<ref>{{ cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1937 | title=Check-List of Birds of the World | volume=3 | publisher=Harvard University Press | location=Cambridge, Massachusetts | page=220 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14477935 }}</ref> La flavŝultra amazono nun estas lokita kun ĉirkaŭ tridek aliaj specioj en la genro ''[[Amazona]]'', kiu estis enkondukita de la franca natursciencisto [[René Lesson]] en 1830.<ref>{{cite book | last=Lesson | first=René | author-link=René Lesson | year=1831 | title=Traité d'Ornithologie, ou Tableau Méthodique | volume=1 | language=fr | place=Paris | publisher=F.G. Levrault | page=189 | url=https://biodiversitylibrary.org/page/35997173 }}</ref><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornitologo) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Januaro 2022 | title=Parrots, cockatoos | work=IOC World Bird List Version 12.1 | url=https://www.worldbirdnames.org/bow/parrots/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=26a de Marto 2022 }}</ref> La genronomo estas latinigita versio de la nomo ''Amazone'' donita al ĉi tiuj papagoj en la 18-a jarcento fare de la [[Georges-Louis Leclerc|Grafo de Buffon]], kiu kredis, ke ili estas indiĝenaj el amazoniaj ĝangaloj. La specifa nomo ''barbadensis'' indikas Barbadon.<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages= 44 kaj 67}}</ref> La specio estas [[monotipa]]: neniu subspecio estas agnoskita.<ref name=ioc/> ==Aspekto== [[File:Amazona barbadensis -pet-upper body-4-3c.jpg|thumb|220ra|maldekstre|Fronta vidaĵo.]] La flavŝultra amazono estas ĉefe verda kaj ĉirkaŭ 33 cm longa. Ĝi havas blankecan frunton kaj bridojn, kaj flavajn kronon, okulregionon kaj - ofte - orelkovrilojn kaj mentonon. La nudaj okulringoj estas blankaj. La femuroj kaj la kurbiĝo de la flugilo ("ŝultro") estas flavaj, sed ambaŭ povas esti malfacile videblaj. La gorĝo, vangoj kaj ventro ofte havas bluetan nuancon. Kiel plej multaj membroj de la genro ''Amazona'', ĝi havas larĝajn malhelbluajn pintojn ĉe la [[Ĉefplumo|flugilplumoj]] kaj ruĝan [[speguleto]]n.<ref name = BLI-1677>{{cite web| publisher =BirdLife International (2008) |url = http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=1677&m=0 |title = Species factsheet: ''Amazona barbadensis'' | access-date = 22a de Aŭgusto 2008}}</ref> La flavŝultra amazono distingiĝas de la tre simila [[oranĝflugila amazono]] per la manko de flavo sur la ŝultroj kaj blua koloro ĉirkaŭ la okuloj ĉe ĉi-lasta. Alia maniero distingi ĝin de aliaj ''Amazona''-j specioj estas ĝiaj iom pli altatonaj voĉoj.<ref name=":0">{{Cite web|title=Yellow-shouldered Parrot - eBird|url=https://ebird.org/species/yespar1|access-date=2022-01-04|website=ebird.org|language=en}}</ref> == Distribuado kaj habitato == '''A. barbadensis''' estas [[endemio]] de norda Venezuelo, [[Bonero]] (kiu eble havas malpli ol 400 birdojn<ref name=":3">{{Cite web|title=Yellow-shouldered parrot Conservation Case Study {{!}} The Mohamed bin Zayed Species Conservation Fund|url=https://www.speciesconservation.org/case-studies-projects/yellow-shouldered-parrot/555|access-date=2022-01-04|website=www.speciesconservation.org}}</ref>), kaj aliaj insuloj en la areo. Sur la venezuela insulo Margarita, ĝi estas ekstermita de la orienta flanko, kiu estas tre komerca kaj populara turisma celloko, ekzistanta nur sur la okcidenta duoninsulo Macanao.<ref name=":2" /> Ankaŭ indiĝena de [[Arubo]], ĝi loke formortis antaŭ 1947. En januaro de 2024, populacio de pli ol dudeko da ĉi tiuj birdoj estis reenkondukita al la insulo kaj fartas bone.<ref>{{Cite web |last=Johnson |first=Jessica |date=2024-01-11 |title=The First Yellow-Shouldered Amazon Take Free Flight Into Aruba’s Nature |url=https://dcnanature.org/lora-reintroduction/ |access-date=2024-04-26 |website=DCNA |language=en-US}}</ref> Enkondukita populacio ekzistas sur [[Kuracao]]. Male al aliaj membroj de ''Amazona'', ĝi tipe troviĝas en aridaj vivejoj, kiel [[Dezertoj kaj kserofitaroj|dezerta veprejo]] kaj sekaj [[arbaro]]j.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref>{{Cite web|title=Dutch Caribbean Species Register|url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/linnaeus_ng/app/views/species/nsr_taxon.php?id=177288|access-date=2022-01-04|website=www.dutchcaribbeanspecies.org}}</ref> ==Kutimaro== ===Manĝado=== Ĝi manĝas [[frukto]]jn, [[semo]]jn kaj [[floro]]jn, ofte konsumante partojn de [[kakto]]-plantoj.<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web|last=Farrows|title=Yellow-shouldered Parrot: Species in World Land Trust reserves|url=https://www.worldlandtrust.org/species/birds/yellow-shouldered-parrot/|access-date=2022-01-04|website=World Land Trust|language=en}}</ref> Tiu ĉi papago kapablas pluvivi kun minimuma akvodisponeblo, ricevante grandan kvanton da humideco el sia dieto. Tio estas aparte klara sur La Blanquilla, malgranda insulo sen naturaj akvejoj. La kaktoj, kiujn ili tiel ofte manĝas, estas plenaj de likvaĵo, kaj en la tigoj kaj en la fruktoj, kaj tio tenas ilin vivaj en ilia arida medio.<ref name=":2">{{Cite journal|last=Silvius|first=Kirsten|date=1991|title=Parrots, Poachers and Payloaders: Status and Natural History of the Yellow-shouldered Amazon on Margarita Island, Venezuela|url=https://journals.tdl.org/watchbird/index.php/watchbird/article/view/2684|journal=AFA Watchbird|language=en|volume=18|issue=4|pages=17–19}}</ref> ===Reproduktado=== La flavŝultra amazono tipe nestas en truoj en arboj, klifoj aŭ kaktoj, kaj demetas 2-5 ovojn.<ref name=":1" /> La totala ovodemetado kaj eloviĝa sukceso de ĉi tiu specio sur la insulo Margarita estas inter la plej altaj dokumentitaj por la genro ''Amazona'', sugestante altan reproduktan potencialon por la specio.<ref>{{cite journal|last1=Sanz|first1=Virginia|last2=Rodriguez-Ferraro|first2=Adriana|title=Reproductive Parameters and Productivity of the Yellow-Shouldered Parrot on Margarita Island, Venezuela: a Long-Term Study|journal=The Condor|date=2006|volume=108|issue=1|pages=178–192|doi=10.1650/0010-5422(2006)108[0178:RPAPOT]2.0.CO;2|s2cid=86353277 |doi-access=free}}</ref> Ĝi estas tre sociema, kaj foje povas ripozi komunume en altaj arboj, formante grupojn de ĝis 700.<ref name=":1" /> La populacio sur [[Bonero]] ŝajnas reproduktiĝi pli malrapide ol estas tipe por la specio, alportante ĝin al la sama nivelo kiel aliaj membroj de la genro.<ref> Williams, Samuel R. (2010). [https://etheses.whiterose.ac.uk/id/eprint/21831/ ''Factors affecting the life history, abundance and distribution of the yellow-shouldered Amazon parrot (Amazona barbadensis) on Bonaire, Netherlands Antilles''] (doktoriga disertacio). University of Sheffield. </ref> ==Referencoj== {{Referencoj|2}} *Juniper & Parr (1998) ''Parrots: A Guide to Parrots of the World''; {{ISBN|0-300-07453-0}}. * ''Birds of Venezuela'' de Hilty, {{ISBN|0-7136-6418-5}} * [http://www.irf.org/bbarden.htm Island Resource Foundation. Threatened and Endangered Birds of the Insular Caribbean, Yellow-shouldered Amazon, ''Amazona barbadensis''.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20041204192025/http://www.irf.org/bbarden.htm |date=2004-12-04 }} Alirita la 5an de Junio 2006 el [http://www.irf.org/bbarden.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070411193625/http://www.irf.org/bbarden.htm |date=2007-04-11 }} == Eksteraj ligiloj == * {{Commons category|Amazona barbadensis}} * [https://web.archive.org/web/20210304130845/https://www.beautyofbirds.com/yellowshoulderedamazon.html yellow-shouldered amazons - BeautyOfBirds, iam Avian Web] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Papagoj]] [[Kategorio:Birdoj de Venezuelo]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] 5cskt71vw2awuw1l8zglcqste8y3gtl 0 917278 9490220 9166681 2026-10-08T06:35:00Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490220 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = |dato de naskiĝo = {{naskiĝtago|1785|11|6}} |loko de naskiĝo = {{Hungara reĝlando}}, {{Aŭstra imperio}} [[Breznóbánya]] |dato de morto = {{mortotago|1844|12|4}} |loko de morto = {{Hungario}} [[Budao (urbo)]] }} '''[[Francisko|Ferenc]] Bendik,''' laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Bendik Ferenc,''' {{lang-sk|'''František Bendík'''}} estis [[Hungario|hungara]] [[piaristoj|piarista]] [[monaĥo]], [[instruisto]]. {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM139015 hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=926041&date=2025-08-10 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1785|11|6}} en [[Breznóbánya]] ([[Hungara reĝlando]], [[Aŭstra imperio]], nuntempa [[Brezno]] en [[Slovakio]]), li mortis {{mortotago|1844|12|4}} en [[Budao (urbo)]]. == Biografio == {{Paĝonomo}} lernis ĉe la piaristoj en [[Trencsén]] kaj [[Vác]], dum li aliĝis al la piarista [[ordeno]] en 1801. En [[Nitro]] kaj [[Svätý Jur|Szentgyörgy]] li studis teologion kaj en Vác li doktoriĝis. Inter 1814 kaj 1821 li instruis en [[Mosonmagyaróvár|Magyaróvár]], inter 1834 kaj 1844 li estis samloke gimnaziestro. Intertempe li instruis en [[Ružomberok|Rosenberg]], Nitro, Vác kaj [[Szeged]], krome li estis vicrektoro de la piarista kolegio en [[Podolínec|Podolin]]. Ekde 1844 li havis postenon en piarista monaĥejo en urbo Budao. == Fontoj == * [https://web.archive.org/web/20240303070507/http://www.hgkmovar.hu/mmel/?o=szc&c=k41 biografio hungare] * [https://hu.wikipedia.org/wiki/Bendik_Ferenc biografio hungare] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Bendik Ferenc}} [[Kategorio:Hungaraj piaristaj monaĥoj]] [[Kategorio:Hungaraj instruistoj]] {{Portalstrio|Biografio}} cvs8yoigts9naapazf41xu8g3s3j8kd 0 919157 9490050 9177485 2026-10-07T17:52:34Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490050 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = |dato de naskiĝo = {{naskiĝtago|1813|6|18}} |loko de naskiĝo = {{Hungara reĝlando}}, {{Aŭstra imperio}} [[Nitro]] |dato de morto = {{mortotago|1899|9|23}} |loko de morto = {{Hungara reĝlando}}, {{Aŭstrio-Hungario}} [[Magyaróvár]] }} '''[[Eduardo|Ede]] Kapronczay''' [kaproncai], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Kapronczay Ede''' estis [[Hungario|hungara]] [[piaristoj|piarista]] [[monaĥo]], [[instruisto]]. {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM83880 hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=722095&date=2025-08-24 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1813|6|18}} en [[Nitro]] ([[Hungara reĝlando]] [[Aŭstra imperio]], nuntempe en [[Slovakio]]), li mortis {{mortotago|1899|9|23}} en [[Magyaróvár]] (Hungara reĝlando, [[Aŭstrio-Hungario]], nuntempa urboparto de [[Mosonmagyaróvár]] en [[Hungario]]). == Biografio == {{Paĝonomo}} maturiĝis en [[gimnazio]] en sia naskiĝurbo, poste li aliĝis al la piaristoj en 1828 en [[Privigye]], kie okazis la [[novicado]]. Poste li studis [[teologio]]n en [[Vác]], filozofion en Nitro kaj [[Svätý Jur|Szentgyörgy]]. En 1836 li pastriĝis, supozeble tiutempe monaĥiĝis, poste li instruis en Vác (1836-1838), [[Léva]] (1838-1840), [[Selmecbánya]] (1841-1844), Nitro (1852-1863), fine inter 1876 kaj 1898 li havis monaĥan postenon en Magyaróvár. == Elektitaj kontribuoj == * ''A nyitrai gymnasium rövid ismertetése...'' (1865) == Fontoj == * [https://mek.oszk.hu/03600/03630/html/k/k10243.htm biografio hungare] * [http://www.hgkmovar.hu/mmel/?o=szc&c=k814 biografio hungare] {{404|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Kapronczay Ede}} [[Kategorio:Hungaraj piaristaj monaĥoj]] [[Kategorio:Hungaraj instruistoj]] {{Portalstrio|Biografio}} 4h3ztbaeu63cyxoiw67di9abz7z61g9 0 920037 9490255 9479371 2026-10-08T09:18:08Z RG72 11847 /* Post 1917 */ 9490255 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto |honora titolo = |nomo = Ivan Rusakov |honora sufikso = |dosiero = Ivan Rusakov.png |grandeco de dosiero = |malgranda dosiero = |priskribo = |partio = la [[Rusia Socialdemokratia Laboristpartio (Bolŝevikoj)]] <!-- personaj informoj --> |dato de naskiĝo = la {{JULGREGDATO|7|10|1877|akuzativo=jes}} |loko de naskiĝo = la Rusia imperio |dato de morto = la {{daton|18|3|1921}} |loko de morto = [[Kronŝtadto]], [[RSFSR]] |nacieco = ruso |edzo/ino = Aleksandra Vasiljevna Panova |rilatoj = |infanoj = Sergej, Jevdokija, Jekaterina |sidejo = |alma_mater = la Imperiestra Moskva Universitato |okupo = |profesio = pediatro |religio = |subskribo = |ttt = |notoj = }} '''Ivan Vasiljeviĉ Rusakov''' ({{l-ru|Иван Васильевич Русаков}}; naskiĝis la {{JULGREGDATO|7|10|1877|akuzativo=jes}}, fervojstacio Podsolneĉnaja de la Nikolao-fervojlinio^{[[:ru:Николаевская железная дорога|ru]]}, Klina distrikto, Moskva gubernio, la Rusia imperio<ref name="Октябрьские дни109">{{citaĵo el libro |titolo = Октябрьские дни в Сокольническом районе: по воспоминаниям участников |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01006521171?page=113&rotate=0&theme=white |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1922 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Красная новь |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 109 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> — mortis la {{daton|18|3|1921}}, [[Kronŝtadto]], [[RSFSR]]) estis rusia pediatro, revoluciulo, pedagogo, partopreninta la Decembran ribelon en Moskvo (kadre de la [[Rusia revolucio de 1905]]) kaj subpremon de la [[Kronŝtadta ribelo]], dum kiu li estis ekzekutita de ribeluloj. Li estas konsiderata kunfondinto de la movado de junaj naturalistoj kaj kreinto de la unua sovetia infanĝardeno. Li estis sepultita en la [[Nekropolo en la muro de la Kremlo]] ([[Moskvo]]). == Biografio == === Infanaĝo === Li naskiĝis la {{JULGREGDATO|7|10|1877|akuzativo=jes}} en fervojstacio Podsolneĉnaja de la Nikolao-fervojlinio^{[[:ru:Николаевская железная дорога|ru]]}, Klina distrikto, Moskva gubernio kaj estis baptita la {{JULGREGDATO|9|10|1877|akuzativo=jes}} en preĝejo de [[Nikolao de Mira]] en vilaĝo [[Solneĉnogorsk (Moskva provinco)|Nikolskoje-Ĥlopovo]], kies parto estis fervojstacio Podsolneĉnaja<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/a594c65a-0302-42bb-9507-343b4f4a536f/249?center=1693+4019 | titolo = Метрические книги Московская губерния Клинский уезд Село Майданово, церковь св. Константина и Елены. Село Молчаново, церковь Преображенская. Село Новощапово, церковь Троицкая. Село Мерзлое, церковь Воскресенская. Погост Николо-Тешиловский, церковь Вознесенская. Село Никольское-Хлопово(с 1882 г.-село Подсолнечное), церковь св. Николая Чудотворца. Село Новое на реке Сестре, церковь Спасская | titolo-aldono = | alirdato = 2026-08-07 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 1877-10-07 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Yandex Arĥivoj | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref><ref name="Октябрьские дни109">{{citaĵo el libro |titolo = Октябрьские дни в Сокольническом районе: по воспоминаниям участников |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01006521171?page=113&rotate=0&theme=white |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1922 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Красная новь |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 109 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> en familio de kamparano de vilaĝo vilaĝo Prudki (Domodedova subdistrikto, Podolska distrikto, [[Moskva gubernio]]), eks-servutulo Vasilij Ivanoviĉ Rusakov kaj ties edzino Jevdokija Stepanovna Rusakova kiel la kvara infano. Evidente lia patro jam translokiĝis al Podsolneĉnaja, sed plu estis registrita je la kamparana kounumo de vilaĝo Prudki. Kiel baptopatroj estis registritaj kamparanoj de la sama vilaĝo Sergej Nikitin kaj fraŭlino Maria Vasiljevna Rusakova. Liaj gepatroj havis 4 filojn kaj 4 filinojn. La patro naskiĝis en 1843<ref name="Справочная книга1899"/>. Junaĝe li forlasis la vilaĝon por gajni sufiĉan monon kaj pagi al sia bienulo-posedanto monan imposton ({{l-ru|оброк}}), laborinte en teksaj metiejoj en la nuna Preobraĵenskaja placo ([[Preobraĵenskoje (distrikto de Moskvo)]]). En la 1850-aj jaroj li sukcesis elaĉeti liberecon por si kaj la edzino. En Moskvo li memstare lernis legi kaj skribi. Lia edzino Jevdokija Stepanovna sciis nur legi kaj foje skribis per apartaj literoj tiel ke nur ŝi sukcesis legi siajn skribaĵojn. En ilia hejmo ĉiam estis libroj de [[Aleksandr Puŝkin]], [[Miĥail Lermontov]], [[Nikolaj Gogol]], gazetoj kaj ĵurnaloj kiel "Rusa Vorto" ({{l-ru|Русское слово}})<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 5–6 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. [[Dosiero:Фряновская фабрика.jpg|200px|eta|maldekstra|Fabriko de Zalogin. Frjanovo, 2007.]] La patro laboris kiel teksisto en teksofabrikoj en Moskva gubernio (vilaĝoj Ĉerkizovo, Podmoskovnoje ka) kaj iĝis administranto de la fabriko de Zalogin apud [[Tver]], poste de la fabriko de Gregori ĉe la fervojstacio Podsolneĉnaja. En 1898 la patro registriĝis kiel Moskva negocisto de la 2-a rango. Li loĝis en la domo N 18 de la Johana monaĥejo ^{[[:ru:Иоанно-Предтеченский монастырь (Москва)|ru]]} ({{l-ru|Ивановский монастырь}}) en la 1-a kvartalo de la Mjasnickaja urboparto ({{l-ru|1-й участок Мясницкой части}}). Evidente temas pri la domo en la strato Bolŝaja Lubjanka (Granda Lubjanka) 18/2 ^{[[:ru:Дом Шиловских на Большой Лубянке|ru]]}, kiun la monaĥejo ricevis donace en 1861 kaj luigis<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://ru-monuments.toolforge.org/wikivoyage.php?id=7730391000 | titolo = Главный дом городской усадьбы Хованских, Загряжских, Шиловских | titolo-aldono = | alirdato = 2026-08-07 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref>. Tie li komercis pri speguloj<ref name="Справочная книга1899">{{citaĵo el libro |titolo = [[:Commons:File:Справочная книга о лицах, получивших ... купеческие и промысловые свидетельства по г. Москве ... на 1899 год.pdf|Справочная книга о лицах, получивших ... купеческие и промысловые свидетельства по г. Москве ... на 1899 год]] |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003854119/?ysclid=msilpqnug376563641 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1899 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Типография И. А. Баландина |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 122 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. La samaj informoj estas registritaj en 1900<ref>{{citaĵo el libro |titolo = [[:Commons:File:Справочная книга о лицах, получивших ... купеческие и промысловые свидетельства по г. Москве ... на 1900 год.pdf|Справочная книга о лицах, получивших ... купеческие и промысловые свидетельства по г. Москве ... на 1900 год]] |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003854119/?ysclid=msilpqnug376563641 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1900 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Типография И. А. Баландина |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 121 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> kaj 1901<ref>{{citaĵo el libro |titolo = [[:Commons:Справочная книга о лицах, получивших ... купеческие и промысловые свидетельства по г. Москве ... на 1901 год|Справочная книга о лицах, получивших ... купеческие и промысловые свидетельства по г. Москве ... на 1901 год]] |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003854119/?ysclid=msilpqnug376563641 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1901 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Типография И. А. Баландина |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 121 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. En 1902 li jam loĝis en la domo de Solovjov en strateto Verĥnij Kolosov ^{[[:ru:Большой Сухаревский переулок|ru]]}<ref>Oficiale ĝi nomiĝis strateto Bolŝoj Kolosov (Granda Kolosov), sed ofte estis nomata ankaŭ Verĥnij, do Supra.</ref>, sed plu komercis en la domo de la Johana monaĥejo en la strato Bolŝaja Lubjanka<ref>{{citaĵo el libro |titolo = [[:Commons:Справочная книга о лицах, получивших ... купеческие и промысловые свидетельства по г. Москве ... на 1902 год|Справочная книга о лицах, получивших ... купеческие и промысловые свидетельства по г. Москве ... на 1902 год]] |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003854119/?ysclid=msilpqnug376563641 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1902 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Типография И. А. Баландина |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 118 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Strateto Verĥnij Kolosov (oficiale ''Bolŝoj Kolosov'') estis fifama pro abundo de [[bordelo]]j, kio kaŭzis ĝian alinomon en 1907 al strateto Bolŝoj Suĥarevskij por forigi ligon al ĝia fihistorio. Eble transloĝiĝon kaŭzis malboniĝinta financa stato de la familio. En 1903 li jam loĝis en domo de Ĉerniŝov en strateto Golovin, kiu havis same aĉan reputacion de bordelejo ^{[[:ru:Малый Головин переулок|ru]]}<ref>{{citaĵo el libro |titolo = [[:Commons:Справочная книга о лицах, получивших ... купеческие и промысловые свидетельства по г. Москве ... на 1903 год|Справочная книга о лицах, получивших ... купеческие и промысловые свидетельства по г. Москве ... на 1903 год]] |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003854119/?ysclid=msilpqnug376563641 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1903 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Типография И. А. Баландина |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 115 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. En 1904 li denove loĝis en Bolŝaja Lubjanka kaj plu komercis tie<ref>{{citaĵo el libro |titolo = [[:Commons:Справочная книга о лицах, получивших ... купеческие и промысловые свидетельства по г. Москве ... на 1904 год|Справочная книга о лицах, получивших ... купеческие и промысловые свидетельства по г. Москве ... на 1904 год]] |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003854119/?ysclid=msilpqnug376563641 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1904 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Типография И. А. Баландина |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 118 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Ekde 1905 li ne plu aperas en la registroj de la negocistoj de Moskvo. Ĉirkaŭ 1904–1905 li bankrotis kaj ekde tiam vivis danke al mono de la plej aĝaj filoj, inkluzive de Ivan Rusakov. En februaro 1899 li estis menciita kiel Moskva negocisto de la 2-a rango en la registraĵo pri naskiĝo de knabino de alies familio<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/9a2db367-a099-4302-9f5b-6fc403a9579b/319?center=3223+1257 | titolo = Метрические книги Москва Сретенский сорок Церковь Преображенская в Пушкарях (ч. I-III) | titolo-aldono = ЦГА Москвы, фонд №203, опись №776, дело №883, скан №319 | alirdato = 2026-07-24 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 1899-02 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Yandex Arkivoj | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref>. La {{JULGREGDATO|11|5|1900|mallonge=jes|akuzativo=jes}} li estis menciita en la sama statuso en la registraĵo pri edziĝo de sia filo, la 26-jara inĝeniero-mekanikisto Sergej al kamparanino Pelageja Kulagina, okazinta en la Triunua preĝejo en la Ŝeremeteva hospitalo ^{[[:ru:Странноприимный дом|ru]]} sur la [[Suĥareva placo]]. Ivan Rusakov partoprenis la ceremonion kiel atestanto kaj estas menciita kiel studento de la medicina fakultato<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/effa570d-63e6-49eb-bcd7-7b4562dcc7e5/284?center=3851+1567 | titolo = Метрические книги Москва Сретенский сорок Церковь Троицкая в Шереметевской больнице (1896-1898, 1900 гг. - ч. I-III. 1899 г. - ч. II-III) | titolo-aldono = ЦГА Москвы, фонд №203, опись №776, дело №1100А, скан №284 | alirdato = 2026-07-24 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 1900-05-11 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Yandex Arkivoj | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref>. [[Dosiero:Ivan Rusakov kiel gimnaziisto, 1896.png|200px|eta|dekstra|Ivan Rusakov kiel gimnaziisto, 1896.]] [[Dosiero:Тверской государственный медицинский университет.jpg|200px|eta|maldekstra|Tvera Klasika Gimnazio, 2019.]] La infanaĝon Ivan Rusakov pasigis apud la urbo [[Tver]]. Li ofte navigaciis laŭ [[Volgo]], inkluzive sur memfaritaj flosoj<ref name="Барсуков7">{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 7 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Du pli aĝaj fratoj studentiĝis en [[reala lernejo]] dum Ivanon la gepatroj sendis al la Tvera Gubernia Gimnazio ^{[[:ru:Тверская губернская гимназия|ru]]}, kie li sukcesis studentiĝi malgraŭ rifuzo de la direktoro referencinta al malalta socia deveno de la pretendanto. 8 jarojn li studis tie, ĉiutage veturante de sia vilaĝo al la urbo, preter la fabriko de Savva Morozov ^{[[:ru:Морозов, Савва Тимофеевич|ru]]}. Laŭ rememoroj de la parencoj, li lernis tre diligente, estis ordema kaj pacema. Libertempon li ofte dediĉis al muzikumado je [[pianego]], ludante verkojn de [[Wolfgang Amadeus Mozart]], [[Frédéric Chopin]], [[sonato]]jn de [[Ludwig van Beethoven]]. Li speciale ŝatis [[uverturo]]n [[Egmont (Beethoven)]], Pianan Sonaton No. 14 (Beethoven) kaj Pianan Sonaton No. 11 (Mozart). Li ŝatis kanti kaj ofte estis la unua tenoro kaj dirigento de familia koruso, kiun li establis<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 9–11 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. === Studado kaj laboro === [[Dosiero:Ivan Rusakov kiel studento, 1900.png|200px|eta|dekstra|Ivan Rusakov kiel studento, 1900.]] En 1895 li finis la gimnazion kaj studentiĝis ĉe la medicina fakultato de la Imperiestra Moskva Universitato<ref name="Октябрьские дни109"/><ref name="Павлучкова69">{{citaĵo el gazeto | url = https://web.archive.org/web/20250904075711/https://pc05.twirpx.net/3512/3512923_E10268EA/sovetskoe_zdravookhranenie_1971_no_06.pdf | titolo = Жизнь, отданная великой цели (К 50-летию со дня смерти Ивана Васильевича Русакова) | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Павлучкова | persona nomo = А. В. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Советское здравоохранение | volumo = | numero = 6 | paĝoj = 69 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1971 | alirdato = 2025-09-04 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. La someron li pasigis preparante sian fraton Arsenij al studentiĝo ĉe la Tvera Klasika Gimnazio. En februaro 1899 li aktive partoprenis studentajn protestojn kontraŭ la ministro pri klerigado Nikolaj Bogolepov kaj pro tio la {{JULGREGDATO|30|3|1899|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} estis eksigita el la universitato, kie li estis studanta en la tria kurso<ref name="Кондратьев">{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/6bfa8570-6fc7-42b0-8987-2a4ba9c63520/2?center=542+862 | titolo = Иван Русаков | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Кондратьев | persona nomo = В. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Московская правда | volumo = 12433 | numero = 299 | paĝoj = 2 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1960-12-22 | alirdato = 2026-07-19 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. La soldatigon li evitis pro denaska difekto forme de la sesa subevoluinta fingro sur la maldekstra mano. Poste li verkis pentoleteron al la rektoro kaj aŭtune 1899 (aŭ en 1900<ref name="Октябрьские дни109"/>) restudentiĝis. La {{JULGREGDATO|27|10|1900|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} (aŭ en 1901<ref name="Октябрьские дни109"/>) li diplomiĝis kiel kuracisto<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 11–12 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. [[Dosiero:Nebolsin house.jpg|200px|eta|maldekstra|Unu el korpusoj de la Filatov Hospitalo. Moskvo, 2017.]] Li eklaboris kiel eksteretata pediatro-specialiĝonto ({{l-ru|ординатор}}) en la infana kliniko de profesoro Nil Filatov, konsiderata fondinto de la rusa pediatrio, kaj post ties morto en 1902 transiris al la hospitalo de Sankta Olga (Moskvo) sub gvidon de la pediatro Aleksandr Kisel. En 1902–1905 Ivan Rusakov aktive partoprenis laboron de la Moskva Societo de Infanaj Kuracistoj, dum kies kunsidoj li prezentis plurajn sciencajn raportojn kaj publikigis sciencajn artikolojn en magazino "Infana medicino" ({{l-ru|Детская медицина}})<ref name="Павлучкова69"/>. La {{JULGREGDATO|25|3|1903|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} laŭ rekomendo de Aleksandr Kisel li estis akceptita kiel efektiva membro de la societo. Li atentigis ke necesas vasta kleriga laboro, speciale rilate prizorgadon de la beboj kaj ke necesas plibonigi vivkondiĉojn de la laboristinoj<ref name="Барсуков13"/>. En 1904 li samtempe iĝis la dua kuracisto en la Rostokina Municipa Hospitalo ({{l-ru|Ростокинская земская больница}})<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Октябрьские дни в Сокольническом районе: по воспоминаниям участников |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01006521171?page=114&rotate=0&theme=white |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1922 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Красная новь |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 109–110 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>, kie okazis kunvenoj de la Moskva komitato de RSDRP(b). Tie li interkonatiĝis kun la doktoro Jevgenij Pervuĥin, bolŝevisto ekde 1903, aktiva membro de la partio. En majo 1905, laŭ rekomendo de Jevgenij Pervuĥin li estis akceptita kiel membro de la bolŝevista partio<ref name="Павлучкова69"/>, ricevinte la partian bileton N 57<ref name="Врач-коммунист: К 85-летию">{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/56ffc645-a50d-4cac-ba05-fafe0134f358/2?center=814+2888 | titolo = Врач-коммунист: К 85-летию со дня рождения И. В. Русакова | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Кондратьев | persona nomo = В. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Московская правда | volumo = 12970 | numero = 225 | paĝoj = 2 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1962-09-25 | alirdato = 2026-07-19 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. En siaj sciencaj artikoloj de tiu tempo li atentigis ke sanitaraj problemojn, kiujn alfrontas laboristoj kaj kamparanoj, solveblas nur kadre de grandaj socialaj reformoj, ĉar "peza sociala-ekonomia situacio, en kiu vivas nia popolo, kreas la kondiĉojn, stimulantajn infektajn malsanojn"<ref name="Слонимская33">{{citaĵo el gazeto | url = https://archive.org/details/1962.-no-12. | titolo = Врач-большевик Иван Васильевич Русаков (К 85-летию со дня рождения) | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Слонимская | persona nomo = И. А. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Советское здравоохранение | volumo = | numero = 12 | paĝoj = 33 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1962 | alirdato = 2026-07-25 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Li skribis en 1905 en la sama artikolo "Programo de prelegoj pri ĥolero", publikigita en N 7 de la gazeto de la Gubernia Sanitara Buroo de la Moskva Zemstvo "Informoj pri kontaĝaj malsanoj kaj sanitara-kuracista organizado en Moskva gubernio": {{Citaĵo |teksto = Plejparto de la menciitaj rimedoj aplikeblas nur ĉe certa nivelo de popola bonfarto. Efektivigo de tiuj ĉi rimedoj ne eblas, kaj foje estas eĉ moko pri grandega plejparto de nia popolo ĉe ties aktuala situacio. Necesas vastaj sociala-ekonomiaj reformoj (egaligo de la rajtoj de la kamparana kaj laborista loĝantaro kun la aliaj klasoj, tero, 8-hora labortago, salajro, malrektaj impostoj). |aŭtoro = Ivan Rusakov |verko = Programo de prelegoj pri ĥolero [1905]<ref name="Слонимская33"/> |origina teksto = Большинство из указанных мер применимо лишь при известном уровне благосостояния народа. Проведение этих мер совершенно невозможно, а в некоторых случаях является даже насмешкой над громадным большинством нашего народа при настоящем его положении. Необходимы широкие социально-экономические реформы (уравнение в правах крестьянского и рабочего населения с другими классами, земля, 8-часовый труд, заработная плата, косвенные налоги). }} En decembro 1905 li partoprenis la batalojn sur barikadoj en Moskvo (kadre de la [[Rusia revolucio de 1905]]). La {{JULGREGDATO|13|1|1906|akuzativo=jes}} (laŭ aliaj datumoj la {{JULGREGDATO|12|1|1906|akuzativo=jes}})<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://web.archive.org/web/20250904105921/https://pc05.twirpx.net/3512/3512772_3C15E8A4/sovetskoe_zdravookhranenie_1963_no_10.pdf | titolo = И. В. Русаков в сибирской ссылке | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Видута | persona nomo = В. К. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Советское здравоохранение | volumo = | numero = 10 | paĝoj = 72 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1963 | alirdato = 2025-09-04 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref> li estis arestita kaj ĝis februaro 1906 troviĝis en la malliberejo [[Butirka]]<ref name="Октябрьские дни110">{{citaĵo el libro |titolo = Октябрьские дни в Сокольническом районе: по воспоминаниям участников |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01006521171?page=114&rotate=0&theme=white |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1922 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Красная новь |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 110 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Kiam puntaĉmento de kolonelo Nikolaj Riman ^{[[:ru:Риман, Николай Карлович|ru]]} komencis en Moskvo rastadon kaj amasajn ekzekutojn, Rusakov kaŝis en la hospitalo plurajn ribelulojn, ŝajnigante ke ili estas pacientoj. Li igis ilin preni valerianan tinkturon kaj sodon kvazaŭ tio estis efektivaj kuraciloj<ref name="Его имени (Иван Васильевич Русаков)">{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/3df624b4-67df-47f5-baa1-d54043cd9f6f/2?center=1447+3022 | titolo = Его имени (Иван Васильевич Русаков) | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Манухин | persona nomo = Вл. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Вечерняя Москва | volumo = 2674 | numero = 247 | paĝoj = 2 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1932-10-24 | alirdato = 2026-07-20 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. === Ekzilo === [[Dosiero:Ivan Rusakov en Jalutorovsko, 1908.png|200px|eta|maldekstra|Ivan Rusakov en Jalutorovsko, 1908.]] La {{JULGREGDATO|18|1|1906|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} polica departemento informis la Tobolskan guberniestron ke la ministro pri internaj aferoj ordonis ekzili lin kaj kelkajn aliajn homojn pro "kontraŭregistara agitado inter la kamparanoj" al "foraj lokoj de Tobolska gubernio" por 3 jaroj, kalkulante ekde la {{JULGREGDATO|24|2|1906|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}}. Li devis loĝi sub "malkaŝa polica gvatado" ({{l-ru|гласный надзор полиции}}). Vladimir Kondratjev skribis ke li estis ekzilita la {{daton|3|2|1906}}<ref name="Кондратьев"/>. Antaŭ la foriro malsuperaj kunlaborantoj de la Rostokina Municipa Hospitalo donacis al li ruslingvan eldonon de la Kapitalo de [[Karolo Markso]] kun respektiva surskribo (ĝin konservis lia filino Jevdokija)<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/c903a446-5451-4184-9ec6-8c83aec96e80/2?center=1020+593 | titolo = Надпись на книге | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Подляшук | persona nomo = П. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Вечерняя Москва | volumo = 11028 | numero = 49 | paĝoj = 2 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1960-02-29 | alirdato = 2026-07-19 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Lin akompanis la edzino akuŝonta ene de monato. La {{JULGREGDATO|28|3|1906|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} ili venis subgarde al la fervojstacio [[Tjumeno (stacidomo)|Tjumeno]], kie Ivan Rusakov informis lokan policestron ({{l-ru|исправник}}) ke li ne povas plu veturi pro sanstato de sia edzino kaj ke li havas paperon de la Moskva guberniestro, kiu permesis respektivan prokraston. La Tobolska guberniestro petis sian Moskvan kolegon ne plu doni tiajn permesojn kaj ordonis al la Tjumena policestro ekzameni la edzinon de Rusakov por decidi dum kiu tempo ŝi devos resti en Tjumeno; fine li permesis la prokraston por 6 semajnoj. En Tjumeno li loĝis en la 1-a kvartalo ({{l-ru|первая часть}}) kaj laboris kiel privata kuracisto. Post la fino de tiu ĉi periodo Rusakov petis permeson resti en Tjumeno ĝis la fino de la ekzilo, sed la peto estis rifuzita kaj li restis en Tjumeno ĝis la {{JULGREGDATO|28|5|1906|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}}. La {{JULGREGDATO|30|5|1906|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} la familio kun kelksemajna filo Sergej venis al [[Jalutorovsko]] ([[Tobolska gubernio]])<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://web.archive.org/web/20250904105921/https://pc05.twirpx.net/3512/3512772_3C15E8A4/sovetskoe_zdravookhranenie_1963_no_10.pdf | titolo = И. В. Русаков в сибирской ссылке | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Видута | persona nomo = В. К. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Советское здравоохранение | volumo = | numero = 10 | paĝoj = 72–74 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1963 | alirdato = 2025-09-04 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Ivan Rusakov tuj petis la guberniestron permesi al li labori kiel privata kuracisto, ĉar la ekzilitoj ne rajtis labori en ŝtataj hospitaloj. La guberniestro Nikolaj Gondatti petis respektivan permeson de la ministro pri internaj aferoj kaj ricevis ĝin, tamen ordonis nomumi Rusakovon kiel estron de hospitalo kaj apoteko en vilaĝo [[Ĥanti-Mansijsko|Samarovskoje]]. La kuracisto en julio 1906 klarigis ke li havas malsanan edzinon kaj 3 monatojn aĝan filon, do transloĝiĝi al la tiom norda setlejo kun severa klimato estus por li ege malfacile, des pli ke li ne havas necesajn rimedojn por la vojaĝo, do tio estus "kvazaŭ puno, neniel miaflanke merita". Fine la guberniestro nuligis la ordonon kaj permesis al li resti en Jalutorovsko<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://web.archive.org/web/20250904105921/https://pc05.twirpx.net/3512/3512772_3C15E8A4/sovetskoe_zdravookhranenie_1963_no_10.pdf | titolo = И. В. Русаков в сибирской ссылке | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Видута | persona nomo = В. К. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Советское здравоохранение | volumo = | numero = 10 | paĝoj = 75 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1963 | alirdato = 2025-09-04 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. En la urbo li loĝis en duetaĝa ligna domo (nun N 44 en strato Libereco)<ref name="Дом врача Ивана Русакова">{{citaĵo el la reto | url = https://t-l.ru/345928.html | titolo = Дом врача Ивана Русакова в Ялуторовске начнут восстанавливать в 2024 году | titolo-aldono = | alirdato = | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2023-07-25 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Tjumenskaja Linija | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240910075833/https://t-l.ru/345928.html | arkivdato = 2024-09-10 | citaĵo = }}</ref> kaj laboris kiel privata kuracisto<ref name="Октябрьские дни110"/>. Lia edzino skribis en la taglibro: {{Citaĵo |teksto = Speciale [multe] laboris I. V. dum foiroj, al kiuj venadis amaso da kamparanoj. La praktiko iĝis granda. Oni ekkonis kaj aprezis lin kiel bonan kuraciston, homon. Ĉiuj amis lin kaj valorigis lin... |aŭtoro = Aleksandra Panova |verko = Taglibro<ref name="Имени Русакова"/> |origina teksto = Особенно работал И. В. в ярмарки, куда стекалась масса крестьян. Практика стала большой. Узнали и оценили как хорошего врача, человека. Его все любили и дорожили им... }} Li iĝis inter la unuaj eksteretataj aŭtoroj de loka ĵurnalo "Jalutorovska Vivo" ({{l-ru|Ялуторовская жизнь}}), kie li publikigis artikolojn pri aferoj sociaj kaj medicinaj. Li iĝis estro de buroo de reciproka helpo al politikaj ekzilitoj. Tiutempe en la urbo jam estis proksimume 30 politikaj ekzilitoj, el kiuj 3 estis bolŝevistoj. Poste venis kelkdek [[kartveloj]], partoprenintaj ribelon en distrikto Gori, kaj partoprenintoj de kamparanaj ribeloj en Serdobska distrikto ([[Saratova gubernio]]). Li aranĝis monkolektadon inter pli bonhavaj ekzilitoj, kreis el ekzilitoj brigadon de riparistoj de agrikulturiloj kaj brigadon de ĉarpentistoj, do ĝis la vintro ĉiuj ekzilitoj ricevis loĝejojn kaj laboron. Ankaŭ kamparanoj kaj urbanoj ofte venis al li, serĉante kuracistan helpon kaj konsilojn<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 17–18 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. En 1907–1908 en Jalutorovsko eksplodis epidemio de [[skarlatino]] kaj Ivan Rusakov grave kontribuis al ĝia ĉesigo, aplikinte vakcinon de Georgij Gabriĉevskij, proponitan de tiu en 1905, sed ankoraŭ ne aprobitan oficiale. La {{JULGREGDATO|15|2|1908|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} oni raportis en ĵurnalo "Siberia Vivo" ({{l-ru|Сибирская жизнь}}), ke dum semajno li jam faris ĝis 150 injektojn, ricevinte neniun subtenon de la aŭtoritatoj dum lokanoj venas al li fervore<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/16196c3f-9597-4391-baf6-19e7c3d132bc/3?center=443+1688 | titolo = Ялуторовск, Тобольск. губ. | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Иже | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Сибирская жизнь | volumo = | numero = 28 | paĝoj = 3 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1908-02-02 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Li vakcinis 318 homojn, el kiuj 273 trifoje. Poste li resumis tiun ĉi sperton en artikolo "Sperto pri apliko de preventaj Gabriĉevskij-vakcinoj je [[skarlatino]] en Jalutorovsko" ({{l-ru|Опыт применения предохранительных прививок скарлатинозной вакциной Габричевского в Ялуторовске}})<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://web.archive.org/web/20250904075711/https://pc05.twirpx.net/3512/3512923_E10268EA/sovetskoe_zdravookhranenie_1971_no_06.pdf | titolo = Жизнь, отданная великой цели (К 50-летию со дня смерти Ивана Васильевича Русакова) | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Павлучкова | persona nomo = А. В. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Советское здравоохранение | volumo = | numero = 6 | paĝoj = 70 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1971 | alirdato = 2025-09-04 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. La {{JULGREGDATO|22|11|1909|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} li ricevis permeson veturi al Moskvo<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://web.archive.org/web/20250904105921/https://pc05.twirpx.net/3512/3512772_3C15E8A4/sovetskoe_zdravookhranenie_1963_no_10.pdf | titolo = И. В. Русаков в сибирской ссылке | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Видута | persona nomo = В. К. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Советское здравоохранение | volumo = | numero = 10 | paĝoj = 76 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1963 | alirdato = 2025-09-04 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Kiam li estis revenonta de la ekzilo, lokaj intelektuloj enmanigis al li dankleteron, en kiu interalie estis dirite: {{Citaĵo |teksto = Via nomo dum tiu ĉi tempo iĝis tiel konata, ke mankas eĉ unusola vilaĝo en la granda kaj dense loĝata [[Jalutorovska distrikto (1782-1923)|Jalutorovska distrikto]], kie oni ne konus la doktoron Rusakovon. Kaj tiun ĉi gloron vi kreis per la plej kora kaj skrupula rilato al ĉiu kiu petis vian helpon. |aŭtoro = |verko = Dankletero de Jalutorovsko [1909] |origina teksto = Ваше имя за это время стало настолько известным, нет деревни в большом и густонаселенном Ялуторовском уезде, где бы не знали доктора Русакова. И славу эту Вы создали себе самым сердечным и добросовестным отношением ко всякому, кто бы не обращался к Вам за помощью. }} === Post la ekzilo === Post reveni el la ekzilo li laboris kiel sekretario kaj poste kunredaktoro de la gazeto "Publika kuracisto" ({{l-ru|Общественный врач}}), eldonita de la Societo de Rusaj Kuracistoj de N. I. Pirogov kaj publikigis plurajn artikolojn en medicinaj gazetoj "Infana medicino" ({{l-ru|Детская медицина}}) kaj "Kuracista gazeto" ({{l-ru|Врачебная газета}}). En 1909 la gazeto "Publika kuracisto" estis fermita de la registaro, sed en 1911 ĝia eldonado rekomenciĝis. La redakcia laboro estis la sola enspezfonto de Ivan Rusakov, ĉar guberniestro de Moskvo longan tempon estis malakceptanta lin kiel municipan kuraciston pro lia statuso de la iama politika ekzilito, do nur post grandaj klopodoj li sukcesis eklabori kiel kuracisto en la urba senpaga infana ambulatorio (laŭ aliaj datumoj li laboris ĝis tiam en privata kliniko). En 1911–1913 li estis sekretario kaj ekde januaro 1914 redaktoro de la sekcio "Urba medicino". Samtempe li devis prizorgi la malsaniĝintan pro [[ftizo]] edzinon, kaj du infanojn<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 19–21 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Laŭ rememoroj de bolŝevisto Morozov, post la ekzilo "formale li ne estis membro de la partio, sed idee li ne rompis ligon kun ĝi"<ref name="Октябрьские дни110"/>. Poste li ekloĝis en la domo de arkitekto Aleksandr Zelenko ^{[[:ru:Зеленко, Александр Устинович|ru]]}, kiun tiu konstruigis en 1913 laŭ mendo de Maria Kudrjavceva, ĉe kruciĝo de la stratoj Olenij Val ({{l-ru|Олений Вал}}, do ''Cerva Remparo'') ^{[[:ru:Олений Вал|ru]]} kaj Losinskij Projezd ({{l-ru|Лосинский проезд}}, do ''Alka Traveturejo'', ĝis 1922 — Avdejevskij Projezd). En 1917 kiel ĝia posedanto estis indikita jam Aleksandr Zelenko<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://dzen.ru/a/Y8rkYbk9K0N-6JN1 | titolo = Дача Кудрявцевой, Общество любителей лыжного спорта, инженер Зеленко и передовые технологии начала XX века на Оленьем Валу в Сокольниках | titolo-aldono = | alirdato = 2026-07-09 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Память места_Москва | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2023-01-23 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Dzen | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20230426001938/https://dzen.ru/a/Y8rkYbk9K0N-6JN1 | arkivdato = 2023-04-26 | citaĵo = }}</ref>. Filino Jevdokija Rusakova skribis poste, ke ilia familio ekloĝis tie nelonge antaŭ la [[Oktobra revolucio]]. Tie Zelenko daŭrigis sian eksperimenton pri edukado de juna generacio surbaze de ideoj de la setleja movado ^{[[:en:Settlement movement|en]]}, kiun li entreprenis en 1907–1908 en sia domo en Vadkovskij strateto ^{[[:ru:Вадковский переулок|ru]]}, ĉesigitan de polico pro suspekto je socialisma agado. En la duetaĝa ligna domo kun ferbetonaj terasoj loĝis nur familioj kun infanoj, ĉar ĝi funkciis samtempe kiel vartejo kaj lernejo. Geknaboj lernis kune, inkluzive la arton, en granda ĉambro edzino de la posedanto Anna Miĥajlovna Zelenko ludis pianon kaj aranĝis spektaklojn kun la lernantoj. En eta zoo loĝis birdoj, [[kobajo]]j, kunikloj, sciuroj kaj du krokodiletoj. En la korto ĉiu lernanto havis propran bedon. Baldaŭ oni kromnomis la domon ''Infana Urbeto'' ({{l-ru|Детский городок|t=Detskij Gorodok}}). Ivan Rusakov iĝis unu el aktivuloj kaj instruistoj de la lernejo. Li ludis pianegon, laboris en ligna metiejo, esploris kun infanoj naturon en ĉirkaŭaĵoj, transformis apudan barlagon en la [[Sokolniki (parko)|parko Sokolniki]] je glitejo, vizitebla senpage. La infanoj kromnomis lin kiel ''Ivan Vasjoŝa'' ({{l-ru|Иван Васёша}}), kio estis infanŝerce adaptita ''Ivan Vasiljeviĉ''. Li regule aranĝis ekskursojn tra la parko Sokolniki, kio estis nova tiutempe kaj la parko mem aspektis ankoraŭ kiel densa arbaro<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://archive.org/details/1977.10 | titolo = Подвиг большевика | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Русакова | persona nomo = Е. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Junij Naturalist | volumo = | numero = 10 | paĝoj = 10–11 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1977-10 | alirdato = 2026-07-09 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. En junio 1919 Ivan Rusakov rememoris ke tiutempe oni petis ĉe la Moskva Administracio {{unuo|5000}} rublojn por aranĝi edukejon por la infanoj, bazitan sur esplorado de la naturo, sed alfrontis rifuzon reference al manko de mono<ref name="У истоков юннатского движения22"/>. === Post 1917 === Post la [[Februara revolucio]] Ivan Rusakov plu aktive partoprenis la socian kaj partian agadojn. Li estis elektita kiel prezidanto de la buroo de la unua laŭleĝa partia komitato de [[Sokolniki (distrikto de Moskvo)|distrikto Sokolniki]]. Somere 1917 li estis elektita kiel deputito de la Sokolnika Distrikta Dumao kaj iĝis prezidanto de ĝia ekzekutiva komitato ({{l-ru|управа}}). Samtempe li estis elektita kiel membro de la Ekzekutiva Komitato de la Sokolnika Soveto de Laboristaj kaj Soldataj Deputitoj. La {{JULGREGDATO|8|11|1917|akuzativo=jes}} ampleksigita kunveno de la Sokolnika Soveto de Laboristaj kaj Soldataj Deputitoj, kiun li prezidis, kune kun fabrikaj komitatoj aprobis rezolucion pri armita ribelo<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Октябрьские дни в Сокольническом районе: по воспоминаниям участников |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01006521171?page=16&rotate=0&theme=white |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1922 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Красная новь |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 12 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Laŭ rememoroj, li estis ripetanta: "Nur kun fusilo enmane ni povos esti venkintoj; la tempo venis, ni devas prokrasti eĉ ne unu minuton, kamaradoj, al batalo!" ({{l-ru|Только с винтовкой в руках мы можем быть победителями; время пришло, медлить мы ни одной минуты не должны, товарищи, в бой!}})<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Октябрьские дни в Сокольническом районе: по воспоминаниям участников |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01006521171?page=53&rotate=0&theme=white |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1922 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Красная новь |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 49 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. La {{JULGREGDATO|7|11|1917|akuzativo=jes}} Ivan Rusakov iĝis membro de la Sokolnika Milita-Revolucia Komitato<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Октябрьские дни в Сокольническом районе: по воспоминаниям участников |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01006521171?page=18&rotate=0&theme=white |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1922 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Красная новь |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 14 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref><ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 27, 29–31 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Dum la puĉo de Kornilov li iĝis membro de distrikta triopo, celinta akiri armilojn<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Октябрьские дни в Сокольническом районе: по воспоминаниям участников |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01006521171?page=13&rotate=0&theme=white |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1922 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Красная новь |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 9 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Li aktive partoprenis okupadon de la milicaj komisariatoj, inkluzive de la 4-a komisariato en [[Meŝĉanskij (distrikto de Moskvo)]], kie la sturmantoj alfrontis reziston de la komisaro, tamen senarmigita senperforte kun lia aktiva engaĝiĝo<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Октябрьские дни в Сокольническом районе: по воспоминаниям участников |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01006521171?page=32&rotate=0&theme=white |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1922 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Красная новь |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 28 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Li iniciatis kreadon de moveblaj taĉmentoj de la [[Ruĝa Kruco]] kaj manĝejoj<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/438bb113-e9de-4400-8058-392e3cd21d70/3?center=2012+1266 | titolo = "Красный доктор": К 110-летию со дня рождения Ивана Русакова | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Пономарев | persona nomo = А. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Московская правда | volumo = 20549 | numero = 231 | paĝoj = 3 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1987-10-07 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. En oktobro 1917 en unu el tiaj komisariatoj lia taĉmento trovis forlasitan novnaskitan knabinon, kiun ili transdonis al la 3-a sekcio de milico, kie ŝi estis adoptita kaj ricevis la nomon Tatjana Oktjabrskaja (do ''Tatjana La Oktobra'')<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/8449ebcb-a009-4132-99ba-1db142bc6416/3 | titolo = Дочь революции: судьба Татьяны Октябрьской | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Камышев | persona nomo = Ю. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Вечерняя Москва | volumo = 13230 | numero = 105 | paĝoj = 3 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1967-05-05 | alirdato = 2025-09-05 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. [[Dosiero:Врачебная газета. 1907. №50.jpg|200px|eta|dekstra|"Kuracista gazeto", 1907.]] Li aktive kontribuis al "Kuracista gazeto" ({{l-ru|Врачебная газета}}), pledante pri kreado de grandskala sistemo de ŝtata sanservo. Fine de septembro 1917 li publikigis en N 6–7 artikolon, en kiu argumentis ke la antaŭa publika sanservo estis pli simila al bonfarado kaj ne kapablas solvi aktualajn problemojn de la loĝantaro. Ŝanĝo de la socia kaj politika sistemoj laŭ lia opinio devus sekvigi ankaŭ bazajn ŝanĝojn en la publika sanservo<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 29 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. {{Citaĵo |teksto = Necesas unuavice konstati ke la publika sanservo kun ĝia alloga ideologio kaj samtempe kun magraj praktikaj atingoj estas produkto de la antaŭrevolucia ŝtata sistemo [...] Se tiu ĉi estis disfalanta, do same neeviteble devos disfali ankaŭ la publika sanservo en sia antaŭa stato [...] |aŭtoro = Ivan Rusakov |verko = Artikolo en "Kuracista gazeto" (N 6–7, la {{dato|22|9}} — la {{dato|1|10|1917}} |origina teksto = Приходится прежде всего установить, что общественная медицина с её привлекательной идеологией и одновременно с бедными практическими достижениями является продуктом дореволюционного строя [...] Раз последний рушился, то с такой же неизбежностью должна рушиться и общественная медицина в её прежнем виде [...] }} Li estis redaktoro de la gazeto "Sciigoj de Sovetia Medicino" ({{l-ru|Известия советской медицины}}). Li loĝis en strato la 8-a Sokolniĉeskaja apud [[parko Sokolniki]] (Moskvo), kie li ofte promenadis kaj eĉ esploris ĝian flaŭron<ref name="Барсуков7"/>. Post la [[Oktobra revolucio]] li malakceptis kontraŭbolŝevistajn rezoluciojn de la Societo de Rusaj Kuracistoj de N. I. Pirogov kaj proteste eksiĝis el la societo kaj la redakcio de ties gazeto "Publika kuracisto"<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 34 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. {{Citaĵo |teksto = Rilate la rezolucion de la estraro de la Pirogov-societo de la {{dato|22|11}} koncerne la aktualan politikan momenton kaj rilaton al la kuracistoj-bolŝevistoj, mi konsideras necese deklari, ke mi havas grandan honoron aparteni al la partio de social-demokratoj internaciistoj (bolŝevistoj) kaj rezigni tiun ĉi honoron min devigos nek kugloj de [[junkro]]j, nek burĝa-filistera malicemo. Samtempe mi informas la estraron ke post la aprobo de la supremenciita rezolucio mi rifuzas esti unu el la redaktoroj de "Publika kuracisto" kaj forlasas la komisionojn kies membro mi estis. |aŭtoro = Ivan Rusakov |verko = Mesaĝo al la Societo de Rusaj Kuracistoj de N. I. Pirogov |origina teksto = По поводу постановления правления Пироговского общества от 22 ноября касательно текущего политического момента и отношения к врачам-большевикам считаю необходимым заявить, что я имею великую честь принадлежать к партии социал-демократов интернационалистов (большевиков) и от этой чести не заставят меня отказаться ни пули юнкеров, ни буржуазно-обывательское злопыхательство. Вместе с тем довожу до сведения правления, что я после принятия упомянутого выше постановления отказываюсь быть одним из редакторов «Общественного врача» и выхожу из состава комиссий, коих я состоял членом. }} Li verkis malneton de rezolucio, akceptita de kunveno de medicinistoj en Moskvo la {{daton|15|3|1918}} kaj kondamnintan strikon de medicinistoj, proklamitan de la Societo de Rusaj Kuracistoj de N. I. Pirogov. Tiutempe li estis inter la fondintoj de la Sindikato de Medicinaj kaj Sanitaraj Laboristoj ({{l-ru|Медсантруд|t=Medsantrud}}). La Societo de Rusaj Kuracistoj de N. I. Pirogov planis krei apartan sindikaton por la kuracistoj, dum Ivan Rusakov insistis krei unuecan sindikaton por ĉiuj medicinistoj — de kuracistoj ĝis sanitaroj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 37 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. En marto 1918 kune kun la registaro, al Moskvo translokiĝis la Konsilio de Kuracistaj Kolegioj, kiu estis gvida organo de la sanservo, kaj estis redaktoro de ties gazeto "Sciigoj de sovetia medicino" ({{l-ru|Известия советской медицины}})<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://archive.org/details/1962.-no-12. | titolo = Врач-большевик Иван Васильевич Русаков (К 85-летию со дня рождения) | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Слонимская | persona nomo = И. А. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Советское здравоохранение | volumo = | numero = 12 | paĝoj = 34 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1962 | alirdato = 2026-07-25 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. La {{daton|10|4|1918}} Ivan Rusakov estis nomumita membro de la medicina kolegio de la Popola Komisariato pri Internaj Aferoj<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/c7ca63d2-481c-4ff5-be42-ecc8dd344b60/4?center=4246+1845 | titolo = Приказ № 7 Народного комиссариата по внутренним делам 10-го апреля 1918 года | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = [[Izvestija]] | volumo = 888 | numero = 75 | paĝoj = 4 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1918-04-16 | alirdato = 2026-07-19 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Li aktive partoprenis kreadon de la Popola Komisariato pri Sanservo ({{l-ru|Наркомздрав}}). La {{daton|15|6|1918}} komenciĝis la unua Tutlanda Kongreso de la Medicina-Sanitaraj Sekcioj de la Sovetoj de Laboristaj, Kamparanaj kaj Soldataj Deputitoj dum kiu li arde pledis pri kreado de la Popola Komisariato pri Sanservo, fine establita la {{daton|11|7|1918}}<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 39 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Li kontraŭis malamikecon rilate la fakulojn ({{l-ru|специалист}}), kiu tiutempe disvastiĝis tiom grave ke eĉ aperis specifa termino "fakulmalamo" ({{l-ru|спецеедство}}, laŭvorte: fakulmanĝado). La {{daton|2|8|1919}} dum ĝenerala kunveno de la komunistoj de la distrikto Sokolniki, parolante pri la temo "Proleta diktaturo kaj la fakuloj", responde al akuzoj pri "sabotado fare de fakuloj" li diris: {{Citaĵo |teksto = Nia malforteco, amikoj, estas ne en la fakuloj, sed en ni mem. Rilate la fakulojn, ilin necesas al nia flanko transtiri kaj devigi labori bone. Sed la ĉefa malforteco troviĝas en ni mem. Speciale postrestas partia edukado. Komunisto, kamaradoj, devas esti je alteco de sia destino, forte labori en la proleta amaso [...] |aŭtoro = Ivan Rusakov |verko = Parolo dum ĝenerala kunveno de la komunistoj de la distrikto Sokolniki [la {{dato|2|8|1919}}]<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Повесть о "красном докторе" |lasta = Подляшук |unua = П. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. Спицына |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1967 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 8 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> |origina teksto = Наша слабость, друзья, не в специалистах — в нас самих. Что касаемо специалистов, то их следует на свою сторону перетянуть и заставить работать порядочно. Но главная слабость в нас самих. Особо отстает партийное воспитание. Коммунист, товарищи, обязан быть на высоте своего назначения, усиленно работать в гуще пролетариата [...] }} === Pedagogia agado === [[Dosiero:Дача на 6-м Лучевом просеке Сокольников, в которой размещалась школа-колония при Биостанции юных натуралистов.png|200px|eta|dekstra|Somerdomo en la 6-a Sokolnika Radia [[Senarba strio|Senarba Strio]], kie funkciis la lernejo-kolonio. Moskvo, 1920-aj.]] La {{daton|15|6|1918}} li fondis en la 6-a Sokolnika Radia [[Senarba strio|Senarba Strio]] ({{l-ru|6-й Сокольничий Лучевой просек}}, ekde 1927 — {{l-ru|6-й Лучевой просек}}) ^{[[:ru:6-й Лучевой просек|ru]]} kaj en Rostokina Traveturejo ({{l-ru|Ростокинский проезд|t=Rostokinskij Projezd}}) ^{[[:ru:Ростокинский проезд|ru]]}, rande de la parko [[Nacia Parko Losinij Ostrov|Pogonno-Losinij Ostrov]], apud la vilaĝo [[Bogorodskoje (distrikto de Moskvo)|Bogorodskoje]] la ''Biostacion de junaj naturalistoj'' ({{l-ru|Биостанция юных натуралистов}}) kune kun pedagogo kaj biologo Boris Vsesvjatskij, kiu iĝis ĝia estro<ref name="Подвиг большевика11">{{citaĵo el gazeto | url = https://archive.org/details/1977.10 | titolo = Подвиг большевика | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Русакова | persona nomo = Е. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Junij Naturalist | volumo = | numero = 10 | paĝoj = 11 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1977-10 | alirdato = 2026-07-09 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Fratino de tiu lasta, Jelizaveta Vsesvjatskaja, estis edzino de Arsenij Rusakov ^{[[:ru:Русаков, Арсений Васильевич|ru]]}, fama nekropsiisto, frato de la Ivan Rusakov, do ili sufiĉe bone konis unu la alian. Boris Vsesvjatskij rememoris poste ke ilia konversacio okazis en januaro 1918, kiam Ivan Rusakov rakontis al li pri sia delonga revo — krei stacion de junaj naturŝatantoj en la parko Sokolniki. Antaŭ la revolucio tiaj provoj fiaskis, sed nun tio devus sukcesi, opiniis li. Kiel prezidanto de la Sokolnika Soveto li proponis ke Boris Vsesvjatskij iĝu estro de la establota stacio dum li promesas ĉian eblan subtenon, doninte iun el konfiskitaj somerdomoj, elektotan de Vsesvjatskij, asistanton kaj gardiston<ref>{{citaĵo el libro |titolo = У истоков юннатского движения |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = В. Г. Холостов |aliaj = |url = https://web.archive.org/web/20230627201443/https://rmc73.ru/wp-content/uploads/2022/11/u-istokov-yunnatskogo-dvizheniya-v.g.holostov.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1972 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Просвещение |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 9–10 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. {{Citaĵo |teksto = Kion mi povis respondi? Mi estis tute fascinita. Proksimigi la infanojn al la naturo, instrui ilin esplori ĝin, profundigi siajn biologiajn sciojn — ĉu tio povus ne allogi ĉiun biologon-pedagogon? Kompreneble mi tuj akceptis. Tio okazis en januaro 1918 dum printempe la stacion necesis malfermi. Granda laboro estis plenumenda. |aŭtoro = Boris Vsesvjatskij |verko = Rememoroj |origina teksto = Что я мог ответить? Я был просто в восторге. Приобщать детей к природе, учить их познавать ее, углублять свои биологические знания — разве может это не увлечь каждого биолога-педагога? Конечно, я тут же дал согласие. Было это в январе 1918 года, а весной станцию нужно было открыть. Работа предстояла большая. }} Li esploris sperton de Stanislav Ŝackij ^{[[:ru:Шацкий, Станислав Теофилович|ru]]} kaj Aleksandr Zelenko, kiuj antaŭ la revolucio eksperimentis tiukampe kadre de la setlanta movado. Scienca kunlaboranto iĝis Valentina Viktorovna Burdakova, lernantino de la profesoro Nikolaj Konstantinoviĉ Kolcov ^{[[:ru:Кольцов, Николай Константинович|ru]]}, establinta en 1917 la Instituton de Eksperimenta Biologio ^{[[:ru:Институт биологии развития имени Н. К. Кольцова РАН|ru]]}. Laŭ rememoroj de Boris Vsesvjatskij, Ivan Rusakov faris al ŝi nur tri demandojn: "Ĉu vi ŝatas la naturon? Ĉu vi ŝatas la infanojn? Ĉu vi ne timas labori kun la bolŝevistoj?" {{Citaĵo |teksto = Kion mi povis respondi? Mi estis tute fascinita. Proksimigi la infanojn al la naturo, instrui ilin esplori ĝin, profundigi siajn biologiajn sciojn — ĉu tio povus ne allogi ĉiun biologon-pedagogon? Kompreneble mi tuj akceptis. Tio okazis en januaro 1918 dum printempe la stacion necesis malfermi. Granda laboro estis plenumenda. |aŭtoro = Boris Vsesvjatskij |verko = Rememoroj |origina teksto = Что я мог ответить? Я был просто в восторге. Приобщать детей к природе, учить их познавать ее, углублять свои биологические знания — разве может это не увлечь каждого биолога-педагога? Конечно, я тут же дал согласие. Было это в январе 1918 года, а весной станцию нужно было открыть. Работа предстояла большая. }} Laŭ peto de Vsesvjatskij, la Sokolnika Distrikta Soveto konfiskis kaj transdonis por la stacio malgrandan negocistan somerdomon kun tereno en la Rostokina Traveturejo. Seĝoj kaj tabloj estis transdonitaj de la soveto, konfiskinta ilin en likviditaj restoracioj. Laŭ rekomendo de Ivan Rusakov, la stacio ricevis ankaŭ konfiskitajn mikroskopojn<ref>{{citaĵo el libro |titolo = У истоков юннатского движения |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = В. Г. Холостов |aliaj = |url = https://web.archive.org/web/20230627201443/https://rmc73.ru/wp-content/uploads/2022/11/u-istokov-yunnatskogo-dvizheniya-v.g.holostov.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1972 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Просвещение |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 11 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. [[Dosiero:Станция юных любителей природы (афиша 1918 года).jpg|200px|eta|dekstra|Afiŝo de la Stacio de Junaj Naturŝatantoj. Moskvo, majo — junio 1918.]] Afiŝo pri varbado de estontaj junaj naturalistoj aperis en Sokolniki jam en majo 1918 kaj venis 17 infanoj, sed oficiala fondodato estas konsiderata la {{daton|15|6}} kiam okazis la unua organizita ekskurso, kiun partoprenis infanoj kaj ĉiuj dezirantoj. Kiel bazo servis la negocista Blua Somerdomo ({{l-ru|Голубая дача}}) en Rostokina Traveturejo (Rostokinskij Projezd), poste aldoniĝis la Blanka Somerdomo ({{l-ru|Белая дача}}) en la 6-a Sokolnika Radia [[Senarba strio|Senarba Strio]] ({{l-ru|6-й Сокольничий Лучевой просек}}), la Flava Somerdomo ({{l-ru|Жёлтая дача}}), la Somerdomoj de Kasatkin ^{[[:ru:Касаткин, Николай Алексеевич|ru]]}<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Юннатка "Мэри Пикфорд" (из беседы с Т. Г. Родькиной) // Движение юных натуралистов в России: от истоков до современности |lasta = Сенчилова |unua = К. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. В. Козин, Н. Е. Медведева, К. В. Сенчилова, А. И. Григорьева |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2023 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = ФГБОУ ДО ФЦДО |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = 978-5-87953-721-5 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 152 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>, konfiskita post la revolucio (ĝi ne plu ekzistas)<ref>{{citaĵo el libro |titolo = О развитии юннатского движения // Современные подходы к организации юннатской деятельности, 4SRC2016 : Тезисы докладов Четвертой Сибирской межрегиональной конференции, 23–24 ноября 2016 года |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://yunnat-01.gov67.ru/files/415/kniga_105_let_yud_250.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2016 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Рос. акад. наук. Сиб. отд-ние, Федер. исслед. центр Ин-т цитологии и генетики |loko = Новосибирск |lingvo = ru |isbn= = 978-5-91291-030-2 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 13 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. {{Citaĵo |teksto = Idoj de laboristoj — lernejanoj, adoleskantoj, laborista junularo, ŝatantaj naturon kaj dezirantaj ĝin esplori, estas invitataj registriĝi kiel praktikantoj ĉe la Stacio de Junaj Naturŝatantoj. En la stacio okazos observado de la vivo kaj evoluo de birdoj, fiŝoj, insektoj (inkluzive abelojn) kaj aliaj bestoj; eksperimentoj je diversaj plantoj, kreado de kolektoj ktp. La aliĝo estas senpaga, nombro de la lokoj estas limigita. |aŭtoro = Boris Vsesvjatskij |verko = Afiŝo [1918]<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Из истории развития юннатского движения в России // Движение юных натуралистов в России: от истоков до современности |lasta = Сенчилова |unua = К. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. В. Козин, Н. Е. Медведева, К. В. Сенчилова, А. И. Григорьева |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2023 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = ФГБОУ ДО ФЦДО |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = 978-5-87953-721-5 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 9 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> |origina teksto = Дети рабочих — школьники, подростки, рабочая молодёжь, любящие природу и желающие её изучать, приглашаются записываться практикантами на Станцию юных любителей природы. На станции будут производиться наблюдения над жизнью и развитием птиц, рыб, насекомых (в частности, пчёл) и других животных; опыты над различными растениями, составление коллекций и т. д. Приём бесплатный, число мест ограничено. }} Unue tio estis ekskursejo, ekde oktobro 1919 — lernejo-kolonio. Ivan Rusakov en sia parolado la unua datreveno de la stacio, festita la {{daton|15|6|1919}}, rememoris la antaŭrevolucian tempon, kiam similaj iniciatoj estis rifuzataj pretekste de manko de mono dum nun ili ricevas subtenon malgraŭ oble pli malfacilaj cirkonstancoj. {{Citaĵo |teksto = Mi rememoras la Guĉkov-tempon<ref>Temas pri Nikolaj Guĉkov^{[[:ru:Гучков, Николай Иванович|ru]]}, kiu estis frato de [[Aleksandr Guĉkov]] kaj urbestro de [[Moskvo]] en 1905–1912.</ref>. Tiam la popolan edukadon estris Puzirevskij<ref>Georgij Aleksandroviĉ Puzirevskij ({{l-ru|Пузыревский}}) estis membro de la Moskva Urba Dumao, membro kaj poste prezidanto de la lerneja fako de la Moskva Urba Administracio.</ref> kaj tiu, se eblas diri, "kultura aganto" malsukcesis trovi en tiu tempo de relativa abundo por analogia iniciato nurajn kvin mil rublojn, dum la mizera laborista-kamparana registaro sukcesis eltrovi por tiu ĉi afero ĝis duonmiliono da rubloj, donis la plej bonan lokon en Sokolniki. Por tio ĝi forpelis de tiuj ĉi komfortaj nestoj grasajn sinjorojn, kiuj ĉi tie, en tiuj ĉi benitaj lokoj, manĝegis, diboĉis, ludis kartojn, enuis pro nenifarado. Surloke de la sata, laŭaspekte bela, sed abomena laŭsence burĝa haladzo ĝi plantis oazon de la vera ekkono de la naturo, belegan oazon de la proleta kulturo. |aŭtoro = Ivan Rusakov |verko = Parolado ĉe la unua datreveno de la stacio, la {{daton|15|6|1919}}<ref name="У истоков юннатского движения22">{{citaĵo el libro |titolo = У истоков юннатского движения |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = В. Г. Холостов |aliaj = |url = https://web.archive.org/web/20230627201443/https://rmc73.ru/wp-content/uploads/2022/11/u-istokov-yunnatskogo-dvizheniya-v.g.holostov.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1972 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Просвещение |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 22 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> |origina teksto = Мне припоминаются гучковские времена. Тогда заведовал народным образованием некто Пузыревский, и этот, с позволения сказать, «деятель на поприще культуры» не смог найти в те времена относительного изобилия на начинание аналогичного характера только пять тысяч рублей, в то время как нищее рабоче-крестьянское правительство сумело изыскать на это дело до полумиллиона рублей, предоставило лучший уголок в Сокольниках. Для этого оно выгнало с этих насиженных гнезд жирных господ, которые тут, в этих действительно благословенных местах, обжирались, кутили, играли в карты, скучали от безделья. На месте сытого, красивого с виду, но отвратительного по существу буржуазного смрада насадило оно оазис истинного познания природы, прекрасный оазис пролетарской культуры. }} Ekde januaro 1920 la instruado iĝis pli stabila kaj regula, aŭtune 1920 ĝi ricevis statuson de la lernejo de la 2-a grado. La {{daton|28|4|1920}} mortis Kliment Timirjazev kaj baldaŭ la stacio ricevis lian nomon. La {{daton|18|3|1921}} pereis ankaŭ Ivan Rusakov, lia edzino mortis pli frue, do iliaj filinoj Jekaterina kaj Jevdokija estis akceptitaj en la lernejo-kolonio kiu iĝis ilia domo<ref>{{citaĵo el libro |titolo = У истоков юннатского движения |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = В. Г. Холостов |aliaj = |url = https://web.archive.org/web/20230627201443/https://rmc73.ru/wp-content/uploads/2022/11/u-istokov-yunnatskogo-dvizheniya-v.g.holostov.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1972 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Просвещение |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 27 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref><ref>{{citaĵo el libro |titolo = Из истории развития юннатского движения в России // Движение юных натуралистов в России: от истоков до современности |lasta = Сенчилова |unua = К. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. В. Козин, Н. Е. Медведева, К. В. Сенчилова, А. И. Григорьева |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2023 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = ФГБОУ ДО ФЦДО |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = 978-5-87953-721-5 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 25–27 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Laboristoj de la apuda fabriko "Bogatir"^{[[:ru:Красный богатырь (завод)|ru]]} kaj de aliaj apudaj entreprenoj komencis sendi tien infanojn, ĉar tie ili povis ricevi nutraĵojn kaj loĝejon. La infanoj kultivis terenojn, donitajn de la fabrikaj laboristoj, bredis bestojn kaj provizis sin mem per nutraĵoj. La financado estis ege malsufiĉa, la vivkondiĉoj mizeraj, vintre la infanoj ofte noktis hejme kaj en la stacio restis nur Vsesvjatskij<ref name="Федорович">{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/d13ba889-849e-4f7d-b51e-da039eb74c55/6 | titolo = Первая био-школа И. В. Русакова | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Федорович | persona nomo = В. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = [[Pravda (rusa gazeto)|Pravda]] | volumo = | numero = 105 | paĝoj = 6 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1923-05-13 | alirdato = 2025-09-06 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. La stacio origine estis planita kiel somera aranĝo, sed aŭtune Rusakov aranĝis kunsidon de la ekzekutiva komitato kaj plenkunvenon de la Sokolnika Soveto, kiun partoprenis ankaŭ ekspertoj kiel instruistoj de la agrikultura akademio kaj reprezentantoj de la [[Nacia Parko Losinij Ostrov|Pogonno-Losinostrovskij Forstejo]]. Ivan Rusakov gvidis la kunsidon kiel prezidanto kaj kontribuis al ties fina rezolucio: transformi la stacion je tutjare funkcianta organizaĵo. Kiel ideologia bazo servis ideoj de rusa biologo [[Kliment Timirjazev]], alvokinta esplori naturon de sia patrujo kaj serĉi eblecojn de ties praktika utiligado por la popolaj bezonoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = У истоков юннатского движения |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = В. Г. Холостов |aliaj = |url = https://web.archive.org/web/20230627201443/https://rmc73.ru/wp-content/uploads/2022/11/u-istokov-yunnatskogo-dvizheniya-v.g.holostov.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1972 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Просвещение |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 15–16 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Jevdokija Rusakova rememoras ke li estis ofte ripetanta kontente la frazon: "Nun mi havas kvar infanojn — Dunjaŝa, Katjuŝka, Sergejka kaj la Stacio de Junaj Naturŝatantoj!" ({{l-ru|Теперь у меня четверо детей — Дуняша, Катюшка, Сергейка и Станция юных любителей природы!}})<ref name="Подвиг большевика11"/>. Ankaŭ la pedagogiaj metodoj estis avangardaj, bazitaj sur rekta esplorado de la naturo kaj memstara serĉado de la respondoj al demandoj. Rusakov kaj Vsesvjatskij asertis ke la instruado de ĉiuj fakoj estu bazita sur la instruado de biologio. La infanoj estis dividataj je rondoj: ''legomistoj'' ({{l-ru|огородники}}), do botanikistoj, ''akvemuloj'' ({{l-ru|водолюбы}}), do hidrobiologoj, ''insektistoj'' ({{l-ru|насекомники}}), do entomologoj, ''birdistoj'' ({{l-ru|птичники}}), do ornitologoj, ''ĉieluloj'' ({{l-ru|небесники}}), do meteologoj. ''Voĵgantoj'' ({{l-ru|путешественники}}) estis esplorantaj respektivajn terenojn laŭe al siaj sciencaj taskoj kaj laŭvoje fondis branĉojn en apudaj lernejoj, engaĝigante iliajn lernejanojn — en Sokolniki, vilaĝoj Bogorodskoje, Aleksejevskoje ka. ''Mastrumantoj'' ({{l-ru|хозяйственники}}) kaj ''sociologoj'' prizorgis siajn fakojn. Oni bredis [[vulpo]]jn laŭ usona ekzemplo. Ili kunlaboris kun sciencistoj de naturrezervejo Askanija-Nova^{[[:ru:Аскания-Нова (заповедник)|ru]]} ([[Ĥersona provinco]]). Somere surbaze de la stacio okazis kursoj por lernejaj instruistoj de Moskva, Tula kaj Vladimira gubernioj<ref name="Федорович"/>. Vintre 1919 oni elektis la plej entuziasmajn infanojn 10 ĝis 15 jarojn aĝajn kaj formis el ili konstantan kolektivon. La {{daton|7|4|1919}} la stacio malfermiĝis jam kiel kolonio, kie loĝis la infanoj. Kun tempopaso ĝi transformiĝis je la centro de junaj naturalistoj kaj funkcias ĝis nun, renaskiĝinte en 2015 kiel la Tutlanda Infana Ekologa-Biologia Centro ({{l-ru|Федеральный детский эколого-биологический центр}})<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://newsvostok.ru/105-let-nazad-v-sokolnikah-sozdali-pervuyu-v-sssr-biostantsiyu-yunnatov/ | titolo = 105 лет назад в Сокольниках создали первую в СССР биостанцию юннатов | titolo-aldono = | alirdato = 2025-09-09 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Татьяна Щербакова | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2023-02-10 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = la Administracio de [[Orienta administra arondismento]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20230314093553/https://newsvostok.ru/105-let-nazad-v-sokolnikah-sozdali-pervuyu-v-sssr-biostantsiyu-yunnatov/ | arkivdato = 2023-03-14 | citaĵo = }}</ref><ref>{{citaĵo el la reto | url = https://www.mos.ru/news/item/75626073/ | titolo = Птичники, насекомники, водолюбы. Как в Москве появились юннаты | titolo-aldono = | alirdato = 2025-09-09 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2020-06-16 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = mos.ru | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240405055659/https://www.mos.ru/news/item/75626073/ | arkivdato = 2024-04-05 | citaĵo = }}</ref><ref>{{citaĵo el la reto | url = https://kkpc.info/raynews/vozrozhdaetsya-biostantsiya-legendarnaya-stantsiya-yunnatov/ | titolo = Легендарная станция юннатов возрождается | titolo-aldono = | alirdato = 2025-09-09 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = la Klubo de Regionografoj de Sokolniki | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20250909180829/https://kkpc.info/raynews/vozrozhdaetsya-biostantsiya-legendarnaya-stantsiya-yunnatov/ | arkivdato = 2025-09-09 | citaĵo = }}</ref>. Baldaŭ la iniciato altiris atenton de altranguloj. Fine de junio 1920 Boris Vsesvjatskij estis vizitita de [[Nadeĵda Krupskaja]], kiu diris ke ŝi venis laŭ peto de [[Lenin]]<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Из истории развития юннатского движения в России // Движение юных натуралистов в России: от истоков до современности |lasta = Сенчилова |unua = К. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. В. Козин, Н. Е. Медведева, К. В. Сенчилова, А. И. Григорьева |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2023 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = ФГБОУ ДО ФЦДО |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = 978-5-87953-721-5 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 170 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>: {{Citaĵo |teksto = Vladimir Iljiĉ proponis al mi proksime okupiĝi pri lernejo. Doni necesan direkton al evoluo de nia sovetia lernejo — nun tio estas plej grava afero. Kaj mi decidis, antaŭ ol okupiĝi pri tiu ĉi afero, konatiĝi kun tio kio jam estas farita ĉe ni. Antaŭnelonge mi estis en lernejo-komunumo de Lepeŝinskij ^{[[:ru:Лепешинский, Пантелеймон Николаевич|Лепешинский]]}; nun mi decidis veni al vi. |aŭtoro = [[Nadeĵda Krupskaja]] |verko = |origina teksto = Владимир Ильич предложил мне вплотную заняться школой. Дать нужное направление развитию нашей советской школы — теперь это главное. И я решила, прежде чем приступить к этому сложному делу, познакомиться с тем, что уже у нас сделано. Недавно я была в школе-коммуне имени Лепешинского; теперь решила заехать к вам. }} Poste Nadeĵda Krupskaja regule frekventis la lernejon kaj helpis al ĝi. [[Vladimir Bonĉ-Brujeviĉ]] diris ke Lenin aprezis arbarajn lernejojn en Sokolniki kaj diris: {{Citaĵo |teksto = Kial en la lernejoj, ĉie ajn ne propagandi nepran plantadon de arbaroj, liginte tiun ĉi aferon al iu tago, ekzemple al la [[Unua de Majo]]?.. Kial ne eduki en la infanoj amon al la naturo, al kiu ili ĉiam estas tiom sentemaj? Rigardu, en Sokolniki, en lernejoj subĉielaj, — ja tie ne eblas la infanojn forpeli de tiuj iliaj naturejoj. Kion ajn ili faris tie! Tie estas bestoj, kaj plantoj, kaj birdoj, kaj observado de formikoj. Ili eldonas proprajn magazinojn, faras sciencajn malkovrojn kaj ĉio okazas tiom ĝoje, kun tia entuziasmo, ke oni eĉ ne deziras foriri de ili. La sperton de la Sokolniki-lernejoj necesas disvastigi ĉie ajn. Rigardu kiel la infanoj prizorgas la ĝardenon kaj parkon, kiu estas donita al tiu lernejo, kie loĝas Nadeĵda Konstantinovna. Tie ne nur neniu rompas la arbojn — tie oni strebas subteni ĉiun arbeton, doni al ĝi plej bonajn vivkondiĉojn, se ĝi pro iu kialo velkas; oni plantas novajn arbojn, ĉiuj vivas interagante kun la naturo, ĝojaj, kontentaj kaj gajaj... En la lernejoj necesas instrui tiujn ĉi kulturajn kutimojn. |aŭtoro = [[Lenin]] |verko = |origina teksto = Почему в школах, везде и всюду не пропагандировать обязательное насаждение деревьев, приурочив это дело к какому-нибудь дню, например, к Первому мая?.. Почему не воспитать в детях любовь к природе, к которой они всегда так чутки? Посмотрите, в Сокольниках, в школах на открытом воздухе, — ведь там детей невозможно отогнать от их уголков природы. Чего только они там не наделали! У них и животные, и растения, и птицы, и наблюдения над муравьями. Они издают собственные журналы, делают научные открытия и все так радостно, с таким энтузиазмом, что прямо не хочется уходить от них. Опыт сокольнических школ необходимо распространять везде и всюду. Посмотрите, как дети ухаживают за садом и парком, который отведен той школе, где живет Надежда Константиновна. Там не только никто не ломает деревьев — там стремятся поддержать каждое маленькое деревце, дать ему лучшие условия жизни, если оно почему-либо чахнет; насаждают новые деревья, все живут в общении с природой, радостные, довольные и веселые... В школах необходимо прививать все эти культурные привычки. }} [[Dosiero:Станция юннатов.jpg|200px|eta|dekstra|Tutlanda Infana Ekologa-Biologia Centro. Moskvo, 2023.]] Li establis en Sokolniki la unuan infanĝardenon por laboristaj infanoj. Lia frato Arsenij rememoris ke eĉ ĝia ejo estis simbola<ref name="Барсуков40">{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 40 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>: {{Citaĵo |teksto = En ĝi troviĝis dum la Oktobra revolucio milita stabo de la distrikto. La frato deziris ke en la loko, kie antaŭnelonge sonis armiloj, aŭdiĝu gajaj voĉoj de la infanoj. Li organizis ankaŭ la stacion de junaj naturŝatantoj en Sokolniki. Laŭ ideo de la fondinto, tiu ĉi stacio devis servi kiel loko, kie la infanoj, interesitaj pri esplorado de la naturo, povus trovi azilon, materialon kaj gvidadon je sia laboro. |aŭtoro = Arsenij Rusakov |verko = Rememoroj [manuskripto] |origina teksto = В нём помещался во время Октябрьской революции военный штаб района. Брат хотел, чтобы в том месте, где недавно звучало оружие, раздавались весёлые голоса детворы. Им была организована и станция юных любителей природы в Сокольниках. По мысли основателя, эта станция должна была служить местом, где дети, заинтересовавшиеся изучением природы, могли бы найти приют, материал и руководство в своей работе. }} La {{daton|3|12|1920}} li publikigis en gazeto "Kommunistiĉeskij trud" (Komunista Laboro) de la Moskva Soveto artikolon "Infanĝardeno estas la grajno de la komunista kulturo" ({{l-ru|Детский сад — зерно коммунистической культуры}}), en kiu li pledis pri neceso establi kaj perfektigi nombron de infanĝardenoj<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/c2470e16-9f03-4faa-bf13-9b4c585557b3/4?center=924+577 | titolo = Детский сад — зерно коммунистической культуры | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Русаков | persona nomo = И. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Коммунистический труд | volumo = | numero = 213 | paĝoj = 4 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1920-12-03 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Li planis krei tian stacion ankaŭ por junaj teknikistoj, sed tio efektiviĝis jam post lia morto<ref name="Барсуков40"/>. === Armea agado === [[Dosiero:Ivan Rusakov, unu el la lastaj fotoj.png|200px|eta|dekstra|Ivan Rusakov, unu el la lastaj fotoj.]] Jevdokija Rusakova skribis ke post la Jaroslavla Ribelo ^{[[:ru:Ярославское восстание|ru]]}, do somere 1918, li forveturis al [[Jaroslavlo]] por "restarigi tie vivon", supozeble por aranĝi medicinan helpon<ref name="Подвиг большевика11"/>. Lia frato Arsenij asertis ke Ivan Rusakov partoprenis ankaŭ armitajn ekzercojn kiel volontulo<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 41–42 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. {{Citaĵo |teksto = Foje somere, en dimanĉa tago — tio okazis verŝajne en 1919 — mi rimarkis sur la ŝoseo Sokolniki taĉmenton de homoj armitaj per fusiloj. Tio marŝis al militekzercoj volontuloj-laboristoj, inter ili marŝis en malnova jako, ĉirkaŭstreĉita per rimeno, kiel ordinara soldato — prezidanto de la distrikta Soveto Ivan Vasiljeviĉ Rusakov. |aŭtoro = Arsenij Rusakov |verko = Rememoroj [manuskripto] |origina teksto = Однажды летом, в воскресный день — это было, вероятно, в 1919 году, — я заметил на Сокольническом шоссе отряд людей, вооружённых винтовками. Это шли на войсковые занятия добровольцы-рабочие, среди них шагал в стареньком пиджаке, перетянутом ремнем, в качестве простого рядового — председатель районного Совета Иван Васильевич Русаков. }} Dum la 8-a kongreso de RKP(b), okazinta en Moskvo de la 18-a ĝis la {{dato|23|3|1919}}, Ivan Rusakov estis reprezentanto de la Moskva partia organizaĵo kun decida voĉo, membro de la organiza sekcio. En la listo de la delegitoj estis indikite ke li estas membro de la partio ekde 1917<ref>{{citaĵo el libro |titolo = [[:Commons:File:Протоколы VIII съезда РКП(б) (издание 1933 года).pdf|РКП(б). Съезд (1919; 8; Москва). Восьмой съезд РКП(б). 18-23 марта 1919 г.]] |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = Е. Ярославский |aliaj = |url = https://istmat.org/files/uploads/59364/protokoly_viii_sezda_rkpb.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1933 |origindato = 1919 |eldonejo = Партийное издательство |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 456, 464 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Komence de novembro (aŭ en oktobro)<ref name="Кондратьев"/> 1919 li ekveturis al la Suda fronto kie laŭ propono de estro de la sanitara administracio de tiu ĉi fronto Miĥail Barsukov li iĝis estro (plenrajtigito) de la sanitara inspektejo. Ivan Rusakov akceptis la proponon kaj estis sendita al la 12-a armeo de la Suda fronto kiel prezidanto de la milita-sanitara inspektejo<ref name="Музей Ивана Русакова">{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/be9d6d36-abbf-446e-b752-2d74851808da/4?center=934+1657 | titolo = Музей Ивана Русакова | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Кондратьев | persona nomo = В. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Московская правда | volumo = 14504 | numero = 234 | paĝoj = 4 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1967-10-04 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Poste en sia raporto li priskribis ekstreman situacion kiun li alfrontis<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 44–45 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>: {{Citaĵo |teksto = En [[Korosten]] mi devis okupiĝi ne nur kaj eĉ ne precipe pri ekzamenado, sed partopreni en organika laboro pro katastrofa situacio kaj neceso urĝe helpi al la kunlaborantoj. Malgraŭ mizeraj fortoj (unu kuracisto — provizora estro de la evakua kuracejo, ĵus nomumita kaj tute malsperta, politika komisaro kaj lia asistantino, tute embarasitaj, tri flegistinoj kaj ses sanitaroj), la evakua kuracejo estis inundita je malsanuloj. Akceptejo de la evakuejo aspektis terure, speciale sekvan tagon post nia alveno, kiam en ĝi en du hospitaloj de la evakua kuracejo kaj sur radoj akumuliĝis ĝis {{unuo|1000}} malsanuloj. Mi devis preni la administradon je miaj manoj, likvidi panikon kaj embarasitecon de la personaro, trankviligi furiozan amason de ruĝarmeanoj, emociiĝintaj pro la stato de la malsanuloj, aranĝi komunikadon kun komandestro kaj politika fako de la 47-a divizio, loka partia komitato. Kun ilia helpo mi sukcesis aranĝi rapide sanitaran urĝan servon por malŝarĝi la akceptejon de la evakuejo, ricevi novajn ejojn por ĝia vastigo kaj pli bona agordado, aranĝi mobilizadon de nelaboristaj elementoj por helpi la sanitarojn pri transportado de la malsanuloj kaj entombigado de la mortintoj, kelkdek kiuj akumuliĝis, trovi ĉarpentistojn kaj fornistojn, fortigi la medicinan personaron kaj ĝenerale la aparaton de la evakuejo (du kuracistoj estis ricevitaj de sanitara estro de la 47-a divizio), sanitaroj estis promesitaj el nebatala taĉmento, loka partia komitato donis bonan mastrumestron. |aŭtoro = Ivan Rusakov |verko = Raporto |origina teksto = В Коростене пришлось заняться не только и не столько обследованием, сколько принять участие в органической работе ввиду катастрофического положения и необходимости в экстренной помощи работникам. При наличии ничтожных сил (одного врача — врид начэвака, только что назначенного и совершенно неопытного, политкома и его помощницы, совершенно растерявшихся, трёх сестёр и шести санитаров), эвакопункт был наводнён больными. Эвакоприёмник представлял ужасную картину, особенно на следующий день нашего пребывания, когда в нём в двух госпиталях пункта и на колёсах скопилось до {{unuo|1000}} больных. Пришлось взять бразды правления в свои руки, ликвидировать панику и растерянность среди персонала, утихомирить бушующую толпу красноармейцев, взволнованных положением больных, установить связь с комдивом, начдивом и политотделом 47-й дивизии, местным парткомом. С их помощью удалось организовать наскоро санитарную летучку для разгрузки эвакоприёмника, заполучить новые помещения для его расширения и лучшего оборудования, провести мобилизацию нетрудового элемента в помощь санитарам для погрузки больных и похорон умерших, коих скопилось несколько десятков, найти плотников и печников, усилить медперсонал и вообще аппарат эвакопункта (два врача были получены от начсандива 47-й дивизии), санитары были обещаны из нестроевой команды, местный партком дал дельного завхоза. }} Li atentigis ke la armeo kvartiras en setlejoj, do la sano de la militistoj rekte dependas de tiu de la civiluloj, do necesas prizorgi ankaŭ la civilan loĝantaron, ĉar sanitara bonfarto de la civiluloj kaj armeanoj estas proksime interligitaj. Rilate la armeanojn li akcentis neceson de politika laboro. Laŭ propra iniciato li veturis al Moskvo kie aktive pledis pri neceso urĝe solvi sanitarajn problemojn de la 12-a armeo kaj fine ricevis flegistinojn, litaĵojn kaj kuracilojn<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 46–47 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. En sia letero, verkita en decembro 1919, kaj publikigita en ĵurnalo [[Izvestija]] la {{daton|14|2|1920}} sub titolo "El sanitaraj leteroj de la fronto" ({{l-ru|Из санитарных писем фронта}}) li priskribis plorindan sanitaran situacion ĉe la fronto kaj alvokis pli vaste uzi sperton de la [[Unua mondmilito]] kaj uzi komunistan fervoron por organizi "sanitaran Ruĝan Armeon"<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/34279598-0576-4cc3-8955-c98558e16868/1?center=2277+1422 | titolo = Из санитарных писем фронта (декабрь 1919 г.) | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Русаков | persona nomo = И. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = [[Izvestija]] | volumo = 880 | numero = 33 | paĝoj = 1 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1920-02-14 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. De la Suda fronto li skribas al sia amiko pri preteco perei por la altaj ideoj. {{Citaĵo |teksto = Perdi la vivon pro la granda afero, ne pro personaj sentoj, sed pro arda kredo, kie ĉio persona estas tiom for, for [...] Perei kiam kaj kie tio estas necese por la afero. |aŭtoro = Ivan Rusakov |verko = Letero al amiko<ref name="Имени Русакова"/> |origina teksto = Сложить голову за великое дело, не из личного чувства, а по пламенной вере, где все личное так далеко, далеко [...] Сложить тогда, когда и где это нужно для дела. }} La {{daton|25|1|1920}} laŭ ordono de la estro de la Ĉefa Milita-Sanitara Administracio Zinovij Solovjov, li estis forsendita de la fronto al Moskvo. Tie li mallongan tempon laboris kiel asistanto de estro de inspekta fako de la Ĉefa Milita-Sanitara Administracio pri politikaj aferoj, sed baldaŭ forlasis la sanservon kaj koncentriĝis je edukado<ref name="Новое"/><ref name="Барсуков48">{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 48 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Li evakuis plurajn lernejojn de la Sokolnika distrikto al [[Uralo]]<ref name="Имени Русакова"/>. Tiutempe Lenin jam konis Ivan Rusakov. Fine de februaro 1920 li akompanis leteron de neidentigita aŭtoro el la aparato de CK RKP(b) per notico: "Rusakov, estro de la sekcio de unueca lernejo, li estis reprezentanto en MONO [Moskva Sekcio de Popola Edukado], [[Lev Kamenev|Kamenev]] konas lin" ({{l-ru|Русаков, заведующий отделом единой школы, был представителем в МОНО, Каменев его знает}})<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Владимир Ильич Ленин. Биографическая хроника. Ноябрь 1919 — июнь 1920 |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://archive.org/details/8.-1919-1920-.-1977 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 8 |dato = 1977 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Политиздат |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 316 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Lev Kamenev de oktobro 1918 ĝis majo 1926 estis prezidanto de la prezidio de la Moskva Soveto, do li konis Ivan Rusakov per laboro en tiu ĉi institucio. La {{daton|31|3|1921}} laŭ lia propono kunsido de la ekzekutiva komitato de la Moskva Soveto komenciĝis per ekstaro omaĝe al Ivan Rusakov<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/ace2385e-e677-4c47-af58-bc50bf50c493/3?center=2948+1269 | titolo = Исполком Моск. Сов. Р. и К. Д. | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = [[Pravda (rusa gazeto)|Pravda]] | volumo = | numero = 70 | paĝoj = 3 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1921-04-01 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Li ekinteresiĝis pri la edukado kaj pedagogio ĝenerale dum liaj infanoj kreskis<ref name="Октябрьские дни110"/>. Komence de marto 1920 kiel membro de komisiono de la Tutlanda Centra Ekzekutiva Komitato (TCEK) li partoprenis ekzamenadojn fare de la Popola Komisariato pri Klerigado kaj la {{daton|20|3|1920}} la prezidio de la Moskva Soveto nomumis lin estro de la urba sekcio pri popola edukado<ref name="Барсуков48"/> (aŭ vic-estro). Sed, kiel rememoris lia kamarado Morozov: "Malsama pozicio ol tiu de la Popola Komisariato pri Klerigado rilate organizadon de lernejaj aferoj devigis lin forlasi la laboron pri popola klerigado"<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Октябрьские дни в Сокольническом районе: по воспоминаниям участников |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01006521171?page=116&rotate=0&theme=white |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1922 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Красная новь |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 112 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. La {{daton|7|11|1920}} Lenin faris paroladon dum solena kunveno okaze de la 3-a datreveno de la Oktobra revolucio, okazinta en la eksa teatrejo Rivoli en Sokolnika distrikto (aktuale: domo N 7 ĉe Sokolonika placo ^{[[:ru:Сокольническая площадь|ru]]}) kaj finis tiun ĉi kunsidon raporto de Ivan Rusakov<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/4e7cb1cb-66e7-4d76-b20a-d87fd8cfdc9c/1?center=1843+2409 | titolo = Торжественные заседания пленумов районных советов: Сокольнический район | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Коммунистический труд | volumo = | numero = 192 | paĝoj = 1 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1920-11-09 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Lia filino Jekaterina, naskiĝinta en 1906, rakontis poste ke inter ŝiaj unuaj rememoroj estis arda diskuto de Ivan Rusakov kun Lenin dum ŝi, ankoraŭ tre eta, umis ĉe iliaj piedoj<ref name="Ким Смирнов"/>. Kiel delegito de la Moskva partia organizaĵo, li partoprenis la 9-an kongreson de RKP(b)^{[[:ru:IX съезд РКП(б)|ru]]}, okazintan de la {{dato|29|3|}} ĝis la {{dato|5|4|1920}} en Moskvo, kaj aperis sur komuna foto de la delegitoj kun Lenin<ref>{{citaĵo el libro |titolo = [[:Commons:File:IX съезд РКП(б) (издание 1934 года).pdf|Девятый съезд РКП(б). март — апрель 1920 г.]] |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = Н. Л. Мещеряков |aliaj = |url = https://istmat.org/files/uploads/51515/9_sezd._1934_g.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1934 |origindato = |eldonejo = Партийное издательство |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 466 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref><ref name="Музей Ивана Русакова"/>. La {{daton|14|5|1920}} li petis sendi lin al la Okcidenta fronto dum la [[Pola-Soveta Milito]]^{[[:ru:Западный фронт РККА во время Гражданской войны|ru]]}, kiam komenciĝis mobilizado de la komunistoj en Moskvo<ref name="Новое">{{citaĵo el gazeto | url = https://web.archive.org/web/20250905132753/https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000199_000009_011946191&name=000199_000009_011946191-%D0%92%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0%20:%20%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B0%20:%20%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA%201969,%20%E2%84%96%20232,%2003%20%D0%BE%D0%BA%D1%82%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8F&doc_type=pdf | titolo = Новое об Иване Русакове | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Крылов | persona nomo = Ю. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Вечерняя Москва | volumo = (13968) | numero = 232 | paĝoj = 2 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1969-10-03 | alirdato = 2025-09-05 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>: {{Citaĵo |teksto = Mi petas lasi min al la Okcidenta fronto. Mi deziras iri kiel volontulo-ruĝarmeano, en plej malbona kazo kiel regimenta kuracisto — ne pli. Ke mi deziras iri al la fronto estas kompreneble por ĉiu ajn komunisto. Mian deziron iri kiel ordinara ruĝarmeano mi petas ne trakti kiel belan geston. [...] Por la afero de la klerigado la eventuala damaĝo pro foriro de unu laboranto estas mizera kompare al pli granda detruo, kiun ĝi spertos neeviteble — kaj neniu kapablas preventi tion — sekve de sendube peza kaj verŝajne longdaŭra lukto kontraŭ la blanka [[Pollando]]. Plian fojon mi petas permesi al mi iri kiel volontulo-ruĝarmeano al la armeo. Fizike mi estas ankoraŭ sufiĉe fortika. |aŭtoro = Ivan Rusakov |verko = Peto al la la Ekzekutiva Komisiono de la Moskva Partia Komitato [la {{daton|14|5|1920}}] |origina teksto = Прошу отпустить меня на Западный фронт. Желаю идти добровольцем-красноармейцем, в худшем случае полковым врачом — не более. Что я хочу идти на фронт — это понятно всякому коммунисту. Мое желание идти рядовым красноармейцем прошу не считать красивым жестом. Что я хочу идти на фронт — это понятно всякому коммунисту. Мое желание идти рядовым красноармейцем прошу не считать красивым жестом. [...] Для дела просвещения тот ущерб, который возможен из-за ухода одного работника, ничтожен по сравнению с той еще большей разрухой, которой подвергнется оно неминуемо — и никто не в силах предотвратить это — вследствие несомненной тяжести и, вероятно, затяжной борьбы с белой Польшей. Еще раз прошу разрешить мне идти добровольцем-красноармейцем в действующую армию. Физически я еще достаточно крепок. }} Evidente tiukaze lia peto estis rifuzita. En la raporto pri kunsido de la Moskva partia komitato, okazinta la {{daton|11|6}}, li estis markita kiel "mobilizito", sed jam la {{daton|20|6}} aperis korektiga artikoleto, dirinta ke li ne estis mobilizita<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/7d78320e-530a-4f50-bf4b-b1c747ec8dfa/3?center=1092+2007 | titolo = Поправка | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Коммунистический труд | volumo = | numero = 74 | paĝoj = 3 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1920-06-20 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Li estis delegito de la 9-a kongreso de RKP(b), okazinta de la {{dato|29|3}} ĝis la {{dato|5|4|1920}}. La {{daton|21|5|1920}} li estis elektita membro de la Moskva Partia Komitato de la distrikto Sokolniki<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 48–49 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. === Morto === [[Dosiero:Кронштадт. Мануильского 2Б (анат. театр)2.jpg|200px|eta|dekstra|Kronŝtadta Mara Hospitalo, 2017.]] [[Dosiero:Некролог И. В. Русакова (Правда, 27.03.1921).png|200px|eta|dekstra|Nekrologo en la ĵurnalo [[Pravda (rusa gazeto)|Pravda]], la {{dato|27|3|1921}}.]] [[Dosiero:Kremlin Wall Necropolis - Mass Grave No. 5 - Armand - Reed - Rusakov - Pekalov.jpg|200px|eta|dekstra|Surskribo ĉe la [[Nekropolo en la muro de la Kremlo]] ([[Moskvo]]).]] Li estis delegito de la 10-a kongreso de RKP(b), okazinta de la 8-a ĝis la {{dato|16|3|1921}}, kaj estis inter 300 delegitoj kiuj partoprenis sturmon de la [[Kronŝtadta ribelo|ribelinta Kronŝtadto]] malgraŭ longdaŭra malsano, pro kiu li eĉ ricevis forpermeson por trapasi kuracadon en sanatorio<ref name="Его имени (Иван Васильевич Русаков)"/><ref name="Кондратьев"/>. Li estis kuracisto de bandaĝa taĉmento ĉe taĉmento de Jurij Sablin ^{[[:ru:Саблин, Юрий Владимирович|ru]]} ({{l-ru|врач перевяз. отряда при отряде т. Саблина}})<ref name="Сборник лиц, награжденных орденом Красного Знамени"/>. Antaŭ ol forveturi al sanitara administracio de la Suda Armea Grupo, lokita en la urbo [[Lomonosov|Oranienbaum]], li sendis en Moskvon la lastan leteron al siaj ifanoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 49 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>: {{Citaĵo |teksto = Infanoj miaj! Mi veturos al Oranienbaum. Ne zorgu, mi baldaŭ alvenos — post unu semajno, maksimume post du. Mi forte, forte kisas vin ĉiujn. Paĉjo. La {{dato|16|3|1921}}. |aŭtoro = Ivan Rusakov |verko = Letero al siaj infanoj [la {{dato|16|3|1921}}] |origina teksto = Ребятки мои! Я поеду в Ораниенбаум. Не беспокойтесь, я скоро приеду — через неделю, самое большое — через две. Крепко, крепко целую вас всех. Папена. 16 марта 1921 года. }} Nokton antaŭ la sturmo, okazinta la {{daton|18|3|1921}}, Ivan Rusakov estis nomumita politika komisaro de la Kronŝtadta Mara Hospitalo. Post kiam la hospitalo estis okupita de la sturmantoj, li komencis ĝian ekzamenadon, irinte tra la ĉambroj kaj interalie liberiginte arestitajn malsanulojn fermitajn en kraditaj ĉambroj. Tiutempe lin aliris grupo da matrosoj kaj forkondukis ien. Post 4 tagoj la korpo de la mortpafita Rusakov estis trovita en la hospitala korto, en defluejo. Ĝi estis transportita al Moskvo kaj sepultita en la [[Nekropolo en la Kremla Muro]]<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 51–52 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Morozov en rememoroj skribis ke Rusakovon aliris 5 matrosoj, kiuj demandis ĉu li estas komunisto kaj ricevinte jesan respondon ili diris ke li estos mortpafita kaj kondukis lin al sia komandanto-ribelulo. Rusakov respondis: "Nu bone, pafu. Min vi mortpafos, sed la komunismon — neniam" ({{l-ru|Что-ж, стреляйте. Меня вы расстреляете, а коммунизм — никогда}})<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Октябрьские дни в Сокольническом районе: по воспоминаниям участников |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01006521171?page=117&rotate=0&theme=white |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1922 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Красная новь |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 113 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Historiisto Vladimir Kondratjev en 1962 indikas aliajn cirkonstancojn kaj eĉ la mortodaton, asertinte ke Ivan Rusakov estis mortigita vespere la {{daton|23|2}} kiam li sin klinis super lito de grave malsana paciento kaj lin pafis kaŝe "freneziĝinta blankulo"<ref name="Кондратьев"/>. Aliloke li skribis ke Rusakov estis mortigita du tagojn post la subpremo de la ribelo"<ref name="Врач-коммунист: К 85-летию"/>. La ĵurnalo [[Pravda (rusa gazeto)|Pravda]] en nekrologo, publikigita la {{daton|26|3|1921}} priskribis lian morton koncize kaj sufiĉe nebule: {{Citaĵo |teksto = Marŝante kune kun la atakintoj en la ĉeno, helpante al vunditoj, kamarado Rusakov partoprenis la sturmon de Kronŝtadto, kaj post la okupo estis nomumita komisaro de la komuna mara hospitalo. Post enposteniĝo, dum ekzamenado de la korpusoj, kamarado Rusakov estis perfide murdita de iu blankulo. |aŭtoro = |verko = I. V. Rusakov (Nekrologo)<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/153a4bbe-1506-4902-b98d-f939aa9e5085/3?center=3838+3005 | titolo = И. В. Русаков (Некролог) | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = [[Pravda (rusa gazeto)|Pravda]] | volumo = | numero = 65 | paĝoj = 3 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1921-03-26 | alirdato = 2026-07-19 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref> |origina teksto = Идя вместе с наступавшими в цепи, помогая раненым, тов. Русаков участвовал во взятии Кронштадта, и после взятия был назначен комиссаром сводного морского госпиталя. По вступлении в должность, во время обхода корпусов, тов. Русаков был предательски убит каким-то белогвардейцем. }} Vladimir Manuĥin en 1932 rakontis alian version. {{Citaĵo |teksto = Kaj jen, kiam la ribelo ankoraŭ ne estis komplete subpremita kaj nur parto de la urbo estis okupita, li komencis ekzamenadon de malliberejaj hospitaloj. En unu el ĉambroj al li venis iu kuracisto kaj petis ekzameni alian konstruaĵon en la korto, kie kvazaŭ troviĝis en tre malbonaj kondiĉoj militkaptitoj. Rusakov tuj akceptis kaj ekmarŝis al la korto. Tie lin ĉirkaŭis grupo da blankuloj, senarmis kaj sendis al ankoraŭ ne likvidita stabo de la blankuloj. Pridemandado estis mallonga. Pli mallonga estis la verdikto — "mortpafi"! Trankvile kaj kun granda malestimo aŭskultis Ivan Vasiljeviĉ Rusakov la "verdikton" kaj diris: "La komuniston vi mortpafos, la komunismon — neniam!" |aŭtoro = Vladimir Manuĥin |verko = Je lia nomo (Ivan Vasiljeviĉ Rusakov)<ref name="Его имени (Иван Васильевич Русаков)"/> |origina teksto = И вот, когда восстание целиком еще не было подавлено и только часть города была занята, он приступил к осмотру тюремных больниц. В одной из палат к нему подошел какой-то врач и попросил осмотреть другое здание во дворе, где якобы находились в очень тяжелых условиях военнопленные. Русаков немедленно согласился и отправился во двор. Там его окружила группа белогвардейцев, обезоружила и отправила в еще неликвидированный штаб белых. Допрос был краток. Еще короче приговор — «расстрелять»! Спокойно и с большим презрением выслушал Иван Васильевич Русаков «приговор» и сказал: «Коммуниста расстреляете, коммунизм — никогда!» }} Li mencias ke la lastan mesaĝon Rusakov sendis vespere la {{dato|17|3}}. Nokte de la 17-a al la 18-a li estis mortpafita. Li skribis ke la korpo de Rusakov estis kripligita pro kolbobatoj kaj sesfoje trapafita<ref name="Его имени (Иван Васильевич Русаков)"/>. Ankaŭ Jevdokija Rusakova skribis ke oni alportis lin kun 6 kugloj en la brusto<ref name="Подвиг большевика11"/>. == Sepulto == La sepulto okazis la {{daton|27|3|1921}}. La korpo estis alportita de Petrogrado je la 12-a horo al [[Leningrada stacidomo (Moskvo)|Nikolaa Fervoja Stacidomo]] en Moskvo kaj starigita en la Blanka Halo de la [[Urbestrejo de Moskvo|sidejo de la Moskva Soveto]] por adiaŭo. Je la 15-a la korpo estis portita al la Ruĝa placo kie okazis la sepulto. La ĉerko estis transportita sur funebra koĉo, ornamita de pluraj florkronoj, la ceremonion akompanis pluraj paroladoj kaj orkestra muziko<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/8f783c89-3e5e-492c-99ef-e0a460bad969/1?center=973+2218 | titolo = [Некролог и объявление о похоронах] | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = [[Pravda (rusa gazeto)|Pravda]] | volumo = | numero = 65 | paĝoj = 1 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1921-03-26 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/152e15fe-b1d4-4c39-93d1-fce3fdb3ad6e/4?center=2695+2042 | titolo = Похороны тов. Русакова | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = [[Izvestija]] | volumo = 1210 | numero = 67 | paĝoj = 4 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1921-03-29 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/25df94d3-8759-4ccd-bd66-40ae243d2b3d/2?center=1824+2189 | titolo = Похороны тов. Русакова | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Коммунистический труд | volumo = | numero = 303 | paĝoj = 2–3 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1921-03-29 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Regionografo Oleg Moisejev, renkontiĝinta en 1955 kun Andrej Nikiforoviĉ Konovalov, veterano de la tramremizo en Sokolniki, membro de la unua Moskva Soveto, membro de la prezidio de la Sokolnika Soveto, ke li sepultis ties prezidanton Ivan Rusakov<ref name="Имени Русакова"/>. == Familio == [[Dosiero:Aleksandra Panova en Jalutorovsko, 1908.png|200px|eta|maldekstra|Aleksandra Panova en Jalutorovsko, 1908.]] Preskaŭ du jarojn li pasigis apud la grave malsaniĝinta patrino, persone asistante ŝin, inkluzive du monatojn en [[Krimeo]], kie ŝi trapasis rehabilitadon. Komence de 1905 ŝi malvarmumis, grave malsaniĝis per [[pneŭmonito]] kaj mortis malgraŭ ĉiuj liaj klopodoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 12–13 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Baldaŭ post tio li edziĝis al helpkuracistino ({{l-ru|фельдшер}}) Aleksandra Vasiljevna Panova, kiun li konis delonge kiel kolegon<ref name="Барсуков13">{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 13 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. La {{JULGREGDATO|17|11|1907|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} en Jalutorovsko naskiĝis lia filino Jevdokija, nomita tiel omaĝe al sia avino<ref name="Евдокия Русакова">{{citaĵo el la reto | url = https://tyumedia.ru/216821.html | titolo = Евдокия Русакова, дочь «красного доктора» | titolo-aldono = | alirdato = 2025-08-30 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Павел Белоглазов | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2017-11-08 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Jalutorovskaja Ĵizn | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20250125115049/https://tyumedia.ru/216821.html | arkivdato = 2025-01-25 | citaĵo = }}</ref>. La {{JULGREGDATO|7|10|1909|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} naskiĝis filino Jekaterina (1909–1996). Aŭtune 1918 pro [[ftizo]] mortis lia edzino<ref name="Евдокия Русакова"/>. La familio tiutempe spertis gravan malsufiĉon de nutraĵoj. Laŭ rememoroj de Morozov, ili havis nur terpomojn kaj betojn, la mortanta edzino revis pri peco da sukero. Laboristoj de la fabriko de fruktakvoj, lokita en Sokolniki, alportis keston de siaj produktoj, sed li rifuzis dirinte ke ankaŭ ŝi malakceptos ricevi ion pli ol la ordinaraj laboristoj<ref name="Имени Русакова">{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/017832d8-ea7f-4267-9d53-1ae5a1eaebed/2?center=1768+2486 | titolo = Имени Русакова | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Моисеев | persona nomo = О. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Вечерняя Москва | volumo = 9682 | numero = 242 | paĝoj = 2 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1955-10-12 | alirdato = 2026-07-19 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. La {{daton|18|3|1921}} pereis ankaŭ Ivan Rusakov. Post la morto de la gepatroj, la infanoj estis duonforgesitaj, malbone vestataj kaj nutrataj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Октябрьские дни в Сокольническом районе: по воспоминаниям участников |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01006521171?page=118&rotate=0&theme=white |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1922 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Красная новь |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 113–114 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. [[Dosiero:Экскурсия юннатов Биостанции на озеро Сенеж (1919 год).png|200px|eta|dekstra|Ekskurso de la biologia stacio al lago [[Seneĵ (lago)|Seneĵ]]. Maldekstre (sidas) Viktor Ganŝin, dekstre (pentras) Jevdokija Rusakova. [[Moskva provinco]], 1919]] Jevdokija kaj Jekaterina estis edukitaj en arbara lernejo-kolonio ĉe biologia stacio de junaj naturalistoj, fondita de ilia patro<ref name="Из истории развития юннатского движения в России27">{{citaĵo el libro |titolo = Из истории развития юннатского движения в России // Движение юных натуралистов в России: от истоков до современности |lasta = Сенчилова |unua = К. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. В. Козин, Н. Е. Медведева, К. В. Сенчилова, А. И. Григорьева |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2023 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = ФГБОУ ДО ФЦДО |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = 978-5-87953-721-5 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 27 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Jevdokija finis la Moskvan Arta-Teknikan Instituton, okupiĝis pri dezajno, laboris interalie en la Moskva Arta Fondaĵo. En la 1970-aj ŝi vizitis Jalutorovskon, kie en la domo de kulturo ŝi rakontis publike pri sia patro. Ŝi amikiĝis kun direktoro de loka muzeo Nikolaj Zubarev kaj pluraj ŝiaj pentraĵoj venis al la muzea kolekto, inkluzive portreton de ŝia patro kun fusilo enmane<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://starina.net/m/5Yq8ge#slide2 | titolo = Документ. Письмо Русаковой Евдокии Ивановны, дочери политссыльного Русакова Ивана Васильевича, Зубареву Николаю Васильевичу, директору Ялуторовского краеведческого музея Памяти декабристов, с сообщением об отправке посылки с 16-ю авторскими работами в технике «пастель» для музея. СССР, г. Москва. 1982 г. | titolo-aldono = | alirdato = 2026-07-08 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = la Jalutorovska Regiona Muzeo | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20260708115237/https://starina.net/m/5Yq8ge#slide2 | arkivdato = 2026-07-08 | citaĵo = }}</ref><ref name="Евдокия Русакова"/>. Sergej iĝis inĝeniero, fakulo pri aŭtomobila konstruado<ref name="Евдокия Русакова"/>. Jekaterina iĝis ĵurnalistino kaj laboris en la ĵurnalo [[Komsomolskaja Pravda]]. Kunlaborantoj priskribis ŝin kiel virinon inteligentan kaj delikatan. Ŝi estis amikino de verkisto [[Miĥail Priŝvin]], estis donacanta al ŝi siajn librojn kun surskribo: "Al la [[Ruĝĉapulino]] de la maljuna Griza Lupo" ({{l-ru|Красной шапочке от старого Серого волка}}), aludante ruĝan trikitan ĉapon, kiun ŝi efektive surportis junaĝe<ref name="Ким Смирнов">{{citaĵo el la reto | url = https://yarcenter.ru/articles/culture/literature/kim-smirnov-skolko-dney-mezhdu-22-iyunya-i-9-maya-ili-chetyre-fronta-yulii-druninoy-iz-lichnog-74234/ | titolo = Ким Смирнов: Сколько дней между 22 июня и 9 мая, или четыре фронта Юлии Друниной. Из личного дневника | titolo-aldono = | alirdato = 2026-07-22 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Ким Смирнов | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2014-05-27 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Культурная революция | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20160809195049/https://yarcenter.ru/articles/culture/literature/kim-smirnov-skolko-dney-mezhdu-22-iyunya-i-9-maya-ili-chetyre-fronta-yulii-druninoy-iz-lichnog-74234/ | arkivdato = 2016-08-09 | citaĵo = }}</ref>. En la domo de kulturo de Rusakov de la 1950-aj ĝis la 1980-aj la {{daton|7|10}}, okaze de la naskiĝtago de Ivan Rusakov, ĉiujare okazis renkontiĝoj kun liaj familianoj<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/e084529f-bc84-426d-9ccf-1b3a115f853e/3?center=2161+788 | titolo = Дом культуры имени И. В. Русакова | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Копылова | persona nomo = Е. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Вечерняя Москва | volumo = 19413 | numero = 229 | paĝoj = 3 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1987-10-06 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Lia frato Arsenij (1885—1953) iĝis fama nekropsiisto, partoprenis nekropsion de [[Stalin]]. Filoj de lia fratino Maria ankaŭ famiĝis: Konstantin Velling (1889—1920) iĝis kuracisto, Boris Velling ^{[[:ru:Борис Константинович Веллинг|ru]]} (1892—1923) iĝis piloto kaj partoprenis la unuajn longdistancajn flugojn en Sovetunio. Filo de lia fratino Jekaterina, Viktor Ganŝin ^{[[:ru:Русаков, Арсений Васильевич|ru]]} (1903—1959) iĝis konata aktoro kaj reĝisoro. == Memoro == [[Dosiero:Moscow RusakovWorkersClub 2253.jpg|200px|eta|dekstra|Klubo de Rusakov. Moskvo, 2017.]] [[Dosiero:Moscow Rusakovskaya7k3 (31045391250).jpg|200px|eta|dekstra|Strato Rusakovskaja. Moskvo, 2016.]] [[Dosiero:Rusakovskaya Nab (B Matrossky) 1 Aug 2009 03.JPG|200px|eta|dekstra|Kajo Rusakovskaja. Moskvo, 2009.]] [[Dosiero:Moscow, Rusakovskaya Embankment, tram depot (31085895450).jpg|200px|eta|dekstra|Tramremizo Rusakov sur la kajo Rusakovskaja. Moskvo, 2023.]] [[Dosiero:General cargo ship Ivan Rusakov - UNITAS.JPEG|200px|eta|dekstra|Kargoŝipo "Ivan Rusakov", 1979.]] Omaĝe al li estas nomitaj: * Strato Rusakovskaja en Moskvo — eksa Sokolnika ŝoseo ({{l-ru|Сокольническое шоссе|t=Sokolniĉeskoje ŝosse}}), alinomita la {{daton|9|7|1921}}<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/c54c8898-aab9-41b4-9699-410f520bb97d/4?center=1438+674 | titolo = Обязательное постановление президиума М.С.Р.К. и К.Д. от 9 июля 1921 г. "О переименовании некоторых улиц Москвы" | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Коммунистический труд | volumo = | numero = 391 | paĝoj = 4 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1921-07-21 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>; * Riverkajo Rusakovskaja — eksaj Malnova Palaca Kajo ({{l-ru|Старая Дворцовая набережная|t=Staraja Dvorcovaja Nabereĵnaja}}) kaj Tendara Palaca Kajo ({{l-ru|Лагерная набережная|t=Lagernaja Nabereĵnaja}}), kunigitaj en 1936<ref name="Русаковская набережная">{{citaĵo el la reto | url = https://mu-sokolniki.ru/index.php/novosti/116-rusakovskaya-naberezhnaya | titolo = Русаковская набережная | titolo-aldono = | alirdato = 2025-09-07 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2022-08-03 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Sokolniki (distrikto de Moskvo)]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20250907021329/https://mu-sokolniki.ru/index.php/novosti/116-rusakovskaya-naberezhnaya | arkivdato = 2025-09-07 | citaĵo = }}</ref>. Ĝi estis alinomita en aŭgusto 1921 laŭ peto de laboristoj de la Nov-Sokolnika tramremizo<ref name="Русаковский парк"/>; * Tramremizo Rusakov en [[Moskvo]]^{[[:ru:Трамвайное депо имени Русакова|ru]]} ({{l-ru|Трамвайное депо имени Русакова}}) — eksa Nov-Sokolnika remizo ({{l-ru|Ново-Сокольнический парк}}), alinomita en aŭgusto 1921 laŭ peto de ties laboristoj<ref name="Русаковский парк">{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/448fc7fb-2fb4-40a4-8e69-25995d98fd62/2?center=1428+1929 | titolo = Русаковский парк | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Коммунистический труд | volumo = | numero = 414 | paĝoj = 2 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1921-08-17 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>; * Domo de kulturo de Rusakov^{[[:ru:Дом культуры имени Русакова|ru]]} en Sokolniki (Moskvo), konstruita en 1927–1929 laŭ projekto de Konstantin Melnikov<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://www.culture.ru/institutes/13838/klub-imeni-i-v-rusakova | titolo = Клуб имени И.В. Русакова | titolo-aldono = | alirdato = 2025-09-07 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = culture.ru | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20250706053355/https://www.culture.ru/institutes/13838/klub-imeni-i-v-rusakova | arkivdato = 2025-07-06 | citaĵo = }}</ref>; * Hospitalo N 2 de I. V. Rusakov en Moskvo — en 1991 ricevinta sian antaŭan nomon la ''Infana Urba Klinika Hospitalo de Sankta Vladimiro''^{[[:ru:Детская городская клиническая больница святого Владимира|ru]]}<ref>{{citaĵo el la reto | url = http://www.rusakovka.ru/about/1.php | titolo = Исторический очерк Московской детской больницы Святого Владимира | titolo-aldono = | alirdato = | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = В. Г. Андрющенко | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2010-01-14 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = la Infana Urba Klinika Hospitalo de Sankta Vladimiro | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20100409135616/http://www.rusakovka.ru/about/1.php | arkivdato = 2024-09-12 | citaĵo = }}</ref>; * Strato Rusakov en [[Jalutorovsko]]; * Kargoŝipo "Ivan Rusakov" (voknomo UQWZ; [[Internacia Mara Organizaĵo|IMO]] 7384211), finkonstruita la {{daton|28|12|1974}} en la ŝipfarejo de [[Gdansko]] ([[Pollando]]) kadre de la projekto V-465 "Gvardio de Lenin" ({{l-ru|Ленинская гвардия|t=Leninskaja Gvardija}}) por la Estona Marnaviga Kompanio ({{l-ru|Эстонское морское пароходство}}). En 1992 ĝi estis alinomita kiel "Kuusalu". La {{daton|17|01|1998}} ĝi estis eksigita kaj enrubujigita en la ŝiprubuigejo en la urbeto Alang ([[Guĝaratio]], [[Barato]])<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://fleetphoto.ru/projects/2884/ | titolo = Проект B-46 (ПНР), тип Ленинская гвардия | titolo-aldono = Универсальные/генгруз | alirdato = 2025-09-09 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = fleetphoto.ru | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20210126045308/https://fleetphoto.ru/projects/2884/ | arkivdato = 2021-07-26 | citaĵo = }}</ref><ref>{{citaĵo el la reto | url = https://www.balticshipping.com/vessel/imo/7384211 | titolo = KUUSALU, IMO 7384211 | titolo-aldono = | alirdato = 2025-09-09 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = balticshipping.com | paĝoj = | lingvo = en | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref>. Memortabuloj: * Marmora memortabulo, instalita en 1969, sur la Mararmea hospitalo en Kronŝtadto (strato Manuilskij, N 2) tekstas: "Ĉi tie en 1921 estris la hospitalon aktiva partopreninto de la revolucia movado, unu el la unuaj organizintoj de la sovetia sanservo, delegito de la 10-a kongreso de RKP(b), membro de la partio ekde 1905, kuracisto Ivan Vasiljeviĉ Rusakov. Li pereis la {{daton|20|3|1921}} de la manoj de la malamikoj de la revolucio"<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://encspb.ru/object/2805529159?lc=ru | titolo = Русакову И. В., мемориальная доска | titolo-aldono = | alirdato = 2025-09-04 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Enciklopedio de Sankt-Peterburgo | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240803004537/https://encspb.ru/object/2805529159?lc=ru | arkivdato = 2024-08-03 | citaĵo = }}</ref>; * Metala memortabulo sur la Domo de kulturo de Rusakov (lia patronomo estas skribita erare — ''M'' anstataŭ ''V''). Duetaĝa ligna domo en kiu li loĝis en Jalutorovsko, troviĝanta en strato Svobodi, N 44 (Libereco; tiutempe strato [[Aleksandro la 2-a (Rusio)|Aleksandro la 2-a]]), havas statuson de kultura heredaĵo. La domo estis konstruita fine de la 19-a — komence de la 20-a jarcentoj kaj havas areon je {{unuo|250|m|2}}. En 2023 oni planis sekvan jaron komenci ĝian restaŭradon<ref name="Дом врача Ивана Русакова"/>. En 2025 ĝia stato estis konsiderata malkontentiga, ĝi estis municipa posedaĵo kaj oni serĉis investonton por la restaŭrado<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://xn--80aicbopm7a.xn--d1aqf.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82/2140 | titolo = Дом, в котором в 1906–1909 гг. жил врач, большевик Русаков Иван Васильевич | titolo-aldono = | alirdato = 2025-09-04 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = la Ministerio pri Kulturo de Rusio | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20250904070002/https://xn--80aicbopm7a.xn--d1aqf.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82/2140 | arkivdato = 2025-09-04 | citaĵo = }}</ref>. Gladiolo ''Ivan Rusakov'', kreita de junaj naturalistoj el la stacio fondita de Ivan Rusakov, en 1987 estis plantata apud la muro de la Moskva Kremlo<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/dfc20770-5784-44d5-b166-a956eca1ffd4/2 | titolo = Красный доктор | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Песков | persona nomo = О. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Вечерняя Москва | volumo = 19466 | numero = 282 | paĝoj = 2 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1987-12-09 | alirdato = 2025-09-05 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. En 1955 oni skribis ke por infana koruso de la Domo de kulturo de Ivan Rusakov estis verkita kanto "Ni estas rusakovanoj" ({{l-ru|Мы — русаковцы}})<ref name="Имени Русакова"/>. == Premioj == Postmorte li estis premiita je la [[Ordeno de Ruĝa Standardo (Sovetunio)]] "pro merito en la batalo la 17-an — la {{daton|18|3|1921}} ĉe la urbo Kronŝtadto"<ref name="Новое"/><ref name="Павлучкова72">{{citaĵo el gazeto | url = https://web.archive.org/web/20250904075711/https://pc05.twirpx.net/3512/3512923_E10268EA/sovetskoe_zdravookhranenie_1971_no_06.pdf | titolo = Жизнь, отданная великой цели (К 50-летию со дня смерти Ивана Васильевича Русакова) | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Павлучкова | persona nomo = А. В. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Советское здравоохранение | volumo = | numero = 6 | paĝoj = 72 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1971 | alirdato = 2025-09-04 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. La ordono N 65 de la Revolucia Milita Konsilio ^{[[:ru:Революционный военный совет|ru]]} estis eldonita en 1922<ref name="Сборник лиц, награжденных орденом Красного Знамени">{{citaĵo el libro |titolo = [[:Commons:File:Сборник лиц, награжденных орденом Красного Знамени и почетным революционным оружием (1926).pdf|Сборник лиц, награжденных орденом Красного Знамени и почетным революционным оружием]] |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1926 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Государственное военное издательство |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 211 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. == Literaturo == === Verkoj === # К казуистике макроглоссии // Детская медицина. III, 1903. N 3. p. 178—186. # Случай гоноррейного артрита // Детская медицина. 1903. N 6. p. 367—374. # Программа чтения о холере. # Опыт применения предохранительных прививок скарлатинозной вакцины Габричевского в Ялуторовске. «Врачебная газета», № 13, 1912. # Популяризация гигиенических знаний на Всероссийской гигиенической выставке. «Общественный врач» № 7, 1913. # Из материалов 2-го съезда представителей Всероссийского союза городов. «Общественный врач» № 3, 1916. # О союзной организации врачей. «Общественный врач» № 3, 1916. # О ближайших задачах Общества врачей г. Москвы и Московской губернии. «Общественный врач» № 10, 1916. # К вопросу об организации врачей. «Врачебная газета» № 13, 1917. # Из итогов профессионального объединения врачей и Пироговское общество. «Врачебная жизнь» № 3, 1917. # Общественная медицина и социалистические партии. «Врачебная жизнь» № 6—7, 1917. # Письмо в Правление Пироговского общества 26 ноября 1917 г, «Общественный врач» № 3—4, 1918. # Союз медицинского персонала на платформе признания власти Советов. «Известия советской медицины» № 1, 1918. # Советские медицинские работники о «пироговцах». «Известия советской медицины» № 1, 1918. # Из жизни санитарной организации г. Москвы. «Известия советской медицины» № 2—3, 1918. # О соотношении государственной и страховой медицины «Известия советской медицины» № 5—6, 1918. # О состоянии санчасти 12-й армии Юго-западного фронта в конце 1919 г. Рукопись. === Pri li === * {{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = <!-- loko de la fonta informo --> |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }} ''55 paĝoj'' * {{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков. [1877-1921]: [Сборник материалов] |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = М. И. Барсуков |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = Деятели советского здравоохранения |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1952 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Институт санитарного просвещения |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = <!-- loko de la fonta informo --> |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }} ''24 paĝoj'' * {{citaĵo el libro |titolo = Жизнь Ивана Русакова: Наброски к биографии большевика |lasta = Подляшук |unua = П. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1961 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Книжное издательство |loko = Калинин |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = <!-- loko de la fonta informo --> |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }} ''68 paĝoj'' * {{citaĵo el libro |titolo = Повесть о "красном докторе" |lasta = Подляшук |unua = П. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1967 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = <!-- loko de la fonta informo --> |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }} * {{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков |lasta = Русакова |unua = Е. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1986, 2014 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = ООО "ИПТК "Логосвос" |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = <!-- loko de la fonta informo --> |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }} ''(sonlibro, voĉlegita de V. Gerasimov; daŭro 30 minutoj 41 sekundoj)'' * {{citaĵo el gazeto | url = https://archive.org/details/istoricheskii-arkhiv-1955_1961_6/page/228/mode/2up?view=theater | titolo = Лекция врача-большевика И. В. Русакова крестьянам (1905) | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Хохлов | persona nomo = В. Д. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Исторический архив | volumo = | numero = 6 | paĝoj = 228 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1961 | alirdato = 2025-09-01 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }} * {{citaĵo el gazeto | url = https://archive.org/details/1962.-no-12. | titolo = Врач-большевик Иван Васильевич Русаков (К 85-летию со дня рождения) | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Слонимская | persona nomo = И. А. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Советское здравоохранение | volumo = | numero = 12 | paĝoj = 32–35 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1962 | alirdato = 2026-07-25 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }} * {{citaĵo el gazeto | url = https://web.archive.org/web/20250904105921/https://pc05.twirpx.net/3512/3512772_3C15E8A4/sovetskoe_zdravookhranenie_1963_no_10.pdf | titolo = И. В. Русаков в сибирской ссылке | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Видута | persona nomo = В. К. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Советское здравоохранение | volumo = | numero = 10 | paĝoj = 71–76 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1963 | alirdato = 2025-09-04 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }} * {{citaĵo el gazeto | url = https://web.archive.org/web/20250904075711/https://pc05.twirpx.net/3512/3512923_E10268EA/sovetskoe_zdravookhranenie_1971_no_06.pdf | titolo = Жизнь, отданная великой цели (К 50-летию со дня смерти Ивана Васильевича Русакова) | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Павлучкова | persona nomo = А. В. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Советское здравоохранение | volumo = | numero = 6 | paĝoj = 69–72 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1971 | alirdato = 2025-09-04 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }} * {{citaĵo el gazeto | url = https://archive.org/details/1977.10 | titolo = Подвиг большевика | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Русакова | persona nomo = Е. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Junij Naturalist | volumo = | numero = 10 | paĝoj = 10–11 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1977-10 | alirdato = 2026-07-09 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }} == Vidu ankaŭ == * [[Rusia revolucio de 1905]] * [[Kronŝtadta ribelo]] == Referencoj == {{Referencoj|2}} {{Projektoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Rusakov, Ivan}} [[Kategorio:Entombigitoj en la Nekropolo ĉe la Kremla Muro]] [[Kategorio:Naskiĝintoj la 7-an de oktobro]] [[Kategorio:Mortintoj la 18-an de marto]] [[Kategorio:Rusiaj revoluciuloj]] [[Kategorio:Bolŝevikoj]] [[Kategorio:Ekzilitoj al Jalutorovsko]] [[Kategorio:Rusiaj pediatroj]] [[Kategorio:Rusiaj pedagogoj]] [[Kategorio:Ekzekutitoj en la 20-a jarcento]] [[Kategorio:Pafekzekutitoj]] [[Kategorio:Homoj de la Rusia revolucio de 1905]] [[Kategorio:Kronŝtadta ribelo]] [[Kategorio:Distrikto Sokolniki (Moskvo)]] [[Kategorio:Personoj de Moskvo]] [[Kategorio:Personoj de Tvera provinco]] mah86oqun942ny68fyzjp6rk6g5ok1s 9490256 9490255 2026-10-08T09:20:59Z RG72 11847 /* Post 1917 */ 9490256 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto |honora titolo = |nomo = Ivan Rusakov |honora sufikso = |dosiero = Ivan Rusakov.png |grandeco de dosiero = |malgranda dosiero = |priskribo = |partio = la [[Rusia Socialdemokratia Laboristpartio (Bolŝevikoj)]] <!-- personaj informoj --> |dato de naskiĝo = la {{JULGREGDATO|7|10|1877|akuzativo=jes}} |loko de naskiĝo = la Rusia imperio |dato de morto = la {{daton|18|3|1921}} |loko de morto = [[Kronŝtadto]], [[RSFSR]] |nacieco = ruso |edzo/ino = Aleksandra Vasiljevna Panova |rilatoj = |infanoj = Sergej, Jevdokija, Jekaterina |sidejo = |alma_mater = la Imperiestra Moskva Universitato |okupo = |profesio = pediatro |religio = |subskribo = |ttt = |notoj = }} '''Ivan Vasiljeviĉ Rusakov''' ({{l-ru|Иван Васильевич Русаков}}; naskiĝis la {{JULGREGDATO|7|10|1877|akuzativo=jes}}, fervojstacio Podsolneĉnaja de la Nikolao-fervojlinio^{[[:ru:Николаевская железная дорога|ru]]}, Klina distrikto, Moskva gubernio, la Rusia imperio<ref name="Октябрьские дни109">{{citaĵo el libro |titolo = Октябрьские дни в Сокольническом районе: по воспоминаниям участников |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01006521171?page=113&rotate=0&theme=white |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1922 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Красная новь |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 109 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> — mortis la {{daton|18|3|1921}}, [[Kronŝtadto]], [[RSFSR]]) estis rusia pediatro, revoluciulo, pedagogo, partopreninta la Decembran ribelon en Moskvo (kadre de la [[Rusia revolucio de 1905]]) kaj subpremon de la [[Kronŝtadta ribelo]], dum kiu li estis ekzekutita de ribeluloj. Li estas konsiderata kunfondinto de la movado de junaj naturalistoj kaj kreinto de la unua sovetia infanĝardeno. Li estis sepultita en la [[Nekropolo en la muro de la Kremlo]] ([[Moskvo]]). == Biografio == === Infanaĝo === Li naskiĝis la {{JULGREGDATO|7|10|1877|akuzativo=jes}} en fervojstacio Podsolneĉnaja de la Nikolao-fervojlinio^{[[:ru:Николаевская железная дорога|ru]]}, Klina distrikto, Moskva gubernio kaj estis baptita la {{JULGREGDATO|9|10|1877|akuzativo=jes}} en preĝejo de [[Nikolao de Mira]] en vilaĝo [[Solneĉnogorsk (Moskva provinco)|Nikolskoje-Ĥlopovo]], kies parto estis fervojstacio Podsolneĉnaja<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/a594c65a-0302-42bb-9507-343b4f4a536f/249?center=1693+4019 | titolo = Метрические книги Московская губерния Клинский уезд Село Майданово, церковь св. Константина и Елены. Село Молчаново, церковь Преображенская. Село Новощапово, церковь Троицкая. Село Мерзлое, церковь Воскресенская. Погост Николо-Тешиловский, церковь Вознесенская. Село Никольское-Хлопово(с 1882 г.-село Подсолнечное), церковь св. Николая Чудотворца. Село Новое на реке Сестре, церковь Спасская | titolo-aldono = | alirdato = 2026-08-07 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 1877-10-07 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Yandex Arĥivoj | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref><ref name="Октябрьские дни109">{{citaĵo el libro |titolo = Октябрьские дни в Сокольническом районе: по воспоминаниям участников |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01006521171?page=113&rotate=0&theme=white |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1922 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Красная новь |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 109 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> en familio de kamparano de vilaĝo vilaĝo Prudki (Domodedova subdistrikto, Podolska distrikto, [[Moskva gubernio]]), eks-servutulo Vasilij Ivanoviĉ Rusakov kaj ties edzino Jevdokija Stepanovna Rusakova kiel la kvara infano. Evidente lia patro jam translokiĝis al Podsolneĉnaja, sed plu estis registrita je la kamparana kounumo de vilaĝo Prudki. Kiel baptopatroj estis registritaj kamparanoj de la sama vilaĝo Sergej Nikitin kaj fraŭlino Maria Vasiljevna Rusakova. Liaj gepatroj havis 4 filojn kaj 4 filinojn. La patro naskiĝis en 1843<ref name="Справочная книга1899"/>. Junaĝe li forlasis la vilaĝon por gajni sufiĉan monon kaj pagi al sia bienulo-posedanto monan imposton ({{l-ru|оброк}}), laborinte en teksaj metiejoj en la nuna Preobraĵenskaja placo ([[Preobraĵenskoje (distrikto de Moskvo)]]). En la 1850-aj jaroj li sukcesis elaĉeti liberecon por si kaj la edzino. En Moskvo li memstare lernis legi kaj skribi. Lia edzino Jevdokija Stepanovna sciis nur legi kaj foje skribis per apartaj literoj tiel ke nur ŝi sukcesis legi siajn skribaĵojn. En ilia hejmo ĉiam estis libroj de [[Aleksandr Puŝkin]], [[Miĥail Lermontov]], [[Nikolaj Gogol]], gazetoj kaj ĵurnaloj kiel "Rusa Vorto" ({{l-ru|Русское слово}})<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 5–6 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. [[Dosiero:Фряновская фабрика.jpg|200px|eta|maldekstra|Fabriko de Zalogin. Frjanovo, 2007.]] La patro laboris kiel teksisto en teksofabrikoj en Moskva gubernio (vilaĝoj Ĉerkizovo, Podmoskovnoje ka) kaj iĝis administranto de la fabriko de Zalogin apud [[Tver]], poste de la fabriko de Gregori ĉe la fervojstacio Podsolneĉnaja. En 1898 la patro registriĝis kiel Moskva negocisto de la 2-a rango. Li loĝis en la domo N 18 de la Johana monaĥejo ^{[[:ru:Иоанно-Предтеченский монастырь (Москва)|ru]]} ({{l-ru|Ивановский монастырь}}) en la 1-a kvartalo de la Mjasnickaja urboparto ({{l-ru|1-й участок Мясницкой части}}). Evidente temas pri la domo en la strato Bolŝaja Lubjanka (Granda Lubjanka) 18/2 ^{[[:ru:Дом Шиловских на Большой Лубянке|ru]]}, kiun la monaĥejo ricevis donace en 1861 kaj luigis<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://ru-monuments.toolforge.org/wikivoyage.php?id=7730391000 | titolo = Главный дом городской усадьбы Хованских, Загряжских, Шиловских | titolo-aldono = | alirdato = 2026-08-07 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref>. Tie li komercis pri speguloj<ref name="Справочная книга1899">{{citaĵo el libro |titolo = [[:Commons:File:Справочная книга о лицах, получивших ... купеческие и промысловые свидетельства по г. Москве ... на 1899 год.pdf|Справочная книга о лицах, получивших ... купеческие и промысловые свидетельства по г. Москве ... на 1899 год]] |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003854119/?ysclid=msilpqnug376563641 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1899 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Типография И. А. Баландина |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 122 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. La samaj informoj estas registritaj en 1900<ref>{{citaĵo el libro |titolo = [[:Commons:File:Справочная книга о лицах, получивших ... купеческие и промысловые свидетельства по г. Москве ... на 1900 год.pdf|Справочная книга о лицах, получивших ... купеческие и промысловые свидетельства по г. Москве ... на 1900 год]] |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003854119/?ysclid=msilpqnug376563641 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1900 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Типография И. А. Баландина |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 121 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> kaj 1901<ref>{{citaĵo el libro |titolo = [[:Commons:Справочная книга о лицах, получивших ... купеческие и промысловые свидетельства по г. Москве ... на 1901 год|Справочная книга о лицах, получивших ... купеческие и промысловые свидетельства по г. Москве ... на 1901 год]] |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003854119/?ysclid=msilpqnug376563641 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1901 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Типография И. А. Баландина |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 121 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. En 1902 li jam loĝis en la domo de Solovjov en strateto Verĥnij Kolosov ^{[[:ru:Большой Сухаревский переулок|ru]]}<ref>Oficiale ĝi nomiĝis strateto Bolŝoj Kolosov (Granda Kolosov), sed ofte estis nomata ankaŭ Verĥnij, do Supra.</ref>, sed plu komercis en la domo de la Johana monaĥejo en la strato Bolŝaja Lubjanka<ref>{{citaĵo el libro |titolo = [[:Commons:Справочная книга о лицах, получивших ... купеческие и промысловые свидетельства по г. Москве ... на 1902 год|Справочная книга о лицах, получивших ... купеческие и промысловые свидетельства по г. Москве ... на 1902 год]] |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003854119/?ysclid=msilpqnug376563641 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1902 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Типография И. А. Баландина |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 118 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Strateto Verĥnij Kolosov (oficiale ''Bolŝoj Kolosov'') estis fifama pro abundo de [[bordelo]]j, kio kaŭzis ĝian alinomon en 1907 al strateto Bolŝoj Suĥarevskij por forigi ligon al ĝia fihistorio. Eble transloĝiĝon kaŭzis malboniĝinta financa stato de la familio. En 1903 li jam loĝis en domo de Ĉerniŝov en strateto Golovin, kiu havis same aĉan reputacion de bordelejo ^{[[:ru:Малый Головин переулок|ru]]}<ref>{{citaĵo el libro |titolo = [[:Commons:Справочная книга о лицах, получивших ... купеческие и промысловые свидетельства по г. Москве ... на 1903 год|Справочная книга о лицах, получивших ... купеческие и промысловые свидетельства по г. Москве ... на 1903 год]] |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003854119/?ysclid=msilpqnug376563641 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1903 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Типография И. А. Баландина |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 115 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. En 1904 li denove loĝis en Bolŝaja Lubjanka kaj plu komercis tie<ref>{{citaĵo el libro |titolo = [[:Commons:Справочная книга о лицах, получивших ... купеческие и промысловые свидетельства по г. Москве ... на 1904 год|Справочная книга о лицах, получивших ... купеческие и промысловые свидетельства по г. Москве ... на 1904 год]] |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003854119/?ysclid=msilpqnug376563641 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1904 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Типография И. А. Баландина |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 118 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Ekde 1905 li ne plu aperas en la registroj de la negocistoj de Moskvo. Ĉirkaŭ 1904–1905 li bankrotis kaj ekde tiam vivis danke al mono de la plej aĝaj filoj, inkluzive de Ivan Rusakov. En februaro 1899 li estis menciita kiel Moskva negocisto de la 2-a rango en la registraĵo pri naskiĝo de knabino de alies familio<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/9a2db367-a099-4302-9f5b-6fc403a9579b/319?center=3223+1257 | titolo = Метрические книги Москва Сретенский сорок Церковь Преображенская в Пушкарях (ч. I-III) | titolo-aldono = ЦГА Москвы, фонд №203, опись №776, дело №883, скан №319 | alirdato = 2026-07-24 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 1899-02 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Yandex Arkivoj | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref>. La {{JULGREGDATO|11|5|1900|mallonge=jes|akuzativo=jes}} li estis menciita en la sama statuso en la registraĵo pri edziĝo de sia filo, la 26-jara inĝeniero-mekanikisto Sergej al kamparanino Pelageja Kulagina, okazinta en la Triunua preĝejo en la Ŝeremeteva hospitalo ^{[[:ru:Странноприимный дом|ru]]} sur la [[Suĥareva placo]]. Ivan Rusakov partoprenis la ceremonion kiel atestanto kaj estas menciita kiel studento de la medicina fakultato<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/effa570d-63e6-49eb-bcd7-7b4562dcc7e5/284?center=3851+1567 | titolo = Метрические книги Москва Сретенский сорок Церковь Троицкая в Шереметевской больнице (1896-1898, 1900 гг. - ч. I-III. 1899 г. - ч. II-III) | titolo-aldono = ЦГА Москвы, фонд №203, опись №776, дело №1100А, скан №284 | alirdato = 2026-07-24 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 1900-05-11 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Yandex Arkivoj | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref>. [[Dosiero:Ivan Rusakov kiel gimnaziisto, 1896.png|200px|eta|dekstra|Ivan Rusakov kiel gimnaziisto, 1896.]] [[Dosiero:Тверской государственный медицинский университет.jpg|200px|eta|maldekstra|Tvera Klasika Gimnazio, 2019.]] La infanaĝon Ivan Rusakov pasigis apud la urbo [[Tver]]. Li ofte navigaciis laŭ [[Volgo]], inkluzive sur memfaritaj flosoj<ref name="Барсуков7">{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 7 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Du pli aĝaj fratoj studentiĝis en [[reala lernejo]] dum Ivanon la gepatroj sendis al la Tvera Gubernia Gimnazio ^{[[:ru:Тверская губернская гимназия|ru]]}, kie li sukcesis studentiĝi malgraŭ rifuzo de la direktoro referencinta al malalta socia deveno de la pretendanto. 8 jarojn li studis tie, ĉiutage veturante de sia vilaĝo al la urbo, preter la fabriko de Savva Morozov ^{[[:ru:Морозов, Савва Тимофеевич|ru]]}. Laŭ rememoroj de la parencoj, li lernis tre diligente, estis ordema kaj pacema. Libertempon li ofte dediĉis al muzikumado je [[pianego]], ludante verkojn de [[Wolfgang Amadeus Mozart]], [[Frédéric Chopin]], [[sonato]]jn de [[Ludwig van Beethoven]]. Li speciale ŝatis [[uverturo]]n [[Egmont (Beethoven)]], Pianan Sonaton No. 14 (Beethoven) kaj Pianan Sonaton No. 11 (Mozart). Li ŝatis kanti kaj ofte estis la unua tenoro kaj dirigento de familia koruso, kiun li establis<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 9–11 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. === Studado kaj laboro === [[Dosiero:Ivan Rusakov kiel studento, 1900.png|200px|eta|dekstra|Ivan Rusakov kiel studento, 1900.]] En 1895 li finis la gimnazion kaj studentiĝis ĉe la medicina fakultato de la Imperiestra Moskva Universitato<ref name="Октябрьские дни109"/><ref name="Павлучкова69">{{citaĵo el gazeto | url = https://web.archive.org/web/20250904075711/https://pc05.twirpx.net/3512/3512923_E10268EA/sovetskoe_zdravookhranenie_1971_no_06.pdf | titolo = Жизнь, отданная великой цели (К 50-летию со дня смерти Ивана Васильевича Русакова) | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Павлучкова | persona nomo = А. В. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Советское здравоохранение | volumo = | numero = 6 | paĝoj = 69 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1971 | alirdato = 2025-09-04 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. La someron li pasigis preparante sian fraton Arsenij al studentiĝo ĉe la Tvera Klasika Gimnazio. En februaro 1899 li aktive partoprenis studentajn protestojn kontraŭ la ministro pri klerigado Nikolaj Bogolepov kaj pro tio la {{JULGREGDATO|30|3|1899|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} estis eksigita el la universitato, kie li estis studanta en la tria kurso<ref name="Кондратьев">{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/6bfa8570-6fc7-42b0-8987-2a4ba9c63520/2?center=542+862 | titolo = Иван Русаков | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Кондратьев | persona nomo = В. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Московская правда | volumo = 12433 | numero = 299 | paĝoj = 2 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1960-12-22 | alirdato = 2026-07-19 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. La soldatigon li evitis pro denaska difekto forme de la sesa subevoluinta fingro sur la maldekstra mano. Poste li verkis pentoleteron al la rektoro kaj aŭtune 1899 (aŭ en 1900<ref name="Октябрьские дни109"/>) restudentiĝis. La {{JULGREGDATO|27|10|1900|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} (aŭ en 1901<ref name="Октябрьские дни109"/>) li diplomiĝis kiel kuracisto<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 11–12 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. [[Dosiero:Nebolsin house.jpg|200px|eta|maldekstra|Unu el korpusoj de la Filatov Hospitalo. Moskvo, 2017.]] Li eklaboris kiel eksteretata pediatro-specialiĝonto ({{l-ru|ординатор}}) en la infana kliniko de profesoro Nil Filatov, konsiderata fondinto de la rusa pediatrio, kaj post ties morto en 1902 transiris al la hospitalo de Sankta Olga (Moskvo) sub gvidon de la pediatro Aleksandr Kisel. En 1902–1905 Ivan Rusakov aktive partoprenis laboron de la Moskva Societo de Infanaj Kuracistoj, dum kies kunsidoj li prezentis plurajn sciencajn raportojn kaj publikigis sciencajn artikolojn en magazino "Infana medicino" ({{l-ru|Детская медицина}})<ref name="Павлучкова69"/>. La {{JULGREGDATO|25|3|1903|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} laŭ rekomendo de Aleksandr Kisel li estis akceptita kiel efektiva membro de la societo. Li atentigis ke necesas vasta kleriga laboro, speciale rilate prizorgadon de la beboj kaj ke necesas plibonigi vivkondiĉojn de la laboristinoj<ref name="Барсуков13"/>. En 1904 li samtempe iĝis la dua kuracisto en la Rostokina Municipa Hospitalo ({{l-ru|Ростокинская земская больница}})<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Октябрьские дни в Сокольническом районе: по воспоминаниям участников |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01006521171?page=114&rotate=0&theme=white |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1922 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Красная новь |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 109–110 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>, kie okazis kunvenoj de la Moskva komitato de RSDRP(b). Tie li interkonatiĝis kun la doktoro Jevgenij Pervuĥin, bolŝevisto ekde 1903, aktiva membro de la partio. En majo 1905, laŭ rekomendo de Jevgenij Pervuĥin li estis akceptita kiel membro de la bolŝevista partio<ref name="Павлучкова69"/>, ricevinte la partian bileton N 57<ref name="Врач-коммунист: К 85-летию">{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/56ffc645-a50d-4cac-ba05-fafe0134f358/2?center=814+2888 | titolo = Врач-коммунист: К 85-летию со дня рождения И. В. Русакова | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Кондратьев | persona nomo = В. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Московская правда | volumo = 12970 | numero = 225 | paĝoj = 2 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1962-09-25 | alirdato = 2026-07-19 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. En siaj sciencaj artikoloj de tiu tempo li atentigis ke sanitaraj problemojn, kiujn alfrontas laboristoj kaj kamparanoj, solveblas nur kadre de grandaj socialaj reformoj, ĉar "peza sociala-ekonomia situacio, en kiu vivas nia popolo, kreas la kondiĉojn, stimulantajn infektajn malsanojn"<ref name="Слонимская33">{{citaĵo el gazeto | url = https://archive.org/details/1962.-no-12. | titolo = Врач-большевик Иван Васильевич Русаков (К 85-летию со дня рождения) | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Слонимская | persona nomo = И. А. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Советское здравоохранение | volumo = | numero = 12 | paĝoj = 33 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1962 | alirdato = 2026-07-25 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Li skribis en 1905 en la sama artikolo "Programo de prelegoj pri ĥolero", publikigita en N 7 de la gazeto de la Gubernia Sanitara Buroo de la Moskva Zemstvo "Informoj pri kontaĝaj malsanoj kaj sanitara-kuracista organizado en Moskva gubernio": {{Citaĵo |teksto = Plejparto de la menciitaj rimedoj aplikeblas nur ĉe certa nivelo de popola bonfarto. Efektivigo de tiuj ĉi rimedoj ne eblas, kaj foje estas eĉ moko pri grandega plejparto de nia popolo ĉe ties aktuala situacio. Necesas vastaj sociala-ekonomiaj reformoj (egaligo de la rajtoj de la kamparana kaj laborista loĝantaro kun la aliaj klasoj, tero, 8-hora labortago, salajro, malrektaj impostoj). |aŭtoro = Ivan Rusakov |verko = Programo de prelegoj pri ĥolero [1905]<ref name="Слонимская33"/> |origina teksto = Большинство из указанных мер применимо лишь при известном уровне благосостояния народа. Проведение этих мер совершенно невозможно, а в некоторых случаях является даже насмешкой над громадным большинством нашего народа при настоящем его положении. Необходимы широкие социально-экономические реформы (уравнение в правах крестьянского и рабочего населения с другими классами, земля, 8-часовый труд, заработная плата, косвенные налоги). }} En decembro 1905 li partoprenis la batalojn sur barikadoj en Moskvo (kadre de la [[Rusia revolucio de 1905]]). La {{JULGREGDATO|13|1|1906|akuzativo=jes}} (laŭ aliaj datumoj la {{JULGREGDATO|12|1|1906|akuzativo=jes}})<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://web.archive.org/web/20250904105921/https://pc05.twirpx.net/3512/3512772_3C15E8A4/sovetskoe_zdravookhranenie_1963_no_10.pdf | titolo = И. В. Русаков в сибирской ссылке | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Видута | persona nomo = В. К. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Советское здравоохранение | volumo = | numero = 10 | paĝoj = 72 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1963 | alirdato = 2025-09-04 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref> li estis arestita kaj ĝis februaro 1906 troviĝis en la malliberejo [[Butirka]]<ref name="Октябрьские дни110">{{citaĵo el libro |titolo = Октябрьские дни в Сокольническом районе: по воспоминаниям участников |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01006521171?page=114&rotate=0&theme=white |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1922 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Красная новь |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 110 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Kiam puntaĉmento de kolonelo Nikolaj Riman ^{[[:ru:Риман, Николай Карлович|ru]]} komencis en Moskvo rastadon kaj amasajn ekzekutojn, Rusakov kaŝis en la hospitalo plurajn ribelulojn, ŝajnigante ke ili estas pacientoj. Li igis ilin preni valerianan tinkturon kaj sodon kvazaŭ tio estis efektivaj kuraciloj<ref name="Его имени (Иван Васильевич Русаков)">{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/3df624b4-67df-47f5-baa1-d54043cd9f6f/2?center=1447+3022 | titolo = Его имени (Иван Васильевич Русаков) | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Манухин | persona nomo = Вл. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Вечерняя Москва | volumo = 2674 | numero = 247 | paĝoj = 2 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1932-10-24 | alirdato = 2026-07-20 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. === Ekzilo === [[Dosiero:Ivan Rusakov en Jalutorovsko, 1908.png|200px|eta|maldekstra|Ivan Rusakov en Jalutorovsko, 1908.]] La {{JULGREGDATO|18|1|1906|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} polica departemento informis la Tobolskan guberniestron ke la ministro pri internaj aferoj ordonis ekzili lin kaj kelkajn aliajn homojn pro "kontraŭregistara agitado inter la kamparanoj" al "foraj lokoj de Tobolska gubernio" por 3 jaroj, kalkulante ekde la {{JULGREGDATO|24|2|1906|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}}. Li devis loĝi sub "malkaŝa polica gvatado" ({{l-ru|гласный надзор полиции}}). Vladimir Kondratjev skribis ke li estis ekzilita la {{daton|3|2|1906}}<ref name="Кондратьев"/>. Antaŭ la foriro malsuperaj kunlaborantoj de la Rostokina Municipa Hospitalo donacis al li ruslingvan eldonon de la Kapitalo de [[Karolo Markso]] kun respektiva surskribo (ĝin konservis lia filino Jevdokija)<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/c903a446-5451-4184-9ec6-8c83aec96e80/2?center=1020+593 | titolo = Надпись на книге | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Подляшук | persona nomo = П. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Вечерняя Москва | volumo = 11028 | numero = 49 | paĝoj = 2 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1960-02-29 | alirdato = 2026-07-19 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Lin akompanis la edzino akuŝonta ene de monato. La {{JULGREGDATO|28|3|1906|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} ili venis subgarde al la fervojstacio [[Tjumeno (stacidomo)|Tjumeno]], kie Ivan Rusakov informis lokan policestron ({{l-ru|исправник}}) ke li ne povas plu veturi pro sanstato de sia edzino kaj ke li havas paperon de la Moskva guberniestro, kiu permesis respektivan prokraston. La Tobolska guberniestro petis sian Moskvan kolegon ne plu doni tiajn permesojn kaj ordonis al la Tjumena policestro ekzameni la edzinon de Rusakov por decidi dum kiu tempo ŝi devos resti en Tjumeno; fine li permesis la prokraston por 6 semajnoj. En Tjumeno li loĝis en la 1-a kvartalo ({{l-ru|первая часть}}) kaj laboris kiel privata kuracisto. Post la fino de tiu ĉi periodo Rusakov petis permeson resti en Tjumeno ĝis la fino de la ekzilo, sed la peto estis rifuzita kaj li restis en Tjumeno ĝis la {{JULGREGDATO|28|5|1906|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}}. La {{JULGREGDATO|30|5|1906|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} la familio kun kelksemajna filo Sergej venis al [[Jalutorovsko]] ([[Tobolska gubernio]])<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://web.archive.org/web/20250904105921/https://pc05.twirpx.net/3512/3512772_3C15E8A4/sovetskoe_zdravookhranenie_1963_no_10.pdf | titolo = И. В. Русаков в сибирской ссылке | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Видута | persona nomo = В. К. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Советское здравоохранение | volumo = | numero = 10 | paĝoj = 72–74 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1963 | alirdato = 2025-09-04 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Ivan Rusakov tuj petis la guberniestron permesi al li labori kiel privata kuracisto, ĉar la ekzilitoj ne rajtis labori en ŝtataj hospitaloj. La guberniestro Nikolaj Gondatti petis respektivan permeson de la ministro pri internaj aferoj kaj ricevis ĝin, tamen ordonis nomumi Rusakovon kiel estron de hospitalo kaj apoteko en vilaĝo [[Ĥanti-Mansijsko|Samarovskoje]]. La kuracisto en julio 1906 klarigis ke li havas malsanan edzinon kaj 3 monatojn aĝan filon, do transloĝiĝi al la tiom norda setlejo kun severa klimato estus por li ege malfacile, des pli ke li ne havas necesajn rimedojn por la vojaĝo, do tio estus "kvazaŭ puno, neniel miaflanke merita". Fine la guberniestro nuligis la ordonon kaj permesis al li resti en Jalutorovsko<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://web.archive.org/web/20250904105921/https://pc05.twirpx.net/3512/3512772_3C15E8A4/sovetskoe_zdravookhranenie_1963_no_10.pdf | titolo = И. В. Русаков в сибирской ссылке | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Видута | persona nomo = В. К. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Советское здравоохранение | volumo = | numero = 10 | paĝoj = 75 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1963 | alirdato = 2025-09-04 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. En la urbo li loĝis en duetaĝa ligna domo (nun N 44 en strato Libereco)<ref name="Дом врача Ивана Русакова">{{citaĵo el la reto | url = https://t-l.ru/345928.html | titolo = Дом врача Ивана Русакова в Ялуторовске начнут восстанавливать в 2024 году | titolo-aldono = | alirdato = | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2023-07-25 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Tjumenskaja Linija | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240910075833/https://t-l.ru/345928.html | arkivdato = 2024-09-10 | citaĵo = }}</ref> kaj laboris kiel privata kuracisto<ref name="Октябрьские дни110"/>. Lia edzino skribis en la taglibro: {{Citaĵo |teksto = Speciale [multe] laboris I. V. dum foiroj, al kiuj venadis amaso da kamparanoj. La praktiko iĝis granda. Oni ekkonis kaj aprezis lin kiel bonan kuraciston, homon. Ĉiuj amis lin kaj valorigis lin... |aŭtoro = Aleksandra Panova |verko = Taglibro<ref name="Имени Русакова"/> |origina teksto = Особенно работал И. В. в ярмарки, куда стекалась масса крестьян. Практика стала большой. Узнали и оценили как хорошего врача, человека. Его все любили и дорожили им... }} Li iĝis inter la unuaj eksteretataj aŭtoroj de loka ĵurnalo "Jalutorovska Vivo" ({{l-ru|Ялуторовская жизнь}}), kie li publikigis artikolojn pri aferoj sociaj kaj medicinaj. Li iĝis estro de buroo de reciproka helpo al politikaj ekzilitoj. Tiutempe en la urbo jam estis proksimume 30 politikaj ekzilitoj, el kiuj 3 estis bolŝevistoj. Poste venis kelkdek [[kartveloj]], partoprenintaj ribelon en distrikto Gori, kaj partoprenintoj de kamparanaj ribeloj en Serdobska distrikto ([[Saratova gubernio]]). Li aranĝis monkolektadon inter pli bonhavaj ekzilitoj, kreis el ekzilitoj brigadon de riparistoj de agrikulturiloj kaj brigadon de ĉarpentistoj, do ĝis la vintro ĉiuj ekzilitoj ricevis loĝejojn kaj laboron. Ankaŭ kamparanoj kaj urbanoj ofte venis al li, serĉante kuracistan helpon kaj konsilojn<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 17–18 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. En 1907–1908 en Jalutorovsko eksplodis epidemio de [[skarlatino]] kaj Ivan Rusakov grave kontribuis al ĝia ĉesigo, aplikinte vakcinon de Georgij Gabriĉevskij, proponitan de tiu en 1905, sed ankoraŭ ne aprobitan oficiale. La {{JULGREGDATO|15|2|1908|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} oni raportis en ĵurnalo "Siberia Vivo" ({{l-ru|Сибирская жизнь}}), ke dum semajno li jam faris ĝis 150 injektojn, ricevinte neniun subtenon de la aŭtoritatoj dum lokanoj venas al li fervore<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/16196c3f-9597-4391-baf6-19e7c3d132bc/3?center=443+1688 | titolo = Ялуторовск, Тобольск. губ. | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Иже | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Сибирская жизнь | volumo = | numero = 28 | paĝoj = 3 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1908-02-02 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Li vakcinis 318 homojn, el kiuj 273 trifoje. Poste li resumis tiun ĉi sperton en artikolo "Sperto pri apliko de preventaj Gabriĉevskij-vakcinoj je [[skarlatino]] en Jalutorovsko" ({{l-ru|Опыт применения предохранительных прививок скарлатинозной вакциной Габричевского в Ялуторовске}})<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://web.archive.org/web/20250904075711/https://pc05.twirpx.net/3512/3512923_E10268EA/sovetskoe_zdravookhranenie_1971_no_06.pdf | titolo = Жизнь, отданная великой цели (К 50-летию со дня смерти Ивана Васильевича Русакова) | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Павлучкова | persona nomo = А. В. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Советское здравоохранение | volumo = | numero = 6 | paĝoj = 70 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1971 | alirdato = 2025-09-04 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. La {{JULGREGDATO|22|11|1909|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} li ricevis permeson veturi al Moskvo<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://web.archive.org/web/20250904105921/https://pc05.twirpx.net/3512/3512772_3C15E8A4/sovetskoe_zdravookhranenie_1963_no_10.pdf | titolo = И. В. Русаков в сибирской ссылке | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Видута | persona nomo = В. К. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Советское здравоохранение | volumo = | numero = 10 | paĝoj = 76 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1963 | alirdato = 2025-09-04 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Kiam li estis revenonta de la ekzilo, lokaj intelektuloj enmanigis al li dankleteron, en kiu interalie estis dirite: {{Citaĵo |teksto = Via nomo dum tiu ĉi tempo iĝis tiel konata, ke mankas eĉ unusola vilaĝo en la granda kaj dense loĝata [[Jalutorovska distrikto (1782-1923)|Jalutorovska distrikto]], kie oni ne konus la doktoron Rusakovon. Kaj tiun ĉi gloron vi kreis per la plej kora kaj skrupula rilato al ĉiu kiu petis vian helpon. |aŭtoro = |verko = Dankletero de Jalutorovsko [1909] |origina teksto = Ваше имя за это время стало настолько известным, нет деревни в большом и густонаселенном Ялуторовском уезде, где бы не знали доктора Русакова. И славу эту Вы создали себе самым сердечным и добросовестным отношением ко всякому, кто бы не обращался к Вам за помощью. }} === Post la ekzilo === Post reveni el la ekzilo li laboris kiel sekretario kaj poste kunredaktoro de la gazeto "Publika kuracisto" ({{l-ru|Общественный врач}}), eldonita de la Societo de Rusaj Kuracistoj de N. I. Pirogov kaj publikigis plurajn artikolojn en medicinaj gazetoj "Infana medicino" ({{l-ru|Детская медицина}}) kaj "Kuracista gazeto" ({{l-ru|Врачебная газета}}). En 1909 la gazeto "Publika kuracisto" estis fermita de la registaro, sed en 1911 ĝia eldonado rekomenciĝis. La redakcia laboro estis la sola enspezfonto de Ivan Rusakov, ĉar guberniestro de Moskvo longan tempon estis malakceptanta lin kiel municipan kuraciston pro lia statuso de la iama politika ekzilito, do nur post grandaj klopodoj li sukcesis eklabori kiel kuracisto en la urba senpaga infana ambulatorio (laŭ aliaj datumoj li laboris ĝis tiam en privata kliniko). En 1911–1913 li estis sekretario kaj ekde januaro 1914 redaktoro de la sekcio "Urba medicino". Samtempe li devis prizorgi la malsaniĝintan pro [[ftizo]] edzinon, kaj du infanojn<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 19–21 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Laŭ rememoroj de bolŝevisto Morozov, post la ekzilo "formale li ne estis membro de la partio, sed idee li ne rompis ligon kun ĝi"<ref name="Октябрьские дни110"/>. Poste li ekloĝis en la domo de arkitekto Aleksandr Zelenko ^{[[:ru:Зеленко, Александр Устинович|ru]]}, kiun tiu konstruigis en 1913 laŭ mendo de Maria Kudrjavceva, ĉe kruciĝo de la stratoj Olenij Val ({{l-ru|Олений Вал}}, do ''Cerva Remparo'') ^{[[:ru:Олений Вал|ru]]} kaj Losinskij Projezd ({{l-ru|Лосинский проезд}}, do ''Alka Traveturejo'', ĝis 1922 — Avdejevskij Projezd). En 1917 kiel ĝia posedanto estis indikita jam Aleksandr Zelenko<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://dzen.ru/a/Y8rkYbk9K0N-6JN1 | titolo = Дача Кудрявцевой, Общество любителей лыжного спорта, инженер Зеленко и передовые технологии начала XX века на Оленьем Валу в Сокольниках | titolo-aldono = | alirdato = 2026-07-09 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Память места_Москва | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2023-01-23 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Dzen | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20230426001938/https://dzen.ru/a/Y8rkYbk9K0N-6JN1 | arkivdato = 2023-04-26 | citaĵo = }}</ref>. Filino Jevdokija Rusakova skribis poste, ke ilia familio ekloĝis tie nelonge antaŭ la [[Oktobra revolucio]]. Tie Zelenko daŭrigis sian eksperimenton pri edukado de juna generacio surbaze de ideoj de la setleja movado ^{[[:en:Settlement movement|en]]}, kiun li entreprenis en 1907–1908 en sia domo en Vadkovskij strateto ^{[[:ru:Вадковский переулок|ru]]}, ĉesigitan de polico pro suspekto je socialisma agado. En la duetaĝa ligna domo kun ferbetonaj terasoj loĝis nur familioj kun infanoj, ĉar ĝi funkciis samtempe kiel vartejo kaj lernejo. Geknaboj lernis kune, inkluzive la arton, en granda ĉambro edzino de la posedanto Anna Miĥajlovna Zelenko ludis pianon kaj aranĝis spektaklojn kun la lernantoj. En eta zoo loĝis birdoj, [[kobajo]]j, kunikloj, sciuroj kaj du krokodiletoj. En la korto ĉiu lernanto havis propran bedon. Baldaŭ oni kromnomis la domon ''Infana Urbeto'' ({{l-ru|Детский городок|t=Detskij Gorodok}}). Ivan Rusakov iĝis unu el aktivuloj kaj instruistoj de la lernejo. Li ludis pianegon, laboris en ligna metiejo, esploris kun infanoj naturon en ĉirkaŭaĵoj, transformis apudan barlagon en la [[Sokolniki (parko)|parko Sokolniki]] je glitejo, vizitebla senpage. La infanoj kromnomis lin kiel ''Ivan Vasjoŝa'' ({{l-ru|Иван Васёша}}), kio estis infanŝerce adaptita ''Ivan Vasiljeviĉ''. Li regule aranĝis ekskursojn tra la parko Sokolniki, kio estis nova tiutempe kaj la parko mem aspektis ankoraŭ kiel densa arbaro<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://archive.org/details/1977.10 | titolo = Подвиг большевика | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Русакова | persona nomo = Е. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Junij Naturalist | volumo = | numero = 10 | paĝoj = 10–11 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1977-10 | alirdato = 2026-07-09 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. En junio 1919 Ivan Rusakov rememoris ke tiutempe oni petis ĉe la Moskva Administracio {{unuo|5000}} rublojn por aranĝi edukejon por la infanoj, bazitan sur esplorado de la naturo, sed alfrontis rifuzon reference al manko de mono<ref name="У истоков юннатского движения22"/>. === Post 1917 === Post la [[Februara revolucio]] Ivan Rusakov plu aktive partoprenis la socian kaj partian agadojn. Li estis elektita kiel prezidanto de la buroo de la unua laŭleĝa partia komitato de [[Sokolniki (distrikto de Moskvo)|distrikto Sokolniki]]. Somere 1917 li estis elektita kiel deputito de la Sokolnika Distrikta Dumao kaj iĝis prezidanto de ĝia ekzekutiva komitato ({{l-ru|управа}}). Samtempe li estis elektita kiel membro de la Ekzekutiva Komitato de la Sokolnika Soveto de Laboristaj kaj Soldataj Deputitoj. La {{JULGREGDATO|8|11|1917|akuzativo=jes}} ampleksigita kunveno de la Sokolnika Soveto de Laboristaj kaj Soldataj Deputitoj, kiun li prezidis, kune kun fabrikaj komitatoj aprobis rezolucion pri armita ribelo<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Октябрьские дни в Сокольническом районе: по воспоминаниям участников |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01006521171?page=16&rotate=0&theme=white |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1922 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Красная новь |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 12 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Laŭ rememoroj, li estis ripetanta: "Nur kun fusilo enmane ni povos esti venkintoj; la tempo venis, ni devas prokrasti eĉ ne unu minuton, kamaradoj, al batalo!" ({{l-ru|Только с винтовкой в руках мы можем быть победителями; время пришло, медлить мы ни одной минуты не должны, товарищи, в бой!}})<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Октябрьские дни в Сокольническом районе: по воспоминаниям участников |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01006521171?page=53&rotate=0&theme=white |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1922 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Красная новь |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 49 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. La {{JULGREGDATO|7|11|1917|akuzativo=jes}} Ivan Rusakov iĝis membro de la Sokolnika Milita-Revolucia Komitato<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Октябрьские дни в Сокольническом районе: по воспоминаниям участников |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01006521171?page=18&rotate=0&theme=white |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1922 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Красная новь |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 14 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref><ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 27, 29–31 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Dum la puĉo de Kornilov li iĝis membro de distrikta triopo, celinta akiri armilojn<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Октябрьские дни в Сокольническом районе: по воспоминаниям участников |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01006521171?page=13&rotate=0&theme=white |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1922 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Красная новь |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 9 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Li aktive partoprenis okupadon de la milicaj komisariatoj, inkluzive de la 4-a komisariato en [[Meŝĉanskij (distrikto de Moskvo)]], kie la sturmantoj alfrontis reziston de la komisaro, tamen senarmigita senperforte kun lia aktiva engaĝiĝo<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Октябрьские дни в Сокольническом районе: по воспоминаниям участников |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01006521171?page=32&rotate=0&theme=white |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1922 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Красная новь |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 28 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Li iniciatis kreadon de moveblaj taĉmentoj de la [[Ruĝa Kruco]] kaj manĝejoj<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/438bb113-e9de-4400-8058-392e3cd21d70/3?center=2012+1266 | titolo = "Красный доктор": К 110-летию со дня рождения Ивана Русакова | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Пономарев | persona nomo = А. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Московская правда | volumo = 20549 | numero = 231 | paĝoj = 3 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1987-10-07 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. En oktobro 1917 en unu el tiaj komisariatoj lia taĉmento trovis forlasitan novnaskitan knabinon, kiun ili transdonis al la 3-a sekcio de milico, kie ŝi estis adoptita kaj ricevis la nomon Tatjana Oktjabrskaja (do ''Tatjana La Oktobra'')<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/8449ebcb-a009-4132-99ba-1db142bc6416/3 | titolo = Дочь революции: судьба Татьяны Октябрьской | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Камышев | persona nomo = Ю. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Вечерняя Москва | volumo = 13230 | numero = 105 | paĝoj = 3 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1967-05-05 | alirdato = 2025-09-05 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. [[Dosiero:Врачебная газета. 1907. №50.jpg|200px|eta|dekstra|"Kuracista gazeto", 1907.]] Li aktive kontribuis al "Kuracista gazeto" ({{l-ru|Врачебная газета}}), pledante pri kreado de grandskala sistemo de ŝtata sanservo. Fine de septembro 1917 li publikigis en N 6–7 artikolon, en kiu argumentis ke la antaŭa publika sanservo estis pli simila al bonfarado kaj ne kapablas solvi aktualajn problemojn de la loĝantaro. Ŝanĝo de la socia kaj politika sistemoj laŭ lia opinio devus sekvigi ankaŭ bazajn ŝanĝojn en la publika sanservo<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 29 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. {{Citaĵo |teksto = Necesas unuavice konstati ke la publika sanservo kun ĝia alloga ideologio kaj samtempe kun magraj praktikaj atingoj estas produkto de la antaŭrevolucia ŝtata sistemo [...] Se tiu ĉi estis disfalanta, do same neeviteble devos disfali ankaŭ la publika sanservo en sia antaŭa stato [...] |aŭtoro = Ivan Rusakov |verko = Artikolo en "Kuracista gazeto" (N 6–7, la {{dato|22|9}} — la {{dato|1|10|1917}} |origina teksto = Приходится прежде всего установить, что общественная медицина с её привлекательной идеологией и одновременно с бедными практическими достижениями является продуктом дореволюционного строя [...] Раз последний рушился, то с такой же неизбежностью должна рушиться и общественная медицина в её прежнем виде [...] }} Li estis redaktoro de la gazeto "Sciigoj de Sovetia Medicino" ({{l-ru|Известия советской медицины}}). Li loĝis en strato la 8-a Sokolniĉeskaja apud [[parko Sokolniki]] (Moskvo), kie li ofte promenadis kaj eĉ esploris ĝian flaŭron<ref name="Барсуков7"/>. Post la [[Oktobra revolucio]] li malakceptis kontraŭbolŝevistajn rezoluciojn de la Societo de Rusaj Kuracistoj de N. I. Pirogov kaj proteste eksiĝis el la societo kaj la redakcio de ties gazeto "Publika kuracisto"<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 34 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. {{Citaĵo |teksto = Rilate la rezolucion de la estraro de la Pirogov-societo de la {{dato|22|11}} koncerne la aktualan politikan momenton kaj rilaton al la kuracistoj-bolŝevistoj, mi konsideras necese deklari, ke mi havas grandan honoron aparteni al la partio de social-demokratoj internaciistoj (bolŝevistoj) kaj rezigni tiun ĉi honoron min devigos nek kugloj de [[junkro]]j, nek burĝa-filistera malicemo. Samtempe mi informas la estraron ke post la aprobo de la supremenciita rezolucio mi rifuzas esti unu el la redaktoroj de "Publika kuracisto" kaj forlasas la komisionojn kies membro mi estis. |aŭtoro = Ivan Rusakov |verko = Mesaĝo al la Societo de Rusaj Kuracistoj de N. I. Pirogov |origina teksto = По поводу постановления правления Пироговского общества от 22 ноября касательно текущего политического момента и отношения к врачам-большевикам считаю необходимым заявить, что я имею великую честь принадлежать к партии социал-демократов интернационалистов (большевиков) и от этой чести не заставят меня отказаться ни пули юнкеров, ни буржуазно-обывательское злопыхательство. Вместе с тем довожу до сведения правления, что я после принятия упомянутого выше постановления отказываюсь быть одним из редакторов «Общественного врача» и выхожу из состава комиссий, коих я состоял членом. }} Li verkis malneton de rezolucio, akceptita de kunveno de medicinistoj en Moskvo la {{daton|15|3|1918}} kaj kondamnintan strikon de medicinistoj, proklamitan de la Societo de Rusaj Kuracistoj de N. I. Pirogov. Tiutempe li estis inter la fondintoj de la Sindikato de Medicinaj kaj Sanitaraj Laboristoj ({{l-ru|Медсантруд|t=Medsantrud}}). La Societo de Rusaj Kuracistoj de N. I. Pirogov planis krei apartan sindikaton por la kuracistoj, dum Ivan Rusakov insistis krei unuecan sindikaton por ĉiuj medicinistoj — de kuracistoj ĝis sanitaroj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 37 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. En marto 1918 kune kun la registaro, al Moskvo translokiĝis la Konsilio de Kuracistaj Kolegioj, kiu estis gvida organo de la sanservo, kaj estis redaktoro de ties gazeto "Sciigoj de sovetia medicino" ({{l-ru|Известия советской медицины}})<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://archive.org/details/1962.-no-12. | titolo = Врач-большевик Иван Васильевич Русаков (К 85-летию со дня рождения) | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Слонимская | persona nomo = И. А. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Советское здравоохранение | volumo = | numero = 12 | paĝoj = 34 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1962 | alirdato = 2026-07-25 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. La {{daton|10|4|1918}} Ivan Rusakov estis nomumita membro de la medicina kolegio de la Popola Komisariato pri Internaj Aferoj<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/c7ca63d2-481c-4ff5-be42-ecc8dd344b60/4?center=4246+1845 | titolo = Приказ № 7 Народного комиссариата по внутренним делам 10-го апреля 1918 года | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = [[Izvestija]] | volumo = 888 | numero = 75 | paĝoj = 4 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1918-04-16 | alirdato = 2026-07-19 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Li aktive partoprenis kreadon de la Popola Komisariato pri Sanservo ({{l-ru|Наркомздрав}}). La {{daton|15|6|1918}} komenciĝis la unua Tutlanda Kongreso de la Medicina-Sanitaraj Sekcioj de la Sovetoj de Laboristaj, Kamparanaj kaj Soldataj Deputitoj dum kiu li arde pledis pri kreado de la Popola Komisariato pri Sanservo, fine establita la {{daton|11|7|1918}}<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 39 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Li kontraŭis malamikecon rilate la fakulojn ({{l-ru|специалист}}), kiu tiutempe disvastiĝis tiom grave ke eĉ aperis specifa termino "fakulmalamo" ({{l-ru|спецеедство}}, laŭvorte: fakulmanĝado). La {{daton|2|8|1919}} dum ĝenerala kunveno de la komunistoj de la distrikto Sokolniki, parolante pri la temo "Proleta diktaturo kaj la fakuloj", responde al akuzoj pri "sabotado fare de fakuloj" li diris: {{Citaĵo |teksto = Nia malforteco, amikoj, estas ne en la fakuloj, sed en ni mem. Rilate la fakulojn, ilin necesas al nia flanko transtiri kaj devigi labori bone. Sed la ĉefa malforteco troviĝas en ni mem. Speciale postrestas partia edukado. La komunisto, kamaradoj, devas esti je alteco de sia destino, forte labori en la proleta amaso [...] |aŭtoro = Ivan Rusakov |verko = Parolo dum ĝenerala kunveno de la komunistoj de la distrikto Sokolniki [la {{dato|2|8|1919}}]<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Повесть о "красном докторе" |lasta = Подляшук |unua = П. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. Спицына |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1967 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 7–8 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> |origina teksto = Наша слабость, друзья, не в специалистах — в нас самих. Что касаемо специалистов, то их следует на свою сторону перетянуть и заставить работать порядочно. Но главная слабость в нас самих. Особо отстает партийное воспитание. Коммунист, товарищи, обязан быть на высоте своего назначения, усиленно работать в гуще пролетариата [...] }} Fine la kunveno interalie resumis: "La komunisto devas labori pli ol ĉiuj kaj morti la unua — tio estas liaj privilegioj" ({{l-ru|Коммунист должен работать больше всех и умирать в первую очередь — это его привилегии}})<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Повесть о "красном докторе" |lasta = Подляшук |unua = П. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. Спицына |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1967 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 8 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. === Pedagogia agado === [[Dosiero:Дача на 6-м Лучевом просеке Сокольников, в которой размещалась школа-колония при Биостанции юных натуралистов.png|200px|eta|dekstra|Somerdomo en la 6-a Sokolnika Radia [[Senarba strio|Senarba Strio]], kie funkciis la lernejo-kolonio. Moskvo, 1920-aj.]] La {{daton|15|6|1918}} li fondis en la 6-a Sokolnika Radia [[Senarba strio|Senarba Strio]] ({{l-ru|6-й Сокольничий Лучевой просек}}, ekde 1927 — {{l-ru|6-й Лучевой просек}}) ^{[[:ru:6-й Лучевой просек|ru]]} kaj en Rostokina Traveturejo ({{l-ru|Ростокинский проезд|t=Rostokinskij Projezd}}) ^{[[:ru:Ростокинский проезд|ru]]}, rande de la parko [[Nacia Parko Losinij Ostrov|Pogonno-Losinij Ostrov]], apud la vilaĝo [[Bogorodskoje (distrikto de Moskvo)|Bogorodskoje]] la ''Biostacion de junaj naturalistoj'' ({{l-ru|Биостанция юных натуралистов}}) kune kun pedagogo kaj biologo Boris Vsesvjatskij, kiu iĝis ĝia estro<ref name="Подвиг большевика11">{{citaĵo el gazeto | url = https://archive.org/details/1977.10 | titolo = Подвиг большевика | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Русакова | persona nomo = Е. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Junij Naturalist | volumo = | numero = 10 | paĝoj = 11 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1977-10 | alirdato = 2026-07-09 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Fratino de tiu lasta, Jelizaveta Vsesvjatskaja, estis edzino de Arsenij Rusakov ^{[[:ru:Русаков, Арсений Васильевич|ru]]}, fama nekropsiisto, frato de la Ivan Rusakov, do ili sufiĉe bone konis unu la alian. Boris Vsesvjatskij rememoris poste ke ilia konversacio okazis en januaro 1918, kiam Ivan Rusakov rakontis al li pri sia delonga revo — krei stacion de junaj naturŝatantoj en la parko Sokolniki. Antaŭ la revolucio tiaj provoj fiaskis, sed nun tio devus sukcesi, opiniis li. Kiel prezidanto de la Sokolnika Soveto li proponis ke Boris Vsesvjatskij iĝu estro de la establota stacio dum li promesas ĉian eblan subtenon, doninte iun el konfiskitaj somerdomoj, elektotan de Vsesvjatskij, asistanton kaj gardiston<ref>{{citaĵo el libro |titolo = У истоков юннатского движения |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = В. Г. Холостов |aliaj = |url = https://web.archive.org/web/20230627201443/https://rmc73.ru/wp-content/uploads/2022/11/u-istokov-yunnatskogo-dvizheniya-v.g.holostov.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1972 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Просвещение |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 9–10 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. {{Citaĵo |teksto = Kion mi povis respondi? Mi estis tute fascinita. Proksimigi la infanojn al la naturo, instrui ilin esplori ĝin, profundigi siajn biologiajn sciojn — ĉu tio povus ne allogi ĉiun biologon-pedagogon? Kompreneble mi tuj akceptis. Tio okazis en januaro 1918 dum printempe la stacion necesis malfermi. Granda laboro estis plenumenda. |aŭtoro = Boris Vsesvjatskij |verko = Rememoroj |origina teksto = Что я мог ответить? Я был просто в восторге. Приобщать детей к природе, учить их познавать ее, углублять свои биологические знания — разве может это не увлечь каждого биолога-педагога? Конечно, я тут же дал согласие. Было это в январе 1918 года, а весной станцию нужно было открыть. Работа предстояла большая. }} Li esploris sperton de Stanislav Ŝackij ^{[[:ru:Шацкий, Станислав Теофилович|ru]]} kaj Aleksandr Zelenko, kiuj antaŭ la revolucio eksperimentis tiukampe kadre de la setlanta movado. Scienca kunlaboranto iĝis Valentina Viktorovna Burdakova, lernantino de la profesoro Nikolaj Konstantinoviĉ Kolcov ^{[[:ru:Кольцов, Николай Константинович|ru]]}, establinta en 1917 la Instituton de Eksperimenta Biologio ^{[[:ru:Институт биологии развития имени Н. К. Кольцова РАН|ru]]}. Laŭ rememoroj de Boris Vsesvjatskij, Ivan Rusakov faris al ŝi nur tri demandojn: "Ĉu vi ŝatas la naturon? Ĉu vi ŝatas la infanojn? Ĉu vi ne timas labori kun la bolŝevistoj?" {{Citaĵo |teksto = Kion mi povis respondi? Mi estis tute fascinita. Proksimigi la infanojn al la naturo, instrui ilin esplori ĝin, profundigi siajn biologiajn sciojn — ĉu tio povus ne allogi ĉiun biologon-pedagogon? Kompreneble mi tuj akceptis. Tio okazis en januaro 1918 dum printempe la stacion necesis malfermi. Granda laboro estis plenumenda. |aŭtoro = Boris Vsesvjatskij |verko = Rememoroj |origina teksto = Что я мог ответить? Я был просто в восторге. Приобщать детей к природе, учить их познавать ее, углублять свои биологические знания — разве может это не увлечь каждого биолога-педагога? Конечно, я тут же дал согласие. Было это в январе 1918 года, а весной станцию нужно было открыть. Работа предстояла большая. }} Laŭ peto de Vsesvjatskij, la Sokolnika Distrikta Soveto konfiskis kaj transdonis por la stacio malgrandan negocistan somerdomon kun tereno en la Rostokina Traveturejo. Seĝoj kaj tabloj estis transdonitaj de la soveto, konfiskinta ilin en likviditaj restoracioj. Laŭ rekomendo de Ivan Rusakov, la stacio ricevis ankaŭ konfiskitajn mikroskopojn<ref>{{citaĵo el libro |titolo = У истоков юннатского движения |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = В. Г. Холостов |aliaj = |url = https://web.archive.org/web/20230627201443/https://rmc73.ru/wp-content/uploads/2022/11/u-istokov-yunnatskogo-dvizheniya-v.g.holostov.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1972 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Просвещение |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 11 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. [[Dosiero:Станция юных любителей природы (афиша 1918 года).jpg|200px|eta|dekstra|Afiŝo de la Stacio de Junaj Naturŝatantoj. Moskvo, majo — junio 1918.]] Afiŝo pri varbado de estontaj junaj naturalistoj aperis en Sokolniki jam en majo 1918 kaj venis 17 infanoj, sed oficiala fondodato estas konsiderata la {{daton|15|6}} kiam okazis la unua organizita ekskurso, kiun partoprenis infanoj kaj ĉiuj dezirantoj. Kiel bazo servis la negocista Blua Somerdomo ({{l-ru|Голубая дача}}) en Rostokina Traveturejo (Rostokinskij Projezd), poste aldoniĝis la Blanka Somerdomo ({{l-ru|Белая дача}}) en la 6-a Sokolnika Radia [[Senarba strio|Senarba Strio]] ({{l-ru|6-й Сокольничий Лучевой просек}}), la Flava Somerdomo ({{l-ru|Жёлтая дача}}), la Somerdomoj de Kasatkin ^{[[:ru:Касаткин, Николай Алексеевич|ru]]}<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Юннатка "Мэри Пикфорд" (из беседы с Т. Г. Родькиной) // Движение юных натуралистов в России: от истоков до современности |lasta = Сенчилова |unua = К. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. В. Козин, Н. Е. Медведева, К. В. Сенчилова, А. И. Григорьева |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2023 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = ФГБОУ ДО ФЦДО |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = 978-5-87953-721-5 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 152 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>, konfiskita post la revolucio (ĝi ne plu ekzistas)<ref>{{citaĵo el libro |titolo = О развитии юннатского движения // Современные подходы к организации юннатской деятельности, 4SRC2016 : Тезисы докладов Четвертой Сибирской межрегиональной конференции, 23–24 ноября 2016 года |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://yunnat-01.gov67.ru/files/415/kniga_105_let_yud_250.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2016 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Рос. акад. наук. Сиб. отд-ние, Федер. исслед. центр Ин-т цитологии и генетики |loko = Новосибирск |lingvo = ru |isbn= = 978-5-91291-030-2 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 13 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. {{Citaĵo |teksto = Idoj de laboristoj — lernejanoj, adoleskantoj, laborista junularo, ŝatantaj naturon kaj dezirantaj ĝin esplori, estas invitataj registriĝi kiel praktikantoj ĉe la Stacio de Junaj Naturŝatantoj. En la stacio okazos observado de la vivo kaj evoluo de birdoj, fiŝoj, insektoj (inkluzive abelojn) kaj aliaj bestoj; eksperimentoj je diversaj plantoj, kreado de kolektoj ktp. La aliĝo estas senpaga, nombro de la lokoj estas limigita. |aŭtoro = Boris Vsesvjatskij |verko = Afiŝo [1918]<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Из истории развития юннатского движения в России // Движение юных натуралистов в России: от истоков до современности |lasta = Сенчилова |unua = К. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. В. Козин, Н. Е. Медведева, К. В. Сенчилова, А. И. Григорьева |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2023 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = ФГБОУ ДО ФЦДО |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = 978-5-87953-721-5 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 9 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> |origina teksto = Дети рабочих — школьники, подростки, рабочая молодёжь, любящие природу и желающие её изучать, приглашаются записываться практикантами на Станцию юных любителей природы. На станции будут производиться наблюдения над жизнью и развитием птиц, рыб, насекомых (в частности, пчёл) и других животных; опыты над различными растениями, составление коллекций и т. д. Приём бесплатный, число мест ограничено. }} Unue tio estis ekskursejo, ekde oktobro 1919 — lernejo-kolonio. Ivan Rusakov en sia parolado la unua datreveno de la stacio, festita la {{daton|15|6|1919}}, rememoris la antaŭrevolucian tempon, kiam similaj iniciatoj estis rifuzataj pretekste de manko de mono dum nun ili ricevas subtenon malgraŭ oble pli malfacilaj cirkonstancoj. {{Citaĵo |teksto = Mi rememoras la Guĉkov-tempon<ref>Temas pri Nikolaj Guĉkov^{[[:ru:Гучков, Николай Иванович|ru]]}, kiu estis frato de [[Aleksandr Guĉkov]] kaj urbestro de [[Moskvo]] en 1905–1912.</ref>. Tiam la popolan edukadon estris Puzirevskij<ref>Georgij Aleksandroviĉ Puzirevskij ({{l-ru|Пузыревский}}) estis membro de la Moskva Urba Dumao, membro kaj poste prezidanto de la lerneja fako de la Moskva Urba Administracio.</ref> kaj tiu, se eblas diri, "kultura aganto" malsukcesis trovi en tiu tempo de relativa abundo por analogia iniciato nurajn kvin mil rublojn, dum la mizera laborista-kamparana registaro sukcesis eltrovi por tiu ĉi afero ĝis duonmiliono da rubloj, donis la plej bonan lokon en Sokolniki. Por tio ĝi forpelis de tiuj ĉi komfortaj nestoj grasajn sinjorojn, kiuj ĉi tie, en tiuj ĉi benitaj lokoj, manĝegis, diboĉis, ludis kartojn, enuis pro nenifarado. Surloke de la sata, laŭaspekte bela, sed abomena laŭsence burĝa haladzo ĝi plantis oazon de la vera ekkono de la naturo, belegan oazon de la proleta kulturo. |aŭtoro = Ivan Rusakov |verko = Parolado ĉe la unua datreveno de la stacio, la {{daton|15|6|1919}}<ref name="У истоков юннатского движения22">{{citaĵo el libro |titolo = У истоков юннатского движения |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = В. Г. Холостов |aliaj = |url = https://web.archive.org/web/20230627201443/https://rmc73.ru/wp-content/uploads/2022/11/u-istokov-yunnatskogo-dvizheniya-v.g.holostov.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1972 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Просвещение |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 22 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> |origina teksto = Мне припоминаются гучковские времена. Тогда заведовал народным образованием некто Пузыревский, и этот, с позволения сказать, «деятель на поприще культуры» не смог найти в те времена относительного изобилия на начинание аналогичного характера только пять тысяч рублей, в то время как нищее рабоче-крестьянское правительство сумело изыскать на это дело до полумиллиона рублей, предоставило лучший уголок в Сокольниках. Для этого оно выгнало с этих насиженных гнезд жирных господ, которые тут, в этих действительно благословенных местах, обжирались, кутили, играли в карты, скучали от безделья. На месте сытого, красивого с виду, но отвратительного по существу буржуазного смрада насадило оно оазис истинного познания природы, прекрасный оазис пролетарской культуры. }} Ekde januaro 1920 la instruado iĝis pli stabila kaj regula, aŭtune 1920 ĝi ricevis statuson de la lernejo de la 2-a grado. La {{daton|28|4|1920}} mortis Kliment Timirjazev kaj baldaŭ la stacio ricevis lian nomon. La {{daton|18|3|1921}} pereis ankaŭ Ivan Rusakov, lia edzino mortis pli frue, do iliaj filinoj Jekaterina kaj Jevdokija estis akceptitaj en la lernejo-kolonio kiu iĝis ilia domo<ref>{{citaĵo el libro |titolo = У истоков юннатского движения |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = В. Г. Холостов |aliaj = |url = https://web.archive.org/web/20230627201443/https://rmc73.ru/wp-content/uploads/2022/11/u-istokov-yunnatskogo-dvizheniya-v.g.holostov.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1972 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Просвещение |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 27 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref><ref>{{citaĵo el libro |titolo = Из истории развития юннатского движения в России // Движение юных натуралистов в России: от истоков до современности |lasta = Сенчилова |unua = К. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. В. Козин, Н. Е. Медведева, К. В. Сенчилова, А. И. Григорьева |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2023 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = ФГБОУ ДО ФЦДО |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = 978-5-87953-721-5 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 25–27 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Laboristoj de la apuda fabriko "Bogatir"^{[[:ru:Красный богатырь (завод)|ru]]} kaj de aliaj apudaj entreprenoj komencis sendi tien infanojn, ĉar tie ili povis ricevi nutraĵojn kaj loĝejon. La infanoj kultivis terenojn, donitajn de la fabrikaj laboristoj, bredis bestojn kaj provizis sin mem per nutraĵoj. La financado estis ege malsufiĉa, la vivkondiĉoj mizeraj, vintre la infanoj ofte noktis hejme kaj en la stacio restis nur Vsesvjatskij<ref name="Федорович">{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/d13ba889-849e-4f7d-b51e-da039eb74c55/6 | titolo = Первая био-школа И. В. Русакова | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Федорович | persona nomo = В. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = [[Pravda (rusa gazeto)|Pravda]] | volumo = | numero = 105 | paĝoj = 6 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1923-05-13 | alirdato = 2025-09-06 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. La stacio origine estis planita kiel somera aranĝo, sed aŭtune Rusakov aranĝis kunsidon de la ekzekutiva komitato kaj plenkunvenon de la Sokolnika Soveto, kiun partoprenis ankaŭ ekspertoj kiel instruistoj de la agrikultura akademio kaj reprezentantoj de la [[Nacia Parko Losinij Ostrov|Pogonno-Losinostrovskij Forstejo]]. Ivan Rusakov gvidis la kunsidon kiel prezidanto kaj kontribuis al ties fina rezolucio: transformi la stacion je tutjare funkcianta organizaĵo. Kiel ideologia bazo servis ideoj de rusa biologo [[Kliment Timirjazev]], alvokinta esplori naturon de sia patrujo kaj serĉi eblecojn de ties praktika utiligado por la popolaj bezonoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = У истоков юннатского движения |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = В. Г. Холостов |aliaj = |url = https://web.archive.org/web/20230627201443/https://rmc73.ru/wp-content/uploads/2022/11/u-istokov-yunnatskogo-dvizheniya-v.g.holostov.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1972 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Просвещение |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 15–16 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Jevdokija Rusakova rememoras ke li estis ofte ripetanta kontente la frazon: "Nun mi havas kvar infanojn — Dunjaŝa, Katjuŝka, Sergejka kaj la Stacio de Junaj Naturŝatantoj!" ({{l-ru|Теперь у меня четверо детей — Дуняша, Катюшка, Сергейка и Станция юных любителей природы!}})<ref name="Подвиг большевика11"/>. Ankaŭ la pedagogiaj metodoj estis avangardaj, bazitaj sur rekta esplorado de la naturo kaj memstara serĉado de la respondoj al demandoj. Rusakov kaj Vsesvjatskij asertis ke la instruado de ĉiuj fakoj estu bazita sur la instruado de biologio. La infanoj estis dividataj je rondoj: ''legomistoj'' ({{l-ru|огородники}}), do botanikistoj, ''akvemuloj'' ({{l-ru|водолюбы}}), do hidrobiologoj, ''insektistoj'' ({{l-ru|насекомники}}), do entomologoj, ''birdistoj'' ({{l-ru|птичники}}), do ornitologoj, ''ĉieluloj'' ({{l-ru|небесники}}), do meteologoj. ''Voĵgantoj'' ({{l-ru|путешественники}}) estis esplorantaj respektivajn terenojn laŭe al siaj sciencaj taskoj kaj laŭvoje fondis branĉojn en apudaj lernejoj, engaĝigante iliajn lernejanojn — en Sokolniki, vilaĝoj Bogorodskoje, Aleksejevskoje ka. ''Mastrumantoj'' ({{l-ru|хозяйственники}}) kaj ''sociologoj'' prizorgis siajn fakojn. Oni bredis [[vulpo]]jn laŭ usona ekzemplo. Ili kunlaboris kun sciencistoj de naturrezervejo Askanija-Nova^{[[:ru:Аскания-Нова (заповедник)|ru]]} ([[Ĥersona provinco]]). Somere surbaze de la stacio okazis kursoj por lernejaj instruistoj de Moskva, Tula kaj Vladimira gubernioj<ref name="Федорович"/>. Vintre 1919 oni elektis la plej entuziasmajn infanojn 10 ĝis 15 jarojn aĝajn kaj formis el ili konstantan kolektivon. La {{daton|7|4|1919}} la stacio malfermiĝis jam kiel kolonio, kie loĝis la infanoj. Kun tempopaso ĝi transformiĝis je la centro de junaj naturalistoj kaj funkcias ĝis nun, renaskiĝinte en 2015 kiel la Tutlanda Infana Ekologa-Biologia Centro ({{l-ru|Федеральный детский эколого-биологический центр}})<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://newsvostok.ru/105-let-nazad-v-sokolnikah-sozdali-pervuyu-v-sssr-biostantsiyu-yunnatov/ | titolo = 105 лет назад в Сокольниках создали первую в СССР биостанцию юннатов | titolo-aldono = | alirdato = 2025-09-09 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Татьяна Щербакова | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2023-02-10 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = la Administracio de [[Orienta administra arondismento]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20230314093553/https://newsvostok.ru/105-let-nazad-v-sokolnikah-sozdali-pervuyu-v-sssr-biostantsiyu-yunnatov/ | arkivdato = 2023-03-14 | citaĵo = }}</ref><ref>{{citaĵo el la reto | url = https://www.mos.ru/news/item/75626073/ | titolo = Птичники, насекомники, водолюбы. Как в Москве появились юннаты | titolo-aldono = | alirdato = 2025-09-09 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2020-06-16 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = mos.ru | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240405055659/https://www.mos.ru/news/item/75626073/ | arkivdato = 2024-04-05 | citaĵo = }}</ref><ref>{{citaĵo el la reto | url = https://kkpc.info/raynews/vozrozhdaetsya-biostantsiya-legendarnaya-stantsiya-yunnatov/ | titolo = Легендарная станция юннатов возрождается | titolo-aldono = | alirdato = 2025-09-09 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = la Klubo de Regionografoj de Sokolniki | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20250909180829/https://kkpc.info/raynews/vozrozhdaetsya-biostantsiya-legendarnaya-stantsiya-yunnatov/ | arkivdato = 2025-09-09 | citaĵo = }}</ref>. Baldaŭ la iniciato altiris atenton de altranguloj. Fine de junio 1920 Boris Vsesvjatskij estis vizitita de [[Nadeĵda Krupskaja]], kiu diris ke ŝi venis laŭ peto de [[Lenin]]<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Из истории развития юннатского движения в России // Движение юных натуралистов в России: от истоков до современности |lasta = Сенчилова |unua = К. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. В. Козин, Н. Е. Медведева, К. В. Сенчилова, А. И. Григорьева |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2023 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = ФГБОУ ДО ФЦДО |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = 978-5-87953-721-5 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 170 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>: {{Citaĵo |teksto = Vladimir Iljiĉ proponis al mi proksime okupiĝi pri lernejo. Doni necesan direkton al evoluo de nia sovetia lernejo — nun tio estas plej grava afero. Kaj mi decidis, antaŭ ol okupiĝi pri tiu ĉi afero, konatiĝi kun tio kio jam estas farita ĉe ni. Antaŭnelonge mi estis en lernejo-komunumo de Lepeŝinskij ^{[[:ru:Лепешинский, Пантелеймон Николаевич|Лепешинский]]}; nun mi decidis veni al vi. |aŭtoro = [[Nadeĵda Krupskaja]] |verko = |origina teksto = Владимир Ильич предложил мне вплотную заняться школой. Дать нужное направление развитию нашей советской школы — теперь это главное. И я решила, прежде чем приступить к этому сложному делу, познакомиться с тем, что уже у нас сделано. Недавно я была в школе-коммуне имени Лепешинского; теперь решила заехать к вам. }} Poste Nadeĵda Krupskaja regule frekventis la lernejon kaj helpis al ĝi. [[Vladimir Bonĉ-Brujeviĉ]] diris ke Lenin aprezis arbarajn lernejojn en Sokolniki kaj diris: {{Citaĵo |teksto = Kial en la lernejoj, ĉie ajn ne propagandi nepran plantadon de arbaroj, liginte tiun ĉi aferon al iu tago, ekzemple al la [[Unua de Majo]]?.. Kial ne eduki en la infanoj amon al la naturo, al kiu ili ĉiam estas tiom sentemaj? Rigardu, en Sokolniki, en lernejoj subĉielaj, — ja tie ne eblas la infanojn forpeli de tiuj iliaj naturejoj. Kion ajn ili faris tie! Tie estas bestoj, kaj plantoj, kaj birdoj, kaj observado de formikoj. Ili eldonas proprajn magazinojn, faras sciencajn malkovrojn kaj ĉio okazas tiom ĝoje, kun tia entuziasmo, ke oni eĉ ne deziras foriri de ili. La sperton de la Sokolniki-lernejoj necesas disvastigi ĉie ajn. Rigardu kiel la infanoj prizorgas la ĝardenon kaj parkon, kiu estas donita al tiu lernejo, kie loĝas Nadeĵda Konstantinovna. Tie ne nur neniu rompas la arbojn — tie oni strebas subteni ĉiun arbeton, doni al ĝi plej bonajn vivkondiĉojn, se ĝi pro iu kialo velkas; oni plantas novajn arbojn, ĉiuj vivas interagante kun la naturo, ĝojaj, kontentaj kaj gajaj... En la lernejoj necesas instrui tiujn ĉi kulturajn kutimojn. |aŭtoro = [[Lenin]] |verko = |origina teksto = Почему в школах, везде и всюду не пропагандировать обязательное насаждение деревьев, приурочив это дело к какому-нибудь дню, например, к Первому мая?.. Почему не воспитать в детях любовь к природе, к которой они всегда так чутки? Посмотрите, в Сокольниках, в школах на открытом воздухе, — ведь там детей невозможно отогнать от их уголков природы. Чего только они там не наделали! У них и животные, и растения, и птицы, и наблюдения над муравьями. Они издают собственные журналы, делают научные открытия и все так радостно, с таким энтузиазмом, что прямо не хочется уходить от них. Опыт сокольнических школ необходимо распространять везде и всюду. Посмотрите, как дети ухаживают за садом и парком, который отведен той школе, где живет Надежда Константиновна. Там не только никто не ломает деревьев — там стремятся поддержать каждое маленькое деревце, дать ему лучшие условия жизни, если оно почему-либо чахнет; насаждают новые деревья, все живут в общении с природой, радостные, довольные и веселые... В школах необходимо прививать все эти культурные привычки. }} [[Dosiero:Станция юннатов.jpg|200px|eta|dekstra|Tutlanda Infana Ekologa-Biologia Centro. Moskvo, 2023.]] Li establis en Sokolniki la unuan infanĝardenon por laboristaj infanoj. Lia frato Arsenij rememoris ke eĉ ĝia ejo estis simbola<ref name="Барсуков40">{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 40 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>: {{Citaĵo |teksto = En ĝi troviĝis dum la Oktobra revolucio milita stabo de la distrikto. La frato deziris ke en la loko, kie antaŭnelonge sonis armiloj, aŭdiĝu gajaj voĉoj de la infanoj. Li organizis ankaŭ la stacion de junaj naturŝatantoj en Sokolniki. Laŭ ideo de la fondinto, tiu ĉi stacio devis servi kiel loko, kie la infanoj, interesitaj pri esplorado de la naturo, povus trovi azilon, materialon kaj gvidadon je sia laboro. |aŭtoro = Arsenij Rusakov |verko = Rememoroj [manuskripto] |origina teksto = В нём помещался во время Октябрьской революции военный штаб района. Брат хотел, чтобы в том месте, где недавно звучало оружие, раздавались весёлые голоса детворы. Им была организована и станция юных любителей природы в Сокольниках. По мысли основателя, эта станция должна была служить местом, где дети, заинтересовавшиеся изучением природы, могли бы найти приют, материал и руководство в своей работе. }} La {{daton|3|12|1920}} li publikigis en gazeto "Kommunistiĉeskij trud" (Komunista Laboro) de la Moskva Soveto artikolon "Infanĝardeno estas la grajno de la komunista kulturo" ({{l-ru|Детский сад — зерно коммунистической культуры}}), en kiu li pledis pri neceso establi kaj perfektigi nombron de infanĝardenoj<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/c2470e16-9f03-4faa-bf13-9b4c585557b3/4?center=924+577 | titolo = Детский сад — зерно коммунистической культуры | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Русаков | persona nomo = И. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Коммунистический труд | volumo = | numero = 213 | paĝoj = 4 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1920-12-03 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Li planis krei tian stacion ankaŭ por junaj teknikistoj, sed tio efektiviĝis jam post lia morto<ref name="Барсуков40"/>. === Armea agado === [[Dosiero:Ivan Rusakov, unu el la lastaj fotoj.png|200px|eta|dekstra|Ivan Rusakov, unu el la lastaj fotoj.]] Jevdokija Rusakova skribis ke post la Jaroslavla Ribelo ^{[[:ru:Ярославское восстание|ru]]}, do somere 1918, li forveturis al [[Jaroslavlo]] por "restarigi tie vivon", supozeble por aranĝi medicinan helpon<ref name="Подвиг большевика11"/>. Lia frato Arsenij asertis ke Ivan Rusakov partoprenis ankaŭ armitajn ekzercojn kiel volontulo<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 41–42 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. {{Citaĵo |teksto = Foje somere, en dimanĉa tago — tio okazis verŝajne en 1919 — mi rimarkis sur la ŝoseo Sokolniki taĉmenton de homoj armitaj per fusiloj. Tio marŝis al militekzercoj volontuloj-laboristoj, inter ili marŝis en malnova jako, ĉirkaŭstreĉita per rimeno, kiel ordinara soldato — prezidanto de la distrikta Soveto Ivan Vasiljeviĉ Rusakov. |aŭtoro = Arsenij Rusakov |verko = Rememoroj [manuskripto] |origina teksto = Однажды летом, в воскресный день — это было, вероятно, в 1919 году, — я заметил на Сокольническом шоссе отряд людей, вооружённых винтовками. Это шли на войсковые занятия добровольцы-рабочие, среди них шагал в стареньком пиджаке, перетянутом ремнем, в качестве простого рядового — председатель районного Совета Иван Васильевич Русаков. }} Dum la 8-a kongreso de RKP(b), okazinta en Moskvo de la 18-a ĝis la {{dato|23|3|1919}}, Ivan Rusakov estis reprezentanto de la Moskva partia organizaĵo kun decida voĉo, membro de la organiza sekcio. En la listo de la delegitoj estis indikite ke li estas membro de la partio ekde 1917<ref>{{citaĵo el libro |titolo = [[:Commons:File:Протоколы VIII съезда РКП(б) (издание 1933 года).pdf|РКП(б). Съезд (1919; 8; Москва). Восьмой съезд РКП(б). 18-23 марта 1919 г.]] |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = Е. Ярославский |aliaj = |url = https://istmat.org/files/uploads/59364/protokoly_viii_sezda_rkpb.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1933 |origindato = 1919 |eldonejo = Партийное издательство |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 456, 464 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Komence de novembro (aŭ en oktobro)<ref name="Кондратьев"/> 1919 li ekveturis al la Suda fronto kie laŭ propono de estro de la sanitara administracio de tiu ĉi fronto Miĥail Barsukov li iĝis estro (plenrajtigito) de la sanitara inspektejo. Ivan Rusakov akceptis la proponon kaj estis sendita al la 12-a armeo de la Suda fronto kiel prezidanto de la milita-sanitara inspektejo<ref name="Музей Ивана Русакова">{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/be9d6d36-abbf-446e-b752-2d74851808da/4?center=934+1657 | titolo = Музей Ивана Русакова | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Кондратьев | persona nomo = В. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Московская правда | volumo = 14504 | numero = 234 | paĝoj = 4 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1967-10-04 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Poste en sia raporto li priskribis ekstreman situacion kiun li alfrontis<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 44–45 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>: {{Citaĵo |teksto = En [[Korosten]] mi devis okupiĝi ne nur kaj eĉ ne precipe pri ekzamenado, sed partopreni en organika laboro pro katastrofa situacio kaj neceso urĝe helpi al la kunlaborantoj. Malgraŭ mizeraj fortoj (unu kuracisto — provizora estro de la evakua kuracejo, ĵus nomumita kaj tute malsperta, politika komisaro kaj lia asistantino, tute embarasitaj, tri flegistinoj kaj ses sanitaroj), la evakua kuracejo estis inundita je malsanuloj. Akceptejo de la evakuejo aspektis terure, speciale sekvan tagon post nia alveno, kiam en ĝi en du hospitaloj de la evakua kuracejo kaj sur radoj akumuliĝis ĝis {{unuo|1000}} malsanuloj. Mi devis preni la administradon je miaj manoj, likvidi panikon kaj embarasitecon de la personaro, trankviligi furiozan amason de ruĝarmeanoj, emociiĝintaj pro la stato de la malsanuloj, aranĝi komunikadon kun komandestro kaj politika fako de la 47-a divizio, loka partia komitato. Kun ilia helpo mi sukcesis aranĝi rapide sanitaran urĝan servon por malŝarĝi la akceptejon de la evakuejo, ricevi novajn ejojn por ĝia vastigo kaj pli bona agordado, aranĝi mobilizadon de nelaboristaj elementoj por helpi la sanitarojn pri transportado de la malsanuloj kaj entombigado de la mortintoj, kelkdek kiuj akumuliĝis, trovi ĉarpentistojn kaj fornistojn, fortigi la medicinan personaron kaj ĝenerale la aparaton de la evakuejo (du kuracistoj estis ricevitaj de sanitara estro de la 47-a divizio), sanitaroj estis promesitaj el nebatala taĉmento, loka partia komitato donis bonan mastrumestron. |aŭtoro = Ivan Rusakov |verko = Raporto |origina teksto = В Коростене пришлось заняться не только и не столько обследованием, сколько принять участие в органической работе ввиду катастрофического положения и необходимости в экстренной помощи работникам. При наличии ничтожных сил (одного врача — врид начэвака, только что назначенного и совершенно неопытного, политкома и его помощницы, совершенно растерявшихся, трёх сестёр и шести санитаров), эвакопункт был наводнён больными. Эвакоприёмник представлял ужасную картину, особенно на следующий день нашего пребывания, когда в нём в двух госпиталях пункта и на колёсах скопилось до {{unuo|1000}} больных. Пришлось взять бразды правления в свои руки, ликвидировать панику и растерянность среди персонала, утихомирить бушующую толпу красноармейцев, взволнованных положением больных, установить связь с комдивом, начдивом и политотделом 47-й дивизии, местным парткомом. С их помощью удалось организовать наскоро санитарную летучку для разгрузки эвакоприёмника, заполучить новые помещения для его расширения и лучшего оборудования, провести мобилизацию нетрудового элемента в помощь санитарам для погрузки больных и похорон умерших, коих скопилось несколько десятков, найти плотников и печников, усилить медперсонал и вообще аппарат эвакопункта (два врача были получены от начсандива 47-й дивизии), санитары были обещаны из нестроевой команды, местный партком дал дельного завхоза. }} Li atentigis ke la armeo kvartiras en setlejoj, do la sano de la militistoj rekte dependas de tiu de la civiluloj, do necesas prizorgi ankaŭ la civilan loĝantaron, ĉar sanitara bonfarto de la civiluloj kaj armeanoj estas proksime interligitaj. Rilate la armeanojn li akcentis neceson de politika laboro. Laŭ propra iniciato li veturis al Moskvo kie aktive pledis pri neceso urĝe solvi sanitarajn problemojn de la 12-a armeo kaj fine ricevis flegistinojn, litaĵojn kaj kuracilojn<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 46–47 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. En sia letero, verkita en decembro 1919, kaj publikigita en ĵurnalo [[Izvestija]] la {{daton|14|2|1920}} sub titolo "El sanitaraj leteroj de la fronto" ({{l-ru|Из санитарных писем фронта}}) li priskribis plorindan sanitaran situacion ĉe la fronto kaj alvokis pli vaste uzi sperton de la [[Unua mondmilito]] kaj uzi komunistan fervoron por organizi "sanitaran Ruĝan Armeon"<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/34279598-0576-4cc3-8955-c98558e16868/1?center=2277+1422 | titolo = Из санитарных писем фронта (декабрь 1919 г.) | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Русаков | persona nomo = И. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = [[Izvestija]] | volumo = 880 | numero = 33 | paĝoj = 1 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1920-02-14 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. De la Suda fronto li skribas al sia amiko pri preteco perei por la altaj ideoj. {{Citaĵo |teksto = Perdi la vivon pro la granda afero, ne pro personaj sentoj, sed pro arda kredo, kie ĉio persona estas tiom for, for [...] Perei kiam kaj kie tio estas necese por la afero. |aŭtoro = Ivan Rusakov |verko = Letero al amiko<ref name="Имени Русакова"/> |origina teksto = Сложить голову за великое дело, не из личного чувства, а по пламенной вере, где все личное так далеко, далеко [...] Сложить тогда, когда и где это нужно для дела. }} La {{daton|25|1|1920}} laŭ ordono de la estro de la Ĉefa Milita-Sanitara Administracio Zinovij Solovjov, li estis forsendita de la fronto al Moskvo. Tie li mallongan tempon laboris kiel asistanto de estro de inspekta fako de la Ĉefa Milita-Sanitara Administracio pri politikaj aferoj, sed baldaŭ forlasis la sanservon kaj koncentriĝis je edukado<ref name="Новое"/><ref name="Барсуков48">{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 48 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Li evakuis plurajn lernejojn de la Sokolnika distrikto al [[Uralo]]<ref name="Имени Русакова"/>. Tiutempe Lenin jam konis Ivan Rusakov. Fine de februaro 1920 li akompanis leteron de neidentigita aŭtoro el la aparato de CK RKP(b) per notico: "Rusakov, estro de la sekcio de unueca lernejo, li estis reprezentanto en MONO [Moskva Sekcio de Popola Edukado], [[Lev Kamenev|Kamenev]] konas lin" ({{l-ru|Русаков, заведующий отделом единой школы, был представителем в МОНО, Каменев его знает}})<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Владимир Ильич Ленин. Биографическая хроника. Ноябрь 1919 — июнь 1920 |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://archive.org/details/8.-1919-1920-.-1977 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 8 |dato = 1977 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Политиздат |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 316 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Lev Kamenev de oktobro 1918 ĝis majo 1926 estis prezidanto de la prezidio de la Moskva Soveto, do li konis Ivan Rusakov per laboro en tiu ĉi institucio. La {{daton|31|3|1921}} laŭ lia propono kunsido de la ekzekutiva komitato de la Moskva Soveto komenciĝis per ekstaro omaĝe al Ivan Rusakov<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/ace2385e-e677-4c47-af58-bc50bf50c493/3?center=2948+1269 | titolo = Исполком Моск. Сов. Р. и К. Д. | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = [[Pravda (rusa gazeto)|Pravda]] | volumo = | numero = 70 | paĝoj = 3 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1921-04-01 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Li ekinteresiĝis pri la edukado kaj pedagogio ĝenerale dum liaj infanoj kreskis<ref name="Октябрьские дни110"/>. Komence de marto 1920 kiel membro de komisiono de la Tutlanda Centra Ekzekutiva Komitato (TCEK) li partoprenis ekzamenadojn fare de la Popola Komisariato pri Klerigado kaj la {{daton|20|3|1920}} la prezidio de la Moskva Soveto nomumis lin estro de la urba sekcio pri popola edukado<ref name="Барсуков48"/> (aŭ vic-estro). Sed, kiel rememoris lia kamarado Morozov: "Malsama pozicio ol tiu de la Popola Komisariato pri Klerigado rilate organizadon de lernejaj aferoj devigis lin forlasi la laboron pri popola klerigado"<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Октябрьские дни в Сокольническом районе: по воспоминаниям участников |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01006521171?page=116&rotate=0&theme=white |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1922 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Красная новь |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 112 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. La {{daton|7|11|1920}} Lenin faris paroladon dum solena kunveno okaze de la 3-a datreveno de la Oktobra revolucio, okazinta en la eksa teatrejo Rivoli en Sokolnika distrikto (aktuale: domo N 7 ĉe Sokolonika placo ^{[[:ru:Сокольническая площадь|ru]]}) kaj finis tiun ĉi kunsidon raporto de Ivan Rusakov<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/4e7cb1cb-66e7-4d76-b20a-d87fd8cfdc9c/1?center=1843+2409 | titolo = Торжественные заседания пленумов районных советов: Сокольнический район | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Коммунистический труд | volumo = | numero = 192 | paĝoj = 1 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1920-11-09 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Lia filino Jekaterina, naskiĝinta en 1906, rakontis poste ke inter ŝiaj unuaj rememoroj estis arda diskuto de Ivan Rusakov kun Lenin dum ŝi, ankoraŭ tre eta, umis ĉe iliaj piedoj<ref name="Ким Смирнов"/>. Kiel delegito de la Moskva partia organizaĵo, li partoprenis la 9-an kongreson de RKP(b)^{[[:ru:IX съезд РКП(б)|ru]]}, okazintan de la {{dato|29|3|}} ĝis la {{dato|5|4|1920}} en Moskvo, kaj aperis sur komuna foto de la delegitoj kun Lenin<ref>{{citaĵo el libro |titolo = [[:Commons:File:IX съезд РКП(б) (издание 1934 года).pdf|Девятый съезд РКП(б). март — апрель 1920 г.]] |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = Н. Л. Мещеряков |aliaj = |url = https://istmat.org/files/uploads/51515/9_sezd._1934_g.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1934 |origindato = |eldonejo = Партийное издательство |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 466 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref><ref name="Музей Ивана Русакова"/>. La {{daton|14|5|1920}} li petis sendi lin al la Okcidenta fronto dum la [[Pola-Soveta Milito]]^{[[:ru:Западный фронт РККА во время Гражданской войны|ru]]}, kiam komenciĝis mobilizado de la komunistoj en Moskvo<ref name="Новое">{{citaĵo el gazeto | url = https://web.archive.org/web/20250905132753/https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000199_000009_011946191&name=000199_000009_011946191-%D0%92%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0%20:%20%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B0%20:%20%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA%201969,%20%E2%84%96%20232,%2003%20%D0%BE%D0%BA%D1%82%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8F&doc_type=pdf | titolo = Новое об Иване Русакове | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Крылов | persona nomo = Ю. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Вечерняя Москва | volumo = (13968) | numero = 232 | paĝoj = 2 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1969-10-03 | alirdato = 2025-09-05 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>: {{Citaĵo |teksto = Mi petas lasi min al la Okcidenta fronto. Mi deziras iri kiel volontulo-ruĝarmeano, en plej malbona kazo kiel regimenta kuracisto — ne pli. Ke mi deziras iri al la fronto estas kompreneble por ĉiu ajn komunisto. Mian deziron iri kiel ordinara ruĝarmeano mi petas ne trakti kiel belan geston. [...] Por la afero de la klerigado la eventuala damaĝo pro foriro de unu laboranto estas mizera kompare al pli granda detruo, kiun ĝi spertos neeviteble — kaj neniu kapablas preventi tion — sekve de sendube peza kaj verŝajne longdaŭra lukto kontraŭ la blanka [[Pollando]]. Plian fojon mi petas permesi al mi iri kiel volontulo-ruĝarmeano al la armeo. Fizike mi estas ankoraŭ sufiĉe fortika. |aŭtoro = Ivan Rusakov |verko = Peto al la la Ekzekutiva Komisiono de la Moskva Partia Komitato [la {{daton|14|5|1920}}] |origina teksto = Прошу отпустить меня на Западный фронт. Желаю идти добровольцем-красноармейцем, в худшем случае полковым врачом — не более. Что я хочу идти на фронт — это понятно всякому коммунисту. Мое желание идти рядовым красноармейцем прошу не считать красивым жестом. Что я хочу идти на фронт — это понятно всякому коммунисту. Мое желание идти рядовым красноармейцем прошу не считать красивым жестом. [...] Для дела просвещения тот ущерб, который возможен из-за ухода одного работника, ничтожен по сравнению с той еще большей разрухой, которой подвергнется оно неминуемо — и никто не в силах предотвратить это — вследствие несомненной тяжести и, вероятно, затяжной борьбы с белой Польшей. Еще раз прошу разрешить мне идти добровольцем-красноармейцем в действующую армию. Физически я еще достаточно крепок. }} Evidente tiukaze lia peto estis rifuzita. En la raporto pri kunsido de la Moskva partia komitato, okazinta la {{daton|11|6}}, li estis markita kiel "mobilizito", sed jam la {{daton|20|6}} aperis korektiga artikoleto, dirinta ke li ne estis mobilizita<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/7d78320e-530a-4f50-bf4b-b1c747ec8dfa/3?center=1092+2007 | titolo = Поправка | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Коммунистический труд | volumo = | numero = 74 | paĝoj = 3 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1920-06-20 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Li estis delegito de la 9-a kongreso de RKP(b), okazinta de la {{dato|29|3}} ĝis la {{dato|5|4|1920}}. La {{daton|21|5|1920}} li estis elektita membro de la Moskva Partia Komitato de la distrikto Sokolniki<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 48–49 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. === Morto === [[Dosiero:Кронштадт. Мануильского 2Б (анат. театр)2.jpg|200px|eta|dekstra|Kronŝtadta Mara Hospitalo, 2017.]] [[Dosiero:Некролог И. В. Русакова (Правда, 27.03.1921).png|200px|eta|dekstra|Nekrologo en la ĵurnalo [[Pravda (rusa gazeto)|Pravda]], la {{dato|27|3|1921}}.]] [[Dosiero:Kremlin Wall Necropolis - Mass Grave No. 5 - Armand - Reed - Rusakov - Pekalov.jpg|200px|eta|dekstra|Surskribo ĉe la [[Nekropolo en la muro de la Kremlo]] ([[Moskvo]]).]] Li estis delegito de la 10-a kongreso de RKP(b), okazinta de la 8-a ĝis la {{dato|16|3|1921}}, kaj estis inter 300 delegitoj kiuj partoprenis sturmon de la [[Kronŝtadta ribelo|ribelinta Kronŝtadto]] malgraŭ longdaŭra malsano, pro kiu li eĉ ricevis forpermeson por trapasi kuracadon en sanatorio<ref name="Его имени (Иван Васильевич Русаков)"/><ref name="Кондратьев"/>. Li estis kuracisto de bandaĝa taĉmento ĉe taĉmento de Jurij Sablin ^{[[:ru:Саблин, Юрий Владимирович|ru]]} ({{l-ru|врач перевяз. отряда при отряде т. Саблина}})<ref name="Сборник лиц, награжденных орденом Красного Знамени"/>. Antaŭ ol forveturi al sanitara administracio de la Suda Armea Grupo, lokita en la urbo [[Lomonosov|Oranienbaum]], li sendis en Moskvon la lastan leteron al siaj ifanoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 49 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>: {{Citaĵo |teksto = Infanoj miaj! Mi veturos al Oranienbaum. Ne zorgu, mi baldaŭ alvenos — post unu semajno, maksimume post du. Mi forte, forte kisas vin ĉiujn. Paĉjo. La {{dato|16|3|1921}}. |aŭtoro = Ivan Rusakov |verko = Letero al siaj infanoj [la {{dato|16|3|1921}}] |origina teksto = Ребятки мои! Я поеду в Ораниенбаум. Не беспокойтесь, я скоро приеду — через неделю, самое большое — через две. Крепко, крепко целую вас всех. Папена. 16 марта 1921 года. }} Nokton antaŭ la sturmo, okazinta la {{daton|18|3|1921}}, Ivan Rusakov estis nomumita politika komisaro de la Kronŝtadta Mara Hospitalo. Post kiam la hospitalo estis okupita de la sturmantoj, li komencis ĝian ekzamenadon, irinte tra la ĉambroj kaj interalie liberiginte arestitajn malsanulojn fermitajn en kraditaj ĉambroj. Tiutempe lin aliris grupo da matrosoj kaj forkondukis ien. Post 4 tagoj la korpo de la mortpafita Rusakov estis trovita en la hospitala korto, en defluejo. Ĝi estis transportita al Moskvo kaj sepultita en la [[Nekropolo en la Kremla Muro]]<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 51–52 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Morozov en rememoroj skribis ke Rusakovon aliris 5 matrosoj, kiuj demandis ĉu li estas komunisto kaj ricevinte jesan respondon ili diris ke li estos mortpafita kaj kondukis lin al sia komandanto-ribelulo. Rusakov respondis: "Nu bone, pafu. Min vi mortpafos, sed la komunismon — neniam" ({{l-ru|Что-ж, стреляйте. Меня вы расстреляете, а коммунизм — никогда}})<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Октябрьские дни в Сокольническом районе: по воспоминаниям участников |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01006521171?page=117&rotate=0&theme=white |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1922 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Красная новь |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 113 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Historiisto Vladimir Kondratjev en 1962 indikas aliajn cirkonstancojn kaj eĉ la mortodaton, asertinte ke Ivan Rusakov estis mortigita vespere la {{daton|23|2}} kiam li sin klinis super lito de grave malsana paciento kaj lin pafis kaŝe "freneziĝinta blankulo"<ref name="Кондратьев"/>. Aliloke li skribis ke Rusakov estis mortigita du tagojn post la subpremo de la ribelo"<ref name="Врач-коммунист: К 85-летию"/>. La ĵurnalo [[Pravda (rusa gazeto)|Pravda]] en nekrologo, publikigita la {{daton|26|3|1921}} priskribis lian morton koncize kaj sufiĉe nebule: {{Citaĵo |teksto = Marŝante kune kun la atakintoj en la ĉeno, helpante al vunditoj, kamarado Rusakov partoprenis la sturmon de Kronŝtadto, kaj post la okupo estis nomumita komisaro de la komuna mara hospitalo. Post enposteniĝo, dum ekzamenado de la korpusoj, kamarado Rusakov estis perfide murdita de iu blankulo. |aŭtoro = |verko = I. V. Rusakov (Nekrologo)<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/153a4bbe-1506-4902-b98d-f939aa9e5085/3?center=3838+3005 | titolo = И. В. Русаков (Некролог) | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = [[Pravda (rusa gazeto)|Pravda]] | volumo = | numero = 65 | paĝoj = 3 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1921-03-26 | alirdato = 2026-07-19 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref> |origina teksto = Идя вместе с наступавшими в цепи, помогая раненым, тов. Русаков участвовал во взятии Кронштадта, и после взятия был назначен комиссаром сводного морского госпиталя. По вступлении в должность, во время обхода корпусов, тов. Русаков был предательски убит каким-то белогвардейцем. }} Vladimir Manuĥin en 1932 rakontis alian version. {{Citaĵo |teksto = Kaj jen, kiam la ribelo ankoraŭ ne estis komplete subpremita kaj nur parto de la urbo estis okupita, li komencis ekzamenadon de malliberejaj hospitaloj. En unu el ĉambroj al li venis iu kuracisto kaj petis ekzameni alian konstruaĵon en la korto, kie kvazaŭ troviĝis en tre malbonaj kondiĉoj militkaptitoj. Rusakov tuj akceptis kaj ekmarŝis al la korto. Tie lin ĉirkaŭis grupo da blankuloj, senarmis kaj sendis al ankoraŭ ne likvidita stabo de la blankuloj. Pridemandado estis mallonga. Pli mallonga estis la verdikto — "mortpafi"! Trankvile kaj kun granda malestimo aŭskultis Ivan Vasiljeviĉ Rusakov la "verdikton" kaj diris: "La komuniston vi mortpafos, la komunismon — neniam!" |aŭtoro = Vladimir Manuĥin |verko = Je lia nomo (Ivan Vasiljeviĉ Rusakov)<ref name="Его имени (Иван Васильевич Русаков)"/> |origina teksto = И вот, когда восстание целиком еще не было подавлено и только часть города была занята, он приступил к осмотру тюремных больниц. В одной из палат к нему подошел какой-то врач и попросил осмотреть другое здание во дворе, где якобы находились в очень тяжелых условиях военнопленные. Русаков немедленно согласился и отправился во двор. Там его окружила группа белогвардейцев, обезоружила и отправила в еще неликвидированный штаб белых. Допрос был краток. Еще короче приговор — «расстрелять»! Спокойно и с большим презрением выслушал Иван Васильевич Русаков «приговор» и сказал: «Коммуниста расстреляете, коммунизм — никогда!» }} Li mencias ke la lastan mesaĝon Rusakov sendis vespere la {{dato|17|3}}. Nokte de la 17-a al la 18-a li estis mortpafita. Li skribis ke la korpo de Rusakov estis kripligita pro kolbobatoj kaj sesfoje trapafita<ref name="Его имени (Иван Васильевич Русаков)"/>. Ankaŭ Jevdokija Rusakova skribis ke oni alportis lin kun 6 kugloj en la brusto<ref name="Подвиг большевика11"/>. == Sepulto == La sepulto okazis la {{daton|27|3|1921}}. La korpo estis alportita de Petrogrado je la 12-a horo al [[Leningrada stacidomo (Moskvo)|Nikolaa Fervoja Stacidomo]] en Moskvo kaj starigita en la Blanka Halo de la [[Urbestrejo de Moskvo|sidejo de la Moskva Soveto]] por adiaŭo. Je la 15-a la korpo estis portita al la Ruĝa placo kie okazis la sepulto. La ĉerko estis transportita sur funebra koĉo, ornamita de pluraj florkronoj, la ceremonion akompanis pluraj paroladoj kaj orkestra muziko<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/8f783c89-3e5e-492c-99ef-e0a460bad969/1?center=973+2218 | titolo = [Некролог и объявление о похоронах] | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = [[Pravda (rusa gazeto)|Pravda]] | volumo = | numero = 65 | paĝoj = 1 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1921-03-26 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/152e15fe-b1d4-4c39-93d1-fce3fdb3ad6e/4?center=2695+2042 | titolo = Похороны тов. Русакова | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = [[Izvestija]] | volumo = 1210 | numero = 67 | paĝoj = 4 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1921-03-29 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/25df94d3-8759-4ccd-bd66-40ae243d2b3d/2?center=1824+2189 | titolo = Похороны тов. Русакова | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Коммунистический труд | volumo = | numero = 303 | paĝoj = 2–3 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1921-03-29 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Regionografo Oleg Moisejev, renkontiĝinta en 1955 kun Andrej Nikiforoviĉ Konovalov, veterano de la tramremizo en Sokolniki, membro de la unua Moskva Soveto, membro de la prezidio de la Sokolnika Soveto, ke li sepultis ties prezidanton Ivan Rusakov<ref name="Имени Русакова"/>. == Familio == [[Dosiero:Aleksandra Panova en Jalutorovsko, 1908.png|200px|eta|maldekstra|Aleksandra Panova en Jalutorovsko, 1908.]] Preskaŭ du jarojn li pasigis apud la grave malsaniĝinta patrino, persone asistante ŝin, inkluzive du monatojn en [[Krimeo]], kie ŝi trapasis rehabilitadon. Komence de 1905 ŝi malvarmumis, grave malsaniĝis per [[pneŭmonito]] kaj mortis malgraŭ ĉiuj liaj klopodoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 12–13 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Baldaŭ post tio li edziĝis al helpkuracistino ({{l-ru|фельдшер}}) Aleksandra Vasiljevna Panova, kiun li konis delonge kiel kolegon<ref name="Барсуков13">{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 13 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. La {{JULGREGDATO|17|11|1907|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} en Jalutorovsko naskiĝis lia filino Jevdokija, nomita tiel omaĝe al sia avino<ref name="Евдокия Русакова">{{citaĵo el la reto | url = https://tyumedia.ru/216821.html | titolo = Евдокия Русакова, дочь «красного доктора» | titolo-aldono = | alirdato = 2025-08-30 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Павел Белоглазов | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2017-11-08 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Jalutorovskaja Ĵizn | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20250125115049/https://tyumedia.ru/216821.html | arkivdato = 2025-01-25 | citaĵo = }}</ref>. La {{JULGREGDATO|7|10|1909|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} naskiĝis filino Jekaterina (1909–1996). Aŭtune 1918 pro [[ftizo]] mortis lia edzino<ref name="Евдокия Русакова"/>. La familio tiutempe spertis gravan malsufiĉon de nutraĵoj. Laŭ rememoroj de Morozov, ili havis nur terpomojn kaj betojn, la mortanta edzino revis pri peco da sukero. Laboristoj de la fabriko de fruktakvoj, lokita en Sokolniki, alportis keston de siaj produktoj, sed li rifuzis dirinte ke ankaŭ ŝi malakceptos ricevi ion pli ol la ordinaraj laboristoj<ref name="Имени Русакова">{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/017832d8-ea7f-4267-9d53-1ae5a1eaebed/2?center=1768+2486 | titolo = Имени Русакова | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Моисеев | persona nomo = О. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Вечерняя Москва | volumo = 9682 | numero = 242 | paĝoj = 2 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1955-10-12 | alirdato = 2026-07-19 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. La {{daton|18|3|1921}} pereis ankaŭ Ivan Rusakov. Post la morto de la gepatroj, la infanoj estis duonforgesitaj, malbone vestataj kaj nutrataj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Октябрьские дни в Сокольническом районе: по воспоминаниям участников |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01006521171?page=118&rotate=0&theme=white |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1922 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Красная новь |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 113–114 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. [[Dosiero:Экскурсия юннатов Биостанции на озеро Сенеж (1919 год).png|200px|eta|dekstra|Ekskurso de la biologia stacio al lago [[Seneĵ (lago)|Seneĵ]]. Maldekstre (sidas) Viktor Ganŝin, dekstre (pentras) Jevdokija Rusakova. [[Moskva provinco]], 1919]] Jevdokija kaj Jekaterina estis edukitaj en arbara lernejo-kolonio ĉe biologia stacio de junaj naturalistoj, fondita de ilia patro<ref name="Из истории развития юннатского движения в России27">{{citaĵo el libro |titolo = Из истории развития юннатского движения в России // Движение юных натуралистов в России: от истоков до современности |lasta = Сенчилова |unua = К. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. В. Козин, Н. Е. Медведева, К. В. Сенчилова, А. И. Григорьева |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2023 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = ФГБОУ ДО ФЦДО |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = 978-5-87953-721-5 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 27 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Jevdokija finis la Moskvan Arta-Teknikan Instituton, okupiĝis pri dezajno, laboris interalie en la Moskva Arta Fondaĵo. En la 1970-aj ŝi vizitis Jalutorovskon, kie en la domo de kulturo ŝi rakontis publike pri sia patro. Ŝi amikiĝis kun direktoro de loka muzeo Nikolaj Zubarev kaj pluraj ŝiaj pentraĵoj venis al la muzea kolekto, inkluzive portreton de ŝia patro kun fusilo enmane<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://starina.net/m/5Yq8ge#slide2 | titolo = Документ. Письмо Русаковой Евдокии Ивановны, дочери политссыльного Русакова Ивана Васильевича, Зубареву Николаю Васильевичу, директору Ялуторовского краеведческого музея Памяти декабристов, с сообщением об отправке посылки с 16-ю авторскими работами в технике «пастель» для музея. СССР, г. Москва. 1982 г. | titolo-aldono = | alirdato = 2026-07-08 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = la Jalutorovska Regiona Muzeo | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20260708115237/https://starina.net/m/5Yq8ge#slide2 | arkivdato = 2026-07-08 | citaĵo = }}</ref><ref name="Евдокия Русакова"/>. Sergej iĝis inĝeniero, fakulo pri aŭtomobila konstruado<ref name="Евдокия Русакова"/>. Jekaterina iĝis ĵurnalistino kaj laboris en la ĵurnalo [[Komsomolskaja Pravda]]. Kunlaborantoj priskribis ŝin kiel virinon inteligentan kaj delikatan. Ŝi estis amikino de verkisto [[Miĥail Priŝvin]], estis donacanta al ŝi siajn librojn kun surskribo: "Al la [[Ruĝĉapulino]] de la maljuna Griza Lupo" ({{l-ru|Красной шапочке от старого Серого волка}}), aludante ruĝan trikitan ĉapon, kiun ŝi efektive surportis junaĝe<ref name="Ким Смирнов">{{citaĵo el la reto | url = https://yarcenter.ru/articles/culture/literature/kim-smirnov-skolko-dney-mezhdu-22-iyunya-i-9-maya-ili-chetyre-fronta-yulii-druninoy-iz-lichnog-74234/ | titolo = Ким Смирнов: Сколько дней между 22 июня и 9 мая, или четыре фронта Юлии Друниной. Из личного дневника | titolo-aldono = | alirdato = 2026-07-22 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Ким Смирнов | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2014-05-27 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Культурная революция | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20160809195049/https://yarcenter.ru/articles/culture/literature/kim-smirnov-skolko-dney-mezhdu-22-iyunya-i-9-maya-ili-chetyre-fronta-yulii-druninoy-iz-lichnog-74234/ | arkivdato = 2016-08-09 | citaĵo = }}</ref>. En la domo de kulturo de Rusakov de la 1950-aj ĝis la 1980-aj la {{daton|7|10}}, okaze de la naskiĝtago de Ivan Rusakov, ĉiujare okazis renkontiĝoj kun liaj familianoj<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/e084529f-bc84-426d-9ccf-1b3a115f853e/3?center=2161+788 | titolo = Дом культуры имени И. В. Русакова | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Копылова | persona nomo = Е. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Вечерняя Москва | volumo = 19413 | numero = 229 | paĝoj = 3 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1987-10-06 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Lia frato Arsenij (1885—1953) iĝis fama nekropsiisto, partoprenis nekropsion de [[Stalin]]. Filoj de lia fratino Maria ankaŭ famiĝis: Konstantin Velling (1889—1920) iĝis kuracisto, Boris Velling ^{[[:ru:Борис Константинович Веллинг|ru]]} (1892—1923) iĝis piloto kaj partoprenis la unuajn longdistancajn flugojn en Sovetunio. Filo de lia fratino Jekaterina, Viktor Ganŝin ^{[[:ru:Русаков, Арсений Васильевич|ru]]} (1903—1959) iĝis konata aktoro kaj reĝisoro. == Memoro == [[Dosiero:Moscow RusakovWorkersClub 2253.jpg|200px|eta|dekstra|Klubo de Rusakov. Moskvo, 2017.]] [[Dosiero:Moscow Rusakovskaya7k3 (31045391250).jpg|200px|eta|dekstra|Strato Rusakovskaja. Moskvo, 2016.]] [[Dosiero:Rusakovskaya Nab (B Matrossky) 1 Aug 2009 03.JPG|200px|eta|dekstra|Kajo Rusakovskaja. Moskvo, 2009.]] [[Dosiero:Moscow, Rusakovskaya Embankment, tram depot (31085895450).jpg|200px|eta|dekstra|Tramremizo Rusakov sur la kajo Rusakovskaja. Moskvo, 2023.]] [[Dosiero:General cargo ship Ivan Rusakov - UNITAS.JPEG|200px|eta|dekstra|Kargoŝipo "Ivan Rusakov", 1979.]] Omaĝe al li estas nomitaj: * Strato Rusakovskaja en Moskvo — eksa Sokolnika ŝoseo ({{l-ru|Сокольническое шоссе|t=Sokolniĉeskoje ŝosse}}), alinomita la {{daton|9|7|1921}}<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/c54c8898-aab9-41b4-9699-410f520bb97d/4?center=1438+674 | titolo = Обязательное постановление президиума М.С.Р.К. и К.Д. от 9 июля 1921 г. "О переименовании некоторых улиц Москвы" | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Коммунистический труд | volumo = | numero = 391 | paĝoj = 4 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1921-07-21 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>; * Riverkajo Rusakovskaja — eksaj Malnova Palaca Kajo ({{l-ru|Старая Дворцовая набережная|t=Staraja Dvorcovaja Nabereĵnaja}}) kaj Tendara Palaca Kajo ({{l-ru|Лагерная набережная|t=Lagernaja Nabereĵnaja}}), kunigitaj en 1936<ref name="Русаковская набережная">{{citaĵo el la reto | url = https://mu-sokolniki.ru/index.php/novosti/116-rusakovskaya-naberezhnaya | titolo = Русаковская набережная | titolo-aldono = | alirdato = 2025-09-07 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2022-08-03 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Sokolniki (distrikto de Moskvo)]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20250907021329/https://mu-sokolniki.ru/index.php/novosti/116-rusakovskaya-naberezhnaya | arkivdato = 2025-09-07 | citaĵo = }}</ref>. Ĝi estis alinomita en aŭgusto 1921 laŭ peto de laboristoj de la Nov-Sokolnika tramremizo<ref name="Русаковский парк"/>; * Tramremizo Rusakov en [[Moskvo]]^{[[:ru:Трамвайное депо имени Русакова|ru]]} ({{l-ru|Трамвайное депо имени Русакова}}) — eksa Nov-Sokolnika remizo ({{l-ru|Ново-Сокольнический парк}}), alinomita en aŭgusto 1921 laŭ peto de ties laboristoj<ref name="Русаковский парк">{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/448fc7fb-2fb4-40a4-8e69-25995d98fd62/2?center=1428+1929 | titolo = Русаковский парк | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Коммунистический труд | volumo = | numero = 414 | paĝoj = 2 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1921-08-17 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>; * Domo de kulturo de Rusakov^{[[:ru:Дом культуры имени Русакова|ru]]} en Sokolniki (Moskvo), konstruita en 1927–1929 laŭ projekto de Konstantin Melnikov<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://www.culture.ru/institutes/13838/klub-imeni-i-v-rusakova | titolo = Клуб имени И.В. Русакова | titolo-aldono = | alirdato = 2025-09-07 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = culture.ru | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20250706053355/https://www.culture.ru/institutes/13838/klub-imeni-i-v-rusakova | arkivdato = 2025-07-06 | citaĵo = }}</ref>; * Hospitalo N 2 de I. V. Rusakov en Moskvo — en 1991 ricevinta sian antaŭan nomon la ''Infana Urba Klinika Hospitalo de Sankta Vladimiro''^{[[:ru:Детская городская клиническая больница святого Владимира|ru]]}<ref>{{citaĵo el la reto | url = http://www.rusakovka.ru/about/1.php | titolo = Исторический очерк Московской детской больницы Святого Владимира | titolo-aldono = | alirdato = | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = В. Г. Андрющенко | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2010-01-14 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = la Infana Urba Klinika Hospitalo de Sankta Vladimiro | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20100409135616/http://www.rusakovka.ru/about/1.php | arkivdato = 2024-09-12 | citaĵo = }}</ref>; * Strato Rusakov en [[Jalutorovsko]]; * Kargoŝipo "Ivan Rusakov" (voknomo UQWZ; [[Internacia Mara Organizaĵo|IMO]] 7384211), finkonstruita la {{daton|28|12|1974}} en la ŝipfarejo de [[Gdansko]] ([[Pollando]]) kadre de la projekto V-465 "Gvardio de Lenin" ({{l-ru|Ленинская гвардия|t=Leninskaja Gvardija}}) por la Estona Marnaviga Kompanio ({{l-ru|Эстонское морское пароходство}}). En 1992 ĝi estis alinomita kiel "Kuusalu". La {{daton|17|01|1998}} ĝi estis eksigita kaj enrubujigita en la ŝiprubuigejo en la urbeto Alang ([[Guĝaratio]], [[Barato]])<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://fleetphoto.ru/projects/2884/ | titolo = Проект B-46 (ПНР), тип Ленинская гвардия | titolo-aldono = Универсальные/генгруз | alirdato = 2025-09-09 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = fleetphoto.ru | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20210126045308/https://fleetphoto.ru/projects/2884/ | arkivdato = 2021-07-26 | citaĵo = }}</ref><ref>{{citaĵo el la reto | url = https://www.balticshipping.com/vessel/imo/7384211 | titolo = KUUSALU, IMO 7384211 | titolo-aldono = | alirdato = 2025-09-09 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = balticshipping.com | paĝoj = | lingvo = en | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref>. Memortabuloj: * Marmora memortabulo, instalita en 1969, sur la Mararmea hospitalo en Kronŝtadto (strato Manuilskij, N 2) tekstas: "Ĉi tie en 1921 estris la hospitalon aktiva partopreninto de la revolucia movado, unu el la unuaj organizintoj de la sovetia sanservo, delegito de la 10-a kongreso de RKP(b), membro de la partio ekde 1905, kuracisto Ivan Vasiljeviĉ Rusakov. Li pereis la {{daton|20|3|1921}} de la manoj de la malamikoj de la revolucio"<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://encspb.ru/object/2805529159?lc=ru | titolo = Русакову И. В., мемориальная доска | titolo-aldono = | alirdato = 2025-09-04 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Enciklopedio de Sankt-Peterburgo | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240803004537/https://encspb.ru/object/2805529159?lc=ru | arkivdato = 2024-08-03 | citaĵo = }}</ref>; * Metala memortabulo sur la Domo de kulturo de Rusakov (lia patronomo estas skribita erare — ''M'' anstataŭ ''V''). Duetaĝa ligna domo en kiu li loĝis en Jalutorovsko, troviĝanta en strato Svobodi, N 44 (Libereco; tiutempe strato [[Aleksandro la 2-a (Rusio)|Aleksandro la 2-a]]), havas statuson de kultura heredaĵo. La domo estis konstruita fine de la 19-a — komence de la 20-a jarcentoj kaj havas areon je {{unuo|250|m|2}}. En 2023 oni planis sekvan jaron komenci ĝian restaŭradon<ref name="Дом врача Ивана Русакова"/>. En 2025 ĝia stato estis konsiderata malkontentiga, ĝi estis municipa posedaĵo kaj oni serĉis investonton por la restaŭrado<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://xn--80aicbopm7a.xn--d1aqf.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82/2140 | titolo = Дом, в котором в 1906–1909 гг. жил врач, большевик Русаков Иван Васильевич | titolo-aldono = | alirdato = 2025-09-04 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = la Ministerio pri Kulturo de Rusio | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20250904070002/https://xn--80aicbopm7a.xn--d1aqf.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82/2140 | arkivdato = 2025-09-04 | citaĵo = }}</ref>. Gladiolo ''Ivan Rusakov'', kreita de junaj naturalistoj el la stacio fondita de Ivan Rusakov, en 1987 estis plantata apud la muro de la Moskva Kremlo<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/dfc20770-5784-44d5-b166-a956eca1ffd4/2 | titolo = Красный доктор | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Песков | persona nomo = О. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Вечерняя Москва | volumo = 19466 | numero = 282 | paĝoj = 2 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1987-12-09 | alirdato = 2025-09-05 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. En 1955 oni skribis ke por infana koruso de la Domo de kulturo de Ivan Rusakov estis verkita kanto "Ni estas rusakovanoj" ({{l-ru|Мы — русаковцы}})<ref name="Имени Русакова"/>. == Premioj == Postmorte li estis premiita je la [[Ordeno de Ruĝa Standardo (Sovetunio)]] "pro merito en la batalo la 17-an — la {{daton|18|3|1921}} ĉe la urbo Kronŝtadto"<ref name="Новое"/><ref name="Павлучкова72">{{citaĵo el gazeto | url = https://web.archive.org/web/20250904075711/https://pc05.twirpx.net/3512/3512923_E10268EA/sovetskoe_zdravookhranenie_1971_no_06.pdf | titolo = Жизнь, отданная великой цели (К 50-летию со дня смерти Ивана Васильевича Русакова) | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Павлучкова | persona nomo = А. В. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Советское здравоохранение | volumo = | numero = 6 | paĝoj = 72 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1971 | alirdato = 2025-09-04 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. La ordono N 65 de la Revolucia Milita Konsilio ^{[[:ru:Революционный военный совет|ru]]} estis eldonita en 1922<ref name="Сборник лиц, награжденных орденом Красного Знамени">{{citaĵo el libro |titolo = [[:Commons:File:Сборник лиц, награжденных орденом Красного Знамени и почетным революционным оружием (1926).pdf|Сборник лиц, награжденных орденом Красного Знамени и почетным революционным оружием]] |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1926 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Государственное военное издательство |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 211 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. == Literaturo == === Verkoj === # К казуистике макроглоссии // Детская медицина. III, 1903. N 3. p. 178—186. # Случай гоноррейного артрита // Детская медицина. 1903. N 6. p. 367—374. # Программа чтения о холере. # Опыт применения предохранительных прививок скарлатинозной вакцины Габричевского в Ялуторовске. «Врачебная газета», № 13, 1912. # Популяризация гигиенических знаний на Всероссийской гигиенической выставке. «Общественный врач» № 7, 1913. # Из материалов 2-го съезда представителей Всероссийского союза городов. «Общественный врач» № 3, 1916. # О союзной организации врачей. «Общественный врач» № 3, 1916. # О ближайших задачах Общества врачей г. Москвы и Московской губернии. «Общественный врач» № 10, 1916. # К вопросу об организации врачей. «Врачебная газета» № 13, 1917. # Из итогов профессионального объединения врачей и Пироговское общество. «Врачебная жизнь» № 3, 1917. # Общественная медицина и социалистические партии. «Врачебная жизнь» № 6—7, 1917. # Письмо в Правление Пироговского общества 26 ноября 1917 г, «Общественный врач» № 3—4, 1918. # Союз медицинского персонала на платформе признания власти Советов. «Известия советской медицины» № 1, 1918. # Советские медицинские работники о «пироговцах». «Известия советской медицины» № 1, 1918. # Из жизни санитарной организации г. Москвы. «Известия советской медицины» № 2—3, 1918. # О соотношении государственной и страховой медицины «Известия советской медицины» № 5—6, 1918. # О состоянии санчасти 12-й армии Юго-западного фронта в конце 1919 г. Рукопись. === Pri li === * {{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = <!-- loko de la fonta informo --> |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }} ''55 paĝoj'' * {{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков. [1877-1921]: [Сборник материалов] |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = М. И. Барсуков |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = Деятели советского здравоохранения |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1952 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Институт санитарного просвещения |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = <!-- loko de la fonta informo --> |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }} ''24 paĝoj'' * {{citaĵo el libro |titolo = Жизнь Ивана Русакова: Наброски к биографии большевика |lasta = Подляшук |unua = П. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1961 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Книжное издательство |loko = Калинин |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = <!-- loko de la fonta informo --> |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }} ''68 paĝoj'' * {{citaĵo el libro |titolo = Повесть о "красном докторе" |lasta = Подляшук |unua = П. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1967 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = <!-- loko de la fonta informo --> |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }} * {{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков |lasta = Русакова |unua = Е. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1986, 2014 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = ООО "ИПТК "Логосвос" |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = <!-- loko de la fonta informo --> |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }} ''(sonlibro, voĉlegita de V. Gerasimov; daŭro 30 minutoj 41 sekundoj)'' * {{citaĵo el gazeto | url = https://archive.org/details/istoricheskii-arkhiv-1955_1961_6/page/228/mode/2up?view=theater | titolo = Лекция врача-большевика И. В. Русакова крестьянам (1905) | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Хохлов | persona nomo = В. Д. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Исторический архив | volumo = | numero = 6 | paĝoj = 228 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1961 | alirdato = 2025-09-01 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }} * {{citaĵo el gazeto | url = https://archive.org/details/1962.-no-12. | titolo = Врач-большевик Иван Васильевич Русаков (К 85-летию со дня рождения) | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Слонимская | persona nomo = И. А. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Советское здравоохранение | volumo = | numero = 12 | paĝoj = 32–35 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1962 | alirdato = 2026-07-25 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }} * {{citaĵo el gazeto | url = https://web.archive.org/web/20250904105921/https://pc05.twirpx.net/3512/3512772_3C15E8A4/sovetskoe_zdravookhranenie_1963_no_10.pdf | titolo = И. В. Русаков в сибирской ссылке | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Видута | persona nomo = В. К. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Советское здравоохранение | volumo = | numero = 10 | paĝoj = 71–76 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1963 | alirdato = 2025-09-04 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }} * {{citaĵo el gazeto | url = https://web.archive.org/web/20250904075711/https://pc05.twirpx.net/3512/3512923_E10268EA/sovetskoe_zdravookhranenie_1971_no_06.pdf | titolo = Жизнь, отданная великой цели (К 50-летию со дня смерти Ивана Васильевича Русакова) | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Павлучкова | persona nomo = А. В. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Советское здравоохранение | volumo = | numero = 6 | paĝoj = 69–72 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1971 | alirdato = 2025-09-04 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }} * {{citaĵo el gazeto | url = https://archive.org/details/1977.10 | titolo = Подвиг большевика | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Русакова | persona nomo = Е. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Junij Naturalist | volumo = | numero = 10 | paĝoj = 10–11 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1977-10 | alirdato = 2026-07-09 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }} == Vidu ankaŭ == * [[Rusia revolucio de 1905]] * [[Kronŝtadta ribelo]] == Referencoj == {{Referencoj|2}} {{Projektoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Rusakov, Ivan}} [[Kategorio:Entombigitoj en la Nekropolo ĉe la Kremla Muro]] [[Kategorio:Naskiĝintoj la 7-an de oktobro]] [[Kategorio:Mortintoj la 18-an de marto]] [[Kategorio:Rusiaj revoluciuloj]] [[Kategorio:Bolŝevikoj]] [[Kategorio:Ekzilitoj al Jalutorovsko]] [[Kategorio:Rusiaj pediatroj]] [[Kategorio:Rusiaj pedagogoj]] [[Kategorio:Ekzekutitoj en la 20-a jarcento]] [[Kategorio:Pafekzekutitoj]] [[Kategorio:Homoj de la Rusia revolucio de 1905]] [[Kategorio:Kronŝtadta ribelo]] [[Kategorio:Distrikto Sokolniki (Moskvo)]] [[Kategorio:Personoj de Moskvo]] [[Kategorio:Personoj de Tvera provinco]] 8nawna61bnba375tf3ptwtj8ced7yul 9490270 9490256 2026-10-08T10:11:43Z RG72 11847 9490270 wikitext text/x-wiki {{Redaktata|[[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 10:11, 8 okt. 2026 (UTC)}} {{Informkesto politikisto |honora titolo = |nomo = Ivan Rusakov |honora sufikso = |dosiero = Ivan Rusakov.png |grandeco de dosiero = |malgranda dosiero = |priskribo = |partio = la [[Rusia Socialdemokratia Laboristpartio (Bolŝevikoj)]] <!-- personaj informoj --> |dato de naskiĝo = la {{JULGREGDATO|7|10|1877|akuzativo=jes}} |loko de naskiĝo = la Rusia imperio |dato de morto = la {{daton|18|3|1921}} |loko de morto = [[Kronŝtadto]], [[RSFSR]] |nacieco = ruso |edzo/ino = Aleksandra Vasiljevna Panova |rilatoj = |infanoj = Sergej, Jevdokija, Jekaterina |sidejo = |alma_mater = la Imperiestra Moskva Universitato |okupo = |profesio = pediatro |religio = |subskribo = |ttt = |notoj = }} '''Ivan Vasiljeviĉ Rusakov''' ({{l-ru|Иван Васильевич Русаков}}; naskiĝis la {{JULGREGDATO|7|10|1877|akuzativo=jes}}, fervojstacio Podsolneĉnaja de la Nikolao-fervojlinio^{[[:ru:Николаевская железная дорога|ru]]}, Klina distrikto, Moskva gubernio, la Rusia imperio<ref name="Октябрьские дни109">{{citaĵo el libro |titolo = Октябрьские дни в Сокольническом районе: по воспоминаниям участников |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01006521171?page=113&rotate=0&theme=white |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1922 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Красная новь |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 109 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> — mortis la {{daton|18|3|1921}}, [[Kronŝtadto]], [[RSFSR]]) estis rusia pediatro, revoluciulo, pedagogo, partopreninta la Decembran ribelon en Moskvo (kadre de la [[Rusia revolucio de 1905]]) kaj subpremon de la [[Kronŝtadta ribelo]], dum kiu li estis ekzekutita de ribeluloj. Li estas konsiderata kunfondinto de la movado de junaj naturalistoj kaj kreinto de la unua sovetia infanĝardeno. Li estis sepultita en la [[Nekropolo en la muro de la Kremlo]] ([[Moskvo]]). == Biografio == === Infanaĝo === Li naskiĝis la {{JULGREGDATO|7|10|1877|akuzativo=jes}} en fervojstacio Podsolneĉnaja de la Nikolao-fervojlinio^{[[:ru:Николаевская железная дорога|ru]]}, Klina distrikto, Moskva gubernio kaj estis baptita la {{JULGREGDATO|9|10|1877|akuzativo=jes}} en preĝejo de [[Nikolao de Mira]] en vilaĝo [[Solneĉnogorsk (Moskva provinco)|Nikolskoje-Ĥlopovo]], kies parto estis fervojstacio Podsolneĉnaja<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/a594c65a-0302-42bb-9507-343b4f4a536f/249?center=1693+4019 | titolo = Метрические книги Московская губерния Клинский уезд Село Майданово, церковь св. Константина и Елены. Село Молчаново, церковь Преображенская. Село Новощапово, церковь Троицкая. Село Мерзлое, церковь Воскресенская. Погост Николо-Тешиловский, церковь Вознесенская. Село Никольское-Хлопово(с 1882 г.-село Подсолнечное), церковь св. Николая Чудотворца. Село Новое на реке Сестре, церковь Спасская | titolo-aldono = | alirdato = 2026-08-07 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 1877-10-07 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Yandex Arĥivoj | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref><ref name="Октябрьские дни109">{{citaĵo el libro |titolo = Октябрьские дни в Сокольническом районе: по воспоминаниям участников |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01006521171?page=113&rotate=0&theme=white |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1922 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Красная новь |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 109 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> en familio de kamparano de vilaĝo vilaĝo Prudki (Domodedova subdistrikto, Podolska distrikto, [[Moskva gubernio]]), eks-servutulo Vasilij Ivanoviĉ Rusakov kaj ties edzino Jevdokija Stepanovna Rusakova kiel la kvara infano. Evidente lia patro jam translokiĝis al Podsolneĉnaja, sed plu estis registrita je la kamparana kounumo de vilaĝo Prudki. Kiel baptopatroj estis registritaj kamparanoj de la sama vilaĝo Sergej Nikitin kaj fraŭlino Maria Vasiljevna Rusakova. Liaj gepatroj havis 4 filojn kaj 4 filinojn. La patro naskiĝis en 1843<ref name="Справочная книга1899"/>. Junaĝe li forlasis la vilaĝon por gajni sufiĉan monon kaj pagi al sia bienulo-posedanto monan imposton ({{l-ru|оброк}}), laborinte en teksaj metiejoj en la nuna Preobraĵenskaja placo ([[Preobraĵenskoje (distrikto de Moskvo)]]). En la 1850-aj jaroj li sukcesis elaĉeti liberecon por si kaj la edzino. En Moskvo li memstare lernis legi kaj skribi. Lia edzino Jevdokija Stepanovna sciis nur legi kaj foje skribis per apartaj literoj tiel ke nur ŝi sukcesis legi siajn skribaĵojn. En ilia hejmo ĉiam estis libroj de [[Aleksandr Puŝkin]], [[Miĥail Lermontov]], [[Nikolaj Gogol]], gazetoj kaj ĵurnaloj kiel "Rusa Vorto" ({{l-ru|Русское слово}})<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 5–6 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. [[Dosiero:Фряновская фабрика.jpg|200px|eta|maldekstra|Fabriko de Zalogin. Frjanovo, 2007.]] Unue ili loĝis en vilaĝo Migalovo ^{[[:ru:Мигалово|ru]]} (nun parto de [[Tvero]]), poste en la urbo mem, en kvartalo Perevoloka<ref>Pavel Podlaŝuk en sia libro "Novelo pri la "ruĝa doktoro" erare nomas ĝin Pervovka, p. 9.</ref> (nun parto de Tvero), laborista kvartalo nomita tiel laŭ trafluejo (ruse: protoka), kuniginta la riverojn Tmaka ^{[[:ru:Тьмака|ru]]} kaj [[Volgo]]. Tie loĝis precipe laboristoj de la apuda fabriko de "Societo Ivan Zalogin kaj Filoj" ({{l-ru|Товарищество Ивана Залогина с сыновьями}}), kies administranto estis lia patro<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Повесть о "красном докторе" |lasta = Подляшук |unua = П. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. Спицына |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1967 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 9 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. La patro laboris kiel teksisto en teksofabrikoj en Moskva gubernio (vilaĝoj Ĉerkizovo, Podmoskovnoje ka) kaj iĝis administranto de la fabriko de Zalogin apud Tvero, poste de la fabriko de Gregori ĉe la fervojstacio Podsolneĉnaja. En 1898 la patro registriĝis kiel Moskva negocisto de la 2-a rango. Li loĝis en la domo N 18 de la Johana monaĥejo ^{[[:ru:Иоанно-Предтеченский монастырь (Москва)|ru]]} ({{l-ru|Ивановский монастырь}}) en la 1-a kvartalo de la Mjasnickaja urboparto ({{l-ru|1-й участок Мясницкой части}}). Evidente temas pri la domo en la strato Bolŝaja Lubjanka (Granda Lubjanka) 18/2 ^{[[:ru:Дом Шиловских на Большой Лубянке|ru]]}, kiun la monaĥejo ricevis donace en 1861 kaj luigis<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://ru-monuments.toolforge.org/wikivoyage.php?id=7730391000 | titolo = Главный дом городской усадьбы Хованских, Загряжских, Шиловских | titolo-aldono = | alirdato = 2026-08-07 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref>. Tie li komercis pri speguloj<ref name="Справочная книга1899">{{citaĵo el libro |titolo = [[:Commons:File:Справочная книга о лицах, получивших ... купеческие и промысловые свидетельства по г. Москве ... на 1899 год.pdf|Справочная книга о лицах, получивших ... купеческие и промысловые свидетельства по г. Москве ... на 1899 год]] |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003854119/?ysclid=msilpqnug376563641 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1899 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Типография И. А. Баландина |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 122 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. La samaj informoj estas registritaj en 1900<ref>{{citaĵo el libro |titolo = [[:Commons:File:Справочная книга о лицах, получивших ... купеческие и промысловые свидетельства по г. Москве ... на 1900 год.pdf|Справочная книга о лицах, получивших ... купеческие и промысловые свидетельства по г. Москве ... на 1900 год]] |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003854119/?ysclid=msilpqnug376563641 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1900 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Типография И. А. Баландина |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 121 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> kaj 1901<ref>{{citaĵo el libro |titolo = [[:Commons:Справочная книга о лицах, получивших ... купеческие и промысловые свидетельства по г. Москве ... на 1901 год|Справочная книга о лицах, получивших ... купеческие и промысловые свидетельства по г. Москве ... на 1901 год]] |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003854119/?ysclid=msilpqnug376563641 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1901 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Типография И. А. Баландина |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 121 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. En 1902 li jam loĝis en la domo de Solovjov en strateto Verĥnij Kolosov ^{[[:ru:Большой Сухаревский переулок|ru]]}<ref>Oficiale ĝi nomiĝis strateto Bolŝoj Kolosov (Granda Kolosov), sed ofte estis nomata ankaŭ Verĥnij, do Supra.</ref>, sed plu komercis en la domo de la Johana monaĥejo en la strato Bolŝaja Lubjanka<ref>{{citaĵo el libro |titolo = [[:Commons:Справочная книга о лицах, получивших ... купеческие и промысловые свидетельства по г. Москве ... на 1902 год|Справочная книга о лицах, получивших ... купеческие и промысловые свидетельства по г. Москве ... на 1902 год]] |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003854119/?ysclid=msilpqnug376563641 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1902 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Типография И. А. Баландина |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 118 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Strateto Verĥnij Kolosov (oficiale ''Bolŝoj Kolosov'') estis fifama pro abundo de [[bordelo]]j, kio kaŭzis ĝian alinomon en 1907 al strateto Bolŝoj Suĥarevskij por forigi ligon al ĝia fihistorio. Eble transloĝiĝon kaŭzis malboniĝinta financa stato de la familio. En 1903 li jam loĝis en domo de Ĉerniŝov en strateto Golovin, kiu havis same aĉan reputacion de bordelejo ^{[[:ru:Малый Головин переулок|ru]]}<ref>{{citaĵo el libro |titolo = [[:Commons:Справочная книга о лицах, получивших ... купеческие и промысловые свидетельства по г. Москве ... на 1903 год|Справочная книга о лицах, получивших ... купеческие и промысловые свидетельства по г. Москве ... на 1903 год]] |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003854119/?ysclid=msilpqnug376563641 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1903 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Типография И. А. Баландина |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 115 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. En 1904 li denove loĝis en Bolŝaja Lubjanka kaj plu komercis tie<ref>{{citaĵo el libro |titolo = [[:Commons:Справочная книга о лицах, получивших ... купеческие и промысловые свидетельства по г. Москве ... на 1904 год|Справочная книга о лицах, получивших ... купеческие и промысловые свидетельства по г. Москве ... на 1904 год]] |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003854119/?ysclid=msilpqnug376563641 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1904 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Типография И. А. Баландина |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 118 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Ekde 1905 li ne plu aperas en la registroj de la negocistoj de Moskvo. Ĉirkaŭ 1904–1905 li bankrotis kaj ekde tiam vivis danke al mono de la plej aĝaj filoj, inkluzive de Ivan Rusakov. En februaro 1899 li estis menciita kiel Moskva negocisto de la 2-a rango en la registraĵo pri naskiĝo de knabino de alies familio<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/9a2db367-a099-4302-9f5b-6fc403a9579b/319?center=3223+1257 | titolo = Метрические книги Москва Сретенский сорок Церковь Преображенская в Пушкарях (ч. I-III) | titolo-aldono = ЦГА Москвы, фонд №203, опись №776, дело №883, скан №319 | alirdato = 2026-07-24 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 1899-02 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Yandex Arkivoj | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref>. La {{JULGREGDATO|11|5|1900|mallonge=jes|akuzativo=jes}} li estis menciita en la sama statuso en la registraĵo pri edziĝo de sia filo, la 26-jara inĝeniero-mekanikisto Sergej al kamparanino Pelageja Kulagina, okazinta en la Triunua preĝejo en la Ŝeremeteva hospitalo ^{[[:ru:Странноприимный дом|ru]]} sur la [[Suĥareva placo]]. Ivan Rusakov partoprenis la ceremonion kiel atestanto kaj estas menciita kiel studento de la medicina fakultato<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/effa570d-63e6-49eb-bcd7-7b4562dcc7e5/284?center=3851+1567 | titolo = Метрические книги Москва Сретенский сорок Церковь Троицкая в Шереметевской больнице (1896-1898, 1900 гг. - ч. I-III. 1899 г. - ч. II-III) | titolo-aldono = ЦГА Москвы, фонд №203, опись №776, дело №1100А, скан №284 | alirdato = 2026-07-24 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 1900-05-11 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Yandex Arkivoj | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref>. [[Dosiero:Ivan Rusakov kiel gimnaziisto, 1896.png|200px|eta|dekstra|Ivan Rusakov kiel gimnaziisto, 1896.]] [[Dosiero:Тверской государственный медицинский университет.jpg|200px|eta|maldekstra|Tvera Klasika Gimnazio, 2019.]] La infanaĝon Ivan Rusakov pasigis apud la urbo [[Tver]]. Li ofte navigaciis laŭ [[Volgo]], inkluzive sur memfaritaj flosoj<ref name="Барсуков7">{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 7 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Du pli aĝaj fratoj studentiĝis en [[reala lernejo]] dum Ivanon la gepatroj sendis al la Tvera Gubernia Gimnazio ^{[[:ru:Тверская губернская гимназия|ru]]}, kie li sukcesis studentiĝi malgraŭ rifuzo de la direktoro referencinta al malalta socia deveno de la pretendanto. 8 jarojn li studis tie, ĉiutage veturante de sia vilaĝo al la urbo, preter la fabriko de Savva Morozov ^{[[:ru:Морозов, Савва Тимофеевич|ru]]}. Li lernis tre diligente, estis ordema kaj pacema. Edukisto D. Dubov tiel karakterizis lin post maturiĝa ekzameno en la 8-a klaso<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Повесть о "красном докторе" |lasta = Подляшук |unua = П. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. Спицына |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1967 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 10–11 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>: {{Citaĵo |teksto = Dum la tuta gimnazia kurso Rusakov estis ekzemplodona lernanto: ĉe bonaj kapabloj li lernis ĉiam diligente kaj sukcese, morale li estas la junula bonkora, honesta; laŭ karaktero li estas sincera kaj bonanima, li ĉiam kondutis bone. |aŭtoro = D. Dubov |verko = |origina teksto = В течение всего гимназического курса Русаков был примерным учеником: при хороших способностях учился всегда старательно и успешно, в нравственном отношении юноша добрый, честный; по характеру откровенный и добродушный, вел себя всегда примерно. }} Dum 8 jaroj li ricevis nur 3 registritajn riproĉojn kaj ĉiuj rilatis lian konduton dum lecionoj de la [[franca lingvo]] <ref>{{citaĵo el libro |titolo = Повесть о "красном докторе" |lasta = Подляшук |unua = П. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. Спицына |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1967 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 11 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Libertempon li ofte dediĉis al muzikumado je [[pianego]], ludante verkojn de [[Wolfgang Amadeus Mozart]], [[Frédéric Chopin]], [[sonato]]jn de [[Ludwig van Beethoven]]. Li speciale ŝatis [[uverturo]]n [[Egmont (Beethoven)]], Pianan Sonaton No. 14 (Beethoven) kaj Pianan Sonaton No. 11 (Mozart). Li ŝatis kanti kaj ofte estis la unua tenoro kaj dirigento de familia koruso, kiun li establis<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 9–11 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. === Studado kaj laboro === [[Dosiero:Ivan Rusakov kiel studento, 1900.png|200px|eta|dekstra|Ivan Rusakov kiel studento, 1900.]] En 1895 li finis la gimnazion kaj studentiĝis ĉe la medicina fakultato de la Imperiestra Moskva Universitato<ref name="Октябрьские дни109"/><ref name="Павлучкова69">{{citaĵo el gazeto | url = https://web.archive.org/web/20250904075711/https://pc05.twirpx.net/3512/3512923_E10268EA/sovetskoe_zdravookhranenie_1971_no_06.pdf | titolo = Жизнь, отданная великой цели (К 50-летию со дня смерти Ивана Васильевича Русакова) | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Павлучкова | persona nomo = А. В. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Советское здравоохранение | volumo = | numero = 6 | paĝoj = 69 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1971 | alirdato = 2025-09-04 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. 11 el 26 liaj samklasanoj ankaŭ planis iĝi kuracistoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Повесть о "красном докторе" |lasta = Подляшук |unua = П. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. Спицына |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1967 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 12 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. La someron li pasigis preparante sian fraton Arsenij al studentiĝo ĉe la Tvera Klasika Gimnazio. En februaro 1899 li aktive partoprenis studentajn protestojn kontraŭ la ministro pri klerigado Nikolaj Bogolepov kaj pro tio la {{JULGREGDATO|30|3|1899|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} estis eksigita el la universitato, kie li estis studanta en la tria kurso<ref name="Кондратьев">{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/6bfa8570-6fc7-42b0-8987-2a4ba9c63520/2?center=542+862 | titolo = Иван Русаков | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Кондратьев | persona nomo = В. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Московская правда | volumo = 12433 | numero = 299 | paĝoj = 2 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1960-12-22 | alirdato = 2026-07-19 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. La soldatigon li evitis pro denaska difekto forme de la sesa subevoluinta fingro sur la maldekstra mano. La {{JULGREGDATO|19|7|1899|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} li verkis pentoleteron al la rektoro kaj aŭtune 1899 (aŭ en 1900<ref name="Октябрьские дни109"/>) restudentiĝis<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Повесть о "красном докторе" |lasta = Подляшук |unua = П. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. Спицына |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1967 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 15 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. La {{JULGREGDATO|27|10|1900|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} li diplomiĝis kiel kuracisto<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 11–12 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. [[Dosiero:Nebolsin house.jpg|200px|eta|maldekstra|Unu el korpusoj de la Filatov Hospitalo. Moskvo, 2017.]] Li eklaboris kiel eksteretata pediatro-specialiĝonto ({{l-ru|ординатор}}) en la infana kliniko de profesoro Nil Filatov, konsiderata fondinto de la rusa pediatrio, kaj post ties morto en 1902 li transiris al la hospitalo de Sankta Olga (Moskvo) sub gvidon de la pediatro Aleksandr Kisel. En 1902–1905 Ivan Rusakov aktive partoprenis laboron de la Moskva Societo de Infanaj Kuracistoj, dum kies kunsidoj li prezentis plurajn sciencajn raportojn kaj publikigis sciencajn artikolojn en magazino "Infana medicino" ({{l-ru|Детская медицина}})<ref name="Павлучкова69"/>. La {{JULGREGDATO|25|3|1903|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} laŭ rekomendo de Aleksandr Kisel li estis akceptita kiel efektiva membro de la societo. Li atentigis ke necesas vasta kleriga laboro, speciale rilate prizorgadon de la beboj kaj ke necesas plibonigi vivkondiĉojn de la laboristinoj<ref name="Барсуков13"/>. En 1904 li samtempe iĝis la dua kuracisto en la Rostokina Zemstva Hospitalo ({{l-ru|Ростокинская земская больница}})<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Октябрьские дни в Сокольническом районе: по воспоминаниям участников |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01006521171?page=114&rotate=0&theme=white |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1922 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Красная новь |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 109–110 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>, kie okazis kunvenoj de la Moskva komitato de RSDRP(b). Tie li interkonatiĝis kun la doktoro Jevgenij Pervuĥin, bolŝevisto ekde 1903, aktiva membro de la partio. En majo 1905, laŭ rekomendo de Jevgenij Pervuĥin li estis akceptita kiel membro de la bolŝevista partio<ref name="Павлучкова69"/>, ricevinte la partian bileton N 57<ref name="Врач-коммунист: К 85-летию">{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/56ffc645-a50d-4cac-ba05-fafe0134f358/2?center=814+2888 | titolo = Врач-коммунист: К 85-летию со дня рождения И. В. Русакова | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Кондратьев | persona nomo = В. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Московская правда | volumo = 12970 | numero = 225 | paĝoj = 2 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1962-09-25 | alirdato = 2026-07-19 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. En siaj sciencaj artikoloj de tiu tempo li atentigis ke sanitaraj problemojn, kiujn alfrontas laboristoj kaj kamparanoj, solveblas nur kadre de grandaj socialaj reformoj, ĉar "peza sociala-ekonomia situacio, en kiu vivas nia popolo, kreas la kondiĉojn, stimulantajn infektajn malsanojn"<ref name="Слонимская33">{{citaĵo el gazeto | url = https://archive.org/details/1962.-no-12. | titolo = Врач-большевик Иван Васильевич Русаков (К 85-летию со дня рождения) | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Слонимская | persona nomo = И. А. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Советское здравоохранение | volumo = | numero = 12 | paĝoj = 33 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1962 | alirdato = 2026-07-25 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Li skribis en 1905 en la sama artikolo "Programo de prelegoj pri ĥolero", publikigita en N 7 de la gazeto de la Gubernia Sanitara Buroo de la Moskva Zemstvo "Informoj pri kontaĝaj malsanoj kaj sanitara-kuracista organizado en Moskva gubernio": {{Citaĵo |teksto = Plejparto de la menciitaj rimedoj aplikeblas nur ĉe certa nivelo de popola bonfarto. Efektivigo de tiuj ĉi rimedoj ne eblas, kaj foje estas eĉ moko pri grandega plejparto de nia popolo ĉe ties aktuala situacio. Necesas vastaj sociala-ekonomiaj reformoj (egaligo de la rajtoj de la kamparana kaj laborista loĝantaro kun la aliaj klasoj, tero, 8-hora labortago, salajro, malrektaj impostoj). |aŭtoro = Ivan Rusakov |verko = Programo de prelegoj pri ĥolero [1905]<ref name="Слонимская33"/> |origina teksto = Большинство из указанных мер применимо лишь при известном уровне благосостояния народа. Проведение этих мер совершенно невозможно, а в некоторых случаях является даже насмешкой над громадным большинством нашего народа при настоящем его положении. Необходимы широкие социально-экономические реформы (уравнение в правах крестьянского и рабочего населения с другими классами, земля, 8-часовый труд, заработная плата, косвенные налоги). }} Poste li rememoris tiamajn lecionojn kiel tre limigitajn laŭ siaj eblecoj kaj eventuala efiko. {{Citaĵo |teksto = |aŭtoro = Ivan Rusakov |verko = [artikolo el 1913]<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Повесть о "красном докторе" |lasta = Подляшук |unua = П. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. Спицына |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1967 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 24 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> |origina teksto = Более чем скромная, порою жалкая аудитория попечительства Общества трезвости, битком набитая народом; перед глазами внушителььная фигура всероссийского memento mori, на пюпитре развернута брошюрка, от текста которой не всегда можно было отступать. [...] В нашем распоряжении был обычно тусклый волшебный фонарь и очень скромный набор диапозитивов. }} En decembro 1905 li partoprenis la batalojn sur barikadoj en Moskvo (kadre de la [[Rusia revolucio de 1905]]). La {{JULGREGDATO|13|1|1906|akuzativo=jes}} (laŭ aliaj datumoj la {{JULGREGDATO|12|1|1906|akuzativo=jes}})<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://web.archive.org/web/20250904105921/https://pc05.twirpx.net/3512/3512772_3C15E8A4/sovetskoe_zdravookhranenie_1963_no_10.pdf | titolo = И. В. Русаков в сибирской ссылке | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Видута | persona nomo = В. К. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Советское здравоохранение | volumo = | numero = 10 | paĝoj = 72 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1963 | alirdato = 2025-09-04 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref> li estis arestita kaj ĝis februaro 1906 troviĝis en la malliberejo [[Butirka]]<ref name="Октябрьские дни110">{{citaĵo el libro |titolo = Октябрьские дни в Сокольническом районе: по воспоминаниям участников |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01006521171?page=114&rotate=0&theme=white |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1922 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Красная новь |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 110 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Kiam puntaĉmento de kolonelo Nikolaj Riman ^{[[:ru:Риман, Николай Карлович|ru]]} komencis en Moskvo rastadon kaj amasajn ekzekutojn, Rusakov kaŝis en la hospitalo plurajn ribelulojn, ŝajnigante ke ili estas pacientoj. Li igis ilin preni valerianan tinkturon kaj sodon kvazaŭ tio estis efektivaj kuraciloj<ref name="Его имени (Иван Васильевич Русаков)">{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/3df624b4-67df-47f5-baa1-d54043cd9f6f/2?center=1447+3022 | titolo = Его имени (Иван Васильевич Русаков) | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Манухин | persona nomo = Вл. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Вечерняя Москва | volumo = 2674 | numero = 247 | paĝoj = 2 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1932-10-24 | alirdato = 2026-07-20 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. === Ekzilo === [[Dosiero:Ivan Rusakov en Jalutorovsko, 1908.png|200px|eta|maldekstra|Ivan Rusakov en Jalutorovsko, 1908.]] La {{JULGREGDATO|18|1|1906|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} polica departemento informis la Tobolskan guberniestron ke la ministro pri internaj aferoj ordonis ekzili lin kaj kelkajn aliajn homojn pro "kontraŭregistara agitado inter la kamparanoj" al "foraj lokoj de Tobolska gubernio" por 3 jaroj, kalkulante ekde la {{JULGREGDATO|24|2|1906|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}}. Li devis loĝi sub "malkaŝa polica gvatado" ({{l-ru|гласный надзор полиции}}). Vladimir Kondratjev skribis ke li estis ekzilita la {{daton|3|2|1906}}<ref name="Кондратьев"/>. Antaŭ la foriro malsuperaj kunlaborantoj de la Rostokina Zemstva Hospitalo donacis al li ruslingvan eldonon de la Kapitalo de [[Karolo Markso]] kun respektiva surskribo (ĝin konservis lia filino Jevdokija)<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/c903a446-5451-4184-9ec6-8c83aec96e80/2?center=1020+593 | titolo = Надпись на книге | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Подляшук | persona nomo = П. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Вечерняя Москва | volumo = 11028 | numero = 49 | paĝoj = 2 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1960-02-29 | alirdato = 2026-07-19 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Lin akompanis la edzino akuŝonta ene de monato. La {{JULGREGDATO|28|3|1906|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} ili venis subgarde al la fervojstacio [[Tjumeno (stacidomo)|Tjumeno]], kie Ivan Rusakov informis lokan policestron ({{l-ru|исправник}}) ke li ne povas plu veturi pro sanstato de sia edzino kaj ke li havas paperon de la Moskva guberniestro, kiu permesis respektivan prokraston. La Tobolska guberniestro petis sian Moskvan kolegon ne plu doni tiajn permesojn kaj ordonis al la Tjumena policestro ekzameni la edzinon de Rusakov por decidi dum kiu tempo ŝi devos resti en Tjumeno; fine li permesis la prokraston por 6 semajnoj. En Tjumeno li loĝis en la 1-a kvartalo ({{l-ru|первая часть}}) kaj laboris kiel privata kuracisto. Post la fino de tiu ĉi periodo Rusakov petis permeson resti en Tjumeno ĝis la fino de la ekzilo, sed la peto estis rifuzita kaj li restis en Tjumeno ĝis la {{JULGREGDATO|28|5|1906|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}}. La {{JULGREGDATO|30|5|1906|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} la familio kun kelksemajna filo Sergej venis al [[Jalutorovsko]] ([[Tobolska gubernio]])<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://web.archive.org/web/20250904105921/https://pc05.twirpx.net/3512/3512772_3C15E8A4/sovetskoe_zdravookhranenie_1963_no_10.pdf | titolo = И. В. Русаков в сибирской ссылке | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Видута | persona nomo = В. К. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Советское здравоохранение | volumo = | numero = 10 | paĝoj = 72–74 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1963 | alirdato = 2025-09-04 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Ivan Rusakov tuj petis la guberniestron permesi al li labori kiel privata kuracisto, ĉar la ekzilitoj ne rajtis labori en ŝtataj hospitaloj. La guberniestro Nikolaj Gondatti petis respektivan permeson de la ministro pri internaj aferoj kaj ricevis ĝin, tamen ordonis nomumi Rusakovon kiel estron de hospitalo kaj apoteko en vilaĝo [[Ĥanti-Mansijsko|Samarovskoje]]. La kuracisto en julio 1906 klarigis ke li havas malsanan edzinon kaj 3 monatojn aĝan filon, do transloĝiĝi al la tiom norda setlejo kun severa klimato estus por li ege malfacile, des pli ke li ne havas necesajn rimedojn por la vojaĝo, do tio estus "kvazaŭ puno, neniel miaflanke merita". Fine la guberniestro nuligis la ordonon kaj permesis al li resti en Jalutorovsko<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://web.archive.org/web/20250904105921/https://pc05.twirpx.net/3512/3512772_3C15E8A4/sovetskoe_zdravookhranenie_1963_no_10.pdf | titolo = И. В. Русаков в сибирской ссылке | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Видута | persona nomo = В. К. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Советское здравоохранение | volumo = | numero = 10 | paĝoj = 75 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1963 | alirdato = 2025-09-04 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. En la urbo li loĝis en duetaĝa ligna domo (nun N 44 en strato Libereco)<ref name="Дом врача Ивана Русакова">{{citaĵo el la reto | url = https://t-l.ru/345928.html | titolo = Дом врача Ивана Русакова в Ялуторовске начнут восстанавливать в 2024 году | titolo-aldono = | alirdato = | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2023-07-25 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Tjumenskaja Linija | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240910075833/https://t-l.ru/345928.html | arkivdato = 2024-09-10 | citaĵo = }}</ref> kaj laboris kiel privata kuracisto<ref name="Октябрьские дни110"/>. Lia edzino skribis en la taglibro: {{Citaĵo |teksto = Speciale [multe] laboris I. V. dum foiroj, al kiuj venadis amaso da kamparanoj. La praktiko iĝis granda. Oni ekkonis kaj aprezis lin kiel bonan kuraciston, homon. Ĉiuj amis lin kaj valorigis lin... |aŭtoro = Aleksandra Panova |verko = Taglibro<ref name="Имени Русакова"/> |origina teksto = Особенно работал И. В. в ярмарки, куда стекалась масса крестьян. Практика стала большой. Узнали и оценили как хорошего врача, человека. Его все любили и дорожили им... }} Li iĝis inter la unuaj eksteretataj aŭtoroj de loka ĵurnalo "Jalutorovska Vivo" ({{l-ru|Ялуторовская жизнь}}), kie li publikigis artikolojn pri aferoj sociaj kaj medicinaj. Li iĝis estro de buroo de reciproka helpo al politikaj ekzilitoj. Tiutempe en la urbo jam estis proksimume 30 politikaj ekzilitoj, el kiuj 3 estis bolŝevistoj. Poste venis kelkdek [[kartveloj]], partoprenintaj ribelon en distrikto Gori, kaj partoprenintoj de kamparanaj ribeloj en Serdobska distrikto ([[Saratova gubernio]]). Li aranĝis monkolektadon inter pli bonhavaj ekzilitoj, kreis el ekzilitoj brigadon de riparistoj de agrikulturiloj kaj brigadon de ĉarpentistoj, do ĝis la vintro ĉiuj ekzilitoj ricevis loĝejojn kaj laboron. Ankaŭ kamparanoj kaj urbanoj ofte venis al li, serĉante kuracistan helpon kaj konsilojn<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 17–18 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. En 1907–1908 en Jalutorovsko eksplodis epidemio de [[skarlatino]] kaj Ivan Rusakov grave kontribuis al ĝia ĉesigo, aplikinte vakcinon de Georgij Gabriĉevskij, proponitan de tiu en 1905, sed ankoraŭ ne aprobitan oficiale. La {{JULGREGDATO|15|2|1908|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} oni raportis en ĵurnalo "Siberia Vivo" ({{l-ru|Сибирская жизнь}}), ke dum semajno li jam faris ĝis 150 injektojn, ricevinte neniun subtenon de la aŭtoritatoj dum lokanoj venas al li fervore<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/16196c3f-9597-4391-baf6-19e7c3d132bc/3?center=443+1688 | titolo = Ялуторовск, Тобольск. губ. | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Иже | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Сибирская жизнь | volumo = | numero = 28 | paĝoj = 3 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1908-02-02 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Li vakcinis 318 homojn, el kiuj 273 trifoje. Poste li resumis tiun ĉi sperton en artikolo "Sperto pri apliko de preventaj Gabriĉevskij-vakcinoj je [[skarlatino]] en Jalutorovsko" ({{l-ru|Опыт применения предохранительных прививок скарлатинозной вакциной Габричевского в Ялуторовске}})<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://web.archive.org/web/20250904075711/https://pc05.twirpx.net/3512/3512923_E10268EA/sovetskoe_zdravookhranenie_1971_no_06.pdf | titolo = Жизнь, отданная великой цели (К 50-летию со дня смерти Ивана Васильевича Русакова) | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Павлучкова | persona nomo = А. В. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Советское здравоохранение | volumo = | numero = 6 | paĝoj = 70 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1971 | alirdato = 2025-09-04 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. La {{JULGREGDATO|22|11|1909|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} li ricevis permeson veturi al Moskvo<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://web.archive.org/web/20250904105921/https://pc05.twirpx.net/3512/3512772_3C15E8A4/sovetskoe_zdravookhranenie_1963_no_10.pdf | titolo = И. В. Русаков в сибирской ссылке | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Видута | persona nomo = В. К. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Советское здравоохранение | volumo = | numero = 10 | paĝoj = 76 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1963 | alirdato = 2025-09-04 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Kiam li estis revenonta de la ekzilo, lokaj intelektuloj enmanigis al li dankleteron, en kiu interalie estis dirite: {{Citaĵo |teksto = Via nomo dum tiu ĉi tempo iĝis tiel konata, ke mankas eĉ unusola vilaĝo en la granda kaj dense loĝata [[Jalutorovska distrikto (1782-1923)|Jalutorovska distrikto]], kie oni ne konus la doktoron Rusakovon. Kaj tiun ĉi gloron vi kreis per la plej kora kaj skrupula rilato al ĉiu kiu petis vian helpon. |aŭtoro = |verko = Dankletero de Jalutorovsko [1909] |origina teksto = Ваше имя за это время стало настолько известным, нет деревни в большом и густонаселенном Ялуторовском уезде, где бы не знали доктора Русакова. И славу эту Вы создали себе самым сердечным и добросовестным отношением ко всякому, кто бы не обращался к Вам за помощью. }} === Post la ekzilo === Post reveni el la ekzilo li laboris kiel sekretario kaj poste kunredaktoro de la gazeto "Publika kuracisto" ({{l-ru|Общественный врач}}), eldonita de la Societo de Rusaj Kuracistoj de N. I. Pirogov kaj publikigis plurajn artikolojn en medicinaj gazetoj "Infana medicino" ({{l-ru|Детская медицина}}) kaj "Kuracista gazeto" ({{l-ru|Врачебная газета}}). En 1909 la gazeto "Publika kuracisto" estis fermita de la registaro, sed en 1911 ĝia eldonado rekomenciĝis. La redakcia laboro estis la sola enspezfonto de Ivan Rusakov, ĉar guberniestro de Moskvo longan tempon estis malakceptanta lin kiel zemstvan kuraciston pro lia statuso de la iama politika ekzilito, do nur post grandaj klopodoj li sukcesis eklabori kiel kuracisto en la urba senpaga infana ambulatorio (laŭ aliaj datumoj li laboris ĝis tiam en privata kliniko). En 1911–1913 li estis sekretario kaj ekde januaro 1914 redaktoro de la sekcio "Urba medicino". Samtempe li devis prizorgi la malsaniĝintan pro [[ftizo]] edzinon, kaj du infanojn<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 19–21 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Laŭ rememoroj de bolŝevisto Morozov, post la ekzilo "formale li ne estis membro de la partio, sed idee li ne rompis ligon kun ĝi"<ref name="Октябрьские дни110"/>. Poste li ekloĝis en la domo de arkitekto Aleksandr Zelenko ^{[[:ru:Зеленко, Александр Устинович|ru]]}, kiun tiu konstruigis en 1913 laŭ mendo de Maria Kudrjavceva, ĉe kruciĝo de la stratoj Olenij Val ({{l-ru|Олений Вал}}, do ''Cerva Remparo'') ^{[[:ru:Олений Вал|ru]]} kaj Losinskij Projezd ({{l-ru|Лосинский проезд}}, do ''Alka Traveturejo'', ĝis 1922 — Avdejevskij Projezd). En 1917 kiel ĝia posedanto estis indikita jam Aleksandr Zelenko<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://dzen.ru/a/Y8rkYbk9K0N-6JN1 | titolo = Дача Кудрявцевой, Общество любителей лыжного спорта, инженер Зеленко и передовые технологии начала XX века на Оленьем Валу в Сокольниках | titolo-aldono = | alirdato = 2026-07-09 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Память места_Москва | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2023-01-23 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Dzen | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20230426001938/https://dzen.ru/a/Y8rkYbk9K0N-6JN1 | arkivdato = 2023-04-26 | citaĵo = }}</ref>. Filino Jevdokija Rusakova skribis poste, ke ilia familio ekloĝis tie nelonge antaŭ la [[Oktobra revolucio]]. Tie Zelenko daŭrigis sian eksperimenton pri edukado de juna generacio surbaze de ideoj de la setleja movado ^{[[:en:Settlement movement|en]]}, kiun li entreprenis en 1907–1908 en sia domo en Vadkovskij strateto ^{[[:ru:Вадковский переулок|ru]]}, ĉesigitan de polico pro suspekto je socialisma agado. En la duetaĝa ligna domo kun ferbetonaj terasoj loĝis nur familioj kun infanoj, ĉar ĝi funkciis samtempe kiel vartejo kaj lernejo. Geknaboj lernis kune, inkluzive la arton, en granda ĉambro edzino de la posedanto Anna Miĥajlovna Zelenko ludis pianon kaj aranĝis spektaklojn kun la lernantoj. En eta zoo loĝis birdoj, [[kobajo]]j, kunikloj, sciuroj kaj du krokodiletoj. En la korto ĉiu lernanto havis propran bedon. Baldaŭ oni kromnomis la domon ''Infana Urbeto'' ({{l-ru|Детский городок|t=Detskij Gorodok}}). Ivan Rusakov iĝis unu el aktivuloj kaj instruistoj de la lernejo. Li ludis pianegon, laboris en ligna metiejo, esploris kun infanoj naturon en ĉirkaŭaĵoj, transformis apudan barlagon en la [[Sokolniki (parko)|parko Sokolniki]] je glitejo, vizitebla senpage. La infanoj kromnomis lin kiel ''Ivan Vasjoŝa'' ({{l-ru|Иван Васёша}}), kio estis infanŝerce adaptita ''Ivan Vasiljeviĉ''. Li regule aranĝis ekskursojn tra la parko Sokolniki, kio estis nova tiutempe kaj la parko mem aspektis ankoraŭ kiel densa arbaro<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://archive.org/details/1977.10 | titolo = Подвиг большевика | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Русакова | persona nomo = Е. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Junij Naturalist | volumo = | numero = 10 | paĝoj = 10–11 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1977-10 | alirdato = 2026-07-09 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. En junio 1919 Ivan Rusakov rememoris ke tiutempe oni petis ĉe la Moskva Administracio {{unuo|5000}} rublojn por aranĝi edukejon por la infanoj, bazitan sur esplorado de la naturo, sed alfrontis rifuzon reference al manko de mono<ref name="У истоков юннатского движения22"/>. === Post 1917 === Post la [[Februara revolucio]] Ivan Rusakov plu aktive partoprenis la socian kaj partian agadojn. Li estis elektita kiel prezidanto de la buroo de la unua laŭleĝa partia komitato de [[Sokolniki (distrikto de Moskvo)|distrikto Sokolniki]]. Somere 1917 li estis elektita kiel deputito de la Sokolnika Distrikta Dumao kaj iĝis prezidanto de ĝia ekzekutiva komitato ({{l-ru|управа}}). Samtempe li estis elektita kiel membro de la Ekzekutiva Komitato de la Sokolnika Soveto de Laboristaj kaj Soldataj Deputitoj. La {{JULGREGDATO|8|11|1917|akuzativo=jes}} ampleksigita kunveno de la Sokolnika Soveto de Laboristaj kaj Soldataj Deputitoj, kiun li prezidis, kune kun fabrikaj komitatoj aprobis rezolucion pri armita ribelo<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Октябрьские дни в Сокольническом районе: по воспоминаниям участников |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01006521171?page=16&rotate=0&theme=white |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1922 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Красная новь |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 12 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Laŭ rememoroj, li estis ripetanta: "Nur kun fusilo enmane ni povos esti venkintoj; la tempo venis, ni devas prokrasti eĉ ne unu minuton, kamaradoj, al batalo!" ({{l-ru|Только с винтовкой в руках мы можем быть победителями; время пришло, медлить мы ни одной минуты не должны, товарищи, в бой!}})<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Октябрьские дни в Сокольническом районе: по воспоминаниям участников |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01006521171?page=53&rotate=0&theme=white |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1922 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Красная новь |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 49 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. La {{JULGREGDATO|7|11|1917|akuzativo=jes}} Ivan Rusakov iĝis membro de la Sokolnika Milita-Revolucia Komitato<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Октябрьские дни в Сокольническом районе: по воспоминаниям участников |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01006521171?page=18&rotate=0&theme=white |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1922 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Красная новь |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 14 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref><ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 27, 29–31 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Dum la puĉo de Kornilov li iĝis membro de distrikta triopo, celinta akiri armilojn<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Октябрьские дни в Сокольническом районе: по воспоминаниям участников |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01006521171?page=13&rotate=0&theme=white |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1922 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Красная новь |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 9 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Li aktive partoprenis okupadon de la milicaj komisariatoj, inkluzive de la 4-a komisariato en [[Meŝĉanskij (distrikto de Moskvo)]], kie la sturmantoj alfrontis reziston de la komisaro, tamen senarmigita senperforte kun lia aktiva engaĝiĝo<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Октябрьские дни в Сокольническом районе: по воспоминаниям участников |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01006521171?page=32&rotate=0&theme=white |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1922 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Красная новь |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 28 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Li iniciatis kreadon de moveblaj taĉmentoj de la [[Ruĝa Kruco]] kaj manĝejoj<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/438bb113-e9de-4400-8058-392e3cd21d70/3?center=2012+1266 | titolo = "Красный доктор": К 110-летию со дня рождения Ивана Русакова | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Пономарев | persona nomo = А. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Московская правда | volumo = 20549 | numero = 231 | paĝoj = 3 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1987-10-07 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. En oktobro 1917 en unu el tiaj komisariatoj lia taĉmento trovis forlasitan novnaskitan knabinon, kiun ili transdonis al la 3-a sekcio de milico, kie ŝi estis adoptita kaj ricevis la nomon Tatjana Oktjabrskaja (do ''Tatjana La Oktobra'')<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/8449ebcb-a009-4132-99ba-1db142bc6416/3 | titolo = Дочь революции: судьба Татьяны Октябрьской | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Камышев | persona nomo = Ю. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Вечерняя Москва | volumo = 13230 | numero = 105 | paĝoj = 3 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1967-05-05 | alirdato = 2025-09-05 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. [[Dosiero:Врачебная газета. 1907. №50.jpg|200px|eta|dekstra|"Kuracista gazeto", 1907.]] Li aktive kontribuis al "Kuracista gazeto" ({{l-ru|Врачебная газета}}), pledante pri kreado de grandskala sistemo de ŝtata sanservo. Fine de septembro 1917 li publikigis en N 6–7 artikolon, en kiu argumentis ke la antaŭa publika sanservo estis pli simila al bonfarado kaj ne kapablas solvi aktualajn problemojn de la loĝantaro. Ŝanĝo de la socia kaj politika sistemoj laŭ lia opinio devus sekvigi ankaŭ bazajn ŝanĝojn en la publika sanservo<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 29 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. {{Citaĵo |teksto = Necesas unuavice konstati ke la publika sanservo kun ĝia alloga ideologio kaj samtempe kun magraj praktikaj atingoj estas produkto de la antaŭrevolucia ŝtata sistemo [...] Se tiu ĉi estis disfalanta, do same neeviteble devos disfali ankaŭ la publika sanservo en sia antaŭa stato [...] |aŭtoro = Ivan Rusakov |verko = Artikolo en "Kuracista gazeto" (N 6–7, la {{dato|22|9}} — la {{dato|1|10|1917}} |origina teksto = Приходится прежде всего установить, что общественная медицина с её привлекательной идеологией и одновременно с бедными практическими достижениями является продуктом дореволюционного строя [...] Раз последний рушился, то с такой же неизбежностью должна рушиться и общественная медицина в её прежнем виде [...] }} Li estis redaktoro de la gazeto "Sciigoj de Sovetia Medicino" ({{l-ru|Известия советской медицины}}). Li loĝis en strato la 8-a Sokolniĉeskaja apud [[parko Sokolniki]] (Moskvo), kie li ofte promenadis kaj eĉ esploris ĝian flaŭron<ref name="Барсуков7"/>. Post la [[Oktobra revolucio]] li malakceptis kontraŭbolŝevistajn rezoluciojn de la Societo de Rusaj Kuracistoj de N. I. Pirogov kaj proteste eksiĝis el la societo kaj la redakcio de ties gazeto "Publika kuracisto"<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 34 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. {{Citaĵo |teksto = Rilate la rezolucion de la estraro de la Pirogov-societo de la {{dato|22|11}} koncerne la aktualan politikan momenton kaj rilaton al la kuracistoj-bolŝevistoj, mi konsideras necese deklari, ke mi havas grandan honoron aparteni al la partio de social-demokratoj internaciistoj (bolŝevistoj) kaj rezigni tiun ĉi honoron min devigos nek kugloj de [[junkro]]j, nek burĝa-filistera malicemo. Samtempe mi informas la estraron ke post la aprobo de la supremenciita rezolucio mi rifuzas esti unu el la redaktoroj de "Publika kuracisto" kaj forlasas la komisionojn kies membro mi estis. |aŭtoro = Ivan Rusakov |verko = Mesaĝo al la Societo de Rusaj Kuracistoj de N. I. Pirogov |origina teksto = По поводу постановления правления Пироговского общества от 22 ноября касательно текущего политического момента и отношения к врачам-большевикам считаю необходимым заявить, что я имею великую честь принадлежать к партии социал-демократов интернационалистов (большевиков) и от этой чести не заставят меня отказаться ни пули юнкеров, ни буржуазно-обывательское злопыхательство. Вместе с тем довожу до сведения правления, что я после принятия упомянутого выше постановления отказываюсь быть одним из редакторов «Общественного врача» и выхожу из состава комиссий, коих я состоял членом. }} Li verkis malneton de rezolucio, akceptita de kunveno de medicinistoj en Moskvo la {{daton|15|3|1918}} kaj kondamnintan strikon de medicinistoj, proklamitan de la Societo de Rusaj Kuracistoj de N. I. Pirogov. Tiutempe li estis inter la fondintoj de la Sindikato de Medicinaj kaj Sanitaraj Laboristoj ({{l-ru|Медсантруд|t=Medsantrud}}). La Societo de Rusaj Kuracistoj de N. I. Pirogov planis krei apartan sindikaton por la kuracistoj, dum Ivan Rusakov insistis krei unuecan sindikaton por ĉiuj medicinistoj — de kuracistoj ĝis sanitaroj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 37 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. En marto 1918 kune kun la registaro, al Moskvo translokiĝis la Konsilio de Kuracistaj Kolegioj, kiu estis gvida organo de la sanservo, kaj estis redaktoro de ties gazeto "Sciigoj de sovetia medicino" ({{l-ru|Известия советской медицины}})<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://archive.org/details/1962.-no-12. | titolo = Врач-большевик Иван Васильевич Русаков (К 85-летию со дня рождения) | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Слонимская | persona nomo = И. А. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Советское здравоохранение | volumo = | numero = 12 | paĝoj = 34 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1962 | alirdato = 2026-07-25 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. La {{daton|10|4|1918}} Ivan Rusakov estis nomumita membro de la medicina kolegio de la Popola Komisariato pri Internaj Aferoj<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/c7ca63d2-481c-4ff5-be42-ecc8dd344b60/4?center=4246+1845 | titolo = Приказ № 7 Народного комиссариата по внутренним делам 10-го апреля 1918 года | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = [[Izvestija]] | volumo = 888 | numero = 75 | paĝoj = 4 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1918-04-16 | alirdato = 2026-07-19 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Li aktive partoprenis kreadon de la Popola Komisariato pri Sanservo ({{l-ru|Наркомздрав}}). La {{daton|15|6|1918}} komenciĝis la unua Tutlanda Kongreso de la Medicina-Sanitaraj Sekcioj de la Sovetoj de Laboristaj, Kamparanaj kaj Soldataj Deputitoj dum kiu li arde pledis pri kreado de la Popola Komisariato pri Sanservo, fine establita la {{daton|11|7|1918}}<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 39 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Li kontraŭis malamikecon rilate la fakulojn ({{l-ru|специалист}}), kiu tiutempe disvastiĝis tiom grave ke eĉ aperis specifa termino "fakulmalamo" ({{l-ru|спецеедство}}, laŭvorte: fakulmanĝado). La {{daton|2|8|1919}} dum ĝenerala kunveno de la komunistoj de la distrikto Sokolniki, parolante pri la temo "Proleta diktaturo kaj la fakuloj", responde al akuzoj pri "sabotado fare de fakuloj" li diris: {{Citaĵo |teksto = Nia malforteco, amikoj, estas ne en la fakuloj, sed en ni mem. Rilate la fakulojn, ilin necesas al nia flanko transtiri kaj devigi labori bone. Sed la ĉefa malforteco troviĝas en ni mem. Speciale postrestas partia edukado. La komunisto, kamaradoj, devas esti je alteco de sia destino, forte labori en la proleta amaso [...] |aŭtoro = Ivan Rusakov |verko = Parolo dum ĝenerala kunveno de la komunistoj de la distrikto Sokolniki [la {{dato|2|8|1919}}]<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Повесть о "красном докторе" |lasta = Подляшук |unua = П. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. Спицына |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1967 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 7–8 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> |origina teksto = Наша слабость, друзья, не в специалистах — в нас самих. Что касаемо специалистов, то их следует на свою сторону перетянуть и заставить работать порядочно. Но главная слабость в нас самих. Особо отстает партийное воспитание. Коммунист, товарищи, обязан быть на высоте своего назначения, усиленно работать в гуще пролетариата [...] }} Fine la kunveno interalie resumis: "La komunisto devas labori pli ol ĉiuj kaj morti la unua — tio estas liaj privilegioj" ({{l-ru|Коммунист должен работать больше всех и умирать в первую очередь — это его привилегии}})<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Повесть о "красном докторе" |lasta = Подляшук |unua = П. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. Спицына |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1967 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 8 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. === Pedagogia agado === [[Dosiero:Дача на 6-м Лучевом просеке Сокольников, в которой размещалась школа-колония при Биостанции юных натуралистов.png|200px|eta|dekstra|Somerdomo en la 6-a Sokolnika Radia [[Senarba strio|Senarba Strio]], kie funkciis la lernejo-kolonio. Moskvo, 1920-aj.]] La {{daton|15|6|1918}} li fondis en la 6-a Sokolnika Radia [[Senarba strio|Senarba Strio]] ({{l-ru|6-й Сокольничий Лучевой просек}}, ekde 1927 — {{l-ru|6-й Лучевой просек}}) ^{[[:ru:6-й Лучевой просек|ru]]} kaj en Rostokina Traveturejo ({{l-ru|Ростокинский проезд|t=Rostokinskij Projezd}}) ^{[[:ru:Ростокинский проезд|ru]]}, rande de la parko [[Nacia Parko Losinij Ostrov|Pogonno-Losinij Ostrov]], apud la vilaĝo [[Bogorodskoje (distrikto de Moskvo)|Bogorodskoje]] la ''Biostacion de junaj naturalistoj'' ({{l-ru|Биостанция юных натуралистов}}) kune kun pedagogo kaj biologo Boris Vsesvjatskij, kiu iĝis ĝia estro<ref name="Подвиг большевика11">{{citaĵo el gazeto | url = https://archive.org/details/1977.10 | titolo = Подвиг большевика | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Русакова | persona nomo = Е. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Junij Naturalist | volumo = | numero = 10 | paĝoj = 11 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1977-10 | alirdato = 2026-07-09 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Fratino de tiu lasta, Jelizaveta Vsesvjatskaja, estis edzino de Arsenij Rusakov ^{[[:ru:Русаков, Арсений Васильевич|ru]]}, fama nekropsiisto, frato de la Ivan Rusakov, do ili sufiĉe bone konis unu la alian. Boris Vsesvjatskij rememoris poste ke ilia konversacio okazis en januaro 1918, kiam Ivan Rusakov rakontis al li pri sia delonga revo — krei stacion de junaj naturŝatantoj en la parko Sokolniki. Antaŭ la revolucio tiaj provoj fiaskis, sed nun tio devus sukcesi, opiniis li. Kiel prezidanto de la Sokolnika Soveto li proponis ke Boris Vsesvjatskij iĝu estro de la establota stacio dum li promesas ĉian eblan subtenon, doninte iun el konfiskitaj somerdomoj, elektotan de Vsesvjatskij, asistanton kaj gardiston<ref>{{citaĵo el libro |titolo = У истоков юннатского движения |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = В. Г. Холостов |aliaj = |url = https://web.archive.org/web/20230627201443/https://rmc73.ru/wp-content/uploads/2022/11/u-istokov-yunnatskogo-dvizheniya-v.g.holostov.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1972 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Просвещение |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 9–10 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. {{Citaĵo |teksto = Kion mi povis respondi? Mi estis tute fascinita. Proksimigi la infanojn al la naturo, instrui ilin esplori ĝin, profundigi siajn biologiajn sciojn — ĉu tio povus ne allogi ĉiun biologon-pedagogon? Kompreneble mi tuj akceptis. Tio okazis en januaro 1918 dum printempe la stacion necesis malfermi. Granda laboro estis plenumenda. |aŭtoro = Boris Vsesvjatskij |verko = Rememoroj |origina teksto = Что я мог ответить? Я был просто в восторге. Приобщать детей к природе, учить их познавать ее, углублять свои биологические знания — разве может это не увлечь каждого биолога-педагога? Конечно, я тут же дал согласие. Было это в январе 1918 года, а весной станцию нужно было открыть. Работа предстояла большая. }} Li esploris sperton de Stanislav Ŝackij ^{[[:ru:Шацкий, Станислав Теофилович|ru]]} kaj Aleksandr Zelenko, kiuj antaŭ la revolucio eksperimentis tiukampe kadre de la setlanta movado. Scienca kunlaboranto iĝis Valentina Viktorovna Burdakova, lernantino de la profesoro Nikolaj Konstantinoviĉ Kolcov ^{[[:ru:Кольцов, Николай Константинович|ru]]}, establinta en 1917 la Instituton de Eksperimenta Biologio ^{[[:ru:Институт биологии развития имени Н. К. Кольцова РАН|ru]]}. Laŭ rememoroj de Boris Vsesvjatskij, Ivan Rusakov faris al ŝi nur tri demandojn: "Ĉu vi ŝatas la naturon? Ĉu vi ŝatas la infanojn? Ĉu vi ne timas labori kun la bolŝevistoj?" {{Citaĵo |teksto = Kion mi povis respondi? Mi estis tute fascinita. Proksimigi la infanojn al la naturo, instrui ilin esplori ĝin, profundigi siajn biologiajn sciojn — ĉu tio povus ne allogi ĉiun biologon-pedagogon? Kompreneble mi tuj akceptis. Tio okazis en januaro 1918 dum printempe la stacion necesis malfermi. Granda laboro estis plenumenda. |aŭtoro = Boris Vsesvjatskij |verko = Rememoroj |origina teksto = Что я мог ответить? Я был просто в восторге. Приобщать детей к природе, учить их познавать ее, углублять свои биологические знания — разве может это не увлечь каждого биолога-педагога? Конечно, я тут же дал согласие. Было это в январе 1918 года, а весной станцию нужно было открыть. Работа предстояла большая. }} Laŭ peto de Vsesvjatskij, la Sokolnika Distrikta Soveto konfiskis kaj transdonis por la stacio malgrandan negocistan somerdomon kun tereno en la Rostokina Traveturejo. Seĝoj kaj tabloj estis transdonitaj de la soveto, konfiskinta ilin en likviditaj restoracioj. Laŭ rekomendo de Ivan Rusakov, la stacio ricevis ankaŭ konfiskitajn mikroskopojn<ref>{{citaĵo el libro |titolo = У истоков юннатского движения |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = В. Г. Холостов |aliaj = |url = https://web.archive.org/web/20230627201443/https://rmc73.ru/wp-content/uploads/2022/11/u-istokov-yunnatskogo-dvizheniya-v.g.holostov.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1972 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Просвещение |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 11 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. [[Dosiero:Станция юных любителей природы (афиша 1918 года).jpg|200px|eta|dekstra|Afiŝo de la Stacio de Junaj Naturŝatantoj. Moskvo, majo — junio 1918.]] Afiŝo pri varbado de estontaj junaj naturalistoj aperis en Sokolniki jam en majo 1918 kaj venis 17 infanoj, sed oficiala fondodato estas konsiderata la {{daton|15|6}} kiam okazis la unua organizita ekskurso, kiun partoprenis infanoj kaj ĉiuj dezirantoj. Kiel bazo servis la negocista Blua Somerdomo ({{l-ru|Голубая дача}}) en Rostokina Traveturejo (Rostokinskij Projezd), poste aldoniĝis la Blanka Somerdomo ({{l-ru|Белая дача}}) en la 6-a Sokolnika Radia [[Senarba strio|Senarba Strio]] ({{l-ru|6-й Сокольничий Лучевой просек}}), la Flava Somerdomo ({{l-ru|Жёлтая дача}}), la Somerdomoj de Kasatkin ^{[[:ru:Касаткин, Николай Алексеевич|ru]]}<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Юннатка "Мэри Пикфорд" (из беседы с Т. Г. Родькиной) // Движение юных натуралистов в России: от истоков до современности |lasta = Сенчилова |unua = К. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. В. Козин, Н. Е. Медведева, К. В. Сенчилова, А. И. Григорьева |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2023 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = ФГБОУ ДО ФЦДО |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = 978-5-87953-721-5 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 152 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>, konfiskita post la revolucio (ĝi ne plu ekzistas)<ref>{{citaĵo el libro |titolo = О развитии юннатского движения // Современные подходы к организации юннатской деятельности, 4SRC2016 : Тезисы докладов Четвертой Сибирской межрегиональной конференции, 23–24 ноября 2016 года |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://yunnat-01.gov67.ru/files/415/kniga_105_let_yud_250.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2016 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Рос. акад. наук. Сиб. отд-ние, Федер. исслед. центр Ин-т цитологии и генетики |loko = Новосибирск |lingvo = ru |isbn= = 978-5-91291-030-2 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 13 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. {{Citaĵo |teksto = Idoj de laboristoj — lernejanoj, adoleskantoj, laborista junularo, ŝatantaj naturon kaj dezirantaj ĝin esplori, estas invitataj registriĝi kiel praktikantoj ĉe la Stacio de Junaj Naturŝatantoj. En la stacio okazos observado de la vivo kaj evoluo de birdoj, fiŝoj, insektoj (inkluzive abelojn) kaj aliaj bestoj; eksperimentoj je diversaj plantoj, kreado de kolektoj ktp. La aliĝo estas senpaga, nombro de la lokoj estas limigita. |aŭtoro = Boris Vsesvjatskij |verko = Afiŝo [1918]<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Из истории развития юннатского движения в России // Движение юных натуралистов в России: от истоков до современности |lasta = Сенчилова |unua = К. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. В. Козин, Н. Е. Медведева, К. В. Сенчилова, А. И. Григорьева |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2023 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = ФГБОУ ДО ФЦДО |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = 978-5-87953-721-5 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 9 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> |origina teksto = Дети рабочих — школьники, подростки, рабочая молодёжь, любящие природу и желающие её изучать, приглашаются записываться практикантами на Станцию юных любителей природы. На станции будут производиться наблюдения над жизнью и развитием птиц, рыб, насекомых (в частности, пчёл) и других животных; опыты над различными растениями, составление коллекций и т. д. Приём бесплатный, число мест ограничено. }} Unue tio estis ekskursejo, ekde oktobro 1919 — lernejo-kolonio. Ivan Rusakov en sia parolado la unua datreveno de la stacio, festita la {{daton|15|6|1919}}, rememoris la antaŭrevolucian tempon, kiam similaj iniciatoj estis rifuzataj pretekste de manko de mono dum nun ili ricevas subtenon malgraŭ oble pli malfacilaj cirkonstancoj. {{Citaĵo |teksto = Mi rememoras la Guĉkov-tempon<ref>Temas pri Nikolaj Guĉkov^{[[:ru:Гучков, Николай Иванович|ru]]}, kiu estis frato de [[Aleksandr Guĉkov]] kaj urbestro de [[Moskvo]] en 1905–1912.</ref>. Tiam la popolan edukadon estris Puzirevskij<ref>Georgij Aleksandroviĉ Puzirevskij ({{l-ru|Пузыревский}}) estis membro de la Moskva Urba Dumao, membro kaj poste prezidanto de la lerneja fako de la Moskva Urba Administracio.</ref> kaj tiu, se eblas diri, "kultura aganto" malsukcesis trovi en tiu tempo de relativa abundo por analogia iniciato nurajn kvin mil rublojn, dum la mizera laborista-kamparana registaro sukcesis eltrovi por tiu ĉi afero ĝis duonmiliono da rubloj, donis la plej bonan lokon en Sokolniki. Por tio ĝi forpelis de tiuj ĉi komfortaj nestoj grasajn sinjorojn, kiuj ĉi tie, en tiuj ĉi benitaj lokoj, manĝegis, diboĉis, ludis kartojn, enuis pro nenifarado. Surloke de la sata, laŭaspekte bela, sed abomena laŭsence burĝa haladzo ĝi plantis oazon de la vera ekkono de la naturo, belegan oazon de la proleta kulturo. |aŭtoro = Ivan Rusakov |verko = Parolado ĉe la unua datreveno de la stacio, la {{daton|15|6|1919}}<ref name="У истоков юннатского движения22">{{citaĵo el libro |titolo = У истоков юннатского движения |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = В. Г. Холостов |aliaj = |url = https://web.archive.org/web/20230627201443/https://rmc73.ru/wp-content/uploads/2022/11/u-istokov-yunnatskogo-dvizheniya-v.g.holostov.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1972 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Просвещение |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 22 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> |origina teksto = Мне припоминаются гучковские времена. Тогда заведовал народным образованием некто Пузыревский, и этот, с позволения сказать, «деятель на поприще культуры» не смог найти в те времена относительного изобилия на начинание аналогичного характера только пять тысяч рублей, в то время как нищее рабоче-крестьянское правительство сумело изыскать на это дело до полумиллиона рублей, предоставило лучший уголок в Сокольниках. Для этого оно выгнало с этих насиженных гнезд жирных господ, которые тут, в этих действительно благословенных местах, обжирались, кутили, играли в карты, скучали от безделья. На месте сытого, красивого с виду, но отвратительного по существу буржуазного смрада насадило оно оазис истинного познания природы, прекрасный оазис пролетарской культуры. }} Ekde januaro 1920 la instruado iĝis pli stabila kaj regula, aŭtune 1920 ĝi ricevis statuson de la lernejo de la 2-a grado. La {{daton|28|4|1920}} mortis Kliment Timirjazev kaj baldaŭ la stacio ricevis lian nomon. La {{daton|18|3|1921}} pereis ankaŭ Ivan Rusakov, lia edzino mortis pli frue, do iliaj filinoj Jekaterina kaj Jevdokija estis akceptitaj en la lernejo-kolonio kiu iĝis ilia domo<ref>{{citaĵo el libro |titolo = У истоков юннатского движения |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = В. Г. Холостов |aliaj = |url = https://web.archive.org/web/20230627201443/https://rmc73.ru/wp-content/uploads/2022/11/u-istokov-yunnatskogo-dvizheniya-v.g.holostov.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1972 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Просвещение |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 27 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref><ref>{{citaĵo el libro |titolo = Из истории развития юннатского движения в России // Движение юных натуралистов в России: от истоков до современности |lasta = Сенчилова |unua = К. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. В. Козин, Н. Е. Медведева, К. В. Сенчилова, А. И. Григорьева |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2023 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = ФГБОУ ДО ФЦДО |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = 978-5-87953-721-5 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 25–27 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Laboristoj de la apuda fabriko "Bogatir"^{[[:ru:Красный богатырь (завод)|ru]]} kaj de aliaj apudaj entreprenoj komencis sendi tien infanojn, ĉar tie ili povis ricevi nutraĵojn kaj loĝejon. La infanoj kultivis terenojn, donitajn de la fabrikaj laboristoj, bredis bestojn kaj provizis sin mem per nutraĵoj. La financado estis ege malsufiĉa, la vivkondiĉoj mizeraj, vintre la infanoj ofte noktis hejme kaj en la stacio restis nur Vsesvjatskij<ref name="Федорович">{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/d13ba889-849e-4f7d-b51e-da039eb74c55/6 | titolo = Первая био-школа И. В. Русакова | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Федорович | persona nomo = В. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = [[Pravda (rusa gazeto)|Pravda]] | volumo = | numero = 105 | paĝoj = 6 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1923-05-13 | alirdato = 2025-09-06 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. La stacio origine estis planita kiel somera aranĝo, sed aŭtune Rusakov aranĝis kunsidon de la ekzekutiva komitato kaj plenkunvenon de la Sokolnika Soveto, kiun partoprenis ankaŭ ekspertoj kiel instruistoj de la agrikultura akademio kaj reprezentantoj de la [[Nacia Parko Losinij Ostrov|Pogonno-Losinostrovskij Forstejo]]. Ivan Rusakov gvidis la kunsidon kiel prezidanto kaj kontribuis al ties fina rezolucio: transformi la stacion je tutjare funkcianta organizaĵo. Kiel ideologia bazo servis ideoj de rusa biologo [[Kliment Timirjazev]], alvokinta esplori naturon de sia patrujo kaj serĉi eblecojn de ties praktika utiligado por la popolaj bezonoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = У истоков юннатского движения |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = В. Г. Холостов |aliaj = |url = https://web.archive.org/web/20230627201443/https://rmc73.ru/wp-content/uploads/2022/11/u-istokov-yunnatskogo-dvizheniya-v.g.holostov.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1972 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Просвещение |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 15–16 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Jevdokija Rusakova rememoras ke li estis ofte ripetanta kontente la frazon: "Nun mi havas kvar infanojn — Dunjaŝa, Katjuŝka, Sergejka kaj la Stacio de Junaj Naturŝatantoj!" ({{l-ru|Теперь у меня четверо детей — Дуняша, Катюшка, Сергейка и Станция юных любителей природы!}})<ref name="Подвиг большевика11"/>. Ankaŭ la pedagogiaj metodoj estis avangardaj, bazitaj sur rekta esplorado de la naturo kaj memstara serĉado de la respondoj al demandoj. Rusakov kaj Vsesvjatskij asertis ke la instruado de ĉiuj fakoj estu bazita sur la instruado de biologio. La infanoj estis dividataj je rondoj: ''legomistoj'' ({{l-ru|огородники}}), do botanikistoj, ''akvemuloj'' ({{l-ru|водолюбы}}), do hidrobiologoj, ''insektistoj'' ({{l-ru|насекомники}}), do entomologoj, ''birdistoj'' ({{l-ru|птичники}}), do ornitologoj, ''ĉieluloj'' ({{l-ru|небесники}}), do meteologoj. ''Voĵgantoj'' ({{l-ru|путешественники}}) estis esplorantaj respektivajn terenojn laŭe al siaj sciencaj taskoj kaj laŭvoje fondis branĉojn en apudaj lernejoj, engaĝigante iliajn lernejanojn — en Sokolniki, vilaĝoj Bogorodskoje, Aleksejevskoje ka. ''Mastrumantoj'' ({{l-ru|хозяйственники}}) kaj ''sociologoj'' prizorgis siajn fakojn. Oni bredis [[vulpo]]jn laŭ usona ekzemplo. Ili kunlaboris kun sciencistoj de naturrezervejo Askanija-Nova^{[[:ru:Аскания-Нова (заповедник)|ru]]} ([[Ĥersona provinco]]). Somere surbaze de la stacio okazis kursoj por lernejaj instruistoj de Moskva, Tula kaj Vladimira gubernioj<ref name="Федорович"/>. Vintre 1919 oni elektis la plej entuziasmajn infanojn 10 ĝis 15 jarojn aĝajn kaj formis el ili konstantan kolektivon. La {{daton|7|4|1919}} la stacio malfermiĝis jam kiel kolonio, kie loĝis la infanoj. Kun tempopaso ĝi transformiĝis je la centro de junaj naturalistoj kaj funkcias ĝis nun, renaskiĝinte en 2015 kiel la Tutlanda Infana Ekologa-Biologia Centro ({{l-ru|Федеральный детский эколого-биологический центр}})<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://newsvostok.ru/105-let-nazad-v-sokolnikah-sozdali-pervuyu-v-sssr-biostantsiyu-yunnatov/ | titolo = 105 лет назад в Сокольниках создали первую в СССР биостанцию юннатов | titolo-aldono = | alirdato = 2025-09-09 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Татьяна Щербакова | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2023-02-10 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = la Administracio de [[Orienta administra arondismento]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20230314093553/https://newsvostok.ru/105-let-nazad-v-sokolnikah-sozdali-pervuyu-v-sssr-biostantsiyu-yunnatov/ | arkivdato = 2023-03-14 | citaĵo = }}</ref><ref>{{citaĵo el la reto | url = https://www.mos.ru/news/item/75626073/ | titolo = Птичники, насекомники, водолюбы. Как в Москве появились юннаты | titolo-aldono = | alirdato = 2025-09-09 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2020-06-16 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = mos.ru | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240405055659/https://www.mos.ru/news/item/75626073/ | arkivdato = 2024-04-05 | citaĵo = }}</ref><ref>{{citaĵo el la reto | url = https://kkpc.info/raynews/vozrozhdaetsya-biostantsiya-legendarnaya-stantsiya-yunnatov/ | titolo = Легендарная станция юннатов возрождается | titolo-aldono = | alirdato = 2025-09-09 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = la Klubo de Regionografoj de Sokolniki | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20250909180829/https://kkpc.info/raynews/vozrozhdaetsya-biostantsiya-legendarnaya-stantsiya-yunnatov/ | arkivdato = 2025-09-09 | citaĵo = }}</ref>. Baldaŭ la iniciato altiris atenton de altranguloj. Fine de junio 1920 Boris Vsesvjatskij estis vizitita de [[Nadeĵda Krupskaja]], kiu diris ke ŝi venis laŭ peto de [[Lenin]]<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Из истории развития юннатского движения в России // Движение юных натуралистов в России: от истоков до современности |lasta = Сенчилова |unua = К. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. В. Козин, Н. Е. Медведева, К. В. Сенчилова, А. И. Григорьева |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2023 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = ФГБОУ ДО ФЦДО |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = 978-5-87953-721-5 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 170 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>: {{Citaĵo |teksto = Vladimir Iljiĉ proponis al mi proksime okupiĝi pri lernejo. Doni necesan direkton al evoluo de nia sovetia lernejo — nun tio estas plej grava afero. Kaj mi decidis, antaŭ ol okupiĝi pri tiu ĉi afero, konatiĝi kun tio kio jam estas farita ĉe ni. Antaŭnelonge mi estis en lernejo-komunumo de Lepeŝinskij ^{[[:ru:Лепешинский, Пантелеймон Николаевич|Лепешинский]]}; nun mi decidis veni al vi. |aŭtoro = [[Nadeĵda Krupskaja]] |verko = |origina teksto = Владимир Ильич предложил мне вплотную заняться школой. Дать нужное направление развитию нашей советской школы — теперь это главное. И я решила, прежде чем приступить к этому сложному делу, познакомиться с тем, что уже у нас сделано. Недавно я была в школе-коммуне имени Лепешинского; теперь решила заехать к вам. }} Poste Nadeĵda Krupskaja regule frekventis la lernejon kaj helpis al ĝi. [[Vladimir Bonĉ-Brujeviĉ]] diris ke Lenin aprezis arbarajn lernejojn en Sokolniki kaj diris: {{Citaĵo |teksto = Kial en la lernejoj, ĉie ajn ne propagandi nepran plantadon de arbaroj, liginte tiun ĉi aferon al iu tago, ekzemple al la [[Unua de Majo]]?.. Kial ne eduki en la infanoj amon al la naturo, al kiu ili ĉiam estas tiom sentemaj? Rigardu, en Sokolniki, en lernejoj subĉielaj, — ja tie ne eblas la infanojn forpeli de tiuj iliaj naturejoj. Kion ajn ili faris tie! Tie estas bestoj, kaj plantoj, kaj birdoj, kaj observado de formikoj. Ili eldonas proprajn magazinojn, faras sciencajn malkovrojn kaj ĉio okazas tiom ĝoje, kun tia entuziasmo, ke oni eĉ ne deziras foriri de ili. La sperton de la Sokolniki-lernejoj necesas disvastigi ĉie ajn. Rigardu kiel la infanoj prizorgas la ĝardenon kaj parkon, kiu estas donita al tiu lernejo, kie loĝas Nadeĵda Konstantinovna. Tie ne nur neniu rompas la arbojn — tie oni strebas subteni ĉiun arbeton, doni al ĝi plej bonajn vivkondiĉojn, se ĝi pro iu kialo velkas; oni plantas novajn arbojn, ĉiuj vivas interagante kun la naturo, ĝojaj, kontentaj kaj gajaj... En la lernejoj necesas instrui tiujn ĉi kulturajn kutimojn. |aŭtoro = [[Lenin]] |verko = |origina teksto = Почему в школах, везде и всюду не пропагандировать обязательное насаждение деревьев, приурочив это дело к какому-нибудь дню, например, к Первому мая?.. Почему не воспитать в детях любовь к природе, к которой они всегда так чутки? Посмотрите, в Сокольниках, в школах на открытом воздухе, — ведь там детей невозможно отогнать от их уголков природы. Чего только они там не наделали! У них и животные, и растения, и птицы, и наблюдения над муравьями. Они издают собственные журналы, делают научные открытия и все так радостно, с таким энтузиазмом, что прямо не хочется уходить от них. Опыт сокольнических школ необходимо распространять везде и всюду. Посмотрите, как дети ухаживают за садом и парком, который отведен той школе, где живет Надежда Константиновна. Там не только никто не ломает деревьев — там стремятся поддержать каждое маленькое деревце, дать ему лучшие условия жизни, если оно почему-либо чахнет; насаждают новые деревья, все живут в общении с природой, радостные, довольные и веселые... В школах необходимо прививать все эти культурные привычки. }} [[Dosiero:Станция юннатов.jpg|200px|eta|dekstra|Tutlanda Infana Ekologa-Biologia Centro. Moskvo, 2023.]] Li establis en Sokolniki la unuan infanĝardenon por laboristaj infanoj. Lia frato Arsenij rememoris ke eĉ ĝia ejo estis simbola<ref name="Барсуков40">{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 40 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>: {{Citaĵo |teksto = En ĝi troviĝis dum la Oktobra revolucio milita stabo de la distrikto. La frato deziris ke en la loko, kie antaŭnelonge sonis armiloj, aŭdiĝu gajaj voĉoj de la infanoj. Li organizis ankaŭ la stacion de junaj naturŝatantoj en Sokolniki. Laŭ ideo de la fondinto, tiu ĉi stacio devis servi kiel loko, kie la infanoj, interesitaj pri esplorado de la naturo, povus trovi azilon, materialon kaj gvidadon je sia laboro. |aŭtoro = Arsenij Rusakov |verko = Rememoroj [manuskripto] |origina teksto = В нём помещался во время Октябрьской революции военный штаб района. Брат хотел, чтобы в том месте, где недавно звучало оружие, раздавались весёлые голоса детворы. Им была организована и станция юных любителей природы в Сокольниках. По мысли основателя, эта станция должна была служить местом, где дети, заинтересовавшиеся изучением природы, могли бы найти приют, материал и руководство в своей работе. }} La {{daton|3|12|1920}} li publikigis en gazeto "Kommunistiĉeskij trud" (Komunista Laboro) de la Moskva Soveto artikolon "Infanĝardeno estas la grajno de la komunista kulturo" ({{l-ru|Детский сад — зерно коммунистической культуры}}), en kiu li pledis pri neceso establi kaj perfektigi nombron de infanĝardenoj<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/c2470e16-9f03-4faa-bf13-9b4c585557b3/4?center=924+577 | titolo = Детский сад — зерно коммунистической культуры | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Русаков | persona nomo = И. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Коммунистический труд | volumo = | numero = 213 | paĝoj = 4 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1920-12-03 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Li planis krei tian stacion ankaŭ por junaj teknikistoj, sed tio efektiviĝis jam post lia morto<ref name="Барсуков40"/>. === Armea agado === [[Dosiero:Ivan Rusakov, unu el la lastaj fotoj.png|200px|eta|dekstra|Ivan Rusakov, unu el la lastaj fotoj.]] Jevdokija Rusakova skribis ke post la Jaroslavla Ribelo ^{[[:ru:Ярославское восстание|ru]]}, do somere 1918, li forveturis al [[Jaroslavlo]] por "restarigi tie vivon", supozeble por aranĝi medicinan helpon<ref name="Подвиг большевика11"/>. Lia frato Arsenij asertis ke Ivan Rusakov partoprenis ankaŭ armitajn ekzercojn kiel volontulo<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 41–42 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. {{Citaĵo |teksto = Foje somere, en dimanĉa tago — tio okazis verŝajne en 1919 — mi rimarkis sur la ŝoseo Sokolniki taĉmenton de homoj armitaj per fusiloj. Tio marŝis al militekzercoj volontuloj-laboristoj, inter ili marŝis en malnova jako, ĉirkaŭstreĉita per rimeno, kiel ordinara soldato — prezidanto de la distrikta Soveto Ivan Vasiljeviĉ Rusakov. |aŭtoro = Arsenij Rusakov |verko = Rememoroj [manuskripto] |origina teksto = Однажды летом, в воскресный день — это было, вероятно, в 1919 году, — я заметил на Сокольническом шоссе отряд людей, вооружённых винтовками. Это шли на войсковые занятия добровольцы-рабочие, среди них шагал в стареньком пиджаке, перетянутом ремнем, в качестве простого рядового — председатель районного Совета Иван Васильевич Русаков. }} Dum la 8-a kongreso de RKP(b), okazinta en Moskvo de la 18-a ĝis la {{dato|23|3|1919}}, Ivan Rusakov estis reprezentanto de la Moskva partia organizaĵo kun decida voĉo, membro de la organiza sekcio. En la listo de la delegitoj estis indikite ke li estas membro de la partio ekde 1917<ref>{{citaĵo el libro |titolo = [[:Commons:File:Протоколы VIII съезда РКП(б) (издание 1933 года).pdf|РКП(б). Съезд (1919; 8; Москва). Восьмой съезд РКП(б). 18-23 марта 1919 г.]] |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = Е. Ярославский |aliaj = |url = https://istmat.org/files/uploads/59364/protokoly_viii_sezda_rkpb.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1933 |origindato = 1919 |eldonejo = Партийное издательство |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 456, 464 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Komence de novembro (aŭ en oktobro)<ref name="Кондратьев"/> 1919 li ekveturis al la Suda fronto kie laŭ propono de estro de la sanitara administracio de tiu ĉi fronto Miĥail Barsukov li iĝis estro (plenrajtigito) de la sanitara inspektejo. Ivan Rusakov akceptis la proponon kaj estis sendita al la 12-a armeo de la Suda fronto kiel prezidanto de la milita-sanitara inspektejo<ref name="Музей Ивана Русакова">{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/be9d6d36-abbf-446e-b752-2d74851808da/4?center=934+1657 | titolo = Музей Ивана Русакова | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Кондратьев | persona nomo = В. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Московская правда | volumo = 14504 | numero = 234 | paĝoj = 4 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1967-10-04 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Poste en sia raporto li priskribis ekstreman situacion kiun li alfrontis<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 44–45 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>: {{Citaĵo |teksto = En [[Korosten]] mi devis okupiĝi ne nur kaj eĉ ne precipe pri ekzamenado, sed partopreni en organika laboro pro katastrofa situacio kaj neceso urĝe helpi al la kunlaborantoj. Malgraŭ mizeraj fortoj (unu kuracisto — provizora estro de la evakua kuracejo, ĵus nomumita kaj tute malsperta, politika komisaro kaj lia asistantino, tute embarasitaj, tri flegistinoj kaj ses sanitaroj), la evakua kuracejo estis inundita je malsanuloj. Akceptejo de la evakuejo aspektis terure, speciale sekvan tagon post nia alveno, kiam en ĝi en du hospitaloj de la evakua kuracejo kaj sur radoj akumuliĝis ĝis {{unuo|1000}} malsanuloj. Mi devis preni la administradon je miaj manoj, likvidi panikon kaj embarasitecon de la personaro, trankviligi furiozan amason de ruĝarmeanoj, emociiĝintaj pro la stato de la malsanuloj, aranĝi komunikadon kun komandestro kaj politika fako de la 47-a divizio, loka partia komitato. Kun ilia helpo mi sukcesis aranĝi rapide sanitaran urĝan servon por malŝarĝi la akceptejon de la evakuejo, ricevi novajn ejojn por ĝia vastigo kaj pli bona agordado, aranĝi mobilizadon de nelaboristaj elementoj por helpi la sanitarojn pri transportado de la malsanuloj kaj entombigado de la mortintoj, kelkdek kiuj akumuliĝis, trovi ĉarpentistojn kaj fornistojn, fortigi la medicinan personaron kaj ĝenerale la aparaton de la evakuejo (du kuracistoj estis ricevitaj de sanitara estro de la 47-a divizio), sanitaroj estis promesitaj el nebatala taĉmento, loka partia komitato donis bonan mastrumestron. |aŭtoro = Ivan Rusakov |verko = Raporto |origina teksto = В Коростене пришлось заняться не только и не столько обследованием, сколько принять участие в органической работе ввиду катастрофического положения и необходимости в экстренной помощи работникам. При наличии ничтожных сил (одного врача — врид начэвака, только что назначенного и совершенно неопытного, политкома и его помощницы, совершенно растерявшихся, трёх сестёр и шести санитаров), эвакопункт был наводнён больными. Эвакоприёмник представлял ужасную картину, особенно на следующий день нашего пребывания, когда в нём в двух госпиталях пункта и на колёсах скопилось до {{unuo|1000}} больных. Пришлось взять бразды правления в свои руки, ликвидировать панику и растерянность среди персонала, утихомирить бушующую толпу красноармейцев, взволнованных положением больных, установить связь с комдивом, начдивом и политотделом 47-й дивизии, местным парткомом. С их помощью удалось организовать наскоро санитарную летучку для разгрузки эвакоприёмника, заполучить новые помещения для его расширения и лучшего оборудования, провести мобилизацию нетрудового элемента в помощь санитарам для погрузки больных и похорон умерших, коих скопилось несколько десятков, найти плотников и печников, усилить медперсонал и вообще аппарат эвакопункта (два врача были получены от начсандива 47-й дивизии), санитары были обещаны из нестроевой команды, местный партком дал дельного завхоза. }} Li atentigis ke la armeo kvartiras en setlejoj, do la sano de la militistoj rekte dependas de tiu de la civiluloj, do necesas prizorgi ankaŭ la civilan loĝantaron, ĉar sanitara bonfarto de la civiluloj kaj armeanoj estas proksime interligitaj. Rilate la armeanojn li akcentis neceson de politika laboro. Laŭ propra iniciato li veturis al Moskvo kie aktive pledis pri neceso urĝe solvi sanitarajn problemojn de la 12-a armeo kaj fine ricevis flegistinojn, litaĵojn kaj kuracilojn<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 46–47 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. En sia letero, verkita en decembro 1919, kaj publikigita en ĵurnalo [[Izvestija]] la {{daton|14|2|1920}} sub titolo "El sanitaraj leteroj de la fronto" ({{l-ru|Из санитарных писем фронта}}) li priskribis plorindan sanitaran situacion ĉe la fronto kaj alvokis pli vaste uzi sperton de la [[Unua mondmilito]] kaj uzi komunistan fervoron por organizi "sanitaran Ruĝan Armeon"<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/34279598-0576-4cc3-8955-c98558e16868/1?center=2277+1422 | titolo = Из санитарных писем фронта (декабрь 1919 г.) | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Русаков | persona nomo = И. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = [[Izvestija]] | volumo = 880 | numero = 33 | paĝoj = 1 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1920-02-14 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. De la Suda fronto li skribas al sia amiko pri preteco perei por la altaj ideoj. {{Citaĵo |teksto = Perdi la vivon pro la granda afero, ne pro personaj sentoj, sed pro arda kredo, kie ĉio persona estas tiom for, for [...] Perei kiam kaj kie tio estas necese por la afero. |aŭtoro = Ivan Rusakov |verko = Letero al amiko<ref name="Имени Русакова"/> |origina teksto = Сложить голову за великое дело, не из личного чувства, а по пламенной вере, где все личное так далеко, далеко [...] Сложить тогда, когда и где это нужно для дела. }} La {{daton|25|1|1920}} laŭ ordono de la estro de la Ĉefa Milita-Sanitara Administracio Zinovij Solovjov, li estis forsendita de la fronto al Moskvo. Tie li mallongan tempon laboris kiel asistanto de estro de inspekta fako de la Ĉefa Milita-Sanitara Administracio pri politikaj aferoj, sed baldaŭ forlasis la sanservon kaj koncentriĝis je edukado<ref name="Новое"/><ref name="Барсуков48">{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 48 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Li evakuis plurajn lernejojn de la Sokolnika distrikto al [[Uralo]]<ref name="Имени Русакова"/>. Tiutempe Lenin jam konis Ivan Rusakov. Fine de februaro 1920 li akompanis leteron de neidentigita aŭtoro el la aparato de CK RKP(b) per notico: "Rusakov, estro de la sekcio de unueca lernejo, li estis reprezentanto en MONO [Moskva Sekcio de Popola Edukado], [[Lev Kamenev|Kamenev]] konas lin" ({{l-ru|Русаков, заведующий отделом единой школы, был представителем в МОНО, Каменев его знает}})<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Владимир Ильич Ленин. Биографическая хроника. Ноябрь 1919 — июнь 1920 |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://archive.org/details/8.-1919-1920-.-1977 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 8 |dato = 1977 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Политиздат |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 316 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Lev Kamenev de oktobro 1918 ĝis majo 1926 estis prezidanto de la prezidio de la Moskva Soveto, do li konis Ivan Rusakov per laboro en tiu ĉi institucio. La {{daton|31|3|1921}} laŭ lia propono kunsido de la ekzekutiva komitato de la Moskva Soveto komenciĝis per ekstaro omaĝe al Ivan Rusakov<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/ace2385e-e677-4c47-af58-bc50bf50c493/3?center=2948+1269 | titolo = Исполком Моск. Сов. Р. и К. Д. | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = [[Pravda (rusa gazeto)|Pravda]] | volumo = | numero = 70 | paĝoj = 3 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1921-04-01 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Li ekinteresiĝis pri la edukado kaj pedagogio ĝenerale dum liaj infanoj kreskis<ref name="Октябрьские дни110"/>. Komence de marto 1920 kiel membro de komisiono de la Tutlanda Centra Ekzekutiva Komitato (TCEK) li partoprenis ekzamenadojn fare de la Popola Komisariato pri Klerigado kaj la {{daton|20|3|1920}} la prezidio de la Moskva Soveto nomumis lin estro de la urba sekcio pri popola edukado<ref name="Барсуков48"/> (aŭ vic-estro). Sed, kiel rememoris lia kamarado Morozov: "Malsama pozicio ol tiu de la Popola Komisariato pri Klerigado rilate organizadon de lernejaj aferoj devigis lin forlasi la laboron pri popola klerigado"<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Октябрьские дни в Сокольническом районе: по воспоминаниям участников |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01006521171?page=116&rotate=0&theme=white |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1922 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Красная новь |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 112 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. La {{daton|7|11|1920}} Lenin faris paroladon dum solena kunveno okaze de la 3-a datreveno de la Oktobra revolucio, okazinta en la eksa teatrejo Rivoli en Sokolnika distrikto (aktuale: domo N 7 ĉe Sokolonika placo ^{[[:ru:Сокольническая площадь|ru]]}) kaj finis tiun ĉi kunsidon raporto de Ivan Rusakov<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/4e7cb1cb-66e7-4d76-b20a-d87fd8cfdc9c/1?center=1843+2409 | titolo = Торжественные заседания пленумов районных советов: Сокольнический район | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Коммунистический труд | volumo = | numero = 192 | paĝoj = 1 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1920-11-09 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Lia filino Jekaterina, naskiĝinta en 1906, rakontis poste ke inter ŝiaj unuaj rememoroj estis arda diskuto de Ivan Rusakov kun Lenin dum ŝi, ankoraŭ tre eta, umis ĉe iliaj piedoj<ref name="Ким Смирнов"/>. Kiel delegito de la Moskva partia organizaĵo, li partoprenis la 9-an kongreson de RKP(b)^{[[:ru:IX съезд РКП(б)|ru]]}, okazintan de la {{dato|29|3|}} ĝis la {{dato|5|4|1920}} en Moskvo, kaj aperis sur komuna foto de la delegitoj kun Lenin<ref>{{citaĵo el libro |titolo = [[:Commons:File:IX съезд РКП(б) (издание 1934 года).pdf|Девятый съезд РКП(б). март — апрель 1920 г.]] |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = Н. Л. Мещеряков |aliaj = |url = https://istmat.org/files/uploads/51515/9_sezd._1934_g.pdf |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1934 |origindato = |eldonejo = Партийное издательство |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 466 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref><ref name="Музей Ивана Русакова"/>. La {{daton|14|5|1920}} li petis sendi lin al la Okcidenta fronto dum la [[Pola-Soveta Milito]]^{[[:ru:Западный фронт РККА во время Гражданской войны|ru]]}, kiam komenciĝis mobilizado de la komunistoj en Moskvo<ref name="Новое">{{citaĵo el gazeto | url = https://web.archive.org/web/20250905132753/https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000199_000009_011946191&name=000199_000009_011946191-%D0%92%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8F%D1%8F%20%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0%20:%20%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B0%20:%20%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA%201969,%20%E2%84%96%20232,%2003%20%D0%BE%D0%BA%D1%82%D1%8F%D0%B1%D1%80%D1%8F&doc_type=pdf | titolo = Новое об Иване Русакове | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Крылов | persona nomo = Ю. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Вечерняя Москва | volumo = (13968) | numero = 232 | paĝoj = 2 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1969-10-03 | alirdato = 2025-09-05 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>: {{Citaĵo |teksto = Mi petas lasi min al la Okcidenta fronto. Mi deziras iri kiel volontulo-ruĝarmeano, en plej malbona kazo kiel regimenta kuracisto — ne pli. Ke mi deziras iri al la fronto estas kompreneble por ĉiu ajn komunisto. Mian deziron iri kiel ordinara ruĝarmeano mi petas ne trakti kiel belan geston. [...] Por la afero de la klerigado la eventuala damaĝo pro foriro de unu laboranto estas mizera kompare al pli granda detruo, kiun ĝi spertos neeviteble — kaj neniu kapablas preventi tion — sekve de sendube peza kaj verŝajne longdaŭra lukto kontraŭ la blanka [[Pollando]]. Plian fojon mi petas permesi al mi iri kiel volontulo-ruĝarmeano al la armeo. Fizike mi estas ankoraŭ sufiĉe fortika. |aŭtoro = Ivan Rusakov |verko = Peto al la la Ekzekutiva Komisiono de la Moskva Partia Komitato [la {{daton|14|5|1920}}] |origina teksto = Прошу отпустить меня на Западный фронт. Желаю идти добровольцем-красноармейцем, в худшем случае полковым врачом — не более. Что я хочу идти на фронт — это понятно всякому коммунисту. Мое желание идти рядовым красноармейцем прошу не считать красивым жестом. Что я хочу идти на фронт — это понятно всякому коммунисту. Мое желание идти рядовым красноармейцем прошу не считать красивым жестом. [...] Для дела просвещения тот ущерб, который возможен из-за ухода одного работника, ничтожен по сравнению с той еще большей разрухой, которой подвергнется оно неминуемо — и никто не в силах предотвратить это — вследствие несомненной тяжести и, вероятно, затяжной борьбы с белой Польшей. Еще раз прошу разрешить мне идти добровольцем-красноармейцем в действующую армию. Физически я еще достаточно крепок. }} Evidente tiukaze lia peto estis rifuzita. En la raporto pri kunsido de la Moskva partia komitato, okazinta la {{daton|11|6}}, li estis markita kiel "mobilizito", sed jam la {{daton|20|6}} aperis korektiga artikoleto, dirinta ke li ne estis mobilizita<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/7d78320e-530a-4f50-bf4b-b1c747ec8dfa/3?center=1092+2007 | titolo = Поправка | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Коммунистический труд | volumo = | numero = 74 | paĝoj = 3 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1920-06-20 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Li estis delegito de la 9-a kongreso de RKP(b), okazinta de la {{dato|29|3}} ĝis la {{dato|5|4|1920}}. La {{daton|21|5|1920}} li estis elektita membro de la Moskva Partia Komitato de la distrikto Sokolniki<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 48–49 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. === Morto === [[Dosiero:Кронштадт. Мануильского 2Б (анат. театр)2.jpg|200px|eta|dekstra|Kronŝtadta Mara Hospitalo, 2017.]] [[Dosiero:Некролог И. В. Русакова (Правда, 27.03.1921).png|200px|eta|dekstra|Nekrologo en la ĵurnalo [[Pravda (rusa gazeto)|Pravda]], la {{dato|27|3|1921}}.]] [[Dosiero:Kremlin Wall Necropolis - Mass Grave No. 5 - Armand - Reed - Rusakov - Pekalov.jpg|200px|eta|dekstra|Surskribo ĉe la [[Nekropolo en la muro de la Kremlo]] ([[Moskvo]]).]] Li estis delegito de la 10-a kongreso de RKP(b), okazinta de la 8-a ĝis la {{dato|16|3|1921}}, kaj estis inter 300 delegitoj kiuj partoprenis sturmon de la [[Kronŝtadta ribelo|ribelinta Kronŝtadto]] malgraŭ longdaŭra malsano, pro kiu li eĉ ricevis forpermeson por trapasi kuracadon en sanatorio<ref name="Его имени (Иван Васильевич Русаков)"/><ref name="Кондратьев"/>. Li estis kuracisto de bandaĝa taĉmento ĉe taĉmento de Jurij Sablin ^{[[:ru:Саблин, Юрий Владимирович|ru]]} ({{l-ru|врач перевяз. отряда при отряде т. Саблина}})<ref name="Сборник лиц, награжденных орденом Красного Знамени"/>. Antaŭ ol forveturi al sanitara administracio de la Suda Armea Grupo, lokita en la urbo [[Lomonosov|Oranienbaum]], li sendis en Moskvon la lastan leteron al siaj ifanoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 49 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>: {{Citaĵo |teksto = Infanoj miaj! Mi veturos al Oranienbaum. Ne zorgu, mi baldaŭ alvenos — post unu semajno, maksimume post du. Mi forte, forte kisas vin ĉiujn. Paĉjo. La {{dato|16|3|1921}}. |aŭtoro = Ivan Rusakov |verko = Letero al siaj infanoj [la {{dato|16|3|1921}}] |origina teksto = Ребятки мои! Я поеду в Ораниенбаум. Не беспокойтесь, я скоро приеду — через неделю, самое большое — через две. Крепко, крепко целую вас всех. Папена. 16 марта 1921 года. }} Nokton antaŭ la sturmo, okazinta la {{daton|18|3|1921}}, Ivan Rusakov estis nomumita politika komisaro de la Kronŝtadta Mara Hospitalo. Post kiam la hospitalo estis okupita de la sturmantoj, li komencis ĝian ekzamenadon, irinte tra la ĉambroj kaj interalie liberiginte arestitajn malsanulojn fermitajn en kraditaj ĉambroj. Tiutempe lin aliris grupo da matrosoj kaj forkondukis ien. Post 4 tagoj la korpo de la mortpafita Rusakov estis trovita en la hospitala korto, en defluejo. Ĝi estis transportita al Moskvo kaj sepultita en la [[Nekropolo en la Kremla Muro]]<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 51–52 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Morozov en rememoroj skribis ke Rusakovon aliris 5 matrosoj, kiuj demandis ĉu li estas komunisto kaj ricevinte jesan respondon ili diris ke li estos mortpafita kaj kondukis lin al sia komandanto-ribelulo. Rusakov respondis: "Nu bone, pafu. Min vi mortpafos, sed la komunismon — neniam" ({{l-ru|Что-ж, стреляйте. Меня вы расстреляете, а коммунизм — никогда}})<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Октябрьские дни в Сокольническом районе: по воспоминаниям участников |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01006521171?page=117&rotate=0&theme=white |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1922 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Красная новь |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 113 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Historiisto Vladimir Kondratjev en 1962 indikas aliajn cirkonstancojn kaj eĉ la mortodaton, asertinte ke Ivan Rusakov estis mortigita vespere la {{daton|23|2}} kiam li sin klinis super lito de grave malsana paciento kaj lin pafis kaŝe "freneziĝinta blankulo"<ref name="Кондратьев"/>. Aliloke li skribis ke Rusakov estis mortigita du tagojn post la subpremo de la ribelo"<ref name="Врач-коммунист: К 85-летию"/>. La ĵurnalo [[Pravda (rusa gazeto)|Pravda]] en nekrologo, publikigita la {{daton|26|3|1921}} priskribis lian morton koncize kaj sufiĉe nebule: {{Citaĵo |teksto = Marŝante kune kun la atakintoj en la ĉeno, helpante al vunditoj, kamarado Rusakov partoprenis la sturmon de Kronŝtadto, kaj post la okupo estis nomumita komisaro de la komuna mara hospitalo. Post enposteniĝo, dum ekzamenado de la korpusoj, kamarado Rusakov estis perfide murdita de iu blankulo. |aŭtoro = |verko = I. V. Rusakov (Nekrologo)<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/153a4bbe-1506-4902-b98d-f939aa9e5085/3?center=3838+3005 | titolo = И. В. Русаков (Некролог) | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = [[Pravda (rusa gazeto)|Pravda]] | volumo = | numero = 65 | paĝoj = 3 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1921-03-26 | alirdato = 2026-07-19 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref> |origina teksto = Идя вместе с наступавшими в цепи, помогая раненым, тов. Русаков участвовал во взятии Кронштадта, и после взятия был назначен комиссаром сводного морского госпиталя. По вступлении в должность, во время обхода корпусов, тов. Русаков был предательски убит каким-то белогвардейцем. }} Vladimir Manuĥin en 1932 rakontis alian version. {{Citaĵo |teksto = Kaj jen, kiam la ribelo ankoraŭ ne estis komplete subpremita kaj nur parto de la urbo estis okupita, li komencis ekzamenadon de malliberejaj hospitaloj. En unu el ĉambroj al li venis iu kuracisto kaj petis ekzameni alian konstruaĵon en la korto, kie kvazaŭ troviĝis en tre malbonaj kondiĉoj militkaptitoj. Rusakov tuj akceptis kaj ekmarŝis al la korto. Tie lin ĉirkaŭis grupo da blankuloj, senarmis kaj sendis al ankoraŭ ne likvidita stabo de la blankuloj. Pridemandado estis mallonga. Pli mallonga estis la verdikto — "mortpafi"! Trankvile kaj kun granda malestimo aŭskultis Ivan Vasiljeviĉ Rusakov la "verdikton" kaj diris: "La komuniston vi mortpafos, la komunismon — neniam!" |aŭtoro = Vladimir Manuĥin |verko = Je lia nomo (Ivan Vasiljeviĉ Rusakov)<ref name="Его имени (Иван Васильевич Русаков)"/> |origina teksto = И вот, когда восстание целиком еще не было подавлено и только часть города была занята, он приступил к осмотру тюремных больниц. В одной из палат к нему подошел какой-то врач и попросил осмотреть другое здание во дворе, где якобы находились в очень тяжелых условиях военнопленные. Русаков немедленно согласился и отправился во двор. Там его окружила группа белогвардейцев, обезоружила и отправила в еще неликвидированный штаб белых. Допрос был краток. Еще короче приговор — «расстрелять»! Спокойно и с большим презрением выслушал Иван Васильевич Русаков «приговор» и сказал: «Коммуниста расстреляете, коммунизм — никогда!» }} Li mencias ke la lastan mesaĝon Rusakov sendis vespere la {{dato|17|3}}. Nokte de la 17-a al la 18-a li estis mortpafita. Li skribis ke la korpo de Rusakov estis kripligita pro kolbobatoj kaj sesfoje trapafita<ref name="Его имени (Иван Васильевич Русаков)"/>. Ankaŭ Jevdokija Rusakova skribis ke oni alportis lin kun 6 kugloj en la brusto<ref name="Подвиг большевика11"/>. == Sepulto == La sepulto okazis la {{daton|27|3|1921}}. La korpo estis alportita de Petrogrado je la 12-a horo al [[Leningrada stacidomo (Moskvo)|Nikolaa Fervoja Stacidomo]] en Moskvo kaj starigita en la Blanka Halo de la [[Urbestrejo de Moskvo|sidejo de la Moskva Soveto]] por adiaŭo. Je la 15-a la korpo estis portita al la Ruĝa placo kie okazis la sepulto. La ĉerko estis transportita sur funebra koĉo, ornamita de pluraj florkronoj, la ceremonion akompanis pluraj paroladoj kaj orkestra muziko<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/8f783c89-3e5e-492c-99ef-e0a460bad969/1?center=973+2218 | titolo = [Некролог и объявление о похоронах] | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = [[Pravda (rusa gazeto)|Pravda]] | volumo = | numero = 65 | paĝoj = 1 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1921-03-26 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/152e15fe-b1d4-4c39-93d1-fce3fdb3ad6e/4?center=2695+2042 | titolo = Похороны тов. Русакова | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = [[Izvestija]] | volumo = 1210 | numero = 67 | paĝoj = 4 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1921-03-29 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/25df94d3-8759-4ccd-bd66-40ae243d2b3d/2?center=1824+2189 | titolo = Похороны тов. Русакова | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Коммунистический труд | volumo = | numero = 303 | paĝoj = 2–3 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1921-03-29 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Regionografo Oleg Moisejev, renkontiĝinta en 1955 kun Andrej Nikiforoviĉ Konovalov, veterano de la tramremizo en Sokolniki, membro de la unua Moskva Soveto, membro de la prezidio de la Sokolnika Soveto, ke li sepultis ties prezidanton Ivan Rusakov<ref name="Имени Русакова"/>. == Familio == [[Dosiero:Aleksandra Panova en Jalutorovsko, 1908.png|200px|eta|maldekstra|Aleksandra Panova en Jalutorovsko, 1908.]] Preskaŭ du jarojn li pasigis apud la grave malsaniĝinta patrino, persone asistante ŝin, inkluzive du monatojn en [[Krimeo]], kie ŝi trapasis rehabilitadon. Komence de 1905 ŝi malvarmumis, grave malsaniĝis per [[pneŭmonito]] kaj mortis malgraŭ ĉiuj liaj klopodoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 12–13 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Baldaŭ post tio li edziĝis al helpkuracistino ({{l-ru|фельдшер}}) Aleksandra Vasiljevna Panova, kiun li konis delonge kiel kolegon<ref name="Барсуков13">{{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 13 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. La {{JULGREGDATO|17|11|1907|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} en Jalutorovsko naskiĝis lia filino Jevdokija, nomita tiel omaĝe al sia avino<ref name="Евдокия Русакова">{{citaĵo el la reto | url = https://tyumedia.ru/216821.html | titolo = Евдокия Русакова, дочь «красного доктора» | titolo-aldono = | alirdato = 2025-08-30 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Павел Белоглазов | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2017-11-08 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Jalutorovskaja Ĵizn | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20250125115049/https://tyumedia.ru/216821.html | arkivdato = 2025-01-25 | citaĵo = }}</ref>. La {{JULGREGDATO|7|10|1909|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} naskiĝis filino Jekaterina (1909–1996). Aŭtune 1918 pro [[ftizo]] mortis lia edzino<ref name="Евдокия Русакова"/>. La familio tiutempe spertis gravan malsufiĉon de nutraĵoj. Laŭ rememoroj de Morozov, ili havis nur terpomojn kaj betojn, la mortanta edzino revis pri peco da sukero. Laboristoj de la fabriko de fruktakvoj, lokita en Sokolniki, alportis keston de siaj produktoj, sed li rifuzis dirinte ke ankaŭ ŝi malakceptos ricevi ion pli ol la ordinaraj laboristoj<ref name="Имени Русакова">{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/017832d8-ea7f-4267-9d53-1ae5a1eaebed/2?center=1768+2486 | titolo = Имени Русакова | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Моисеев | persona nomo = О. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Вечерняя Москва | volumo = 9682 | numero = 242 | paĝoj = 2 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1955-10-12 | alirdato = 2026-07-19 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. La {{daton|18|3|1921}} pereis ankaŭ Ivan Rusakov. Post la morto de la gepatroj, la infanoj estis duonforgesitaj, malbone vestataj kaj nutrataj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Октябрьские дни в Сокольническом районе: по воспоминаниям участников |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01006521171?page=118&rotate=0&theme=white |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1922 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Красная новь |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 113–114 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. [[Dosiero:Экскурсия юннатов Биостанции на озеро Сенеж (1919 год).png|200px|eta|dekstra|Ekskurso de la biologia stacio al lago [[Seneĵ (lago)|Seneĵ]]. Maldekstre (sidas) Viktor Ganŝin, dekstre (pentras) Jevdokija Rusakova. [[Moskva provinco]], 1919]] Jevdokija kaj Jekaterina estis edukitaj en arbara lernejo-kolonio ĉe biologia stacio de junaj naturalistoj, fondita de ilia patro<ref name="Из истории развития юннатского движения в России27">{{citaĵo el libro |titolo = Из истории развития юннатского движения в России // Движение юных натуралистов в России: от истоков до современности |lasta = Сенчилова |unua = К. В. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. В. Козин, Н. Е. Медведева, К. В. Сенчилова, А. И. Григорьева |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2023 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = ФГБОУ ДО ФЦДО |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = 978-5-87953-721-5 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 27 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Jevdokija finis la Moskvan Arta-Teknikan Instituton, okupiĝis pri dezajno, laboris interalie en la Moskva Arta Fondaĵo. En la 1970-aj ŝi vizitis Jalutorovskon, kie en la domo de kulturo ŝi rakontis publike pri sia patro. Ŝi amikiĝis kun direktoro de loka muzeo Nikolaj Zubarev kaj pluraj ŝiaj pentraĵoj venis al la muzea kolekto, inkluzive portreton de ŝia patro kun fusilo enmane<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://starina.net/m/5Yq8ge#slide2 | titolo = Документ. Письмо Русаковой Евдокии Ивановны, дочери политссыльного Русакова Ивана Васильевича, Зубареву Николаю Васильевичу, директору Ялуторовского краеведческого музея Памяти декабристов, с сообщением об отправке посылки с 16-ю авторскими работами в технике «пастель» для музея. СССР, г. Москва. 1982 г. | titolo-aldono = | alirdato = 2026-07-08 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = la Jalutorovska Regiona Muzeo | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20260708115237/https://starina.net/m/5Yq8ge#slide2 | arkivdato = 2026-07-08 | citaĵo = }}</ref><ref name="Евдокия Русакова"/>. Sergej iĝis inĝeniero, fakulo pri aŭtomobila konstruado<ref name="Евдокия Русакова"/>. Jekaterina iĝis ĵurnalistino kaj laboris en la ĵurnalo [[Komsomolskaja Pravda]]. Kunlaborantoj priskribis ŝin kiel virinon inteligentan kaj delikatan. Ŝi estis amikino de verkisto [[Miĥail Priŝvin]], estis donacanta al ŝi siajn librojn kun surskribo: "Al la [[Ruĝĉapulino]] de la maljuna Griza Lupo" ({{l-ru|Красной шапочке от старого Серого волка}}), aludante ruĝan trikitan ĉapon, kiun ŝi efektive surportis junaĝe<ref name="Ким Смирнов">{{citaĵo el la reto | url = https://yarcenter.ru/articles/culture/literature/kim-smirnov-skolko-dney-mezhdu-22-iyunya-i-9-maya-ili-chetyre-fronta-yulii-druninoy-iz-lichnog-74234/ | titolo = Ким Смирнов: Сколько дней между 22 июня и 9 мая, или четыре фронта Юлии Друниной. Из личного дневника | titolo-aldono = | alirdato = 2026-07-22 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = Ким Смирнов | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2014-05-27 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Культурная революция | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20160809195049/https://yarcenter.ru/articles/culture/literature/kim-smirnov-skolko-dney-mezhdu-22-iyunya-i-9-maya-ili-chetyre-fronta-yulii-druninoy-iz-lichnog-74234/ | arkivdato = 2016-08-09 | citaĵo = }}</ref>. En la domo de kulturo de Rusakov de la 1950-aj ĝis la 1980-aj la {{daton|7|10}}, okaze de la naskiĝtago de Ivan Rusakov, ĉiujare okazis renkontiĝoj kun liaj familianoj<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/e084529f-bc84-426d-9ccf-1b3a115f853e/3?center=2161+788 | titolo = Дом культуры имени И. В. Русакова | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Копылова | persona nomo = Е. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Вечерняя Москва | volumo = 19413 | numero = 229 | paĝoj = 3 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1987-10-06 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. Lia frato Arsenij (1885—1953) iĝis fama nekropsiisto, partoprenis nekropsion de [[Stalin]]. Filoj de lia fratino Maria ankaŭ famiĝis: Konstantin Velling (1889—1920) iĝis kuracisto, Boris Velling ^{[[:ru:Борис Константинович Веллинг|ru]]} (1892—1923) iĝis piloto kaj partoprenis la unuajn longdistancajn flugojn en Sovetunio. Filo de lia fratino Jekaterina, Viktor Ganŝin ^{[[:ru:Русаков, Арсений Васильевич|ru]]} (1903—1959) iĝis konata aktoro kaj reĝisoro. == Memoro == [[Dosiero:Moscow RusakovWorkersClub 2253.jpg|200px|eta|dekstra|Klubo de Rusakov. Moskvo, 2017.]] [[Dosiero:Moscow Rusakovskaya7k3 (31045391250).jpg|200px|eta|dekstra|Strato Rusakovskaja. Moskvo, 2016.]] [[Dosiero:Rusakovskaya Nab (B Matrossky) 1 Aug 2009 03.JPG|200px|eta|dekstra|Kajo Rusakovskaja. Moskvo, 2009.]] [[Dosiero:Moscow, Rusakovskaya Embankment, tram depot (31085895450).jpg|200px|eta|dekstra|Tramremizo Rusakov sur la kajo Rusakovskaja. Moskvo, 2023.]] [[Dosiero:General cargo ship Ivan Rusakov - UNITAS.JPEG|200px|eta|dekstra|Kargoŝipo "Ivan Rusakov", 1979.]] Omaĝe al li estas nomitaj: * Strato Rusakovskaja en Moskvo — eksa Sokolnika ŝoseo ({{l-ru|Сокольническое шоссе|t=Sokolniĉeskoje ŝosse}}), alinomita la {{daton|9|7|1921}}<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/c54c8898-aab9-41b4-9699-410f520bb97d/4?center=1438+674 | titolo = Обязательное постановление президиума М.С.Р.К. и К.Д. от 9 июля 1921 г. "О переименовании некоторых улиц Москвы" | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Коммунистический труд | volumo = | numero = 391 | paĝoj = 4 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1921-07-21 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>; * Riverkajo Rusakovskaja — eksaj Malnova Palaca Kajo ({{l-ru|Старая Дворцовая набережная|t=Staraja Dvorcovaja Nabereĵnaja}}) kaj Tendara Palaca Kajo ({{l-ru|Лагерная набережная|t=Lagernaja Nabereĵnaja}}), kunigitaj en 1936<ref name="Русаковская набережная">{{citaĵo el la reto | url = https://mu-sokolniki.ru/index.php/novosti/116-rusakovskaya-naberezhnaya | titolo = Русаковская набережная | titolo-aldono = | alirdato = 2025-09-07 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2022-08-03 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Sokolniki (distrikto de Moskvo)]] | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20250907021329/https://mu-sokolniki.ru/index.php/novosti/116-rusakovskaya-naberezhnaya | arkivdato = 2025-09-07 | citaĵo = }}</ref>. Ĝi estis alinomita en aŭgusto 1921 laŭ peto de laboristoj de la Nov-Sokolnika tramremizo<ref name="Русаковский парк"/>; * Tramremizo Rusakov en [[Moskvo]]^{[[:ru:Трамвайное депо имени Русакова|ru]]} ({{l-ru|Трамвайное депо имени Русакова}}) — eksa Nov-Sokolnika remizo ({{l-ru|Ново-Сокольнический парк}}), alinomita en aŭgusto 1921 laŭ peto de ties laboristoj<ref name="Русаковский парк">{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/448fc7fb-2fb4-40a4-8e69-25995d98fd62/2?center=1428+1929 | titolo = Русаковский парк | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Коммунистический труд | volumo = | numero = 414 | paĝoj = 2 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1921-08-17 | alirdato = 2026-07-22 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>; * Domo de kulturo de Rusakov^{[[:ru:Дом культуры имени Русакова|ru]]} en Sokolniki (Moskvo), konstruita en 1927–1929 laŭ projekto de Konstantin Melnikov<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://www.culture.ru/institutes/13838/klub-imeni-i-v-rusakova | titolo = Клуб имени И.В. Русакова | titolo-aldono = | alirdato = 2025-09-07 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = culture.ru | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20250706053355/https://www.culture.ru/institutes/13838/klub-imeni-i-v-rusakova | arkivdato = 2025-07-06 | citaĵo = }}</ref>; * Hospitalo N 2 de I. V. Rusakov en Moskvo — en 1991 ricevinta sian antaŭan nomon la ''Infana Urba Klinika Hospitalo de Sankta Vladimiro''^{[[:ru:Детская городская клиническая больница святого Владимира|ru]]}<ref>{{citaĵo el la reto | url = http://www.rusakovka.ru/about/1.php | titolo = Исторический очерк Московской детской больницы Святого Владимира | titolo-aldono = | alirdato = | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = В. Г. Андрющенко | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2010-01-14 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = la Infana Urba Klinika Hospitalo de Sankta Vladimiro | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20100409135616/http://www.rusakovka.ru/about/1.php | arkivdato = 2024-09-12 | citaĵo = }}</ref>; * Strato Rusakov en [[Jalutorovsko]]; * Kargoŝipo "Ivan Rusakov" (voknomo UQWZ; [[Internacia Mara Organizaĵo|IMO]] 7384211), finkonstruita la {{daton|28|12|1974}} en la ŝipfarejo de [[Gdansko]] ([[Pollando]]) kadre de la projekto V-465 "Gvardio de Lenin" ({{l-ru|Ленинская гвардия|t=Leninskaja Gvardija}}) por la Estona Marnaviga Kompanio ({{l-ru|Эстонское морское пароходство}}). En 1992 ĝi estis alinomita kiel "Kuusalu". La {{daton|17|01|1998}} ĝi estis eksigita kaj enrubujigita en la ŝiprubuigejo en la urbeto Alang ([[Guĝaratio]], [[Barato]])<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://fleetphoto.ru/projects/2884/ | titolo = Проект B-46 (ПНР), тип Ленинская гвардия | titolo-aldono = Универсальные/генгруз | alirdato = 2025-09-09 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = fleetphoto.ru | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20210126045308/https://fleetphoto.ru/projects/2884/ | arkivdato = 2021-07-26 | citaĵo = }}</ref><ref>{{citaĵo el la reto | url = https://www.balticshipping.com/vessel/imo/7384211 | titolo = KUUSALU, IMO 7384211 | titolo-aldono = | alirdato = 2025-09-09 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = balticshipping.com | paĝoj = | lingvo = en | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = | arkivdato = | citaĵo = }}</ref>. Memortabuloj: * Marmora memortabulo, instalita en 1969, sur la Mararmea hospitalo en Kronŝtadto (strato Manuilskij, N 2) tekstas: "Ĉi tie en 1921 estris la hospitalon aktiva partopreninto de la revolucia movado, unu el la unuaj organizintoj de la sovetia sanservo, delegito de la 10-a kongreso de RKP(b), membro de la partio ekde 1905, kuracisto Ivan Vasiljeviĉ Rusakov. Li pereis la {{daton|20|3|1921}} de la manoj de la malamikoj de la revolucio"<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://encspb.ru/object/2805529159?lc=ru | titolo = Русакову И. В., мемориальная доска | titolo-aldono = | alirdato = 2025-09-04 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = Enciklopedio de Sankt-Peterburgo | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240803004537/https://encspb.ru/object/2805529159?lc=ru | arkivdato = 2024-08-03 | citaĵo = }}</ref>; * Metala memortabulo sur la Domo de kulturo de Rusakov (lia patronomo estas skribita erare — ''M'' anstataŭ ''V''). Duetaĝa ligna domo en kiu li loĝis en Jalutorovsko, troviĝanta en strato Svobodi, N 44 (Libereco; tiutempe strato [[Aleksandro la 2-a (Rusio)|Aleksandro la 2-a]]), havas statuson de kultura heredaĵo. La domo estis konstruita fine de la 19-a — komence de la 20-a jarcentoj kaj havas areon je {{unuo|250|m|2}}. En 2023 oni planis sekvan jaron komenci ĝian restaŭradon<ref name="Дом врача Ивана Русакова"/>. En 2025 ĝia stato estis konsiderata malkontentiga, ĝi estis municipa posedaĵo kaj oni serĉis investonton por la restaŭrado<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://xn--80aicbopm7a.xn--d1aqf.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82/2140 | titolo = Дом, в котором в 1906–1909 гг. жил врач, большевик Русаков Иван Васильевич | titolo-aldono = | alirdato = 2025-09-04 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = la Ministerio pri Kulturo de Rusio | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20250904070002/https://xn--80aicbopm7a.xn--d1aqf.xn--p1ai/%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82/2140 | arkivdato = 2025-09-04 | citaĵo = }}</ref>. Gladiolo ''Ivan Rusakov'', kreita de junaj naturalistoj el la stacio fondita de Ivan Rusakov, en 1987 estis plantata apud la muro de la Moskva Kremlo<ref>{{citaĵo el gazeto | url = https://yandex.ru/archive/catalog/dfc20770-5784-44d5-b166-a956eca1ffd4/2 | titolo = Красный доктор | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Песков | persona nomo = О. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Вечерняя Москва | volumo = 19466 | numero = 282 | paĝoj = 2 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1987-12-09 | alirdato = 2025-09-05 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. En 1955 oni skribis ke por infana koruso de la Domo de kulturo de Ivan Rusakov estis verkita kanto "Ni estas rusakovanoj" ({{l-ru|Мы — русаковцы}})<ref name="Имени Русакова"/>. == Premioj == Postmorte li estis premiita je la [[Ordeno de Ruĝa Standardo (Sovetunio)]] "pro merito en la batalo la 17-an — la {{daton|18|3|1921}} ĉe la urbo Kronŝtadto"<ref name="Новое"/><ref name="Павлучкова72">{{citaĵo el gazeto | url = https://web.archive.org/web/20250904075711/https://pc05.twirpx.net/3512/3512923_E10268EA/sovetskoe_zdravookhranenie_1971_no_06.pdf | titolo = Жизнь, отданная великой цели (К 50-летию со дня смерти Ивана Васильевича Русакова) | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Павлучкова | persona nomo = А. В. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Советское здравоохранение | volumo = | numero = 6 | paĝoj = 72 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1971 | alirdato = 2025-09-04 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }}</ref>. La ordono N 65 de la Revolucia Milita Konsilio ^{[[:ru:Революционный военный совет|ru]]} estis eldonita en 1922<ref name="Сборник лиц, награжденных орденом Красного Знамени">{{citaĵo el libro |titolo = [[:Commons:File:Сборник лиц, награжденных орденом Красного Знамени и почетным революционным оружием (1926).pdf|Сборник лиц, награжденных орденом Красного Знамени и почетным революционным оружием]] |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1926 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Государственное военное издательство |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 211 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. == Literaturo == === Verkoj === # К казуистике макроглоссии // Детская медицина. III, 1903. N 3. p. 178—186. # Случай гоноррейного артрита // Детская медицина. 1903. N 6. p. 367—374. # Программа чтения о холере. # Опыт применения предохранительных прививок скарлатинозной вакцины Габричевского в Ялуторовске. «Врачебная газета», № 13, 1912. # Популяризация гигиенических знаний на Всероссийской гигиенической выставке. «Общественный врач» № 7, 1913. # Из материалов 2-го съезда представителей Всероссийского союза городов. «Общественный врач» № 3, 1916. # О союзной организации врачей. «Общественный врач» № 3, 1916. # О ближайших задачах Общества врачей г. Москвы и Московской губернии. «Общественный врач» № 10, 1916. # К вопросу об организации врачей. «Врачебная газета» № 13, 1917. # Из итогов профессионального объединения врачей и Пироговское общество. «Врачебная жизнь» № 3, 1917. # Общественная медицина и социалистические партии. «Врачебная жизнь» № 6—7, 1917. # Письмо в Правление Пироговского общества 26 ноября 1917 г, «Общественный врач» № 3—4, 1918. # Союз медицинского персонала на платформе признания власти Советов. «Известия советской медицины» № 1, 1918. # Советские медицинские работники о «пироговцах». «Известия советской медицины» № 1, 1918. # Из жизни санитарной организации г. Москвы. «Известия советской медицины» № 2—3, 1918. # О соотношении государственной и страховой медицины «Известия советской медицины» № 5—6, 1918. # О состоянии санчасти 12-й армии Юго-западного фронта в конце 1919 г. Рукопись. === Pri li === * {{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков, [1877-1921], биографический очерк |lasta = Барсуков |unua = М. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = И. Рыкалина |aliaj = |url = https://electro.nekrasovka.ru/books/6170103 |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1946 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = <!-- loko de la fonta informo --> |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }} ''55 paĝoj'' * {{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков. [1877-1921]: [Сборник материалов] |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = М. И. Барсуков |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = Деятели советского здравоохранения |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1952 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Институт санитарного просвещения |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = <!-- loko de la fonta informo --> |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }} ''24 paĝoj'' * {{citaĵo el libro |titolo = Жизнь Ивана Русакова: Наброски к биографии большевика |lasta = Подляшук |unua = П. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1961 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Книжное издательство |loko = Калинин |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = <!-- loko de la fonta informo --> |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }} ''68 paĝoj'' * {{citaĵo el libro |titolo = Повесть о "красном докторе" |lasta = Подляшук |unua = П. И. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1967 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Московский рабочий |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = <!-- loko de la fonta informo --> |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }} * {{citaĵo el libro |titolo = Иван Васильевич Русаков |lasta = Русакова |unua = Е. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1986, 2014 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = ООО "ИПТК "Логосвос" |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = <!-- loko de la fonta informo --> |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }} ''(sonlibro, voĉlegita de V. Gerasimov; daŭro 30 minutoj 41 sekundoj)'' * {{citaĵo el gazeto | url = https://archive.org/details/istoricheskii-arkhiv-1955_1961_6/page/228/mode/2up?view=theater | titolo = Лекция врача-большевика И. В. Русакова крестьянам (1905) | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Хохлов | persona nomo = В. Д. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Исторический архив | volumo = | numero = 6 | paĝoj = 228 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1961 | alirdato = 2025-09-01 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }} * {{citaĵo el gazeto | url = https://archive.org/details/1962.-no-12. | titolo = Врач-большевик Иван Васильевич Русаков (К 85-летию со дня рождения) | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Слонимская | persona nomo = И. А. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Советское здравоохранение | volumo = | numero = 12 | paĝoj = 32–35 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1962 | alirdato = 2026-07-25 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }} * {{citaĵo el gazeto | url = https://web.archive.org/web/20250904105921/https://pc05.twirpx.net/3512/3512772_3C15E8A4/sovetskoe_zdravookhranenie_1963_no_10.pdf | titolo = И. В. Русаков в сибирской ссылке | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Видута | persona nomo = В. К. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Советское здравоохранение | volumo = | numero = 10 | paĝoj = 71–76 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1963 | alirdato = 2025-09-04 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }} * {{citaĵo el gazeto | url = https://web.archive.org/web/20250904075711/https://pc05.twirpx.net/3512/3512923_E10268EA/sovetskoe_zdravookhranenie_1971_no_06.pdf | titolo = Жизнь, отданная великой цели (К 50-летию со дня смерти Ивана Васильевича Русакова) | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Павлучкова | persona nomo = А. В. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Советское здравоохранение | volumo = | numero = 6 | paĝoj = 69–72 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1971 | alirdato = 2025-09-04 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }} * {{citaĵo el gazeto | url = https://archive.org/details/1977.10 | titolo = Подвиг большевика | gazeturl = <!-- ligilo al la retpaĝo de la gazeto --> | familia nomo = Русакова | persona nomo = Е. | aŭtoroligilo = <!-- la Vikipedio‑artikola titolo sen krampoj, ekzemple: L. L. Zamenhof --> | kunaŭtoroj = | gazeto = Junij Naturalist | volumo = | numero = 10 | paĝoj = 10–11 | doi = <!-- la cifereca objekta identigilo (doi) de la artikolo --> | dato = 1977-10 | alirdato = 2026-07-09 | citiloj = <!-- aŭ malplena aŭ “ne”, kiu kaŝos la citilojn ĉirkaŭantajn la titolon --> | formato = <!-- ekzemple: PDF --> | bibkodo = | arxiv = <!-- arXiv‑identigilo laŭ arxiv.org --> | identigilo = | lingvo = ru | citaĵo = <!-- sen citiloj, sen fina punkto ekzemple: Mi vere vidis tion --> }} == Vidu ankaŭ == * [[Rusia revolucio de 1905]] * [[Kronŝtadta ribelo]] == Referencoj == {{Referencoj|2}} {{Projektoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Rusakov, Ivan}} [[Kategorio:Entombigitoj en la Nekropolo ĉe la Kremla Muro]] [[Kategorio:Naskiĝintoj la 7-an de oktobro]] [[Kategorio:Mortintoj la 18-an de marto]] [[Kategorio:Rusiaj revoluciuloj]] [[Kategorio:Bolŝevikoj]] [[Kategorio:Ekzilitoj al Jalutorovsko]] [[Kategorio:Rusiaj pediatroj]] [[Kategorio:Rusiaj pedagogoj]] [[Kategorio:Ekzekutitoj en la 20-a jarcento]] [[Kategorio:Pafekzekutitoj]] [[Kategorio:Homoj de la Rusia revolucio de 1905]] [[Kategorio:Kronŝtadta ribelo]] [[Kategorio:Distrikto Sokolniki (Moskvo)]] [[Kategorio:Personoj de Moskvo]] [[Kategorio:Personoj de Tvera provinco]] 79s46emp2ovhrb901lf4u1mna21p6mi 0 921227 9490068 9481792 2026-10-07T18:32:51Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490068 wikitext text/x-wiki '''[[Edukado]]''' ludas gravan rolon en la vivo kaj kulturo de '''[[Israelo]]'''. La sistemo de mezlernejo emas konsideri modernajn edukajn tendencojn. Elspezoj por edukado en 2018 atingis 6.16% de la [[MEP]], kaj la plej multaj lernejoj estas subvenciitaj de la ŝtato. <ref name="gov">{{cite web|title=Education|url=https://www.gov.il/BlobFolder/generalpage/education_guides/en/edu_en.pdf|website=Ministry of Aliyah and Integration|publisher=The Publications Department|date=2019}}</ref> Laŭ la [[Organizaĵo pri Ekonomiaj Kunlaboro kaj Evoluigo|Organizaĵo por Ekonomia Kunlaboro kaj Disvolviĝo]], en 2011, 45% de la loĝantaro de Israelo havis [[Supera eduko|superan edukadon]]. Inter la landoj membroj de ĉi tiu organizaĵo, Israelo okupas la duan lokon en ĉi tiu parametro. 78% de la tuta financado por pli alta edukado venas de la [[ŝtata buĝeto]]. 58% de plenkreskaj israelanoj kredas, ke pli alta edukado estas tre grava por sukceso en la vivo, 77% de israelaj gepatroj volas, ke iliaj infanoj ricevu pli altan edukadon. <ref>{{cite news|url=http://www1.cbs.gov.il/reader/newhodaot/hodaa_template.html?hodaa=201219182|title=Social Survey on Life-Long Learning|author=[[Israela Centra Buroo de Statistiko]]|language=he|access-date=2013-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131008134720/http://cbs.gov.il/reader/newhodaot/hodaa_template.html?hodaa=201219182|archive-date=2013-10-08}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131008134720/http://cbs.gov.il/reader/newhodaot/hodaa_template.html?hodaa=201219182 |date=2013-10-08 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://cbs.gov.il/reader/newhodaot/hodaa_template.html?hodaa=201219182 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2025-09-09 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20131008134720/http://cbs.gov.il/reader/newhodaot/hodaa_template.html?hodaa=201219182 |arkivdato=2013-10-08}}</ref> == Eduka sistemo (edukmodelo kaj sistemoj) == La eduka sistemo konsistas el tri niveloj: bazlernejo (klasoj 1-6, proksimume aĝoj 6-12), antaŭmezlernejo (klasoj 7-9, proksimume aĝoj 12-15), kaj mezlernejo (klasoj 10-12, proksimume aĝoj 15-18). Edukado estas deviga de la pli aĝa grupo de infanĝardeno (de la aĝo 5) ĝis la 12-a klaso. La lerneja jaro en Israelo komenciĝas la 1-an de septembro kaj finiĝas en bazlernejo la 30-an de junio, kaj en mezlernejo kaj gimnazio la 20-an de junio. Edukado emas komenciĝi ĉirkaŭ la aĝo de du jaroj, kiam infanoj ĉeestas antaŭlernejan edukadon ĝis la aĝo de kvin jaroj, kiam infanoj transiras al [[infanĝardeno]], kie edukado fariĝas [[Deviga edukado|deviga]]. [[Formala edukado]] komenciĝas je la aĝo de ses jaroj en [[bazlernejo]] (klasoj 1-6) kaj daŭras per antaŭmezlernejo ([[d:Q149566]], klasoj 7-9) kaj mezlernejo (klasoj 10-12). Ĉirkaŭ 9% de studentoj en pli alta edukado post bazlernejo ĉeestas [[Loĝlernejo|loĝlernejojn]]. Edukado estas deviga en Israelo ĝis la aĝo de dek ses jaroj, sed restas senpaga ĝis la aĝo de dek ok <ref>Ĉiu deviga edukado supozeble estas senpaga. En praktiko, gepatroj devas pagi multajn kotizojn ĉe ĉiuj edukaj institucioj. En junio 2007 , la Edukministro Juli Tamir iniciatis la reguligon pri la afero de kotizoj, kaj en 2007 okazis publika debato pri la ebleco ŝargi kotizon kiel progreseman imposton de la gepatra loĝantaro.</ref>. Pro la diversa loĝantaro de Israelo, lernejoj estas dividitaj en kvar grupojn: publikaj-ŝtataj, publikaj-religiaj (de la religia cionismo ([[d:Q1577041]])), religiaj ([[Ĥaredoj|Haredaj]]), kaj arabaj (kiuj foje inkluzivas, malprecize, [[Druzoj|Druzojn]]; iliaj nombroj estas tre malgrandaj). La plej multaj israelaj infanoj vizitas [[Publika lernejo|publikajn lernejojn]]. Religiaj kaj publikaj-religiaj lernejoj, servante la bezonojn de ortodoksaj judaj junuloj, ofertas intensajn judajn studojn. Arabaj lernejoj instruas en la araba lingvo kaj emfazas la studon de araba historio, religio kaj kulturo. Ekzistas ankaŭ malgranda nombro da {{J|dulingva lernejo}} por kaj judaj kaj arabaj infanoj, kiel ekzemple Geŝer al-Aŭadi, funkciigata de la Mano en Mano Centro por Jud-Araba Edukado. Efektive, en Israelo ekzistas du specoj de edukado: edukado kontrolita kaj buĝetita de la [[Ministerio pri edukado (Israelo)|Ministerio pri Edukado]] kaj aliaj kadroj, privataj aŭ neagnoskitaj. <u>Publika edukado</u> estas dividita en: ŝtatan edukadon, religian ŝtatan edukadon, ultra-ortodoksan ŝtatan edukadon kaj araba ŝtata edukado. <u>Privata edukado</u> estas dividita en: [[Ultra-Ortodoksa Judismo|ultra-ortodoksan]] edukadon, [[Ĥabad Lubaviĉ|Chabad]]-edukadon kaj araban edukadon laŭ la [[Palestina Aŭtonomec-Aŭtoritato|palestina]] [[instruplano]]. <u>Neagnoskita edukado</u> estas dividita en: privatan edukadon, hejman edukadon kaj [[Ambasado|ambasadejajn]] lernejojn, lernejojn de [[Unuiĝintaj Nacioj]] aŭ {{JN|internacia lernejo}}. Krome, ekzistas institucioj, kiuj kombinas enhavon el la ŝtata instruplano kun la privata instruplano, kaj estas tiel financataj kaj de la Edukministerio kaj de privataj [[Fonduso|fondusoj]] per aldonaj instrukotizoj kolektitaj de gepatroj. <ref>{{cite news|url=https://www.kavlnoar.org/post/basic-rights-of-students-and-their-parents-in-israel|title=Basic Rights of Students and Their Parents in Israel|website=kavlnoar.org/|date=2014-01-20}}</ref> Kune kun la "oficiala eduka" sistemo, aliaj edukaj sistemoj estas agnoskitaj en Israelo, ĉefe en la [[Haredio|Haredi]]-sektoro, kiuj estas akceptitaj kiel anstataŭaĵo por studoj por la celoj de la "Leĝo pri Deviga Edukado". Haredi-aj " sendependaj" edukaj retoj edukas grandan parton de la studenta loĝantaro sen superrigardo fare de la Ministerio pri Edukado kaj kun parta buĝeto de la ŝtato. <ref>{{cite news|author=Ofri Ilani|title=Secular Jews may be minority in Israeli schools by 2030|newspaper=Haaretz|date=2009-06-03|url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/secular-jews-may-be-minority-in-israeli-schools-by-2030-1.277177|access-date=2012-03-06}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150924230308/http://www.haaretz.com/print-edition/news/secular-jews-may-be-minority-in-israeli-schools-by-2030-1.277177 |date=2015-09-24 }}</ref><ref>[https://m.jpost.com/Israel-News/Ex-haredim-to-sue-state-for-depriving-them-of-basic-education-396332 Ex-haredim to sue state for depriving them of basic education].</ref> Post kompletigo de [[deviga militservo]] en la [[Israelaj Defendaj Fortoj]], ĉiu israelano kiu ne ricevis absolvon de armeservo povas daŭrigi altlernejon. [[Universitato|Universitatoj]] ĝenerale postulas certan poentaron por akcepto (aldone al certa mezumo) kaj bonan noton en [[Psikometriko|psikometrika]] alirekzameno. Ĉiuj universitatoj, kaj kelkaj altlernejoj, estas finance subtenataj de la ŝtato, kaj studentoj pagas nur malgrandan parton de la efektiva kosto de edukado. Israelo havas ok universitatojn, el kiuj unu estas [[Malferma Universitato de Israelo|malfermita]]. == Supera edukado == === Webometrics-rangotabeloj === Israelaj universitatoj jam ne konkurencas kun aliaj mezorientaj lernejoj en la rangotabeloj de Webometrics, kaj nun estas konsiderataj eŭropaj. Kvar israelaj universitatoj estas listigitaj en la cent plej bonaj en Eŭropo. Jen la listo de la dek plej bonaj universitatoj en la [[Proksima Oriento]] laŭ Webometrics (2006). # La [[Hebrea Universitato de Jerusalemo]] (145) # [[Instituto Weizmann por Sciencoj|Instituto Weizmann]] - Israela Instituto de [[Natursciencoj]] (207) # [[Technion]] – Israela Instituto de [[Teknologio]] (231) # [[Universitato de Tel-Avivo]] (249) # [[Universitato Bilkent]] (410) # [[Teknologia Universitato de Mezoriento]] (451) # [[Universitato Ben-Gurion de Negevo|Universitato Ben-Gurion]] (487) # [[Universitato Bar-Ilan]] (551) # [[Universitato de Ĥajfo]] (553) # [[Universitato Boğaziçi|Universitato Bogaziçi]] (572) == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Israela Ministerio pri Edukado|Ministerio pri edukado (Israelo)]] * [[Jeŝivo]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://web.archive.org/web/20170324175540/http://www.cbs.gov.il/webpub/pub/topic_publication_eng.html?topic=6 Eldonaĵoj pri Edukado] de [[Israela Centra Buroo de Statistiko|Israelo Centra Buroo de Statistiko]] [[Kategorio:Edukado en Israelo| ]] 3hxmxjwui2hcpaz74q0s21la9eb0f55 0 921469 9490248 9192450 2026-10-08T08:25:50Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490248 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = }} '''[[Francisko|Ferenc]] Sebes''' [ŝebeŝ], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Sebes Ferenc''' estis [[Hungario|hungara]] [[piaristoj|piarista]] [[monaĥo]], mezlerneja kaj altlerneja [[instruisto]], [[politikisto]]. Lia origina familia nomo estis ''Streiter'' aŭ ''Streitter''. {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM69688 https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=668324 hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref> https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=668324 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1883|4|8}} en [[Vác]], li mortis {{mortotago|1941|6|26}} en [[Budapeŝto]]. == Biografio == {{Paĝonomo}} frekventis [[gimnazio]]jn en sia naskiĝurbo kaj [[Kecskemét]], poste en 1900 li aliĝis al la piaristoj. La [[novicado]] okazis en Vác, poste li akiris teologian diplomon en [[ELTE|Scienca Universitato de Budapeŝto]] en [[1906]], en la sama jaro li pastriĝis, supozeble tiutempe li monaĥiĝis. Post la diplomo li instruis en piaristaj gimnazioj en [[Szeged]], [[Kecskemét]], [[Kolozsvár]] kaj Budapeŝto, en la lastaj 2 urboj ankaŭ en piaristaj altlernejoj. Ekde 1928 li ricevis piaristajn postenojn, inter 1928 kaj 1940 li estis estro de la hungaraj piaristoj (samtempe li estis ankaŭ membro de supera ĉambro), poste ĝis sia morto monaĥejestro en Budapeŝto. == Fontoj == * [https://web.archive.org/web/20250905061325/http://www.hirosnaptar.hu/index.php?oldal=cikk&cikk=sebes_ferenc_piarista_rendfonok biografio hungare kun fotoj] * [https://library.hungaricana.hu/hu/view/OGYK_Almanach_1939-1944/?pg=418&layout=s biografio hungare kun foto] * [chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://mtda.hu/ADATBANK/MAGYAR%20POLITIKAI%20LEXIKON/MPL_1_S.pdf biografio hungare kun foto (legebla en la 377-a paĝo)] * [https://www.arcanum.com/hu/online-kiadvanyok/Lexikonok-magyar-eletrajzi-lexikon-7428D/s-778D5/sebes-ferenc-77A67/ biografio hungare] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Sebes Ferenc}} [[Kategorio:Hungaraj piaristaj monaĥoj]] [[Kategorio:Hungaraj instruistoj]] [[Kategorio:Hungaraj politikistoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} kj9r7alkhfn0zgx959k0qm00b38r1rm 0 922304 9490254 9198610 2026-10-08T08:52:57Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490254 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = }} '''[[Francisko|Ferenc]] Ugróczy''' [ugrOci], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Ugróczy Ferenc''' estis [[Hungario|hungara]] [[piaristoj|piarista]] [[monaĥo]], [[instruisto]]. {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/display/manifestation/PIM190883/9005d378-0bc4-4191-bcf5-f52bb9f068bd/solr/0/24/0/1/authorOrder/ASC hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=736267&date=2025-09-19 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1785|8|6}} en [[Szekszárd]], li mortis {{mortotago|1836|1|25}} en [[Mernye]]. == Biografio == {{Paĝonomo}} post la maturiĝo aliĝis al la piaristoj en [[Kecskemét]] en 1801. Post la [[novicado]] li instruis po 2 jarojn laŭvice en [[Beszterce]], [[Máramarossziget]] kaj [[Pest (urbo)]], sed inter 1806–1808 li ankaŭ studis en [[Vác]], tamen li doktoriĝis iom poste en [[ELTE|Reĝa Universitato de Pest]] en [[1811]]. Pli frue en [[1806]] li monaĥiĝis, jaron poste li pastriĝis. Li studis teologion en [[Nitro]] (1809) kaj [[Svätý Jur|Szentgyörgy]] (1810). Inter 1810–1814 li instruis en [[liceo]] de [[Szeged]], poste li havis monaĥan postenon en urbo Pest. Ekde 1816 li estis gimnaziestro kaj monaĥejestro jardekon, poste li havis denove monaĥajn postenojn, fine ekde 1829 li estis gvidanto de la monaĥa bieno en Mernye. == Elektitaj kontribuoj == * ''Domus Szegediensis Cler. Reg. Schol. Piar. fundata ab amplissiomo magistratu civico Anno 1719.'' (1815) * ''Zentai ütközet.'' (1816) * ''Kalazantius szent Józsefhez, az Isten annya szegényeitől neveztetett ...'' (1821) == Fontoj == * [https://www.arcanum.com/hu/online-kiadvanyok/Lexikonok-magyar-irok-elete-es-munkai-szinnyei-jozsef-7891B/u-B233F/ugroczy-ferencz-B23D9/ biografio hungare] * [https://web.archive.org/web/20251004234614/http://hirosnaptar.hu/index.php?oldal=matortent&sz=2789 biografio hungare kun foto] * [https://lexikon.katolikus.hu/U/Ugr%C3%B3czy.html katolika leksikono] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Ugroczy Ferenc}} [[Kategorio:Hungaraj piaristaj monaĥoj]] [[Kategorio:Hungaraj instruistoj]] {{Portalstrio|Biografio}} 9l2ylycfjmkszsam3q69vx8wwjsc7kl 10 923865 9490323 9210109 2026-10-08T11:40:22Z Sj1mor 12103 9490323 wikitext text/x-wiki {{Navigilo2 | nomo = Portantoj de Nobel-premio por literaturo 2026-2050 | titolo = Portantoj de [[Nobel-premio pri literaturo|Nobel-premio por literaturo]] 2026-2050 | stilo_de ĉefa_titolo = background:#d3d3d3; | stilo_malsupre = background: transparent; border-top: 1px solid #d3d3d3; | listo1 = <div> [[Anne Carson]] (2026) • </div> |malsupre = [[Ŝablono:Portantoj de Nobel-premio por literaturo 1901-1925|1901–1925]] • [[Ŝablono:Portantoj de Nobel-premio por literaturo 1926-1950|1926–1950]] • [[Ŝablono:Portantoj de Nobel-premio por literaturo 1951-1975|1951–1975]] • [[Ŝablono:Portantoj de Nobel-premio por literaturo 1976-2000|1976–2000]] • [[Ŝablono:Portantoj de Nobel-premio por literaturo 2001-2025|2001–2025]] • '''[[Ŝablono:Portantoj de Nobel-premio por literaturo 2026-2050|2026–nuntempo]]''' }}<noinclude> [[Kategorio:Ŝablonoj de Nobel-premio por literaturo| 2026-2050]] </noinclude> cgplp9rpaxyhb1vgmbwv829k3afq49m 0 927895 9490083 9236161 2026-10-07T18:49:47Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490083 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Edwin Washington EDWARDS''' (naskita la 7-an de aŭgusto 1927 en Marksville, [[Luiziano]]; mortis la 12-an de julio 2021 en Gonzales, Luiziano) estis usona politikisto.<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/nation/2021/10/14/trina-edwards-exhumes-former-governor/|title=Trina Edwards, widow of former Louisiana Gov. Edwin W. Edwards, exhumed his body after burial and had it cremated|newspaper=The Washington Post|date=2021-10-14|accessdate=2022-02-16}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theadvocate.com/baton_rouge/news/politics/article_917ed65e-2c64-11ec-9635-cf85e39af823.html|title=Late Gov. Edwin Edwards' wife had his remains exhumed and cremated; his children are angry|date=October 13, 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.katc.com/news/covering-louisiana/edwards-to-lie-in-honor-at-state-capitol-saturday|title=Edwin Edwards to lie in honor at State Capitol Saturday|date=July 13, 2021}} {{404|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Li servis tri oficperiodojn kiel [[Guberniestro (Usono)|Guberniestro]] de Luiziano inter 1972 ĝis 1996, dum tri oficperiodoj. Entute, Edwards servis 16 jarojn kiel guberniestro, kio estas la sesa plej longa oficperiodo de iu ajn guberniestro en la usona historio. <ref>{{cite web|last=Ostermeier|first=Eric|title=The Top 50 Longest-Serving Governors of All Time|url=http://editions.lib.umn.edu/smartpolitics/2013/04/10/the-top-50-longest-serving-gov/|work=Smart Politics|date=April 10, 2013}}</ref> Li ankaŭ estis la unua [[Katoliko|katolika]] guberniestro de Luiziano en la 20-a jarcento. Antaŭe li reprezentis sian ŝtaton en la [[Usona Ĉambro de Reprezentantoj]] de 1965 ĝis 1972. Kiel guberniestro, li evoluigis la politikan platformon de [[Huey Long]]. Bunta, potenca kaj legenda figuro en la politiko de Luiziano, Edwards ankaŭ estis longe persekutita pro [[korupto]]. De 2001 ĝis 2011, li servis malliberecan punon en la federacia malliberejo en Oakdale pro [[ĉantaĝo]], [[monlavado]] kaj [[fraŭdo]].<ref name="autogenerated2">{{cite web|last=McGaughy|first=Lauren|title=Former Gov. Edwin Edwards considering return to politics|url=http://www.nola.com/politics/index.ssf/2013/10/edwin_edwards_election_race_se.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20131031073035/http://www.nola.com/politics/index.ssf/2013/10/edwin_edwards_election_race_se.html|url-status=dead|archive-date=October 31, 2013|website=NOLA.com|date=October 29, 2013}}</ref> En 2014, Edwards kandidatiĝis por reprezenti la 6-an kongresan distrikton de Luiziano en la Usona Ĉambro de Reprezentantoj sed malvenkis.<ref name="congress2014">{{cite news|title=Ex-Con Ex-Governor Running for Congress|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-02-19/edwin-edwards-is-running-for-congress.html|publisher=Bloomberg|date=February 19, 2014|access-date=February 20, 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=Runoff election returns, December 6, 2014|url=http://staticresults.sos.la.gov/12062014/12062014_MultiParish.html|publisher=Louisiana Secretary of State|access-date=December 6, 2014}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [https://www.washingtonpost.com/blogs/the-fix/wp/2014/02/20/edwin-edwardss-greatest-hits-crooks-super-pacs-and-viagra/ La plej famaj citaĵoj de Edwards] * [https://nymag.com/news/features/edwin-edwards-2014-7/ Profilo de la revuo ''New York''] * [http://www.nola.com/entertainment/baton-rouge/index.ssf/2013/09/edwin_edwards_grilled_by_larry.html Intervjuo kun Larry King] * {{Twitter}} {{ĝermo|Luiziano}} {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Edwards, Edwin}} [[Kategorio:Francaj usonanoj]] [[Kategorio:Usonaj politikistoj]] [[Kategorio:Guberniestroj de Luiziano]] aw7adg8oh4vyy3ah0gcn9xrd1pb6k2z 0 930070 9490265 9371804 2026-10-08T10:01:02Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490265 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Filipina orelstrigo |koloro = pink |dosiero = Philippine Scops Owl Otus megalotis.jpg | dosiero larĝo=240px |priskribo de dosiero = En Bestoĝardeno de [[Manilo]] |dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |priskribo de dosiero2 = |regno = [[Animaloj]], ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]], ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]], ''Aves'' |ordo = [[Strigoformaj]], ''Strigiformes'' |familio = [[Strigedoj]], ''Strigidae'' |genro = ''[[Otus (birdo)|Otus]]'' |genro aŭtoritato = [[Brian Houghton Hodgson|Hodgson]], 1837 |specio = '''Filipina orelstrigo''', ''O. megalotis'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name="iucn status 12 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Otus megalotis'' |volume=2016 |article-number=e.T22727655A94955374 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22727655A94955374.en |access-date=12a de Novembro 2021}}</ref> |dunomo = '''''Otus megalotis''''' |dunomo aŭtoritato = ([[Arthur Hay, Markizo de Tweeddale|Walden]], 1875) |sinonimo = |specioj de subdivizio = subspecioj |subdivizio = |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj = |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} '''Filipina orelstrigo''' (''Otus megalotis'', laŭ kio ankaŭ ''Grandorela orelstrigo'') kaj ankaŭ ''Orelstrigo de Luzonaj malaltaj teroj'' kaj ankaŭ ''Blankakapa orelstrigo''<ref name=":1" /> estas ofta specio de [[strigo]]j en la familio [[Strigedoj]] kaj genro ''[[Otus (birdo)|Otus]]''. Ĝi troviĝas kiel [[endemio]] en [[Filipinoj]]. La [[Evereta orelstrigo]] (''O. everetti)'' kaj la [[Negrosa orelstrigo]] (''O. nigrorum)'' estis iam konsiderataj [[samspecia]]j, sed ili estas nuntempe klasitaj kiel apartaj specioj.<ref name=":0" /> Distingaj trajtoj de ĉi tiuj birdoj inkluzivas iliajn grandajn vertikalajn orelojn, de kiuj ili ricevas sian specifan nomon ''megalotis'', malnovgreka por "grandaj oreloj".<ref>{{Cite web|title=Meanings of scientific names of|url=https://uam-web2.uamont.edu/facultyweb/huntj/meanings_of_scientific_names.htm#:~:text=megalotis%E2%80%94from%20the%20Greek%20megas,ous,%20meaning%20%E2%80%9Cear.%E2%80%9D|access-date=2020-10-14|website=uam-web2.uamont.edu|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200225093850/http://uam-web2.uamont.edu/facultyweb/huntj/meanings_of_scientific_names.htm#:~:text=megalotis%E2%80%94from%20the%20Greek%20megas,ous,%20meaning%20%E2%80%9Cear.%E2%80%9D|archivedate=2020-02-25}}</ref> Filipinaj orelstrigoj estas relative malgrandaj, ripozemaj birdoj, kiuj nature troviĝas en la arbara subvegetaĵo.<ref name=":0" /> Ekzistas tri subspecioj, kiuj montras variojn en morfologio kaj estas distribuitaj inter malsamaj insuloj de la Filipina Arkipelago. Ili estas monogamaj specioj, kiuj havigas gepatran zorgadon kaj konstruas sian neston en arbaj kavaĵoj. Ĉi tiuj strigoj estas sovaĝaj [[noktulo|noktemaj]] [[karnomanĝulo]]j, kiuj manĝas insektojn kaj malgrandajn mamulojn.<ref name=":1" /> La [[IUCN Ruĝa Listo]] konsideras ĉi tiun specion kiel [[Malplej Zorgiga]]n, sed ili povas esti vundeblaj pro [[senarbarigo]] kaj fragmentiĝo de vivmedio.<ref name=":5" /> == Aspekto == La Filipina orelstrigo estas sufiĉe malgranda ĝis mezgranda specio de strigo, sed ĝi estas verŝajne la plej granda vera specio de orelstrigo. Plenkreskuloj estas de 23 ĝis 28 cm. Ilia korpomaso povas varii de 125 ĝis 310 g, kaj inoj ofte estas konsiderinde pli grandaj ol maskloj.<ref name=":0">{{Citation|last1=Holt|first1=Denver W.|title=Philippine Scops-Owl (Otus megalotis)|date=2020-03-04|url=https://doi-org.proxy3.library.mcgill.ca/10.2173/bow.phsowl1.01|work=Birds of the World|publisher=Cornell Lab of Ornithology|doi=10.2173/bow.phsowl1.01|access-date=2020-10-13|last2=Berkley|first2=Regan|last3=Deppe|first3=Caroline|last4=Enríquez|first4=Paula L.|last5=Petersen|first5=Julie L.|last6=Rangel Salazar|first6=José Luis|last7=Segars|first7=Kelley P.|last8=Wood|first8=Kristin L.|last9=Marks|first9=Jeffrey S.|editor1-first=Josep|editor1-last=Del Hoyo|editor2-first=Andrew|editor2-last=Elliott|editor3-first=Jordi|editor3-last=Sargatal|editor4-first=David|editor4-last=Christie|editor5-first=Eduardo|editor5-last=De Juana|url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite book |title=CRC Handbook of Avian Body Masses |edition=2nd |editor-first=John B. Jr. |editor-last=Dunning |publisher=CRC Press |year=2008 |isbn=978-1-4200-6444-5}}</ref> Karakteriza trajto de ĉi tiu strigo estas ĝiaj grandaj oreloj, kiuj staras vertikale sur ĝia kapo. Ili ankaŭ havas grandajn okulojn, kiuj estas malhelaj en la centro kun ruĝa/oranĝa rando. Ĝenerale, ĉi tiuj strigoj estas kovritaj per malhelbrunaj plumoj kun malhelaj strioj. Ankaŭ iliaj oreltufoj havas similan padronon. Ilia frunto estas blankeca kaj ili havas malhelan linion ĉirkaŭ sia vizaĝdisko.<ref name=":1">{{Cite web|title=Philippine Scops Owls {{!}} Beauty of Birds|url=https://www.beautyofbirds.com/philippinescopsowls.html|access-date=2020-10-13|website=www.beautyofbirds.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201015112842/https://www.beautyofbirds.com/philippinescopsowls.html|archivedate=2020-10-15}}</ref> Ekzistas tri [[subspecio]]j de Filipina orelstrigo, kiuj montras tri variojn en morfologio. La plej malgranda subspecio, nome ''O. m. nigrorum'', havas ruĝecbrunan koloron, neniun skapulan linion, kaj neniujn plumojn sur siaj supraj piedoj. Ankaŭ la mezgranda subspecio, ''O. m. everetti'', ne havas skapulan linion kaj plumojn sur siaj supraj piedoj, sed ĝi havas pli grizecbrunan koloron. Fine, ''O. m. megalotis'' estas la plej granda el ĉiuj tri subspecioj kaj ankaŭ havas grizecbrunan koloron, sed ĝi montras skapulan linion kaj plumojn sur siaj supraj piedoj.<ref name=":0" /> Aliaj morfologiaj diferencoj inter la subspecioj videblas en la longo de la vosto, la flugiloj, la kresto kaj la tarso. Ĉi tiuj trajtoj estas pli longaj ĉe ''O. m. megalotis'' kaj pli mallongaj ĉe ''O. m. nigrorum''.<ref name=":2">{{Cite journal|last1=Miranda|first1=Hector C.|last2=Brooks|first2=Daniel M.|last3=Kennedy|first3=Robert S.|date=2011-09-01|title=Phylogeny and Taxonomic Review of Philippine Lowland Scops Owls (Strigiformes): Parallel Diversification of Highland and Lowland Clades|url=https://meridian.allenpress.com/wjo/article/123/3/441/129387/Phylogeny-and-Taxonomic-Review-of-Philippine|journal=The Wilson Journal of Ornithology|language=en|volume=123|issue=3|pages=441–453|doi=10.1676/10-185.1|s2cid=84881078|issn=1559-4491|url-access=subscription}}</ref> Ne estas gravaj diferencoj en morfologio inter masklaj kaj inaj filipinaj orelstrigoj, kvankam inaj orelstrigoj ĝenerale tendencas esti pli grandaj.[8] La strigetoj tamen prezentas iom da kontrasto, ĉar ili havas lanugajn ruĝbrunajn plumojn. Kiam ili atingas la subplenkreskan aĝon, ili estas nigraj kaj grizecblankaj ĝis ili finfine atingas plenaĝecon kaj fariĝas brunecaj.<ref name=":1" /> == Taksonomio == La Filipina orelstrigo apartenas al la ordo ''Strigiformes'' kaj la familio ''Strigidae'' (tipaj strigoj).<ref name=":0" /> La familio ''Strigidae'' estas la plej granda el la du familioj de strigoj kaj montras grandan diversecon, kun specioj pezantaj de 40 g ĝis 40 kg. Ŝlosilaj trajtoj, kiuj distingas strigojn de ĉi tiu familio de iliaj plej proksimaj parencoj ([[Titonedoj]]), estas iliaj grandaj okuloj kaj la fakto, ke ilia vizaĝdisko estas cirkla kaj ne korforma. ''O. megalotis'' estas plue klasifikita en la subfamilion ''Striginae'' (Strigenoj) laŭ krania morfologio.<ref>{{Cite web|last=Cholewiak|first=Danielle|title=Strigidae (typical owls)|url=https://animaldiversity.org/accounts/Strigidae/|access-date=2020-10-13|website=Animal Diversity Web|language=en}}</ref> La ​​genro ''Otus'' (orelstrigoj) estas unu el la plej grandaj genroj de strigoj, nombrante ĉirkaŭ 50 speciojn, tamen ĉi tiuj specioj estas inter la plej malgrandaj laŭ grandeco. Ili ĉiuj troviĝas en la Malnova Mondo kun la escepto de unu specio, nome la [[Fajrstrigo]], kiu troviĝas en Nordameriko. Distinga trajto inter ĉi tiu genro kaj aliaj genroj de la subfamilio ''Striginae'' estas la voĉoj.<ref name=":4">{{Cite web |title=Scops Owls {{!}} Beauty of Birds |url=https://www.beautyofbirds.com/scopsowls.html |access-date=2020-10-13 |website=www.beautyofbirds.com }}{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La Filipina orelstrigo estas endemia de la Filipina Arkipelago. Ĉi tiu grupo de proksimume 7 000 insuloj estas tendenca al [[Speciigo|speciiĝo]] kaj estas bonega loko por studi filogeografion. Ĝi formiĝis antaŭ ĉirkaŭ 30-35 milionoj da jaroj kaj kondukis al la evoluo de malsamaj subspecioj de ''O. megalotis''. La vastiĝo kaj kuntiriĝo de biomoj dum la lasta glacieja periodo, same kiel la topografio en tiu areo, kondukis al izolado de individuoj, kio fine kaŭzis speciiĝon.<ref name=":2" /> Ekzistas sep ''Otus''-specioj en Filipinoj, el kiuj 5 estas endemiaj de insuloj en la arkipelago. Ĉi tiuj specioj estas ''O. longicornis'', ''O. mindorensis'', ''O. mirus'', ''O. megalotis'' kaj ''O. fuliginosus''. La aliaj du specioj, nome ''O. mantananensis'' kaj ''O. elegans'', ne estas endemiaj de Filipinoj. La tri ''O. megalotis''-subspecioj estas distribuitaj inter malsamaj insuloj de la Filipina Arkipelago, kio sugestas, ke ili povus esti evoluintaj per speciiĝo el [[Alopatria speciiĝo|geografia izolado]].<ref name=":2" /> == Habitato kaj distribuado == [[Pluvarbaro]]j, maturaj sekundaraj arbaroj kaj arbaraj randoj estas tipaj vivejoj, kie oni povas trovi filipinajn orelstrigojn. Ili estas plejparte observataj en la subvegetaĵaro kaj malofte superas 1000 m da altitudoj, escepte de individuoj, kiuj estis raportitaj sur Monto Data, Luzono.<ref name=":0" /> Esploristoj kaptis filipinan orelstrigon en reto starigita 2 m super la tero dum sia studo, kio konfirmas, ke ili estas plejparte subvegetaĵa arbara specio.<ref>Paguntalan, L. M. J., Gonzales, J. C. T., Gadiana, M. J. C., Dans, A. T. L., Pedregosa, M. D., Cariño, A., & Dolino, C. N. (2002). Birds of Ban-Ban, central Negros, Philippines: threats and conservation status. ''Silliman J'', ''43''(1), 110-136.</ref> ''O. megalotis'' estas endemia de la Filipina Arkipelago, sed la tri subspecioj estas distribuitaj en malsamaj lokoj tra la arkipelago. La specio ''O. m. megalotis'' troviĝas plejparte en la nordaj insuloj kiel [[Luzono]], [[Marinduko]] kaj [[Katanduanoj]]. La specio ''O. m. everetti'' ekzistas en la orientaj kaj sudaj insuloj, kiel Samar, Biliran, Leyte, Mindanao kaj Basilan. Fine, la specio ''O. m. nigrorum'' estas endemia de la insulo [[Negros]].<ref name=":0" /> Ĉi tiuj subspecioj ne estas konataj kiel migrantaj kaj tial havas limigitan distribuon.<ref name=":5">{{Cite web|last=International)|first=BirdLife International (BirdLife|date=2016-10-01|title=IUCN Red List of Threatened Species: Otus megalotis|url=https://www.iucnredlist.org/en|access-date=2020-10-14|website=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> Kvankam ili estas klasifikitaj kiel specio [[Malplej Zorgiga]], vivejodetruo pro [[senarbarigo]] kaj fragmentiĝo estas grava minaco al ilia populacio, ĉar ili dependas de arbaroj por sia supervivado.<ref name=":5" /> == Kutimaro == Filipinaj orelstrigoj estas sidlokemaj birdoj kun limigita hejma teritorio. La fakto, ke malsamaj subspecioj troviĝas sur malsamaj insuloj, limigas [[Intraspecia konkurenco|intraspecian konkuradon]] kaj permesas al ĉi tiuj birdoj havi pli malgrandan distribuon, kie ĉiuj necesaj resursoj estas haveblaj.<ref name=":0" /> === Voĉo === Filipinaj orelstrigoj estas [[noktulo|noktemaj specioj]] kaj vokas pli aktive nokte. Ilia kanto respondas al "oik oik oik ook" kun longaj kaj potencaj notoj, kiuj klare distingiĝas unu de la alia. La lasta "ook" estas pli malalta ol la antaŭaj tri notoj. Ilia voko sonas tute malsame kun serio de tri ĝis ses plialtiĝantaj notoj, kiuj estas laŭtaj kaj subitaj. Laŭ tio, kio estas konata, ne estas diferenco inter la voko kaj la kantoj de inoj, maskloj kaj junuloj.<ref name=":0" /> {{Birdsong|species = ''Otus megalotis''|url = http://www.xeno-canto.org/species/Otus-megalotis}} === Manĝado === Ĉi tiuj karnovoraj strigoj predas bestojn kiel insektojn kaj malgrandajn mamulojn. Dumnokte, ili sidas en arboj kie la tero estas relative malferma, kio havigas al ili pli bonan vidon de la ĉirkaŭaj predoj. Ili estas sovaĝaj manĝantoj kaj specialiĝas pri ŝirado de karno. Iliaj raboformaj ungegoj, kurba beko kaj bonega aŭdo- kaj vid-kapablo igas ilin potencaj predantoj. Oni observis, ke ili mortigas sian viktimon dispremante ĝian kapon, poste rompante ĉiun alian oston de la korpo por fine engluti la beston tutan. Ĉi tiu metodo kostis la vivojn de multaj junuloj, kiuj sufokiĝas ĉar la predo estas tro granda por engluti.<ref name=":1" /> Filipinaj orelstrigoj estis rimarkitaj ankaŭ manĝantaj araneajn speciojn kiel ''Heteropoda venatoria''.<ref>Barrion-Dupo, A. L. A. (2009). Arachnophagy by the Philippine scops-owl, Otus megalotis Walden. ''Philippine Entomologist'', ''23''(2), 174-178.</ref> === Reproduktado === ''O. megalotis'' ofte videblas sola sed ankaŭ en monogamaj paroj. Ne multe da informoj estas konataj pri ilia reproduktado, sed oni supozas, ke ili reproduktiĝas dum la tuta jaro, kie inoj demetas 1 aŭ 2 ovojn ĉiujare. Seksa matureco estas atingita ĉirkaŭ la aĝo de 2 jaroj, sed ilia vivdaŭro estas nekonata.<ref name=":1" /> Unu junulo kun du plenkreskuloj estis vidita plurfoje, kio subtenas la ideon, ke ili estas monogamaj birdoj, kiuj montras zorgon de ambaŭ gepatroj.<ref name=":5" /> Ili konstruas siajn nestojn en arbokavaĵoj, sed ankaŭ inter la radikoj de mortaj arboj sur la tero.<ref name=":5" /> == Konservostatuso == La [[Internacia Unio por la Konservo de Naturo]] taksis ĉi tiun birdon kiel [[Malplej Zorgiga]]n specion, ĉar ĝi havas larĝan teritorion kaj estas ankoraŭ surloke ofta en iuj areoj. Tamen, malgraŭ ne esti minacata specio, oni kredas, ke la populacio malpliiĝas. La ĉefa minaco de ĉi tiu specio estas [[habitatoperdo]] kun pogranda senigo de arbaraj vivejoj kiel rezulto de [[arbohakado]], agrikultura konverto kaj minado okazantaj ene de la teritorio. Ĝi ankaŭ estas kaptita por la komerco de [[dorlotbesto]]j. Ili troviĝas en multaj protektitaj areoj en la Nacia Parko Bataano, la Natura Parko Vulkano Bulusan, la Arbara Rezervejo Akvodislimo Angat kaj la Natura Parko Norda Sierra Madre. Kvankam ĉiuj ĉi tiuj areoj estas protektitaj per leĝo, senarbarigo, minado, ĉasado kaj habitatoperdo ankoraŭ daŭras en kelkaj el ĉi tiuj protektitaj areoj.<ref name=":12">{{Cite web |title=Philippine Trogon - eBird |url=https://ebird.org/ebird/species/phitro1 |access-date=2024-09-11 |website=ebird.org |language=en}}</ref><ref>[https://www.iucnredlist.org/species/22682839/264045717 Harpactes ardens: BirdLife International: The IUCN Red List of Threatened Species 2016: e.T22682839A92963343] (Report). International Union for Conservation of Nature. 2016-10-01. doi:10.2305/iucn.uk.2016-3.rlts.t22682839a92963343.en. </ref><ref> IUCN (2016-10-01). [https://www.iucnredlist.org/species/22727655/264027154 Otus megalotis: BirdLife International: The IUCN Red List of Threatened Species 2016: e.T22727655A94955374] (Report). International Union for Conservation of Nature. doi:10.2305/iucn.uk.2016-3.rlts.t22727655a94955374.en. </ref> ==Bildaro== <gallery> File:Philippie Scoop Owl.jpg|Filipina orelstrigo File:Výreček filipínský Zoo Praha.jpg|Filipina orelstrigo, Bestoĝardeno de Prago </gallery> ==Referencoj== {{Referencoj}} * {{cite web |url= http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=2178&m=0|title=BirdLife Species Factsheet: Mantanani Scops-owl |access-date= 22an de Aprilo 2010|publisher=BirdLife International }} *Yee, S. A., Puan, C. L., Chang, P. K., & Azhar, B. (2016). "Vocal Individuality of Sunda Scops-Owl ( Otus lempiji) in Peninsular Malaysia." ''Journal of Raptor Research'', ''50''(4), 379–390. {{doi|10.3356/JRR-15-76.1}} *[https://web.archive.org/web/20070516175940/http://www.owls.org/Species/otus/sunda_scops_owl.htm World Owl Trust: Sunda Scops Owl] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} {{Commons category|Otus megalotis}} {{Wikispecies|Otus megalotis}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Strigedoj]] [[Kategorio:Birdoj de la Filipinoj]] s8yog1rwyqeitg5xxo9tes8iv17mkcl 0 938253 9490291 9329250 2026-10-08T10:59:50Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490291 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Flamvosta avocetkolibro |koloro = pink |dosiero = Avocettula recurvirostris Fiery-tailed Awlbill, Guyana 02 (cropped).jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Avocettula]]'' |genro aŭtoritato = [[Ludwig Reichenbach|Reichenbach]], 1849 |specio = '''Flamvosta avocetkolibro''' ''A. recurvirostris'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2018 |title=Fiery-tailed Awlbill ''Avocettula recurvirostris'' |volume=2018 |article-number=e.T22687146A130118659 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22687146A130118659.en |access-date=15a de Januaro 2022}}</ref> | status2 = CITES_A2 |dunomo = ''Avocettula recurvirostris'' |dunomo aŭtoritato = ([[William Swainson|Swainson]], 1822) |vikispecio = ''Avocettula recurvirostris'' |komunejo = ''Avocettula recurvirostris'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Avocettula recurvirostris map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Flamvosta avocetkolibro''' (''Avocettula recurvirostris'') estas malgranda specio de [[kolibro]]j en la familio [[Trokiledoj]] kaj la nura specio de la genro ''[[Avocettula]]''. Ĝi troviĝas en [[Brazilo]], [[Gujanoj]], [[Venezuelo]], kaj [[Ekvadoro]].<ref name=IOC11.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/ |title=IOC World Bird List (v 11.2) |last1=Gill |first1= F. |last2=Donsker|first2=D.|last3=Rasmussen |first3=P. |date=Julio 2021 |access-date=14a de Julio, 2021 }}</ref><ref name=SACCcountries>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Aŭgusto 2021. ''Species Lists of Birds for South American Countries and Territories''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCCountryLists.htm] Alirita la 24an de Aŭgusto, 2021</ref><ref name=HBW2020>HBW and BirdLife International (2020) ''Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world'' Version 5. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v5_Dec20.zip] [.xls zipped 1 MB] Alirita la 27an de Majo, 2021</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Flamvosta avocetkolibro estas la nura membro de la genro ''Avocettula'' kaj ne havas subspecion.<ref name=IOC11.2/> La genro estis antaŭe enmetita en ''[[Anthracothorax]]''.<ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Aŭgusto 2021. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Aŭgusto, 2021</ref> ==Aspekto== La Flamvosta avocetkolibro estas 8 ĝis 10 cm longa kaj pezas ĉirkaŭ 4.3 g. Ĝia unika beko estas mallonga kun rimarkinde suprenturnita pinto. La plenkreska masklo havas verdajn suprajn partojn. Ĝia gorĝo estas brile smeraldverda kaj la ventro brile smeraldverda kun nigra centro. La supro de la vosto estas viola, escepte de tute verdaj centraj plumoj. Ankaŭ la plenkreska ino havas verdajn suprajn partojn. Ĝiaj subaj partoj estas blankaj kun nigra strio meze. Ĝia vosto estas bluetnigra kaj la eksteraj plumoj havas blankajn pintojn. Junuloj similas al la plenkreska ino, sed la suba flanko de la vosto estas kuproruĝa.<ref name=FTAW-BOW>Schuchmann, K.L., G. M. Kirwan, kaj P. F. D. Boesman (2020). Fiery-tailed Awlbill (''Avocettula recurvirostris''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.fitawl1.01] Alirita la 15an de Januaro, 2022</ref> ==Distribuo kaj habitato== La Flamvosta avocetkolibro troviĝas en [[Amazonio]], de sudorienta Venezuelo orienten tra la [[Gujanoj]] en nordan Brazilon kaj suden en Brazilon tiom okcidente kiom ĝis [[Akro (Brazilo)|Akro]] kaj orienten ĝis [[Maranjo]] kaj [[Tokantinso]]. Ekzistas ankaŭ aparta populacio laŭlonge de la rivero [[Napo (rivero)|Napo]] en orienta Ekvadoro.<ref name=FTAW-BOW/> La specio estis registrita kiel [[vaganteco ĉe birdoj|vaganta specio]] en Kolombio.<ref name=SACCcountries/> La Flamvosta avocetkolibro ĉefe loĝas en malfermaj [[savano]]-similaj areoj en [[primara arbaro]], kie ĝi preferas vegetaĵaron proksime de granitaj nudrokoj. Ĝi ankaŭ troveblas ĉe la randoj de malalta vegetaĵaro proksime de riveroj, duonfalfoliaj arbaroj kaj ''[[cerado]]''.<ref name=FTAW-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== Oni supozas, ke la Flamvosta avocetkolibro estas sidolkema (nemigranta).<ref name=FTAW-BOW/> ===Manĝado=== La Flamvosta avocetkolibro estas "kapto-linia" manĝanto, vizitante cirkviton de florplantoj por kolekti [[nektaro]]n. Ĝi preferas ''Clusia'' kaj ''Dioclea'' arbustojn, kaj manĝas kaj enigante sian bekon en florojn kaj trapikante la bazon de floroj por "rabi" nektaron. Ĝi ankaŭ kaptas [[artikuloj]]n dumfluge kaj per kolektado de la malsupra flanko de folioj.<ref name=FTAW-BOW/><ref>{{Citation|last1=Robinson|first1=Scott K|title=Ecological Functions of Birds in the Tropics|date=2011-03-23|url=http://doi.wiley.com/10.1002/9781444342611.ch4|work=Conservation of Tropical Birds|pages=68–108|place=Oxford, UK|publisher=Wiley-Blackwell|doi=10.1002/9781444342611.ch4|isbn=978-1-4443-4261-1|access-date=5a de Marto 2021|last2=Barlow|first2=Jos|last3=Şekercioğlu|first3=Çağan H|last4=Sodhi|first4=Navjot S|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Whelan|first1=Christopher J.|last2=Şekercioğlu|first2=Çağan H.|last3=Wenny|first3=Daniel G.|date=2015|title=Why birds matter: from economic ornithology to ecosystem services|url=http://link.springer.com/10.1007/s10336-015-1229-y|journal=Journal of Ornithology|language=en|volume=156|issue=S1|pages=227–238|doi=10.1007/s10336-015-1229-y|bibcode=2015JOrni.156..227W |s2cid=17567370|issn=2193-7192|url-access=subscription}}</ref> ===Reproduktado=== La [[reprodukta sezono]] de la Flamvosta avocetkolibro varias tra ĝia teritorio. Oni scias, ke ĝi daŭras de septembro ĝis decembro en Surinamo kaj ekzistas registroj ekde julio en norda Brazilo kaj Franca Gujano. La ino konstruas malgrandan tasforman neston el molaj plantmaterialoj kaj [[aranea silko]] sur horizontala branĉo, kutime inter 5 kaj 12 m supergrunde. La ino sole kovas la du ovojn.<ref name=FTAW-BOW/><ref name=Johnson>{{Cite web|last=Johnson|first=Sibylle|title=Fiery-tailed Awlbills {{!}} Beauty of Birds|url=https://www.beautyofbirds.com/fierytailedawlbillhummingbirds.html|access-date=5a de Marto 2021|website=www.beautyofbirds.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220525134239/https://www.beautyofbirds.com/fierytailedawlbillhummingbirds.html|archivedate=2022-05-25}}</ref> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Avocettula-recurvirostris |species=Flamvosta avocetkolibro}} ===Voĉo=== La kanto de la Flamvosta avocetkolibro ne estas registrita. Ĝia voko estas "serio de 'cik'-notoj" kaj estas elsendata dumfluge aŭ ŝvebante.<ref name=FTAW-BOW/> ==Statuso== La [[IUCN]] origine taksis la Flamvostan avocetkolibron kiel [[Preskaŭ Minacata]]n, sed ekde 2004 ĝi klasifikis ĝin kiel [[Malplej Zorgiga]]n. Ĝia populacio estas nekonata kaj oni kredas, ke ĝi malpliiĝas.<ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2018 |title=Fiery-tailed Awlbill ''Avocettula recurvirostris'' |volume=2018 |article-number=e.T22687146A130118659 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22687146A130118659.en |access-date=15a de Januaro 2022}}</ref> Ĝi estas vaste disvastiĝinta, sed "ĝenerale konsiderata malofta" kaj havas limigitajn vivejajn bezonojn. Ĝi ja troviĝas en pluraj protektitaj areoj.<ref name=FTAW-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto] * Restall, R., C. Rodner, & M. Lentin. 2006. ''Birds of Northern South America''. Vol. 1 & 2. Helm, London. {{ISBN|0-7136-7242-0}} (vol. 1); {{ISBN|0-7136-7243-9}} (vol. 2) * Skutch, Alexander F. ''The Life of the Hummingbird.'' New York: Crown, 1973 * Hilty, S. (2003). Hummingbirds. En ''Birds of Venezuela'' (p. 415). Princeton, New Jersey: Princeton University Press. ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Avocettula recurvirostris}} {{Wikispecies|Avocettula recurvirostris}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] ia1xsn5wsx6uvteja4mxxyahwacc49q 0 940346 9490137 9344092 2026-10-07T20:45:13Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490137 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = {{Paĝonomo}} |naskonomo = }} '''{{Paĝonomo}},''' laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Vízi Elemér''' estas [[Rumanio|rumania]] [[Hungario|hungara]] [[pastro]], [[jezuitoj|jezuita]] [[monaĥo]]. Lia familia nomvarianto estis ''Vizi''. {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/display/manifestation/PIM1819516/64c8da80-5ef2-4bb6-a915-c04dce42ec35/solr/0/24/0/1/authorOrder/ASC hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=949554&date=2026-03-31 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1974|2|24}} en [[Miercurea Ciuc]] ([[Rumanio]])<!--, li mortis {{mortotago|20||}} en [[]]-->. == Biografio == {{Paĝonomo}} apartenis al la hungara [[minoritato]] en Rumanio. Li estis edukita ĝis 1992 en [[Dănești]], dum li finis mezlernejon en [[Alba Iulia]]. Inter 1992 kaj 1994 li studis filozofion ĉe la Teologia Altlernejo en Alba Iulia, poste inter 1994 kaj 1998 li studis teologion en [[Freiburg]], poste li kompletigis pastran praktikon en pluraj lokoj, fine li pastriĝis en Dănești la 30-an de julio [[2000]]. Li ricevis [[premio]]jn inter 1948-1998. Post tio li estis sekretario 3 jarojn en Alba Iulia, poste en [[Szeged]] okazis la [[novicado]] kaj pluraj trejnadoj, fine li monaĥiĝis en [[2015]]. Inter 2016-2023 li estis estro de la hungaraj jezuitoj. == Fontoj == * [https://www.szerzetesek.hu/hirtegla/uj-jezsuita-provincialis-p-vizi-elemer biografio hungare kun foto] * [https://hir6.hu/cikk/125297/vizi_elemer_a_jezsuita_rend_uj_magyarorszagi_tartomanyfonoke biografio hungare kun foto] {{404|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.archivioradiovaticana.va/storico/2016/11/08/p_v%C3%ADzi_elem%C3%A9r_a_magyar_jezsuita_rendtartom%C3%A1ny_%C3%BAj_provinci%C3%A1lisa___/hu-1270780 biografio hungare kun foto] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Vizi Elemer}} [[Kategorio:Hungaraj pastroj]] [[Kategorio:Hungaraj jezuitaj monaĥoj]] [[Kategorio:Rumaniaj hungaroj]] {{Portalstrio|Biografio}} idj0zmlarxqwoztznwrxuv0lucc57d1 0 941196 9490290 9350876 2026-10-08T10:57:42Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490290 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Flamgorĝa montkolibro |koloro = pink |dosiero = 068 Fiery-throated hummingbird in Los Quetzales National Park Photo by Giles Laurent.jpg |priskribo de dosiero = [[Nacia Parko Los Quetzales]], Kostariko |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Panterpe]]'' |genro aŭtoritato = [[Jean Cabanis|Cabanis]] & [[Ferdinand Heine|Heine]], 1860 |specio = '''Flamgorĝa montkolibro''' ''P. insignis'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International. |year=2021 |title=''Panterpe insignis'' |volume=2021 |article-number=e.T22687408A167013227 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-3.RLTS.T22687408A167013227.en |access-date=13a de Majo 2022}}</ref> | status2 = CITES_A2 |dunomo = ''Panterpe insignis'' |dunomo aŭtoritato = ([[Jean Cabanis|Cabanis]] & [[Ferdinand Heine|Heine]], 1860) |vikispecio = ''Panterpe insignis'' |komunejo = ''Panterpe insignis'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Panterpe insignis map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Flamgorĝa montkolibro'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (''Panterpe insignis'') estas specio de [[kolibro]]j en la familio [[Trokiledoj]] kaj la nura specio de la genro ''[[Panterpe]]'' en la subfamilio [[Trokilenoj]]. Gi troviĝas en [[Kostariko]] kaj [[Panamo]].<ref name=IOC12.1>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.1 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Januaro 2022 |access-date=15a de Januaro 2022 }}</ref><ref name=HBW2020>HBW kaj BirdLife International (2020) ''Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world'' Version 5. Dsponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v5_Dec20.zip] [.xls zipped 1 MB] Alirita la 27an de Majo 2021</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Flamgorĝa montkolibro estas la nura membro de la genro ''Panterpe''. Ĝi havas du subspeciojn, nome la nomiga ''P. i. insignis'' kaj ''P. i. eisenmanni''.<ref name=IOC12.1/> ==Aspekto== [[File:Fiery throated Hummingbird JCB3.jpg|left|thumb|Brilverda flanka vidaĵo.]] [[File:Fiery throated Hummingbird JCB2.jpg|alt=Paraiso del Quetzal, Costa Rica|maldekstre|thumb|Buntega fronta vidaĵo. Paraiso del Quetzal, Kostariko]] La Flamgorĝa montkolibro estas 10,5 ĝis 11 cm longa. Maskloj pezas 5,9 ĝis 6,2 g kaj inoj 4,9 ĝis 5,2 g. Ene de ĉiu subspecio, la masklo kaj ino estas similaj. Ĉiuj havas plejparte nigran bekon kun rozkolora bazo ĉe la [[mandiblo]] kaj malgranda blanka makulo malantaŭ la okulo. La nomiga ''P. i. insignis'' havas brilan reĝbluan kronon kaj la cetero de la vizaĝo kaj nuko estas nigraj. La dorso estas brile metalecverda, kiu fariĝas bluetverda sur la supravostaj kovriloj. La vosto estas blunigra. La centro de la gorĝo estas brile rozkolora kuproranĝa kaj la flankoj estas orverdaj. Ĝi havas violbluan makulon sur la centro de la brusto kaj la cetero de la subaj partoj estas brile verdaj ĝis bluverdaj. Subspecio ''P. i. eisenmanni'' estas iomete pli malgranda ol la nomiga sed havas multe pli mallongan bekon. La nigra koloro de la kolo etendiĝas sur la supran dorson kaj la bluviola koloro de la brusto etendiĝas en la ventron. La supravostaj kovriloj estas plejparte bluaj.<ref name=FTHU-BOW> Stiles, F.G.; P. F. D. Boesman (2020). [https://birdsoftheworld.org/bow/species/fithum1/1.0/introduction "Fiery-throated Hummingbird (Panterpe insignis)".] Birds of the World Online. 1.0. Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY. Alirita en la 13a de Majo 2022</ref> ==Distribuo kaj habitato== La nomiga subspecio de Flamgorĝa montkolibro troviĝas ekde la montaro Cordillera de Tilarán en nord-centra Kostariko sudoriente ĝis la provincoj [[Bokas del Toro]] kaj [[Ĉirikio]] en la fora okcidenta Panamo. ''P. i. eisenmanni'' estas limigita al la montaro Cordillera de Guanacaste en nordokcidenta Kostariko. La specio loĝas en diversaj arbarkovritaj pejzaĝoj, inkluzive de [[montarbaro]], [[nebularbaro]] kaj [[elfarbaro]]. Ĝi ankaŭ troviĝas en pli malfermaj pejzaĝoj kiel la malsupra rando de ''[[páramo]]'', [[sekundara arbaro]] kaj [[paŝtejo]]j kun multaj arboj. Ĝi plejparte restas en la arbara [[kanopeo]], sed troviĝas en arbustoj malalte ĉe la arbara rando kaj en maldensejoj. En norda kaj nord-centra Kostariko ĝi troviĝas je altitudoj de 1 600 m ĝis pintoj ĝis 2 000 m; pli sude en pli altaj montoj ĝi varias inter 2 200 kaj 3 200 m.<ref name=FTHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== En almenaŭ partoj de sia teritorio, la Flamgorĝa montkolibro moviĝas al pli malaltaj altitudoj post reproduktado, kvankam malofte sub 1 400 m.<ref name=FTHU-BOW/> ===Manĝado=== La Flamgorĝa montkolibro manĝas [[nektaro]]n prenitan el diversaj malgrandaj floroj, inkluzive de tiuj de [[epifito|epifitaj]] [[erikacoj]], [[bromeliacoj]], arbustoj kaj malgrandaj arboj. Ĉe floroj tro profundaj por sia beko, ĝi prenas nektaron el truoj faritaj de ĝi mem, de burdoj kaj de florpikantoj. La specio estas agresema kaj dominanta super plej multaj aliaj kolibroj. Maskloj defendas manĝoteritoriojn dum la [[reprodukta sezono]], sed permesas al inoj manĝi; ambaŭ seksoj defendas teritoriojn post reproduktado. Aldone al nektaro, la specio kaptas malgrandajn [[artikuloj]]n dumfluge kaj foje per kolektado el foliaro.<ref name=FTHU-BOW/> ===Reproduktado=== La [[reprodukta sezono]] de la Flamgorĝa montkolibro en Kostariko daŭras de aŭgusto ĝis januaro. La ino tute respondecas pri la nestkonstruado kaj [[kovado]]. Ŝi demetas du blankajn ovojn en dika tasforma nesto el plantfibroj, kies eksteraĵo estas kovrita per [[musko]] kaj [[likeno]]. La nesto estas tipe lokita 2 ĝis 4 m alte ĉe la fino de descenda [[bambuo|bambua]] tigo aŭ sur radiketo sub bordo. La kovodaŭro kaj tempo ĝis [[elnestiĝo]] ne estas dokumentitaj.<ref name=FTHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Panterpe-insignis |species=Flamgorĝa montkolibro}} ==Statuso== La [[IUCN]] taksis la Flamgorĝan montkolibron kiel [[Malplej Zorgiga]]n. Kvankam ĝi havas malgrandan teritorion, ĝia populacio estas taksita je inter 50 000 kaj 500 000 maturaj individuoj kaj la nombro supozeble estas stabila.<ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International. |year=2021 |title=''Panterpe insignis'' |volume=2021 |article-number=e.T22687408A167013227 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-3.RLTS.T22687408A167013227.en |access-date=13a de Majo 2022}}</ref> Granda parto de ĝia teritorio estas protektita en rezervejoj kaj naciaj parkoj, kaj ĝi estas konsiderata ofta ĝis abunda tra la tuta teritorio.<ref name=FTHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Panterpe insignis}} {{Wikispecies|Panterpe insignis}} *[https://web.archive.org/web/20210618115256/https://www.beautyofbirds.com/fierythroatedhummingbirds.html Flamgorĝa montkolibro ĉe retejo Beauty of Birds] {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Centrameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Kostariko]] o2is8nnyo1zl9x1kx2vgym221nuxzjd 0 944825 9490066 9385481 2026-10-07T18:29:08Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490066 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Eduard WEITSCH''' (naskiĝinta la {{Daton|25|5|1883}} en [[Dresdeno]], mortinta la {{Daton|29|7|1955}} en [[oberhaching|Oberhaching-Deisenhofen]]) estis [[germania|germana]] pedagogo, bazlerneja instruisto kaj teoriisto pri popola klerigado. Li taksatas ĉefa reprezentanto de la t.n. ''nova orientiĝo'' de popolklerigo dum la [[Vajmara Respubliko]]<ref> Olbrich (2001), p. 446</ref> jesante [[reformpedagogio]]n. == Vivo kaj agado == Post instrua deĵoro kaj dua studo li fariĝis en 1913 estro de la Komerca lernejo de [[Meiningen]]. En 1920 li fondis je [[kastelo Dreißigacker]] [[popolaltlernejo]]n ''Heimvolkshochschule''. Ĝi modelis tiam en Meza Germanujo. Por Weitsch gravis kreo de ĝenerale klerita kaj demokrata ŝtatano kaj de modernaj gepatroj. Instrumetodo lia estis kopiita de ideoj de Franz Georg Ackermann, nome en laborrondoj. Weitsch intencis ne blindan obeon sed kreon de memkonfidaj unuopuloj laŭ la devizo ''Sei ein Mann und folge mir nicht nach!''. En 1926 li ekeldonis la fakgazeton "Freie Volksbildung" kune kun [[Robert von Erdberg]]<ref>Laŭ kelkaj ilia kunlaboro estis neharmonia. - Kp. Laack (1984), p. 522.</ref> En 1930 la [[nazioj]] interrompis lian agadon; tri jarojn poste la institucio je Dreißigacker tute ekmalfunkciis.<ref>Faulstich (2001), p. 233</ref> Komence Weitsch estis kritikanto de la popolkleriga ligo ''Hohenrodter Bund''; nur poste li pretis tie kunlabori kaj krome engaĝiĝi ĉe la fondo de ''Deutsche Schule'' (kie li de 1930 estraranis). Post 1933 li vivis kun la edzino kaj redaktorino [[Ilse Weitsch]] je [[Munkeno]]; la paro havis kvar infanojn. La urnoj de Eduard kaj Ilse estis entombigita je Dreißigacker.<ref>[https://www.pedocs.de/volltexte/2021/22758/pdf/Erwachsenenbildung_43_2021_Luthardt_Meine_lieben_Zuhoerer.pdf Nicole Luthardt: "Meine lieben Zuhörer. Ilse Weitsch und der Frauenfunk bei Radio München"] {{404|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - PDF-aĵo pri la historio de [[Bayerischer Rundfunk]] (1945-1958)</ref> == Honoroj == *1953: premio ''Bundesverdienstkreuz'' okaze de la 70-a datreveno naskiĝtaga *nomo de stratoj ''Eduard-Weitsch-Weg'' en Dreißigacker kaj en [[Marl]] (unua propra ejo de popola universitato; nuntempe sidejo de la ''Grimme-instituto''). == Verkoj (elekto) == * 1918: ''Was soll eine deutsche Volkshochschule sein und leisten? Ein Programm,'' Jena: Diederichs. Represo grandparta ĉe Tietgens (1969) * 1920: ''Grundfragen der Volkshochschulmethode,'' Jena * 1926: "Zur Technik des Volkshochschulunterrichts" - ĉe: ''Freie Volksbildung,'' p. 279–300 * 1952: ''Dreißigacker. Die Schule ohne Katheder. Pädagogische Schnappschüsse aus der Praxis eines Volkshochschulheims von 1920 bis 1933,'' Hamburg == Literaturo == * Faulstich, Peter; Zeuner, Christine (2001): ''Erwachsenenbildung und soziales Engagement: historisch-biographische Zugänge''. Hrsg. von: Deutsches Institut für Erwachsenenbildung. Bielefeld: Bertelsmann. ISBN 3-7639-1820-5 * Laack, Fritz (1984): ''Das Zwischenspiel freier Erwachsenenbildung: Hohenrodter Bund u. Dt. Schule für Volksforschung und Erwachsenenbildung in der Weimarer Epoche''. Bad Heilbrunn/Obb.: Klinkhardt. ISBN 3-7815-0543-X. * Olbrich, Josef (2001): ''Geschichte der Erwachsenenbildung in Deutschland''. Opladen: Leske ISBN 3-8100-3349-9. * Tietgens, Hans (eld.) (1969): ''Erwachsenenbildung zwischen Romantik und Aufklärung''. Göttingen. == Eksteraj ligiloj == * Peter Faulstich kaj Christine Zeune: [https://www.die-bonn.de/doks/faulstich0102.pdf "Theorie und Praxis der Erwachsenenbildung"] - Bielefeld 2001 (ISBN 3-7639-1820), kun ĉapitro nur pri Eduard Weitsch (p. 204-235) * [https://www.meiningen.de/so-ist-meiningen/kultur-entdecken/stadt-und-leute/historische-persoenlichkeiten/eduard-weitsch kronologia biografio, kun foto] - sur la municipa paĝaro de Meiningen == Notoj == <references /> {{bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Weitsch, Eduard}} [[Kategorio:Germanaj pedagogoj]] [[Kategorio:Homoj rilataj al Meiningen]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1883]] [[Kategorio:Mortintoj en 1955]] [[Kategorio:Lernejestroj]] [[kategorio:Homoj rilataj al Dresdeno]] hc0a8utmglj163lf7xin5m9tesi32d2 0 945246 9490150 9443403 2026-10-07T21:52:48Z Kani 670 9490150 wikitext text/x-wiki {{Unua}} {{Informkesto renkontiĝo |loko = [[Mieres]], [[Asturio]], {{Hispanio}} |bildo = Mieres, HEK 1970.jpg }} La '''30-a Hispana Kongreso de Esperanto''' estis [[Hispana Esperanto-Kongreso]], kiu okazis inter la 18a kaj la 23a de julio [[1970]] en [[Mieres]], [[Asturio]], [[Hispanio]], kadre de la [[Hispana Esperanto Federacio]], kiun tiam estris Ángel Figuerola Auque, kiu salutis en la Kongreslibro.<ref> KONGRESLIBRO. p. 5</ref> Salutis ankaŭ Cándido Cienfuegos Barberá, Prezidanto de la Loka Kongreskomitato kaj de “Verda Hejmo”: Esperanto Grupo de Mieres.<ref> KONGRESLIBRO. p. 6</ref> La LOK estis konsistanta de Javier Núñez, Manuel Ardura, Carlos Ortega, José de la Fuente, Jaime Huelga, Juan León, Emilio Vergara, José Luis Miranda, José María Pellanes, Eduardo Martinez, María José Fernández, María Denia González, Luzdivina Suárez kaj Angelines Corredera.<ref> KONGRESLIBRO. p. 8</ref> La kongresejo estis bazlernejo ''Aniceto Sela'', Avda. José Antonio, 17, dum prelegoj okazis en mezlernejo "Escuela de Maestría Industrial", strato Martínez de Vega, kaj la ekspozicioj en Sindikatejo de Plaza de Oviedo. Partoprenis 197 kongresanoj laŭ la listo de aliĝintoj.<ref> KONGRESLIBRO. pp. 20-23</ref> ==Programo== Menciendas jenaj programeroj:<ref> KONGRESLIBRO. pp. 12-13</ref> * 18-a de julio: Inaŭguroj de ekspozicioj. * 19-a de julio: Meso. Kolomboliberigo. Malfermo, honora vino, kaj vizito al la urbo. * 20-a de julio: Kunsidoj. Tipa Asturia festo. * 21-a de julio: Ĝenerala Kunsido de HEF. Prelego de Félix Díez Mateo, pri “¿Está el Castellano en peligro de muerte?” (en hispana: Ĉu la kastilia estas je mortodanĝero?). Koncerto fare de la Municipa Muzikbando de Mieres kaj Orfeono de Mieres. * 22-a de julio: Prelego de Ángel Figuerola Auque, pri “Sincereco, objektiveco kaj vero, fundamentaj normoj por la disvastigo de Esperanto” (en Esperanto). Fermo. Oficiala Bankedo proponita de la Provinca Deputitaro de Asturio kaj la Municipo Mieres. * 23-a de julio: Ekskursio laŭ la Verda Marbordo tra Covadonga, Ribadesella, Cuevas de Tito Bustillo kaj Cidrofabriko “El Gaitero”, en Villaviciosa. Fermoj de ekspozicioj. == Referencoj == {{Referencoj}} ==Eksteraj ligiloj== * [https://bitoteko.esperanto.es/xmlui/handle/11013/7213 30ª Hispana Kongreso de Esperanto : 18-23 julio 1970, Mieres] en Bitoteko {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Esperanto-movado en Hispanio]] [[Kategorio:Hispana Kongreso de Esperanto]] [[Kategorio:Esperanto-renkontiĝoj en 1970]] [[Kategorio:Mieres]] [[Kategorio:Asturio]] [[Kategorio:1970 en Hispanio]] 46wis7i7ndlxvab3j4s5277scwhrqcp 0 945262 9490266 9386355 2026-10-08T10:04:46Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490266 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Filipina trogono |koloro = pink |dosiero = Philippine trogon (Harpactes ardens linae) male Bohol.jpg |dosiero larĝo=200px |priskribo de dosiero = Masklo de ''H. a. linae'', [[Bohol]] |dosiero2 = PhilippineTrogonFemale.jpg |dosiero2 larĝo=200px |priskribo de dosiero2 = Ino de ''H. a. luzoniensis'', [[Kezono]] |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Trogonoformaj]] ''Trogoniformes'' |familio = [[Trogonedoj]] ''Trogonidae'' |genro = ''[[Harpactes]]'' |specio = '''Filipina trogono''' ''H. ardens'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name="iucn status 13 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Harpactes ardens'' |volume=2016 |article-number=e.T22682839A92963343 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22682839A92963343.en |access-date=13a de Novembro 2021}}</ref> |dunomo = ''Harpactes ardens'' |dunomo aŭtoritato = ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1826) |vikispecio = ''Harpactes ardens'' |komunejo = ''Harpactes ardens'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = |specioj de subdivizio = subspecioj |subdivizio2 = }} La '''Filipina trogono'''<ref>[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?gid=329342492#gid=329342492 Ornitologia taksonomio]</ref> (''Harpactes ardens'') estas mezgranda [[birdo]] el la familio de [[Trogonedoj]] kaj unu el la dek specioj de la genro ''[[Harpactes]]''. Ĝi estas [[endemio]] de [[Filipinoj]] troviĝanta en regionoj de [[Luzono]], [[Orientaj Bisajoj]], kaj [[Mindanao]]. Ĝi estas la nura specio de trogono en la insulara lando. Kvankam ne estas minacata specio, ĝia populacio malpliiĝas pro [[habitatoperdo]] kaj [[ĉasado]]. == Aspekto kaj taksonomio == [[File:A monograph of the Trogonidae, or family of trogons (39860041344).jpg|left|thumb|Bildo de masklo kaj ino fare de [[John Gould]]|229x229px]] Ĝia latina [[specia epiteto]] ''ardens'' tradukeblas al brulanta, flamanta, brilanta, fajra, kio rilatas al ĝiaj helaj koloroj.<ref>{{Cite web |title=Latin Definition for: ardens, ardentis (ID: 4594) - Latin Dictionary and Grammar Resources - Latdict |url=https://latin-dictionary.net/definition/4594/ardens-ardentis#:~:text=Definitions:,burning,%20flaming,%20glowing,%20fiery |access-date=2024-09-11 |website=latin-dictionary.net}}</ref> Fakte la specio estas evidenta kazo de [[seksa dimorfismo]]. La masklo montras rimarkindan malhelviolan kapon kontrastan kun fortika mallonga helflva beko, nuanca al helblua ĉebaze, blua ĉirkaŭokulo, kaj rozkolora gorĝareo. La brusto kaj ceteraj malsupraj partoj estas brilruĝaj al oranĝruĝaj. En ambaŭ seksoj la vostoplumoj estas longaj, kaj supraj partoj estas brunaj, dum la flugilplumoj estas nigrecaj kun tre fajna blanka strieco en duarangaj flugilplumoj. La ino estas pli senkolora kun flavecaj malsupraj partoj kaj vizaĝbildo simila al tiu de la masklo. === Subspecioj === Oni agnoskis jenajn kvin subspeciojn: * ''H. a. ardens'' – en [[Mindanao]], [[Dinagatoj]], kaj [[Basilan]] * ''H. a. linae'' – en [[Samar]], [[Biliran]], [[Leyte]], kaj [[Bohol]]; havas pli grandajn gorĝomakulon kaj bekon * ''H. a.. minor'' – en Polillo-insuloj; pli malgranda kun pli malhelaj ruĝkoloroj * ''H. a. luzoniensis –'' en [[Luzono]] (escepte Nordoriente), [[Marinduko]] kaj [[Katanduanoj]]; pli mallonga beko kaj pli senkoloraj malsupraj partoj sen kaŝtanaj nuancoj en krono * ''H. a. herberti'' – en Nordorienta [[Luzono]]; fortaj kaŝtanaj nuancoj en krono kaj pli longa beko<ref>{{Cite journal |last=Collar |first=Nigel |date=2020 |title=Philippine Trogon (Harpactes ardens), version 1.0 |url=https://birdsoftheworld.org/bow/species/phitro1/1.0/introduction |journal=Birds of the World |language=en |doi=10.2173/bow.phitro1.01 |issn=2771-3105|url-access=subscription }}</ref> == Ekologio kaj kutimaro == Ĝi estas ĉefe insektomanĝanto, kiu manĝas [[akrido]]jn, [[fasmoj]]n, [[manto]]j kaj aliajn insektojn. Ĝi ankaŭ estis registrita manĝante malgrandajn lacertojn kaj amfibiojn. La [[reprodukta sezono]] estas de marto ĝis junio. Nesto en arbotruoj super 5 metroj de la arbara grundo. Ĝia ovodemetado estas de 3 ovoj.<ref>{{Cite web |title=Philippine Trogon (Harpactes ardens) » Planet of Birds |date=2a de Oktobro, 2011 |url=http://www.planetofbirds.com/trogoniformes-trogonidae-philippine-trogon-harpactes-ardens |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116074946/http://www.planetofbirds.com/trogoniformes-trogonidae-philippine-trogon-harpactes-ardens |archive-date=16a de Januaro, 2014 |access-date=20a de Aŭgusto, 2012}}</ref> Interese, nur maskloj estis observitaj kovante, sed oni supozas, ke ankaŭ la inoj partoprenas. == Habitato kaj konservostatuso == Ĝi troviĝas en tropikaj humidaj arbaroj de malaltaj teroj kaj la pli malaltaj partoj de tropikaj humidaj montarbaroj ĝis 2 000 metrojn super marnivelo, sed estas plej ofta sub 600 metrojn super marnivelo. La [[Internacia Unio por la Konservo de Naturo]] taksis ĉi tiun birdon kiel [[Malplej Zorgiga]]n specion, ĉar ĝi havas grandan teritorion kaj estas ankoraŭ surloke ofta en iuj areoj. Tamen, malgraŭ ne esti minacata specio, oni kredas, ke la populacio malpliiĝas. La ĉefa minaco de ĉi tiu specio estas [[habitatoperdo]] kun pogranda senigo de arbaraj vivejoj kiel rezulto de [[arbohakado]], agrikultura konverto kaj minado okazantaj ene de la teritorio. Troviĝas en multaj protektitaj areoj en la Nacia Parko Bataano, la Natura Parko Vulkano Bulusan, la Riverarbara Rezervejo Angat, la Natura Parko Norda Sierra Madre sur Luzono, la Natura Parko Pasonanca, Monto Kitanglad, [[Monto Apo]] sur Mindanao; la Protektita Pejzaĝo Rajah Sikatuna en Bohol; kaj la Natura Parko Insulo Samar en Samar. Kvankam ĉiuj ĉi tiuj areoj estas protektitaj jure, [[senarbarigo]], [[minado]], [[ĉasado]] kaj [[habitatoperdo]] ankoraŭ daŭras en kelkaj el ĉi tiuj protektitaj areoj.<ref name=":1">{{Cite web |title=Philippine Trogon - eBird |url=https://ebird.org/ebird/species/phitro1 |access-date=2024-09-11 |website=ebird.org |language=en}}</ref><ref>[https://www.iucnredlist.org/species/22682839/264045717 Harpactes ardens: BirdLife International:] The IUCN Red List of Threatened Species 2016: e.T22682839A92963343 (Report). International Union for Conservation of Nature. 1a de Oktobro, 2016. doi:10.2305/iucn.uk.2016-3.rlts.t22682839a92963343.en. </ref> == Rilato kun homoj == [[File:Harpactes ardens 1969 stamp of the Philippines.jpg|left|thumb|En [[poŝtmarko]] de 1969 en serio por kampanjo kontraŭ [[tuberkulozo]].|150ra]] Inter filipinaj endemioj, ĉi tiu birdo estas relative bone konata de la publiko, ĉar ĝi ofte aperas en poŝtmarkoj, murpentraĵoj, artaĵoj, remburitaj ludiloj, markoj kaj virusaj novaĵartikoloj.<ref>{{Cite web |title=Trogon Merchandise |website=[[Facebook]] |url=https://www.facebook.com/haringibon.bif/posts/the-philippine-trogon-is-the-only-trogon-species-in-the-country-this-long-tailed/4295332017239529/}}</ref><ref>{{Cite web |last=Abadicio |first=Albert |date=13a de Aŭgusto, 2024 |title=Philippine Trogon: The legendary Ibong Adarna |url=https://animalscene.mb.com.ph/philippine-trogon-the-legendary-ibong-adarna/ |access-date=11a de Septembrp, 2024}} {{404|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Limos (2020). This Colorful Bird is the Real-Life Ibong Adarna from Philippine Myth. Esquire.</ref> Ĉefe pro sia plumaro kaj koloroj, la birdo estis asociita kun la mita Ibong Adarna el la filipina [[epopeo]] samnoma. Tamen, ne ekzistas fakta kaj historia bazo por tio, kaj surbaze de la priskriboj de la mita birdo, ĝi pli similas al la mita [[Fenikso (birdo)|Fenikso]] aŭ Sarimanok ol al iu ajn vera birdo. Ankaŭ, male al la muzika lulkanto-simila krio de la Ibong Adarna en la epopeo, la voĉo de la filipina trogono ofte kompariĝas al la henado de ridanta ĉevalo.<ref name=":0">{{cite news |last1= |first1= |date=July 18, 2023 |title='Ibong Adarna' spotted in Mt. Apo |url=https://www.sunstar.com.ph/davao/local-news/ibong-adarna-spotted-in-mt-apo |access-date=5a de Majo, 2024 |publisher= SunStar}}</ref><ref name=":2">{{Cite news |last=Limos |first=Mario |title=This Colorful Bird is the Real-Life Ibong Adarna from Philippine Myth |url=https://www.esquiremag.ph/long-reads/features/real-ibong-adarna-photos-a00293-20200507-lfrm?s=vd5cvslc1v57o7larkrmel0afs |work=Esquire}}</ref> Ĉi tiu birdo ofte aperas en virusaj novaĵartikoloj kaj afiŝoj, kiuj rekte ligas ĝin al la Ibong Adarna, dum la ŝtata novaĵagentejo Philippine News Agency erare nomis ĉi tiun birdon "draste endanĝerigita".<ref>{{Cite news |last=Fernandez |first=Edwin |date=6a de Majo, 2024 |title=Critically endangered wildlife sighted in Mt. Apo |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1224106 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911065756/https://www.pna.gov.ph/articles/1224106 |archive-date=11a de Septembro, 2024 |access-date=9a de Septembro, 2024 |work=Philippine News Agency}}</ref> La filipina trogono aperis dufoje sur filipinaj [[poŝtmarko]]j, nome en 1969 kaj 1992 respektive.<ref>{{Cite web |title=Philippine Trogon stamps - mainly images - gallery format |url=https://www.birdtheme.org/mainlyimages/index.php?spec=375 |access-date=2024-09-11 |website=www.birdtheme.org}}</ref> Malgraŭ sia alloga plumaro, ĉi tiu specio malofte estas tenata en kaptiteco, ĉar ili ne postvivas, parte pro sia specialigita insektovora dieto. Ne ekzistas registroj pri filipinaj trogonoj en [[bestoĝardeno]]j.<ref name=":2" /> == Referencoj == {{Referencoj}} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Harpactes ardens}} {{Commons|Harpactes ardens}} {{Portalo Biologio}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Trogonedoj]] [[Kategorio:Birdoj de la Filipinoj]] kppoj97mq4ig062msixnc9t5rbkx8jk 0 945460 9490120 9430064 2026-10-07T20:15:59Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490120 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Eldonejeto''', ankaŭ '''malgranda eldonejo''', estas [[Eldonado|eldonejo]] kun jara vendo sub certa nivelo aŭ sub certa nombro da publikigitaj titoloj. Tradicie, malgranda eldonejo estis simple eldonejo, kiu funkciis malgrandskale, ofte kun manpresilo endome, produktante limigitajn preskvantojn de publikaĵoj, kiujn pli grandaj, pli komercemaj eldonistoj malakceptus. La terminoj "'''sendependa eldonejo'''" kaj "'''sendependa eldonado'''" kaj aliaj estas foje uzataj interŝanĝeble. Tamen, kiam oni distingas, ekzistas ĉirkaŭ 100 000 malgrandaj eldonejoj kaj ĉirkaŭ unu miliono da sendependaj eldonejoj.<ref name=":0">{{Cite book|last=Biel|first=Joe|url=https://books.google.com/books?id=MxrtDwAAQBAJ&pg=PT22|title=People's Guide to Publishing: Building a Successful, Sustainable, Meaningful Book Business From the Ground Up|date=2018-12-05|publisher=Microcosm Publishing|isbn=978-1-62106-313-1|pages=21–22|language=en}}</ref> Sendependa [[eldonado]] estas ĝenerale difinita kiel [[Eldonisto|eldonistoj]], kiuj ne estas parto de [[konglomerita firmao]], [[firmao]] aŭ [[konzerno]]. Eĉ se posedata de [[entrepreno]], sendependa eldonejo rajtas elekti, kiujn verkojn eldoni, kaj la entrepreno pluvivos aŭ malsukcesos pro tio, kiom bone tiuj libroj vendiĝas.<ref name=":0" /> Multaj malgrandaj eldonejoj dependas de specialiĝo en ĝenra fikcio, [[poezio]], aŭ limigiteldonaj [[Libro|libroj]] aŭ [[Revuo|revuoj]], sed ekzistas ankaŭ miloj, kiuj fokusiĝas al niĉaj nefikciaj merkatoj. Aliaj terminoj por malgranda eldonejo, foje distingitaj unu de la alia kaj foje uzataj interŝanĝeble, estas malgrandaj eldonistoj, sendependaj eldonistoj aŭ sendependaj eldonejoj.<ref name="tck">{{cite web|date=9 November 2017|title=Complete Guide to Small Press Publishing: The Good, The Bad, and The Ugly of Small Presses for Writers|url=https://www.tckpublishing.com/complete-guide-to-small-press-publishing-for-writers/|access-date=18 April 2019|website=TCK publishing}}</ref> [[Sendependa eldonisto]] estas eldonisto sen ligoj al investantaj grupoj aŭ grandaj ekonomiaj kaj komercaj grupoj. La termino "sendependa eldonisto" ne estu konfuzita kun [[memeldonado]] aŭ kun eldonistoj, kiuj publikigas librojn financatajn de aŭtoroj (eldonistoj, kiuj funkcias ekskluzive tiel, ofte estas nomataj per la pejorativa termino "[[Vanteco|vanteca]] eldonejo"). Sendependaj eldonejoj (kiel difinite supre) konsistigis ĉirkaŭ duonon de la merkatparto de la libroeldona industrio en Usono en 2007.<ref name="defined">Herman, ''Jeff Herman's Guide To Book Publishers, Editors & Literary Agents, 2007'', p. 131.</ref> La plimulto de malgrandaj eldonejoj estas sendependaj aŭ memstaraj eldonejoj, kio signifas, ke ili estas apartaj de la manpleno da gravaj eldonejegoj, kiel [[Random House]] aŭ [[Hachette]].<ref>{{Cite web|date=2023-01-19|title=Independent Book Publishers Statistics – WordsRated|url=https://wordsrated.com/independent-book-publishers-statistics/|access-date=2024-01-22|language=en-US}}</ref> == En Esperantujo == Pro la foresto de grandaj komercaj eldonejaj konzernoj en la [[Esperanto-komunumo]], la rolon de ĉefa literatura kaj kultura motoro transprenis la tiel nomataj eldonejetoj. En Esperantujo, la limo inter asocia eldonado kaj sendependa eldonejeto foje estas fluida, sed la laste menciitaj karakteriziĝas per sia privata, foje tute individua iniciato, literatura profiliĝo kaj idealisma fono. === Ecoj === Male al eldonejetoj en naciaj lingvoj, kiuj ofte konkuras kun grandaj korporacioj, Esperanto-eldonejetoj konstituas la kernon mem de la libro-merkato. Ili elstaras pro pluraj specifaj trajtoj: * '''Profesia strukturo kaj kvalito:''' Malsame al pura memeldonado, eldonejeto garantias eksteran redaktadon, lingvan reviziadon de spertaj korektistoj kaj profesian enpaĝigon. * '''Malgranda skipo kaj gvidado:''' Plej ofte, eldonejeto estas gvidata de unusola persono aŭ tre malgranda rondo de entuziasmuloj, kiuj plenumas ĉiujn taskojn — de la elektado de manuskriptoj ĝis la loĝistiko. * '''Kultura kaj ne-profita celo:''' Pro la limigita merkato (la eldonkvantoj malofte superas kelkcent ekzemplerojn), tiuj ĉi entreprenoj malofte generas grandan profiton. La gajno estas kutime reinvestata en novajn librojn. === Signifaj eldonejetoj (laŭalfabete) === Pluraj eldonejetoj lasis gravan spuron en la historio kaj nuntempo de la Esperanto-literaturo: * '''[[FEL]] (Flandra Esperanto-Ligo):''' Kvankam asocia strukturo, ĝia eldoneja fako longe funkciis kiel stabila kaj profesia eldonejo de libroj ([[beletro]], [[scienco]]) kaj de la periodaĵo ''[[Monato (gazeto)|Monato]]''. * '''[[Kava-Pech]] (Ĉeĥio):''' Fondita de [[Petr Chrdle]], ĝi fariĝis konata pro fakaj libroj, lerniloj kaj altkvalitaj tradukoj. * '''[[Mondial]] (Usono):''' Gvidata de [[Ulrich Becker]] en [[Novjorko]], ĝi fariĝis pioniro en Esperantujo pri la apliko de moderna laŭmenda presado ({{L-en|Print-on-Demand}}), ebligante grandan kaj varian katalogon de originala kaj tradukita literaturo.<ref>Mondial kreas novan modelon por la Esperanto-libro, [[Libera Folio]] 2007-04-18.</ref> * '''[[Sezonoj]] (Rusio/Pollando):''' Gvidata de [[Aleksander Korĵenkov]] kaj [[Halina Gorecka]], ĝi fariĝis ege influa pro la eldonado de rusaj klasikaĵoj, originala beletro kaj la revuo ''[[La Ondo de Esperanto]]''. === Defioj kaj estonteco === La ĉefaj defioj por la Esperanto-eldonejetoj estas la altaj kostoj de internacia poŝta sendado, la maljuniĝo de la tradicia legantaro kaj la dependeco de unuopaj gvidantoj. Se la fondinto de eldonejeto ĉesas agi pro aĝo aŭ sano, la eldonejo ofte malaperas kune kun sia katalogo. Tamen, la transiro al ciferecaj libroj (e-libroj) kaj la uzo de tutmondaj pres-platformoj helpas al tiuj ĉi malgrandaj strukturoj pluvivi kaj atingi novan generacion de legantoj sen grandaj financaj riskoj.<ref>[[Humphrey Tonkin|Tonkin, Humphrey]]: La estonteco de la Esperanta libro, en [[Esperanto (revuo)|Esperanto]], julio 2018.</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [https://web.archive.org/web/20260512195911/https://www.ucl.ac.uk/library/special-collections/a-z/little-mags Malgrandeldonaj kolektoj] tenitaj ĉe [[Universitato-Kolegio de Londono|University College London]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Eldonado]] tsz9syrpku303qgo8yn5n0196byjd2a 0 946075 9489992 9444192 2026-10-07T16:48:22Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9489992 wikitext text/x-wiki {{informkesto geografiaĵo|duoninsulo |bildo= |priskribo de bildo= |kategorio = |lando = Turkio |mapo = {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo=Karaburun_Peninsula.png |mapo priskribo=Mapo de la '''Duoninsularo''' '''Urla-Karaburun-Çeşme''' ĉe la okcidenta fino de Turkio, inkluzive de la Karaburun duoninsulo en la nordokcidento. |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = TR |mapo1 lokumilo = iso |zomo=8 |mapo2 lokumilo = |areo_kodo = |parenco = Iona Maro |parenco_tipo = |parenco1 = Mediteraneo |parenco1_tipo = |parenco2 = |parenco2_tipo = |loĝantaro denseco = auto }} <!--[[Dosiero:|eta|La Urla-Karaburun-Çeşme Duoninsulo]]--> La '''Duoninsulo Urla-Karaburun-Çeşme''' ({{l-tr|Urla-Çeşme-Karaburun Yarımadası}}) ankaŭ konata kiel la '''Urla Duoninsulo''' ({{lang|tr|Urla Yarımadası}}) aŭ la '''İzmir Duoninsulo''', <ref>{{Cite web|title=PENINSULA IZMIR|url=https://www.yarimadaizmir.com/en/Page/55/57/peninsula|access-date=2022-11-27|website=www.yarimadaizmir.com|archive-date=2023-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230506121225/https://www.yarimadaizmir.com/en/Page/55/57/peninsula|url-status=dead}}</ref> estas granda duoninsulo en okcidenta Turkio, en [[Provinco İzmir|İzmir Provinco]]. <ref>{{Cite web|title=URLA-KARABURUN-ÇEŞME YARIMADALARI|url=http://geography.humanity.ankara.edu.tr/wp-content/uploads/sites/277/2016/12/kiyiege6.pdf|website=Ankara University Geography Department|accessdate=2026-06-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240523062325/http://geography.humanity.ankara.edu.tr/wp-content/uploads/sites/277/2016/12/kiyiege6.pdf|archivedate=2024-05-23}}</ref> La duoninsulo etendiĝas de Izmir okcidenten, en la [[Egea maro|Egean Maron]], kaj situas kontraŭ la greka insulo [[Ĥio (insulo)|Ĥio]].<ref>{{Cite web|title=Urla - Çeşme - Karaburun Yarımadası Ulusal Fikir Yarışması|url=https://v3.arkitera.com/yp312-urla---cesme---karaburun-yarimadasi-ulusal-fikir-yarismasi.html?year=&aID=2260|access-date=2022-11-25|website=v3.arkitera.com}}</ref> Kun areo de 171 000 hektaroj, ĝi estas unu el la plej grandaj duoninsuloj en Turkio, kaj ĝiaj havenoj, grandeco kaj loko donis al ĝi strategian rolon en la pasinteco de Turkio. <ref name=":02">{{Cite journal|last=Tokuç|first=Ayça|last2=Güller|first2=Ebru|date=2018|title=FROM COMPETITION TO IMPLEMENTATION: ASSET-BASED DEVELOPMENT IN THE ÇESME PENINSULA, TURKEY|url=https://www.jstor.org/stable/45215819|journal=Journal of Architectural and Planning Research|volume=35|issue=1|pages=47–68|issn=0738-0895}}</ref> La duoninsulo estas dividita en tri partojn: Urla oriente, Karaburun norde, kaj Çeşme sudokcidente. Mallarĝa strio de ebenaĵo oriente dividas la regionon [[Urla (Izmiro)|Urla]] de la duoninsulo de la okcidenta etendaĵo de [[Mount Nif|Monto Nif]] kaj la montoj [[Mount Tmolus|Bozdağlar]].<ref name=":02" /> La duoninsulo [[Duoninsulo Karaburun (Turkio)|Karaburun]] ("nigra kabo") norde estas nomita aŭ laŭ siaj malhelkoloraj klifoj aŭ laŭ la [[Kompasdirektoj|malnova turka konvencio por la ĉefaj direktoj]]. <ref>{{Cite web|title=KARABURUN|url=https://izmir.ktb.gov.tr/EN-110159/karaburun.html|access-date=2022-11-27|website=izmir.ktb.gov.tr|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221127051717/https://izmir.ktb.gov.tr/EN-110159/karaburun.html|archivedate=2022-11-27}}</ref> Çeşme, unu el la plej nordaj urboj sur la [[Turkish Riviera|Turka Marbordo]], estas "la plej grava turisma centro en la metropola areo de Izmir." <ref name=":02" /> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} {{DEFAŬLTORDIGO: Urla-Karaburun-Çeşme, duoninsulo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Duoninsuloj en Turkio]] oj78806urb0cpwjafzv21t7f25zfwuv 0 946089 9490145 9455044 2026-10-07T21:32:43Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490145 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} [[File:Grab Emil Rädlein 3.jpg|thumb|tombo de Emil Rädlein en Koburgo]] [[File:Emil-Rädlein-Weg.jpg|thumb|ŝildo por ''Emil-Rädlein-Weg'', Mönchröden]] '''Emil RÄDLEIN''' (naskiĝinta la {{Daton|5|11|1855}} en [[coburg|Koburgo]], mortinta la {{daton|8|2|1925}} samloke) estis [[germanio|germana]] instruisto, sportfunkciulo kaj turisma peranto. Estante filo de tajloristo li pasigis la junulajn jarojn ĉirkaŭ la [[preĝejo Sankta Maŭrico (Koburgo)|Maŭrico-kirko]] urbocentre. Li frekventis la ''Koburgan Albertan porinstruistan seminarion'' kaj deĵoris dum unu jaro en [[Greiz]]. Sed jam en 1874 li revenis Koburgon kie li ĝis la pensiiĝo instruistis. Jam en la jaro 1874-a li iĝis membro de la sportoligo ''Turngenossenschaft''. Inter 1877 kaj 1901 li estis ĉefa respektive vica sportgardanto. En 1883 li estis ekzamenita en [[Berlino]] por rajti instruadi gimnastikon al lernantoj. Inter 1909-19 li estris la menciitan sportkamaradaron. Tiel li ankaŭ ebenigis la vojon al sukcesa agado de la postanta organizo ''Coburger Turnerschaft''. Rädlein ankaŭ kreis plurajn sportajn ronddancojn, kiuj ĉirkaŭ la 1900 modis kaj prezentiĝis okaze de publikaj demonstraj gimnastikadoj. La kanton ''Wohlauf die Luft'' (la t.n. ''Himnon de la frankoj'') li dancigis. La tekstoverkisto [[Joseph Viktor von Scheffel]] bonvenigis tion kaj verkis kompense versaĵeton honorae la Rädlein. La sportkamaradoj igis lin honoran membron kaj honoran porparolanton. La municipo komisiis lin en 1915 pri la gvidado de la enlernejaj sportumadoj.<ref>[https://www.landesbibliothek-coburg.de/discovery/fulldisplay?docid=alma991003584938008306&context=L&vid=49BVB_RSB:LCO_VU1&lang=de&search_scope=LCO_PERIODIKA_PLUS_SCOPE&adaptor=Local%20Search%20Engine&tab=LibraryCatalog&query=sub,contains,Sport%20%2F%20Geschichte,AND&mode=advanced&offset=0 ''Entwicklung und Stand der Leibesübungen Turnen, Spielen, Schwimmen in Stadt und Land Coburg'']{{404|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Riemann, Koburgo 1897 (kun G. Leutheußer kaj F. Hahn)fakverko de Rädlein k.a. pri la stato de sportumado 1897)</ref> Dum la lastajn vivojarojn, Rädlein pli kaj pli dediĉis sin al la marŝado: instigo venis certe ankaŭ pro la fondo de loka filio de [[Thüringerwald-Verein]] en 1907. Rädlein tuj iĝis ano de la estrarano kaj migradis kun samisdeanoj ne nur ĉirkaŭ la urbo Koburgo sed ankaŭ tra Suda Turingujo, la Frankonia Arbaro kaj la montaro [[Frankonia Ĵuraso]] kaj ''Hassberge''. Rave li priskribis multajn marŝojn en la duvoluma libro ''Im Umkreis der fränkischen Krone'': (Lichtenfels 1923 kaj 1924)<ref>[https://antiquariat-voelkel.de/en/details/356643/im-umkreis-der-fraenkischen-krone-fraenkisch-thueringisches-wanderbuch-2-baende-1-bd-coburg-s oferto ĉebrokantista] {{404|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> enplektis li tie ankaŭ multon sciindon pri la regiona historio, monumentoj kaj moroj. Ankaŭ versoj taŭgaj por la plibonigo de la etoso ene troveblas. Altvaloraj estas ankaŭ liaj desegnoj faritaj dum la marŝado: ekz. pri turoj, muelejoj, preĝejoj, pejzaĝeroj. Kelkajn retransprenis poste lia artista filino Änni. La distancoj de la migradoj estis longegan, inter 30 kaj 50 km. Rädlein ankaŭ ĉiam pretis klerigadi scivolemajn fremdulojn. Sur la monto ''Muppberg'' en [[Neustadt bei Coburg|Neŭstadt]] estis starigita memorŝtono por li nome ''Rädleinstein''. Maje anoj de ''Thüringerwald-Verein'' okazigas publikan marŝon ''Emil-Rädlein-Gedächtnis-Wanderung''. Menciindas ankaŭ la portretan platon de li sur la koburga tombejo. Malsupre de ĝi estis muntita memorilo por Wolfgang Süße kiu aktivis inter 1981 kaj 2004. Marŝpado de 40 km disde Koburgo (kruciĝo Festungshof/Weinstraße) al la stacidomo de [[Rödental|Mönchröden (Rödental)]] portas lian nomon.<ref>[https://willkommen.coburg-rennsteig.de/de/coburg-rennsteig/streaming/detail/Tour/6546428A07BB7B59B8C0DAD3C30C54B7/emil-raedlein-weg voja priskribo] - ĉe: ''willkommen.coburg-rennsteig.de''</ref> ==Fonto== [http://www.coburg-magazin-forum.de/t507378f11793363-Der-Turner-und-Wandersmann-Emil-Raedlein-Beitrag-vom.html "Der Turner und Wandersmann Emil Rädlein"] - ĉe: ''Coburg- Magazin-Forum,'' septembro 2010 (serio pri koburgaj elstaruloj) ==Notoj== <references/> {{DEFAULTSORT:Radlein, Emil}} [[kategorio:Germanaj instruistoj]] [[kategorio:Montogrimpistoj]] [[kategorio:Germanaj trejnistoj]] [[kategorio:Homoj rilataj al Koburgo]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1855]] [[kategorio:Mortintoj en 1925]] [[kategorio:Vojaĝliteraturo]] [[kategorio:Dancinstruistoj]] {{Unua}} 6zn94sp4765yyrsfbqale7rd6ywic0o 0 946610 9490070 9408124 2026-10-07T18:36:57Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490070 wikitext text/x-wiki {{Informkesto artisto|priskribo=Edward Burne-Jones, ĉ. 1882 (Hollyer)}} '''Siro Edward Coley BURNE-JONES, 1-a Baroneto''' ( /b ɜːr n ˈ d ʒ oʊ n z /; 28-a de aŭgusto 1833{{Streketo}} 17-a de junio 1898) estis angla pentristo kaj desegnisto asociita kun la stilo kaj temo de la [[La Antaŭ-Rafaelida Frataro|Antaŭrafaela Frataro]]. <ref>{{Cite book|last1=Lehnebach|first1=Carlos A.|url=https://www.wikidata.org/wiki/Q124332398|title=Flora: Celebrating our Botanical World|last2=Regnault|first2=Claire|last3=Rice|first3=Rebecca|last4=Awa|first4=Isaac Te|last5=Yates|first5=Rachel A.|date=2023-11-01|publisher=Te Papa Press|isbn=978-1-9911509-1-2|pages=94–95|language=English}}</ref> Burne-Jones laboris kun [[William Morris]] kiel fondinta partnero en Morris, Marshall, Faulkner & Co en la dezajno de dekoraciaj artoj. <ref name="mil2">{{Cite web|last=Millington|first=Ruth|title=Edward Burne-Jones and The Legend of the Briar Rose|url=https://www.birminghammuseums.org.uk/stories/edward-burne-jones-and-the-legend-of-the-briar-rose|access-date=29a de Januaro 2023|website=Birmingham Museums}}</ref> Liaj fruaj pentraĵoj montras la influon de [[Dante Gabriel Rossetti]], sed antaŭ 1870 li jam evoluigis sian propran stilon. En 1877, li ekspoziciis ok olepentraĵojn ĉe la Grosvenor Gallery, nova rivalo de la [[Reĝa Akademio de Artoj (Britio)|Royal Academy of Arts]]. Inter ili estis ''La Sorĉado de Merlin''. La tempo estis ĝusta kaj li estis akceptita kiel heroldo kaj stelulo de la nova [[Estetikismo]]. En la studio de Morris & Co, Burne-Jones laboris kiel dezajnisto de vasta gamo da metioj, inkluzive de ceramikaj kaheloj, juveloj, [[Gobelino|gobelinoj]] kaj [[Mozaiko|mozaikoj]]. Inter liaj plej signifaj kaj daŭraj dezajnoj estas tiuj por [[Vitralo|vitraloj,]] kies produktado estis revivigita metio dum la 19-a jarcento. Liaj dezajnoj ankoraŭ troveblas en preĝejoj tra Britio, kun ekzemploj en Usono kaj Aŭstralio. == Galerio == === Vitraj kaj pentritaj vitroj === <gallery class="center" widths="150px" heights="180px"> Dosiero:Edward_Burne-Jones_Daniel_1873.jpg|alternative=Cartoon for Daniel window, St. Martin's-on-the-Hill, Scarborough, 1873|Bildstrio por la fenestro ''[[Danielo (profeto)|Danielo]]'', [[St Martin-on-the-Hill, Scarborough|St. Martin's-on-the-Hill]], [[Scarborough]], 1873 Dosiero:Boston_Trinity_Church_04.jpg|alternative=Edward Burne-Jones and William Morris' Nativity windows, 1882, Trinity Church, Boston|[[Nativity of Jesus in art|Naskiĝfenestroj]] de Edward Burne-Jones kaj [[William Morris]], 1882, [[Trinity Church, Boston|Trinity Church, Bostono]] Dosiero:USA_Massachusetts_Boston_Trinity_Nativity-window.jpg|alternative=The Worship of the Magi window, 1882, Trinity Church, Boston|''La fenestro de la Kultado de la [[Tri reĝoj|Magoj]]'', 1882, Trinity Church, Boston Dosiero:USA_Massachusetts_Boston_Trinity-Nativity-detail-2.jpg|alternative=The Worship of the Shepherds window, 1882, Trinity Church, Boston|''La fenestro de la Kultado de la Paŝtistoj'', 1882, Trinity Church, Boston Dosiero:Burnejoneswindow.jpg|alternative=Nativity scene in St Mary's Church, Huish Episcopi, Somerset|Kristnasko en la preĝejo Sankta Maria, [[Huish Episcopi]], [[Somerset]] Dosiero:David_Burne-Jones.jpg|alternative=David, 1872, in St Michael and All Angels, Waterford, Hertfordshire|''Davido'', 1872, en Sankta Mikaelo kaj Ĉiuj Anĝeloj, [[Waterford, Hertfordshire]] Dosiero:Miriam_Burne-Jones.jpg|alternative=Miriam, 1872, in St Michael and All Angels, Waterford, Hertfordshire|''Mirjam'', 1872, en Sankta Mikaelo kaj Ĉiuj Anĝeloj, [[Waterford, Hertfordshire]] Dosiero:E.Burne-Jones_Justice_St.Andrew&St.Paul.jpg|alternative=Justice, Church of St. Andrew and St. Paul, Montreal|''Justeco'', [[Church of St. Andrew and St. Paul|Preĝejo de Sankta Andreo kaj Sankta Paŭlo]], Montrealo Dosiero:E.Burne-Jones_Miriam_St.Giles.jpg|alternative=Miriam, 1886, in St Giles' Cathedral, Edinburgh|''Mirjam'', 1886, en [[katedralo de Edinburgo|la Katedralo de Sankta Giles]], Edinburgo Dosiero:Salvator_Mundi_Burne-Jones.jpg|alternative=Christ as Salvator Mundi, 1896, in St Michael and All Angels, Waterford, Hertfordshire|''Kristo kiel Salvator Mundi'', 1896, en St Michael and All Angels, [[Waterford, Hertfordshire]] Dosiero:St_Cecilia_narthex.jpg|alternative=St. Cecilia window, Second Presbyterian Church, Chicago, Illinois|Fenestro de Sankta Cecilia, [[:en:Second_Presbyterian_Church,_Chicago,_Illinois|Dua Presbitera Preĝejo, Ĉikago, Ilinojso]] Dosiero:Staveley_crucifixion.jpg|alternative=Crucifixion window in St James's Church, Staveley, Cumbria|[[Krucumo de Jesuo|Krucumfenestro]] en la preĝejo de Sankta Jakobo, [[Staveley, Cumbria|Staveley]], Kumbrio Dosiero:Staveley_angel_playing_harp.JPG|alternative=Angel window in St. James's Church, Staveley, Cumbria|Anĝelfenestro en la preĝejo de Sankta Jakobo, Staveley, Kumbrio Dosiero:Old_West_Kirk_EBJ_Faith.jpg|alternative=Faith in the Old West Kirk, Greenock|''Kredo'' en la [[Greenock|Malnova Okcidento Kirk, Greenock]] Dosiero:Old_West_Kirk_EBJ_Music.jpg|alternative=Music in the Old West Kirk, Greenock|''Muziko'' en la Malnova Okcidento Kirk, Greenock Dosiero:Bellringers_003.jpg|alternative=St Agnes of Rome and Catherine of Alexandria, St Paul, Irton|Sankta Agnes de Romo kaj Katerina de Aleksandrio, [[St Paul, Irton|Sankta Paŭlo, Irton]] Dosiero:St_Germans_Priory_east_window_by_Edward_Burne_Jones.jpg|alternative=East window, 1896, St Germans Priory, Cornwall|Orienta fenestro, 1896, [[St Germans Priory|Priorejo de Sanktaj Germanoj]], Kornvalo Dosiero:BJ_Troutbeck.jpg|alternative=The Ascension, 1898, Jesus Church, Troutbeck, Cumbria|''La Ĉieliro'', 1898, [[Jesus Church, Troutbeck|Jesuo-Preĝejo, Troutbeck]], Kumbrio </gallery> === Desegnaĵoj === <gallery class="center" widths="150px" heights="180px"> Dosiero:Edward_Burne-Jones_The_Knights_Farewell.jpg|alternative=The Knight's Farewell, pen-and-ink on vellum, 1858|''La adiaŭo de la kavaliro'', skribilo kaj inko sur pergamentbiografio, 1858 Dosiero:Edward_Burne-Jones_Going_to_the_Battle_1858.jpg|alternative=Going to the Battle, pen-and-ink with grey wash on vellum, 1858|''Irante al la batalo'', plumo kaj inko kun griza lavo sur pergamentbendo, 1858 Dosiero:Dalziel_Brothers_after_Edward_Burne-Jones_King_Sigurd_1862.png|alternative=King Sigurd, wood-engraving by the Dalziel Bros. after a pen-and-ink drawing, 1862|''Reĝo Sigurd'', ksilografio de la Dalziel Bros. laŭ inka desegnaĵo, 1862 Dosiero:Burne-Jones_Ignacy_Jan_Paderewski.jpg|alternative=Portrait of Ignacy Jan Paderewski, 1892|''Portreto de [[Ignacy Jan Paderewski]]'', 1892 </gallery> === Pentraĵoj === ==== Fruaj verkoj ==== <gallery class="center" widths="150px" heights="180px"> Dosiero:Edward_Burne-Jones_-_The_Merciful_Knight.jpg|alternative=The Merciful Knight, 1863|''[[:en:The Merciful Knight|La Kompatema Kavaliro]]'', 1863 Dosiero:Burne_,Princess_Sabra_Led_to_the_Dragon.jpg|alternative=The Princess Sabra Led to the Dragon, 1866|''La Princino Sabra Kondukita al la Drako,'' 1866 Dosiero:Edward_Burne-Jones_Maria_Zambaco_1870.jpg|alternative=Portrait of Maria Zambaco, 1870|''Portreto de [[Maria Zambaco]]'', 1870 Dosiero:Edward_Burne-Jones_Phyllis_and_Demophoon_1870.jpg|alternative=Phyllis and Demophoön, 1870|''Filiso kaj Demofoono'', 1870 Dosiero:Edward_Burne-Jones_Temperantia_1872.jpg|''Temperantia'', 1872 </gallery> '''''Pigmaliono''''' ''(unua serio)'' <gallery class="center" widths="150px" heights="180px"> Dosiero:The_Heart_Desires,_Pygmalion_(Burne-Jones).jpg|alternative=The Heart Desires, 1868–1870|''[[:en:The Heart Desires|La Koraj Deziroj]]'', 1868–1870 Dosiero:The_Hand_Refrains,_Pygmalion_(Burne-Jones)i.jpg|alternative=The Hand Refrains, 1868–1870|''[[:en:The Hand Refrains|La Manaj Rekantaĵoj]]'', 1868–1870 Dosiero:The_Godhead_Fires,_Pygmalion_(Burne-Jones).jpg|alternative=The Godhead Fires, 1868–1870|''[[:en:The Godhead Fires|La Diaĵaj Fajroj]]'', 1868–1870 Dosiero:The_Soul_Attains,_Pygmalion_(Burne-Jones).jpg|alternative=The Soul Attains, 1868–1870|''[[:en:The Soul Attains|La Animo Atingas]]'', 1868–1870 </gallery> '''''[[Pygmalion and the Image Series|Pigmaliono kaj la Bildo]]''''' ''(dua serio)'' <gallery class="center" widths="150px" heights="180px"> Dosiero:The_Heart_Desires,_2nd_series,_Pygmalion_(Burne-Jones).jpg|alternative=The Heart Desires, 1878|''[[:en:The Heart Desires|La Koraj Deziroj]]'', 1878 Dosiero:The_Hand_Refrains,_2nd_series,_Pygmalion_(Burne-Jones).jpg|alternative=The Hand Refrains, 1878|''[[:en:The Hand Refrains|La Manaj Rekantaĵoj]]'', 1878 Dosiero:The_Godhead_Fires,_2nd_series,_Pygmalion_(Burne-Jones).jpg|alternative=The Godhead Fires, 1878|''[[:en:The Godhead Fires|La Diaĵaj Fajroj]]'', 1878 Dosiero:The_Soul_Attains,_2nd_series,_Pygmalion_(Burne-Jones).jpg|alternative=The Soul Attains, 1878|''[[:en:The Soul Attains|La Animo Atingas]]'', 1878 </gallery> '''La jaroj de la Grosvenor Gallery''' <gallery class="center" widths="150px" heights="180px"> Dosiero:Edward_Burne-Jones_Pan_and_Psyche.jpg|alternative=Pan and Psyche, 1874|''Pajno kaj Psiĥo'', 1874 Dosiero:Edward_Burne-Jones_-_An_Angel_Playing_a_Flageolet.jpg|alternative=An Angel Playing a Flageolet, 1878|''Anĝelo Ludanta Flageoleton'', 1878 Dosiero:Edward_Burne-Jones_The_Annunciation.jpg|alternative=The Annunciation, 1879|''La Dianonco'', 1879 Dosiero:Burnejones3.jpg|alternative=The Angel, 1881|''La Anĝelo'', 1881 Dosiero:The_Mill_by_Edward_Burne-Jones.jpg|alternative=The Mill, 1882|''La Muelejo'', 1882 Dosiero:Edward_Burne-Jones_-_King_Cophetua_and_the_Beggar_Maid_-_Google_Art_Project.jpg|alternative=King Cophetua and the Beggar Maid, 1884|''[[King Cophetua and the Beggar Maid (painting)|Reĝo Kofetua kaj la Almozulo-Servisto]]'', 1884 </gallery> '''''La Legendo de Briar Rose''''' ''(dua serio)'' <gallery class="center" widths="150px" heights="180px"> Dosiero:Briar_Wood_Buscot_Park.jpg|alternative=The Briar Wood, completed 1890|''La Briar Wood'', kompletigita en 1890 Dosiero:The_Council_Chamber_Buscot_Park.jpg|alternative=The Council Chamber, 1890|''La Konsilia Ĉambro'', 1890 Dosiero:The_Garden_Court_Buscot_Park.jpg|alternative=The Garden Court, 1890|''La Ĝardena Korto'', 1890 Dosiero:The_Rose_Bower_Buscot_Park.jpg|alternative=The Rose Bower, 1890|''La Roza Pergolo'', 1890 </gallery> '''Postaj verkoj''' <gallery class="center" widths="150px" heights="180px"> Dosiero:Burne-Jones,_Edward_-_The_Garden_of_Pan_-_1886-1887.jpg|alternative=The Garden of Pan, 1886-87, National Gallery of Victoria, Melbourne|''[[:en:The Garden of Pan|La Ĝardeno de Pajno]]'', 1886-87, [[Nacia Galerio de Viktorio]], Melburno Dosiero:Edward_Burne-Jones_-_Perseus.jpeg|alternative=The Doom Fulfilled, 1888 (Perseus Cycle 7)|''La Pereo Plenumita'', 1888 ( [[Perseo|Persea]] Ciklo&#x20;7) Dosiero:If_looks_could_kill.jpg|alternative=The Baleful Head, 1887 (Perseus Cycle 8)|''La Malbonaŭgura Kapo'', 1887 (Persea Ciklo&#x20;8) Dosiero:Edward_Burne-Jones_Star_of_Bethlehem.jpg|alternative=The Star of Bethlehem, 1890|''[[:en:Star of Bethlehem (painting)|La Stelo de Betlehemo]]'', 1890 Dosiero:Sir_Edward_Coley_Burne-Jones_-_Vespertina_Quies_-_Google_Art_Project.jpg|''[[Vespertina Quies]]'', 1893 Dosiero:Burne-jones-love-among-the-ruins.jpg|alternative=Love Among the Ruins, 1873|''[[:en:Love Among the Ruins (Burne-Jones)|Amo Inter la Ruinoj]]'', 1873 Dosiero:Burne-Jones_Last_Sleep_of_Arthur_in_Avalon_v2.jpg|alternative=The Last Sleep of Arthur in Avalon 1881–1898|''[[:en:The Last Sleep of Arthur in Avalon|La Lasta Dormo de Arturo en Avalon]]'' 1881–1898 </gallery> ==== Dekoraciaj artoj ==== <gallery class="center" widths="150px" heights="180px"> Dosiero:Rubaiyat_Morris_Burne-Jones_Manuscript.jpg|alternative=Illuminated manuscript of the Rubaiyat of Omar Khayyam by William Morris, illustrated by Burne-Jones with a variant of Love Among the Ruins, 1870s|Prilumita manuskripto de la ''[[Robajoj de Omar Ĥajam|Rubaiyat de Omar Ĥajam]]'' de William Morris, ilustrita de Burne-Jones kun variaĵo de ''[[Love Among the Ruins (Burne-Jones)|Love Among the Ruins (Amo Inter la Ruinoj)]]'', 1870-aj jaroj Dosiero:Holy_Grail_Tapestry_-The_Arming_and_Departure_of_the_Kniights.jpg|alternative=The Arming and Departure of the Knights, one of the Holy Grail tapestries, 1890s, figures by Burne-Jones.|''La Armado kaj Foriro de la Kavaliroj'', unu el la [[Holy Grail tapestries|Sanktagralo-gobelinoj]], 1890-aj jaroj, figuroj de Burne-Jones. Dosiero:Kelmscott_Troilus.jpg|alternative=A page from the Kelmscott Chaucer, decoration by Morris and illustration by Burne-Jones, 1896|Paĝo el la Kelmscott ''Chaucer'', ornamado de Morris kaj ilustraĵo de Burne-Jones, 1896 </gallery> ==== Teatro ==== <gallery class="center" widths="150px" heights="180px"> File:Carrcraven7.jpg|Scene from ''King Arthur'', sets by Burne-Jones, 1895 Dosiero:Ellen_Terry_as_Guinevere_costume_by_Burne-Jones.jpg|Ellen Terry as Guinevere, costume by Burne-Jones, 1894 </gallery> ==== Fotografio ==== <gallery class="center" widths="150px" heights="180px"> Dosiero:Frederick_Hollyer_Morris_and_Burne-Jones_Families_1874.jpg|alternative=The Burne-Jones and Morris families in the garden at the Grange, 1874, photograph by Frederick Hollyer|La familioj Burne-Jones kaj Morris en la ĝardeno ĉe la Bieno, 1874, foto de [[Frederick Hollyer]] Dosiero:Frederick_Hollyer_portrait_of_Edward_Burne-Jones_c1882.jpg|alternative=Edward Burne-Jones, c. 1882 (Hollyer)|Edward Burne-Jones, ĉ. 1882 (Hollyer) Dosiero:Frederick_Hollyer_portrait_of_Georgiana_Burne-Jones_c1882.jpg|alternative=Georgiana Burne-Jones, c. 1882 (Hollyer)|Georgiana Burne-Jones, ĉ. 1882 (Hollyer) Dosiero:Frederick_Hollyer_Garden_Studio_at_the_Grange_1887.jpg|alternative=Burne-Jones's garden studio at the Grange, 1887 (Hollyer)|La ĝardena studio de Burne-Jones ĉe la Bieno, 1887 (Hollyer) </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [https://www.eb-j.org/ Reta Burne-Jones Katalogo Raisonné] * [http://www.racollection.org.uk/ixbin/indexplus?_IXACTION_=file&_IXFILE_=templates/full/person.html&_IXTRAIL_=Academicians&person=6020 Profilo pri la Kolektoj de la Reĝa Akademio de Artoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200127114731/http://www.racollection.org.uk/ixbin/indexplus?_IXACTION_=file&_IXFILE_=templates%2Ffull%2Fperson.html&_IXTRAIL_=Academicians&person=6020 |date=2020-01-27 }} Archived * [https://web.archive.org/web/20060328043558/http://www.artmagick.com/exhibitions/exhibition.aspx?id=360 La Epoko de Rossetti, Burne-Jones kaj Watts: Simboleco en Britio 1860–1910] Interreta versio de la ekspozicio ĉe la Tate Britain 16 oktobro 1997{{Streketo}} 4-a de januaro 1998, kun 100 verkoj de Burne-Jones, ĉe Art Magick * [http://www.preraphaelites.org/the-collection/artist-biography/sir-edward-burne-jones/ La antaŭrafaelita reta rimedo de Birmingham Museums and Art Gallery]{{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170422000000/https://web.archive.org/web/20170422210042/http://www.preraphaelites.org/the-collection/artist-biography/sir-edward-burne-jones/ |date=2017-04-22 }} Granda reta kolekto de la verkoj de Edward Burne Jones * [https://web.archive.org/web/20040401102820/http://www.liverpoolmuseums.org.uk/ladylever/index.asp Artgalerio de Lady Lever] * [http://www.museoarteponce.org/index2.php ''La Lasta Dormo de Arturo en Avalon'' (1881)] en la [https://web.archive.org/web/20070821231449/http://www.museoarteponce.org/index2.php Museo de Arte de Ponce] * [http://www.preraphaelites.org/ Retejo de antaŭrafaelita reta rimeda projekto]{{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090529144625/http://www.preraphaelites.org/ |date=2009-05-29 }} ĉe la Muzeoj kaj Artgalerio de Birmingham, kun ĉirkaŭ mil pentraĵoj sur kanvaso kaj verkoj sur papero de Edward Burne-Jones * [https://web.archive.org/web/20060103004712/http://www.visitcumbria.com/burnjons.htm Vitraloj Burne-Jones en Kumbrio] * [https://web.archive.org/web/20190915015222/http://www.stmartinsbrampton.org.uk/ La Antaŭrafaelita Preĝejo - Brampton] * [http://www.stainedglassphotography.com/Galleries/Morris/Morris1.htm Kelkaj vitralaj dezajnoj de Burne-Jones] * [http://germanicmythology.com/works/BURNEJONESART.html Dezajnoj de vitraloj por la bieno Vinland, Newport, Rod-Insulo, 1881.] * [https://web.archive.org/web/20070624142247/http://www.church.speldhurst.org/glass%201.asp Speldhurst-preĝejo] * [https://web.archive.org/web/20070708175100/http://www.phryne.com/artists/37-52-26.HTM La listo de bildoj de Phryne en publikaj galerioj en Britio] * [http://mulibraries.missouri.edu/specialcollections/lago.htm Kolekto de Mary Lago]{{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130719000000/https://web.archive.org/web/20130719212129/http://mulibraries.missouri.edu/specialcollections/lago.htm |date=2013-07-19 }} ĉe la Bibliotekoj de la [[Universitato de Misurio]]. Personaj dokumentoj de Burne-Jones-akademiulo. {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Burne-Jones, Edward}} [[Kategorio:Anglaj pentristoj]] [[Kategorio:Anglaj dezajnistoj]] [[Kategorio:Anglaj entreprenistoj]] nm62pas5okyiy02ui3eg4qwlo7l8glr 0 947398 9490037 9411610 2026-10-07T17:26:16Z Aidas 3488 2 bildoj aldonataj 9490037 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lago |Lago = {{paĝonomo}} |Bildo_de_lago = 20-04-23-Fotoflug-Ostbrandenburg-RalfR- DSF6692.jpg <!--{{#invoke:Wikidata|claim|P18}}--> |Titolo_de_lago = La lago apud [[Bad Saarow]], vidata el birda perspektivo |Bildo_de_profundmezuro = |Titolo_de_profundmezuro = |Situo = la la [[distrikto Oder-Spree]], [[Brandenburgio]], [[Germanio]] |Latitudo= |Longitudo= |regiono-ISO= DE-BB |Situo sur mapo2= |Speco = |Enenfluo = |Elfluo = |Areo_de_baseno = |Landoj_de_baseno = [[Germanio]] |Longo = {{#invoke:Wikidata|claim|P2043}} |Larĝo = {{#invoke:Wikidata|claim|P2049}} |Areo = {{#invoke:Wikidata|claim|P2046}} |Profundo = |Maksimuma_profundo = {{#invoke:Wikidata|claim|P4511}} |Volumeno = <!--{{#invoke:Wikidata|claim|P2234}}--> |Restad-tempo = |Bordo = |Alto = {{#invoke:Wikidata|claim|P2044}} |Insuloj = |Urboj = }} '''Scharmützelsee''' estas [[lago]] en la orienta parto de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Brandenburgio]] de [[Germanio]]. Ĝi situas inter [[Berlino]] kaj [[Frankfurto ĉe Odro]], sude de la urbo [[Fürstenwalde (Spree)]]. La [[banloko|banloka]] komunumo [[Bad Saarow]] situas ĉe la norda bordo de la lago, la komunumo [[Diensdorf-Radlow]] situas ĉe la orienta bordo kaj la komunumo [[Wendisch Rietz]] situas tute sude. Ĉiuj loĝlokoj kaj do la tuta lago apartenas al la [[distrikto Oder-Spree]]. La lago ekestis en eksa [[glaciepoka tunela valo]]. Ĝiaj en- kaj elfluoj estas maksimume loke signifetaj rojoj de la komunumoj. La lago ne estas rekta parto de pli granda akvovoja sistemo. Tamen nerekte ĝi, tra la regiona rivero ''Dahme'', estas konektita al la rivero [[Spree]]. Kvankam estas literaturaj fontoj, laŭ kiu la lago estus la plej granda natura lago de la federacia lando, ĝi fakte nur estas la dua plej larĝa granda natura lago de [[Brandenburgio]] - post la lago ''[[Schwielochsee]]'' ([[malsuprasorabe]] ''Gójacki jazor'') ĉe la nordorienta rando de la [[Spree-arbaro]]. [[Dosiero:2017.07.06.-15-Wendisch Rietz--Glubig-Melang-Fliess--Scharmuetzelsee.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la langą bordo}}]] [[Dosiero:2017.07.06.-16-Wendisch Rietz--Glubig-Melang-Fliess--Scharmuetzelsee.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|esplorante la lagon per boato}}]] {{Projektoj}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Brandenburgio}} [[Kategorio:Lagoj en Germanio]] [[Kategorio:Brandenburgio]] 7k4j9f6snpwf8ev4j2hrnmgmvfu33j3 0 949989 9490152 9481883 2026-10-07T22:10:40Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490152 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}} '''''Ending Aging: The Rejuvenation Breakthroughs that Could Reverse Human Aging in Our Lifetime''''' (ebla Esperanta traduko: ''Finante aĝiĝadon: La rejunigaj trarompoj kiuj povus renversi homan aĝiĝadon en nia vivotempo'') estas libro de 2007 verkita de [[biogerontologio|biogerontologo]] [[Aubrey de Grey]], kun lia [[esplora asistanto]] [[Michael Rae]]. ''Ending Aging'' priskribas la proponon de de Grey por elimini aĝiĝadon kiel kaŭzon de malfortiĝo kaj morto en homoj, kaj reestigi la korpon al juna stato por nedifinita tempo, projekto kiun li nomas la "[[strategioj por inĝenierita neglektebla senescenco]]" ("SENS"). De Grey argumentas ke venki aĝiĝadon estas ebla, eventuale ene de kelkaj jardekoj, kaj li skizas paŝojn kiuj povas esti prenitaj por akceli la evoluon de regeneraj medicinaj terapioj por ĉiu flanko de aĝiĝado.<ref>{{Citaĵo el gazeto|aŭtoro=Carlos López-Otín||kunaŭtoroj= Maria A. Blasco, Linda Partridge, Manuel Serrano, Guido Kroemer |Titolo=The Hallmarks of Aging |volumo=153|doi=10.1016/j.cell.2013.05.039}}</ref> == Eldonoj == * St. Martin's Press, unua eldono (malmola kovrilo, 389 paĝoj), publikigita la 4-an de Septembro 2007: {{ISBN|0-312-36706-6}} * St. Martin's Griffin, unua reprintado kun nova postvorto '' (mola kovrilo, 448 paĝoj) '', publikigita la 14-an de Oktobro 2008: {{ISBN|0-312-36707-4}} == Tradukoj == * germane: ''[https://www.amazon.de/dp/3837613364/ Niemals alt!: So lässt sich das Altern umkehren. Fortschritte der Verjüngungsforschung]'', transcript Verlag, Bielefeld 2010 * hispana: ''[[:es:El Fin del Envejecimiento|El Fin del Envejecimiento. Los avances que podrían revertir el envejecimiento humano durante nuestra vida]]'', Lola Books, Berlín 2013 * itala: ''[https://www.amazon.it/dp/B01MTR5ECB/ La fine dell'invecchiamento: Come la scienza potrà esaudire il sogno dell'eterna giovinezza]'', D Editore, Roma 2016 * portugala: ''[https://www.amazon.com.br/dp/B07DHF84SL/ O fim do envelhecimento: Os avanços que poderiam reverter o envelhecimento humano durante nossa vida]'', NTZ, 2018 La libro ne estis oficiale tradukita en la rusan, sed ekzistas neoficiala ne-komerca ŝatantotraduko nomita "Отменить Старение", kiu estas distribuita en la Interreto en PDF-formato. <ref>{{Citaĵo el la reto|titolo=Вышла книга "Отменить старение" ( Ending Aging). |url=http://sciencevsaging.org/content/%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8-%D0%B8-%D0%B6%D1%83/%D0%B2 |lingvo=ru |retejo=sciencevsaging.org |arkivurl=https://web.archive.org/web/20200807073426/http://sciencevsaging.org/content/%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8-%D0%B8-%D0%B6%D1%83/%D0%B2 |arkivdato=2020-08-07}}</ref> == Vidu ankaŭ == * [[Plilongigo de vivo]] * [[Rejunigo]] * [[Longviveca eskap-rapideco]] * [[SENS Research Foundation]] * [[Methuselah Foundation]] * [[Por-aĝiĝada tranco]] == Referencoj == {{Referencoj}} === Aliaj referencoj === * {{cite journal |last = Illes |first = Judy |title = Blurring our edges |journal = [[Nature (gazeto)|Nature]] |volume = 450 |issue = 7168 |pages = 351–352 |date = November 15, 2007 |doi = 10.1038/450351a |bibcode = 2007Natur.450..351I | doi-access = free }} * {{cite news |last = Garreau |first = Joel |author-link = Joel Garreau |title = The Invincible Man – Aubrey de Grey, 44 Going on 1,000, Wants Out of Old Age |newspaper =[[The Washington Post]] |date = October 31, 2007 |url = https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/10/30/AR2007103002222_pf.html |access-date = March 20, 2009 }} * {{cite news |last = Lythgoe |first = Dennis |title = Author portends perpetual youth |work = [[Deseret Morning News]] |date = September 16, 2007 |url = https://web.archive.org/web/20160303180053/http://www.deseretnews.com/article/695210061/Author-portends-perpetual-youth.html |access-date = March 20, 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160303180053/http://www.deseretnews.com/article/695210061/Author-portends-perpetual-youth.html |archive-date = 2016-03-03 }} * {{cite news |last = Kling |first = Arnold |author-link = Arnold Kling |title = Living Forever: Is It Possible? What Will Get Us There? |work = [[TCS Daily]] |date = September 19, 2007 |url = http://www.tcsdaily.com/article.aspx?id=091207G |access-date = March 20, 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071014230939/http://www.tcsdaily.com/article.aspx?id=091207G |archive-date = October 14, 2007 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071014230939/http://www.tcsdaily.com/article.aspx?id=091207G |date=2007-10-14 }} * {{cite news |last = Boutin |first = Paul |author-link = Paul Boutin (journalist) |title = Battling Time's Ravages – A maverick biotech researcher's goal: perpetual youth |work = [[The Wall Street Journal]] |date = September 8, 2007 |page = P8 |url = https://www.wsj.com/articles/SB118919946556720937?mod=googlenews_wsj |access-date = March 20, 2009 }} * {{cite news |last = Critser |first = Greg |author-link = Greg Critser |title = The man who will help you live for 1,000 years – Want to live for a millennium? It could be achieved with cellular technology, says Dr Aubrey de Grey |work = [[The Times]] |date = September 7, 2007 |url = http://www.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/health/features/article2400692.ece |access-date = March 20, 2009 | location=London }}{{dead link|date=January 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}} * {{cite news |last = Klein |first = Julia M. |title = Forever Young |work = Obit Magazine |date = January 25, 2008 |url = http://www.obit-mag.com/viewmedia.php/prmMID/270 |access-date = March 20, 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081210070630/http://www.obit-mag.com/viewmedia.php/prmMID/270 |archive-date = December 10, 2008 }} * {{cite news |last = Garreau |first = Joel |author-link = Joel Garreau |title = Can aging be cured? |work = The Journal Times |date = December 19, 2007 |url = https://web.archive.org/web/20170715034632/http://journaltimes.com/lifestyles/can-aging-be-cured/article_6e235696-62d4-5c1b-b6ed-43e51500ff2b.html |access-date = March 20, 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170715034632/http://journaltimes.com/lifestyles/can-aging-be-cured/article_6e235696-62d4-5c1b-b6ed-43e51500ff2b.html |archive-date = 2017-07-15 }} {{Tradukita|en|Ending Aging|1328379245}}   [[Kategorio:Medicinaj libroj]] [[Kategorio:Biogerontologio]] oj8zo3fyxpt10ja3qk2thi03dyw4lr3 0 950698 9489973 9481727 2026-10-07T16:22:34Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9489973 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo|priskribo=}} '''Dugald Stewart''' (naskiĝis la 22-an de novembro 1753 en [[Edinburgo]] {{Streketo}} mortis la 11-an de junio 1828 samloke) estis skota filozofo kaj matematikisto. Hodiaŭ rigardata kiel unu el la plej gravaj figuroj de la pli posta [[Skota Klerismo|skota klerismo]], li estis fama kiel popularigisto de la verkoj de [[Francis Hutcheson]] kaj [[Adam Smith]]. Trejnita pri matematiko, medicino kaj filozofio, <ref>{{cite journal|last1=Eddy|first1=Matthew Daniel|title=The medium of signs: nominalism, language and the philosophy of mind in the early thought of Dugald Stewart|journal=Studies in the History and Philosophy of Science of Biological and Biomedical Sciences|date=2006|volume=37|issue=3|pages=373–393|doi=10.1016/j.shpsc.2006.06.013|pmid=16980184|url=https://www.academia.edu/3426698}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210306024228/https://www.academia.edu/3426698/The_Medium_of_Signs_Nominalism_Language_and_Classification_in_the_Early_Thought_of_Dugald_Stewart_Studies_in_the_History_and_Philosophy_of_Biological_and_Biomedical_Sciences_37_2006_373_393 |date=2021-03-06 }} {{Citaĵo el la reto |url=https://www.academia.edu/3426698/The_Medium_of_Signs_Nominalism_Language_and_Classification_in_the_Early_Thought_of_Dugald_Stewart_Studies_in_the_History_and_Philosophy_of_Biological_and_Biomedical_Sciences_37_2006_373_393 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2026-08-02 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20210306024228/https://www.academia.edu/3426698/The_Medium_of_Signs_Nominalism_Language_and_Classification_in_the_Early_Thought_of_Dugald_Stewart_Studies_in_the_History_and_Philosophy_of_Biological_and_Biomedical_Sciences_37_2006_373_393 |arkivdato=2021-03-06}}</ref> liaj prelegoj ĉe la [[Universitato de Edinburgo]] estis vaste disvastigitaj de liaj multaj influaj studentoj. En 1783 li estis kunfondinto de la [[Reĝa Societo de Edinburgo]]. En plej multaj nuntempaj dokumentoj li estas nomata '''Dougal Stewart'''. <ref>Edinburgh Post Office Directories 1800 to 1828 etc</ref> [[Dosiero:DugaldStewartMonument.jpg|eta| Dugald Stewart Monument, Edinburgo]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [https://web.archive.org/web/20070416213044/http://oll.libertyfund.org/Home3/Author.php?recordID=0409 Dugald Stewart] at [https://web.archive.org/web/20070608070935/http://oll.libertyfund.org/Home3/index.php ''The Online Library of Liberty''] * [http://www.lck2.co.uk/ Lodge Canongate Kilwinning, No.2] * [https://www.grandlodgescotland.com/ Grand Lodge of Scotland] * [http://www.masonicworld.com/education/articles/FREEMASONRY-AND-THE-LEADERS-OF-VICTORIAN-ENGLAND.htm Freemasonry and the Leaders of Victorian Britain] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20231025123258/https://www.masonicworld.com/education/articles/FREEMASONRY-AND-THE-LEADERS-OF-VICTORIAN-ENGLAND.htm |date=2023-10-25 }} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Stewart, Duglad}} [[Kategorio:Skotaj filozofoj]] [[Kategorio:Skotaj matematikistoj]] [[Kategorio:Historiistoj de Skotlando]] [[Kategorio:Klerismo]] [[Kategorio:Klerismaj filozofoj]] [[Kategorio:Membroj de la Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj]] n9sdz4enk0t4jzo65jp6eeno8c16nkc 0 951093 9490146 9468779 2026-10-07T21:34:44Z Kani 670 9490146 wikitext text/x-wiki {{Unua}} {{Informkesto renkontiĝo |loko = [[Zaragozo]], [[Aragono]], {{Hispanio}} |bildo = 28-aHEK.jpg }} La '''28-a Hispana Kongreso de Esperanto''' estis [[Hispana Esperanto-Kongreso]], kiu okazis de la 18a ĝis la 23a de julio [[1967]] en [[Zaragozo]], [[Aragono]], [[Hispanio]], kadre de la [[Hispana Esperanto Federacio]], kiun tiam estris Miguel Sancho Izquierdo, kiu salutis en la Kongreso. La Akceptejon oni starigis en salono de la Medicina Fakultato, kie funkciis ankaŭ la Libroservo de la Federacio. Programeroj okazis en diversaj ejoj. ==Programo== * 18 de julio.- Disdonado de kongresdokumentoj. Interkona Vespero kaj omaĝo al la ĵus forpasinta verkisto [[Julio Baghy]] en salono de "Agrupación Artística Aragonesa". * 19 de julio.- Diservo en baziliko "Virgulino Maria de l'Pilar", kun prediko en Esperanto farata de pastro Casanoves. ** Solena Malfermo en la festsalono de la palaco de la Provinca Deputitaro. Omaĝo al la fondo en 1908 en Zaragozo de la Esperanta Societo "Frateco". Inaŭguro de Esperanto-Ekspozicio. ** Laborkunsido de HEJS, kies ĉefaj celoj estis la venonta kongreso de TEJO en Tarragono kaj informo pri la dometo konstruata apud Monistrol. Kunsidoj de fakaj asocioj. ** Vizito en Parko Pignatelli al biblioteko "Miguel Sancho Izquierdo". * 20 de julio.- Kunveno de la HEF-estraro kun delegitoj de Esperantistaj Grupoj. Vizito al Muzeoj kaj Katedraloj. ** Oficiala Akcepto fare de la Urbestro de Zaragozo S-ro Alierta en la Urbodomo. ** Junulara Oratora Konkurso. ** Prelego de S-ro [[Juan Régulo Pérez]], en salono de palaco de la Provinca Deputitejo. Pri eldonejo "Stafeto". ** Koncerto, en la ĉefsalono de "Casino Mercantil" de "Ĥoro Zaragoza". * 21 de julio.- Tuttaga ekskurso al [[Monaĥejo de San Juan de la Peña]] kaj "los Mallos" de [[Las Peñas de Riglos|Riglos]]. * 22 de julio.- Vizito tra la urbo. ** Ekzamenoj. Ĝenerala Kunsido de la Federacio. ** Prelego en hispana lingvo en salono de palaco de la Provinca Deputitejo, fare de pastro Adrián Zulueta, pri la bezono de [[internacia lingvo]] en la mondo. ** Oficiala bankedo en restoracio "El Cachirulo", kaj folklora festo. * 23 de julio.- Solena Fermo.<ref>La informo estis prenita de jena citaĵo: {{Citaĵo|La Akceptejon oni starigis en salono de la Medicina Fakultato, kie ankaŭ funkciis la Libro-Servo de la Federacio, kaj la 18an de Julio, malgraŭ la varmego, kiu preskaŭ sufokis la loĝantaron de la urbo, granda nombro de geesperantistoj el ĉiuj hispanaj Regionoj iris al tiu Kongresejo dum la postagmezo por ricevi la kongresdokumentojn. Vespere, je la 22,30 horo, la kutima Interkona Vespero, sed ĉifoje duobligita per laŭdinda deziro: plenumi la decidon de antaŭa kongreso nomi D-ron Herrero Honora Prezidanto de nia Federacio, kaj por reliefigi tiun nomigon, doni al li arĝentan platon kun surskribo. Tamen, ne persone oni povis efektivigi la projekton, ĉar pro subita malsaniĝo de la edzino. ili ambaŭ devis revojaĝi hejmen, kio videble konsternis la organizintojn. Post tio, sekvis omaĝo al la estimata forpasinta verkisto Julio Baghy, kaj la hispanaj samideanoj, kiuj lastatempe briligis niajn kongresojn kiel oratoroj, parolis pri la fama verkisto, kaj ricevis kiel premiojn unu ekzemplero de "Cielarko", la lasta verko de Baghy [...] Estas nenecese diri, ke ĉiu el tiuj intervenoj okazintaj en ampleksa salono de "Agrupación Artística Aragonesa" ricevis bruajn entuziasmajn aplaŭdojn, kaj oni povas aserti, ke tiu Interkona Vespero estis ii pli ol interkonatiĝa kunveno. La 19an de Julio komenciĝis por la kongresanoj per la kutima Diservo en katedralo "Virgulino Maria de l'Pilar", kun profundsenca prediko en Esperanto farata de pastro Casanoves. Kun elokventa, klara kaj preciza lingvo, li ravis la ĉeestantaron. Li rakontis: "Iam antaŭe mi miris. oni predikas en Esperanto, kaj jen ankaŭ mi nun faras tion!". Efektive la vivo ofte prezentas tiajn kontrastojn, kaj aludis la vortojn Egaleco Libereco, Frateco, kiuj, estante esence kristanaj konceptoj fariĝis suspektindaj dum longa tempo nur tial, ĉar ili estis devizo de ne kristanoj sed nenio bona estas fremda al patrina koro de la Eklezio, kaj la tempo estas jam matura por universala frateco, por unu granda rondo familia... Multenombraj samideanoj, eč ne katolikaj, gratulis la elstaran oratoron. Tuj post tiu ceremonio, venis la solena Malfermo de la Kongreso, okazinta en la festsalono de la palaco de la Provinca Deputitaro. Prezidis ĝin, kun la HEF-Prezidanto D-ro Sancho, deputito S-ro Bribian, reprezentantoj de la Generalestro kaj Aviadestro Regionaj, delegito de la Ministerio pri Turismo, kaj la estraranoj de HEF D-ro de la Puente kaj Victor Ortiz. La Prezidanto alparolis la ĉeestantaron per omaĝaj vortoj al tiu triopo kiu en 1908a fondis en Zaragozo la Esperantan Societon "Frateco": Montagut-Gastón-Benitez, kaj tuj historiis la progreson kaj favoran evoluon de Esperanto en la aragona ĉefurbo kaj en la tuta mondo; dankis la kongresanojn pro illa partopreno kaj al la autoritatuloj pro ilia gentila akcepto, kaj fine deklaris malfermita la Kongreson. Post la Malfermo, oni inaŭguris en alia salono de sama palaco, Esperanto-Ekspozicion kies altvalora materialo, abunda, serioza, kaj trafe elektita, meritis laŭdojn de la multaj vizitantoj. Posttagmeze, laborkunsido de HEJS, kies ĉefaj celoj estis: la venonta kongreso de TEJO en Tarragono, kaj informo pri la dometo konstruata apud Monistrol, en la ĉirkaŭaĵoj de la fama monto Montserrat, pri kiu detale S-ro Salvador Aragay informis kaj indikis sian esperon, ke multaj junuloj iros tien ĝui agrablan restadon. Kunsidis samtempe, membroj de aliaj Fakoj, kiuj pritraktis siajn specifajn problemojn. Multaj kongresanoj iris (ekstere de Programo) al la publika Parko Pignatelli, kie la Zaragozaj Aŭtoritatuloj inauguris porinfanan publikan bibliotekon, kun la nomo "Miguel Sancho Izquierdo". Magistratano, S-ro Mariano Horno Liria, diris kelkajn omaĝajn vortojn honore al la HEF-Prezidanto, al kiu la urbo -li diris- ŝuldas grandan dankon pro lia sindono kaj dumviva penado por Zaragozo. En la norro de HEF, S-ro Juan Régulo Pérez, donacis Esperanto-librojn al tiu simpatia Biblioteko, kies celo estas servi librojn por legado en la Parko. Private, familio Gastón invitis en sia propra hejmo, por kunsido, la OKK-anojn de la 53a Universala Kongreso, kiujn regalis per malavara lunĉo. La 20an de Julio, je la deka matene, kaj suferante saman varmegon kiel en antaŭaj tagoj, kunvenis la HEF-estraro kun delegitoj de Esperantistaj Grupoj el la tuta lando, por studi la problemojn de la Federacio. Post tiu kunveno, vizito al Muzeoj kaj Katedraloj ĝis tagmezo, horo kiam la Urbestro de Zaragozo S-ro Alierta akceptis oficiale en la Urbodomo la kongresanaron. La Urbestro, bonvenigis la esperantistojn kaj deziris al ili feliĉan restadon en la urbo kaj sukcesan kongreson. Respondis al li D-ro Sancho dankante lin pro lia gastameco. Posttagmeze, okazis la Junulara Oratora Konkurso de Esperanto, al kiu prezentiĝis unu sola kandidato: S-ro Ignacio Peguera. Li asertis ke li komencis studi Esperanton antaŭ unu jaro, kaj li parolis flue kaj precize pri Filozofio. La ĉeestantoj ĝuis aŭskultante belan disertacion. kaj post varma ovacio li ricevis kiel premion la gravan trivoluman verkon "La Faraono" de Prus, tradukita de Kabe. Je la 18a horo, prelegis S-ro Juan Régulo Pérez, en salono de palaco de la Provinca Deputitejo. Pli ol akademian, elstaran prelegon li faris, intiman, nerapidan babiladon per kiu li konigis al ni, la naskiĝon de "Stafeto", la biografion de kelkaj libroj kaj la obstaklojn kiujn suferis kelkaj aŭtoroj provante publikigi siajn verkojn... Longa, sincera aplaudado premiis, ne nur la paroladon, sed ankaŭ la meritoplenan agadon de S-ro Régulo koncerne "Stafeton". Je la 20,30 horo, koncerto, en la ĉefsalono de "Casino Mercantil". Kantis "Ĥoro Zaragoza" direktata de Majstro Borovia, kiu prezentis al la čeestantaro grupon de ĉirkaŭ dudek junulinoj kaj dudek junuloj, kiuj tuj mirigis la kongresanaron pro la ĝusteco, agordeco kaj harmonieco de siaj vočoj. Dekunu kanzonoj sekvis unu la alian, ĉiam pli kaj pli alloge. Kiam sonis la sesvoĉa "Vivu Aragono" ĝenerala emocia tremeto premis la korojn de la čeestantoj, ĉar en la melodio vibris la bela senkompara aragona ĥoto!. Sonis, fine, kvinvoĉe nia himno, ĉarme kaj belege, kaj tondra aplaúdado eksplodis en la salono por premii la arton kaj talenton de tiu eksterordinara ĥoro! La 21an de Julio, tuttaga ekskurso al San Juan de la Peña: vastaj kampoj, starantaj ŝtonegoj "los Mallos" de Riglos, verdaj arbaroj, kaj belaj pejzaĝoj ĉe natura balkono antaŭ la Pirenea montaro, kies neĝaj čapoj estis videblaj de tie, de San Juan de la Peña. Sirmita en la montaro kaj perfekte kašita estas monafiejo de la 10a jarcento, en mozaraba stilo,el kiu elstaras klostro konstruita dum la 12a jarcento, klu posedas belegan serion da kapiteloj mirinde arte gravuritaj... Tiu monaĥejo estas ja vera arkitektura juvelo! La ekskurso ĉarmis ĉiujn! Kaj jen la antaŭlasta tago de la kongreso: je la deka matene, la kongresanoj vizitis per buso la artehistoriajn monumentojn de la urbo. ĝiajn avenuojn kaj parkojn, la malnovan kaj modernan Zaragozon. Posttagmeze, en la Kongresejo, okazis la kutima ekzamenado pri kapableco de Esperanto: ĝenerale, la nivelo estis tre kontentiga, la ekzamenantoj konfesis eĉ bonega! Je la 18a vespere, Ĝenerala Kunsido de la Federacio, kiun prezidis D-ro Sancho Izquierdo. La Sekretariino legis la Raporton de la lasta laborperiodo kaj la ekonomia stato de HEF, ambaŭ estis unuanime aprobitaj. Tuj poste, la Sekretariino legis ankaŭ telegramojn kaj leterojn ricevitajn salutantajn la 28an Hispanan Kongreson kaj dezirantajn al ĝi sukceson. S-ro Molera proponis eldoni brošuron de elementala gramatiko de Esperanto kun propaganda karaktero, distribuota de granda Eldonejo al ĉiuj librovendejoj, kiel laste okazis koncerne Vortaron Hispana-Esperantan kaj Esperanta-Hispanan de Sopena. Pastro Casanoves akceptis prepari skizon de baza gramatiko de Esperanto por tiu projekto. Oni konsentis ankaŭ peti de la Ĝenerala Direktoro de la Hispana Radio, spacon por periode elsendi programon en kaj pri Esperanto. Samtempe estis konsentite danki al la Direktoroj kiuj en tiu momento elsendis jam programojn pri Esperanto, pro tiu servo al nia Movado. La Prezidanto Sancho informis al la kongresanaro, kiel statas la organizado de la 53a Universala Kongreso okazonta venontjare en Hispanujo, kaj kia estis en grandaj linioj la karaktero de la Kongreso, kiun preparis la O.K.K. de li prezidata. Li instigis ĉiujn kunlabori en la granda entrepreno kaj ankaŭ partopreni ĝin. Kaj post debato de kelkaj proponoj ne gravaj, kaj respondo al demandoj pri temoj diversaj, finiĝis la kunveno, Venis en la vico de la Programo, prelego en hispana lingvo, kun propaganda karaktero, okazinta en salono de palaco de la Provinca Deputitejo, kiun faris pastro Adrian Zulueta, pri la bezono de internacia lingvo en la mondo. Li skizis la situacion de la homaro, la progreson de la tekniko kaj la evoluo de la ideoj socipolitikaj kaj ekonomiaj kiuj faras neeviteblaj la internaciajn rilatojn kaj la gravecon de unu sola lingvo por tiuj interrilatoj; li analizis la estiĝon kaj disvastiĝon de nia internacia lingvo kaj pravigis la finan solvon per Esperanto. La oratoro estis tre aplaudata ĉar vere la parolado estis admirinda. Je la 22,30 horo okazis la oficiala bankedo en la tipe aragona restoracio "El Cachirulo", dum kiu okazis folklora festo. Je la deserto, ĉarmaj gejunuloj kun tipaj aragonaj vestoj, prezentiĝis antaŭ la tabloj de la kunmanĝantoj, laŭte klakigante kastanjetojn kaj dancante la tipan aragonan ĥoton laŭ la ritmo kaj melodio de gitaroj... Baldaŭ oni povis aŭskulti la vibrantan kanton de la foto, kiu ravis la gekongresanojn: satirajn kantojn, amajn poemojn, eĉ strofojn en Esperanto dediĉatajn speciale al la esperantistoj. La ĉarmo kaj arta beleco de la spektaklo kaptis sorĉe ĉies korojn, kaj neniu el la ĉeestantoj deziris ke ĝi finiĝu... sed la tempo dume forflugis, batis la dua nokte, kaj estis ja necesa la finiĝo kaj ankaŭ necese serĉi la ripozon. La spektaklo de tiu nokto estis por la kongresanoj por ĉiam neforgesebla kaj admirinda!! La lasta kongrestago komenciĝis por niaj samideanoj je la tagnezo, ĉiuj kolektiĝis en la Kongresejo por la solena Fermo de la Kongreso. Sur la estrado, Profesoro Sancho Izquierdo, la reprezentanto de la Regiona Aviadestro, Profesoro Régulo Pérez, D-ro de la Puente kiel Vicprezidanto de la O.K.K. kaj la Sekretariino Gastón. Salutparolis la reprezentantoj de Danlando Anna Jorgensen, de Germanujo S-ro Berghanel, de Francujo S-ro Mongois, kaj S-ro Castro el Portugalujo. En afabla paroladeto S-ro Juan Régulo citis gravajn pionirojn, inter aliaj S-rojn Emilio Gastón, Delfi Dalmau, Jesus Maynar, Francisko Máñez...al kiuj tiel multe ŝuldas nia Movado, F-ino Inés Gastón legis la Kongres-rezolucion, kaj dankis la kongresanojn pro la partopreno kaj sukcesigo de nia 28a Hispana Kongreso. Fine la Prezidanto Sancho fermis la Kongreson dankante al aŭtoritatuloj, Radio, Gazetaro kaj Televido ilian ĝentilecon, helpemon kaj efektivan favoradon... Lastaj vortoj estis por rememorigi ĉiujn, ke la Universala Kongreso atendas nin en la proksimiĝanta jaro 1968, kaj ni devas prepari nin vigle kaj fervore por sukcesigi ĝin!}} el "Analoj de la esperanta movado en Hispanujo", Dua volumo pp. 511-516</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} ==Eksteraj ligiloj== {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Esperanto-movado en Hispanio]] [[Kategorio:Hispana Kongreso de Esperanto]] [[Kategorio:Esperanto-renkontiĝoj en 1967]] [[Kategorio:Zaragozo]] [[Kategorio:Aragono]] [[Kategorio:1967 en Hispanio]] 9q1uo6lm28cz1ii5pwc9by7anapb0f1 0 951202 9490213 9470784 2026-10-08T05:43:51Z RG72 11847 9490213 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politika partio |koloroj = |esperanta nomo = Rusia Unuiĝinta Demokratia Partio "Jabloko" |propra nomo = Росси́йская объединённая демократи́ческая па́ртия «Я́блоко» RODP "Jabloko" |emblemo = Yabloko logo 2018.svg |emblemgrando = 250px |estro = [[Nikolaj Ribakov]] (ekde 2019) |titolo de estro = Estro |fondintoj = [[Grigorij Javlinskij]], [[Jurij Boldirev]] kaj [[Vladimir Lukin]] |fondiĝo = [[16-a de oktobro]] [[1993]] |internacia aliĝo = |ideologio = [[pacismo]]<br>[[socialliberalismo]]<br>[[poreŭropismo]]<br>[[progresismo]] |junulara organizaĵo = «Junulara Jabloko» |parlamentaj sidoj1 = |sidejo = {{Flago|Rusio}} [[Moskvo]], str. Pjatnickaja 31, konstruaĵo 2 |membroj = 60.778 (2007) |retejo = https://www.yabloko.ru }} '''Rusia Unuiĝinta Demokratia Partio "Jabloko"''' ({{l-ru|Российская объединённая демократическая партия «Яблоко»}}) estas aktiva registrita [[Rusio|rusia]] [[Centrismo (politiko)|centro]]-[[Socialdemokratio|maldekstra]] [[Politiko_de_Rusio#Politikaj_partioj_en_Rusio|politika partio]]. Ĝi estas konsiderata la sola registrita [[<!--Politika--> opozicio <!--en Rusia Federacio-->|nesistema, opozicia kaj nekontrolata]] partio en Rusio.<ref name="meduza">{{citaĵo el la reto |url=https://meduza.io/feature/2025/10/30/chem-blizhe-dumskie-vybory-tem-chasche-chleny-yabloka-stanovyatsya-geroyami-novostey-ob-arestah-i-skandalah |titolo=Российские власти неожиданно начали громить «Яблоко» — партию, у которой рейтинг 3-4%. Но зачем? |lingvo=ru |aŭtoro=Андрей Перцев |eldonejo=Meduza |alirdato=2026-01-10}}</ref> Ĝi sin prezentas kiel "la sola demokrata partio de Rusio".<ref>{{citaĵo el la reto |url=https://mosyabloko.ru/programm |titolo=Политическая программа Московского «Яблока» |lingvo=ru |eldonejo=Московское ЯБЛОКО |alirdato=2026-07-28}}</ref> Ĝi estas sub forta ŝtata premo kaj reprezalioj<ref name="meduza"/><ref>{{citaĵo el la reto |url=https://sotaproject.com/news/103589 |titolo=СК потребовал отправить зампреда «Яблока» Максима Круглова в СИЗО |lingvo=ru |eldonejo=Sotaproject |dato=2025-10-02 |citaĵo=Всего у лидера «Яблока» Николая Рыбакова 6 заместителей. Из них: 3 «иноагента»; 2 с уголовными делами; 1 умер}}</ref> kaj nomas tion "milito kontraŭ si".<ref>{{citaĵo el la reto |url=https://www.yabloko.ru/war-against-yabloko |titolo=«Спецоперация» и преследования активистов «Яблока». Онлайн |lingvo=ru |eldonejo=Партия Яблоко |dato=2025-11-22 |alirdato=2025-12-03}}</ref> Ĝi estis fondita la 25-an de oktobro 1993 kiel [[balota koalicio]] de [[Kristana demokratio|kristanaj demokratoj]] ([[Rusia Kristana-Demokrata Unio|RĤDS]]), [[Centrismo (politiko)|centristoj]] ([[Partio de Popola Libereco|RPRF]]), [[Socialdemokratio|socialdemokratoj]] ([[Socialdemokratia Partio de Rusio (1990)|SDPR]]), [[Verda politiko|verduloj]] ([[Rusia Ekologia Unio|REU]]) kaj [[Feminismo|feministoj]] ([[Nedependa Virina Forumo|NVF]]),<ref>{{citaĵo el la reto |url=http://www.politika.su/fs/gd1fya.html |titolo=Фракция Блока "Явлинский - Болдырев - Лукин" (Яблоко) в Государственной Думе первого созыва (1994-1995) |eldonejo=ИЭГ "Панорама" |alirdato=2025-07-04}}</ref> kune kun sendependaj politikologoj, sociologoj kaj ekonomikistoj de la [[Centro de Ekonomiaj kaj Politikaj Esploroj EPIcentro|EPIcentro]], sub la nomo "Bloko: Javlinskij — Boldirev — Lukin" laŭ la nomoj de la ĉefaj gvidantoj de la plej grandaj fortoj en la bloko. La 5-an de januaro 1995 la bloko estis formaligita kiel publika asocio "JABLOKO", kaj la 15-an de marto 1998 kiel tutrusia politika publika organizo "Asocio JABLOKO". La 26-an de aprilo 2002 ĝi estis registrita kiel politika partio.<ref>{{citaĵo el libro |aŭtoro=Круглов М. С., Лазарев А. В., Решетов И. А. |titolo=«Яблоко» в политике. Документы и свидетельства современников |redaktoro=Б. Г. Мисник |jaro=2021 |loko=Москва |paĝoj=209 |lingvo=ru}}</ref> De 2015 ĝis 2020 ĝi provis fariĝi amasa liberala partio kaj en tiu periodo distingiĝis per relative bonaj rezultoj en balotoj. Tamen, timante eblan perdon de registro kaj plifortigitan premon de la aŭtoritatoj pro elektaj sukcesoj, kiuj minacis la stabilecon de la vertikalo de potenco, en 2020 ĝi fakte transiris al reĝimo de memkonservado, subpremante kaj ekskludante tro aktivajn membrojn. Ekde tiu sama jaro la partio ricevas konstantajn rifuzojn pri registriĝo por balotoj al regionaj parlamentoj kaj guberniestraj balotoj, kio kaŭzas seriozajn zorgojn ĉe sendependaj amaskomunikiloj pri celita kampanjo por senigi la partion de registro aŭ por intence forpuŝi ĝin el granda politiko kaj maksimume malaltigi ĝian konatecon. Se tiu tendenco daŭros, la partio povas perdi sian registron.<ref>{{citaĵo el gazeto |url=https://www.kommersant.ru/doc/6879625 |titolo=«Яблоко» от выборов все дальше падает |aŭtoro=Андрей Прах |gazeto=Коммерсантъ |dato=2024-08-08 |alirdato=2025-08-15 |lingvo=ru}}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto |url=https://www.kommersant.ru/doc/7942910 |titolo=«Яблоко» держит нижнюю планку |aŭtoro=Божена Иванова |gazeto=Коммерсантъ |dato=2025-08-07 |alirdato=2025-08-15 |lingvo=ru}}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto |url=https://www.ng.ru/politics/2024-08-19/3_9074_yabloko.html |titolo="Яблоко" выталкивают на низовой уровень |aŭtoro=Дарья Гармоненко |gazeto=Независимая газета |dato=2024-08-19 |alirdato=2025-08-15 |lingvo=ru}}</ref> En marto 2002 la partio fariĝis plena membro de la [[Liberala Internacio]], kaj antaŭ tio, ekde novembro 1998, ĝi havis observan statuson.<ref>{{citaĵo el la reto |url=http://www.liberal-international.org/editorial.asp?ia_id=770 |titolo=Yabloko — Russia — Full Members — Members |lingvo=en |eldonejo=Liberal International |arkiv-url=https://web.archive.org/web/20110606001047/http://www.liberal-international.org/editorial.asp?ia_id=770 |arkiv-dato=2011-06-06 |alirdato=2010-03-14}}</ref> De 2006 ĝis 2025 "Jabloko" apartenis al la [[Alianco de Liberaluloj kaj Demokratoj por Eŭropo]] (ALDE) ĝis la momento kiam la alianco estis deklarita "nedezirinda organizo".<ref>{{citaĵo el la reto |url=https://www.rbc.ru/politics/04/03/2025/67c72a2a9a79475730eaf591 |titolo=«Яблоко» вышло из Альянса либералов после признания его нежелательным |lingvo=ru |aŭtoro=Мария Лисицына |eldonejo=РБК |dato=2025-03-04 |alirdato=2025-06-15}}</ref> Ĝi estas membro de la [[Eŭropa Verda Partio]] per sia frakcio.<ref>{{citaĵo el la reto |url=https://europeangreens.eu/our-member-parties/ru/ |titolo=Russian Federation |lingvo=en |eldonejo=European Greens |dato=2023-10-30 |alirdato=2025-08-26}}</ref> La strukturon de la partio reprezentas regionaj, lokaj kaj bazaj sekcioj. Nominale RODP "Jabloko" havas regionajn sekciojn en 78 subjektoj de la Rusia Federacio, kiuj dividiĝas en pli ol 600 strukturajn unuojn.<!--tiu ŝablono ne funkcias {{§|Organiza strukturo}}--> La partio partoprenis en balotoj al la [[Ŝtata Dumao]] de ĉiuj ok kunvokoj. Ĝis 2003 "Jabloko" estis reprezentita per [[frakcio]] en la Ŝtata Dumao, kaj poste, ĝis 2007, per apartaj deputitoj. Dum longa tempo ĝi havis serion da balotaj blokoj kaj koalicioj kun aliaj demokrataj fortoj kadre de la koalicio "Jabloko - Unuiĝintaj Demokratoj".<!--tiu ŝablono ne funkcias {{§|Partopreno en balotoj kaj reprezentado en potencaj organoj}}--> En la 2010-aj la partio definitive marĝeniĝis, perdinte iom ajn rimarkindan subtenon de la voĉdonantoj, kion konstatis la iama partiano [[Aleksej Navalnij]]. {{Citaĵo |teksto = Kaj tiam, en 2016, mi diradis ke ĉe mia tuta amo al la kandidatoj de la Jabloko, mi mem iam estis Jablok-ano, tio estas megamizeraj kandidatoj, ili estas malafablaj homoj. Ili havas neniujn ŝancojn. |aŭtoro = [[Aleksej Navalnij]]<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://thebell.io/ya-v-tsentre-uragana-aleksej-navalnyj-v-proekte-russkie-norm/ | titolo = «Я в центре урагана»: Алексей Навальный — в проекте «Русские норм!» | titolo-aldono = | alirdato = | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2019-12-11 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = The Bell | paĝoj = | lingvo = ru | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20191212162944/https://thebell.io/ya-v-tsentre-uragana-aleksej-navalnyj-v-proekte-russkie-norm/ | arkivdato = 2019-12-12 | citaĵo = }}</ref> |verko = |origina teksto = И тогда, в 2016 году, я говорил, что при всей моей любви к «яблочным» кандидатам, я сам когда-то был «яблочником», это сверхмегаубогие кандидаты, они неприятные люди. Им не светит вообще ничего. }} == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{oficiala retejo|https://www.yabloko.ru}} (jen {{ru}} kaj [https://eng.yabloko.ru angle]) [[Kategorio:Politikaj partioj de Rusio]] [[Kategorio:Liberalaj partioj en Eŭropo]] [[Kategorio:Politikaj partioj fonditaj en 1993]] rmsd8ilxi2cnjac6r7ev6um82d8z90y 0 952867 9489974 9468899 2026-10-07T16:23:23Z Tirolischleioans 254019 9489974 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Hans-Thomas TILLSCHNEIDER''' (naskiĝinta la {{Daton|5|2|1978}} en [[Timișoara]] kiel ano de la minoritato de la [[Banataj ŝvaboj]]) estas [[germanio|germana]] filologo kaj politikisto. Post trapaso de al abiturienta ekzameno en [[Freudenstadt]] li studis germanistikon, filozofion kaj islamologion. En 2004 li magistriĝis kaj en 2009 li doktoriĝis pri islamologio. En 2009/10 Tillschneider estadis en [[Parizo]] ĉe ''Institut de recherche et d'histoire des textes'' (IRHT) de [[Nacia centrejo pri scienca esploro]]. Inter 2010-16 li laboris ĉe la universitato de [[Bayreuth]]; daŭris la habilitiĝproceso de li de 2012 ĝis 2018. De tiam li estas docento je la altlernejo de Bayreuth.<ref>[https://www.zeit.de/politik/deutschland/2021-07/uni-bayreuth-afd-abgeordneter-hans-thomas-tillschneider-dozent "Umstrittener AfD-Abgeordneter bleibt Universitätsdozent"] - ĉe: ''zeit.de,'' 22.7.2021</ref> En 1996 li eniris la liberalan partion [[Libera Demokratia Partio|FDP]]; samjare eksmembriĝis. En 2013 li iĝis membro de la partio [[Alternativo por Germanio]]. Li kunlaboris kun la [[Instituto pri Ŝtatpolitiko]]. Li kunfondis la fondaĵon ''Friedrich-Friesen-Stiftung''. En la 6.10.2026 li estis elektita vicprezidanto de la landa parlamento de Saksujo-Anhalto.<ref>[https://www.tagesschau.de/inland/sachsen-anhalt-landtagsvizepraesident-tillschneider-100.html "AfD stellt mit Tillschneider auch Landtagsvizepräsident"] - ĉe: ''tagesschau.de,'' 6.10.2026</ref> Tillschneider estas kundezina kaj havas du infanojn. ==Eksteraj ligiloj== {{Commonscat}} *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/132720701 ligiloj ĉe DDB] *[https://tillschneider.org/ hejmpaĝo] ==Notoj== <references/> {{DEFAULTSORT:Tillschneider, Hans}} [[kategorio:Germanaj politikistoj]] [[kategorio:Germanaj filologoj]] [[kategorio:Germanaj islamologoj]] [[kategorio:Banataj ŝvaboj]] {{Ĝermo|Germanoj|politikistoj}} dy7sbrmsbj275uw6ijay45zsuwynx7v 9489975 9489974 2026-10-07T16:24:20Z Tirolischleioans 254019 9489975 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Hans-Thomas TILLSCHNEIDER''' (naskiĝinta la {{Daton|5|2|1978}} en [[Timișoara]] kiel ano de la minoritato de la [[Banataj ŝvaboj]]) estas [[germanio|germana]] filologo kaj politikisto. Post trapaso de al abiturienta ekzameno en [[Freudenstadt]] li studis germanistikon, filozofion kaj islamologion. En 2004 li magistriĝis kaj en 2009 li doktoriĝis pri islamologio. En 2009/10 Tillschneider estadis en [[Parizo]] ĉe ''Institut de recherche et d'histoire des textes'' (IRHT) de [[Nacia centrejo pri scienca esploro]]. Inter 2010-16 li laboris ĉe la universitato de [[Bayreuth]]; daŭris la habilitiĝproceso de li de 2012 ĝis 2018. De tiam li estas docento je la altlernejo de Bayreuth.<ref>[https://www.zeit.de/politik/deutschland/2021-07/uni-bayreuth-afd-abgeordneter-hans-thomas-tillschneider-dozent "Umstrittener AfD-Abgeordneter bleibt Universitätsdozent"] - ĉe: ''zeit.de,'' 22.7.2021</ref> En 1996 li eniris la liberalan partion [[Libera Demokratia Partio|FDP]]; samjare eksmembriĝis. En 2013 li iĝis membro de la partio [[Alternativo por Germanio]]. Li kunlaboris kun la [[Instituto pri Ŝtatpolitiko]]. Li kunfondis la fondaĵon ''Friedrich-Friesen-Stiftung''. En la 6.10.2026 li estis elektita vicprezidanto de la landa parlamento de Saksujo-Anhalto.<ref>[https://www.tagesschau.de/inland/sachsen-anhalt-landtagsvizepraesident-tillschneider-100.html "AfD stellt mit Tillschneider auch Landtagsvizepräsident"] - ĉe: ''tagesschau.de,'' 6.10.2026</ref> Tillschneider estas kunedzina kaj havas du infanojn. ==Eksteraj ligiloj== {{Commonscat}} *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/132720701 ligiloj ĉe DDB] *[https://tillschneider.org/ hejmpaĝo] ==Notoj== <references/> {{DEFAULTSORT:Tillschneider, Hans}} [[kategorio:Germanaj politikistoj]] [[kategorio:Germanaj filologoj]] [[kategorio:Germanaj islamologoj]] [[kategorio:Banataj ŝvaboj]] {{Ĝermo|Germanoj|politikistoj}} p1ge6cu94co2dg5l2t9melev4l1wfqu 9489978 9489975 2026-10-07T16:25:30Z Tirolischleioans 254019 9489978 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Hans-Thomas TILLSCHNEIDER''' (naskiĝinta la {{Daton|5|2|1978}} en [[Timișoara]] kiel ano de la minoritato de la [[Banataj ŝvaboj]]) estas [[germanio|germana]] filologo kaj politikisto. Post trapaso de la abiturienta ekzameno en [[Freudenstadt]] li studis germanistikon, filozofion kaj islamologion. En 2004 li magistriĝis kaj en 2009 li doktoriĝis pri islamologio. En 2009/10 Tillschneider estadis en [[Parizo]] ĉe ''Institut de recherche et d'histoire des textes'' (IRHT) de [[Nacia centrejo pri scienca esploro]]. Inter 2010-16 li laboris ĉe la universitato de [[Bayreuth]]; daŭris la habilitiĝproceso de li de 2012 ĝis 2018. De tiam li estas docento je la altlernejo de Bayreuth.<ref>[https://www.zeit.de/politik/deutschland/2021-07/uni-bayreuth-afd-abgeordneter-hans-thomas-tillschneider-dozent "Umstrittener AfD-Abgeordneter bleibt Universitätsdozent"] - ĉe: ''zeit.de,'' 22.7.2021</ref> En 1996 li eniris la liberalan partion [[Libera Demokratia Partio|FDP]]; samjare eksmembriĝis. En 2013 li iĝis membro de la partio [[Alternativo por Germanio]]. Li kunlaboris kun la [[Instituto pri Ŝtatpolitiko]]. Li kunfondis la fondaĵon ''Friedrich-Friesen-Stiftung''. En la 6.10.2026 li estis elektita vicprezidanto de la landa parlamento de Saksujo-Anhalto.<ref>[https://www.tagesschau.de/inland/sachsen-anhalt-landtagsvizepraesident-tillschneider-100.html "AfD stellt mit Tillschneider auch Landtagsvizepräsident"] - ĉe: ''tagesschau.de,'' 6.10.2026</ref> Tillschneider estas kunedzina kaj havas du infanojn. ==Eksteraj ligiloj== {{Commonscat}} *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/132720701 ligiloj ĉe DDB] *[https://tillschneider.org/ hejmpaĝo] ==Notoj== <references/> {{DEFAULTSORT:Tillschneider, Hans}} [[kategorio:Germanaj politikistoj]] [[kategorio:Germanaj filologoj]] [[kategorio:Germanaj islamologoj]] [[kategorio:Banataj ŝvaboj]] {{Ĝermo|Germanoj|politikistoj}} mim5sm4kkuf2fpdq35h4v9tmz3b8qqy 9489979 9489978 2026-10-07T16:27:09Z Tirolischleioans 254019 9489979 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Hans-Thomas TILLSCHNEIDER''' (naskiĝinta la {{Daton|5|2|1978}} en [[Timișoara]] kiel ano de la minoritato de la [[Banataj ŝvaboj]]) estas [[germanio|germana]] filologo kaj politikisto. Post trapaso de la abiturienta ekzameno en [[Freudenstadt]] li studis germanistikon, filozofion kaj islamologion. En 2004 li magistriĝis kaj en 2009 li doktoriĝis pri islamologio. En 2009/10 Tillschneider estadis en [[Parizo]] ĉe ''Institut de recherche et d'histoire des textes'' (IRHT) de [[Nacia centrejo pri scienca esploro]]. Inter 2010-16 li laboris ĉe la universitato de [[Bayreuth]]; daŭris la habilitiĝproceso de li de 2012 ĝis 2018. De tiam li estas docento je la altlernejo de Bayreuth.<ref>[https://www.zeit.de/politik/deutschland/2021-07/uni-bayreuth-afd-abgeordneter-hans-thomas-tillschneider-dozent "Umstrittener AfD-Abgeordneter bleibt Universitätsdozent"] - ĉe: ''zeit.de,'' 22.7.2021</ref> En 1996 li eniris la liberalan partion [[Libera Demokratia Partio|FDP]]; samjare eksmembriĝis. En 2013 li iĝis membro de la partio [[Alternativo por Germanio]]. Li kunlaboris kun la [[Instituto pri Ŝtatpolitiko]]. Li kunfondis la fondaĵon ''Friedrich-Friesen-Stiftung''. En la 6.10.2026 li estis elektita vicprezidanto de la landa parlamento de [[saksio-Anhalto|Saksujo-Anhalto]].<ref>[https://www.tagesschau.de/inland/sachsen-anhalt-landtagsvizepraesident-tillschneider-100.html "AfD stellt mit Tillschneider auch Landtagsvizepräsident"] - ĉe: ''tagesschau.de,'' 6.10.2026</ref> Tillschneider estas kunedzina kaj havas du infanojn. ==Eksteraj ligiloj== {{Commonscat}} *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/132720701 ligiloj ĉe DDB] *[https://tillschneider.org/ hejmpaĝo] ==Notoj== <references/> {{DEFAULTSORT:Tillschneider, Hans}} [[kategorio:Germanaj politikistoj]] [[kategorio:Germanaj filologoj]] [[kategorio:Germanaj islamologoj]] [[kategorio:Banataj ŝvaboj]] {{Ĝermo|Germanoj|politikistoj}} d4s2o59rejueih3bnbp25qhez0pfmzp 2 953288 9489967 9482992 2026-10-07T14:53:39Z Taylor 49 126294 {{Forigu tuj|U1|jam estas [[Rekursia funkcio]]}} 9489967 wikitext text/x-wiki {{Forigu tuj|U1|jam estas [[Rekursia funkcio]]}} En komputebloteorio, '''rekursia funkcio'''<ref>[[Komputada Leksikono]], artikolo [https://bertilow.com/div/komputada_leksikono/R.html#REKURSIA-FUNKCIO «rekursia funkcio»].</ref> estas [[funkcio (matematiko)|funkcio]] kiu ĵetas el la [[naturaj nombroj]] en la naturajn nombrojn kaj formaligas la koncepton pri [[rekursio]] el la komputada vidpunkto; la rekursiaj funkcioj formas hierarkion el 3 klasoj da funkcioj: : primitive rekursiaj ⊂ [[Ĉie difinita funkcio|ĉieaj]] rekursiaj ⊂ ĝeneralaj rekursiaj. Ĉi-lastajn oni ankaŭ nomas '''µ-rekursiaj funkcioj''' aŭ '''partaj rekursiaj funkcioj'''. Ili koincidas kun la klaso de Turinge komputeblaj funkcioj kaj okupas centran lokon en [[logiko]] kaj [[teoria komputiko]]. Ĝenerale, kiam oni mencias ''rekursiajn funkciojn'' sen precizigo, oni kutime celas ci tiujn ''ĝeneralajn rekursiajn funkciojn''. La nocion enkondukis [[Kurt Gödel]]. == Primitive rekursia funkcio == La difino de primitiva rekursia funkcio estas [[Matematika indukto|indukta]] . Ĝi konsistas el listo de la bazaj primitive rekursiaj funkcioj kaj du operatoroj ([[komponaĵa operatoro]] kaj ''primitiva rikuro'') kiuj permesas konstrui novajn primitive rekursiajn funkciojn surbaze de antaŭe difinintaj. La bazaj primitivaj rekursiaj funkcioj inkluzivas funkciojn de la jenaj tri tipoj: * '''nul-funkcioj''' <math>\ O^n(x_1, \dots, x_n) = 0</math> — funkcioj kiuj ĉiam rezultigas [[Nulo|0]]; * unuloka '''sekvanto-funkcio''' <math>S</math>, ĵetanta iun ajn naturan nombron <math>x</math> al la tujsekva natura nombro, <math>S: x\mapsto x + 1</math> ; * <math>n</math>-loka '''projekcio'''<ref group="note">Ankaŭ nomata ''idento-funkcio'', tial la simbolo <math>I</math>.</ref> <math>I_m^n</math> ( <math>0 < m \leqslant n</math> ) kiu ĵetas iun ajn ordigitan <math>n</math>-opon <math>x_1, \dots, x_n</math>da [[Natura nombro|naturaj nombroj]] al ties komponanto <math>x_m</math> — ekzemple, <math>I_2^3(10, 20, 30) = 20</math>. La du operatoroj estas difinitaj jene: * la '''komponaĵo''' de <math>m</math>-loka funkcio <math>f</math> kaj <math>m</math>-opo da <math>n</math>-lokaj funkcioj <math>g_1, \dots, g_m</math> rezultas en <math>n</math>-loka funkcio <math>h</math>, ĵetanta ajnan <math>n</math>-opon da naturaj nombroj <math>\vec x = (x_1, \dots, x_n)</math> al *: <math>h(\vec x) = f\big(g_1(\vec x), \ldots, g_m(\vec x)\big)</math>; * la '''primitiva rikuro''', kiu el <math>n</math>-loka funkcio <math>f</math> kaj <math>(n+2)</math>-loka funkcio <math>g</math> faras jenan <math>(n+1)</math>-lokan funkcion <math>h</math> : *: <math>h(\vec x, 0) = f(\vec x)</math>, *: <math>h(\vec x, y + 1) = g(\vec x, y, h(\vec x, y))</math>. En ĉi tiu difino, * la variablo <math>y</math> estas interpretebla kiel iteracia nombrilo; * <math>f</math>, kiel la komenca funkcio la iteracia procezo kiu produktas certan sekvencon da <math>n</math>-lokaj funkcioj komencitan per <math>f</math>&nbsp;; * kaj <math>g</math>, kiel operatoro ricevanta la <math>n</math> argumentojn <math>\vec x</math>, la iteracinumeron <math>y</math>, la funkcion <math>h(\vec x, y)</math> ĉe ĉi tiu iteracia paŝo, kaj redonanta la funkcion ĉe la sekva iteracia paŝo. La aro da primitive rekursiaj funkcioj estas la minimuma aro, kiu enhavas ĉiujn bazajn funkciojn kaj estas fermita pri la operatoroj kompono kaj primitiva rikuro. En la terminoj de la kutima [[ordonema programado]], la primitive rekursiaj funkcioj respondas al programblokoj uzantaj nur la aritmetikajn [[operacio (matematiko)|operacio]]jn, la [[Seo (programlingva)|seo-ordonon]] kaj la nombrilan iteraciordonon, en kiu la nombro de iteracioj estas konata ĉe la komenco de la iteraciado. Se la programisto uzas la plu-kondiĉan iteraciordonon (angle <code>while</code> loop), en kiu la nombro de iteracioj ne estas konata anticipe kaj, principe, povas esti senfina, tiam li transiras en la klason de la ''partaj funkcioj rekursiaj.'' === Ekzemploj === • La funkcio de [[adicio]] de du naturaj nombroj <math>Sum(a,\;b)=a+b</math> &nbsp;: : <math>Sum(x,\;0)=I_1^1(x)</math> ; : <math>Sum(x,\;y+1)=F(x,\;y,\;Sum(x,\;y))</math> ; : <math>F(x,\;y,\;z)=S(I_3^3(x,\;y,\;z))</math> • La funkcio de [[multipliko]] de du naturaj nombroj <math>Mul(a,\;b)=a\times b</math> &nbsp;: : <math>Mul(x,\;0)=O^1(x)</math> ; : <math>Mul(x,\;y+1)=G(x,\;y,\;Mul(x,y))</math> ; : <math>G(x,\;y,\;z)=Sum(I_1^3(x,\;y,\;z),I_3^3(x,\;y,\;z))</math>, — t.e. <math>G=K^3(Sum,I_1^3,I_3^3)</math>,<br>kie <math>K^3</math> estas kompona operatoro. ''Primitive rekursia funkcionalo'' estas ĝeneraligo de la koncepto de primitiva rekursia funkcio en plurdimensia tipteorio. == Ĝenerala funkcio rekursia == '''Ĝenerala funkcio rekursia''', aŭ '''µ-rekursia funkcio''' estas difinita simile al primitive rekursia funkcio, sed al la du operatoroj, kompono kaj primitiva rikuro, aldoniĝas la [[µ-operatoro]] — ''minimumigo de argumento'', kiu faras el <math>(n+1)</math>-loka funkcio <math>f</math> novan <math>n</math>-lokan funkcion <math>h</math> de la unuaj <math>n</math> argumentoj <math>\vec x</math>, jene difinitan: : <math>h(\vec x) = \mu y\left[f(\vec x,y)=0\right]=z</math>  [[se kaj nur se]] por ĉiu <math>y<z</math>, <math>f(\vec x,y)</math> estas difinita kaj <math>f(\vec x,y)\ne 0</math>. (tio estas, la funkcio <math>h</math> donas la minimuman valoron de la lasta argumento de la funkcio <math>f</math>, ĉe kiu ties rezulto estas 0). Ĝeneralaj rekursiaj funkcioj eventuale estas {{J|parta funkcio}}, nedifinitaj (senrezultaj) por iuj valoroj de la argumento, ĉar la minimumiga operatoro de la argumento ne ĉiam estas donas rezulton — ekz‑e se la funkcio <math>f</math> nenie nuliĝas, ĉe neniuj ajn valoroj de la argumentoj. El la vidpunkto de la ordonema programado, la rezulto de parte rekursia funkcio povas esti ne nur nombro, sed ankaŭ escepto aŭ senfina iteraciado, respondantaj al nedifinita valoro. == Ĉiea funkcio rekursia == ''[[Ĉie difinita funkcio|Ĉiea]] rekursia funkcio'' estas ĝenerale rekursia funkcio difinita por ĉiuj valoroj de siaj argumentoj. La problemo determini, ĉu ĝenerale rekursia funkcio kun donita priskribo estas ĉiea aŭ ne, estas algoritme nedecidebla. Ekzemplo pri ĉiea rekursia funkcio kiu ne estas primitive rekursia estas la [[Akermana funkcio]]. Alia ekzemplo de ĉiea rekursia funkcio kiu ne estas primitiva rekursia estas konstruebla per la [[Kantora diagonalo]] el universala funkcio por la aro de unu-lokaj primitive rekursiaj funkcioj. == Notoj == {{Notoj}} == Referencoj == {{referencoj}} {{Projektoj|ReVo=rekursi.0afunkcio}} == Literaturo == * Hilbert D., Bernays P. “Grunlagen der Mathematik, I,” 1970. * Kleene, Stephen (1991) [1952]. Introduction to Metamathematics. Walters-Noordhoff & North-Holland. ISBN 0-7204-2103-9. * Мальцев А. И. Алгоритмы и рекурсивные функции. — М.: Наука, 1986. * Péter, Rózsa. {{cite book |author-last=Péter |author-first=Rózsa |date=1967 |title=Recursive Functions |publisher=[[Academic Press]] |edition=3d revised |language=en |isbn=978-0125526500 |url=https://archive.org/details/recursivefunctio0000drro/page/n5/mode/2up }} * Н. К. Верещагин, А. Шень. Лекции по математической логике и теории алгоритмов. — 2-е изд., исправленное. — М.: МЦНМО, 2002. — Т. 3. Вычислимые функции. * {{Tradukita|lingvo=ru |artikolo=Рекурсивная функция|revizio=152395168}} sljmsl5iqesov8tjyo4f6pg34nqrq27 0 953491 9490121 9475416 2026-10-07T20:19:23Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490121 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Eleganta pego |koloro = pink |dosiero= Celeus elegans Chestnut Woodpecker.jpg |priskribo de dosiero= | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |priskribo de dosiero2 = |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Celeus]]'' |specio = '''Eleganta pego''' ''C. elegans'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Chestnut Woodpecker ''Celeus elegans'' |volume=2016 |article-number=e.T22681331A92902296 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681331A92902296.en |access-date=4a de Februaro 2023}}</ref> |dunomo = ''Celeus elegans'' |dunomo aŭtoritato = ([[Philipp Ludwig Statius Muller|Muller]], 1776) |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Celeus elegans map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = |vikispecio = |komunejo = }} La '''Eleganta pego''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Celeus elegans'', estas birdo de la familio de [[pegedoj]] kaj unu el la 12 specioj de la genro ''[[Celeus]]''. Ĝi troviĝas en [[Trinidado]] kaj en ĉiu kontinenta lando de [[Sudameriko]] escepte tiujn de la [[Suda Konuso]].<ref name=IOC13.1>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/woodpeckers/ |title=Woodpeckers |website=IOC World Bird List |version =v 13.1 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Januaro 2023 |access-date=31a de Januaro, 2023 }}</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Eleganta pego havas jenajn ses subspeciojn:<ref name=IOC13.1/> *''C. e. hellmayri'', <small>[[Hans von Berlepsch|Berlepsch]], 1908</small> *''C. e. deltanus'', <small>[[William H. Phelps Sr.|Phelps, W.H.]] & [[William H. Phelps Jr.|Phelps, W.H. Jr.]], 1950</small> *''C. e. leotaudi'', <small>[[Carl Eduard Hellmayr|Hellmayr]], 1906</small> *''C. e. elegans'', <small>([[Philipp Ludwig Statius Müller|Müller, P.L.S.]] 1776)</small> *''C. e. citreopygius'', <small>[[Philip Sclater|Sclater, P.L.]] & [[Osbert Salvin|Salvin]], 1867</small> *''C. e. jumanus'', <small>([[Johann Baptist von Spix|Spix]], 1824)</small> Kelkaj studoj montris, ke la subspecioj ''citreopygius'' kaj ''jumanus'' estas pli proksime parencaj al la [[Blondkresta pego]] (''C. flavescens'') ol al la aliaj subspecioj de la Eleganta pego. Foje oni traktis ilin kiel unu aŭ du apartajn speciojn, kaj ilia preciza klasifiko ne estas tute solvita.<ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 30a de Januaro 2023. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 30an de Januaro, 2023</ref> Oni proponis plurajn pliajn subspeciojn kiel subdividojn de la ses jam agnoskitaj, sed oni konstatis, ke ĉiu el ili estas aŭ nedistingebla de unu el la ses, aŭ nenorma formo de unu el ili, aŭ hibrido.<ref name=CHWO-BOW>Winkler, H. kaj D. A. Christie (2020). Chestnut Woodpecker (''Celeus elegans''), version 1.0. In Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.chewoo2.01] Alirita la 4an de Februaro, 2023</ref> ==Aspekto== La Eleganta pego longas proksimume 26 ĝis 32 cm. La subspecio ''C. e. hellmayri'' pezas 138 ĝis 168 g, ''C. e. leotaudi'' pezas 93 ĝis 139 g, kaj ''C. e. jumanus'' pezas 112 ĝis 146 g. Ĉe ĉiuj subspecioj, la maskloj havas larĝan, brilruĝan areon ĉe la vangoj kaj sub la beko; inoj tute ne havas ruĝon. Ĉe la nomiga subspecio ''C. e. elegans'', plenkreskuloj de ambaŭ seksoj havas sablo-kremkolorajn frunton, kronon kaj kreston. La cetero de la kapo, inkluzive de la mentono kaj gorĝo, estas malhel-kaŝtanbruna. Ili havas malhel-ruĝec-kaŝtanbrunajn suprajn partojn kun sablo-kremkolora pugo kaj survostaj kovriloj, kaj foje malfortajn nigrajn striojn sur la dorso. Iliaj flugilplumoj estas nigrec-brunaj kun ruĝecaj strioj ĉe la bazo. Iliaj flugilkovriloj havas malgrandajn blankajn makuletojn. Iliaj vostoplumoj estas nigrecaj, kun iom da ruĝeca koloro ĉe la plej eksteraj plumoj. Iliaj subaj partoj estas malhel-kaŝtanbrunaj; foje la ventro kaj la areo ĉe la kloako estas pli helaj. Iliaj flankoj estas pli helaj, kremkolore-cinamon-flavaj, kaj ofte havas malklare pli malhelajn striojn. La beko de plenkreskulo estas ebureca ĝis flava aŭ verdec-flava, la irisoj ruĝec-brunaj ĝis ruĝaj, kaj la kruroj oliveckoloraj ĝis malhelgrizaj. Junuloj similas al plenkreskuloj, sed havas senbrilan nigrecan vizaĝon kaj pli malhelajn makuletojn sur la subaj partoj.<ref name=CHWO-BOW/> La subspecio ''C. e. hellmayri'' estas iom pli malhela ol la nomiga formo entute kaj precipe ĉe la krono; ĝiaj flugilkovriloj havas pli da makuletoj kaj la flugilplumoj pli da strioj. ''C. e. deltanus'' estas eĉ pli malhela ĉe la krono ol ''hellmayri''. La subspecio ''C. e. leotaudi'' estas pli pala kaj hela ol la nomiga formo kaj havas brunflavan kronon kaj pli flavan pugon. ''C. e. jumanus'' estas entute pli malhela ol la nomiga formo kaj la tri supre menciitaj subspecioj. Ĝia kresto estas pli mallonga, ĝiaj dorsoplumoj havas ruĝbrunajn pintojn, ĝiaj flugilkovriloj ne havas makulojn, kaj ĝiaj flugilplumoj estas pli ruĝbrunaj. ''C. e. citreopygius'', kiel ''jumanus'', havas mallongan kreston, sed estas entute pli nigra kaj havas malpli da ruĝbruno.<ref name=CHWO-BOW/> ==Distribuado kaj habitato== La subspecioj de la Eleganta pego troviĝas jene:<ref name=IOC13.1/><ref name=CHWO-BOW/> *''C. e. hellmayri'', orienta Venezuelo, Gujano, okcidenta Surinamo, kaj norda [[Roraima]] en Brazilo *''C. e. deltanus'', ŝtato [[Delta Amacuro]] de nordorienta Venezuelo *''C. e. leotaudi'', Trinidado *''C. e. elegans'', orienta Surinamo, Franca Gujano, kaj norda Brazilo norde de Amazono inter la rivero [[Branco (rivero)|Rio Branco]] kaj la ŝtato [[Amapá]] *''C. e. citreopygius'', orienta Ekvadoro kaj orienta Peruo *''C. e. jumanus'', el orienta Kolombio kaj suda Venezuelo suden tra okcidenta kaj centra Brazilo ĝis norda Bolivio La Eleganta pego loĝas en la interno kaj ĉe la randoj de kaj densaj kaj malpli densaj arbaroj. Tiuj inkluzivas arbarojn de ''terra firme'', ĉeriverajn arbarojn kaj ''[[várzea]]''-arbarojn. Ĝi ankaŭ troviĝas en [[sekundara arbaro]] kaj en [[plantejo]]j de [[kakao]] kaj aliaj kultivaĵoj. Koncerne altecon, ĝi vivas de marnivelo ĝis 1 000 m en Venezuelo, ĝis 500 m en Kolombio, ĝis 1 100 m en Peruo, kaj ĝis 700 m en Ekvadoro (kvankam tie kutime sub 500 m).<ref name=CHWO-BOW/><ref name=vanPerlo>{{cite book | last =van Perlo | first = Ber| title =A Field Guide to the Birds of Brazil | publisher =Oxford University Press | date =2009 | location =New York | page =196 | isbn =978-0-19-530155-7 }}</ref> ==Kutimaro== ===Movoj=== La Eleganta pego estas tutjara loĝanto tra sia tuta disvastiĝareo.<ref name=CHWO-BOW/> ===Manĝado=== La ĉefa nutraĵo de la Eleganta pego estas [[formiko]]j kaj [[termito]]j; ankaŭ muŝlarvoj kaj fruktoj konsistigas gravajn partojn de ĝia dieto. Ĝi serĉas manĝaĵon sola, en paroj aŭ en malgrandaj, malstriktaj grupoj, kaj ofte aliĝas al [[miksspeciaj kunmanĝantaroj]]. Ĝi serĉas manĝaĵon ĉefe inter la subarbaraĵo kaj la suba tavolo de la [[kanopeo]], kutime sur trunkegoj kaj grandaj branĉoj. Ĝi kaptas predojn kolektante ilin de arboj kaj rompante arbajn termitejojn.<ref name=CHWO-BOW/> ===Reproduktado=== La Eleganta pego reproduktiĝas en aprilo kaj majo en Trinidado kaj Franca Gujano; ĝia reprodukta sezono en Venezuelo kaj nordokcidenta Brazilo inkluzivas almenaŭ januaron kaj februaron. Ĝi elfosas nestokavaĵon en mortinta arbo aŭ stumpo. La ovokvanto estas de tri ovoj. La kovoperiodo, la tempo ĝis [[elnestiĝo]] kaj detaloj pri gepatra zorgado ne estas konataj.<ref name=CHWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Celeus-elegans |species=Eleganta pego}} ==Statuso== La [[IUCN]] klasifikis la Elegantan pegon kiel specion [[malplej zorgiga]]n. Ĝi havas tre vastan arealon, sed la grandeco de ĝia populacio ne estas konata kaj oni kredas, ke ĝi malkreskas. Neniu tuja minaco estas identigita.<ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Chestnut Woodpecker ''Celeus elegans'' |volume=2016 |article-number=e.T22681331A92902296 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681331A92902296.en |access-date=4a de Februaro 2023}}</ref> Ĝi varias de malofta ĝis tre ofta en diversaj partoj de sia arealo kaj troviĝas en pluraj protektataj areoj.<ref name=CHWO-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} *{{cite book |title=Woodpeckers of the World: A Photographic Guide |last=Gorman |first=Gerard |year=2014 |publisher=Firefly Books |isbn=978-1-77085-309-6 |page=371–372 }} *{{cite book | last = ffrench<!--this name should not be capitalized--> | first = Richard | title = A Guide to the Birds of Trinidad and Tobago | edition = 2nd | year = 1991 | publisher = Comstock Publishing | isbn = 0-8014-9792-2 }} *{{cite book | last = Hilty | first = Steven L | title = Birds of Venezuela | publisher = Christopher Helm | year = 2003 | location = London | isbn = 0-7136-6418-5 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons|Celeus elegans}} *[http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=chestnut+woodpecker&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 fotaro] {{404|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} VIREO *[http://www.geometer.org/TT2004/Photos/images/Woodpecker.jpg Photo-High Res]; [http://www.geometer.org/TT2004/index.html Article] geometer.org&ndash; (Trinidado kaj Tobago) {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] 77irm5w0ef8hsfnj7q30o9lf1la7wum 0 953876 9490295 9482095 2026-10-08T11:06:06Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490295 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Flavgorĝa pego |koloro = pink |dosiero= Yellow-throated woodpecker (Piculus flavigula).jpg |priskribo de dosiero= | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |priskribo de dosiero2 = |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Piculus]]'' |specio = '''Flavgorĝa pego''' ''P. flavigula'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Yellow-throated Woodpecker ''Piculus flavigula'' |volume=2016 |article-number=e.T22681240A92899250 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681240A92899250.en |access-date=12a de Novembro 2021}}</ref> |dunomo = ''Piculus flavigula'' |dunomo aŭtoritato = ([[Pieter Boddaert|Boddaert]], 1783) |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Piculus flavigula map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Areo de ''Piculus flavigula'' |vikispecio = |komunejo = }} La '''Flavgorĝa pego''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Piculus flavigula'', estas birdospecio de la familio de [[pegedoj]] kaj unu el la sep specioj de la genro ''[[Piculus]]''. Ĝi trovigas en [[Venezuelo]], [[Gujanoj]], [[Bolivio]], [[Brazilo]], [[Kolombio]], [[Ekvadoro]], kaj [[Peruo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/woodpeckers/ |title=Woodpeckers |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Januaro, 2023 }}</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Flavgorĝa pego estis priskribita de la franca multfakulo [[Georges-Louis Leclerc]], Grafo de Buffon, en 1780 en lia verko ''Histoire Naturelle des Oiseaux'' (Natura Historio de Birdoj), surbaze de specimeno kolektita en [[Franca Gujano]].<ref>{{ cite book | last=Buffon | first=Georges-Louis Leclerc de | author-link=Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon | year=1780 | title=Histoire Naturelle des Oiseaux | volume=13 | place=Paris | publisher=De L'Imprimerie Royale | page=56 | chapter=Le petit pic a gorge jaune | language=fr | chapter-url=https://biodiversitylibrary.org/page/42410529 }}</ref> La birdo estis ankaŭ ilustrita per mankolorigita plato gravurita de [[François-Nicolas Martinet]] en la ''Planches Enluminées D'Histoire Naturelle'', verko produktita sub la superrigardo de [[Edme-Louis Daubenton]] por akompani la tekston de Buffon.<ref>{{ cite book | last1=Buffon | first1=Georges-Louis Leclerc de | author1-link=Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon | last2=Martinet | first2=François-Nicolas | author2-link=François-Nicolas Martinet | last3=Daubenton | first3=Edme-Louis | author3-link=Edme-Louis Daubenton | last4=Daubenton | first4=Louis-Jean-Marie | author4-link=Louis-Jean-Marie Daubenton | year=1765–1783 | chapter=Pic à gorge jaune, de Cayenne | title=Planches Enluminées D'Histoire Naturelle | volume=8 | place=Paris | publisher=De L'Imprimerie Royale | at=Plate 784 | chapter-url=https://biodiversitylibrary.org/page/35218463 }}</ref> Nek la bildoteksto nek la priskribo de Buffon inkluzivis sciencan nomon, sed en 1783 la nederlanda natursciencisto [[Pieter Boddaert]] kreis la dunoman nomon ''Picus flavigula'' en sia katalogo de la ''Planches Enluminées''.<ref>{{cite book | last=Boddaert | first=Pieter | author-link=Pieter Boddaert | year=1783 | title=Table des planches enluminéez d'histoire naturelle de M. D'Aubenton: avec les denominations de M.M. de Buffon, Brisson, Edwards, Linnaeus et Latham, precedé d'une notice des principaux ouvrages zoologiques enluminés | place=Utrecht | page=49, Number 784 | url=https://biodiversitylibrary.org/page/27822669 | language=fr }}</ref> La flavgorĝa pego estas nun klasifikita en la genron ''[[Piculus]]'', kiu estis enkondukita de la germana natursciencisto [[Johann Baptist von Spix]] en 1824.<ref>{{ cite book | last=von Spix | first=Johann Baptist | author-link=Johann Baptist von Spix | year=1824 | title=Avium species novae, quas in itinere per Brasiliam annis MDCCCXVII-MDCCCXX | location=Monachii [München] | publisher=Typis Franc. Seraph. Hübschmanni | language=la | at=Index p. 3 | url=https://biodiversitylibrary.org/page/41277670 }} La ligilo estas al skanaĵo de la dua eldono publikigita en 1838–1839.</ref><!--BHL doesn't have Vol. 1 of 1st edition. Gallica has a very poor scan of the 1st edition, but it doesn't contain the index pages at the front--> La genronomo estas diminutivo de la latina vorto ''Picus'', kiu signifas "pegon". La [[specia epiteto]] ''flavigula'' kombinas la latinajn vortojn ''flavus'' (kun la signifo "flava") kaj ''gula'' (kun la signifo "gorĝo").<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages=[https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling/page/n161 161], 306 }}</ref> Oni agnoskis jenajn tri [[subspecio]]jn de la Flavgorĝa pego:<ref name=IOC12.2/> *''P. f. flavigula'' <small>([[Pieter Boddaert|Boddaert]], 1783)</small> *''P. f. magnus'' <small>([[George Kruck Cherrie|Cherrie]] & [[Elsie Naumburg|Reichenberger]], 1921)</small> *''P. f. erythropis'' <small>([[Louis Pierre Vieillot|Vieillot]], 1818)</small> La subspecio ''P. f. erythropis'' montras signifajn diferencojn pri grando kaj plumaro kompare kun la aliaj du. En la pasinteco ĝi estis konsiderata aparta specio, kaj eble denove estos klasifikita kiel tia.<ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Aspekto== La Flavgorĝa pego longas 19 ĝis 20 cm kaj pezas 44 ĝis 63 g. Maskloj kaj inoj havas la saman plumaron krom ĉe la kapo. Ĉe maskloj de la nomiga subspecio ''P. f. flavigula'', la areo de la frunto ĝis la nuko kaj la vangoj estas ruĝa; ĉe la unue menciita areo videblas nigraj bazoj de la plumoj. La cetero de la kapo, inkluzive de la mentono kaj gorĝo, estas brile orflava. La ino havas ruĝon nur ĉe la nuko, dum la cetero de la krono estas orflava kun verdaj pintoj de la plumoj; alie ĝia kapo similas al tiu de la masklo. Plenkreskuloj de la nomiga subspecio havas flavec-verdajn suprajn partojn, kiuj estas pli brilaj ĉe la ŝultroj kaj dorso. Iliaj flugilplumoj estas plejparte brun-nigraj kun cinamkoloraj makuloj ĉe la internaj markoj. Ilia vosto estas nigra kun verdetaj randoj de la plumoj. Iliaj subaj partoj estas verdaj; la brustaj plumoj havas blankecajn centrojn kaj nigrajn pintojn, dum la ventro kaj la subvostaj kovriloj aspektas striecaj aŭ skvamecaj pro nigra koloro. Ilia sufiĉe mallonga beko estas nigra kun pli hela bazo, la irisoj brunaj, kaj la kruroj malhel-verd-grizaj. Junuloj havas pli malbrilajn kaj pli verdajn suprajn partojn ol plenkreskuloj kaj flavan gorĝon, sed alie ili estas pli malhelaj ĉe la subaj partoj. Maskloj povas havi malgrandan ruĝan makulon sur la krono, dum inoj havas tute verdan kronon.<ref name=YTWO-BOW>Winkler, H. kaj D. A. Christie (2020). Yellow-throated Woodpecker (''Piculus flavigula''), versio 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.yetwoo1.01] Alirita la 27an de Januaro, 2023</ref> La subspecio ''P. f. magnus'' estas identa al la nomiga subspecio, krom ke la masklo ne havas ruĝan vangareon. ''P. f. erythropis'' signife diferencas de la aliaj du subspecioj. Ĝi estas pli malgranda. Maskloj havas pli vastan ruĝon sur la verto, kaj la ruĝo de la vangareo etendiĝas ankaŭ sub la mentonon kaj gorĝon. Inoj havas orflavajn antaŭverton, vangareon kaj gorĝon, sed kun iom da ruĝo sur la gorĝo. La subaj partoj de ambaŭ seksoj aspektas pli striecaj ol makulecaj aŭ skvamecaj.<ref name=YTWO-BOW/> ==Distribuado kaj habitato== La subspecioj de la Flavgorĝa pego troviĝas jene:<ref name=IOC12.2/><ref name=YTWO-BOW/> * ''P. f. flavigula'' ([[Pieter Boddaert|Boddaert]], 1783), plej orienta Kolombio, orienten tra suda Venezuelo kaj la [[Gujanoj]], kaj suden en nordan Brazilon * ''P. f. magnus'' ([[George Kruck Cherrie|Cherrie]] & [[Elsie Naumburg|Reichenberger]], 1921), sudorienta Kolombio suden tra orienta Ekvadoro kaj orienta Peruo ĝis norda Bolivio kaj orienten ĝis okcidenta Brazilo * ''P. f. erythropis'' ([[Louis Pierre Vieillot|Vieillot]], 1818), aparte en la ŝtato [[Pernambuko]] en orienta Brazilo kaj inter la ŝtatoj [[Bahio]] kaj [[San-Paŭlo]] en sudorienta Brazilo La Flavgorĝa pego loĝas en la interno kaj ĉe la randoj de maturaj arbaroj de ''terra firme'' kaj ''[[várzea]]''. La subspecio ''P. f. erythropis'' troviĝas ĉefe en pli sekaj vivejoj de ''[[caatinga]]''. Temas pri specio de malaltaj teroj, kies vivejo etendiĝas de marnivelo en Gujanoj kaj Brazilo ĝis alteco de 300 m en Ekvadoro kaj 500 m en Peruo.<ref name=YTWO-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La flavgorĝa pego estas tutjara loĝanto tra sia tuta disvastiĝareo.<ref name=YTWO-BOW/> ===Manĝado=== La Flavgorĝa pego serĉas manĝaĵon de la mezaj tavoloj de la arbaro ĝis la kanopeo, ĉu sola, ĉu en paroj, ĉu kiel parto de [[miksspecia kunmanĝantaro]]. Ĝi vigle serĉas manĝaĵon per bekado, martelado kaj forŝirado de ŝelo; malpli ofte ĝi esploras per enmeto de la beko. Ĝia dieto ne estas detale studita, sed oni scias, ke ĝi inkluzivas [[formiko]]jn.<ref name=YTWO-BOW/> ===Reproduktado=== La [[reprodukta sezono]] de la Flavgorĝa pego varias laŭ la geografia loko: ĝi inkluzivas novembron en Kolombio kaj Venezuelo, la periodon de majo ĝis julio en la Gujanoj, kaj tiun de aŭgusto ĝis decembro en la regiono etendiĝanta de brazila Amazonio ĝis Bolivio. Ĝi elfosas nestokavaĵon, kutime en branĉo aŭ trunko-stumpo sufiĉe proksime al la grundo, kaj malofte tiom alte kiom ĝis 15 metrojn. La nombro de ovoj en la nesto, la kovoperiodo, la tempo ĝis la [[elnestiĝo]] de la idoj kaj la detaloj pri la gepatra zorgado ne estas konataj.<ref name=YTWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Piculus-flavigula |species=Flavgorĝa pego}} ==Statuso== La [[IUCN]] klasifikis la Flavgorĝan pegon kiel specion "[[malplej zorgiga]]n". Ĝi havas tre vastan arealon, sed la grandeco de ĝia populacio ne estas konata kaj oni kredas, ke ĝi malkreskas. Neniu tuja minaco estas identigita.<ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Yellow-throated Woodpecker ''Piculus flavigula'' |volume=2016 |article-number=e.T22681240A92899250 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681240A92899250.en |access-date=12a de Novembro 2021}}</ref> Ĝi estas konsiderata sufiĉe ofta, krom en Ekvadoro kaj Peruo, kie ĝi estas taksata malofta aŭ malofte trovebla. Ĝi troviĝas en protektitaj areoj en pluraj landoj.<ref name=YTWO-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} *{{cite book |title=Woodpeckers of the World: A Photographic Guide |last=Gorman |first=Gerard |year=2014 |publisher=Firefly Books |isbn=978-1-77085-309-6 |page=371–372 }} *{{cite book|author1=Winkler, Hans |author2=Christie, David A. |title=Woodpeckers|publisher=A C Black|date=2010|pages=336–37|isbn= 978-1-4081-3503-7|url=https://books.google.com/books?id=L0BC8yKIlW8C&pg=PA336}} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons|Piculus flavigula}} *[https://web.archive.org/web/20160303201759/http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=yellow-throated+woodpecker&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 fotaro] VIREO {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Venezuelo]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] mstfuvmlvke01y1cm4n2eo3o3h7patg 0 953981 9490258 9483588 2026-10-08T09:37:33Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9490258 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} La '''Festivalo Surja''' ({{L-ta|சூர்யா விழா}}, {{L-en|Soorya Festival}}) estas unu el la plej grandaj artaj festivaloj de la mondo, kiu en 2017 daŭris 111 tagojn kaj prezentis 2 000 artistojn el la tuta [[Barato]].<ref>{{cite news|title=Festival schedule|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/festival-schedule/article19718767.ece|accessdate=12 December 2017|agency=The Hindu|date=20 September 2017}}</ref><ref>{{cite web|title=Soorya Festival|url=https://www.keralatourism.org/kerala-article/soorya-festival/139|website=Kerala Tourism|accessdate=12 December 2017}}</ref><ref name="sooryafest2">{{cite news|title=Soorya festival set to begin today|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/Soorya-festival-set-to-begin-today/article14991116.ece|accessdate=12 December 2017|agency=The Hindu|date=1 November 2016}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20191213035817/https://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/Soorya-festival-set-to-begin-today/article14991116.ece |date=2019-12-13 }}</ref> Ĝi estas la plej granda arta kaj kultura evento en [[Keralo]].<ref name="sooryafest2" /><ref>{{cite news|title=111-day Surya festival begins today|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/thiruvananthapuram/111-day-surya-festival-begins-today/articleshow/60770870.cms|accessdate=12 December 2017|agency=Times of India|date=20 September 2017}}</ref> La Soorya Festivalo prezentas diversajn artajn formojn kaj eventojn, inkluzive de filmfestivaloj, teatraj festivaloj, danco, muziko, pentraĵo kaj fotografiaj ekspozicioj.<ref name="sooryafest2" /> Establita en 1977, ĝi okazas ĉiujare en la urbo [[Tiruvanantapuramo]] en la [[Barataj ŝtatoj|barata ŝtato]] [[Keralo]], en la monatoj septembro ĝis januaro. <ref>{{cite web|title=Programme Schedule|url=http://sooryaindia.com/sooryanew/programme-schedule/|website=Soorya Festival|accessdate=12 December 2017}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Festivaloj en Barato]] [[Kategorio:Kulturo de Barato]] bhszihj648etuzhukrp6cst53qywnri 0 954337 9489932 9489916 2026-10-07T12:58:43Z Baba79 118684 /* Kuirarto */ 9489932 wikitext text/x-wiki La '''Ukraina Kulturo''' estas miksaĵo de materiaj kaj spiritaj valoroj de la [[Ukrainoj|ukraina popolo]], kiu formiĝis tra ĝia [[Historio de Ukrainio|historio]]. Intermite sendependa, la lando kaj ĝia popolo evoluigis sian propran apartan kulturon, kaj multaj verkistoj kontribuis al la literatura historio de la lando, kiel ekzemple [[Ivan Kotlarevskij]], [[Taras Ŝevĉenko]] kaj [[Ivan Franko]]. La ukraina kulturo spertis signifan revigliĝon ekde la [[Referendumo pri sendependeco de Ukrainio|sendependeco]] en 1991. Tradicia popola arto, [[brodado]] kaj popola arkitekturo estas esencaj por la ukraina kulturo, kies elementoj ofte estis determinitaj de la disponeblaj rimedoj tiutempe. La forta tradicio de la lando pri popola arto kaj brodado daŭras ĝis hodiaŭ, kaj ukraina brodado ofte estas konsiderata aparta arta formo. Ukrainaj kutimoj estas forte influitaj de la [[Ortodoksa Eklezio]] kaj tradicioj devenantaj de [[slava mitologio]].Ukraina kulturo devis venki multajn obstaklojn por pluvivi kaj konservi sian originalecon, ĉar fremdaj potencoj kaj imperioj, kiuj en la pasinteco regis la landon kaj ĝian popolon, ofte efektivigis politikojn celantajn asimili la ukrainan loĝantaron en sian propran, kaj ankaŭ provis ekstermi kaj forigi elementojn de la kulturo. Ekzemple, la politiko de [[rusigo]] kreis signifajn obstaklojn por la evoluo de la kulturo<ref name= conversation />. ==Historio == [[Dosiero:Pektoral111.JPG|eta|Skita pektoralo el la 4-a jarcento b.K.]] La plej fruaj spuroj de kulturaj artefaktoj en la regiono, kiu nun estas Ukrainio, troveblas ĉe ornamitaj [[Mamuto|mamutaj]] dentegoj el la epoko de la [[Neandertaluloj]]<ref>Kurkov, Andrey, eld. (2022). ''Treasures of Ukraine: A Nation's Cultural Heritage''. Londono: Thames and Hudson. ISBN 978-0-500-02603-8, p.24.</ref>. Poste, nomadaj triboj de la sudaj teroj en la 4-a jarcento a.K., kiel la [[Skitoj]], kreis fajne prilaboritajn orajn ornamaĵojn, ekzemple la pektoralon trovitan en la tumulo Tovsta Mohila<ref>Kurkov, Andrey, eld. (2022). ''Treasures of Ukraine: A Nation's Cultural Heritage''. Londono: Thames and Hudson. ISBN 978-0-500-02603-8, p.25.</ref>. Ofte estas supozata, ke la moderna ukraina kulturo formiĝis kiel posteulo de la antikva ŝtato [[Kieva Regno|Kieva Rusjo]] (kun centro en Kijivo) kaj de la [[Regno de Galicio-Volinio]]; kiujn ukrainoj konsideras ambaŭ siajn historiajn praulojn<ref>"[https://www.britannica.com/place/Galicia-historical-region-Eastern-Europe Galicia]". Britannica. </ref><ref>"[https://www.britannica.com/place/Volhynia Volhynia]". Britannica. </ref>. Ukrainaj kutimoj estas forte influitaj de la [[Ukraina Grek-Katolika Eklezio]], la [[Rutena grek-katolika eklezio]] kaj la [[Ortodoksa kristanismo|Ortodoksa Eklezio]]<ref>"[https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country%20231%202.asp Orthodox Christians]" ([https://web.archive.org/web/20100411090638/https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country%20231%202.asp arkivo]). ARDA. </ref>, kaj ankaŭ de tradicioj el la [[slava mitologio]]<ref>"[https://www.britannica.com/topic/Slavic-religion Britannica]". Slavic religion.</ref>. Antaŭ la epoko de [[Sovetunio]], ukraina kulturo ricevis fortajn influojn de aliaj orientslavaj kulturoj, kiel ekzemple la [[Rusia kulturo|rusa]] kaj la [[belorusa kulturo|belorusa]]<ref name= conversation >"[https://theconversation.com/how-russian-is-ukraine-clue-not-as-much-as-vladimir-putin-insists-173758 How Russian is Ukraine?]". The Conversation. 14-a de Januaro 2022.</ref>. Dum ĝi progresas al moderneco, Ukrainio restas tre tradicia lando, kie la observado de certaj kutimoj kaj praktikoj ludas centran rolon en la kulturo. Multaj gravaj ukrainaj festoj kaj eventoj baziĝas sur la malnova [[Julia kalendaro]] kaj tial diferencas de siaj ekvivalentoj en la [[Gregoria kalendaro]]<ref>"[https://euromaidanpress.com/2016/12/25/why-does-ukraine-celebrate-christmas-on-january-7-not-december-25/ Christmas on January 7]". Euromaidan Press. 24-a de Decembro 2016. </ref>. Inter ili estas [[Kristnasko]] kaj la silvestra vespero; ambaŭ estas tre gravaj en la ukraina kulturo<ref>Sibirtseva, Maria (17-a de Julio 2018). "[https://theculturetrip.com/europe/ukraine/articles/11-things-you-should-know-about-ukrainian-culture/ 11 Things You Should Know About Ukrainian Culture] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190228192436/https://theculturetrip.com/europe/ukraine/articles/11-things-you-should-know-about-ukrainian-culture/ |date=2019-02-28 }}". Culture Trip.</ref>. Dum la [[Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio ekde 2022|invado de Ukrainio fare de Rusio]], damaĝiĝis 1 945 objektoj de kultura infrastrukturo, laŭ la [[Ministerio pri Kulturo de Ukrainio|ukraina Ministerio pri Kulturo]]. Inter la [[Ukrainia kultura heredaĵo dum la rusia invado de Ukrainio|kulturaj institucioj damaĝitaj aŭ detruitaj]] fare de rusiaj atakoj estas kulturaj centroj, bibliotekoj, muzeoj, galerioj, teatrejoj, zoologiaj ĝardenoj kaj artedukaj institucioj. Oni taksas, ke la rekonstruo de la damaĝitaj lokoj povus daŭri proksimume 10 jarojn<ref>"[https://www.pravda.com.ua/eng/news/2024/03/7/7445420/ Russians damage 1,946 cultural landmarks in two years of full-scale war against Ukraine]". Ukrainska Pravda.</ref>. == Folkloro en Ukrainio == [[Dosiero:Ukrainian girl by Nikolay Rachkov (2nd half 19 c., Chernigov museum).jpg|eta|"Juna ukraina virino.", de Nikolaj Jefimoviĉ Rachkov (1825-1895). Dua duono de la 19-a jarcento. Oleo sur tolo, 55,5 x 41,5 cm. Ĉernihiva Regiona Historia Muzeo.]] Ukraina folkloro estas la popola tradiciaro, kiu evoluis en [[Ukrainio]] kaj inter etnaj [[ukrainoj]]. Ĝi inkluzivas vestadojn, kantojn, fabelojn, dancojn, kredojn ktp. La plej fruaj ekzemploj de folkloro trovitaj en Ukrainio apartenas al la tutslava folklora tavolo, kiu devenas de la antikva [[slava mitologio]] de la [[orientaj slavoj]]. Iom post iom, ukrainoj evoluigis tavolon de sia propra, aparta popolkulturo<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-30119/Ukraine Ukraine Cultural life] Encyclopædia Britannica.</ref>. Folkloro servis kiel grava ilo por difini kaj konservi kulturan apartecon en Ukrainio fronte al fortaj asimilaj premoj el najbaraj landoj<ref>[https://encarta.msn.com/encyclopedia%20761573617%203%2018/ukraine.html Ukraine] {{404|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [https://web.archive.org/web/20090809144215/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573617_3____18/Ukraine.html#s18 ARKIVO]). Encarta Encyclopedia.</ref>. Ukrainaj popolaj kutimoj havas multajn tavolojn, difinitajn de la epoko, en kiu tiu aspekto evoluis, kaj de la regiono, kie ĝi estis praktikata. La plej malsupra kaj malnova nivelo estas la tutslava tavolo de popolkulturo, kiu enhavas multajn elementojn komunajn al la slavaj popoloj ĝenerale. Super ĝi troviĝas elementoj komunaj al la orientaj slavoj, kaj pli supre estas elementoj troveblaj nur en Ukrainio mem. La tavolo super tio entenas kulturajn kaj folklorajn elementojn, kiuj difinas la diversajn mikrogrupojn de la ukraina etno, kiel ekzemple la [[Bojkoj|bojkoj]], [[kozakoj]], [[huculoj]], [[Lemkoj|lemkoj]], [[Liŝakoj|liŝakoj]], [[Podolianoj|podolianoj]] kaj [[rusenoj]]. Inter la tradiciaj vestaĵoj estas la ikoneca brodita ĉemizo aŭ bluzo, la ''viŝivanka''<ref>"[http://unknownukraine.com/ukrainian-vyshyvanka/ Ukrainian Vyshyvanka] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150224052204/http://unknownukraine.com/ukrainian-vyshyvanka/ |date=2015-02-24 }}". Unknown Ukraine. 17-a de Januaro 2012.</ref>, kiu estas la plej rekonebla parto de la ukraina nacia kostumo, kaj eĉ havas sian propran publikan feston en majo. Ĉe viroj, la tradicia vestaro ankaŭ inkluzivas ''koĵuh'', ''kontuŝ'', ''ĵupan'' kaj ''ŝarovari''. Ĉe virinoj, la tradicia vestaro inkluzivas ''koĵuŝanka'', ''oĉipok'' por edziĝintaj virinoj, kaj ukrainan kronon por fraŭlaj ​​knabinoj. La vestaĵoj estas kreataj per ellaborita struktura dezajno, komplikaj teksoteknikoj, ampleksa brodado. La [[ukraina florkrono]] estas speco de krono, kiun en la tradicia ukraina kulturo portas knabinoj kaj junaj fraŭlinoj. La krono povas esti parto de tradicio devenanta de orient-slavaj kutimoj, kiuj antaŭas la kristanigon de [[Kieva Regno]]. La florkrono restas parto de la ukraina nacia vestaro; oni portas ĝin dum festaj okazoj kaj sanktaj tagoj, kaj – ekde la [[Eŭromajdano|ukraina revolucio de 2014]] – ĉiam pli ofte en la ĉiutaga vivo kiel parton de pli vasta kultura reviviĝo. == Kuirarto == [[Dosiero:Полтавські галушки.jpg|eta|[[Poltava provinco|Poltavaj]] [[Haluŝkoj|haluŝko]]j, tradicia ukraina plado menciita en pluraj verkoj de klasika literaturo el la malfrua 18-a kaj la 19-a jarcentoj.]] Ukraina kuirarto estas forte influata de la [[ĉernozjomo]], el kiu devenas ĝiaj ingrediencoj, kaj ofte implikas multajn komponantojn<ref>"[http://www.foodbycountry.com/Spain-to-Zimbabwe-Cumulative-Index/Ukraine.html Food in Ukraine – Ukrainian Food, Ukrainian Cuisine – traditional, popular, dishes, recipe, diet, history, common, meals, staple]". www.foodbycountry.com.</ref>. Tradiciaj ukrainaj pladoj ofte spertas kompleksan varmigan procezon – ''"unue ili estas frititaj aŭ boligitaj, kaj poste stufitaj aŭ bakitaj. Tio estas la plej karakteriza trajto de ukraina kuirarto"''<ref>"[https://ukrainetrek.com/about-ukraine-cuisine Ukrainian National Food and Cuisine]". ukrainetrek.com.</ref>. La [[nacia plado]] de Ukrainio estas ruĝa [[barĉo]], fama bet-supo, el kiu ekzistas multaj variaĵoj. Tamen, [[varenikoj]] (boligitaj pastbuloj similaj al [[Pirogo (kulinario)|pirogoj]]) kaj speco de [[Brasika rulaĵo|brasika rulaĵo]] konata kiel ''holubci'' ankaŭ estas naciaj favoratoj, kaj estas oftaj manĝaĵoj en tradiciaj ukrainaj restoracioj.[3] Tiuj pladoj montras la regionajn similecojn ene de orient-eŭropa kuirarto. La kuirarto emfazas precipe la gravecon de tritiko, kaj de grenoj ĝenerale, ĉar la lando ofte estas nomata "la grenejo de Eŭropo". La plimulto de ukrainaj pladoj devenas de antikvaj kamparanaj manĝaĵoj bazitaj sur abundaj gren-rimedoj kiel [[sekalo]], kaj ankaŭ sur bazaj legomoj kiel [[Terpomo|terpomoj]], [[Brasiko|brasikoj]], [[fungoj]] kaj [[Beto|betoj]]. Ukrainaj pladoj kombinas tradiciajn slavajn teknikojn kun aliaj eŭropaj teknikoj, kio estas rezulto de jaroj da fremda regado kaj influo. Ĉar ekzistas signifa ukraina diasporo dum pluraj jarcentoj (ekzemple, pli ol miliono da [[kanadanoj]] havas ukrainan devenon), la kuirarto estas reprezentata en eŭropaj landoj kaj en pli malproksimaj regionoj, precipe en [[Argentino]], [[Brazilo]] kaj [[Usono]]. Dum la periodo de [[Sovetunio|sovetia regado]], ukraina kuirarto spertis signifan normigon, kaj la manko de konsumvaroj kondukis al la perdo de multaj aŭtentaj receptoj aŭ al ilia anstataŭigo per simpligitaj variantoj. La sovetia periodo ankaŭ vidis la enkondukon de multaj pladoj el aliaj kuirartoj en la dieton de ukrainoj. Post la sendependiĝo de Ukrainio, la evoluo de merkata ekonomio kondukis al la apero de novaj tendencoj en la kuirpraktikoj de la lando, kiel ekzemple la disvastiĝo de industrie produktitaj pretaj manĝaĵoj kaj la evoluo de la restoracia sektoro. Moderna ukraina kuirarto karakteriziĝas per la adopto de novaj teknikoj kaj ingrediencoj, sed samtempe konservas multajn aŭtentajn elementojn. == Literaturo == Ukraina literaturo plejparte evoluis sub fremda regado super ukrainaj teritorioj, ĉefe fare de la [[Sovetunio]], la [[Rusia Imperio|Rusa Imperio]], [[Pola-Litova Unio]], [[Pollando]], la [[Reĝlando Rumanio]], [[Aŭstrio-Hungario]] kaj la [[Otomana Imperio]]. La originoj de ukraina literaturo enradikiĝas en la [[Kieva Regno]], kiam kronikoj kaj epopea poezio de [[Rusja lingvo|Rusjo]] estis verkitaj en la [[malnovslava lingvo]] kaj [[slavono]]. Tiutempe aperis ankaŭ buŝaj popolrakontoj. La malnovslava lingvo estis uzata ĉefe en skribaj dokumentoj, sed la komuna parola lingvo en la koncernaj teritorioj estis la [[rusja lingvo]], kiu poste disiĝis en la [[Ukraina lingvo|ukrainan]], [[Rusa lingvo|rusan]] kaj [[Belorusa lingvo|belorusan]] lingvojn. Ukraina kulturo prosperis sub la regado de ukrainaj kozakoj, kvankam ilia ŝtato fine disiĝis en orientan kaj okcidentan partojn regatajn de diversaj najbaroj. Ekde la 19-a jarcento, ukrainaj literaturaj verkoj komencis esti verkitaj en parollingva formo. Oni publikigis poemojn, romanojn, teatraĵojn kaj aliajn verkojn. Sekve de tiu tendenco, ukrainaj naciismaj kaj sendependismaj movadoj komencis kreski. Tamen, la Rusa Imperio kaj la posta Sovetunio ofte subpremis kaj limigis la uzon de la ukraina lingvo, esprimmanierojn kaj literaturajn temojn. Multaj ukrainaj verkistoj tial kontribuis al la [[ruslingva literaturo]]. Ofte estas hipotezata, ke la ekesto de ukraina literaturo estis iniciatita per la publikigo de la vaste sukcesa poemo ''Eneida'' de [[Ivan Kotlarevskij]] en 1798; ĝi estas unu el la unuaj ekzemploj de presita literatura verko verkita en la moderna ukraina lingvo. Pro la rolo de Kotlarevskij kiel iniciatinto de ukraina literaturo, literaturaj kritikistoj ofte nomas lin "la patro de ukraina literaturo"<ref>[https://books.google.com/books?id=LbeKDwAAQBAJ Parody and Burlesque] // Hardie, Philip. The Last Trojan Hero: A Cultural History of Virgil's Aeneid. London: Bloomsbury Publishing. 2014. 264 p: 187</ref>. Modernan ukrainan prozon iniciatis la romano ''Marusja'' (1834) de [[Hrihorij Kvitka-Osnovjanenko]]<ref>[https://web.archive.org/web/20191005014115/https://www.britannica.com/art/Ukrainian-literature Ukrainian literature] // Encyclopædia Britannica</ref>. Nuntempa ukraina literaturo rilatas al la periodo post la [[Perestrojko]] kaj la fondo de la grupo Bu-Ba-Bu. Ekde la fino de la 1980-aj jaroj, kaj precipe post la [[Referendumo pri sendependeco de Ukrainio|sendependiĝo de Ukrainio]] (1991) kaj la malapero de la sovetia cenzuro, aperis tuta generacio de verkistoj: Sofia Majdanska, [[Ihor Kalinec]], Mojsej Fiŝbejn, [[Jurij Andruĥoviĉ]], [[Serhij Ĵadan]], [[Oksana Zabuĵko]], Oleksandr Irvanec, Jurij Izdrik, [[Maria Matios]], [[Igor Pavljuk]] kaj multaj aliaj. Multaj el ili estas konsiderataj "[[Postmodernismo|postmodernistoj]]". == Muziko == {{Ĉefartikolo|Muziko de Ukrainio}} Ukraina muziko ampleksas ĉiujn muzikajn ĝenrojn kaj repertuarojn de la ukraina kulturo. La muziko de Ukrainio ampleksas diversajn kaj multnombrajn komponantojn de okcident- kaj orient-eŭropa muziko. Ĝi enhavas indiĝenajn slavajn kaj kristanajn elementojn. Aldone al [[tradicia muziko]], ĉefe religia aŭ recitativa, [[klasika muziko]] aperis en la 18-a jarcento, kun komponistoj kiel [[Maksimo Berezovskij]], [[Dmitrij Bortnianskij]], [[Mikolao Lisenko]] kaj [[Mikolao Leontoviĉ]]. En la dua duono de la 20-a jarcento, Ukrainio ankaŭ malfermiĝis al nuntempaj tendencoj, precipe [[Rok-muziko|roko]]. Pluraj ukrainiaj minoritataj grupoj havas siajn proprajn muzikajn tradiciojn. == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Kulturo de Ukrainio| ]] 34joxy3mmj4y528i070fk5jdkf7y7n9 9489948 9489932 2026-10-07T13:53:29Z Baba79 118684 /* Literaturo */ 9489948 wikitext text/x-wiki La '''Ukraina Kulturo''' estas miksaĵo de materiaj kaj spiritaj valoroj de la [[Ukrainoj|ukraina popolo]], kiu formiĝis tra ĝia [[Historio de Ukrainio|historio]]. Intermite sendependa, la lando kaj ĝia popolo evoluigis sian propran apartan kulturon, kaj multaj verkistoj kontribuis al la literatura historio de la lando, kiel ekzemple [[Ivan Kotlarevskij]], [[Taras Ŝevĉenko]] kaj [[Ivan Franko]]. La ukraina kulturo spertis signifan revigliĝon ekde la [[Referendumo pri sendependeco de Ukrainio|sendependeco]] en 1991. Tradicia popola arto, [[brodado]] kaj popola arkitekturo estas esencaj por la ukraina kulturo, kies elementoj ofte estis determinitaj de la disponeblaj rimedoj tiutempe. La forta tradicio de la lando pri popola arto kaj brodado daŭras ĝis hodiaŭ, kaj ukraina brodado ofte estas konsiderata aparta arta formo. Ukrainaj kutimoj estas forte influitaj de la [[Ortodoksa Eklezio]] kaj tradicioj devenantaj de [[slava mitologio]].Ukraina kulturo devis venki multajn obstaklojn por pluvivi kaj konservi sian originalecon, ĉar fremdaj potencoj kaj imperioj, kiuj en la pasinteco regis la landon kaj ĝian popolon, ofte efektivigis politikojn celantajn asimili la ukrainan loĝantaron en sian propran, kaj ankaŭ provis ekstermi kaj forigi elementojn de la kulturo. Ekzemple, la politiko de [[rusigo]] kreis signifajn obstaklojn por la evoluo de la kulturo<ref name= conversation />. ==Historio == [[Dosiero:Pektoral111.JPG|eta|Skita pektoralo el la 4-a jarcento b.K.]] La plej fruaj spuroj de kulturaj artefaktoj en la regiono, kiu nun estas Ukrainio, troveblas ĉe ornamitaj [[Mamuto|mamutaj]] dentegoj el la epoko de la [[Neandertaluloj]]<ref>Kurkov, Andrey, eld. (2022). ''Treasures of Ukraine: A Nation's Cultural Heritage''. Londono: Thames and Hudson. ISBN 978-0-500-02603-8, p.24.</ref>. Poste, nomadaj triboj de la sudaj teroj en la 4-a jarcento a.K., kiel la [[Skitoj]], kreis fajne prilaboritajn orajn ornamaĵojn, ekzemple la pektoralon trovitan en la tumulo Tovsta Mohila<ref>Kurkov, Andrey, eld. (2022). ''Treasures of Ukraine: A Nation's Cultural Heritage''. Londono: Thames and Hudson. ISBN 978-0-500-02603-8, p.25.</ref>. Ofte estas supozata, ke la moderna ukraina kulturo formiĝis kiel posteulo de la antikva ŝtato [[Kieva Regno|Kieva Rusjo]] (kun centro en Kijivo) kaj de la [[Regno de Galicio-Volinio]]; kiujn ukrainoj konsideras ambaŭ siajn historiajn praulojn<ref>"[https://www.britannica.com/place/Galicia-historical-region-Eastern-Europe Galicia]". Britannica. </ref><ref>"[https://www.britannica.com/place/Volhynia Volhynia]". Britannica. </ref>. Ukrainaj kutimoj estas forte influitaj de la [[Ukraina Grek-Katolika Eklezio]], la [[Rutena grek-katolika eklezio]] kaj la [[Ortodoksa kristanismo|Ortodoksa Eklezio]]<ref>"[https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country%20231%202.asp Orthodox Christians]" ([https://web.archive.org/web/20100411090638/https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country%20231%202.asp arkivo]). ARDA. </ref>, kaj ankaŭ de tradicioj el la [[slava mitologio]]<ref>"[https://www.britannica.com/topic/Slavic-religion Britannica]". Slavic religion.</ref>. Antaŭ la epoko de [[Sovetunio]], ukraina kulturo ricevis fortajn influojn de aliaj orientslavaj kulturoj, kiel ekzemple la [[Rusia kulturo|rusa]] kaj la [[belorusa kulturo|belorusa]]<ref name= conversation >"[https://theconversation.com/how-russian-is-ukraine-clue-not-as-much-as-vladimir-putin-insists-173758 How Russian is Ukraine?]". The Conversation. 14-a de Januaro 2022.</ref>. Dum ĝi progresas al moderneco, Ukrainio restas tre tradicia lando, kie la observado de certaj kutimoj kaj praktikoj ludas centran rolon en la kulturo. Multaj gravaj ukrainaj festoj kaj eventoj baziĝas sur la malnova [[Julia kalendaro]] kaj tial diferencas de siaj ekvivalentoj en la [[Gregoria kalendaro]]<ref>"[https://euromaidanpress.com/2016/12/25/why-does-ukraine-celebrate-christmas-on-january-7-not-december-25/ Christmas on January 7]". Euromaidan Press. 24-a de Decembro 2016. </ref>. Inter ili estas [[Kristnasko]] kaj la silvestra vespero; ambaŭ estas tre gravaj en la ukraina kulturo<ref>Sibirtseva, Maria (17-a de Julio 2018). "[https://theculturetrip.com/europe/ukraine/articles/11-things-you-should-know-about-ukrainian-culture/ 11 Things You Should Know About Ukrainian Culture] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190228192436/https://theculturetrip.com/europe/ukraine/articles/11-things-you-should-know-about-ukrainian-culture/ |date=2019-02-28 }}". Culture Trip.</ref>. Dum la [[Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio ekde 2022|invado de Ukrainio fare de Rusio]], damaĝiĝis 1 945 objektoj de kultura infrastrukturo, laŭ la [[Ministerio pri Kulturo de Ukrainio|ukraina Ministerio pri Kulturo]]. Inter la [[Ukrainia kultura heredaĵo dum la rusia invado de Ukrainio|kulturaj institucioj damaĝitaj aŭ detruitaj]] fare de rusiaj atakoj estas kulturaj centroj, bibliotekoj, muzeoj, galerioj, teatrejoj, zoologiaj ĝardenoj kaj artedukaj institucioj. Oni taksas, ke la rekonstruo de la damaĝitaj lokoj povus daŭri proksimume 10 jarojn<ref>"[https://www.pravda.com.ua/eng/news/2024/03/7/7445420/ Russians damage 1,946 cultural landmarks in two years of full-scale war against Ukraine]". Ukrainska Pravda.</ref>. == Folkloro en Ukrainio == [[Dosiero:Ukrainian girl by Nikolay Rachkov (2nd half 19 c., Chernigov museum).jpg|eta|"Juna ukraina virino.", de Nikolaj Jefimoviĉ Rachkov (1825-1895). Dua duono de la 19-a jarcento. Oleo sur tolo, 55,5 x 41,5 cm. Ĉernihiva Regiona Historia Muzeo.]] Ukraina folkloro estas la popola tradiciaro, kiu evoluis en [[Ukrainio]] kaj inter etnaj [[ukrainoj]]. Ĝi inkluzivas vestadojn, kantojn, fabelojn, dancojn, kredojn ktp. La plej fruaj ekzemploj de folkloro trovitaj en Ukrainio apartenas al la tutslava folklora tavolo, kiu devenas de la antikva [[slava mitologio]] de la [[orientaj slavoj]]. Iom post iom, ukrainoj evoluigis tavolon de sia propra, aparta popolkulturo<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-30119/Ukraine Ukraine Cultural life] Encyclopædia Britannica.</ref>. Folkloro servis kiel grava ilo por difini kaj konservi kulturan apartecon en Ukrainio fronte al fortaj asimilaj premoj el najbaraj landoj<ref>[https://encarta.msn.com/encyclopedia%20761573617%203%2018/ukraine.html Ukraine] {{404|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [https://web.archive.org/web/20090809144215/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573617_3____18/Ukraine.html#s18 ARKIVO]). Encarta Encyclopedia.</ref>. Ukrainaj popolaj kutimoj havas multajn tavolojn, difinitajn de la epoko, en kiu tiu aspekto evoluis, kaj de la regiono, kie ĝi estis praktikata. La plej malsupra kaj malnova nivelo estas la tutslava tavolo de popolkulturo, kiu enhavas multajn elementojn komunajn al la slavaj popoloj ĝenerale. Super ĝi troviĝas elementoj komunaj al la orientaj slavoj, kaj pli supre estas elementoj troveblaj nur en Ukrainio mem. La tavolo super tio entenas kulturajn kaj folklorajn elementojn, kiuj difinas la diversajn mikrogrupojn de la ukraina etno, kiel ekzemple la [[Bojkoj|bojkoj]], [[kozakoj]], [[huculoj]], [[Lemkoj|lemkoj]], [[Liŝakoj|liŝakoj]], [[Podolianoj|podolianoj]] kaj [[rusenoj]]. Inter la tradiciaj vestaĵoj estas la ikoneca brodita ĉemizo aŭ bluzo, la ''viŝivanka''<ref>"[http://unknownukraine.com/ukrainian-vyshyvanka/ Ukrainian Vyshyvanka] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150224052204/http://unknownukraine.com/ukrainian-vyshyvanka/ |date=2015-02-24 }}". Unknown Ukraine. 17-a de Januaro 2012.</ref>, kiu estas la plej rekonebla parto de la ukraina nacia kostumo, kaj eĉ havas sian propran publikan feston en majo. Ĉe viroj, la tradicia vestaro ankaŭ inkluzivas ''koĵuh'', ''kontuŝ'', ''ĵupan'' kaj ''ŝarovari''. Ĉe virinoj, la tradicia vestaro inkluzivas ''koĵuŝanka'', ''oĉipok'' por edziĝintaj virinoj, kaj ukrainan kronon por fraŭlaj ​​knabinoj. La vestaĵoj estas kreataj per ellaborita struktura dezajno, komplikaj teksoteknikoj, ampleksa brodado. La [[ukraina florkrono]] estas speco de krono, kiun en la tradicia ukraina kulturo portas knabinoj kaj junaj fraŭlinoj. La krono povas esti parto de tradicio devenanta de orient-slavaj kutimoj, kiuj antaŭas la kristanigon de [[Kieva Regno]]. La florkrono restas parto de la ukraina nacia vestaro; oni portas ĝin dum festaj okazoj kaj sanktaj tagoj, kaj – ekde la [[Eŭromajdano|ukraina revolucio de 2014]] – ĉiam pli ofte en la ĉiutaga vivo kiel parton de pli vasta kultura reviviĝo. == Kuirarto == [[Dosiero:Полтавські галушки.jpg|eta|[[Poltava provinco|Poltavaj]] [[Haluŝkoj|haluŝko]]j, tradicia ukraina plado menciita en pluraj verkoj de klasika literaturo el la malfrua 18-a kaj la 19-a jarcentoj.]] Ukraina kuirarto estas forte influata de la [[ĉernozjomo]], el kiu devenas ĝiaj ingrediencoj, kaj ofte implikas multajn komponantojn<ref>"[http://www.foodbycountry.com/Spain-to-Zimbabwe-Cumulative-Index/Ukraine.html Food in Ukraine – Ukrainian Food, Ukrainian Cuisine – traditional, popular, dishes, recipe, diet, history, common, meals, staple]". www.foodbycountry.com.</ref>. Tradiciaj ukrainaj pladoj ofte spertas kompleksan varmigan procezon – ''"unue ili estas frititaj aŭ boligitaj, kaj poste stufitaj aŭ bakitaj. Tio estas la plej karakteriza trajto de ukraina kuirarto"''<ref>"[https://ukrainetrek.com/about-ukraine-cuisine Ukrainian National Food and Cuisine]". ukrainetrek.com.</ref>. La [[nacia plado]] de Ukrainio estas ruĝa [[barĉo]], fama bet-supo, el kiu ekzistas multaj variaĵoj. Tamen, [[varenikoj]] (boligitaj pastbuloj similaj al [[Pirogo (kulinario)|pirogoj]]) kaj speco de [[Brasika rulaĵo|brasika rulaĵo]] konata kiel ''holubci'' ankaŭ estas naciaj favoratoj, kaj estas oftaj manĝaĵoj en tradiciaj ukrainaj restoracioj.[3] Tiuj pladoj montras la regionajn similecojn ene de orient-eŭropa kuirarto. La kuirarto emfazas precipe la gravecon de tritiko, kaj de grenoj ĝenerale, ĉar la lando ofte estas nomata "la grenejo de Eŭropo". La plimulto de ukrainaj pladoj devenas de antikvaj kamparanaj manĝaĵoj bazitaj sur abundaj gren-rimedoj kiel [[sekalo]], kaj ankaŭ sur bazaj legomoj kiel [[Terpomo|terpomoj]], [[Brasiko|brasikoj]], [[fungoj]] kaj [[Beto|betoj]]. Ukrainaj pladoj kombinas tradiciajn slavajn teknikojn kun aliaj eŭropaj teknikoj, kio estas rezulto de jaroj da fremda regado kaj influo. Ĉar ekzistas signifa ukraina diasporo dum pluraj jarcentoj (ekzemple, pli ol miliono da [[kanadanoj]] havas ukrainan devenon), la kuirarto estas reprezentata en eŭropaj landoj kaj en pli malproksimaj regionoj, precipe en [[Argentino]], [[Brazilo]] kaj [[Usono]]. Dum la periodo de [[Sovetunio|sovetia regado]], ukraina kuirarto spertis signifan normigon, kaj la manko de konsumvaroj kondukis al la perdo de multaj aŭtentaj receptoj aŭ al ilia anstataŭigo per simpligitaj variantoj. La sovetia periodo ankaŭ vidis la enkondukon de multaj pladoj el aliaj kuirartoj en la dieton de ukrainoj. Post la sendependiĝo de Ukrainio, la evoluo de merkata ekonomio kondukis al la apero de novaj tendencoj en la kuirpraktikoj de la lando, kiel ekzemple la disvastiĝo de industrie produktitaj pretaj manĝaĵoj kaj la evoluo de la restoracia sektoro. Moderna ukraina kuirarto karakteriziĝas per la adopto de novaj teknikoj kaj ingrediencoj, sed samtempe konservas multajn aŭtentajn elementojn. == Literaturo == Ukraina literaturo plejparte evoluis sub fremda regado super ukrainaj teritorioj, ĉefe fare de la [[Sovetunio]], la [[Rusia Imperio|Rusa Imperio]], [[Pola-Litova Unio]], [[Pollando]], la [[Reĝlando Rumanio]], [[Aŭstrio-Hungario]] kaj la [[Otomana Imperio]]. La originoj de ukraina literaturo enradikiĝas en la [[Kieva Regno]], kiam kronikoj kaj epopea poezio de [[Rusja lingvo|Rusjo]] estis verkitaj en la [[malnovslava lingvo]] kaj [[slavono]]. Tiutempe aperis ankaŭ buŝaj popolrakontoj. La malnovslava lingvo estis uzata ĉefe en skribaj dokumentoj, sed la komuna parola lingvo en la koncernaj teritorioj estis la [[rusja lingvo]], kiu poste disiĝis en la [[Ukraina lingvo|ukrainan]], [[Rusa lingvo|rusan]] kaj [[Belorusa lingvo|belorusan]] lingvojn. Ukraina kulturo prosperis sub la regado de ukrainaj kozakoj, kvankam ilia ŝtato fine disiĝis en orientan kaj okcidentan partojn regatajn de diversaj najbaroj. Ekde la 19-a jarcento, ukrainaj literaturaj verkoj komencis esti verkitaj en parollingva formo. Oni publikigis poemojn, romanojn, teatraĵojn kaj aliajn verkojn. Sekve de tiu tendenco, ukrainaj naciismaj kaj sendependismaj movadoj komencis kreski. Tamen, la Rusa Imperio kaj la posta Sovetunio ofte subpremis kaj limigis la uzon de la ukraina lingvo, esprimmanierojn kaj literaturajn temojn. Multaj ukrainaj verkistoj tial kontribuis al la [[ruslingva literaturo]]. Ofte estas hipotezata, ke la ekesto de ukraina literaturo estis iniciatita per la publikigo de la vaste sukcesa poemo ''Eneida'' de [[Ivan Kotlarevskij]] en 1798; ĝi estas unu el la unuaj ekzemploj de presita literatura verko verkita en la moderna ukraina lingvo. Pro la rolo de Kotlarevskij kiel iniciatinto de ukraina literaturo, literaturaj kritikistoj ofte nomas lin "la patro de ukraina literaturo"<ref>[https://books.google.com/books?id=LbeKDwAAQBAJ Parody and Burlesque] // Hardie, Philip. The Last Trojan Hero: A Cultural History of Virgil's Aeneid. London: Bloomsbury Publishing. 2014. 264 p: 187</ref>. Modernan ukrainan prozon iniciatis la romano ''Marusja'' (1834) de [[Hrihorij Kvitka-Osnovjanenko]]<ref>[https://web.archive.org/web/20191005014115/https://www.britannica.com/art/Ukrainian-literature Ukrainian literature] // Encyclopædia Britannica</ref>. Nuntempa ukraina literaturo rilatas al la periodo post la [[Perestrojko]] kaj la fondo de la grupo Bu-Ba-Bu. Ekde la fino de la 1980-aj jaroj, kaj precipe post la [[Referendumo pri sendependeco de Ukrainio|sendependiĝo de Ukrainio]] (1991) kaj la malapero de la sovetia cenzuro, aperis tuta generacio de verkistoj: Sofia Majdanska, [[Ihor Kalinec]], Mojsej Fiŝbejn, [[Jurij Andruĥoviĉ]], [[Serhij Ĵadan]], [[Oksana Zabuĵko]], Oleksandr Irvanec, Jurij Izdrik, [[Maria Matios]], [[Igor Pavljuk]] kaj multaj aliaj. Multaj el ili estas konsiderataj "[[Postmodernismo|postmodernistoj]]". <gallery mode="packed"> Іван Котляревський cropped.jpg|Ivan Kotlarevskij (1769-1838) Taras Shevchenko selfportrait oil 1840-2.jpg|Taras Ŝevĉenko (1814-1861) Ivan Franko (1898).png|Ivan Franko (1856-1916) Mykhailo Kotsiubynsky.jpg|Miĥajlo Kocjubinskij (1864-1913) Lesya Ukrainka portrait crop.jpg|Lesja Ukrajinka (1871-1913) </gallery> == Muziko == {{Ĉefartikolo|Muziko de Ukrainio}} Ukraina muziko ampleksas ĉiujn muzikajn ĝenrojn kaj repertuarojn de la ukraina kulturo. La muziko de Ukrainio ampleksas diversajn kaj multnombrajn komponantojn de okcident- kaj orient-eŭropa muziko. Ĝi enhavas indiĝenajn slavajn kaj kristanajn elementojn. Aldone al [[tradicia muziko]], ĉefe religia aŭ recitativa, [[klasika muziko]] aperis en la 18-a jarcento, kun komponistoj kiel [[Maksimo Berezovskij]], [[Dmitrij Bortnianskij]], [[Mikolao Lisenko]] kaj [[Mikolao Leontoviĉ]]. En la dua duono de la 20-a jarcento, Ukrainio ankaŭ malfermiĝis al nuntempaj tendencoj, precipe [[Rok-muziko|roko]]. Pluraj ukrainiaj minoritataj grupoj havas siajn proprajn muzikajn tradiciojn. == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Kulturo de Ukrainio| ]] c6a7m1waajqt4fg1jhjnyduirr1g4v9 9489950 9489948 2026-10-07T13:54:13Z Baba79 118684 /* Literaturo */ 9489950 wikitext text/x-wiki La '''Ukraina Kulturo''' estas miksaĵo de materiaj kaj spiritaj valoroj de la [[Ukrainoj|ukraina popolo]], kiu formiĝis tra ĝia [[Historio de Ukrainio|historio]]. Intermite sendependa, la lando kaj ĝia popolo evoluigis sian propran apartan kulturon, kaj multaj verkistoj kontribuis al la literatura historio de la lando, kiel ekzemple [[Ivan Kotlarevskij]], [[Taras Ŝevĉenko]] kaj [[Ivan Franko]]. La ukraina kulturo spertis signifan revigliĝon ekde la [[Referendumo pri sendependeco de Ukrainio|sendependeco]] en 1991. Tradicia popola arto, [[brodado]] kaj popola arkitekturo estas esencaj por la ukraina kulturo, kies elementoj ofte estis determinitaj de la disponeblaj rimedoj tiutempe. La forta tradicio de la lando pri popola arto kaj brodado daŭras ĝis hodiaŭ, kaj ukraina brodado ofte estas konsiderata aparta arta formo. Ukrainaj kutimoj estas forte influitaj de la [[Ortodoksa Eklezio]] kaj tradicioj devenantaj de [[slava mitologio]].Ukraina kulturo devis venki multajn obstaklojn por pluvivi kaj konservi sian originalecon, ĉar fremdaj potencoj kaj imperioj, kiuj en la pasinteco regis la landon kaj ĝian popolon, ofte efektivigis politikojn celantajn asimili la ukrainan loĝantaron en sian propran, kaj ankaŭ provis ekstermi kaj forigi elementojn de la kulturo. Ekzemple, la politiko de [[rusigo]] kreis signifajn obstaklojn por la evoluo de la kulturo<ref name= conversation />. ==Historio == [[Dosiero:Pektoral111.JPG|eta|Skita pektoralo el la 4-a jarcento b.K.]] La plej fruaj spuroj de kulturaj artefaktoj en la regiono, kiu nun estas Ukrainio, troveblas ĉe ornamitaj [[Mamuto|mamutaj]] dentegoj el la epoko de la [[Neandertaluloj]]<ref>Kurkov, Andrey, eld. (2022). ''Treasures of Ukraine: A Nation's Cultural Heritage''. Londono: Thames and Hudson. ISBN 978-0-500-02603-8, p.24.</ref>. Poste, nomadaj triboj de la sudaj teroj en la 4-a jarcento a.K., kiel la [[Skitoj]], kreis fajne prilaboritajn orajn ornamaĵojn, ekzemple la pektoralon trovitan en la tumulo Tovsta Mohila<ref>Kurkov, Andrey, eld. (2022). ''Treasures of Ukraine: A Nation's Cultural Heritage''. Londono: Thames and Hudson. ISBN 978-0-500-02603-8, p.25.</ref>. Ofte estas supozata, ke la moderna ukraina kulturo formiĝis kiel posteulo de la antikva ŝtato [[Kieva Regno|Kieva Rusjo]] (kun centro en Kijivo) kaj de la [[Regno de Galicio-Volinio]]; kiujn ukrainoj konsideras ambaŭ siajn historiajn praulojn<ref>"[https://www.britannica.com/place/Galicia-historical-region-Eastern-Europe Galicia]". Britannica. </ref><ref>"[https://www.britannica.com/place/Volhynia Volhynia]". Britannica. </ref>. Ukrainaj kutimoj estas forte influitaj de la [[Ukraina Grek-Katolika Eklezio]], la [[Rutena grek-katolika eklezio]] kaj la [[Ortodoksa kristanismo|Ortodoksa Eklezio]]<ref>"[https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country%20231%202.asp Orthodox Christians]" ([https://web.archive.org/web/20100411090638/https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country%20231%202.asp arkivo]). ARDA. </ref>, kaj ankaŭ de tradicioj el la [[slava mitologio]]<ref>"[https://www.britannica.com/topic/Slavic-religion Britannica]". Slavic religion.</ref>. Antaŭ la epoko de [[Sovetunio]], ukraina kulturo ricevis fortajn influojn de aliaj orientslavaj kulturoj, kiel ekzemple la [[Rusia kulturo|rusa]] kaj la [[belorusa kulturo|belorusa]]<ref name= conversation >"[https://theconversation.com/how-russian-is-ukraine-clue-not-as-much-as-vladimir-putin-insists-173758 How Russian is Ukraine?]". The Conversation. 14-a de Januaro 2022.</ref>. Dum ĝi progresas al moderneco, Ukrainio restas tre tradicia lando, kie la observado de certaj kutimoj kaj praktikoj ludas centran rolon en la kulturo. Multaj gravaj ukrainaj festoj kaj eventoj baziĝas sur la malnova [[Julia kalendaro]] kaj tial diferencas de siaj ekvivalentoj en la [[Gregoria kalendaro]]<ref>"[https://euromaidanpress.com/2016/12/25/why-does-ukraine-celebrate-christmas-on-january-7-not-december-25/ Christmas on January 7]". Euromaidan Press. 24-a de Decembro 2016. </ref>. Inter ili estas [[Kristnasko]] kaj la silvestra vespero; ambaŭ estas tre gravaj en la ukraina kulturo<ref>Sibirtseva, Maria (17-a de Julio 2018). "[https://theculturetrip.com/europe/ukraine/articles/11-things-you-should-know-about-ukrainian-culture/ 11 Things You Should Know About Ukrainian Culture] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190228192436/https://theculturetrip.com/europe/ukraine/articles/11-things-you-should-know-about-ukrainian-culture/ |date=2019-02-28 }}". Culture Trip.</ref>. Dum la [[Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio ekde 2022|invado de Ukrainio fare de Rusio]], damaĝiĝis 1 945 objektoj de kultura infrastrukturo, laŭ la [[Ministerio pri Kulturo de Ukrainio|ukraina Ministerio pri Kulturo]]. Inter la [[Ukrainia kultura heredaĵo dum la rusia invado de Ukrainio|kulturaj institucioj damaĝitaj aŭ detruitaj]] fare de rusiaj atakoj estas kulturaj centroj, bibliotekoj, muzeoj, galerioj, teatrejoj, zoologiaj ĝardenoj kaj artedukaj institucioj. Oni taksas, ke la rekonstruo de la damaĝitaj lokoj povus daŭri proksimume 10 jarojn<ref>"[https://www.pravda.com.ua/eng/news/2024/03/7/7445420/ Russians damage 1,946 cultural landmarks in two years of full-scale war against Ukraine]". Ukrainska Pravda.</ref>. == Folkloro en Ukrainio == [[Dosiero:Ukrainian girl by Nikolay Rachkov (2nd half 19 c., Chernigov museum).jpg|eta|"Juna ukraina virino.", de Nikolaj Jefimoviĉ Rachkov (1825-1895). Dua duono de la 19-a jarcento. Oleo sur tolo, 55,5 x 41,5 cm. Ĉernihiva Regiona Historia Muzeo.]] Ukraina folkloro estas la popola tradiciaro, kiu evoluis en [[Ukrainio]] kaj inter etnaj [[ukrainoj]]. Ĝi inkluzivas vestadojn, kantojn, fabelojn, dancojn, kredojn ktp. La plej fruaj ekzemploj de folkloro trovitaj en Ukrainio apartenas al la tutslava folklora tavolo, kiu devenas de la antikva [[slava mitologio]] de la [[orientaj slavoj]]. Iom post iom, ukrainoj evoluigis tavolon de sia propra, aparta popolkulturo<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-30119/Ukraine Ukraine Cultural life] Encyclopædia Britannica.</ref>. Folkloro servis kiel grava ilo por difini kaj konservi kulturan apartecon en Ukrainio fronte al fortaj asimilaj premoj el najbaraj landoj<ref>[https://encarta.msn.com/encyclopedia%20761573617%203%2018/ukraine.html Ukraine] {{404|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [https://web.archive.org/web/20090809144215/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573617_3____18/Ukraine.html#s18 ARKIVO]). Encarta Encyclopedia.</ref>. Ukrainaj popolaj kutimoj havas multajn tavolojn, difinitajn de la epoko, en kiu tiu aspekto evoluis, kaj de la regiono, kie ĝi estis praktikata. La plej malsupra kaj malnova nivelo estas la tutslava tavolo de popolkulturo, kiu enhavas multajn elementojn komunajn al la slavaj popoloj ĝenerale. Super ĝi troviĝas elementoj komunaj al la orientaj slavoj, kaj pli supre estas elementoj troveblaj nur en Ukrainio mem. La tavolo super tio entenas kulturajn kaj folklorajn elementojn, kiuj difinas la diversajn mikrogrupojn de la ukraina etno, kiel ekzemple la [[Bojkoj|bojkoj]], [[kozakoj]], [[huculoj]], [[Lemkoj|lemkoj]], [[Liŝakoj|liŝakoj]], [[Podolianoj|podolianoj]] kaj [[rusenoj]]. Inter la tradiciaj vestaĵoj estas la ikoneca brodita ĉemizo aŭ bluzo, la ''viŝivanka''<ref>"[http://unknownukraine.com/ukrainian-vyshyvanka/ Ukrainian Vyshyvanka] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150224052204/http://unknownukraine.com/ukrainian-vyshyvanka/ |date=2015-02-24 }}". Unknown Ukraine. 17-a de Januaro 2012.</ref>, kiu estas la plej rekonebla parto de la ukraina nacia kostumo, kaj eĉ havas sian propran publikan feston en majo. Ĉe viroj, la tradicia vestaro ankaŭ inkluzivas ''koĵuh'', ''kontuŝ'', ''ĵupan'' kaj ''ŝarovari''. Ĉe virinoj, la tradicia vestaro inkluzivas ''koĵuŝanka'', ''oĉipok'' por edziĝintaj virinoj, kaj ukrainan kronon por fraŭlaj ​​knabinoj. La vestaĵoj estas kreataj per ellaborita struktura dezajno, komplikaj teksoteknikoj, ampleksa brodado. La [[ukraina florkrono]] estas speco de krono, kiun en la tradicia ukraina kulturo portas knabinoj kaj junaj fraŭlinoj. La krono povas esti parto de tradicio devenanta de orient-slavaj kutimoj, kiuj antaŭas la kristanigon de [[Kieva Regno]]. La florkrono restas parto de la ukraina nacia vestaro; oni portas ĝin dum festaj okazoj kaj sanktaj tagoj, kaj – ekde la [[Eŭromajdano|ukraina revolucio de 2014]] – ĉiam pli ofte en la ĉiutaga vivo kiel parton de pli vasta kultura reviviĝo. == Kuirarto == [[Dosiero:Полтавські галушки.jpg|eta|[[Poltava provinco|Poltavaj]] [[Haluŝkoj|haluŝko]]j, tradicia ukraina plado menciita en pluraj verkoj de klasika literaturo el la malfrua 18-a kaj la 19-a jarcentoj.]] Ukraina kuirarto estas forte influata de la [[ĉernozjomo]], el kiu devenas ĝiaj ingrediencoj, kaj ofte implikas multajn komponantojn<ref>"[http://www.foodbycountry.com/Spain-to-Zimbabwe-Cumulative-Index/Ukraine.html Food in Ukraine – Ukrainian Food, Ukrainian Cuisine – traditional, popular, dishes, recipe, diet, history, common, meals, staple]". www.foodbycountry.com.</ref>. Tradiciaj ukrainaj pladoj ofte spertas kompleksan varmigan procezon – ''"unue ili estas frititaj aŭ boligitaj, kaj poste stufitaj aŭ bakitaj. Tio estas la plej karakteriza trajto de ukraina kuirarto"''<ref>"[https://ukrainetrek.com/about-ukraine-cuisine Ukrainian National Food and Cuisine]". ukrainetrek.com.</ref>. La [[nacia plado]] de Ukrainio estas ruĝa [[barĉo]], fama bet-supo, el kiu ekzistas multaj variaĵoj. Tamen, [[varenikoj]] (boligitaj pastbuloj similaj al [[Pirogo (kulinario)|pirogoj]]) kaj speco de [[Brasika rulaĵo|brasika rulaĵo]] konata kiel ''holubci'' ankaŭ estas naciaj favoratoj, kaj estas oftaj manĝaĵoj en tradiciaj ukrainaj restoracioj.[3] Tiuj pladoj montras la regionajn similecojn ene de orient-eŭropa kuirarto. La kuirarto emfazas precipe la gravecon de tritiko, kaj de grenoj ĝenerale, ĉar la lando ofte estas nomata "la grenejo de Eŭropo". La plimulto de ukrainaj pladoj devenas de antikvaj kamparanaj manĝaĵoj bazitaj sur abundaj gren-rimedoj kiel [[sekalo]], kaj ankaŭ sur bazaj legomoj kiel [[Terpomo|terpomoj]], [[Brasiko|brasikoj]], [[fungoj]] kaj [[Beto|betoj]]. Ukrainaj pladoj kombinas tradiciajn slavajn teknikojn kun aliaj eŭropaj teknikoj, kio estas rezulto de jaroj da fremda regado kaj influo. Ĉar ekzistas signifa ukraina diasporo dum pluraj jarcentoj (ekzemple, pli ol miliono da [[kanadanoj]] havas ukrainan devenon), la kuirarto estas reprezentata en eŭropaj landoj kaj en pli malproksimaj regionoj, precipe en [[Argentino]], [[Brazilo]] kaj [[Usono]]. Dum la periodo de [[Sovetunio|sovetia regado]], ukraina kuirarto spertis signifan normigon, kaj la manko de konsumvaroj kondukis al la perdo de multaj aŭtentaj receptoj aŭ al ilia anstataŭigo per simpligitaj variantoj. La sovetia periodo ankaŭ vidis la enkondukon de multaj pladoj el aliaj kuirartoj en la dieton de ukrainoj. Post la sendependiĝo de Ukrainio, la evoluo de merkata ekonomio kondukis al la apero de novaj tendencoj en la kuirpraktikoj de la lando, kiel ekzemple la disvastiĝo de industrie produktitaj pretaj manĝaĵoj kaj la evoluo de la restoracia sektoro. Moderna ukraina kuirarto karakteriziĝas per la adopto de novaj teknikoj kaj ingrediencoj, sed samtempe konservas multajn aŭtentajn elementojn. == Literaturo == Ukraina literaturo plejparte evoluis sub fremda regado super ukrainaj teritorioj, ĉefe fare de la [[Sovetunio]], la [[Rusia Imperio|Rusa Imperio]], [[Pola-Litova Unio]], [[Pollando]], la [[Reĝlando Rumanio]], [[Aŭstrio-Hungario]] kaj la [[Otomana Imperio]]. La originoj de ukraina literaturo enradikiĝas en la [[Kieva Regno]], kiam kronikoj kaj epopea poezio de [[Rusja lingvo|Rusjo]] estis verkitaj en la [[malnovslava lingvo]] kaj [[slavono]]. Tiutempe aperis ankaŭ buŝaj popolrakontoj. La malnovslava lingvo estis uzata ĉefe en skribaj dokumentoj, sed la komuna parola lingvo en la koncernaj teritorioj estis la [[rusja lingvo]], kiu poste disiĝis en la [[Ukraina lingvo|ukrainan]], [[Rusa lingvo|rusan]] kaj [[Belorusa lingvo|belorusan]] lingvojn. Ukraina kulturo prosperis sub la regado de ukrainaj kozakoj, kvankam ilia ŝtato fine disiĝis en orientan kaj okcidentan partojn regatajn de diversaj najbaroj. Ekde la 19-a jarcento, ukrainaj literaturaj verkoj komencis esti verkitaj en parollingva formo. Oni publikigis poemojn, romanojn, teatraĵojn kaj aliajn verkojn. Sekve de tiu tendenco, ukrainaj naciismaj kaj sendependismaj movadoj komencis kreski. Tamen, la Rusa Imperio kaj la posta Sovetunio ofte subpremis kaj limigis la uzon de la ukraina lingvo, esprimmanierojn kaj literaturajn temojn. Multaj ukrainaj verkistoj tial kontribuis al la [[ruslingva literaturo]]. Ofte estas hipotezata, ke la ekesto de ukraina literaturo estis iniciatita per la publikigo de la vaste sukcesa poemo ''Eneida'' de [[Ivan Kotlarevskij]] en 1798; ĝi estas unu el la unuaj ekzemploj de presita literatura verko verkita en la moderna ukraina lingvo. Pro la rolo de Kotlarevskij kiel iniciatinto de ukraina literaturo, literaturaj kritikistoj ofte nomas lin "la patro de ukraina literaturo"<ref>[https://books.google.com/books?id=LbeKDwAAQBAJ Parody and Burlesque] // Hardie, Philip. The Last Trojan Hero: A Cultural History of Virgil's Aeneid. London: Bloomsbury Publishing. 2014. 264 p: 187</ref>. Modernan ukrainan prozon iniciatis la romano ''Marusja'' (1834) de [[Hrihorij Kvitka-Osnovjanenko]]<ref>[https://web.archive.org/web/20191005014115/https://www.britannica.com/art/Ukrainian-literature Ukrainian literature] // Encyclopædia Britannica</ref>. Nuntempa ukraina literaturo rilatas al la periodo post la [[Perestrojko]] kaj la fondo de la grupo Bu-Ba-Bu. Ekde la fino de la 1980-aj jaroj, kaj precipe post la [[Referendumo pri sendependeco de Ukrainio|sendependiĝo de Ukrainio]] (1991) kaj la malapero de la sovetia cenzuro, aperis tuta generacio de verkistoj: Sofia Majdanska, [[Ihor Kalinec]], Mojsej Fiŝbejn, [[Jurij Andruĥoviĉ]], [[Serhij Ĵadan]], [[Oksana Zabuĵko]], Oleksandr Irvanec, Jurij Izdrik, [[Maria Matios]], [[Igor Pavljuk]] kaj multaj aliaj. Multaj el ili estas konsiderataj "[[Postmodernismo|postmodernistoj]]". <gallery mode="packed"> Іван Котляревський cropped.jpg|[[Ivan Kotlarevskij]] (1769-1838) Taras Shevchenko selfportrait oil 1840-2.jpg|[[Taras Ŝevĉenko]] (1814-1861) Ivan Franko (1898).png|[[Ivan Franko]] (1856-1916) Mykhailo Kotsiubynsky.jpg|[[Miĥajlo Kocjubinskij]] (1864-1913) Lesya Ukrainka portrait crop.jpg|[[Lesja Ukrajinka]] (1871-1913) </gallery> == Muziko == {{Ĉefartikolo|Muziko de Ukrainio}} Ukraina muziko ampleksas ĉiujn muzikajn ĝenrojn kaj repertuarojn de la ukraina kulturo. La muziko de Ukrainio ampleksas diversajn kaj multnombrajn komponantojn de okcident- kaj orient-eŭropa muziko. Ĝi enhavas indiĝenajn slavajn kaj kristanajn elementojn. Aldone al [[tradicia muziko]], ĉefe religia aŭ recitativa, [[klasika muziko]] aperis en la 18-a jarcento, kun komponistoj kiel [[Maksimo Berezovskij]], [[Dmitrij Bortnianskij]], [[Mikolao Lisenko]] kaj [[Mikolao Leontoviĉ]]. En la dua duono de la 20-a jarcento, Ukrainio ankaŭ malfermiĝis al nuntempaj tendencoj, precipe [[Rok-muziko|roko]]. Pluraj ukrainiaj minoritataj grupoj havas siajn proprajn muzikajn tradiciojn. == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Kulturo de Ukrainio| ]] 2e65tfuvtm3ltlb31vsf6o8dcrnsej1 9489957 9489950 2026-10-07T14:25:20Z Baba79 118684 /* Muziko */ 9489957 wikitext text/x-wiki La '''Ukraina Kulturo''' estas miksaĵo de materiaj kaj spiritaj valoroj de la [[Ukrainoj|ukraina popolo]], kiu formiĝis tra ĝia [[Historio de Ukrainio|historio]]. Intermite sendependa, la lando kaj ĝia popolo evoluigis sian propran apartan kulturon, kaj multaj verkistoj kontribuis al la literatura historio de la lando, kiel ekzemple [[Ivan Kotlarevskij]], [[Taras Ŝevĉenko]] kaj [[Ivan Franko]]. La ukraina kulturo spertis signifan revigliĝon ekde la [[Referendumo pri sendependeco de Ukrainio|sendependeco]] en 1991. Tradicia popola arto, [[brodado]] kaj popola arkitekturo estas esencaj por la ukraina kulturo, kies elementoj ofte estis determinitaj de la disponeblaj rimedoj tiutempe. La forta tradicio de la lando pri popola arto kaj brodado daŭras ĝis hodiaŭ, kaj ukraina brodado ofte estas konsiderata aparta arta formo. Ukrainaj kutimoj estas forte influitaj de la [[Ortodoksa Eklezio]] kaj tradicioj devenantaj de [[slava mitologio]].Ukraina kulturo devis venki multajn obstaklojn por pluvivi kaj konservi sian originalecon, ĉar fremdaj potencoj kaj imperioj, kiuj en la pasinteco regis la landon kaj ĝian popolon, ofte efektivigis politikojn celantajn asimili la ukrainan loĝantaron en sian propran, kaj ankaŭ provis ekstermi kaj forigi elementojn de la kulturo. Ekzemple, la politiko de [[rusigo]] kreis signifajn obstaklojn por la evoluo de la kulturo<ref name= conversation />. ==Historio == [[Dosiero:Pektoral111.JPG|eta|Skita pektoralo el la 4-a jarcento b.K.]] La plej fruaj spuroj de kulturaj artefaktoj en la regiono, kiu nun estas Ukrainio, troveblas ĉe ornamitaj [[Mamuto|mamutaj]] dentegoj el la epoko de la [[Neandertaluloj]]<ref>Kurkov, Andrey, eld. (2022). ''Treasures of Ukraine: A Nation's Cultural Heritage''. Londono: Thames and Hudson. ISBN 978-0-500-02603-8, p.24.</ref>. Poste, nomadaj triboj de la sudaj teroj en la 4-a jarcento a.K., kiel la [[Skitoj]], kreis fajne prilaboritajn orajn ornamaĵojn, ekzemple la pektoralon trovitan en la tumulo Tovsta Mohila<ref>Kurkov, Andrey, eld. (2022). ''Treasures of Ukraine: A Nation's Cultural Heritage''. Londono: Thames and Hudson. ISBN 978-0-500-02603-8, p.25.</ref>. Ofte estas supozata, ke la moderna ukraina kulturo formiĝis kiel posteulo de la antikva ŝtato [[Kieva Regno|Kieva Rusjo]] (kun centro en Kijivo) kaj de la [[Regno de Galicio-Volinio]]; kiujn ukrainoj konsideras ambaŭ siajn historiajn praulojn<ref>"[https://www.britannica.com/place/Galicia-historical-region-Eastern-Europe Galicia]". Britannica. </ref><ref>"[https://www.britannica.com/place/Volhynia Volhynia]". Britannica. </ref>. Ukrainaj kutimoj estas forte influitaj de la [[Ukraina Grek-Katolika Eklezio]], la [[Rutena grek-katolika eklezio]] kaj la [[Ortodoksa kristanismo|Ortodoksa Eklezio]]<ref>"[https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country%20231%202.asp Orthodox Christians]" ([https://web.archive.org/web/20100411090638/https://www.thearda.com/internationalData/countries/Country%20231%202.asp arkivo]). ARDA. </ref>, kaj ankaŭ de tradicioj el la [[slava mitologio]]<ref>"[https://www.britannica.com/topic/Slavic-religion Britannica]". Slavic religion.</ref>. Antaŭ la epoko de [[Sovetunio]], ukraina kulturo ricevis fortajn influojn de aliaj orientslavaj kulturoj, kiel ekzemple la [[Rusia kulturo|rusa]] kaj la [[belorusa kulturo|belorusa]]<ref name= conversation >"[https://theconversation.com/how-russian-is-ukraine-clue-not-as-much-as-vladimir-putin-insists-173758 How Russian is Ukraine?]". The Conversation. 14-a de Januaro 2022.</ref>. Dum ĝi progresas al moderneco, Ukrainio restas tre tradicia lando, kie la observado de certaj kutimoj kaj praktikoj ludas centran rolon en la kulturo. Multaj gravaj ukrainaj festoj kaj eventoj baziĝas sur la malnova [[Julia kalendaro]] kaj tial diferencas de siaj ekvivalentoj en la [[Gregoria kalendaro]]<ref>"[https://euromaidanpress.com/2016/12/25/why-does-ukraine-celebrate-christmas-on-january-7-not-december-25/ Christmas on January 7]". Euromaidan Press. 24-a de Decembro 2016. </ref>. Inter ili estas [[Kristnasko]] kaj la silvestra vespero; ambaŭ estas tre gravaj en la ukraina kulturo<ref>Sibirtseva, Maria (17-a de Julio 2018). "[https://theculturetrip.com/europe/ukraine/articles/11-things-you-should-know-about-ukrainian-culture/ 11 Things You Should Know About Ukrainian Culture] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190228192436/https://theculturetrip.com/europe/ukraine/articles/11-things-you-should-know-about-ukrainian-culture/ |date=2019-02-28 }}". Culture Trip.</ref>. Dum la [[Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio ekde 2022|invado de Ukrainio fare de Rusio]], damaĝiĝis 1 945 objektoj de kultura infrastrukturo, laŭ la [[Ministerio pri Kulturo de Ukrainio|ukraina Ministerio pri Kulturo]]. Inter la [[Ukrainia kultura heredaĵo dum la rusia invado de Ukrainio|kulturaj institucioj damaĝitaj aŭ detruitaj]] fare de rusiaj atakoj estas kulturaj centroj, bibliotekoj, muzeoj, galerioj, teatrejoj, zoologiaj ĝardenoj kaj artedukaj institucioj. Oni taksas, ke la rekonstruo de la damaĝitaj lokoj povus daŭri proksimume 10 jarojn<ref>"[https://www.pravda.com.ua/eng/news/2024/03/7/7445420/ Russians damage 1,946 cultural landmarks in two years of full-scale war against Ukraine]". Ukrainska Pravda.</ref>. == Folkloro en Ukrainio == [[Dosiero:Ukrainian girl by Nikolay Rachkov (2nd half 19 c., Chernigov museum).jpg|eta|"Juna ukraina virino.", de Nikolaj Jefimoviĉ Rachkov (1825-1895). Dua duono de la 19-a jarcento. Oleo sur tolo, 55,5 x 41,5 cm. Ĉernihiva Regiona Historia Muzeo.]] Ukraina folkloro estas la popola tradiciaro, kiu evoluis en [[Ukrainio]] kaj inter etnaj [[ukrainoj]]. Ĝi inkluzivas vestadojn, kantojn, fabelojn, dancojn, kredojn ktp. La plej fruaj ekzemploj de folkloro trovitaj en Ukrainio apartenas al la tutslava folklora tavolo, kiu devenas de la antikva [[slava mitologio]] de la [[orientaj slavoj]]. Iom post iom, ukrainoj evoluigis tavolon de sia propra, aparta popolkulturo<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-30119/Ukraine Ukraine Cultural life] Encyclopædia Britannica.</ref>. Folkloro servis kiel grava ilo por difini kaj konservi kulturan apartecon en Ukrainio fronte al fortaj asimilaj premoj el najbaraj landoj<ref>[https://encarta.msn.com/encyclopedia%20761573617%203%2018/ukraine.html Ukraine] {{404|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [https://web.archive.org/web/20090809144215/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573617_3____18/Ukraine.html#s18 ARKIVO]). Encarta Encyclopedia.</ref>. Ukrainaj popolaj kutimoj havas multajn tavolojn, difinitajn de la epoko, en kiu tiu aspekto evoluis, kaj de la regiono, kie ĝi estis praktikata. La plej malsupra kaj malnova nivelo estas la tutslava tavolo de popolkulturo, kiu enhavas multajn elementojn komunajn al la slavaj popoloj ĝenerale. Super ĝi troviĝas elementoj komunaj al la orientaj slavoj, kaj pli supre estas elementoj troveblaj nur en Ukrainio mem. La tavolo super tio entenas kulturajn kaj folklorajn elementojn, kiuj difinas la diversajn mikrogrupojn de la ukraina etno, kiel ekzemple la [[Bojkoj|bojkoj]], [[kozakoj]], [[huculoj]], [[Lemkoj|lemkoj]], [[Liŝakoj|liŝakoj]], [[Podolianoj|podolianoj]] kaj [[rusenoj]]. Inter la tradiciaj vestaĵoj estas la ikoneca brodita ĉemizo aŭ bluzo, la ''viŝivanka''<ref>"[http://unknownukraine.com/ukrainian-vyshyvanka/ Ukrainian Vyshyvanka] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150224052204/http://unknownukraine.com/ukrainian-vyshyvanka/ |date=2015-02-24 }}". Unknown Ukraine. 17-a de Januaro 2012.</ref>, kiu estas la plej rekonebla parto de la ukraina nacia kostumo, kaj eĉ havas sian propran publikan feston en majo. Ĉe viroj, la tradicia vestaro ankaŭ inkluzivas ''koĵuh'', ''kontuŝ'', ''ĵupan'' kaj ''ŝarovari''. Ĉe virinoj, la tradicia vestaro inkluzivas ''koĵuŝanka'', ''oĉipok'' por edziĝintaj virinoj, kaj ukrainan kronon por fraŭlaj ​​knabinoj. La vestaĵoj estas kreataj per ellaborita struktura dezajno, komplikaj teksoteknikoj, ampleksa brodado. La [[ukraina florkrono]] estas speco de krono, kiun en la tradicia ukraina kulturo portas knabinoj kaj junaj fraŭlinoj. La krono povas esti parto de tradicio devenanta de orient-slavaj kutimoj, kiuj antaŭas la kristanigon de [[Kieva Regno]]. La florkrono restas parto de la ukraina nacia vestaro; oni portas ĝin dum festaj okazoj kaj sanktaj tagoj, kaj – ekde la [[Eŭromajdano|ukraina revolucio de 2014]] – ĉiam pli ofte en la ĉiutaga vivo kiel parton de pli vasta kultura reviviĝo. == Kuirarto == [[Dosiero:Полтавські галушки.jpg|eta|[[Poltava provinco|Poltavaj]] [[Haluŝkoj|haluŝko]]j, tradicia ukraina plado menciita en pluraj verkoj de klasika literaturo el la malfrua 18-a kaj la 19-a jarcentoj.]] Ukraina kuirarto estas forte influata de la [[ĉernozjomo]], el kiu devenas ĝiaj ingrediencoj, kaj ofte implikas multajn komponantojn<ref>"[http://www.foodbycountry.com/Spain-to-Zimbabwe-Cumulative-Index/Ukraine.html Food in Ukraine – Ukrainian Food, Ukrainian Cuisine – traditional, popular, dishes, recipe, diet, history, common, meals, staple]". www.foodbycountry.com.</ref>. Tradiciaj ukrainaj pladoj ofte spertas kompleksan varmigan procezon – ''"unue ili estas frititaj aŭ boligitaj, kaj poste stufitaj aŭ bakitaj. Tio estas la plej karakteriza trajto de ukraina kuirarto"''<ref>"[https://ukrainetrek.com/about-ukraine-cuisine Ukrainian National Food and Cuisine]". ukrainetrek.com.</ref>. La [[nacia plado]] de Ukrainio estas ruĝa [[barĉo]], fama bet-supo, el kiu ekzistas multaj variaĵoj. Tamen, [[varenikoj]] (boligitaj pastbuloj similaj al [[Pirogo (kulinario)|pirogoj]]) kaj speco de [[Brasika rulaĵo|brasika rulaĵo]] konata kiel ''holubci'' ankaŭ estas naciaj favoratoj, kaj estas oftaj manĝaĵoj en tradiciaj ukrainaj restoracioj.[3] Tiuj pladoj montras la regionajn similecojn ene de orient-eŭropa kuirarto. La kuirarto emfazas precipe la gravecon de tritiko, kaj de grenoj ĝenerale, ĉar la lando ofte estas nomata "la grenejo de Eŭropo". La plimulto de ukrainaj pladoj devenas de antikvaj kamparanaj manĝaĵoj bazitaj sur abundaj gren-rimedoj kiel [[sekalo]], kaj ankaŭ sur bazaj legomoj kiel [[Terpomo|terpomoj]], [[Brasiko|brasikoj]], [[fungoj]] kaj [[Beto|betoj]]. Ukrainaj pladoj kombinas tradiciajn slavajn teknikojn kun aliaj eŭropaj teknikoj, kio estas rezulto de jaroj da fremda regado kaj influo. Ĉar ekzistas signifa ukraina diasporo dum pluraj jarcentoj (ekzemple, pli ol miliono da [[kanadanoj]] havas ukrainan devenon), la kuirarto estas reprezentata en eŭropaj landoj kaj en pli malproksimaj regionoj, precipe en [[Argentino]], [[Brazilo]] kaj [[Usono]]. Dum la periodo de [[Sovetunio|sovetia regado]], ukraina kuirarto spertis signifan normigon, kaj la manko de konsumvaroj kondukis al la perdo de multaj aŭtentaj receptoj aŭ al ilia anstataŭigo per simpligitaj variantoj. La sovetia periodo ankaŭ vidis la enkondukon de multaj pladoj el aliaj kuirartoj en la dieton de ukrainoj. Post la sendependiĝo de Ukrainio, la evoluo de merkata ekonomio kondukis al la apero de novaj tendencoj en la kuirpraktikoj de la lando, kiel ekzemple la disvastiĝo de industrie produktitaj pretaj manĝaĵoj kaj la evoluo de la restoracia sektoro. Moderna ukraina kuirarto karakteriziĝas per la adopto de novaj teknikoj kaj ingrediencoj, sed samtempe konservas multajn aŭtentajn elementojn. == Literaturo == Ukraina literaturo plejparte evoluis sub fremda regado super ukrainaj teritorioj, ĉefe fare de la [[Sovetunio]], la [[Rusia Imperio|Rusa Imperio]], [[Pola-Litova Unio]], [[Pollando]], la [[Reĝlando Rumanio]], [[Aŭstrio-Hungario]] kaj la [[Otomana Imperio]]. La originoj de ukraina literaturo enradikiĝas en la [[Kieva Regno]], kiam kronikoj kaj epopea poezio de [[Rusja lingvo|Rusjo]] estis verkitaj en la [[malnovslava lingvo]] kaj [[slavono]]. Tiutempe aperis ankaŭ buŝaj popolrakontoj. La malnovslava lingvo estis uzata ĉefe en skribaj dokumentoj, sed la komuna parola lingvo en la koncernaj teritorioj estis la [[rusja lingvo]], kiu poste disiĝis en la [[Ukraina lingvo|ukrainan]], [[Rusa lingvo|rusan]] kaj [[Belorusa lingvo|belorusan]] lingvojn. Ukraina kulturo prosperis sub la regado de ukrainaj kozakoj, kvankam ilia ŝtato fine disiĝis en orientan kaj okcidentan partojn regatajn de diversaj najbaroj. Ekde la 19-a jarcento, ukrainaj literaturaj verkoj komencis esti verkitaj en parollingva formo. Oni publikigis poemojn, romanojn, teatraĵojn kaj aliajn verkojn. Sekve de tiu tendenco, ukrainaj naciismaj kaj sendependismaj movadoj komencis kreski. Tamen, la Rusa Imperio kaj la posta Sovetunio ofte subpremis kaj limigis la uzon de la ukraina lingvo, esprimmanierojn kaj literaturajn temojn. Multaj ukrainaj verkistoj tial kontribuis al la [[ruslingva literaturo]]. Ofte estas hipotezata, ke la ekesto de ukraina literaturo estis iniciatita per la publikigo de la vaste sukcesa poemo ''Eneida'' de [[Ivan Kotlarevskij]] en 1798; ĝi estas unu el la unuaj ekzemploj de presita literatura verko verkita en la moderna ukraina lingvo. Pro la rolo de Kotlarevskij kiel iniciatinto de ukraina literaturo, literaturaj kritikistoj ofte nomas lin "la patro de ukraina literaturo"<ref>[https://books.google.com/books?id=LbeKDwAAQBAJ Parody and Burlesque] // Hardie, Philip. The Last Trojan Hero: A Cultural History of Virgil's Aeneid. London: Bloomsbury Publishing. 2014. 264 p: 187</ref>. Modernan ukrainan prozon iniciatis la romano ''Marusja'' (1834) de [[Hrihorij Kvitka-Osnovjanenko]]<ref>[https://web.archive.org/web/20191005014115/https://www.britannica.com/art/Ukrainian-literature Ukrainian literature] // Encyclopædia Britannica</ref>. Nuntempa ukraina literaturo rilatas al la periodo post la [[Perestrojko]] kaj la fondo de la grupo Bu-Ba-Bu. Ekde la fino de la 1980-aj jaroj, kaj precipe post la [[Referendumo pri sendependeco de Ukrainio|sendependiĝo de Ukrainio]] (1991) kaj la malapero de la sovetia cenzuro, aperis tuta generacio de verkistoj: Sofia Majdanska, [[Ihor Kalinec]], Mojsej Fiŝbejn, [[Jurij Andruĥoviĉ]], [[Serhij Ĵadan]], [[Oksana Zabuĵko]], Oleksandr Irvanec, Jurij Izdrik, [[Maria Matios]], [[Igor Pavljuk]] kaj multaj aliaj. Multaj el ili estas konsiderataj "[[Postmodernismo|postmodernistoj]]". <gallery mode="packed"> Іван Котляревський cropped.jpg|[[Ivan Kotlarevskij]] (1769-1838) Taras Shevchenko selfportrait oil 1840-2.jpg|[[Taras Ŝevĉenko]] (1814-1861) Ivan Franko (1898).png|[[Ivan Franko]] (1856-1916) Mykhailo Kotsiubynsky.jpg|[[Miĥajlo Kocjubinskij]] (1864-1913) Lesya Ukrainka portrait crop.jpg|[[Lesja Ukrajinka]] (1871-1913) </gallery> == Muziko == {{Ĉefartikolo|Muziko de Ukrainio}} [[Dosiero:Oe kremlin 27 09 11 nazipov.jpg|eta|La rokgrupo [[Okean Elzij]] en 2011]] Ukraina muziko ampleksas ĉiujn muzikajn ĝenrojn kaj repertuarojn de la ukraina kulturo. La muziko de Ukrainio ampleksas diversajn kaj multnombrajn komponantojn de okcident- kaj orient-eŭropa muziko. Ĝi enhavas indiĝenajn slavajn kaj kristanajn elementojn. Aldone al [[tradicia muziko]], ĉefe religia aŭ recitativa, [[klasika muziko]] aperis en la 18-a jarcento, kun komponistoj kiel [[Maksimo Berezovskij]], [[Dmitrij Bortnianskij]], [[Mikolao Lisenko]] kaj [[Mikolao Leontoviĉ]]. En la dua duono de la 20-a jarcento, Ukrainio ankaŭ malfermiĝis al nuntempaj tendencoj, precipe [[Rok-muziko|roko]]. Pluraj ukrainiaj minoritataj grupoj havas siajn proprajn muzikajn tradiciojn. == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Kulturo de Ukrainio| ]] icu3pah1tiyw6rap3z2gn5d4gk240ro 0 954400 9490136 9488529 2026-10-07T20:43:41Z Stefangrotz 91903 Projektoj + ReVo 9490136 wikitext text/x-wiki [[File:"Disappointment" - 1882 - Julius Leblanc Stewart.jpg|thumb|262px|''Seniluziiĝo'' (1882), de Julius LeBlanc Stewart]] '''Seniluziiĝo''' estas la sento de malkontento, kiu sekvas la malsukceson de atendoj aŭ esperoj realiĝi. Kvankam ĝi similas al [[bedaŭro]], ĝi diferencas de ĝi per tio, ke persono sentanta bedaŭron koncentriĝas ĉefe al la personaj elektoj, kiuj kontribuis al malbona rezulto, dum persono sentanta seniluziiĝon koncentriĝas al la rezulto mem eĉ rilata al aliaj faktoroj. Ĝi estas fonto de psikologia [[streso]]. La studado de seniluziiĝo — ĝiaj kaŭzoj, efiko kaj la grado, ĝis kiu individuaj decidoj estas motivataj de la deziro eviti ĝin — estas fokuso en la kampo de decidanalizo, ĉar seniluziiĝo estas, kune kun bedaŭro, unu el la du ĉefaj emocioj implikitaj en decidofarado. ==Vidu ankaŭ== * [[Seniluziigo]] {{Projektoj|ReVo=iluzi.sen0igxi}}{{Ĝermo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Emocioj]] nnphtgmvgip8oyhyh03p13njfyht2xu 0 954512 9489955 9488667 2026-10-07T14:14:55Z Tiguliano 34250 9489955 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Crostata_grano_saraceno.jpg|eta|Pasto sukerita de ''krustkuko''.]] La '''pasto sukerita''' estas unu el la [[Pasto|bazaj pastoj]] de la kukarto. Ŝi estas uzita por fari la fundojn de torto. Ŝi konsistas el [[Ovo (manĝaĵo)|ovoj]], [[butero]], [[faruno]], [[sukero]] kaj [[salo]]. Ŝi povas foje enhavi pulvoron de sekaj fruktoj (migdaloj, aveloj, pistakoj, nukso, kakao…). Ĝi diferencas de la '''pasto sablita''' pro la fakto ke la butero estas enkorpigita al la preparo per la metodo "kremado" kaj ne per "sablado": komence, la [[butero]] estas laborita sola por konstitui [[Butero|buteran]] pomadon; nur poste ĝi estas miksita kun la [[faruno]], la [[sukero]] kaj la [[Ovo (manĝaĵo)|ovoj]]. Ĉimaniere la butero ne malhelpas al faruno kaj sukero, tute kunligiĝi dum la bakado, tiel rezultigante kompaktan, nediseriĝeman teksturon. == Vidi ankaŭ == * [[Pasto|Pasto en kukarto]] * [[Murbo|Pasto disrompita]] * [[Foliigita pasto|Pasto foliumita]] * [[Pasto sablita]] [[Kategorio:Bakaĵoj]] [[Kategorio:Manĝaĵoj]] [[Kategorio:Dolĉaĵoj]] [[Kategorio:Kukoj]] dgjnulug6mdbhzxg1uqezkey80o5jkj 9489969 9489955 2026-10-07T14:56:14Z Tiguliano 34250 9489969 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Crostata_grano_saraceno.jpg|eta|Pasto sukerita de ''krustkuko''.]] La '''pasto sukerita''' estas unu el la [[Pasto|bazaj pastoj]] de la kuk-bakista arto. Ŝi estas uzita por fari la fundojn de torto. Ŝi konsistas el [[Ovo (manĝaĵo)|ovoj]], [[butero]], [[faruno]], [[sukero]] kaj [[salo]]. Ŝi povas foje enhavi pulvoron de sekaj fruktoj (migdaloj, aveloj, pistakoj, nukso, kakao…). Ĝi diferencas de la '''pasto sablita''' pro la fakto ke la butero estas enkorpigita al la preparo per la metodo "kremado" kaj ne per "sablado": komence, la [[butero]] estas laborita sola por konstitui [[Butero|buteran]] pomadon; nur poste ĝi estas miksita kun la [[faruno]], la [[sukero]] kaj la [[Ovo (manĝaĵo)|ovoj]]. Ĉimaniere la butero ne malhelpas al faruno kaj sukero, tute kunligiĝi dum la bakado, tiel rezultigante kompaktan, nediseriĝeman teksturon. == Vidi ankaŭ == * [[Pasto|Pasto en kuk-bakista arto]] * [[Murbo|Pasto disrompita]] * [[Foliigita pasto|Pasto foliumita]] * [[Pasto sablita]] [[Kategorio:Bakaĵoj]] [[Kategorio:Manĝaĵoj]] [[Kategorio:Dolĉaĵoj]] [[Kategorio:Kukoj]] 4wzbyhwwxy6eejxbmh0ktpk9g7seh9q 0 954513 9489970 9488689 2026-10-07T15:28:33Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9489970 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Dorothy Emma ARZNER''' (naskiĝis la 3-an de januaro 1897 en [[San-Francisko]], [[Kalifornio]] – mortis la 1-an de oktobro 1979 en La Quinta, Kalifornio) estis usona filmreĝisorino, kies kariero en [[Longa filmo|Holivudo]] daŭris de la silenta epoko de la 1920-aj jaroj ĝis la fruaj 1940-aj jaroj.<ref>{{Cite web|last=King|first=Susan|date=2003-01-25|title=Thoroughly modern Dorothy was a pioneer|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2003-jan-25-et-king25-story.html|access-date=2023-04-10|website=Los Angeles Times|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|date=2000-03-05|title=DOROTHY ARZNER; Producer as Auteur|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2000/03/05/movies/l-dorothy-arzner-producer-as-auteur-082880.html|access-date=2023-04-10|issn=0362-4331}}</ref> Kun la escepto de la delonga reĝisorino de mutafilmo [[Lois Weber]], Arzner estis la unusola ina reĝisorino laboranta en Holivudo de 1927 ĝis ŝia emeritiĝo de reĝisorado de plenlongaj filmoj en 1943.<ref name=":02">{{cite journal|last=Gaines|first=Jane|date=1992|title=Dorothy Arzner's Trousers|url=http://www.ejumpcut.org/archive/onlinessays/JC37folder/ArznersTrousers.html|journal=Jumpcut: A Review of Contemporary Media|number=37|pages=88–98}}</ref><ref>{{Cite web|last=Mills|first=Nancy|date=1986-11-20|title=A CAPSULE HISTORY OF WOMEN DIRECTORS, 1900-1980|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1986-11-20-ca-11996-story.html|access-date=2023-04-10|website=Los Angeles Times|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=Jones|first=Emma|title=Top 100 films directed by women: A new golden age of cinema?|url=https://www.bbc.com/culture/article/20191203-top-100-films-directed-by-women-a-new-golden-age-of-cinema|access-date=2023-04-10|website=www.bbc.com|date=5 December 2019|language=en}}</ref> Ŝi estis unu el tre malmultaj virinoj kapablaj establi sukcesan kaj longan karieron en Holivudo kiel filmreĝisoro ĝis la 1970-aj jaroj.<ref name=":12">{{cite web|last=Mayer|first=So|date=March 7, 2015|title=Dorothy Arzner: Queen of Hollywood|url=https://www2.bfi.org.uk/news-opinion/sight-sound-magazine/features/dorothy-arzner-queen-hollywood|website=British Film Institute}}</ref><ref>{{Cite news|last=Ogle|first=Sally|date=1981-01-11|title=THE STRUGGLE OF WOMEN DIRECTORS|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1981/01/11/magazine/the-struggle-of-women-directors.html|access-date=2023-04-10|issn=0362-4331}}</ref>Arzner faris entute dudek filmojn inter 1927 kaj 1943 kaj lanĉis la karierojn de kelkaj Holivudaj aktorinoj, inkluzive de [[Katharine Hepburn]], [[Rosalind Russell]] kaj [[Lucille Ball]]. <ref name=":22">{{cite news|last=Wise|first=Damon|date=October 10, 2016|title=Lumière Festival: Dorothy Arzner, a Hollywood Trailblazer|work=Variety|url=https://variety.com/2016/film/festivals/dorothy-arzner-lumiere-festival-hollywood-golden-age-director-1201883604/}}</ref> Arzner estis la unua virino kiu aliĝis al la [[:en:Directors_Guild_of_America|''Directors Guild of America'']] kaj la unua virino kiu reĝisoris sonfilmon.<ref name=":32">{{cite web|title=Dorothy Arzner|url=https://www.cinema.ucla.edu/collections/dorothy-arzner|website=UCLA Film and Television Archive}}</ref><ref>{{Cite web|last=Higgins|first=Bill|date=2017-12-07|title=Hollywood Flashback: In 1929, a Woman Directed Paramount's First Talkie|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/hollywood-flashback-1929-a-woman-directed-paramounts-first-talkie-1063029/|access-date=2023-04-10|website=The Hollywood Reporter|language=en-US}}</ref> == Filmografio == {| class="wikitable" |+ !Jaro !Titlo !Rolo !Notoj |- |1943 |''First Comes Courage'' |reĝisoro | |- |1940 |''Dance, Girl, Dance'' |reĝisoro | |- |1937 |''The Bride Wore Red'' |reĝisoro | |- |1937 |''The Last of Mrs. Cheyney'' |reĝisoro |nekreditita |- |1936 |''Craig's Wife'' |reĝisoro | |- |1934 |''Nana'' |kun-reĝisoro | |- |1933 |''Christopher Strong'' |reĝisoro | |- |1932 |''Merrily We Go to Hell'' |reĝisoro | |- |1931 |''Working Girls'' |reĝisoro | |- |1931 |''Honor Among Lovers'' |reĝisoro | |- |1931 |''The House That Shadows Built'' | |Plej grava varba filmo kun eltiraĵo el la neniam produktita filmo Stepdaughters of War, reĝisorita de Arzner |- |1930 |''Anybody's Woman'' |reĝisoro | |- |1930 |''Paramount on Parade'' |kun-reĝisoro | |- |1930 |''Sarah and Son'' |reĝisoro | |- |1930 |''Behind the Make-Up'' |kun-reĝisoro |nekreditita |- |1929 |''Charming Sinners'' |kun-reĝisoro |nekreditita |- |1929 |''The Wild Party'' |reĝisoro | |- |1928 |''Manhattan Cocktail'' |reĝisoro |''perdita, krom la muntadsekvenco de Slavko Vorkapić publikigita en 2005 sur DVD Unseen Cinema'' |- |1927 |''Get Your Man'' |reĝisoro |Mankas du el ses bobenoj |- |1927 |''Ten Modern Commandments'' |reĝisoro, Writer |perdita |- |1927 |''Fashions for Women'' |reĝisoro |perdita |- |1924 |''Inez from Hollywood'' |redaktisto |perdita |- |1923 |''The Covered Wagon'' |redaktisto | |- |1922 |''Blood and Sand'' |Additional Footage |nekreditita |- |1920 |''The Six Best Cellars'' |redaktisto |perdita |- |1919 |''Too Much Johnson'' |redaktisto |perdita |} == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMDb nomo|0002188}} * [https://www.britannica.com/biography/Dorothy-Arzner Dorothy Arzner] — [[Encyclopædia Britannica]] * [https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/arzner-dorothy-1897-1979 Arzner, Dorothy (1897–1979)] — Encyclopedia.com * [https://web.archive.org/web/20180825044024/http://www.lib.berkeley.edu/MRC/womenbib2.html#arzner Dorothy Arzner bibliography] — UC Berkeley Media Resources Center * [http://www.virtual-history.com/movie/person/3594/dorothy-arzner Literature on Dorothy Arzner] * Erin Stein. [https://soren.faculty.arizona.edu/content/dorothy-arzner-genuine-woman Dorothy Arzner: A Genuine Woman] — via David Soren (archaeologist) * Arnold Genthe (1927) ''Photographs of Dorothy Arzner and Marion Morgan'': ** [https://www.loc.gov/pictures/item/agc1996011341/PP/ Dorothy Arzner and Marion Morgan], [[Kongresa Biblioteko de Usono|Library of Congress]]: LC-G412-T-5202-002-x ** [https://www.loc.gov/pictures/item/agc1996011346/PP/ Dorothy Arzner and Marion Morgan], Library of Congress: LC-G412-T-5202-B-007 {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Arzner, Dorothy}} [[Kategorio:Usonaj reĝisoroj]] [[Kategorio:Kinopioniroj]] ecmy20l6idse2iggsudfpnjfcia6y6h 0 954593 9490328 9489545 2026-10-08T11:54:26Z Kani 670 9490328 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}} {{Taksonomio |koloro=pink |nomo = ''Dendrocoptes'' |dosiero = Dendrocopos_medius_(Marek Szczepanek).jpg |dosiero larĝo=240px |priskribo de dosiero = [[Mezgranda pego]] ''Dendrocopos medius'' |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |taksono = '''''Dendrocoptes''''' |taksono aŭtoritato = [[Jean Cabanis|Cabanis]] & [[Ferdinand Heine|Heine]], 1863 |vikispecio = Yungipicus |komunejo = Yungipicus |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} '''''Dendrocoptes''''' estas [[genro]] de [[birdoj]] de la familio [[pegedoj]] indiĝenaj de [[Eŭrazio]]. ==Taksonomio== La genro ''Dendrocoptes'' estis starigita de la germanaj ornitologoj [[Jean Cabanis]] kaj [[Ferdinand Heine]] en 1863, kun la [[Mezgranda buntpego]] (''Dendrocoptes medius'') kiel [[tipa specio]].<ref>{{ cite book | last1=Cabanis | first1=Jean | author1-link=Jean Cabanis | last2=Heine | first2=Ferdinand | author2-link=Ferdinand Heine | year=1863 | title=Museum Heineanum : Verzeichniss der ornithologischen Sammlung des Oberamtmann Ferdinand Heine, auf Gut St. Burchard vor Halberstadt | volume=4 Part 2 | language=de, la | place=Halberstadt | publisher=R. Frantz | page=41 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/49528153 }}</ref> La nomo kombinas la malnovgrekajn vortojn ''dendron'' (signifanta "arbon") kaj ''koptō'' (signifanta "frapi").<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | url=https://archive.org/details/helmdictionarysc00jobl_997 | url-access=limited | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | page=[https://archive.org/details/helmdictionarysc00jobl_997/page/n133 133] }}</ref> Analizo pri [[molekula filogenetiko]] el 2015 pri la sekvencoj de nuklea kaj mitokondria [[DNA]] de buntpegoj montris, ke la genro ''[[Dendrocopos]]'' estas polifiletika. Kadre de la reorganizado por krei monofiletikajn genrojn, tri specioj el ''Dendrocopos'' estis transigitaj al la revivigita genro ''Dendrocoptes''.<ref>{{ cite journal | last1=Fuchs | first1=J. | last2=Pons | first2=J.M. | year=2015 | title=A new classification of the pied woodpeckers assemblage (Dendropicini, Picidae) based on a comprehensive multi-locus phylogeny | journal=Molecular Phylogenetics and Evolution | volume=88 | pages=28–37 | doi=10.1016/j.ympev.2015.03.016 | pmid=25818851| bibcode=2015MolPE..88...28F }}</ref><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | title=Woodpeckers | work= World Bird List Version 6.2 | url= http://www.worldbirdnames.org/bow/woodpeckers/ | publisher=International Ornithologists' Union| access-date = 5a de Majo 2016 }}</ref> La taksonomia komitato de la [[Brita Ornitologia Unuiĝo]] rekomendis alternativan aranĝon, laŭ kiu la genroj ''Dendrocoptes'' kaj ''[[Leiopicus]]'' estus kunigitaj en pli grandan genron ''[[Dendropicos]]''.<ref>{{ cite journal | last1=Sangster | first1=G. | display-authors=etal | year=2016 | title=Taxonomic recommendations for Western Palearctic birds: 11th report | journal=Ibis | volume=158 | issue=1 | pages=206–212 | doi=10.1111/ibi.12322 }}</ref> La [[Flavkrona pego]] (''Leiopicus mahrattensis'') estas proksime parenca al la specioj de ĉi tiu genro.<ref name=shakya>{{Cite journal | last1=Shakya | first1=S.B. | last2=Fuchs | first2=J. | last3=Pons | first3=J.-M. | last4=Sheldon | first4=F.H. | date=2017 | title=Tapping the woodpecker tree for evolutionary insight | journal=Molecular Phylogenetics and Evolution | volume=116 | pages=182–191 | doi=10.1016/j.ympev.2017.09.005 | pmid=28890006 | url=https://www.researchgate.net/publication/319596154 | doi-access=free | bibcode=2017MolPE.116..182S }}</ref> ===Specioj=== Tiu ĉi genro enhavas tri speciojn:<ref name=ioc/> {| class="wikitable" |- ! Bildo !! Scienca nomo !! Ordinara nomo !! Distribuado |- |[[File:Dendrocoptes dorae by James Eaton.jpg|120px]] || ''Dendrocoptes dorae''|| [[Arabia pego]] ||sudokcidenta Saŭda Arabio kaj Jemeno |- |[[File:Dendrocopos auriceps -Devidhura, Uttarakhand, India -male-8.jpg|120px]] || ''Dendrocoptes auriceps''|| [[Brunfrunta pego]] ||Afganio, Barato, Nepalo, Pakistano kaj Butano. |- |[[File:Dendrocopos medius (Marek Szczepanek).jpg|120px]] || ''Dendrocoptes medius''|| [[Mezgranda pego]] || norda Hispanio kaj Francio orienten ĝis Pollando kaj Ukrainio, kaj suden ĝis centra Italio (kie ĝi estas nur surlokal, la Balkana Duoninsulo, Litovio, Latvio Turkio, Kaŭkazo kaj Irano |- |} == Referencoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * '''Moore''', William S.; Weibel, Amy C. & Agius, Andrea (2006): Mitochondrial DNA phylogeny of the woodpecker genus ''Veniliornis'' (Picidae, Picinae) and related genera implies convergent evolution of plumage patterns. ''Biological Journal of the Linnean Society'' '''87''': 611–624. [http://bio.wayne.edu/profhtml/moore/PUBLICATIONS/MooreEtal2006Veniliornis.pdf PDF plena teksto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110929112410/http://bio.wayne.edu/profhtml/moore/PUBLICATIONS/MooreEtal2006Veniliornis.pdf |date=2011-09-29 }} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Azio]] [[Kategorio:Birdoj de Eŭropo]] jqrmx4wnd4a5zkdkiuq3vut4yi7513b 9490329 9490328 2026-10-08T11:55:36Z Kani 670 9490329 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}} {{Taksonomio |koloro=pink |nomo = ''Dendrocoptes'' |dosiero = Dendrocopos_medius_(Marek Szczepanek).jpg |dosiero larĝo=240px |priskribo de dosiero = [[Mezgranda pego]] ''Dendrocopos medius'' |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |taksono = '''''Dendrocoptes''''' |taksono aŭtoritato = [[Jean Cabanis|Cabanis]] & [[Ferdinand Heine|Heine]], 1863 |vikispecio = Dendrocoptes |komunejo = Dendrocoptes |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} '''''Dendrocoptes''''' estas [[genro]] de [[birdoj]] de la familio [[pegedoj]] indiĝenaj de [[Eŭrazio]]. ==Taksonomio== La genro ''Dendrocoptes'' estis starigita de la germanaj ornitologoj [[Jean Cabanis]] kaj [[Ferdinand Heine]] en 1863, kun la [[Mezgranda buntpego]] (''Dendrocoptes medius'') kiel [[tipa specio]].<ref>{{ cite book | last1=Cabanis | first1=Jean | author1-link=Jean Cabanis | last2=Heine | first2=Ferdinand | author2-link=Ferdinand Heine | year=1863 | title=Museum Heineanum : Verzeichniss der ornithologischen Sammlung des Oberamtmann Ferdinand Heine, auf Gut St. Burchard vor Halberstadt | volume=4 Part 2 | language=de, la | place=Halberstadt | publisher=R. Frantz | page=41 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/49528153 }}</ref> La nomo kombinas la malnovgrekajn vortojn ''dendron'' (signifanta "arbon") kaj ''koptō'' (signifanta "frapi").<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | url=https://archive.org/details/helmdictionarysc00jobl_997 | url-access=limited | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | page=[https://archive.org/details/helmdictionarysc00jobl_997/page/n133 133] }}</ref> Analizo pri [[molekula filogenetiko]] el 2015 pri la sekvencoj de nuklea kaj mitokondria [[DNA]] de buntpegoj montris, ke la genro ''[[Dendrocopos]]'' estas polifiletika. Kadre de la reorganizado por krei monofiletikajn genrojn, tri specioj el ''Dendrocopos'' estis transigitaj al la revivigita genro ''Dendrocoptes''.<ref>{{ cite journal | last1=Fuchs | first1=J. | last2=Pons | first2=J.M. | year=2015 | title=A new classification of the pied woodpeckers assemblage (Dendropicini, Picidae) based on a comprehensive multi-locus phylogeny | journal=Molecular Phylogenetics and Evolution | volume=88 | pages=28–37 | doi=10.1016/j.ympev.2015.03.016 | pmid=25818851| bibcode=2015MolPE..88...28F }}</ref><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | title=Woodpeckers | work= World Bird List Version 6.2 | url= http://www.worldbirdnames.org/bow/woodpeckers/ | publisher=International Ornithologists' Union| access-date = 5a de Majo 2016 }}</ref> La taksonomia komitato de la [[Brita Ornitologia Unuiĝo]] rekomendis alternativan aranĝon, laŭ kiu la genroj ''Dendrocoptes'' kaj ''[[Leiopicus]]'' estus kunigitaj en pli grandan genron ''[[Dendropicos]]''.<ref>{{ cite journal | last1=Sangster | first1=G. | display-authors=etal | year=2016 | title=Taxonomic recommendations for Western Palearctic birds: 11th report | journal=Ibis | volume=158 | issue=1 | pages=206–212 | doi=10.1111/ibi.12322 }}</ref> La [[Flavkrona pego]] (''Leiopicus mahrattensis'') estas proksime parenca al la specioj de ĉi tiu genro.<ref name=shakya>{{Cite journal | last1=Shakya | first1=S.B. | last2=Fuchs | first2=J. | last3=Pons | first3=J.-M. | last4=Sheldon | first4=F.H. | date=2017 | title=Tapping the woodpecker tree for evolutionary insight | journal=Molecular Phylogenetics and Evolution | volume=116 | pages=182–191 | doi=10.1016/j.ympev.2017.09.005 | pmid=28890006 | url=https://www.researchgate.net/publication/319596154 | doi-access=free | bibcode=2017MolPE.116..182S }}</ref> ===Specioj=== Tiu ĉi genro enhavas tri speciojn:<ref name=ioc/> {| class="wikitable" |- ! Bildo !! Scienca nomo !! Ordinara nomo !! Distribuado |- |[[File:Dendrocoptes dorae by James Eaton.jpg|120px]] || ''Dendrocoptes dorae''|| [[Arabia pego]] ||sudokcidenta Saŭda Arabio kaj Jemeno |- |[[File:Dendrocopos auriceps -Devidhura, Uttarakhand, India -male-8.jpg|120px]] || ''Dendrocoptes auriceps''|| [[Brunfrunta pego]] ||Afganio, Barato, Nepalo, Pakistano kaj Butano. |- |[[File:Dendrocopos medius (Marek Szczepanek).jpg|120px]] || ''Dendrocoptes medius''|| [[Mezgranda pego]] || norda Hispanio kaj Francio orienten ĝis Pollando kaj Ukrainio, kaj suden ĝis centra Italio (kie ĝi estas nur surlokal, la Balkana Duoninsulo, Litovio, Latvio Turkio, Kaŭkazo kaj Irano |- |} == Referencoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * '''Moore''', William S.; Weibel, Amy C. & Agius, Andrea (2006): Mitochondrial DNA phylogeny of the woodpecker genus ''Veniliornis'' (Picidae, Picinae) and related genera implies convergent evolution of plumage patterns. ''Biological Journal of the Linnean Society'' '''87''': 611–624. [http://bio.wayne.edu/profhtml/moore/PUBLICATIONS/MooreEtal2006Veniliornis.pdf PDF plena teksto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110929112410/http://bio.wayne.edu/profhtml/moore/PUBLICATIONS/MooreEtal2006Veniliornis.pdf |date=2011-09-29 }} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Azio]] [[Kategorio:Birdoj de Eŭropo]] ofvg4oxsqvtl8lt8o8qqjx4zcp4dfc6 0 954602 9489952 9489575 2026-10-07T14:11:30Z EmausBot 32202 Roboto: Riparas duoblan alidirekton al [[Ĝermolisto de francaj esperantistoj]] 9489952 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Ĝermolisto de francaj esperantistoj]] 6enphnct3apg5uo6gdifvtdq4vcp6hk 1 954613 9490000 9489642 2026-10-07T17:03:44Z Stefangrotz 91903 /* Fuŝa eraro informkesta */ Respondo 9490000 wikitext text/x-wiki == Fuŝa eraro informkesta == {{re|ThomasPusch|Moldur|Sj1mor|Tlustulimu|Stefangrotz}} (el tiuj Thomas kaj Moldur momente estas en vikipaŭzo, sed la demando estas por poste) En tiu ĉi tute nova teksto dekomence estis tre stranga, devene nekomprenebla kaj tre fuŝa eraro informkesta: "'''Infano Esprima eraro: Neatendita operacisimbolo <'''". Kiel forigi tiun fuŝon?? [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 06:19, 7 okt. 2026 (UTC) :Mi kontrolis (ŝablonoj, informkestoj, moduloj) sed ankoraŭ ne trovis. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 06:26, 7 okt. 2026 (UTC) ::me kredas ke la problemo estas en vikidatumoj. En [[d:Q76265]] infano ŝajnas malplena, nur "nobro de infanoj" havas enhavon. [[Uzanto:Stefangrotz|Stefangrotz]] ([[Uzanto-Diskuto:Stefangrotz|diskuto]]) 17:03, 7 okt. 2026 (UTC) g6os6rf5eplx9zf55dkcf0ke9q5ergn 0 954623 9489934 2026-10-07T13:07:18Z Votuporangano 77596 Kreis novan paĝon kun "{{Informkesto kongreso | nomo = 18-a Esperanto-Kongreso de la Ŝtato San-Paŭlo | imago = 2026-easp-kongreso.jpg | priskribo de imago = Emblemo / Foto de la 18-a Esperanto-Kongreso de la Ŝtato San-Paŭlo | urbo = San-Ĵoze-dos-Kampo (São José dos Campos) | lando = Brazilo | dato = 26–27-a de septembro 2026 | temo = Esperanto kaj interpersonaj rilatoj en la cifereca epoko | organizanto = Esperanto-Asocio de San-Paŭlo (EASP) }} La '''18-a Esperanto-Kongreso de..." 9489934 wikitext text/x-wiki {{Informkesto kongreso | nomo = 18-a Esperanto-Kongreso de la Ŝtato San-Paŭlo | imago = 2026-easp-kongreso.jpg | priskribo de imago = Emblemo / Foto de la 18-a Esperanto-Kongreso de la Ŝtato San-Paŭlo | urbo = San-Ĵoze-dos-Kampo (São José dos Campos) | lando = Brazilo | dato = 26–27-a de septembro 2026 | temo = Esperanto kaj interpersonaj rilatoj en la cifereca epoko | organizanto = Esperanto-Asocio de San-Paŭlo (EASP) }} La '''18-a Esperanto-Kongreso de la Ŝtato San-Paŭlo''' (portugale ''18º Congresso Paulista de Esperanto'') okazis je la 26-a kaj 27-a de septembro 2026 en la urbo San-Ĵoze-dos-Kampo (São José dos Campos), en la ŝtato San-Paŭlo, Brazilo. Tiun tradician eventon organizis [[Esperanto-Asocio de San-Paŭlo]] (EASP) kun la partopreno de dekoj da esperantistoj el pluraj brazilaj ŝtatoj. == Temo kaj malfermo == La ĉefa temo de la kongreso estis '''“Esperanto kaj interpersonaj rilatoj en la cifereca epoko”''', kiu servis kiel motivo por diskutoj pri la rolo de Esperanto en la moderna mondo. Dum la malferma ceremonio, la Prezidanto de EASP emfazis la nuntempan gravecon de ĉeestaj Esperanto-eventoj kaj la bezonon de efektiva engaĝiĝo de la parolantaro por la movado. == Programo kaj agadoj == La programo de la kongreso enhavis diversajn klerigajn kaj artajn agadojn: * '''Prelegoj:''' Oni prezentis 13 prelegojn pri plej diversaj temoj, inkluzive de la virtuala partopreno (per interreto) de la hungara aktivulino Stela Mesenyei-Berger. * '''Artaj prezentoj:''' La esperantistoj Cícero G. Nunes, Dirce Sales kaj Tânia Paixão proponis kulturajn kaj artajn prezentojn dum la evento. * '''Diskuto kaj esekonkurso:''' Okazis diskuto pri la kongresa temo gvidata de la lingvo-instruisto Wilian Gomes. Tiuokaze, oni transdonis premiojn al la venkintoj de konkurso pri verkado de eseetoj; la unuan lokon gajnis Job Alves dos Santos. == Libroservo kaj eldonoj == Dum la tuta evento funkciis la libroservo de EASP. Krome, oni lanĉis kaj relanĉis entute ok librojn (originalajn kaj tradukitajn) en Esperanto. Inter la prezentitaj verkoj troviĝis: * Porjunulaj verkoj; * ''Gramatiko de la Tupia Lingvo''; * La romano ''Klara de la Anĝeloj'', de la brazila verkisto Lima Barreto. == Vidu ankaŭ == * [[Esperanto-Asocio de San-Paŭlo]] * [[Brazila Esperanto-Ligo]] == Eksteraj ligiloj == * [https://evento.easp.org.br/ Oficiala retejo de EASP-kongresoj] * [https://eventaservo.org/e/a8bdd4 Evento en Eventa Servo] [[Kategorio:Esperanto-kongresoj en Brazilo]] [[Kategorio:Esperanto en la ŝtato San-Paŭlo]] [[Kategorio:São José dos Campos]] [[Kategorio:2026 en Brazilo]] 9ctzwe2w266m6g9wgmwf62yh4dsyyb5 9489935 9489934 2026-10-07T13:20:57Z Votuporangano 77596 9489935 wikitext text/x-wiki {{Informkesto evento | nomo = 18-a Esperanto-Kongreso de la Ŝtato San-Paŭlo | bildo = 2026-easp-kongreso.jpg | priskribo de bildo = Emblemo de la 18-a Esperanto-Kongreso de la Ŝtato San-Paŭlo | urbo = San-Ĵoze-dos-Kampo | lando = Brazilo | dato = 26–27-a de septembro 2026 | temo = Esperanto kaj interpersonaj rilatoj en la cifereca epoko | organizanto = Esperanto-Asocio de San-Paŭlo (EASP) }} La '''18-a Esperanto-Kongreso de la Ŝtato San-Paŭlo''' (portugale ''18º Congresso Paulista de Esperanto'') okazis je la 26-a kaj 27-a de septembro 2026 en la urbo San-Ĵoze-dos-Kampo (São José dos Campos), en la ŝtato San-Paŭlo, Brazilo. Tiun tradician eventon organizis [[Esperanto-Asocio de San-Paŭlo]] (EASP) kun la partopreno de dekoj da esperantistoj el pluraj brazilaj ŝtatoj. == Temo kaj malfermo == La ĉefa temo de la kongreso estis '''“Esperanto kaj interpersonaj rilatoj en la cifereca epoko”''', kiu servis kiel motivo por diskutoj pri la rolo de Esperanto en la moderna mondo. Dum la malferma ceremonio, la Prezidanto de EASP emfazis la nuntempan gravecon de ĉeestaj Esperanto-eventoj kaj la bezonon de efektiva engaĝiĝo de la parolantaro por la movado. == Programo kaj agadoj == La programo de la kongreso enhavis diversajn klerigajn kaj artajn agadojn: * '''Prelegoj:''' Oni prezentis 13 prelegojn pri plej diversaj temoj, inkluzive de la virtuala partopreno (per interreto) de la hungara aktivulino Stela Mesenyei-Berger. * '''Artaj prezentoj:''' La esperantistoj Cícero G. Nunes, Dirce Sales kaj Tânia Paixão proponis kulturajn kaj artajn prezentojn dum la evento. * '''Diskuto kaj esekonkurso:''' Okazis diskuto pri la kongresa temo gvidata de la lingvo-instruisto Wilian Gomes. Tiuokaze, oni transdonis premiojn al la venkintoj de konkurso pri verkado de eseetoj; la unuan lokon gajnis Job Alves dos Santos. == Libroservo kaj eldonoj == Dum la tuta evento funkciis la libroservo de EASP. Krome, oni lanĉis kaj relanĉis entute ok librojn (originalajn kaj tradukitajn) en Esperanto. Inter la prezentitaj verkoj troviĝis: * Porjunulaj verkoj; * ''Gramatiko de la Tupia Lingvo''; * La romano ''Klara de la Anĝeloj'', de la brazila verkisto Lima Barreto. == Vidu ankaŭ == * [[Esperanto-Asocio de San-Paŭlo]] * [[Brazila Esperanto-Ligo]] == Eksteraj ligiloj == * [https://evento.easp.org.br/ Oficiala retejo de EASP-kongresoj] * [https://eventaservo.org/e/a8bdd4 Evento en Eventa Servo] [[Kategorio:Esperanto-kongresoj en Brazilo]] [[Kategorio:Esperanto en la ŝtato San-Paŭlo]] [[Kategorio:São José dos Campos]] [[Kategorio:2026 en Brazilo]] k7gyuv2xno4qg3cqj1obzdp5anu4ilx 9489940 9489935 2026-10-07T13:26:05Z Votuporangano 77596 9489940 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:2026-easp-kongreso.jpg|eto|250px|dekstra|18-a Esperanto-Kongreso de la Ŝtato San-Paŭlo]] La '''18-a Esperanto-Kongreso de la Ŝtato San-Paŭlo''' (portugale ''18º Congresso Paulista de Esperanto'') okazis je la 26-a kaj 27-a de septembro 2026 en la urbo San-Ĵoze-dos-Kampo (São José dos Campos), en la ŝtato San-Paŭlo, Brazilo. Tiun tradician eventon organizis [[Esperanto-Asocio de San-Paŭlo]] (EASP) kun la partopreno de dekoj da esperantistoj el pluraj brazilaj ŝtatoj. == Temo kaj malfermo == La ĉefa temo de la kongreso estis '''“Esperanto kaj interpersonaj rilatoj en la cifereca epoko”''', kiu servis kiel motivo por diskutoj pri la rolo de Esperanto en la moderna mondo. Dum la malferma ceremonio, la Prezidanto de EASP emfazis la nuntempan gravecon de ĉeestaj Esperanto-eventoj kaj la bezonon de efektiva engaĝiĝo de la parolantaro por la movado. == Programo kaj agadoj == La programo de la kongreso enhavis diversajn klerigajn kaj artajn agadojn: * '''Prelegoj:''' Oni prezentis 13 prelegojn pri plej diversaj temoj, inkluzive de la virtuala partopreno (per interreto) de la hungara aktivulino Stela Mesenyei-Berger. * '''Artaj prezentoj:''' La esperantistoj Cícero G. Nunes, Dirce Sales kaj Tânia Paixão proponis kulturajn kaj artajn prezentojn dum la evento. * '''Diskuto kaj esekonkurso:''' Okazis diskuto pri la kongresa temo gvidata de la lingvo-instruisto Wilian Gomes. Tiuokaze, oni transdonis premiojn al la venkintoj de konkurso pri verkado de eseetoj; la unuan lokon gajnis Job Alves dos Santos. == Libroservo kaj eldonoj == Dum la tuta evento funkciis la libroservo de EASP. Krome, oni lanĉis kaj relanĉis entute ok librojn (originalajn kaj tradukitajn) en Esperanto. Inter la prezentitaj verkoj troviĝis: * Porjunulaj verkoj; * ''Gramatiko de la Tupia Lingvo''; * La romano ''Klara de la Anĝeloj'', de la brazila verkisto Lima Barreto. == Vidu ankaŭ == * [[Esperanto-Asocio de San-Paŭlo]] * [[Brazila Esperanto-Ligo]] == Eksteraj ligiloj == * [https://evento.easp.org.br/ Oficiala retejo de EASP-kongresoj] * [https://eventaservo.org/e/a8bdd4 Evento en Eventa Servo] [[Kategorio:Esperanto-kongresoj en Brazilo]] [[Kategorio:Esperanto en la ŝtato San-Paŭlo]] [[Kategorio:São José dos Campos]] [[Kategorio:2026 en Brazilo]] 0ox4sknlbb6qdxgtrymb7xgkirhfygt 9489972 9489940 2026-10-07T16:02:51Z Votuporangano 77596 9489972 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:2026-easp-kongreso.jpg|eto|250px|dekstra|18-a Esperanto-Kongreso de la Ŝtato San-Paŭlo]] La '''18-a Esperanto-Kongreso de la Ŝtato San-Paŭlo''' (portugale ''18º Congresso Paulista de Esperanto'') okazis je la 26-a kaj 27-a de septembro 2026 en la urbo San-Ĵoze-dos-Kampo (São José dos Campos), en la ŝtato San-Paŭlo, Brazilo. Tiun tradician eventon organizis [[Esperanto-Asocio de San-Paŭlo]] (EASP) kun la partopreno de dekoj da esperantistoj el pluraj brazilaj ŝtatoj. == Temo kaj malfermo == La ĉefa temo de la kongreso estis '''“Esperanto kaj interpersonaj rilatoj en la cifereca epoko”''', kiu servis kiel motivo por diskutoj pri la rolo de Esperanto en la moderna mondo. Dum la malferma ceremonio, la Prezidanto de EASP emfazis la nuntempan gravecon de ĉeestaj Esperanto-eventoj kaj la bezonon de efektiva engaĝiĝo de la parolantaro por la movado. == Programo kaj agadoj == La programo de la kongreso enhavis diversajn klerigajn kaj artajn agadojn: * '''Prelegoj:''' Oni prezentis 13 prelegojn pri plej diversaj temoj, inkluzive de la virtuala partopreno (per interreto) de la hungara aktivulino Stela Mesenyei-Berger. * '''Artaj prezentoj:''' La esperantistoj Cícero G. Nunes, Dirce Sales kaj Tânia Paixão proponis kulturajn kaj artajn prezentojn dum la evento. * '''Diskuto kaj esekonkurso:''' Okazis diskuto pri la kongresa temo gvidata de la lingvo-instruisto Wilian Gomes. Tiuokaze, oni transdonis premiojn al la venkintoj de konkurso pri verkado de eseetoj; la unuan lokon gajnis Job Alves dos Santos. == Libroservo kaj eldonoj == Dum la tuta evento funkciis la libroservo de EASP. Krome, oni lanĉis kaj relanĉis entute ok librojn (originalajn kaj tradukitajn) en Esperanto. Inter la prezentitaj verkoj troviĝis: * Porjunulaj verkoj; * ''Gramatiko de la Tupia Lingvo''; * La romano ''Klara de la Anĝeloj'', de la brazila verkisto Lima Barreto. == Vidu ankaŭ == * [[Esperanto-Asocio de San-Paŭlo]] * [[Brazila Esperanto-Ligo]] == Eksteraj ligiloj == * [https://easp.org.br/kongreso/ Oficiala retejo de EASP-kongresoj] * [https://eventaservo.org/e/a8bdd4 Evento en Eventa Servo] [[Kategorio:Esperanto-kongresoj en Brazilo]] [[Kategorio:Esperanto en la ŝtato San-Paŭlo]] [[Kategorio:São José dos Campos]] [[Kategorio:2026 en Brazilo]] 83jl06tooaglrebkq39mry9jiv9jnz0 10 954624 9489937 2026-10-07T13:22:29Z Votuporangano 77596 Kreis novan paĝon kun "{{Informkesto evento | nomo = 18-a Esperanto-Kongreso de la Ŝtato San-Paŭlo | bildo = 2026-easp-kongreso.jpg | priskribo de bildo = Emblemo de la 18-a Esperanto-Kongreso de la Ŝtato San-Paŭlo | urbo = San-Ĵoze-dos-Kampo | lando = Brazilo | dato = 26–27-a de septembro 2026 | temo = Esperanto kaj interpersonaj rilatoj en la cifereca epoko | organizanto = Esperanto-Asocio de San-Paŭlo (EASP) }}" 9489937 wikitext text/x-wiki {{Informkesto evento | nomo = 18-a Esperanto-Kongreso de la Ŝtato San-Paŭlo | bildo = 2026-easp-kongreso.jpg | priskribo de bildo = Emblemo de la 18-a Esperanto-Kongreso de la Ŝtato San-Paŭlo | urbo = San-Ĵoze-dos-Kampo | lando = Brazilo | dato = 26–27-a de septembro 2026 | temo = Esperanto kaj interpersonaj rilatoj en la cifereca epoko | organizanto = Esperanto-Asocio de San-Paŭlo (EASP) }} nyu0v80wrjar8lqmz9ibow5qahztg0w 9489938 9489937 2026-10-07T13:23:00Z Votuporangano 77596 Forviŝis la tutan enhavon el la paĝo 9489938 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 9489963 9489938 2026-10-07T14:51:03Z Taylor 49 126294 t{{forigu tuj|peto de kreinto}} 9489963 wikitext text/x-wiki t{{forigu tuj|peto de kreinto}} bzaek25nivhgrhi5mloq9seknwstv43 9489964 9489963 2026-10-07T14:51:18Z Taylor 49 126294 {{forigu tuj|peto de kreinto}} 9489964 wikitext text/x-wiki {{forigu tuj|peto de kreinto}} d6xmb8kgawlli1md60dbocp9ypgzygy 0 954625 9489968 2026-10-07T14:54:53Z Tiguliano 34250 Kreis novan paĝon kun "[[Dosiero:Sand dough.ogv|eta|Preparado de Pasto sablita.]] La '''pasto sablita''' estas unu el la [[Pasto|bazaj pastoj]] de la kuk-bakista arto. Ŝi estas uzita por fari la fundojn de torto. Ĝi konsistas el [[faruno]], [[butero]], [[sukero]] kaj ofte [[Ovo (manĝaĵo)|ovoj]] kaj [[salo]]. Ŝi povas foje enhavi pulvoron de sekaj fruktoj (migdaloj, aveloj, pistakoj, nukso, kakao…). Ĝi diferencas de la '''pasto sukerita''' pro la fakto ke la butero estas enkorpig..." 9489968 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Sand dough.ogv|eta|Preparado de Pasto sablita.]] La '''pasto sablita''' estas unu el la [[Pasto|bazaj pastoj]] de la kuk-bakista arto. Ŝi estas uzita por fari la fundojn de torto. Ĝi konsistas el [[faruno]], [[butero]], [[sukero]] kaj ofte [[Ovo (manĝaĵo)|ovoj]] kaj [[salo]]. Ŝi povas foje enhavi pulvoron de sekaj fruktoj (migdaloj, aveloj, pistakoj, nukso, kakao…). Ĝi diferencas de la '''pasto sukerita''' pro la fakto ke la butero estas enkorpigita al la preparo per la metodo "sablado" kaj ne per "kremado": alivorte, oni miksas ĝin malvarme kun la faruno kaj sukero. La butero kovras ĉiun grajnon de faruno kaj sukero, malhelpante ke la grajnoj tute kunligiĝu, kio kreas la diserigitan ''sablecan'' teksturon. == Vidi ankaŭ == * [[Pasto|Pasto en kuk-bakista arto]] * [[Murbo|Pasto disrompita]] * [[Foliigita pasto|Pasto foliumita]] * [[Pasto sukerita]] [[Kategorio:Bakaĵoj]] [[Kategorio:Manĝaĵoj]] [[Kategorio:Dolĉaĵoj]] [[Kategorio:Kukoj]] ctj1fymbvnbddsyl4qmeg4u7wqrfxo2 0 954626 9489981 2026-10-07T16:39:06Z Tirolischleioans 254019 Kreis novan paĝon kun "'''Tobias Rausch''' (* [[28. November]] [[1990]] en [[Mellrichstadt]]) estas [[germanio|germana]] politikisto. En la 6-a de oktobro 2026 li elektigxis prezidanto de la landa parlamento de [[saksio-Anhalto|Saksujo-Anhalto]].<ref>[https://www.tagesschau.de/inland/innenpolitik/landtagspraesident-sachsen-anhalt-102.html "AfD-Politiker Rausch zum Landtagspräsidenten gewählt"] - ĉe: ''tagesschau.de,'' 6.10.2026</ref> ==Vivo== Post frekvento de mezlernejo je Förderst..." 9489981 wikitext text/x-wiki '''Tobias Rausch''' (* [[28. November]] [[1990]] en [[Mellrichstadt]]) estas [[germanio|germana]] politikisto. En la 6-a de oktobro 2026 li elektigxis prezidanto de la landa parlamento de [[saksio-Anhalto|Saksujo-Anhalto]].<ref>[https://www.tagesschau.de/inland/innenpolitik/landtagspraesident-sachsen-anhalt-102.html "AfD-Politiker Rausch zum Landtagspräsidenten gewählt"] - ĉe: ''tagesschau.de,'' 6.10.2026</ref> ==Vivo== Post frekvento de mezlernejo je Förderstedt]] li trejniĝis ĝis 2010 kiel industria mekanikisto. Sekvis trejniĝo por nemoveblaĵa manaĝerado: laboro tia komencis en 2013 antaŭ memstareco en 2014 kaj afergvidanteco en entrepreno pri nemoveblaĵoj. Jam en 2013 li iĝis membro de la partio [[Alternativo por Germanio|Alternativo por Germanlando]] (AfD). Jaron poste li kunfondis AfD-distriktan sekcion. En 2014 li fariĝis ano de la urba konsilantaro de [[Staßfurt]]. De 2016 li estis landa parlamentano kaj vicfrakciestro. En 2019 li ekestris la sekcion partian de la [[Distrikto Salzland]]. De 2021 li estis afergvidanto por AfD en [[Magdeburgo]] en la landa asembleo. Rausch estas edzigita. ==Fonto== *[https://www.landtag.sachsen-anhalt.de/landtag/abgeordnete/abgeordnetensuche/biografien/abgeordneter/tobias-rausch/8-wahlperiode/ etbiografio sur landlparlamenta paĝaro] ==Notoj== <references/> {{DEFAULTSORT:Rausch, Tobias}} [[kategorio:Germanaj politikistoj]] [[kategorio:Alternativo por Germanio]] [[kategorio:Prezidantoj]] [[kategorio:Parlamentanoj]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1990]] [[kategorio:Germanaj entreprenistoj]] {{Ĝermo|politkistoj|Saksio-Anhaltio}} dl86o5ljihm9fbeu5hmmwsiul23s8oz 9489982 9489981 2026-10-07T16:40:24Z Tirolischleioans 254019 9489982 wikitext text/x-wiki '''Tobias Rausch''' (naskiĝinta la {{daton|28|11|1990}} en [[Mellrichstadt]]) estas [[germanio|germana]] politikisto. En la 6-a de oktobro 2026 li elektiĝis prezidanto de la landa parlamento de [[saksio-Anhalto|Saksujo-Anhalto]].<ref>[https://www.tagesschau.de/inland/innenpolitik/landtagspraesident-sachsen-anhalt-102.html "AfD-Politiker Rausch zum Landtagspräsidenten gewählt"] - ĉe: ''tagesschau.de,'' 6.10.2026</ref> ==Vivo== Post frekvento de mezlernejo je Förderstedt]] li trejniĝis ĝis 2010 kiel industria mekanikisto. Sekvis trejniĝo por nemoveblaĵa manaĝerado: laboro tia komencis en 2013 antaŭ memstareco en 2014 kaj afergvidanteco en entrepreno pri nemoveblaĵoj. Jam en 2013 li iĝis membro de la partio [[Alternativo por Germanio|Alternativo por Germanlando]] (AfD). Jaron poste li kunfondis AfD-distriktan sekcion. En 2014 li fariĝis ano de la urba konsilantaro de [[Staßfurt]]. De 2016 li estis landa parlamentano kaj vicfrakciestro. En 2019 li ekestris la sekcion partian de la [[Distrikto Salzland]]. De 2021 li estis afergvidanto por AfD en [[Magdeburgo]] en la landa asembleo. Rausch estas edzigita. ==Fonto== *[https://www.landtag.sachsen-anhalt.de/landtag/abgeordnete/abgeordnetensuche/biografien/abgeordneter/tobias-rausch/8-wahlperiode/ etbiografio sur landlparlamenta paĝaro] ==Notoj== <references/> {{DEFAULTSORT:Rausch, Tobias}} [[kategorio:Germanaj politikistoj]] [[kategorio:Alternativo por Germanio]] [[kategorio:Prezidantoj]] [[kategorio:Parlamentanoj]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1990]] [[kategorio:Germanaj entreprenistoj]] {{Ĝermo|politkistoj|Saksio-Anhaltio}} mzok7bmqe28cd40ajwtkr91fqu77fe3 9489983 9489982 2026-10-07T16:40:36Z Tirolischleioans 254019 /* Notoj */ 9489983 wikitext text/x-wiki '''Tobias Rausch''' (naskiĝinta la {{daton|28|11|1990}} en [[Mellrichstadt]]) estas [[germanio|germana]] politikisto. En la 6-a de oktobro 2026 li elektiĝis prezidanto de la landa parlamento de [[saksio-Anhalto|Saksujo-Anhalto]].<ref>[https://www.tagesschau.de/inland/innenpolitik/landtagspraesident-sachsen-anhalt-102.html "AfD-Politiker Rausch zum Landtagspräsidenten gewählt"] - ĉe: ''tagesschau.de,'' 6.10.2026</ref> ==Vivo== Post frekvento de mezlernejo je Förderstedt]] li trejniĝis ĝis 2010 kiel industria mekanikisto. Sekvis trejniĝo por nemoveblaĵa manaĝerado: laboro tia komencis en 2013 antaŭ memstareco en 2014 kaj afergvidanteco en entrepreno pri nemoveblaĵoj. Jam en 2013 li iĝis membro de la partio [[Alternativo por Germanio|Alternativo por Germanlando]] (AfD). Jaron poste li kunfondis AfD-distriktan sekcion. En 2014 li fariĝis ano de la urba konsilantaro de [[Staßfurt]]. De 2016 li estis landa parlamentano kaj vicfrakciestro. En 2019 li ekestris la sekcion partian de la [[Distrikto Salzland]]. De 2021 li estis afergvidanto por AfD en [[Magdeburgo]] en la landa asembleo. Rausch estas edzigita. ==Fonto== *[https://www.landtag.sachsen-anhalt.de/landtag/abgeordnete/abgeordnetensuche/biografien/abgeordneter/tobias-rausch/8-wahlperiode/ etbiografio sur landlparlamenta paĝaro] ==Notoj== <references/> {{DEFAULTSORT:Rausch, Tobias}} [[kategorio:Germanaj politikistoj]] [[kategorio:Alternativo por Germanio]] [[kategorio:Prezidantoj]] [[kategorio:Parlamentanoj]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1990]] [[kategorio:Germanaj entreprenistoj]] {{Ĝermo|politikistoj|Saksio-Anhaltio}} t0en3kzx02ufd8bxvpb6n56aov7nu5t 9489984 9489983 2026-10-07T16:41:03Z Tirolischleioans 254019 /* Fonto */ 9489984 wikitext text/x-wiki '''Tobias Rausch''' (naskiĝinta la {{daton|28|11|1990}} en [[Mellrichstadt]]) estas [[germanio|germana]] politikisto. En la 6-a de oktobro 2026 li elektiĝis prezidanto de la landa parlamento de [[saksio-Anhalto|Saksujo-Anhalto]].<ref>[https://www.tagesschau.de/inland/innenpolitik/landtagspraesident-sachsen-anhalt-102.html "AfD-Politiker Rausch zum Landtagspräsidenten gewählt"] - ĉe: ''tagesschau.de,'' 6.10.2026</ref> ==Vivo== Post frekvento de mezlernejo je Förderstedt]] li trejniĝis ĝis 2010 kiel industria mekanikisto. Sekvis trejniĝo por nemoveblaĵa manaĝerado: laboro tia komencis en 2013 antaŭ memstareco en 2014 kaj afergvidanteco en entrepreno pri nemoveblaĵoj. Jam en 2013 li iĝis membro de la partio [[Alternativo por Germanio|Alternativo por Germanlando]] (AfD). Jaron poste li kunfondis AfD-distriktan sekcion. En 2014 li fariĝis ano de la urba konsilantaro de [[Staßfurt]]. De 2016 li estis landa parlamentano kaj vicfrakciestro. En 2019 li ekestris la sekcion partian de la [[Distrikto Salzland]]. De 2021 li estis afergvidanto por AfD en [[Magdeburgo]] en la landa asembleo. Rausch estas edzigita. ==Fonto== *[https://www.landtag.sachsen-anhalt.de/landtag/abgeordnete/abgeordnetensuche/biografien/abgeordneter/tobias-rausch/8-wahlperiode/ etbiografio sur la landparlamenta paĝaro] de Saksujo-Anhalto ==Notoj== <references/> {{DEFAULTSORT:Rausch, Tobias}} [[kategorio:Germanaj politikistoj]] [[kategorio:Alternativo por Germanio]] [[kategorio:Prezidantoj]] [[kategorio:Parlamentanoj]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1990]] [[kategorio:Germanaj entreprenistoj]] {{Ĝermo|politikistoj|Saksio-Anhaltio}} an64ykni9nowppr1bzq2xafq754jvsj 9489986 9489984 2026-10-07T16:42:05Z Tirolischleioans 254019 /* Vivo */ 9489986 wikitext text/x-wiki '''Tobias Rausch''' (naskiĝinta la {{daton|28|11|1990}} en [[Mellrichstadt]]) estas [[germanio|germana]] politikisto. En la 6-a de oktobro 2026 li elektiĝis prezidanto de la landa parlamento de [[saksio-Anhalto|Saksujo-Anhalto]].<ref>[https://www.tagesschau.de/inland/innenpolitik/landtagspraesident-sachsen-anhalt-102.html "AfD-Politiker Rausch zum Landtagspräsidenten gewählt"] - ĉe: ''tagesschau.de,'' 6.10.2026</ref> ==Vivo== Post frekvento de mezlernejo je [[Förderstedt]] li trejniĝis ĝis 2010 kiel industria mekanikisto. Sekvis trejniĝo por nemoveblaĵa manaĝerado: laboro tia komencis en 2013 antaŭ memstareco en 2014 kaj afergvidanteco en entrepreno pri nemoveblaĵoj. Jam en 2013 li iĝis membro de la partio [[Alternativo por Germanio|Alternativo por Germanlando]] (AfD). Jaron poste li kunfondis AfD-distriktan sekcion. En 2014 li fariĝis ano de la urba konsilantaro de [[Staßfurt]]. De 2016 li estis landa parlamentano kaj vicfrakciestro. En 2019 li ekestris la sekcion partian de la [[Distrikto Salzland]]. De 2021 li estis afergvidanto por AfD en [[Magdeburgo]] en la landa asembleo. Rausch estas edzigita. ==Fonto== *[https://www.landtag.sachsen-anhalt.de/landtag/abgeordnete/abgeordnetensuche/biografien/abgeordneter/tobias-rausch/8-wahlperiode/ etbiografio sur la landparlamenta paĝaro] de Saksujo-Anhalto ==Notoj== <references/> {{DEFAULTSORT:Rausch, Tobias}} [[kategorio:Germanaj politikistoj]] [[kategorio:Alternativo por Germanio]] [[kategorio:Prezidantoj]] [[kategorio:Parlamentanoj]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1990]] [[kategorio:Germanaj entreprenistoj]] {{Ĝermo|politikistoj|Saksio-Anhaltio}} 35hukva5v2o7a3ufzpsftmmya6zj4rq 9489987 9489986 2026-10-07T16:42:47Z Tirolischleioans 254019 /* Vivo */ 9489987 wikitext text/x-wiki '''Tobias Rausch''' (naskiĝinta la {{daton|28|11|1990}} en [[Mellrichstadt]]) estas [[germanio|germana]] politikisto. En la 6-a de oktobro 2026 li elektiĝis prezidanto de la landa parlamento de [[saksio-Anhalto|Saksujo-Anhalto]].<ref>[https://www.tagesschau.de/inland/innenpolitik/landtagspraesident-sachsen-anhalt-102.html "AfD-Politiker Rausch zum Landtagspräsidenten gewählt"] - ĉe: ''tagesschau.de,'' 6.10.2026</ref> ==Vivo== Post frekvento de mezlernejo je [[Förderstedt]] li trejniĝis ĝis 2010 kiel industria mekanikisto. Sekvis trejniĝo por nemoveblaĵa manaĝerado: laboro tia komenciĝis en 2013 antaŭ lia memstareco en 2014 kaj afergvidanteco en propra entrepreno pri nemoveblaĵoj. Jam en 2013 li iĝis membro de la partio [[Alternativo por Germanio|Alternativo por Germanlando]] (AfD). Jaron poste li kunfondis AfD-distriktan sekcion. En 2014 li fariĝis ano de la urba konsilantaro de [[Staßfurt]]. De 2016 li estis landa parlamentano kaj vicfrakciestro. En 2019 li ekestris la sekcion partian de la [[Distrikto Salzland]]. De 2021 li estis afergvidanto por AfD en [[Magdeburgo]] en la landa asembleo. Rausch estas edzigita. ==Fonto== *[https://www.landtag.sachsen-anhalt.de/landtag/abgeordnete/abgeordnetensuche/biografien/abgeordneter/tobias-rausch/8-wahlperiode/ etbiografio sur la landparlamenta paĝaro] de Saksujo-Anhalto ==Notoj== <references/> {{DEFAULTSORT:Rausch, Tobias}} [[kategorio:Germanaj politikistoj]] [[kategorio:Alternativo por Germanio]] [[kategorio:Prezidantoj]] [[kategorio:Parlamentanoj]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1990]] [[kategorio:Germanaj entreprenistoj]] {{Ĝermo|politikistoj|Saksio-Anhaltio}} f05g74nj55zxr5j6f3xc5a1jx0yat75 9489988 9489987 2026-10-07T16:43:23Z Tirolischleioans 254019 /* Vivo */ 9489988 wikitext text/x-wiki '''Tobias Rausch''' (naskiĝinta la {{daton|28|11|1990}} en [[Mellrichstadt]]) estas [[germanio|germana]] politikisto. En la 6-a de oktobro 2026 li elektiĝis prezidanto de la landa parlamento de [[saksio-Anhalto|Saksujo-Anhalto]].<ref>[https://www.tagesschau.de/inland/innenpolitik/landtagspraesident-sachsen-anhalt-102.html "AfD-Politiker Rausch zum Landtagspräsidenten gewählt"] - ĉe: ''tagesschau.de,'' 6.10.2026</ref> ==Vivo== Post frekvento de mezlernejo je [[Förderstedt]] li trejniĝis ĝis 2010 kiel industria mekanikisto. Sekvis trejniĝo por [[Nemoveblaĵa makleristo|nemoveblaâ maklerado]]: laboro tia komenciĝis en 2013 antaŭ lia memstareco en 2014 kaj afergvidanteco en propra entrepreno pri nemoveblaĵoj. Jam en 2013 li iĝis membro de la partio [[Alternativo por Germanio|Alternativo por Germanlando]] (AfD). Jaron poste li kunfondis AfD-distriktan sekcion. En 2014 li fariĝis ano de la urba konsilantaro de [[Staßfurt]]. De 2016 li estis landa parlamentano kaj vicfrakciestro. En 2019 li ekestris la sekcion partian de la [[Distrikto Salzland]]. De 2021 li estis afergvidanto por AfD en [[Magdeburgo]] en la landa asembleo. Rausch estas edzigita. ==Fonto== *[https://www.landtag.sachsen-anhalt.de/landtag/abgeordnete/abgeordnetensuche/biografien/abgeordneter/tobias-rausch/8-wahlperiode/ etbiografio sur la landparlamenta paĝaro] de Saksujo-Anhalto ==Notoj== <references/> {{DEFAULTSORT:Rausch, Tobias}} [[kategorio:Germanaj politikistoj]] [[kategorio:Alternativo por Germanio]] [[kategorio:Prezidantoj]] [[kategorio:Parlamentanoj]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1990]] [[kategorio:Germanaj entreprenistoj]] {{Ĝermo|politikistoj|Saksio-Anhaltio}} dcs4o2bu2w31fvy6clkq9q4ar9569yp 9489989 9489988 2026-10-07T16:43:36Z Tirolischleioans 254019 /* Vivo */ 9489989 wikitext text/x-wiki '''Tobias Rausch''' (naskiĝinta la {{daton|28|11|1990}} en [[Mellrichstadt]]) estas [[germanio|germana]] politikisto. En la 6-a de oktobro 2026 li elektiĝis prezidanto de la landa parlamento de [[saksio-Anhalto|Saksujo-Anhalto]].<ref>[https://www.tagesschau.de/inland/innenpolitik/landtagspraesident-sachsen-anhalt-102.html "AfD-Politiker Rausch zum Landtagspräsidenten gewählt"] - ĉe: ''tagesschau.de,'' 6.10.2026</ref> ==Vivo== Post frekvento de mezlernejo je [[Förderstedt]] li trejniĝis ĝis 2010 kiel industria mekanikisto. Sekvis trejniĝo por [[Nemoveblaĵa makleristo|nemoveblaĵa maklerado]]: laboro tia komenciĝis en 2013 antaŭ lia memstareco en 2014 kaj afergvidanteco en propra entrepreno pri nemoveblaĵoj. Jam en 2013 li iĝis membro de la partio [[Alternativo por Germanio|Alternativo por Germanlando]] (AfD). Jaron poste li kunfondis AfD-distriktan sekcion. En 2014 li fariĝis ano de la urba konsilantaro de [[Staßfurt]]. De 2016 li estis landa parlamentano kaj vicfrakciestro. En 2019 li ekestris la sekcion partian de la [[Distrikto Salzland]]. De 2021 li estis afergvidanto por AfD en [[Magdeburgo]] en la landa asembleo. Rausch estas edzigita. ==Fonto== *[https://www.landtag.sachsen-anhalt.de/landtag/abgeordnete/abgeordnetensuche/biografien/abgeordneter/tobias-rausch/8-wahlperiode/ etbiografio sur la landparlamenta paĝaro] de Saksujo-Anhalto ==Notoj== <references/> {{DEFAULTSORT:Rausch, Tobias}} [[kategorio:Germanaj politikistoj]] [[kategorio:Alternativo por Germanio]] [[kategorio:Prezidantoj]] [[kategorio:Parlamentanoj]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1990]] [[kategorio:Germanaj entreprenistoj]] {{Ĝermo|politikistoj|Saksio-Anhaltio}} olb7i4go9uwarp74wfq5y23aryzzyru 9489990 9489989 2026-10-07T16:45:24Z Tirolischleioans 254019 /* Notoj */ 9489990 wikitext text/x-wiki '''Tobias Rausch''' (naskiĝinta la {{daton|28|11|1990}} en [[Mellrichstadt]]) estas [[germanio|germana]] politikisto. En la 6-a de oktobro 2026 li elektiĝis prezidanto de la landa parlamento de [[saksio-Anhalto|Saksujo-Anhalto]].<ref>[https://www.tagesschau.de/inland/innenpolitik/landtagspraesident-sachsen-anhalt-102.html "AfD-Politiker Rausch zum Landtagspräsidenten gewählt"] - ĉe: ''tagesschau.de,'' 6.10.2026</ref> ==Vivo== Post frekvento de mezlernejo je [[Förderstedt]] li trejniĝis ĝis 2010 kiel industria mekanikisto. Sekvis trejniĝo por [[Nemoveblaĵa makleristo|nemoveblaĵa maklerado]]: laboro tia komenciĝis en 2013 antaŭ lia memstareco en 2014 kaj afergvidanteco en propra entrepreno pri nemoveblaĵoj. Jam en 2013 li iĝis membro de la partio [[Alternativo por Germanio|Alternativo por Germanlando]] (AfD). Jaron poste li kunfondis AfD-distriktan sekcion. En 2014 li fariĝis ano de la urba konsilantaro de [[Staßfurt]]. De 2016 li estis landa parlamentano kaj vicfrakciestro. En 2019 li ekestris la sekcion partian de la [[Distrikto Salzland]]. De 2021 li estis afergvidanto por AfD en [[Magdeburgo]] en la landa asembleo. Rausch estas edzigita. ==Fonto== *[https://www.landtag.sachsen-anhalt.de/landtag/abgeordnete/abgeordnetensuche/biografien/abgeordneter/tobias-rausch/8-wahlperiode/ etbiografio sur la landparlamenta paĝaro] de Saksujo-Anhalto ==Notoj== <references/> {{DEFAULTSORT:Rausch, Tobias}} [[kategorio:Germanaj politikistoj]] [[kategorio:Alternativo por Germanio]] [[kategorio:Prezidantoj de parlamento aŭ parlamenta ĉambro]] [[kategorio:Parlamentanoj]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1990]] [[kategorio:Germanaj entreprenistoj]] {{Ĝermo|politikistoj|Saksio-Anhaltio}} 00pkhvnbfx1er6wxghjescp4p1qqrsv 9489991 9489990 2026-10-07T16:46:38Z Tirolischleioans 254019 /* Vivo */ 9489991 wikitext text/x-wiki '''Tobias Rausch''' (naskiĝinta la {{daton|28|11|1990}} en [[Mellrichstadt]]) estas [[germanio|germana]] politikisto. En la 6-a de oktobro 2026 li elektiĝis prezidanto de la landa parlamento de [[saksio-Anhalto|Saksujo-Anhalto]].<ref>[https://www.tagesschau.de/inland/innenpolitik/landtagspraesident-sachsen-anhalt-102.html "AfD-Politiker Rausch zum Landtagspräsidenten gewählt"] - ĉe: ''tagesschau.de,'' 6.10.2026</ref> ==Vivo== Post frekvento de mezlernejo je [[Förderstedt]] li trejniĝis ĝis 2010 kiel industria mekanikisto. Sekvis novorientiĝo je [[Nemoveblaĵa makleristo|nemoveblaĵa maklerado]]: laboro tia komenciĝis en 2013 antaŭ lia memstareco en 2014 kaj afergvidanteco en propra entrepreno pri nemoveblaĵoj. Jam en 2013 li iĝis membro de la partio [[Alternativo por Germanio|Alternativo por Germanlando]] (AfD). Jaron poste li kunfondis AfD-distriktan sekcion. En 2014 li fariĝis ano de la urba konsilantaro de [[Staßfurt]]. De 2016 li estis landa parlamentano kaj vicfrakciestro. En 2019 li ekestris la sekcion partian de la [[Distrikto Salzland]]. De 2021 li estis afergvidanto por AfD en [[Magdeburgo]] en la landa asembleo. Rausch estas edzigita. ==Fonto== *[https://www.landtag.sachsen-anhalt.de/landtag/abgeordnete/abgeordnetensuche/biografien/abgeordneter/tobias-rausch/8-wahlperiode/ etbiografio sur la landparlamenta paĝaro] de Saksujo-Anhalto ==Notoj== <references/> {{DEFAULTSORT:Rausch, Tobias}} [[kategorio:Germanaj politikistoj]] [[kategorio:Alternativo por Germanio]] [[kategorio:Prezidantoj de parlamento aŭ parlamenta ĉambro]] [[kategorio:Parlamentanoj]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1990]] [[kategorio:Germanaj entreprenistoj]] {{Ĝermo|politikistoj|Saksio-Anhaltio}} 2vjicdqmvsugr3ba1o0zem5wzfc6rq1 9489993 9489991 2026-10-07T16:55:05Z Tirolischleioans 254019 9489993 wikitext text/x-wiki '''Tobias Rausch''' (naskiĝinta la {{daton|28|11|1990}} en [[Mellrichstadt]]) estas [[germanio|germana]] politikisto. En la 6-a de oktobro 2026 li elektiĝis prezidanto de la landa parlamento de [[saksio-Anhalto|Saksujo-Anhalto]].<ref>[https://www.tagesschau.de/inland/innenpolitik/landtagspraesident-sachsen-anhalt-102.html "AfD-Politiker Rausch zum Landtagspräsidenten gewählt"] - ĉe: ''tagesschau.de,'' 6.10.2026</ref> ==Vivo== Post frekvento de mezlernejo je [[Förderstedt]] li trejniĝis ĝis 2010 kiel industria mekanikisto. Sekvis novorientiĝo je [[Nemoveblaĵa makleristo|nemoveblaĵa maklerado]]: laboro tia komenciĝis en 2013 antaŭ lia memstareco en 2014 kaj afergvidanteco en entrepreno pri nemoveblaĵoj en [[Hecklingen]]. Jam en 2013 li iĝis membro de la partio [[Alternativo por Germanio|Alternativo por Germanlando]] (AfD). Jaron poste li kunfondis AfD-distriktan sekcion. En 2014 li fariĝis ano de la urba konsilantaro de [[Staßfurt]]. De 2016 li estis landa parlamentano kaj vicfrakciestro. En 2019 li ekestris la sekcion partian de la [[Distrikto Salzland]]. De 2021 li estis afergvidanto por AfD en [[Magdeburgo]] en la landa asembleo. Rausch estas edzigita. ==Fonto== *[https://www.landtag.sachsen-anhalt.de/landtag/abgeordnete/abgeordnetensuche/biografien/abgeordneter/tobias-rausch/8-wahlperiode/ etbiografio sur la landparlamenta paĝaro] de Saksujo-Anhalto ==Notoj== <references/> {{DEFAULTSORT:Rausch, Tobias}} [[kategorio:Germanaj politikistoj]] [[kategorio:Alternativo por Germanio]] [[kategorio:Prezidantoj de parlamento aŭ parlamenta ĉambro]] [[kategorio:Parlamentanoj]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1990]] [[kategorio:Germanaj entreprenistoj]] {{Ĝermo|politikistoj|Saksio-Anhaltio}} db5163jk3hpxxrk767bkjngzjf2mg4h 9489994 9489993 2026-10-07T16:56:51Z Tirolischleioans 254019 9489994 wikitext text/x-wiki '''Tobias Rausch''' (naskiĝinta la {{daton|28|11|1990}} en [[Mellrichstadt]]) estas [[germanio|germana]] politikisto. En la 6-a de oktobro 2026 li elektiĝis prezidanto de la landa parlamento de [[saksio-Anhalto|Saksujo-Anhalto]].<ref>[https://www.tagesschau.de/inland/innenpolitik/landtagspraesident-sachsen-anhalt-102.html "AfD-Politiker Rausch zum Landtagspräsidenten gewählt"] - ĉe: ''tagesschau.de,'' 6.10.2026</ref> ==Vivo== Post frekvento de mezlernejo je [[Förderstedt]] li trejniĝis ĝis 2010 kiel industria mekanikisto. Sekvis novorientiĝo je [[Nemoveblaĵa makleristo|nemoveblaĵa maklerado]]: laboro tia komenciĝis en 2013 antaŭ lia memstareco en 2014 kaj afergvidanteco en entrepreno pri nemoveblaĵoj en [[Hecklingen]]<ref>https://www.rausch-immobilien-service.de/Kontaktdaten/Impressum/</ref>. Jam en 2013 li iĝis membro de la partio [[Alternativo por Germanio|Alternativo por Germanlando]] (AfD). Jaron poste li kunfondis AfD-distriktan sekcion. En 2014 li fariĝis ano de la urba konsilantaro de [[Staßfurt]]. De 2016 li estis landa parlamentano kaj vicfrakciestro. En 2019 li ekestris la sekcion partian de la [[Distrikto Salzland]]. De 2021 li estis afergvidanto por AfD en [[Magdeburgo]] en la landa asembleo. Rausch estas edzigita. ==Fonto== *[https://www.landtag.sachsen-anhalt.de/landtag/abgeordnete/abgeordnetensuche/biografien/abgeordneter/tobias-rausch/8-wahlperiode/ etbiografio sur la landparlamenta paĝaro] de Saksujo-Anhalto ==Notoj== <references/> {{DEFAULTSORT:Rausch, Tobias}} [[kategorio:Germanaj politikistoj]] [[kategorio:Alternativo por Germanio]] [[kategorio:Prezidantoj de parlamento aŭ parlamenta ĉambro]] [[kategorio:Parlamentanoj]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1990]] [[kategorio:Germanaj entreprenistoj]] {{Ĝermo|politikistoj|Saksio-Anhaltio}} 1j6ihy88188tgesj3ojpftevlg8tayd 9489995 9489994 2026-10-07T16:57:33Z Tirolischleioans 254019 /* Vivo */ 9489995 wikitext text/x-wiki '''Tobias Rausch''' (naskiĝinta la {{daton|28|11|1990}} en [[Mellrichstadt]]) estas [[germanio|germana]] politikisto. En la 6-a de oktobro 2026 li elektiĝis prezidanto de la landa parlamento de [[saksio-Anhalto|Saksujo-Anhalto]].<ref>[https://www.tagesschau.de/inland/innenpolitik/landtagspraesident-sachsen-anhalt-102.html "AfD-Politiker Rausch zum Landtagspräsidenten gewählt"] - ĉe: ''tagesschau.de,'' 6.10.2026</ref> ==Vivo== Post frekvento de mezlernejo je [[Förderstedt]] li trejniĝis ĝis 2010 kiel industria mekanikisto. Sekvis novorientiĝo je [[Nemoveblaĵa makleristo|nemoveblaĵa maklerado]]: laboro tia komenciĝis en 2013 antaŭ lia memstareco en 2014 kaj afergvidanteco en entrepreno pri nemoveblaĵaj servoj en [[Hecklingen]]<ref>https://www.rausch-immobilien-service.de/Kontaktdaten/Impressum/</ref>. Jam en 2013 li iĝis membro de la partio [[Alternativo por Germanio|Alternativo por Germanlando]] (AfD). Jaron poste li kunfondis AfD-distriktan sekcion. En 2014 li fariĝis ano de la urba konsilantaro de [[Staßfurt]]. De 2016 li estis landa parlamentano kaj vicfrakciestro. En 2019 li ekestris la sekcion partian de la [[Distrikto Salzland]]. De 2021 li estis afergvidanto por AfD en [[Magdeburgo]] en la landa asembleo. Rausch estas edzigita. ==Fonto== *[https://www.landtag.sachsen-anhalt.de/landtag/abgeordnete/abgeordnetensuche/biografien/abgeordneter/tobias-rausch/8-wahlperiode/ etbiografio sur la landparlamenta paĝaro] de Saksujo-Anhalto ==Notoj== <references/> {{DEFAULTSORT:Rausch, Tobias}} [[kategorio:Germanaj politikistoj]] [[kategorio:Alternativo por Germanio]] [[kategorio:Prezidantoj de parlamento aŭ parlamenta ĉambro]] [[kategorio:Parlamentanoj]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1990]] [[kategorio:Germanaj entreprenistoj]] {{Ĝermo|politikistoj|Saksio-Anhaltio}} 9f7rckhn1s2wbhxdg7atxpp6m2l7vfn 9489996 9489995 2026-10-07T17:00:05Z Tirolischleioans 254019 /* Vivo */ 9489996 wikitext text/x-wiki '''Tobias Rausch''' (naskiĝinta la {{daton|28|11|1990}} en [[Mellrichstadt]]) estas [[germanio|germana]] politikisto. En la 6-a de oktobro 2026 li elektiĝis prezidanto de la landa parlamento de [[saksio-Anhalto|Saksujo-Anhalto]].<ref>[https://www.tagesschau.de/inland/innenpolitik/landtagspraesident-sachsen-anhalt-102.html "AfD-Politiker Rausch zum Landtagspräsidenten gewählt"] - ĉe: ''tagesschau.de,'' 6.10.2026</ref> ==Vivo== Post frekvento de meza lernejo je [[Förderstedt]] li trejniĝis ĝis 2010 kiel industria mekanikisto. Sekvis novorientiĝo je [[Nemoveblaĵa makleristo|nemoveblaĵa maklerado]]: laboro tia komenciĝis en 2013 antaŭ lia memstareco en 2014 kaj afergvidanteco en entrepreno pri nemoveblaĵaj servoj en [[Hecklingen]]<ref>https://www.rausch-immobilien-service.de/Kontaktdaten/Impressum/</ref>. Jam en 2013 li iĝis membro de la partio [[Alternativo por Germanio|Alternativo por Germanlando]] (AfD). Jaron poste li kunfondis AfD-distriktan sekcion. En 2014 li fariĝis ano de la urba konsilantaro de [[Staßfurt]]. De 2016 li estis landa parlamentano kaj vicfrakciestro. En 2019 li ekestris la sekcion partian de la [[Distrikto Salzland]]. De 2021 li estis afergvidanto por AfD en [[Magdeburgo]] en la landa asembleo. Rausch estas edzigita. ==Fonto== *[https://www.landtag.sachsen-anhalt.de/landtag/abgeordnete/abgeordnetensuche/biografien/abgeordneter/tobias-rausch/8-wahlperiode/ etbiografio sur la landparlamenta paĝaro] de Saksujo-Anhalto ==Notoj== <references/> {{DEFAULTSORT:Rausch, Tobias}} [[kategorio:Germanaj politikistoj]] [[kategorio:Alternativo por Germanio]] [[kategorio:Prezidantoj de parlamento aŭ parlamenta ĉambro]] [[kategorio:Parlamentanoj]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1990]] [[kategorio:Germanaj entreprenistoj]] {{Ĝermo|politikistoj|Saksio-Anhaltio}} cy6w2qbk0tshjf7r187wxg8rsmuym8w 9489998 9489996 2026-10-07T17:02:46Z Tirolischleioans 254019 9489998 wikitext text/x-wiki '''Tobias Rausch''' (naskiĝinta la {{daton|28|11|1990}} en [[Mellrichstadt]]) estas [[germanio|germana]] politikisto. En la 6-a de oktobro 2026 li elektiĝis prezidanto de la landa parlamento de [[saksio-Anhalto|Saksujo-Anhalto]].<ref>[https://www.tagesschau.de/inland/innenpolitik/landtagspraesident-sachsen-anhalt-102.html "AfD-Politiker Rausch zum Landtagspräsidenten gewählt"] - ĉe: ''tagesschau.de,'' 6.10.2026</ref> ==Vivo== Post frekvento de meza lernejo je [[Förderstedt]] li trejniĝis ĝis 2010 kiel industria mekanikisto. Sekvis novorientiĝo je [[Nemoveblaĵa makleristo|nemoveblaĵa maklerado]]: laboro tia komenciĝis en 2013 antaŭ lia memstareco en 2014 kaj afergvidanteco en entrepreno pri nemoveblaĵaj servoj en [[Hecklingen]]<ref>https://www.rausch-immobilien-service.de/Kontaktdaten/Impressum/</ref>. Jam en 2013 li iĝis membro de la partio [[Alternativo por Germanio|Alternativo por Germanlando]] (AfD). Jaron poste li kunfondis AfD-distriktan sekcion. En 2014 li fariĝis ano de la urba konsilantaro de [[Staßfurt]]. De 2016 li estis landa parlamentano kaj vicfrakciestro. En 2019 li ekestris la sekcion partian de la [[Distrikto Salzland]]. De 2021 li estis ĉefmanaĝero por AfD en la landa asembleo je [[Magdeburgo]]. Rausch estas edzigita. ==Fonto== *[https://www.landtag.sachsen-anhalt.de/landtag/abgeordnete/abgeordnetensuche/biografien/abgeordneter/tobias-rausch/8-wahlperiode/ etbiografio sur la landparlamenta paĝaro] de Saksujo-Anhalto ==Notoj== <references/> {{DEFAULTSORT:Rausch, Tobias}} [[kategorio:Germanaj politikistoj]] [[kategorio:Alternativo por Germanio]] [[kategorio:Prezidantoj de parlamento aŭ parlamenta ĉambro]] [[kategorio:Parlamentanoj]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1990]] [[kategorio:Germanaj entreprenistoj]] {{Ĝermo|politikistoj|Saksio-Anhaltio}} iz8268ig7o3eob2li46d23b2zi9gbue 9490001 9489998 2026-10-07T17:05:16Z Tirolischleioans 254019 9490001 wikitext text/x-wiki '''Tobias Rausch''' (naskiĝinta la {{daton|28|11|1990}} en [[Mellrichstadt]]) estas [[germanio|germana]] politikisto. En la 6-a de oktobro 2026 li elektiĝis prezidanto de la landa parlamento de [[saksio-Anhalto|Saksujo-Anhalto]].<ref>[https://www.tagesschau.de/inland/innenpolitik/landtagspraesident-sachsen-anhalt-102.html "AfD-Politiker Rausch zum Landtagspräsidenten gewählt"] - ĉe: ''tagesschau.de,'' 6.10.2026</ref> ==Vivo== Post frekvento de meza lernejo je [[Förderstedt]] li trejniĝis ĝis 2010 kiel industria mekanikisto. Sekvis novorientiĝo je [[Nemoveblaĵa makleristo|nemoveblaĵa maklerado]]: laboro tia komenciĝis en 2013 antaŭ lia memstareco en 2014 kaj afergvidanteco en entrepreno pri nemoveblaĵaj servoj en [[Hecklingen]]<ref>https://www.rausch-immobilien-service.de/Kontaktdaten/Impressum/</ref>. Jam en 2013 li iĝis membro de la partio [[Alternativo por Germanio|Alternativo por Germanlando]] (AfD). Jaron poste li kunfondis AfD-distriktan sekcion. En 2014 li fariĝis ano de la urba konsilantaro de [[Staßfurt]]. De 2016 li estis landa parlamentano kaj vicfrakciestro. En 2019 li ekestris la sekcion partian de la [[Distrikto Salzland]]. De 2021 li estis strategia ĉefdisponigisto por AfD en la landa asembleo je [[Magdeburgo]]. Rausch estas edzigita. ==Fonto== *[https://www.landtag.sachsen-anhalt.de/landtag/abgeordnete/abgeordnetensuche/biografien/abgeordneter/tobias-rausch/8-wahlperiode/ etbiografio sur la landparlamenta paĝaro] de Saksujo-Anhalto ==Notoj== <references/> {{DEFAULTSORT:Rausch, Tobias}} [[kategorio:Germanaj politikistoj]] [[kategorio:Alternativo por Germanio]] [[kategorio:Prezidantoj de parlamento aŭ parlamenta ĉambro]] [[kategorio:Parlamentanoj]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1990]] [[kategorio:Germanaj entreprenistoj]] {{Ĝermo|politikistoj|Saksio-Anhaltio}} a27cw49ny4v2njzxc56gjzq4b5k0ews 9490003 9490001 2026-10-07T17:05:56Z Tirolischleioans 254019 9490003 wikitext text/x-wiki '''Tobias Rausch''' (naskiĝinta la {{daton|28|11|1990}} en [[Mellrichstadt]]) estas [[germanio|germana]] politikisto. En la 6-a de oktobro 2026 li elektiĝis prezidanto de la landa parlamento de [[saksio-Anhalto|Saksujo-Anhalto]].<ref>[https://www.tagesschau.de/inland/innenpolitik/landtagspraesident-sachsen-anhalt-102.html "AfD-Politiker Rausch zum Landtagspräsidenten gewählt"] - ĉe: ''tagesschau.de,'' 6.10.2026</ref> ==Vivo== Post frekvento de meza lernejo je [[Förderstedt]] li trejniĝis ĝis 2010 kiel industria mekanikisto. Sekvis novorientiĝo je [[Nemoveblaĵa makleristo|nemoveblaĵa maklerado]]: laboro tia komenciĝis en 2013 antaŭ lia memstareco en 2014 kaj afergvidanteco en entrepreno pri nemoveblaĵaj servoj en [[Hecklingen]]<ref>https://www.rausch-immobilien-service.de/Kontaktdaten/Impressum/</ref>. Jam en 2013 li iĝis membro de la partio [[Alternativo por Germanio|Alternativo por Germanlando]] (AfD). Jaron poste li kunfondis AfD-distriktan sekcion. En 2014 li fariĝis ano de la urba konsilantaro de [[Staßfurt]]. De 2016 li estis landa parlamentano kaj vicfrakciestro. En 2019 li ekestris la sekcion partian de la [[Distrikto Salzland]]. De 2021 li estis administra ĉefdisponigisto por AfD en la landa asembleo je [[Magdeburgo]]. Rausch estas edzigita. ==Fonto== *[https://www.landtag.sachsen-anhalt.de/landtag/abgeordnete/abgeordnetensuche/biografien/abgeordneter/tobias-rausch/8-wahlperiode/ etbiografio sur la landparlamenta paĝaro] de Saksujo-Anhalto ==Notoj== <references/> {{DEFAULTSORT:Rausch, Tobias}} [[kategorio:Germanaj politikistoj]] [[kategorio:Alternativo por Germanio]] [[kategorio:Prezidantoj de parlamento aŭ parlamenta ĉambro]] [[kategorio:Parlamentanoj]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1990]] [[kategorio:Germanaj entreprenistoj]] {{Ĝermo|politikistoj|Saksio-Anhaltio}} o5206szb6zabxaa4t5paovetb2zct3d 0 954627 9490032 2026-10-07T17:23:03Z Taylor 49 126294 Taylor 49 movis paĝon [[Akumuliĝa radiado]] al [[Pezpartikla disfalo]] 9490032 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Pezpartikla disfalo]] nhxpgw5b84ey0go9tmc25l82vboa45g 0 954628 9490077 2026-10-07T18:44:53Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:en:Special:Redirect/revision/1379062701|Maurizio Cattelan]]" 9490077 wikitext text/x-wiki '''Maŭrico CATTELAN''' ({{IFA|it|mauˈrittsjo katteˈlan|lang}}; naskita la 21-an de septembro 1960 en [[Padovo]]) estas itala bildartisto. Konata ĉefe pro siaj hiperrealismaj [[Skulptarto|skulptaĵoj]] kaj instalaĵoj, la praktiko de Cattelan ankaŭ inkluzivas vikariadon kaj eldonadon. Lia [[Satiro|satira]] <ref>{{cite news|access-date=2023-12-16|author=Roberto Brunelli|date=May 11, 2016|language=it-IT|title=Una riflessione sull'opera di Maurizio Cattelan|url=https://collezionedatiffany.com/una-riflessione-sullopera-di-maurizio-cattelan/}}</ref> aliro al arto rezultigis, ke li estas ofte etikedita kiel ŝerculo aŭ petolulo de la arta mondo. Memlerninta kiel artisto, Cattelan ekspoziciis internacie en muzeoj kaj [[Bienalo|Bienaloj]]. Maurizio Cattelan kreis siajn plej gravajn artaĵojn ĉe Viale Bligny 42 en [[Milano]], kie li loĝis dum multaj jaroj. En 2011, la Guggenheim Muzeo en [[Novjorko]] prezentis retrospektivon de lia verko. Inter la pli konataj verkoj de Cattelan estas ''Ameriko'', konsistanta el necesejo el solida oro; ''La Nona Ora'', skulptaĵo prezentanta falintan [[Johano Paŭlo la 2-a|papon Johano Paŭlo la 2-a]], kiu estis trafita de [[Meteorŝtono|meteorito]] ; kaj ''Komikisto'', freŝa banano algluita per pakaĵbendo al muro kiel limigita eldono de tri en 2019, unu el kiuj vendiĝis por 6.2 milionoj da dolaroj en 2024. [[Kategorio:Italaj artistoj]] [[Kategorio:Italaj skulptistoj de la 20-a jarcento]] [[Kategorio:Ludartistoj]] hlxleidqmwgtjqg32rv4aseda1dhe40 9490078 9490077 2026-10-07T18:45:30Z Sj1mor 12103 9490078 wikitext text/x-wiki {{Informkesto artisto|priskribo=}} '''Maŭrico CATTELAN''' ({{IFA|mauˈrittsjo katteˈlan}}; naskita la 21-an de septembro 1960 en [[Padovo]]) estas itala bildartisto. Konata ĉefe pro siaj hiperrealismaj [[Skulptarto|skulptaĵoj]] kaj instalaĵoj, la praktiko de Cattelan ankaŭ inkluzivas vikariadon kaj eldonadon. Lia [[Satiro|satira]] <ref>{{cite news|access-date=2023-12-16|author=Roberto Brunelli|date=May 11, 2016|language=it-IT|title=Una riflessione sull'opera di Maurizio Cattelan|url=https://collezionedatiffany.com/una-riflessione-sullopera-di-maurizio-cattelan/}}</ref> aliro al arto rezultigis, ke li estas ofte etikedita kiel ŝerculo aŭ petolulo de la arta mondo. Memlerninta kiel artisto, Cattelan ekspoziciis internacie en muzeoj kaj [[Bienalo|Bienaloj]]. Maurizio Cattelan kreis siajn plej gravajn artaĵojn ĉe Viale Bligny 42 en [[Milano]], kie li loĝis dum multaj jaroj. En 2011, la Guggenheim Muzeo en [[Novjorko]] prezentis retrospektivon de lia verko. Inter la pli konataj verkoj de Cattelan estas ''Ameriko'', konsistanta el necesejo el solida oro; ''La Nona Ora'', skulptaĵo prezentanta falintan [[Johano Paŭlo la 2-a|papon Johano Paŭlo la 2-a]], kiu estis trafita de [[Meteorŝtono|meteorito]] ; kaj ''Komikisto'', freŝa banano algluita per pakaĵbendo al muro kiel limigita eldono de tri en 2019, unu el kiuj vendiĝis por 6.2 milionoj da dolaroj en 2024. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} {{Ĝermo|Italo|artisto}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Cattelan, Maurizio}} [[Kategorio:Italaj artistoj]] [[Kategorio:Italaj skulptistoj de la 20-a jarcento]] [[Kategorio:Ludartistoj]] l1n745qjp1t8jqjgax0wolbeu2njlem 9490079 9490078 2026-10-07T18:47:12Z Sj1mor 12103 9490079 wikitext text/x-wiki {{Informkesto artisto|priskribo=}} '''Maŭrico CATTELAN''' ({{IFA|mauˈrittsjo katteˈlan}}; naskita la 21-an de septembro 1960 en [[Padovo]]) estas itala bildartisto. Konata ĉefe pro siaj hiperrealismaj [[Skulptarto|skulptaĵoj]] kaj instalaĵoj, la praktiko de Cattelan ankaŭ inkluzivas vikariadon kaj eldonadon. Lia [[Satiro|satira]] <ref>{{cite news|access-date=2023-12-16|author=Roberto Brunelli|date=11-a de majo 2016|language=it-IT|title=Una riflessione sull'opera di Maurizio Cattelan|url=https://collezionedatiffany.com/una-riflessione-sullopera-di-maurizio-cattelan/}}</ref> aliro al arto rezultigis, ke li estas ofte etikedita kiel ŝerculo aŭ petolulo de la arta mondo. Memlerninta kiel artisto, Cattelan ekspoziciis internacie en muzeoj kaj [[Bienalo|Bienaloj]]. Maurizio Cattelan kreis siajn plej gravajn artaĵojn ĉe Viale Bligny 42 en [[Milano]], kie li loĝis dum multaj jaroj. En 2011, la [[Muzeo Guggenheim|Guggenheim Muzeo]] en [[Novjorko]] prezentis retrospektivon de lia verko. Inter la pli konataj verkoj de Cattelan estas ''Ameriko'', konsistanta el [[necesejo]] el solida [[oro]]; ''La Nona Ora'', skulptaĵo prezentanta falintan [[Johano Paŭlo la 2-a|papon Johano Paŭlo la 2-a]], kiu estis trafita de [[Meteorŝtono|meteorito]] ; kaj ''Komikisto'', freŝa [[banano]] algluita per pakaĵbendo al muro kiel limigita eldono de tri en 2019, unu el kiuj vendiĝis por 6.2 milionoj da dolaroj en 2024. == Referencoj == {{Referencoj}}{{projektoj}} {{Ĝermo|Italo|artisto}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Cattelan, Maurizio}} [[Kategorio:Italaj artistoj]] [[Kategorio:Italaj skulptistoj de la 20-a jarcento]] [[Kategorio:Ludartistoj]] i4k7vkk0bmg4c4t53j8bu2j92pkaxo9 9490082 9490079 2026-10-07T18:49:30Z Sj1mor 12103 9490082 wikitext text/x-wiki {{Informkesto artisto|priskribo=}} '''Maŭrico CATTELAN''' ({{IFA|mauˈrittsjo katteˈlan}}; naskita la 21-an de septembro 1960 en [[Padovo]]) estas itala bildartisto. Konata ĉefe pro siaj hiperrealismaj [[Skulptarto|skulptaĵoj]] kaj instalaĵoj, la praktiko de Cattelan ankaŭ inkluzivas vikariadon kaj eldonadon. Lia [[Satiro|satira]] <ref>{{cite news|access-date=2023-12-16|author=Roberto Brunelli|date=11-a de majo 2016|language=it-IT|title=Una riflessione sull'opera di Maurizio Cattelan|url=https://collezionedatiffany.com/una-riflessione-sullopera-di-maurizio-cattelan/}}</ref> aliro al arto rezultigis, ke li estas ofte etikedita kiel ŝerculo aŭ petolulo de la arta mondo. Memlerninta kiel artisto, Cattelan ekspoziciis internacie en muzeoj kaj [[Bienalo|Bienaloj]]. Maurizio Cattelan kreis siajn plej gravajn artaĵojn ĉe Viale Bligny 42 en [[Milano]], kie li loĝis dum multaj jaroj. En 2011, la [[Muzeo Guggenheim|Guggenheim Muzeo]] en [[Novjorko]] prezentis retrospektivon de lia verko. Inter la pli konataj verkoj de Cattelan estas ''Ameriko'', konsistanta el [[necesejo]] el solida [[oro]]; ''La Nona Ora'', skulptaĵo prezentanta falintan [[Johano Paŭlo la 2-a|papon Johano Paŭlo la 2-a]], kiu estis trafita de [[Meteorŝtono|meteorito]] ; kaj ''[[Komediisto (artaĵo)|Komediisto]]'', freŝa [[banano]] algluita per arĝentokolora [[duktobendo]] al muro kiel limigita eldono de tri en 2019, unu el kiuj vendiĝis por 6.2 milionoj da dolaroj en 2024. == Referencoj == {{Referencoj}}{{projektoj}} {{Ĝermo|Italo|artisto}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Cattelan, Maurizio}} [[Kategorio:Italaj artistoj]] [[Kategorio:Italaj skulptistoj de la 20-a jarcento]] [[Kategorio:Ludartistoj]] mrbjacthxcudf8rnlvrbwbi09kdyjxw 9490084 9490082 2026-10-07T18:49:56Z Sj1mor 12103 9490084 wikitext text/x-wiki {{Informkesto artisto|priskribo=}} '''Maurizio CATTELAN''' ({{IFA|mauˈrittsjo katteˈlan}}; naskita la 21-an de septembro 1960 en [[Padovo]]) estas itala bildartisto. Konata ĉefe pro siaj hiperrealismaj [[Skulptarto|skulptaĵoj]] kaj instalaĵoj, la praktiko de Cattelan ankaŭ inkluzivas vikariadon kaj eldonadon. Lia [[Satiro|satira]] <ref>{{cite news|access-date=2023-12-16|author=Roberto Brunelli|date=11-a de majo 2016|language=it-IT|title=Una riflessione sull'opera di Maurizio Cattelan|url=https://collezionedatiffany.com/una-riflessione-sullopera-di-maurizio-cattelan/}}</ref> aliro al arto rezultigis, ke li estas ofte etikedita kiel ŝerculo aŭ petolulo de la arta mondo. Memlerninta kiel artisto, Cattelan ekspoziciis internacie en muzeoj kaj [[Bienalo|Bienaloj]]. Maurizio Cattelan kreis siajn plej gravajn artaĵojn ĉe Viale Bligny 42 en [[Milano]], kie li loĝis dum multaj jaroj. En 2011, la [[Muzeo Guggenheim|Guggenheim Muzeo]] en [[Novjorko]] prezentis retrospektivon de lia verko. Inter la pli konataj verkoj de Cattelan estas ''Ameriko'', konsistanta el [[necesejo]] el solida [[oro]]; ''La Nona Ora'', skulptaĵo prezentanta falintan [[Johano Paŭlo la 2-a|papon Johano Paŭlo la 2-a]], kiu estis trafita de [[Meteorŝtono|meteorito]] ; kaj ''[[Komediisto (artaĵo)|Komediisto]]'', freŝa [[banano]] algluita per arĝentokolora [[duktobendo]] al muro kiel limigita eldono de tri en 2019, unu el kiuj vendiĝis por 6.2 milionoj da dolaroj en 2024. == Referencoj == {{Referencoj}}{{projektoj}} {{Ĝermo|Italo|artisto}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Cattelan, Maurizio}} [[Kategorio:Italaj artistoj]] [[Kategorio:Italaj skulptistoj de la 20-a jarcento]] [[Kategorio:Ludartistoj]] czbmlov771l24d7kbcfolqk1wk5b3st 9490085 9490084 2026-10-07T18:51:57Z Sj1mor 12103 9490085 wikitext text/x-wiki {{Informkesto artisto|priskribo=}} '''Maurizio CATTELAN''' ({{IFA|mauˈrittsjo katteˈlan}}; naskita la 21-an de septembro 1960 en [[Padovo]]) estas itala bildartisto. Konata ĉefe pro siaj hiperrealismaj [[Skulptarto|skulptaĵoj]] kaj instalaĵoj, la praktiko de Cattelan ankaŭ inkluzivas vikariadon kaj eldonadon. Lia [[Satiro|satira]] <ref>{{cite news|access-date=2023-12-16|author=Roberto Brunelli|date=11-a de majo 2016|language=it-IT|title=Una riflessione sull'opera di Maurizio Cattelan|url=https://collezionedatiffany.com/una-riflessione-sullopera-di-maurizio-cattelan/}}</ref> aliro al arto rezultigis, ke li estas ofte etikedita kiel ŝerculo aŭ petolulo de la arta mondo. Memlerninta kiel artisto, Cattelan ekspoziciis internacie en muzeoj kaj [[Bienalo|Bienaloj]]. Maurizio Cattelan kreis siajn plej gravajn artaĵojn ĉe Viale Bligny 42 en [[Milano]], kie li loĝis dum multaj jaroj. En 2011, la [[Muzeo Guggenheim]] en [[Novjorko]] prezentis retrospektivon de lia verko. Inter la pli konataj verkoj de Cattelan estas ''Ameriko'', konsistanta el [[necesejo]] el solida [[oro]]; ''La Nona Ora'', skulptaĵo prezentanta falintan [[Johano Paŭlo la 2-a|papon Johano Paŭlo la 2-a]], kiu estis trafita de [[Meteorŝtono|meteorito]] ; kaj ''[[Komediisto (artaĵo)|Komediisto]]'', freŝa [[banano]] algluita per arĝentokolora [[duktobendo]] al muro kiel limigita eldono de tri en 2019, unu el kiuj vendiĝis por 6.2 milionoj da dolaroj en 2024. == Referencoj == {{Referencoj}}{{projektoj}} {{Ĝermo|Italo|artisto}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Cattelan, Maurizio}} [[Kategorio:Italaj artistoj]] [[Kategorio:Italaj skulptistoj de la 20-a jarcento]] [[Kategorio:Ludartistoj]] rx52oxcz4dvhaugbj3gjekd9syt91dy 0 954629 9490086 2026-10-07T18:56:02Z Taylor 49 126294 #REDIRECT [[Pezpartikla disfalo]] 9490086 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pezpartikla disfalo]] 4ry5eklr86hqjny58uir42y7uwixoml 0 954630 9490087 2026-10-07T18:56:49Z Taylor 49 126294 #REDIRECT [[Pezpartikla disfalo]] 9490087 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pezpartikla disfalo]] 4ry5eklr86hqjny58uir42y7uwixoml 10 954631 9490102 2026-10-07T19:42:11Z Taylor 49 126294 Taylor 49 movis paĝon [[Ŝablono:Grado kelvina/dokumentado]] al [[Ŝablono:Kelvino/dokumentado]]: kelvino ne estas grado, same kiel ampero ne estas grado 9490102 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Ŝablono:Kelvino/dokumentado]] 7txigbb6a624gkzif9c50orno2xsw8k 9490135 9490102 2026-10-07T20:41:38Z Taylor 49 126294 {{forigu tuj|LIDIREKTI [[Ŝablono:Kelvino/dokumentado]]}} 9490135 wikitext text/x-wiki {{forigu tuj|LIDIREKTI [[Ŝablono:Kelvino/dokumentado]]}} 8xmx71301zftdck7myocgzklwwnh0ew 10 954632 9490104 2026-10-07T19:42:35Z Taylor 49 126294 Taylor 49 movis paĝon [[Ŝablono:Grado kelvina]] al [[Ŝablono:Kelvino]]: kelvino ne estas grado, same kiel ampero ne estas grado 9490104 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Ŝablono:Kelvino]] ifod1nwn36f4lx4591q11p2b3yfh4jm 10 954633 9490124 2026-10-07T20:29:10Z Taylor 49 126294 nova ŝablo 9490124 wikitext text/x-wiki <includeonly><table class="wikitable"> <tr><th>Eco</th><th>[[Alfa-radiado|Alfa-disfalo]]</th><th>[[Pezpartikla disfalo]]</th><th>[[Spontanea fisio]]</th></tr> <tr><td>Ofteco</td><td>ofta por elementoj pli pezaj ol plumbo, povas esti la ĉefa tipo por certa nuklido</td><td>tre malolfta</td><td>tre malolfta ĉe naturaj nuklidoj ĝis [[Urano|urano (U, 92)]], pli ofta ĉe certaj superpezaj artefaritaj nuklidoj</td></tr> <tr><td>Elĵetata partiklo</td><td>alfa-partiklo AKK ⁴He</td><td>kerno iomete pli peza ol ⁴He, atomnumero tipe 6 ĝis 14</td><td>el unu kerno estiĝas du kernoj multe pli pezaj ol ⁴He, atomnumero tipe pli ol 35</td></tr> <tr><td>Elĵetata partiklo ĉiam sama?</td><td>JES</td><td>kutime JES</td><td>NE, granda variado</td></tr> <tr><td>Samtempa elĵeto de neŭtronoj?</td><td>NE</td><td>NE</td><td>JES</td></tr> <tr><td>Simetria?</td><td>NE, ekstreme malsimetria</td><td>NE, multe malsimetria</td><td>NE, fragmentoj ne estas precize samgrandaj, sed kompareble grandaj</td></tr> <tr><td>Stabileco de la malgranda partiklo</td><td>JES, pli ol necese, ĝuste pro tio nukleonoj plej ofte estas elĵetataj en formo de ⁴He kaj nenio alia</td><td>aŭ stabila, aŭ troabundo da neŭtronoj rezultigante [[Beta-radiado#β−-radiado_(elektrona)|beta-minus-disfalon]]</td><td rowspan="2">forta troabundo da neŭtronoj rezultigante [[Beta-radiado#β−-radiado_(elektrona)|beta-minus-disfalon]] unufoje aŭ plurfoje ĝis ke stabileco estas atingita, aŭ eĉ elĵeton de neŭtrono</td></tr> <tr><td>Stabileco de la granda restaĵo</td><td>aŭ stabila, aŭ daŭre tropeza rezultigante plian alfa-disfalon, aŭ troabundo da neŭtronoj rezultigante [[Beta-radiado#β−-radiado_(elektrona)|beta-minus-disfalon]]</td><td>troabundo da neŭtronoj rezultigante [[Beta-radiado#β−-radiado_(elektrona)|beta-minus-disfalon]]</td></tr> </table></includeonly><noinclude> == Uzo == En la 4 artikoloj [[Radioaktiveco]], [[Alfa-radiado]], [[Pezpartikla disfalo]], [[Spontanea fisio]]. == Memtesto == {{hr3}} <pre>{{Alfa-PP-SF}}</pre> {{Alfa-PP-SF}} {{hr3}} [[Kategorio:Ŝablono:Fiziko]] <noinclude> jyttqt3w1rkmsfo95nkny0n3100atog 9490125 9490124 2026-10-07T20:30:11Z Taylor 49 126294 q 9490125 wikitext text/x-wiki <includeonly><table class="wikitable"> <tr><th>Eco</th><th>[[Alfa-radiado|Alfa-disfalo]]</th><th>[[Pezpartikla disfalo]]</th><th>[[Spontanea fisio]]</th></tr> <tr><td>Ofteco</td><td>ofta por elementoj pli pezaj ol [[Plumbo|plumbo (Pb, 82), povas esti la ĉefa tipo por certa nuklido</td><td>tre malolfta</td><td>tre malolfta ĉe naturaj nuklidoj ĝis [[Urano|urano (U, 92)]], pli ofta ĉe certaj superpezaj artefaritaj nuklidoj</td></tr> <tr><td>Elĵetata partiklo</td><td>alfa-partiklo AKK ⁴He</td><td>kerno iomete pli peza ol ⁴He, atomnumero tipe 6 ĝis 14</td><td>el unu kerno estiĝas du kernoj multe pli pezaj ol ⁴He, atomnumero tipe pli ol 35</td></tr> <tr><td>Elĵetata partiklo ĉiam sama?</td><td>JES</td><td>kutime JES</td><td>NE, granda variado</td></tr> <tr><td>Samtempa elĵeto de neŭtronoj?</td><td>NE</td><td>NE</td><td>JES</td></tr> <tr><td>Simetria?</td><td>NE, ekstreme malsimetria</td><td>NE, multe malsimetria</td><td>NE, fragmentoj ne estas precize samgrandaj, sed kompareble grandaj</td></tr> <tr><td>Stabileco de la malgranda partiklo</td><td>JES, pli ol necese, ĝuste pro tio nukleonoj plej ofte estas elĵetataj en formo de ⁴He kaj nenio alia</td><td>aŭ stabila, aŭ troabundo da neŭtronoj rezultigante [[Beta-radiado#β−-radiado_(elektrona)|beta-minus-disfalon]]</td><td rowspan="2">forta troabundo da neŭtronoj rezultigante [[Beta-radiado#β−-radiado_(elektrona)|beta-minus-disfalon]] unufoje aŭ plurfoje ĝis ke stabileco estas atingita, aŭ eĉ elĵeton de neŭtrono</td></tr> <tr><td>Stabileco de la granda restaĵo</td><td>aŭ stabila, aŭ daŭre tropeza rezultigante plian alfa-disfalon, aŭ troabundo da neŭtronoj rezultigante [[Beta-radiado#β−-radiado_(elektrona)|beta-minus-disfalon]]</td><td>troabundo da neŭtronoj rezultigante [[Beta-radiado#β−-radiado_(elektrona)|beta-minus-disfalon]]</td></tr> </table></includeonly><noinclude> == Uzo == En la 4 artikoloj [[Radioaktiveco]], [[Alfa-radiado]], [[Pezpartikla disfalo]], [[Spontanea fisio]]. == Memtesto == {{hr3}} <pre>{{Alfa-PP-SF}}</pre> {{Alfa-PP-SF}} {{hr3}} [[Kategorio:Ŝablono:Fiziko]] <noinclude> 5pcungkwsibuy6nu7v1iehg4mpiutot 9490126 9490125 2026-10-07T20:30:28Z Taylor 49 126294 qq 9490126 wikitext text/x-wiki <includeonly><table class="wikitable"> <tr><th>Eco</th><th>[[Alfa-radiado|Alfa-disfalo]]</th><th>[[Pezpartikla disfalo]]</th><th>[[Spontanea fisio]]</th></tr> <tr><td>Ofteco</td><td>ofta por elementoj pli pezaj ol [[Plumbo|plumbo (Pb, 82)]], povas esti la ĉefa tipo por certa nuklido</td><td>tre malolfta</td><td>tre malolfta ĉe naturaj nuklidoj ĝis [[Urano|urano (U, 92)]], pli ofta ĉe certaj superpezaj artefaritaj nuklidoj</td></tr> <tr><td>Elĵetata partiklo</td><td>alfa-partiklo AKK ⁴He</td><td>kerno iomete pli peza ol ⁴He, atomnumero tipe 6 ĝis 14</td><td>el unu kerno estiĝas du kernoj multe pli pezaj ol ⁴He, atomnumero tipe pli ol 35</td></tr> <tr><td>Elĵetata partiklo ĉiam sama?</td><td>JES</td><td>kutime JES</td><td>NE, granda variado</td></tr> <tr><td>Samtempa elĵeto de neŭtronoj?</td><td>NE</td><td>NE</td><td>JES</td></tr> <tr><td>Simetria?</td><td>NE, ekstreme malsimetria</td><td>NE, multe malsimetria</td><td>NE, fragmentoj ne estas precize samgrandaj, sed kompareble grandaj</td></tr> <tr><td>Stabileco de la malgranda partiklo</td><td>JES, pli ol necese, ĝuste pro tio nukleonoj plej ofte estas elĵetataj en formo de ⁴He kaj nenio alia</td><td>aŭ stabila, aŭ troabundo da neŭtronoj rezultigante [[Beta-radiado#β−-radiado_(elektrona)|beta-minus-disfalon]]</td><td rowspan="2">forta troabundo da neŭtronoj rezultigante [[Beta-radiado#β−-radiado_(elektrona)|beta-minus-disfalon]] unufoje aŭ plurfoje ĝis ke stabileco estas atingita, aŭ eĉ elĵeton de neŭtrono</td></tr> <tr><td>Stabileco de la granda restaĵo</td><td>aŭ stabila, aŭ daŭre tropeza rezultigante plian alfa-disfalon, aŭ troabundo da neŭtronoj rezultigante [[Beta-radiado#β−-radiado_(elektrona)|beta-minus-disfalon]]</td><td>troabundo da neŭtronoj rezultigante [[Beta-radiado#β−-radiado_(elektrona)|beta-minus-disfalon]]</td></tr> </table></includeonly><noinclude> == Uzo == En la 4 artikoloj [[Radioaktiveco]], [[Alfa-radiado]], [[Pezpartikla disfalo]], [[Spontanea fisio]]. == Memtesto == {{hr3}} <pre>{{Alfa-PP-SF}}</pre> {{Alfa-PP-SF}} {{hr3}} [[Kategorio:Ŝablono:Fiziko]] <noinclude> 1540o8dddwcd7ktrwsv81m0s62rlvl4 9490139 9490126 2026-10-07T20:56:37Z Taylor 49 126294 9490139 wikitext text/x-wiki <includeonly><table class="wikitable"> <tr><th>Eco</th><th>[[Alfa-radiado|Alfa-disfalo]]</th><th>[[Pezpartikla disfalo]]</th><th>[[Spontanea fisio]]</th></tr> <tr><th>Ofteco</th><td>ofta por elementoj pli pezaj ol [[Plumbo|plumbo (Pb, 82)]], povas esti la ĉefa tipo por certa nuklido</td><td>tre malolfta</td><td>tre malolfta ĉe naturaj nuklidoj ĝis [[Urano|urano (U, 92)]], pli ofta ĉe certaj superpezaj artefaritaj nuklidoj</td></tr> <tr><th>Elĵetata partiklo</th><td>alfa-partiklo AKK ⁴He</td><td>kerno iomete pli peza ol ⁴He, atomnumero tipe 6 ĝis 14</td><td>el unu kerno estiĝas du kernoj multe pli pezaj ol ⁴He, atomnumero tipe pli ol 35</td></tr> <tr><th>Elĵetata partiklo ĉiam sama?</th><td>JES</td><td>kutime JES</td><td>NE, granda variado</td></tr> <tr><th>Samtempa elĵeto de neŭtronoj?</th><td>NE</td><td>NE</td><td>JES</td></tr> <tr><th>Simetria?</th><td>NE, ekstreme malsimetria</td><td>NE, multe malsimetria</td><td>NE, fragmentoj ne estas precize samgrandaj, sed kompareble grandaj</td></tr> <tr><th>Stabileco de la malgranda partiklo</th><td>JES, pli ol necese, ĝuste pro tio nukleonoj plej ofte estas elĵetataj en formo de ⁴He kaj nenio alia</td><td>aŭ stabila, aŭ troabundo da neŭtronoj rezultigante [[Beta-radiado#β−-radiado_(elektrona)|beta-minus-disfalon]]</td><td rowspan="2">forta troabundo da neŭtronoj rezultigante [[Beta-radiado#β−-radiado_(elektrona)|beta-minus-disfalon]] unufoje aŭ plurfoje ĝis ke stabileco estas atingita, aŭ eĉ elĵeton de neŭtrono</td></tr> <tr><th>Stabileco de la granda restaĵo</th><td>aŭ stabila, aŭ daŭre tropeza rezultigante plian alfa-disfalon, aŭ troabundo da neŭtronoj rezultigante [[Beta-radiado#β−-radiado_(elektrona)|beta-minus-disfalon]]</td><td>troabundo da neŭtronoj rezultigante [[Beta-radiado#β−-radiado_(elektrona)|beta-minus-disfalon]]</td></tr> </table></includeonly><noinclude> == Uzo == En la 4 artikoloj [[Radioaktiveco]], [[Alfa-radiado]], [[Pezpartikla disfalo]], [[Spontanea fisio]]. == Memtesto == {{hr3}} <pre>{{Alfa-PP-SF}}</pre> {{Alfa-PP-SF}} {{hr3}} [[Kategorio:Ŝablono:Fiziko]] <noinclude> l1toiaw5nze1rddrjk9ar5ikj4pmp5b 9490140 9490139 2026-10-07T20:57:41Z Taylor 49 126294 9490140 wikitext text/x-wiki <includeonly><table class="wikitable"> <tr><th>&nbsp;</th><th>[[Alfa-radiado|Alfa-disfalo]]</th><th>[[Pezpartikla disfalo]]</th><th>[[Spontanea fisio]]</th></tr> <tr><th>Ofteco</th><td>ofta por elementoj pli pezaj ol [[Plumbo|plumbo (Pb, 82)]], povas esti la ĉefa tipo por certa nuklido</td><td>tre malolfta</td><td>tre malolfta ĉe naturaj nuklidoj ĝis [[Urano|urano (U, 92)]], pli ofta ĉe certaj superpezaj artefaritaj nuklidoj</td></tr> <tr><th>Elĵetata partiklo</th><td>alfa-partiklo AKK ⁴He</td><td>kerno iomete pli peza ol ⁴He, atomnumero tipe 6 ĝis 14</td><td>el unu kerno estiĝas du kernoj multe pli pezaj ol ⁴He, atomnumero tipe pli ol 35</td></tr> <tr><th>Elĵetata partiklo ĉiam sama?</th><td>JES</td><td>kutime JES</td><td>NE, granda variado</td></tr> <tr><th>Samtempa elĵeto de neŭtronoj?</th><td>NE</td><td>NE</td><td>JES</td></tr> <tr><th>Simetria?</th><td>NE, ekstreme malsimetria</td><td>NE, multe malsimetria</td><td>NE, fragmentoj ne estas precize samgrandaj, sed kompareble grandaj</td></tr> <tr><th>Stabileco de la malgranda partiklo</th><td>JES, pli ol necese, ĝuste pro tio nukleonoj plej ofte estas elĵetataj en formo de ⁴He kaj nenio alia</td><td>aŭ stabila, aŭ troabundo da neŭtronoj rezultigante [[Beta-radiado#β−-radiado_(elektrona)|beta-minus-disfalon]]</td><td rowspan="2">forta troabundo da neŭtronoj rezultigante [[Beta-radiado#β−-radiado_(elektrona)|beta-minus-disfalon]] unufoje aŭ plurfoje ĝis ke stabileco estas atingita, aŭ eĉ elĵeton de neŭtrono</td></tr> <tr><th>Stabileco de la granda restaĵo</th><td>aŭ stabila, aŭ daŭre tropeza rezultigante plian alfa-disfalon, aŭ troabundo da neŭtronoj rezultigante [[Beta-radiado#β−-radiado_(elektrona)|beta-minus-disfalon]]</td><td>troabundo da neŭtronoj rezultigante [[Beta-radiado#β−-radiado_(elektrona)|beta-minus-disfalon]]</td></tr> </table></includeonly><noinclude> == Uzo == En la 4 artikoloj [[Radioaktiveco]], [[Alfa-radiado]], [[Pezpartikla disfalo]], [[Spontanea fisio]]. == Memtesto == {{hr3}} <pre>{{Alfa-PP-SF}}</pre> {{Alfa-PP-SF}} {{hr3}} [[Kategorio:Ŝablono:Fiziko]] <noinclude> 3zhiw4zrtvqfnmhjtaack6qyjxgxvp1 9490171 9490140 2026-10-08T00:28:42Z Taylor 49 126294 9490171 wikitext text/x-wiki <includeonly><table class="wikitable"> <tr><th>&nbsp;</th><th>[[Alfa-radiado|Alfa-disfalo]]</th><th>[[Pezpartikla disfalo]]</th><th>[[Spontanea fisio]]</th></tr> <tr><th>Ofteco</th><td>ofta por elementoj pli pezaj ol [[Plumbo|plumbo (Pb, 82)]], povas esti la ĉefa tipo por certa nuklido</td><td>tre malolfta</td><td>tre malolfta ĉe naturaj nuklidoj ĝis [[Urano|urano (U, 92)]], pli ofta ĉe certaj superpezaj artefaritaj nuklidoj</td></tr> <tr><th>Elĵetata partiklo</th><td>alfa-partiklo AKK ⁴He</td><td>kerno iomete pli peza ol ⁴He, atomnumero tipe 6 ĝis 14</td><td>el unu kerno estiĝas du kernoj multe pli pezaj ol ⁴He, atomnumero tipe pli ol 35</td></tr> <tr><th>Elĵetata partiklo ĉiam sama?</th><td>JES</td><td>kutime JES</td><td>NE, granda variado</td></tr> <tr><th>Samtempa elĵeto de neŭtronoj?</th><td>NE</td><td>NE</td><td>JES</td></tr> <tr><th>Simetria?</th><td>NE, ekstreme malsimetria</td><td>NE, multe malsimetria</td><td>NE, fragmentoj ne estas precize samgrandaj, sed ja kompareble grandaj</td></tr> <tr><th>Stabileco de la malgranda partiklo</th><td>stabila, pli ol necese, ĝuste pro tio nukleonoj plej ofte estas elĵetataj en formo de ⁴He kaj nenio alia</td><td>aŭ stabila, aŭ troabundo da neŭtronoj rezultigante [[Beta-radiado#β−-radiado_(elektrona)|beta-minus-disfalon]]</td><td rowspan="2">forta troabundo da neŭtronoj rezultigante [[Beta-radiado#β−-radiado_(elektrona)|beta-minus-disfalon]] unufoje aŭ plurfoje ĝis ke stabileco estas atingita, aŭ eĉ elĵeton de neŭtrono</td></tr> <tr><th>Stabileco de la granda restaĵo</th><td>aŭ stabila, aŭ daŭre tropeza rezultigante plian alfa-disfalon, aŭ troabundo da neŭtronoj rezultigante [[Beta-radiado#β−-radiado_(elektrona)|beta-minus-disfalon]]</td><td>troabundo da neŭtronoj rezultigante [[Beta-radiado#β−-radiado_(elektrona)|beta-minus-disfalon]]</td></tr> </table></includeonly><noinclude> == Uzo == En la 4 artikoloj [[Radioaktiveco]], [[Alfa-radiado]], [[Pezpartikla disfalo]], [[Spontanea fisio]]. == Memtesto == {{hr3}} <pre>{{Alfa-PP-SF}}</pre> {{Alfa-PP-SF}} {{hr3}} [[Kategorio:Ŝablono:Fiziko]] <noinclude> p8yzzux2a1tlgwupu8pyg6zdzmyhcwk 0 954634 9490218 2026-10-08T06:29:05Z Crosstor 3176 historiisto 9490218 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = }} '''[[Emeriko|Imre]] Szántó''' [sAntO], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Szántó Imre''' estis [[Hungario|hungara]] [[historiisto]], altlerneja [[instruisto]]. Imre Szántó<ref>https://www.wikidata.org/wiki/Q27555115 [[Vikidatumoj]]</ref><ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM71085;jsessionid=703EB1071A44617AB5669E93ADF3B79C hungarlingva datenaro de muzeo</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1920|11|8}} en [[Alsópáhok]], li mortis {{mortotago|1993|5|2}} en [[Hévíz]]. == Biografio == Imre Szántó maturiĝis en [[premonstratoj|premonstrata]] [[gimnazio]] en [[Keszthely]] en 1940, poste li akiris pedagogian diplomon kun doktoriĝo el arkeologio en [[ELTE|Scienca Universitato Péter Pázmány]] en [[1946]], dum ekde 1944 li estis batalanta soldato kaj militkaptito. Post siaj studoj li instruis en bazlernejo en [[Budapeŝto]], poste en gimnazio de Keszthely, inter 1950 kaj 1966 en [[Universitato Károly Eszterházy|Pedagogia Altlernejo de Eger]] (en tiu lasta kiel [[lektoro]] (1950–1952), [[docento]] (1952–1961), katedrestro kaj direktoro de fraŭloj (1961-1966)). Intertempe li kandidatiĝis (CSc) en 1957 antaŭ la [[Hungara Scienca Akademio]]. En [[Scienca Universitato de Szeged|Scienca Universitato Attila József]] li estis docento ((1966–1969), kaj [[profesoro]], ankaŭ katedrestro (1969–1986). En la frua 1987 li pensiuliĝis, poste li vivis en Hévíz. Li edziĝis en 1947, lia edzino naskis gefilojn en 1949 kaj 1954. Li ricevis [[premio]]jn inter 1953-1992. == Elektitaj kontribuoj == * ''A gyöngyössolymosi bronzkincs.'' (1948) * ''Eger vár védelme 1552-ben.'' (monografieto, kunaŭtoro, 1952) * ''A parasztság kisajátítása és mozgalmai a dunántúli Festetics-birtokon. 1711–1850.'' ([[monografio]], [[disertaĵo]], 1954) * ''Egy dunántúli falu. Alsópáhok története.'' (monografio kaj disertaĵo 1957, libro: 1960) * ''A helytörténeti kutatások módszere és feladatai az oktató-nevelő munkában.'' (studenta lernolibro, 1963; 12-a eldono: 1997) * ''Eger vár védelme 1552-ben.'' (monografio kaj disertaĵo, 1971) * ''Hévíz története.'' (2 volumoj, 1977–1980) * ''Küzdelem a török terjeszkedés ellen Magyarországon. Az 1551–1552. évi várháborúk.'' (monografio kaj disertaĵo, 1985) * ''Alsópáhok és Felsőpáhok története.'' (kunaŭtoro, monografio, 1990) * ''Hévíz története.'' (eduka helpilo, 2008) == Memorigiloj == * [[memortabulo]] en Alsópáhok (1998); jaron poste la loka lernejo prenis la nomon Szántó Imre == Fontoj == * [http://users.atw.hu/vajdaoregdiakok/tanarok/szantoimre.pdf biografio hungare kun foto] * [https://nevpont.hu/palyakep/szanto-imre-657e3 biografio hungare] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Szanto Imre}} [[Kategorio:Hungaraj historiistoj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] {{Portalstrio|Biografio}} k9zfe7d16wgvi36d2c86lrkbf2uwd01 9490222 9490218 2026-10-08T06:37:27Z Crosstor 3176 9490222 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = }} '''[[Emeriko|Imre]] Szántó''' [sAntO], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Szántó Imre''' estis [[Hungario|hungara]] [[historiisto]], altlerneja [[instruisto]]. Imre Szántó<ref>https://www.wikidata.org/wiki/Q27555115 [[Vikidatumoj]]</ref><ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM71085;jsessionid=703EB1071A44617AB5669E93ADF3B79C hungarlingva datenaro de muzeo</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1920|11|8}} en [[Alsópáhok]], li mortis {{mortotago|1993|5|2}} en [[Hévíz (urbo)]]. == Biografio == Imre Szántó maturiĝis en [[premonstratoj|premonstrata]] [[gimnazio]] en [[Keszthely]] en 1940, poste li akiris pedagogian diplomon kun doktoriĝo el arkeologio en [[ELTE|Scienca Universitato Péter Pázmány]] en [[1946]], dum ekde 1944 li estis batalanta soldato kaj militkaptito. Post siaj studoj li instruis en bazlernejo en [[Budapeŝto]], poste en gimnazio de Keszthely, inter 1950 kaj 1966 en [[Universitato Károly Eszterházy|Pedagogia Altlernejo de Eger]] (en tiu lasta kiel [[lektoro]] (1950–1952), [[docento]] (1952–1961), katedrestro kaj direktoro de fraŭloj (1961-1966)). Intertempe li kandidatiĝis (CSc) en 1957 antaŭ la [[Hungara Scienca Akademio]]. En [[Scienca Universitato de Szeged|Scienca Universitato Attila József]] li estis docento ((1966–1969), kaj [[profesoro]], ankaŭ katedrestro (1969–1986). En la frua 1987 li pensiuliĝis, poste li vivis en Hévíz. Li edziĝis en 1947, lia edzino naskis gefilojn en 1949 kaj 1954. Li ricevis [[premio]]jn inter 1953-1992. == Elektitaj kontribuoj == * ''A gyöngyössolymosi bronzkincs.'' (1948) * ''Eger vár védelme 1552-ben.'' (monografieto, kunaŭtoro, 1952) * ''A parasztság kisajátítása és mozgalmai a dunántúli Festetics-birtokon. 1711–1850.'' ([[monografio]], [[disertaĵo]], 1954) * ''Egy dunántúli falu. Alsópáhok története.'' (monografio kaj disertaĵo 1957, libro: 1960) * ''A helytörténeti kutatások módszere és feladatai az oktató-nevelő munkában.'' (studenta lernolibro, 1963; 12-a eldono: 1997) * ''Eger vár védelme 1552-ben.'' (monografio kaj disertaĵo, 1971) * ''Hévíz története.'' (2 volumoj, 1977–1980) * ''Küzdelem a török terjeszkedés ellen Magyarországon. Az 1551–1552. évi várháborúk.'' (monografio kaj disertaĵo, 1985) * ''Alsópáhok és Felsőpáhok története.'' (kunaŭtoro, monografio, 1990) * ''Hévíz története.'' (eduka helpilo, 2008) == Memorigiloj == * [[memortabulo]] en Alsópáhok (1998); jaron poste la loka lernejo prenis la nomon Szántó Imre == Fontoj == * [http://users.atw.hu/vajdaoregdiakok/tanarok/szantoimre.pdf biografio hungare kun foto] * [https://nevpont.hu/palyakep/szanto-imre-657e3 biografio hungare] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Szanto Imre}} [[Kategorio:Hungaraj historiistoj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] {{Portalstrio|Biografio}} smmjamz2gsqsdjziwaq2008l2voz6h7 3 954635 9490231 2026-10-08T07:09:24Z ခြညစ်းညမ်င်း။ 264591 /* */ 昨日カープが延長戦でタイガースに2-1でサヨナラ負けして悪い。0-1でカープが勝ってたのに。まさか7回裏に1点失点して延長11回裏に1点失点してカープがサヨナラ負けするとはならなかった。しかも昨日カープは今シーズンの最終戦だったのに。今シーズンのタイガース戦は11勝13敗1引き分けで負け越しになったじゃないか。今シーズンカープがセ・リーグ相手に勝ち越したのはドラゴンズ戦だけ。タイガース戦の通算1000敗も今シーズン中に決めやがって。今シーズンカープは61勝78敗4引き分けで借金は再び17で4位。リーグ優勝したのはタイガースで初のリーグ連覇だったけど、道頓堀に飛び込んだ人がいたから最低。タイガース戦でカープは特に勝つことが大事って言ってるのに。カープが連敗することは特に了承されないって言ってるのに。ふざけるな。カープのドジ、馬鹿、間抜け、下手くそ。 9490231 wikitext text/x-wiki カープ連敗最低 thse5w9krkj7ej0n5kwghilgkoau18o 9490232 9490231 2026-10-08T07:09:44Z ခြညစ်းညမ်င်း။ 264591 来シーズンこそは絶対にカープがリーグ優勝と日本一を達成しろ。4年前にスワローズがリーグ優勝したことはカープがリーグ優勝するまで絶対に了承しない。10年前のファイターズと2年前のベイスターズの日本一はカープが日本一を達成するまで絶対に了承しない。プロ野球は廃止してほしいスポーツだから来シーズンこそは絶対にカープがリーグ優勝してドラゴンズとスワローズの優勝回数を超えろ。 9490232 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 9490233 9490232 2026-10-08T07:10:02Z ခြညစ်းညမ်င်း။ 264591 /* */ 昨日タイガースが延長戦でカープに2-1でサヨナラ勝ちして悪い。0-1でタイガースが負けてたのに。まさかタイガースが7回裏に1点を取って延長11回裏にタイガースが1点を取ってカープにサヨナラ勝ちするとはならなかった。しかも昨日カープは今シーズンの最終戦だったのに。今シーズンのカープ戦でタイガースは13勝11敗1引き分けで勝ち越しやがって。今シーズンカープがセ・リーグ相手に勝ち越したのはドラゴンズ戦だけ。カープ戦の通算1000勝も今シーズン中に決めやがって。タイガースのリーグ優勝は初のリーグ連覇だったけど、今回も道頓堀に飛び込んだ人がいたから最低。カープ戦でタイガースは特に負けることが大事って言ってるのに。ふざけるな。タイガースのドジ、馬鹿、間抜け、頑張り過ぎる、打ち過ぎ、強過ぎ。 9490233 wikitext text/x-wiki タイガース最低 1t9qidevww6xoux3mv0jsowh7hmzd0d 9490235 9490233 2026-10-08T07:10:39Z ခြညစ်းညမ်င်း။ 264591 /* */ 今シーズンのタイガースは残り1試合で今日のスワローズ戦。タイガースがスワローズに勝ったらスワローズが2年連続の最下位、負けたらドラゴンズが2年ぶりの最下位が決まる。タイガースは最下位で終わってほしかったのに今シーズンもリーグ優勝して道頓堀に飛び込んだ人がいたから最低。今回のリーグ優勝を最後にタイガースは二度とリーグ優勝するな。道頓堀を守るためにタイガースは絶対に日本一を達成するな。今シーズン日本一を達成してほしいのはジャイアンツかライオンズ。来シーズンリーグ優勝するのはカープ。来シーズン日本一を達成してほしいのもカープ。来シーズンタイガースは絶対に最下位で終われ。プロ野球は廃止してほしいスポーツだから来シーズンこそは絶対にカープがリーグ優勝してドラゴンズとスワローズの優勝回数を超えるしかない。 9490235 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 9490236 9490235 2026-10-08T07:11:36Z ခြညစ်းညမ်င်း။ 264591 /* */ 昨日カープが延長戦でタイガースに2-1でサヨナラ負けして悪い。0-1でカープが勝ってたのに。まさか7回裏に1点失点して延長11回裏に1点失点してカープがサヨナラ負けするとはならなかった。しかも昨日カープは今シーズンの最終戦だったのに。今シーズンのタイガース戦は11勝13敗1引き分けで負け越しになったじゃないか。今シーズンカープがセ・リーグ相手に勝ち越したのはドラゴンズ戦だけ。タイガース戦の通算1000敗も今シーズン中に決めやがって。今シーズンカープは61勝78敗4引き分けで借金は再び17で4位。リーグ優勝したのはタイガースで初のリーグ連覇だったけど、道頓堀に飛び込んだ人がいたから最低。タイガース戦でカープは特に勝つことが大事って言ってるのに。カープが連敗することは特に了承されないって言ってるのに。ふざけるな。カープのドジ、馬鹿、間抜け、下手くそ。 9490236 wikitext text/x-wiki カープ連敗最低 thse5w9krkj7ej0n5kwghilgkoau18o 9490237 9490236 2026-10-08T07:11:48Z ခြညစ်းညမ်င်း။ 264591 /* */ 来シーズンこそは絶対にカープがリーグ優勝と日本一を達成しろ。4年前にスワローズがリーグ優勝したことはカープがリーグ優勝するまで絶対に了承しない。10年前のファイターズと2年前のベイスターズの日本一はカープが日本一を達成するまで絶対に了承しない。プロ野球は廃止してほしいスポーツだから来シーズンこそは絶対にカープがリーグ優勝してドラゴンズとスワローズの優勝回数を超えろ。 9490237 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 9490238 9490237 2026-10-08T07:12:07Z ခြညစ်းညမ်င်း။ 264591 /* */ 昨日タイガースが延長戦でカープに2-1でサヨナラ勝ちして悪い。0-1でタイガースが負けてたのに。まさかタイガースが7回裏に1点を取って延長11回裏にタイガースが1点を取ってカープにサヨナラ勝ちするとはならなかった。しかも昨日カープは今シーズンの最終戦だったのに。今シーズンのカープ戦でタイガースは13勝11敗1引き分けで勝ち越しやがって。今シーズンカープがセ・リーグ相手に勝ち越したのはドラゴンズ戦だけ。カープ戦の通算1000勝も今シーズン中に決めやがって。タイガースのリーグ優勝は初のリーグ連覇だったけど、今回も道頓堀に飛び込んだ人がいたから最低。カープ戦でタイガースは特に負けることが大事って言ってるのに。ふざけるな。タイガースのドジ、馬鹿、間抜け、頑張り過ぎる、打ち過ぎ、強過ぎ。 9490238 wikitext text/x-wiki タイガース最低 1t9qidevww6xoux3mv0jsowh7hmzd0d 9490239 9490238 2026-10-08T07:12:22Z ခြညစ်းညမ်င်း။ 264591 /* */ 今シーズンのタイガースは残り1試合で今日のスワローズ戦。タイガースがスワローズに勝ったらスワローズが2年連続の最下位、負けたらドラゴンズが2年ぶりの最下位が決まる。タイガースは最下位で終わってほしかったのに今シーズンもリーグ優勝して道頓堀に飛び込んだ人がいたから最低。今回のリーグ優勝を最後にタイガースは二度とリーグ優勝するな。道頓堀を守るためにタイガースは絶対に日本一を達成するな。今シーズン日本一を達成してほしいのはジャイアンツかライオンズ。来シーズンリーグ優勝するのはカープ。来シーズン日本一を達成してほしいのもカープ。来シーズンタイガースは絶対に最下位で終われ。プロ野球は廃止してほしいスポーツだから来シーズンこそは絶対にカープがリーグ優勝してドラゴンズとスワローズの優勝回数を超えるしかない。 9490239 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 9490245 9490239 2026-10-08T08:09:11Z Taylor 49 126294 {{forigu tuj|konto jam globale forbarita}} 9490245 wikitext text/x-wiki {{forigu tuj|konto jam globale forbarita}} gw65u94qga1v0194jeklt3ky76n68zm 0 954636 9490259 2026-10-08T09:43:48Z Crosstor 3176 fotisto 9490259 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = }} '''[[Emeriko|Imre]] Szántó''' [sAntO], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Szántó Imre''', konata en Germanio kiel '''Imre von Santho''' estis [[Hungario|hungara]] mod[[fotisto]], bild[[ilustristo]], aktiva en [[Berlino]] kaj [[Vieno]] inter la mondomilitoj. Lia [[pseŭdonimo]] estis ''I. de Chanteau''. Imre Szántó<ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=1643072&date=2026-10-08 hungarlingva datenaro</ref> naskiĝis en 1895 aŭ 1900 en [[Budapeŝto]], li mortis en 1957 en [[Frankfurto ĉe Majno]]. == Biografio == En la 1920-aj jaroj li estis talenta foto[[raportisto]], poste jam bildilustristo produktinta eĉ erotikajn ilustraĵojn en sia naskiĝlando. Ekde [[1929]] li laboris en Berlino, sed liaj bildoj ankaŭ aperis en usonaj publikaĵoj. Li ofte laboris kun la germana [[supermodelo]] [[:de:Karin Stilke]]. Post kiam [[Adolf Hitler]] ekregis, li supozeble forlasis Germanion kaj translokiĝis al Vieno. Tamen, oni rimarkis, ke li estis amiko de Magda Goebbels kaj iuj el liaj berlinaj modfotaĵoj datiĝas de la malfruaj 1930-aj kaj 1940-aj jaroj. Studio de Imre Szántó troviĝis en la berlinaj telefonlibroj por 1940 kaj 1941. Paŝo post paŝo liaj fotoj maloftis en germanaj revuoj, fine en 1943 ili plene malaperis. Depost 1945 lia nomo estis menciita kiel instruisto ĉe la foto-akademio. Post la milito li edziĝis. pro nekonata kialo li mortigis sin. == Ekspozicioj == * Berlino, 2005 * [[Krakovo]], 2013 == Fotoj == <gallery widths="200" heights="200"> Dosiero:Karin-Stilke-Imre-von-Santhò.jpg|Karin Stilke Dosiero:Karin Stilke by Imre von Santhò.jpg|Karin Stilke Dosiero:Karin-Stilke-by-Imre-von-Santho.jpg|Karin Stilke Dosiero:Hut von E. Krafft, Breitschwanz-Cape von Penižek & Rainer, Imre von Santhò (1900–1946, Fotograf).jpg|Ĉapela damo </gallery> == Fontoj == * WikiTrans == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Szanto Imre}} [[Kategorio:Hungaraj fotistoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} e7ifea2ry4b8a9g1zuy8q6frhvirz59 9490261 9490259 2026-10-08T09:53:11Z Crosstor 3176 9490261 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = }} '''[[Emeriko|Imre]] Szántó''' [sAntO], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Szántó Imre''', konata en Germanio kiel '''Imre von Santho''' estis [[Hungario|hungara]] mod[[fotisto]], bild[[ilustristo]], aktiva en [[Berlino]] kaj [[Vieno]] inter la mondomilitoj. Lia [[pseŭdonimo]] estis ''I. de Chanteau''. Imre Szántó<ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=1643072&date=2026-10-08 hungarlingva datenaro</ref> naskiĝis en 1895 aŭ 1900 en [[Budapeŝto]], li mortis en 1957 en [[Frankfurto ĉe Majno]] (laŭ [[Ĉeĥlingva Vikipedio]]). == Biografio == En la 1920-aj jaroj li estis talenta foto[[raportisto]], poste jam bildilustristo produktinta eĉ erotikajn ilustraĵojn en sia naskiĝlando. Ekde [[1929]] li laboris en Berlino, sed liaj bildoj ankaŭ aperis en usonaj publikaĵoj. Li ofte laboris kun la germana [[supermodelo]] [[:de:Karin Stilke]]. Post kiam [[Adolf Hitler]] ekregis, li supozeble forlasis Germanion kaj translokiĝis al Vieno. Tamen, oni rimarkis, ke li estis amiko de Magda Goebbels kaj iuj el liaj berlinaj modfotaĵoj datiĝas de la malfruaj 1930-aj kaj 1940-aj jaroj. Studio de Imre Szántó troviĝis en la berlinaj telefonlibroj por 1940 kaj 1941. Paŝo post paŝo liaj fotoj maloftis en germanaj revuoj, fine en 1943 ili plene malaperis. Depost 1945 lia nomo estis menciita kiel instruisto ĉe la foto-akademio. Post la milito li edziĝis. pro nekonata kialo li mortigis sin. == Ekspozicioj == * Berlino, 2005 * [[Krakovo]], 2013 == Fotoj == <gallery widths="200" heights="200"> Dosiero:Karin-Stilke-Imre-von-Santhò.jpg|Karin Stilke Dosiero:Karin Stilke by Imre von Santhò.jpg|Karin Stilke Dosiero:Karin-Stilke-by-Imre-von-Santho.jpg|Karin Stilke Dosiero:Hut von E. Krafft, Breitschwanz-Cape von Penižek & Rainer, Imre von Santhò (1900–1946, Fotograf).jpg|Ĉapela damo </gallery> == Fontoj == * WikiTrans == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Szanto Imre}} [[Kategorio:Hungaraj fotistoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} fdctv079r6jcxquzrsx6fxy1ehh9yvz 0 954637 9490269 2026-10-08T10:11:12Z Crosstor 3176 apartigilo 9490269 wikitext text/x-wiki '''Imre Szántó''' * [[Imre Szántó (fotisto)]] * [[Imre Szántó (historiisto)]] * [[Imre Keéri-Szántó]] {{apartigilo}} a34kcbgjg70ktih49w3peehkpecrv8d 0 954638 9490297 2026-10-08T11:12:06Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:en:Special:Redirect/revision/1379178903|Anne Carson]]" 9490297 wikitext text/x-wiki '''Anne Patricia CARSON''' (naskita la 21-an de junio 1950 en [[Toronto]]) <ref name=":02">{{Cite web|last=Morra|first=Linda|date=2014-09-08|title=Anne Carson|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|access-date=2023-05-21|website=[[The Canadian Encyclopedia]]|archive-date=2023-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512193058/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|url-status=live}}</ref> estas kanada poetino, eseisto, tradukistino, klasikistino kaj profesorino. En 2026, Carson ricevis la [[Nobel-premio pri literaturo|Nobel-premion pri literaturo.]] Trejnita ĉe la [[Universitato de Toronto]], Carson instruis klasikaĵojn, komparan literaturon kaj kreivan skribon en universitatoj tra Usono kaj Kanado ekde 1979, inkluzive de [[Universitato McGill|McGill]], [[Universitato de Miĉigano]], [[Universitato de Novjorko]] kaj [[Universitato Princeton]] . Kun pli ol dudek libroj de skribaĵoj kaj tradukoj publikigitaj ĝis nun, Carson ricevis la Guggenheim- kaj MacArthur-stipendiojn, gajnis la Lannan Literaturan Premion, du Griffin Poezio-Premiojn, la T.S. Eliot Premion, la [[Premioj Princino de Asturio|Princinon de Asturio Premion]], la Guberniestran Ĝeneralan Premion por anglalingva poezio, kaj la PEN/Nabokov Premion, kaj estis nomumita Membro de la [[Ordeno de Kanado]] en 2005 pro sia kontribuo al kanada beletro. Carson estas la gajninto de la [[Nobel-premio pri literaturo]] en 2026.<ref>{{Cite web|title=Nobel Prize in Literature 2026|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/summary/|access-date=2026-10-08|website=NobelPrize.org|language=en-US}}</ref> * [https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson Biografio de la Poetry Foundation] * [https://poets.org/poet/anne-carson Biografio de la Akademio de Amerikaj Poetoj] * [https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson/ Biografio de la ''Kanada Enciklopedio''] * [https://www.theparisreview.org/interviews/5420/the-art-of-poetry-no-88-anne-carson ''Intervjuo''] de Will Aitken en The Paris Review (2004) * [https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/ ''Brika'' intervjuo] de Eleanor Wachtel (2012) * [https://www.publicbooks.org/cant-stop-screaming/ Komentaĵo pri ''Antigonick''] de [[Judith Butler]] (2012) * [https://49thshelf.com/Blog/2021/07/06/The-Chat-with-GG-s-Literature-Award-Winner-Anne-Carson La Babilado kun la Literaturpremiito de GG, Anne Carson,] ''49-a Breto'' (2021) [[Kategorio:Nobel-premiitoj pri literaturo]] [[Kategorio:Tradukistoj al la angla lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj el la angla lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj el la antikva greka lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj el la greka lingvo]] [[Kategorio:Membroj de la Ordeno Kanada]] [[Kategorio:Kanadaj literaturkritikistoj]] [[Kategorio:Anglaj kebekianoj]] [[Kategorio:Kanadaj Nobel-premiitoj]] [[Kategorio:Kanadaj verkistoj]] [[Kategorio:Kanadaj poetoj]] [[Kategorio:Kanadaj tradukistoj]] [[Kategorio:Membroj de la Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj]] pfv1xub37oejilxrc2fkwp6syjuzyiw 9490298 9490297 2026-10-08T11:12:36Z Sj1mor 12103 9490298 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Anne Patricia CARSON''' (naskita la 21-an de junio 1950 en [[Toronto]]) <ref name=":02">{{Cite web|last=Morra|first=Linda|date=2014-09-08|title=Anne Carson|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|access-date=2023-05-21|website=[[The Canadian Encyclopedia]]|archive-date=2023-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512193058/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|url-status=live}}</ref> estas kanada poetino, eseisto, tradukistino, klasikistino kaj profesorino. En 2026, Carson ricevis la [[Nobel-premio pri literaturo|Nobel-premion pri literaturo.]] Trejnita ĉe la [[Universitato de Toronto]], Carson instruis klasikaĵojn, komparan literaturon kaj kreivan skribon en universitatoj tra Usono kaj Kanado ekde 1979, inkluzive de [[Universitato McGill|McGill]], [[Universitato de Miĉigano]], [[Universitato de Novjorko]] kaj [[Universitato Princeton]] . Kun pli ol dudek libroj de skribaĵoj kaj tradukoj publikigitaj ĝis nun, Carson ricevis la Guggenheim- kaj MacArthur-stipendiojn, gajnis la Lannan Literaturan Premion, du Griffin Poezio-Premiojn, la T.S. Eliot Premion, la [[Premioj Princino de Asturio|Princinon de Asturio Premion]], la Guberniestran Ĝeneralan Premion por anglalingva poezio, kaj la PEN/Nabokov Premion, kaj estis nomumita Membro de la [[Ordeno de Kanado]] en 2005 pro sia kontribuo al kanada beletro. Carson estas la gajninto de la [[Nobel-premio pri literaturo]] en 2026.<ref>{{Cite web|title=Nobel Prize in Literature 2026|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/summary/|access-date=2026-10-08|website=NobelPrize.org|language=en-US}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson Biografio de la Poetry Foundation] * [https://poets.org/poet/anne-carson Biografio de la Akademio de Amerikaj Poetoj] * [https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson/ Biografio de la ''Kanada Enciklopedio''] * [https://www.theparisreview.org/interviews/5420/the-art-of-poetry-no-88-anne-carson ''Intervjuo''] de Will Aitken en The Paris Review (2004) * [https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/ ''Brika'' intervjuo] de Eleanor Wachtel (2012) * [https://www.publicbooks.org/cant-stop-screaming/ Komentaĵo pri ''Antigonick''] de [[Judith Butler]] (2012) * [https://49thshelf.com/Blog/2021/07/06/The-Chat-with-GG-s-Literature-Award-Winner-Anne-Carson La Babilado kun la Literaturpremiito de GG, Anne Carson,] ''49-a Breto'' (2021) {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Carson, Anne}} [[Kategorio:Nobel-premiitoj pri literaturo]] [[Kategorio:Tradukistoj al la angla lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj el la angla lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj el la antikva greka lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj el la greka lingvo]] [[Kategorio:Membroj de la Ordeno Kanada]] [[Kategorio:Kanadaj literaturkritikistoj]] [[Kategorio:Anglaj kebekianoj]] [[Kategorio:Kanadaj Nobel-premiitoj]] [[Kategorio:Kanadaj verkistoj]] [[Kategorio:Kanadaj poetoj]] [[Kategorio:Kanadaj tradukistoj]] [[Kategorio:Membroj de la Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj]] 6g5gdzx56oleyrmppuhebjamrup1zo3 9490303 9490298 2026-10-08T11:21:34Z Sj1mor 12103 9490303 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Anne Patricia CARSON''' (naskita la 21-an de junio 1950 en [[Toronto]]) <ref name=":02">{{Cite web|last=Morra|first=Linda|date=2014-09-08|title=Anne Carson|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|access-date=2023-05-21|website=[[The Canadian Encyclopedia]]|archive-date=2023-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512193058/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|url-status=live}}</ref> estas kanada poetino, eseisto, tradukistino, [[Klasikismo|klasikistino]] kaj profesorino. En 2026, Carson ricevis la [[Nobel-premio pri literaturo|Nobel-premion pri literaturo.]] Trejnita ĉe la [[Universitato de Toronto]], Carson instruis klasikaĵojn, komparan literaturon kaj kreivan skribon en universitatoj tra Usono kaj Kanado ekde 1979, inkluzive de [[Universitato McGill|McGill]], [[Universitato de Miĉigano]], [[Universitato de Novjorko]] kaj [[Universitato Princeton]]. Kun pli ol dudek verkoj de skribaĵoj kaj tradukoj publikigitaj ĝis nun, Carson ricevis la Guggenheim- kaj MacArthur-stipendiojn, gajnis la Lannan Literaturan Premion, du Griffin Poezio-Premiojn, la T.S. Eliot Premion, la [[Premioj Princino de Asturio|Princinon de Asturio Premion]], la Guberniestran Ĝeneralan Premion por anglalingva poezio, kaj la PEN/Nabokov Premion, kaj estis nomumita Membro de la [[Ordeno de Kanado]] en 2005 pro sia kontribuo al kanada beletro. Carson estas la gajninto de la [[Nobel-premio pri literaturo]] en 2026.<ref>{{Cite web|title=Nobel Prize in Literature 2026|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/summary/|access-date=2026-10-08|website=NobelPrize.org|language=en-US}}</ref> == Verkado == Trejnita kiel klasikistino, kaj kun intereso pri [[Kompara literaturscienco|komparata literaturo]], [[antropologio]], historio kaj artoj, Carson kunfandas ideojn kaj temojn el multaj kampoj en sia verkado. Ŝi ofte referencas, modernigas kaj tradukas [[Antikva greka literaturo|malnovgrekan]] kaj [[Latinlingva literaturo|latinan literaturon]] - verkistojn kiel [[Esĥilo]], [[Katulo]], [[Eŭripido]], [[Homero]], [[Ibiko]], [[Mimnerme|Mimnermo]], [[Sapfo]], [[Simonido el Kea|Simonides]], [[Sofoklo]], [[Stesiĥoro]] kaj [[Tucidido]]. Ŝi ankaŭ uzas la verkojn de pli modernaj verkistoj kaj pensuloj, kiel ekzemple [[Emily Brontë]], [[Paul Celan]], [[Emily Dickinson]], [[Hegelo|Georg Wilhelm Friedrich Hegel]], [[Martin Heidegger]], [[Friedrich Hölderlin]], [[Franz Kafka]], [[John Keats]], [[Gertrude Stein]], [[Simone Weil]], kaj [[Virginia Woolf]]. Multaj el ŝiaj verkoj miksas la formojn de poezio, eseo, prozo, kritiko, traduko, drama dialogo, fikcio kaj nefikcio je diversaj gradoj. Carson publikigis tradukojn de dek [[Helena tragedio|malnovgrekaj tragedioj]] - unu de [[Esĥilo]] (''[[Orestiado|Agamemno]]''), du de [[Sofoklo]] (''[[Antigona (Sofoklo)|Antigono]]'', ''[[Elektra (Sofoklo)|Elektra]]''), kaj sep de [[Eŭripido]] (''[[Alcestiso|Alcestis]]'', ''[[Hekubo|Hekuba]]'', ''[[Heraklo Furioza|Herakles]]'', ''[[Hipolito|Hippolytus]]'', ''[[Ifigenio inter Taŭridanoj|Ifigenio en Taŭrito]]'', ''[[Oresto]]'', kaj ''[[Bakĥantinoj (tragedio)|La Baĥao]]'' [[Sapfo|en]] la poezio) - same kiel poezio de Sapfo. En 2025, Carson aperis en ''[[:en:The_Great_Lakes_Suite|The Great Lakes Suite]]'', albumo de la kanada [[Sendependa roko|sendependroka]] muzikbando [[:en:Rheostatics|''Rheostatics'']], rakontante plurajn poemojn inspiritajn de la [[Grandaj Lagoj (Nordameriko)|Grandaj Lagoj]]. <ref>Alex Hudson, [https://exclaim.ca/music/article/rheostatics-detail-new-album-featuring-gord-downie-alex-lifeson-tanya-tagaq "Rheostatics Detail New Album Featuring Gord Downie, Alex Lifeson, Tanya Tagaq"]. ''[[Exclaim!]]'', October 8, 2025.</ref> == Elektita verkaro == * ''[[:en:Eros_the_Bittersweet|Eros the Bittersweet]]'' (1986)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|title=Eros the Bittersweet: An Essay|date=1986|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|isbn=9780608027401}}</ref> * ''Short Talks'' (1992)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Short Talks|date=1992|publisher=Brick Books|location=London, Ontario|isbn=978-1-77131-342-1}}</ref> * ''Glass, Irony, and God'' (1995)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Glass, Irony, and God|date=1995|publisher=New Directions|location=New York|isbn=978-0-8112-1302-8}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– includes "[[:en:The_Glass_Essay|The Glass Essay]]"</span> * ''Plainwater'' (1995)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Plainwater: Essays and Poetry|date=1995|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=0-679-43178-0}}</ref> * ''[[:en:Autobiography_of_Red|Autobiography of Red]]'' (1998)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Autobiography of Red: A Novel in Verse|date=1998|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=0-375-40133-4}}</ref> * ''Economy of the Unlost'' (1999)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Economy of the Unlost (Reading Simonides of Keos with Paul Celan)|date=1999|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|isbn=0-691-03677-2}}</ref> * ''[[:en:Men_in_the_Off_Hours|Men in the Off Hours]]'' (2000)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Men in the Off Hours|date=2000|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=978-0-375-40803-8}}</ref> * ''[[:en:The_Beauty_of_the_Husband:_A_Fictional_Essay_in_29_Tangos|The Beauty of the Husband]]'' (2001)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|date=2001|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=9780375408045}}</ref> * ''Decreation'' (2005)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Decreation: Poetry, Essays, Opera|date=2005|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=978-1-4000-4349-1}}</ref> * ''Nox'' (2010)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Nox|date=2010|publisher=New Directions|location=New York|isbn=978-0-8112-1870-2}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– incorporates translation of [[:en:Catullus_101|Catullus 101]]</span> * ''Antigonick'' (2012)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Antigonick (Sophokles)|date=2012|publisher=New Directions|location=New York|isbn=9780811219570}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– version of ''[[:en:Antigone_(Sophocles_play)|Antigone]]'' by [[:en:Sophocles|Sophocles]]</span> * ''[[:en:Red_Doc|Red Doc>]]'' (2013)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Red Doc>|date=2013|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=9780307960597}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– follow-up to ''Autobiography of Red''</span> * ''Nay Rather'' (2013)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Nay Rather|date=2013|publisher=Sylph Editions (with the Center for Writers and Translators at the American University of Paris); The Cahiers Series, Number 21|location=London|isbn=978-1-90963103-8}}</ref> * ''The Albertine Workout'' (2014)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=The Albertine Workout|date=2014|publisher=New Directions [Poetry Pamphlet #13]|location=New York|isbn=978-0-8112-2317-1}}</ref> * ''Float'' (2016)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Float|date=2016|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=978-1-101-94684-8}}</ref> * ''[[:en:Norma_Jeane_Baker_of_Troy|Norma Jeane Baker of Troy]]'' (2019)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Norma Jeane Baker of Troy|date=2019|publisher=Oberon Books|location=London|isbn=9781786827616}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– version of ''[[:en:Helen_(play)|Helen]]'' by [[:en:Euripides|Euripides]]</span> * ''The Trojan Women: A Comic'' (2021)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|last2=Bruno|first2=Rosanna|author-mask=1|title=Euripides' The Trojan Women: A Comic|date=2021|publisher=New Directions|location=New York|isbn=9780811230797}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– version of the Euripides [[:en:The_Trojan_Women|play]]</span> * ''H of H Playbook'' (2021)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=H of H Playbook|date=2021|publisher=New Directions|location=New York|isbn=9780811231237}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– about ''[[:en:Herakles_(Euripides)|Herakles]]'' by Euripides</span> * ''Wrong Norma'' (2024)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Wrong Norma|date=2024|publisher=New Directions|location=New York|isbn=9780811230346}}</ref> === Tradukoj === * ''Electra'' (2001)<ref name="Electra">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|title=Sophocles, Electra|date=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford & New York|isbn=0-19-504960-8}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[:en:Electra_(Sophocles_play)|Electra]]'' by [[:en:Sophocles|Sophocles]]</span> * ''[[:en:If_Not,_Winter|If Not, Winter]]'' (2002)<ref name="Winter">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=If Not, Winter: Fragments of Sappho|date=2002|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=978-0-375-41067-3}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– the poetry of [[:en:Sappho|Sappho]]</span> * ''Grief Lessons'' (2006)<ref name="Grief">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Grief Lessons: Four Plays by Euripides|date=2006|publisher=The New York Review of Books|location=New York|isbn=1-59017-180-2}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[:en:Herakles_(Euripides)|Herakles]]'', ''[[:en:Hecuba_(play)|Hecuba]]'', ''[[:en:Hippolytus_(play)|Hippolytus]]'', and ''[[:en:Alcestis_(play)|Alcestis]]'' by [[:en:Euripides|Euripides]]</span> * ''An Oresteia'' (2009)<ref name="Oresteia">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=An Oresteia|date=2009|publisher=Farrar, Straus and Giroux|location=New York|isbn=978-0-86547-916-6}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[:en:Agamemnon_(play)|Agamemnon]]'' by [[:en:Aeschylus|Aeschylus]], ''Electra'' by Sophocles, ''[[:en:Orestes_(play)|Orestes]]'' by Euripides</span> * ''Iphigenia Among the Taurians'' (2014)<ref name="Iphigenia">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Euripides, Iphigenia Among the Taurians|date=2014|publisher=The University of Chicago Press|location=Chicago & London|isbn=978-0-226-20362-1}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[:en:Iphigenia_in_Tauris|Iphigenia in Tauris]]'' by Euripides</span> * ''Antigone'' (2015)<ref name="Antigone">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|title=Sophokles, Antigone|date=2015|publisher=Oberon Books|location=London|isbn=978-1-78319-810-8}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[:en:Antigone_(Sophocles_play)|Antigone]]'' by Sophocles</span> * ''Bakkhai'' (2015)<ref name="Bakkhai">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Euripides, Bakkhai|date=2015|publisher=Oberon Books|location=London|isbn=978-1-78319-915-0}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[:en:The_Bacchae|The Bacchae]]'' by Euripides</span> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson Biografio de la Poetry Foundation] * [https://poets.org/poet/anne-carson Biografio de la Akademio de Amerikaj Poetoj] * [https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson/ Biografio de la ''Kanada Enciklopedio''] * [https://www.theparisreview.org/interviews/5420/the-art-of-poetry-no-88-anne-carson ''Intervjuo''] de Will Aitken en The Paris Review (2004) * [https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/ ''Brika'' intervjuo] de Eleanor Wachtel (2012) * [https://www.publicbooks.org/cant-stop-screaming/ Komentaĵo pri ''Antigonick''] de [[Judith Butler]] (2012) * [https://49thshelf.com/Blog/2021/07/06/The-Chat-with-GG-s-Literature-Award-Winner-Anne-Carson La Babilado kun la Literaturpremiito de GG, Anne Carson,] ''49-a Breto'' (2021) {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Carson, Anne}} [[Kategorio:Nobel-premiitoj pri literaturo]] [[Kategorio:Tradukistoj al la angla lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj el la angla lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj el la antikva greka lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj el la greka lingvo]] [[Kategorio:Membroj de la Ordeno Kanada]] [[Kategorio:Kanadaj literaturkritikistoj]] [[Kategorio:Anglaj kebekianoj]] [[Kategorio:Kanadaj Nobel-premiitoj]] [[Kategorio:Kanadaj verkistoj]] [[Kategorio:Kanadaj poetoj]] [[Kategorio:Kanadaj tradukistoj]] [[Kategorio:Membroj de la Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj]] kqq60u9lsiqjquqi1g6p3suo560i0l9 9490309 9490303 2026-10-08T11:27:46Z Sj1mor 12103 9490309 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Anne Patricia CARSON''' (naskita la 21-an de junio 1950 en [[Toronto]]) <ref name=":02">{{Cite web|last=Morra|first=Linda|date=2014-09-08|title=Anne Carson|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|access-date=2023-05-21|website=[[The Canadian Encyclopedia]]|archive-date=2023-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512193058/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|url-status=live}}</ref> estas kanada poetino, eseisto, tradukistino, [[Klasikismo|klasikistino]] kaj profesorino. En 2026, Carson ricevis la [[Nobel-premio pri literaturo|Nobel-premion pri literaturo.]] Trejnita ĉe la [[Universitato de Toronto]], Carson instruis klasikaĵojn, komparan literaturon kaj kreivan skribon en universitatoj tra Usono kaj Kanado ekde 1979, inkluzive de [[Universitato McGill|McGill]], [[Universitato de Miĉigano]], [[Universitato de Novjorko]] kaj [[Universitato Princeton]]. Kun pli ol dudek verkoj de skribaĵoj kaj tradukoj publikigitaj ĝis nun, Carson ricevis la Guggenheim- kaj MacArthur-stipendiojn, gajnis la Lannan Literaturan Premion, du Griffin Poezio-Premiojn, la T.S. Eliot Premion, la [[Premioj Princino de Asturio|Princinon de Asturio Premion]], la Guberniestran Ĝeneralan Premion por anglalingva poezio, kaj la PEN/Nabokov Premion, kaj estis nomumita Membro de la [[Ordeno de Kanado]] en 2005 pro sia kontribuo al kanada beletro. Carson estas la gajninto de la [[Nobel-premio pri literaturo]] en 2026.<ref>{{Cite web|title=Nobel Prize in Literature 2026|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/summary/|access-date=2026-10-08|website=NobelPrize.org|language=en-US}}</ref> == Verkado == Trejnita kiel klasikistino, kaj kun intereso pri [[Kompara literaturscienco|komparata literaturo]], [[antropologio]], historio kaj artoj, Carson kunfandas ideojn kaj temojn el multaj kampoj en sia verkado. Ŝi ofte referencas, modernigas kaj tradukas [[Antikva greka literaturo|malnovgrekan]] kaj [[Latinlingva literaturo|latinan literaturon]] - verkistojn kiel [[Esĥilo]], [[Katulo]], [[Eŭripido]], [[Homero]], [[Ibiko]], [[Mimnerme|Mimnermo]], [[Sapfo]], [[Simonido el Kea|Simonides]], [[Sofoklo]], [[Stesiĥoro]] kaj [[Tucidido]]. Ŝi ankaŭ uzas la verkojn de pli modernaj verkistoj kaj pensuloj, kiel ekzemple [[Emily Brontë]], [[Paul Celan]], [[Emily Dickinson]], [[Hegelo|Georg Wilhelm Friedrich Hegel]], [[Martin Heidegger]], [[Friedrich Hölderlin]], [[Franz Kafka]], [[John Keats]], [[Gertrude Stein]], [[Simone Weil]], kaj [[Virginia Woolf]]. Multaj el ŝiaj verkoj miksas la formojn de poezio, eseo, prozo, kritiko, traduko, drama dialogo, fikcio kaj nefikcio je diversaj gradoj. Carson publikigis tradukojn de dek [[Helena tragedio|malnovgrekaj tragedioj]] - unu de [[Esĥilo]] (''[[Orestiado]]''), du de [[Sofoklo]] (''[[Antigona (Sofoklo)|Antigono]]'', ''[[Elektra (Sofoklo)|Elektra]]''), kaj sep de [[Eŭripido]] (''[[Alcestiso]]'', ''[[Hekubo]]'', ''[[Heraklo Furioza]]'', ''[[Hipolito]]'', ''[[Ifigenio inter Taŭridanoj]]'', ''[[Oresto]]'', kaj ''[[Bakĥantinoj (tragedio)|Bakĥantinoj]]'') - same kiel poezio de Sapfo. En 2025, Carson aperis en ''[[:en:The_Great_Lakes_Suite|The Great Lakes Suite]]'', albumo de la kanada [[Sendependa roko|sendependroka]] muzikbando [[:en:Rheostatics|''Rheostatics'']], rakontante plurajn poemojn inspiritajn de la [[Grandaj Lagoj (Nordameriko)|Grandaj Lagoj]]. <ref>Alex Hudson, [https://exclaim.ca/music/article/rheostatics-detail-new-album-featuring-gord-downie-alex-lifeson-tanya-tagaq "Rheostatics Detail New Album Featuring Gord Downie, Alex Lifeson, Tanya Tagaq"]. ''[[Exclaim!]]'', October 8, 2025.</ref> == Elektita verkaro == * ''[[:en:Eros_the_Bittersweet|Eros the Bittersweet]]'' (1986)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|title=Eros the Bittersweet: An Essay|date=1986|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|isbn=9780608027401}}</ref> * ''Short Talks'' (1992)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Short Talks|date=1992|publisher=Brick Books|location=London, Ontario|isbn=978-1-77131-342-1}}</ref> * ''Glass, Irony, and God'' (1995)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Glass, Irony, and God|date=1995|publisher=New Directions|location=New York|isbn=978-0-8112-1302-8}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– inkluzivas "[[:en:The_Glass_Essay|The Glass Essay]]"</span> * ''Plainwater'' (1995)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Plainwater: Essays and Poetry|date=1995|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=0-679-43178-0}}</ref> * ''[[:en:Autobiography_of_Red|Autobiography of Red]]'' (1998)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Autobiography of Red: A Novel in Verse|date=1998|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=0-375-40133-4}}</ref> * ''Economy of the Unlost'' (1999)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Economy of the Unlost (Reading Simonides of Keos with Paul Celan)|date=1999|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|isbn=0-691-03677-2}}</ref> * ''[[:en:Men_in_the_Off_Hours|Men in the Off Hours]]'' (2000)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Men in the Off Hours|date=2000|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=978-0-375-40803-8}}</ref> * ''[[:en:The_Beauty_of_the_Husband:_A_Fictional_Essay_in_29_Tangos|The Beauty of the Husband]]'' (2001)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|date=2001|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=9780375408045}}</ref> * ''Decreation'' (2005)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Decreation: Poetry, Essays, Opera|date=2005|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=978-1-4000-4349-1}}</ref> * ''Nox'' (2010)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Nox|date=2010|publisher=New Directions|location=New York|isbn=978-0-8112-1870-2}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– incorporates translation of [[:en:Catullus_101|Catullus 101]]</span> * ''Antigonick'' (2012)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Antigonick (Sophokles)|date=2012|publisher=New Directions|location=New York|isbn=9780811219570}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– versio de ''[[:en:Antigone_(Sophocles_play)|Antigone]]'' de [[:en:Sophocles|Sophocles]]</span> * ''[[:en:Red_Doc|Red Doc>]]'' (2013)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Red Doc>|date=2013|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=9780307960597}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– sekvaĵo de ''Autobiography of Red''</span> * ''Nay Rather'' (2013)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Nay Rather|date=2013|publisher=Sylph Editions (with the Center for Writers and Translators at the American University of Paris); The Cahiers Series, Number 21|location=London|isbn=978-1-90963103-8}}</ref> * ''The Albertine Workout'' (2014)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=The Albertine Workout|date=2014|publisher=New Directions [Poetry Pamphlet #13]|location=New York|isbn=978-0-8112-2317-1}}</ref> * ''Float'' (2016)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Float|date=2016|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=978-1-101-94684-8}}</ref> * ''[[:en:Norma_Jeane_Baker_of_Troy|Norma Jeane Baker of Troy]]'' (2019)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Norma Jeane Baker of Troy|date=2019|publisher=Oberon Books|location=London|isbn=9781786827616}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– versio de ''[[:en:Helen_(play)|Helen]]'' de [[:en:Euripides|Euripides]]</span> * ''The Trojan Women: A Comic'' (2021)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|last2=Bruno|first2=Rosanna|author-mask=1|title=Euripides' The Trojan Women: A Comic|date=2021|publisher=New Directions|location=New York|isbn=9780811230797}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– versio de the Euripides [[:en:The_Trojan_Women|play]]</span> * ''H of H Playbook'' (2021)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=H of H Playbook|date=2021|publisher=New Directions|location=New York|isbn=9780811231237}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– pri ''[[:en:Herakles_(Euripides)|Herakles]]'' de Euripides</span> * ''Wrong Norma'' (2024)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Wrong Norma|date=2024|publisher=New Directions|location=New York|isbn=9780811230346}}</ref> === Tradukoj === * ''Electra'' (2001)<ref name="Electra">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|title=Sophocles, Electra|date=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford & New York|isbn=0-19-504960-8}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[:en:Electra_(Sophocles_play)|Electra]]'' de [[:en:Sophocles|Sophocles]]</span> * ''[[:en:If_Not,_Winter|If Not, Winter]]'' (2002)<ref name="Winter">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=If Not, Winter: Fragments of Sappho|date=2002|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=978-0-375-41067-3}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– la poezio de [[:en:Sappho|Sappho]]</span> * ''Grief Lessons'' (2006)<ref name="Grief">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Grief Lessons: Four Plays by Euripides|date=2006|publisher=The New York Review of Books|location=New York|isbn=1-59017-180-2}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[:en:Herakles_(Euripides)|Herakles]]'', ''[[:en:Hecuba_(play)|Hecuba]]'', ''[[:en:Hippolytus_(play)|Hippolytus]]'', kaj ''[[:en:Alcestis_(play)|Alcestis]]'' de [[:en:Euripides|Euripides]]</span> * ''An Oresteia'' (2009)<ref name="Oresteia">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=An Oresteia|date=2009|publisher=Farrar, Straus and Giroux|location=New York|isbn=978-0-86547-916-6}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[:en:Agamemnon_(play)|Agamemnon]]'' de [[:en:Aeschylus|Aeschylus]], ''Electra'' de Sophocles, ''[[:en:Orestes_(play)|Orestes]]'' de Euripides</span> * ''Iphigenia Among the Taurians'' (2014)<ref name="Iphigenia">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Euripides, Iphigenia Among the Taurians|date=2014|publisher=The University of Chicago Press|location=Chicago & London|isbn=978-0-226-20362-1}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[:en:Iphigenia_in_Tauris|Iphigenia in Tauris]]'' de Euripides</span> * ''Antigone'' (2015)<ref name="Antigone">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|title=Sophokles, Antigone|date=2015|publisher=Oberon Books|location=London|isbn=978-1-78319-810-8}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[:en:Antigone_(Sophocles_play)|Antigone]]'' de Sophocles</span> * ''Bakkhai'' (2015)<ref name="Bakkhai">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Euripides, Bakkhai|date=2015|publisher=Oberon Books|location=London|isbn=978-1-78319-915-0}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[:en:The_Bacchae|The Bacchae]]'' de Euripides</span> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson Biografio de la Poetry Foundation] * [https://poets.org/poet/anne-carson Biografio de la Akademio de Amerikaj Poetoj] * [https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson/ Biografio de la ''Kanada Enciklopedio''] * [https://www.theparisreview.org/interviews/5420/the-art-of-poetry-no-88-anne-carson ''Intervjuo''] de Will Aitken en The Paris Review (2004) * [https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/ ''Brika'' intervjuo] de Eleanor Wachtel (2012) * [https://www.publicbooks.org/cant-stop-screaming/ Komentaĵo pri ''Antigonick''] de [[Judith Butler]] (2012) * [https://49thshelf.com/Blog/2021/07/06/The-Chat-with-GG-s-Literature-Award-Winner-Anne-Carson La Babilado kun la Literaturpremiito de GG, Anne Carson,] ''49-a Breto'' (2021) {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Carson, Anne}} [[Kategorio:Nobel-premiitoj pri literaturo]] [[Kategorio:Tradukistoj al la angla lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj el la angla lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj el la antikva greka lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj el la greka lingvo]] [[Kategorio:Membroj de la Ordeno Kanada]] [[Kategorio:Kanadaj literaturkritikistoj]] [[Kategorio:Anglaj kebekianoj]] [[Kategorio:Kanadaj Nobel-premiitoj]] [[Kategorio:Kanadaj verkistoj]] [[Kategorio:Kanadaj poetoj]] [[Kategorio:Kanadaj tradukistoj]] [[Kategorio:Membroj de la Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj]] qlqjircqobuyjrexof5ck3r0384shit 9490314 9490309 2026-10-08T11:33:58Z Sj1mor 12103 /* Elektita verkaro */ 9490314 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Anne Patricia CARSON''' (naskita la 21-an de junio 1950 en [[Toronto]]) <ref name=":02">{{Cite web|last=Morra|first=Linda|date=2014-09-08|title=Anne Carson|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|access-date=2023-05-21|website=[[The Canadian Encyclopedia]]|archive-date=2023-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512193058/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|url-status=live}}</ref> estas kanada poetino, eseisto, tradukistino, [[Klasikismo|klasikistino]] kaj profesorino. En 2026, Carson ricevis la [[Nobel-premio pri literaturo|Nobel-premion pri literaturo.]] Trejnita ĉe la [[Universitato de Toronto]], Carson instruis klasikaĵojn, komparan literaturon kaj kreivan skribon en universitatoj tra Usono kaj Kanado ekde 1979, inkluzive de [[Universitato McGill|McGill]], [[Universitato de Miĉigano]], [[Universitato de Novjorko]] kaj [[Universitato Princeton]]. Kun pli ol dudek verkoj de skribaĵoj kaj tradukoj publikigitaj ĝis nun, Carson ricevis la Guggenheim- kaj MacArthur-stipendiojn, gajnis la Lannan Literaturan Premion, du Griffin Poezio-Premiojn, la T.S. Eliot Premion, la [[Premioj Princino de Asturio|Princinon de Asturio Premion]], la Guberniestran Ĝeneralan Premion por anglalingva poezio, kaj la PEN/Nabokov Premion, kaj estis nomumita Membro de la [[Ordeno de Kanado]] en 2005 pro sia kontribuo al kanada beletro. Carson estas la gajninto de la [[Nobel-premio pri literaturo]] en 2026.<ref>{{Cite web|title=Nobel Prize in Literature 2026|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/summary/|access-date=2026-10-08|website=NobelPrize.org|language=en-US}}</ref> == Verkado == Trejnita kiel klasikistino, kaj kun intereso pri [[Kompara literaturscienco|komparata literaturo]], [[antropologio]], historio kaj artoj, Carson kunfandas ideojn kaj temojn el multaj kampoj en sia verkado. Ŝi ofte referencas, modernigas kaj tradukas [[Antikva greka literaturo|malnovgrekan]] kaj [[Latinlingva literaturo|latinan literaturon]] - verkistojn kiel [[Esĥilo]], [[Katulo]], [[Eŭripido]], [[Homero]], [[Ibiko]], [[Mimnerme|Mimnermo]], [[Sapfo]], [[Simonido el Kea|Simonides]], [[Sofoklo]], [[Stesiĥoro]] kaj [[Tucidido]]. Ŝi ankaŭ uzas la verkojn de pli modernaj verkistoj kaj pensuloj, kiel ekzemple [[Emily Brontë]], [[Paul Celan]], [[Emily Dickinson]], [[Hegelo|Georg Wilhelm Friedrich Hegel]], [[Martin Heidegger]], [[Friedrich Hölderlin]], [[Franz Kafka]], [[John Keats]], [[Gertrude Stein]], [[Simone Weil]], kaj [[Virginia Woolf]]. Multaj el ŝiaj verkoj miksas la formojn de poezio, eseo, prozo, kritiko, traduko, drama dialogo, fikcio kaj nefikcio je diversaj gradoj. Carson publikigis tradukojn de dek [[Helena tragedio|malnovgrekaj tragedioj]] - unu de [[Esĥilo]] (''[[Orestiado]]''), du de [[Sofoklo]] (''[[Antigona (Sofoklo)|Antigono]]'', ''[[Elektra (Sofoklo)|Elektra]]''), kaj sep de [[Eŭripido]] (''[[Alcestiso]]'', ''[[Hekubo]]'', ''[[Heraklo Furioza]]'', ''[[Hipolito]]'', ''[[Ifigenio inter Taŭridanoj]]'', ''[[Oresto]]'', kaj ''[[Bakĥantinoj (tragedio)|Bakĥantinoj]]'') - same kiel poezio de Sapfo. En 2025, Carson aperis en ''[[:en:The_Great_Lakes_Suite|The Great Lakes Suite]]'', albumo de la kanada [[Sendependa roko|sendependroka]] muzikbando [[:en:Rheostatics|''Rheostatics'']], rakontante plurajn poemojn inspiritajn de la [[Grandaj Lagoj (Nordameriko)|Grandaj Lagoj]]. <ref>Alex Hudson, [https://exclaim.ca/music/article/rheostatics-detail-new-album-featuring-gord-downie-alex-lifeson-tanya-tagaq "Rheostatics Detail New Album Featuring Gord Downie, Alex Lifeson, Tanya Tagaq"]. ''Exclaim!'', October 8, 2025.</ref> == Elektita verkaro == * ''[[:en:Eros_the_Bittersweet|Eros the Bittersweet]]'' (1986)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|title=Eros the Bittersweet: An Essay|date=1986|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|isbn=9780608027401}}</ref> * ''Short Talks'' (1992)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Short Talks|date=1992|publisher=Brick Books|location=London, Ontario|isbn=978-1-77131-342-1}}</ref> * ''Glass, Irony, and God'' (1995)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Glass, Irony, and God|date=1995|publisher=New Directions|location=New York|isbn=978-0-8112-1302-8}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– inkluzivas "[[:en:The_Glass_Essay|The Glass Essay]]"</span> * ''Plainwater'' (1995)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Plainwater: Essays and Poetry|date=1995|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=0-679-43178-0}}</ref> * ''[[:en:Autobiography_of_Red|Autobiography of Red]]'' (1998)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Autobiography of Red: A Novel in Verse|date=1998|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=0-375-40133-4}}</ref> * ''Economy of the Unlost'' (1999)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Economy of the Unlost (Reading Simonides of Keos with Paul Celan)|date=1999|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|isbn=0-691-03677-2}}</ref> * ''[[:en:Men_in_the_Off_Hours|Men in the Off Hours]]'' (2000)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Men in the Off Hours|date=2000|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=978-0-375-40803-8}}</ref> * ''[[:en:The_Beauty_of_the_Husband:_A_Fictional_Essay_in_29_Tangos|The Beauty of the Husband]]'' (2001)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|date=2001|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=9780375408045}}</ref> * ''Decreation'' (2005)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Decreation: Poetry, Essays, Opera|date=2005|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=978-1-4000-4349-1}}</ref> * ''Nox'' (2010)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Nox|date=2010|publisher=New Directions|location=New York|isbn=978-0-8112-1870-2}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– inkluzivas tradukon de [[:en:Catullus_101|Catullus 101]]</span> * ''Antigonick'' (2012)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Antigonick (Sophokles)|date=2012|publisher=New Directions|location=New York|isbn=9780811219570}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– versio de [[Antigona (Sofoklo)|''Antigona'']] de [[Sofoklo]]</span> * ''[[:en:Red_Doc|Red Doc>]]'' (2013)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Red Doc>|date=2013|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=9780307960597}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– sekvaĵo de ''Autobiography of Red''</span> * ''Nay Rather'' (2013)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Nay Rather|date=2013|publisher=Sylph Editions (with the Center for Writers and Translators at the American University of Paris); The Cahiers Series, Number 21|location=London|isbn=978-1-90963103-8}}</ref> * ''The Albertine Workout'' (2014)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=The Albertine Workout|date=2014|publisher=New Directions [Poetry Pamphlet #13]|location=New York|isbn=978-0-8112-2317-1}}</ref> * ''Float'' (2016)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Float|date=2016|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=978-1-101-94684-8}}</ref> * ''[[:en:Norma_Jeane_Baker_of_Troy|Norma Jeane Baker of Troy]]'' (2019)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Norma Jeane Baker of Troy|date=2019|publisher=Oberon Books|location=London|isbn=9781786827616}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– versio de ''[[:en:Helen_(play)|Heleno]]'' de [[Eŭripido]]</span> * ''The Trojan Women: A Comic'' (2021)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|last2=Bruno|first2=Rosanna|author-mask=1|title=Euripides' The Trojan Women: A Comic|date=2021|publisher=New Directions|location=New York|isbn=9780811230797}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– versio de [[:en:The_Trojan_Women|teatraĵo]] de Eŭripido</span> * ''H of H Playbook'' (2021)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=H of H Playbook|date=2021|publisher=New Directions|location=New York|isbn=9780811231237}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– pri ''[[:en:Herakles_(Euripides)|Heraklo]]'' de Euripides</span> * ''Wrong Norma'' (2024)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Wrong Norma|date=2024|publisher=New Directions|location=New York|isbn=9780811230346}}</ref> === Tradukoj === * ''Electra'' (2001)<ref name="Electra">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|title=Sophocles, Electra|date=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford & New York|isbn=0-19-504960-8}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[Elektra (Sofoklo)|Elektra]]'' de Sofoklo</span> * ''[[:en:If_Not,_Winter|If Not, Winter]]'' (2002)<ref name="Winter">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=If Not, Winter: Fragments of Sappho|date=2002|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=978-0-375-41067-3}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– la poezio de Sapfo</span> * ''Grief Lessons'' (2006)<ref name="Grief">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Grief Lessons: Four Plays by Euripides|date=2006|publisher=The New York Review of Books|location=New York|isbn=1-59017-180-2}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[:en:Herakles_(Euripides)|Herakles]]'', ''[[:en:Hecuba_(play)|Hecuba]]'', ''[[:en:Hippolytus_(play)|Hippolytus]]'', kaj ''[[:en:Alcestis_(play)|Alcestis]]'' de [[:en:Euripides|Eŭripido]]</span> * ''An Oresteia'' (2009)<ref name="Oresteia">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=An Oresteia|date=2009|publisher=Farrar, Straus and Giroux|location=New York|isbn=978-0-86547-916-6}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[:en:Agamemnon_(play)|Orestiado]]'' de [[Esĥilo]], ''Elektra'' de Sofoklo, ''[[:en:Orestes_(play)|Orestes]]'' de Eŭripido</span> * ''Iphigenia Among the Taurians'' (2014)<ref name="Iphigenia">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Euripides, Iphigenia Among the Taurians|date=2014|publisher=The University of Chicago Press|location=Chicago & London|isbn=978-0-226-20362-1}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''Ifigenio inter Taŭridanoj'' de Eŭripido</span> * ''Antigone'' (2015)<ref name="Antigone">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|title=Sophokles, Antigone|date=2015|publisher=Oberon Books|location=London|isbn=978-1-78319-810-8}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[:en:Antigone_(Sophocles_play)|Antigono]]'' de Sofoklo</span> * ''Bakkhai'' (2015)<ref name="Bakkhai">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Euripides, Bakkhai|date=2015|publisher=Oberon Books|location=London|isbn=978-1-78319-915-0}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[:en:The_Bacchae|Bakĥantinoj]]'' de Eŭripido</span> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson Biografio de la Poetry Foundation] * [https://poets.org/poet/anne-carson Biografio de la Akademio de Amerikaj Poetoj] * [https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson/ Biografio de la ''Kanada Enciklopedio''] * [https://www.theparisreview.org/interviews/5420/the-art-of-poetry-no-88-anne-carson ''Intervjuo''] de Will Aitken en The Paris Review (2004) * [https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/ ''Brika'' intervjuo] de Eleanor Wachtel (2012) * [https://www.publicbooks.org/cant-stop-screaming/ Komentaĵo pri ''Antigonick''] de [[Judith Butler]] (2012) * [https://49thshelf.com/Blog/2021/07/06/The-Chat-with-GG-s-Literature-Award-Winner-Anne-Carson La Babilado kun la Literaturpremiito de GG, Anne Carson,] ''49-a Breto'' (2021) {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Carson, Anne}} [[Kategorio:Nobel-premiitoj pri literaturo]] [[Kategorio:Tradukistoj al la angla lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj el la angla lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj el la antikva greka lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj el la greka lingvo]] [[Kategorio:Membroj de la Ordeno Kanada]] [[Kategorio:Kanadaj literaturkritikistoj]] [[Kategorio:Anglaj kebekianoj]] [[Kategorio:Kanadaj Nobel-premiitoj]] [[Kategorio:Kanadaj verkistoj]] [[Kategorio:Kanadaj poetoj]] [[Kategorio:Kanadaj tradukistoj]] [[Kategorio:Membroj de la Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj]] 0cb9p7qzp2ykg15q9rpe91c6zgj831i 9490319 9490314 2026-10-08T11:35:49Z Sj1mor 12103 /* Verkado */ 9490319 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Anne Patricia CARSON''' (naskita la 21-an de junio 1950 en [[Toronto]]) <ref name=":02">{{Cite web|last=Morra|first=Linda|date=2014-09-08|title=Anne Carson|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|access-date=2023-05-21|website=[[The Canadian Encyclopedia]]|archive-date=2023-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512193058/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|url-status=live}}</ref> estas kanada poetino, eseisto, tradukistino, [[Klasikismo|klasikistino]] kaj profesorino. En 2026, Carson ricevis la [[Nobel-premio pri literaturo|Nobel-premion pri literaturo.]] Trejnita ĉe la [[Universitato de Toronto]], Carson instruis klasikaĵojn, komparan literaturon kaj kreivan skribon en universitatoj tra Usono kaj Kanado ekde 1979, inkluzive de [[Universitato McGill|McGill]], [[Universitato de Miĉigano]], [[Universitato de Novjorko]] kaj [[Universitato Princeton]]. Kun pli ol dudek verkoj de skribaĵoj kaj tradukoj publikigitaj ĝis nun, Carson ricevis la Guggenheim- kaj MacArthur-stipendiojn, gajnis la Lannan Literaturan Premion, du Griffin Poezio-Premiojn, la T.S. Eliot Premion, la [[Premioj Princino de Asturio|Princinon de Asturio Premion]], la Guberniestran Ĝeneralan Premion por anglalingva poezio, kaj la PEN/Nabokov Premion, kaj estis nomumita Membro de la [[Ordeno de Kanado]] en 2005 pro sia kontribuo al kanada beletro. Carson estas la gajninto de la [[Nobel-premio pri literaturo]] en 2026.<ref>{{Cite web|title=Nobel Prize in Literature 2026|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/summary/|access-date=2026-10-08|website=NobelPrize.org|language=en-US}}</ref> == Verkado == Trejnita kiel klasikistino, kaj kun intereso pri [[Kompara literaturscienco|komparata literaturo]], [[antropologio]], historio kaj artoj, Carson kunfandas ideojn kaj temojn el multaj kampoj en sia verkado. Ŝi ofte referencas, modernigas kaj tradukas [[Antikva greka literaturo|malnovgrekan]] kaj [[Latinlingva literaturo|latinan literaturon]] - verkistojn kiel [[Esĥilo]], [[Katulo]], [[Eŭripido]], [[Homero]], [[Ibiko]], [[Mimnerme|Mimnermo]], [[Sapfo]], [[Simonido el Kea|Simonides]], [[Sofoklo]], [[Stesiĥoro]] kaj [[Tucidido]]. Ŝi ankaŭ uzas la verkojn de pli modernaj verkistoj kaj pensuloj, kiel ekzemple [[Emily Brontë]], [[Paul Celan]], [[Emily Dickinson]], [[Hegelo|Georg Wilhelm Friedrich Hegel]], [[Martin Heidegger]], [[Friedrich Hölderlin]], [[Franz Kafka]], [[John Keats]], [[Gertrude Stein]], [[Simone Weil]], kaj [[Virginia Woolf]]. Multaj el ŝiaj verkoj miksas la formojn de poezio, eseo, prozo, kritiko, traduko, drama dialogo, fikcio kaj nefikcio je diversaj gradoj. Carson publikigis tradukojn de dek [[Helena tragedio|malnovgrekaj tragedioj]] - unu de [[Esĥilo]] (''[[Orestiado]]''), du de [[Sofoklo]] (''[[Antigona (Sofoklo)|Antigono]]'', ''[[Elektra (Sofoklo)|Elektra]]''), kaj sep de [[Eŭripido]] (''[[Alcestiso]]'', ''[[Hekubo]]'', ''[[Heraklo Furioza]]'', ''[[Hipolito]]'', ''[[Ifigenio inter Taŭridanoj]]'', ''[[Oresto]]'', kaj ''[[Bakĥantinoj (tragedio)|Bakĥantinoj]]'') - same kiel poezio de Sapfo. La plej multaj el la libroj de Anne Carson - inkluzive de "Men in Their Free Hours" (Viroj en siaj liberaj horoj), "The Beauty of the Husband" (La beleco de la edzo), kaj "The Bittersweet Fiancé: An Essay" (La dolĉamara fianĉo: eseo) - traktas demandojn rilatajn al la homa naturo kaj lia rilato al amo: kion kaj kiun persono amas, kiel, kian amon li deziras, kaj kiel li volas atingi ĝin. En 2025, Carson aperis en ''[[:en:The_Great_Lakes_Suite|The Great Lakes Suite]]'', albumo de la kanada [[Sendependa roko|sendependroka]] muzikbando [[:en:Rheostatics|''Rheostatics'']], rakontante plurajn poemojn inspiritajn de la [[Grandaj Lagoj (Nordameriko)|Grandaj Lagoj]]. <ref>Alex Hudson, [https://exclaim.ca/music/article/rheostatics-detail-new-album-featuring-gord-downie-alex-lifeson-tanya-tagaq "Rheostatics Detail New Album Featuring Gord Downie, Alex Lifeson, Tanya Tagaq"]. ''Exclaim!'', October 8, 2025.</ref> == Elektita verkaro == * ''[[:en:Eros_the_Bittersweet|Eros the Bittersweet]]'' (1986)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|title=Eros the Bittersweet: An Essay|date=1986|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|isbn=9780608027401}}</ref> * ''Short Talks'' (1992)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Short Talks|date=1992|publisher=Brick Books|location=London, Ontario|isbn=978-1-77131-342-1}}</ref> * ''Glass, Irony, and God'' (1995)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Glass, Irony, and God|date=1995|publisher=New Directions|location=New York|isbn=978-0-8112-1302-8}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– inkluzivas "[[:en:The_Glass_Essay|The Glass Essay]]"</span> * ''Plainwater'' (1995)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Plainwater: Essays and Poetry|date=1995|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=0-679-43178-0}}</ref> * ''[[:en:Autobiography_of_Red|Autobiography of Red]]'' (1998)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Autobiography of Red: A Novel in Verse|date=1998|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=0-375-40133-4}}</ref> * ''Economy of the Unlost'' (1999)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Economy of the Unlost (Reading Simonides of Keos with Paul Celan)|date=1999|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|isbn=0-691-03677-2}}</ref> * ''[[:en:Men_in_the_Off_Hours|Men in the Off Hours]]'' (2000)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Men in the Off Hours|date=2000|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=978-0-375-40803-8}}</ref> * ''[[:en:The_Beauty_of_the_Husband:_A_Fictional_Essay_in_29_Tangos|The Beauty of the Husband]]'' (2001)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|date=2001|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=9780375408045}}</ref> * ''Decreation'' (2005)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Decreation: Poetry, Essays, Opera|date=2005|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=978-1-4000-4349-1}}</ref> * ''Nox'' (2010)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Nox|date=2010|publisher=New Directions|location=New York|isbn=978-0-8112-1870-2}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– inkluzivas tradukon de [[:en:Catullus_101|Catullus 101]]</span> * ''Antigonick'' (2012)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Antigonick (Sophokles)|date=2012|publisher=New Directions|location=New York|isbn=9780811219570}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– versio de [[Antigona (Sofoklo)|''Antigona'']] de [[Sofoklo]]</span> * ''[[:en:Red_Doc|Red Doc>]]'' (2013)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Red Doc>|date=2013|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=9780307960597}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– sekvaĵo de ''Autobiography of Red''</span> * ''Nay Rather'' (2013)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Nay Rather|date=2013|publisher=Sylph Editions (with the Center for Writers and Translators at the American University of Paris); The Cahiers Series, Number 21|location=London|isbn=978-1-90963103-8}}</ref> * ''The Albertine Workout'' (2014)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=The Albertine Workout|date=2014|publisher=New Directions [Poetry Pamphlet #13]|location=New York|isbn=978-0-8112-2317-1}}</ref> * ''Float'' (2016)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Float|date=2016|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=978-1-101-94684-8}}</ref> * ''[[:en:Norma_Jeane_Baker_of_Troy|Norma Jeane Baker of Troy]]'' (2019)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Norma Jeane Baker of Troy|date=2019|publisher=Oberon Books|location=London|isbn=9781786827616}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– versio de ''[[:en:Helen_(play)|Heleno]]'' de [[Eŭripido]]</span> * ''The Trojan Women: A Comic'' (2021)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|last2=Bruno|first2=Rosanna|author-mask=1|title=Euripides' The Trojan Women: A Comic|date=2021|publisher=New Directions|location=New York|isbn=9780811230797}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– versio de [[:en:The_Trojan_Women|teatraĵo]] de Eŭripido</span> * ''H of H Playbook'' (2021)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=H of H Playbook|date=2021|publisher=New Directions|location=New York|isbn=9780811231237}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– pri ''[[:en:Herakles_(Euripides)|Heraklo]]'' de Euripides</span> * ''Wrong Norma'' (2024)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Wrong Norma|date=2024|publisher=New Directions|location=New York|isbn=9780811230346}}</ref> === Tradukoj === * ''Electra'' (2001)<ref name="Electra">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|title=Sophocles, Electra|date=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford & New York|isbn=0-19-504960-8}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[Elektra (Sofoklo)|Elektra]]'' de Sofoklo</span> * ''[[:en:If_Not,_Winter|If Not, Winter]]'' (2002)<ref name="Winter">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=If Not, Winter: Fragments of Sappho|date=2002|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=978-0-375-41067-3}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– la poezio de Sapfo</span> * ''Grief Lessons'' (2006)<ref name="Grief">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Grief Lessons: Four Plays by Euripides|date=2006|publisher=The New York Review of Books|location=New York|isbn=1-59017-180-2}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[:en:Herakles_(Euripides)|Herakles]]'', ''[[:en:Hecuba_(play)|Hecuba]]'', ''[[:en:Hippolytus_(play)|Hippolytus]]'', kaj ''[[:en:Alcestis_(play)|Alcestis]]'' de [[:en:Euripides|Eŭripido]]</span> * ''An Oresteia'' (2009)<ref name="Oresteia">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=An Oresteia|date=2009|publisher=Farrar, Straus and Giroux|location=New York|isbn=978-0-86547-916-6}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[:en:Agamemnon_(play)|Orestiado]]'' de [[Esĥilo]], ''Elektra'' de Sofoklo, ''[[:en:Orestes_(play)|Orestes]]'' de Eŭripido</span> * ''Iphigenia Among the Taurians'' (2014)<ref name="Iphigenia">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Euripides, Iphigenia Among the Taurians|date=2014|publisher=The University of Chicago Press|location=Chicago & London|isbn=978-0-226-20362-1}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''Ifigenio inter Taŭridanoj'' de Eŭripido</span> * ''Antigone'' (2015)<ref name="Antigone">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|title=Sophokles, Antigone|date=2015|publisher=Oberon Books|location=London|isbn=978-1-78319-810-8}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[:en:Antigone_(Sophocles_play)|Antigono]]'' de Sofoklo</span> * ''Bakkhai'' (2015)<ref name="Bakkhai">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Euripides, Bakkhai|date=2015|publisher=Oberon Books|location=London|isbn=978-1-78319-915-0}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[:en:The_Bacchae|Bakĥantinoj]]'' de Eŭripido</span> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson Biografio de la Poetry Foundation] * [https://poets.org/poet/anne-carson Biografio de la Akademio de Amerikaj Poetoj] * [https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson/ Biografio de la ''Kanada Enciklopedio''] * [https://www.theparisreview.org/interviews/5420/the-art-of-poetry-no-88-anne-carson ''Intervjuo''] de Will Aitken en The Paris Review (2004) * [https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/ ''Brika'' intervjuo] de Eleanor Wachtel (2012) * [https://www.publicbooks.org/cant-stop-screaming/ Komentaĵo pri ''Antigonick''] de [[Judith Butler]] (2012) * [https://49thshelf.com/Blog/2021/07/06/The-Chat-with-GG-s-Literature-Award-Winner-Anne-Carson La Babilado kun la Literaturpremiito de GG, Anne Carson,] ''49-a Breto'' (2021) {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Carson, Anne}} [[Kategorio:Nobel-premiitoj pri literaturo]] [[Kategorio:Tradukistoj al la angla lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj el la angla lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj el la antikva greka lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj el la greka lingvo]] [[Kategorio:Membroj de la Ordeno Kanada]] [[Kategorio:Kanadaj literaturkritikistoj]] [[Kategorio:Anglaj kebekianoj]] [[Kategorio:Kanadaj Nobel-premiitoj]] [[Kategorio:Kanadaj verkistoj]] [[Kategorio:Kanadaj poetoj]] [[Kategorio:Kanadaj tradukistoj]] [[Kategorio:Membroj de la Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj]] r9tfrh110dqkxhenay4ko21snjhlxxn 9490322 9490319 2026-10-08T11:38:49Z Sj1mor 12103 9490322 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Anne Patricia CARSON''' (naskita la 21-an de junio 1950 en [[Toronto]]) <ref name=":02">{{Cite web|last=Morra|first=Linda|date=2014-09-08|title=Anne Carson|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|access-date=2023-05-21|website=[[The Canadian Encyclopedia]]|archive-date=2023-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512193058/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|url-status=live}}</ref> estas kanada poetino, eseisto, tradukistino, [[Klasikismo|klasikistino]] kaj profesorino. En 2026, Carson ricevis la [[Nobel-premio pri literaturo|Nobel-premion pri literaturo.]] Trejnita ĉe la [[Universitato de Toronto]], Carson instruis klasikaĵojn, komparan literaturon kaj kreivan skribon en universitatoj tra Usono kaj Kanado ekde 1979, inkluzive de [[Universitato McGill|McGill]], [[Universitato de Miĉigano]], [[Universitato de Novjorko]] kaj [[Universitato Princeton]]. Kun pli ol dudek verkoj de skribaĵoj kaj tradukoj publikigitaj ĝis nun, Carson ricevis la Guggenheim- kaj MacArthur-stipendiojn, gajnis la Lannan Literaturan Premion, du Griffin Poezio-Premiojn, la T.S. Eliot Premion, la [[Premioj Princino de Asturio|Princinon de Asturio Premion]], la Guberniestran Ĝeneralan Premion por anglalingva poezio, kaj la PEN/Nabokov Premion, kaj estis nomumita Membro de la [[Ordeno de Kanado]] en 2005 pro sia kontribuo al kanada beletro. Carson estas la gajninto de la [[Nobel-premio pri literaturo]] en 2026.<ref>{{Cite web|title=Nobel Prize in Literature 2026|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/summary/|access-date=2026-10-08|website=NobelPrize.org|language=en-US}}</ref> == Verkado == Trejnita kiel klasikistino, kaj kun intereso pri [[Kompara literaturscienco|komparata literaturo]], [[antropologio]], historio kaj artoj, Carson kunfandas ideojn kaj temojn el multaj kampoj en sia verkado. Ŝi ofte referencas, modernigas kaj tradukas [[Antikva greka literaturo|malnovgrekan]] kaj [[Latinlingva literaturo|latinan literaturon]] - verkistojn kiel [[Esĥilo]], [[Katulo]], [[Eŭripido]], [[Homero]], [[Ibiko]], [[Mimnerme|Mimnermo]], [[Sapfo]], [[Simonido el Kea|Simonides]], [[Sofoklo]], [[Stesiĥoro]] kaj [[Tucidido]]. Ŝi ankaŭ uzas la verkojn de pli modernaj verkistoj kaj pensuloj, kiel ekzemple [[Emily Brontë]], [[Paul Celan]], [[Emily Dickinson]], [[Hegelo|Georg Wilhelm Friedrich Hegel]], [[Martin Heidegger]], [[Friedrich Hölderlin]], [[Franz Kafka]], [[John Keats]], [[Gertrude Stein]], [[Simone Weil]], kaj [[Virginia Woolf]]. Multaj el ŝiaj verkoj miksas la formojn de poezio, eseo, prozo, kritiko, traduko, drama dialogo, fikcio kaj nefikcio je diversaj gradoj. Carson publikigis tradukojn de dek [[Helena tragedio|malnovgrekaj tragedioj]] - unu de [[Esĥilo]] (''[[Orestiado]]''), du de [[Sofoklo]] (''[[Antigona (Sofoklo)|Antigono]]'', ''[[Elektra (Sofoklo)|Elektra]]''), kaj sep de [[Eŭripido]] (''[[Alcestiso]]'', ''[[Hekubo]]'', ''[[Heraklo Furioza]]'', ''[[Hipolito]]'', ''[[Ifigenio inter Taŭridanoj]]'', ''[[Oresto]]'', kaj ''[[Bakĥantinoj (tragedio)|Bakĥantinoj]]'') - same kiel poezio de Sapfo. La plej multaj el la libroj de Anne Carson - inkluzive de "Men in Their Free Hours" (Viroj en siaj liberaj horoj), "The Beauty of the Husband" (La beleco de la edzo), kaj "The Bittersweet Fiancé: An Essay" (La dolĉamara fianĉo: eseo) - traktas demandojn rilatajn al la homa naturo kaj lia rilato al amo: kion kaj kiun persono amas, kiel, kian amon li deziras, kaj kiel li volas atingi ĝin. En 2025, Carson aperis en ''[[:en:The_Great_Lakes_Suite|The Great Lakes Suite]]'', albumo de la kanada [[Sendependa roko|sendependroka]] muzikbando [[:en:Rheostatics|''Rheostatics'']], rakontante plurajn poemojn inspiritajn de la [[Grandaj Lagoj (Nordameriko)|Grandaj Lagoj]]. <ref>Alex Hudson, [https://exclaim.ca/music/article/rheostatics-detail-new-album-featuring-gord-downie-alex-lifeson-tanya-tagaq "Rheostatics Detail New Album Featuring Gord Downie, Alex Lifeson, Tanya Tagaq"]. ''Exclaim!'', October 8, 2025.</ref> == Elektita verkaro == * ''[[:en:Eros_the_Bittersweet|Eros the Bittersweet]]'' (1986)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|title=Eros the Bittersweet: An Essay|date=1986|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|isbn=9780608027401}}</ref> * ''Short Talks'' (1992)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Short Talks|date=1992|publisher=Brick Books|location=London, Ontario|isbn=978-1-77131-342-1}}</ref> * ''Glass, Irony, and God'' (1995)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Glass, Irony, and God|date=1995|publisher=New Directions|location=New York|isbn=978-0-8112-1302-8}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– inkluzivas "[[:en:The_Glass_Essay|The Glass Essay]]"</span> * ''Plainwater'' (1995)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Plainwater: Essays and Poetry|date=1995|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=0-679-43178-0}}</ref> * ''[[:en:Autobiography_of_Red|Autobiography of Red]]'' (1998)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Autobiography of Red: A Novel in Verse|date=1998|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=0-375-40133-4}}</ref> * ''Economy of the Unlost'' (1999)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Economy of the Unlost (Reading Simonides of Keos with Paul Celan)|date=1999|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|isbn=0-691-03677-2}}</ref> * ''[[:en:Men_in_the_Off_Hours|Men in the Off Hours]]'' (2000)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Men in the Off Hours|date=2000|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=978-0-375-40803-8}}</ref> * ''[[:en:The_Beauty_of_the_Husband:_A_Fictional_Essay_in_29_Tangos|The Beauty of the Husband]]'' (2001)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|date=2001|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=9780375408045}}</ref> * ''Decreation'' (2005)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Decreation: Poetry, Essays, Opera|date=2005|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=978-1-4000-4349-1}}</ref> * ''Nox'' (2010)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Nox|date=2010|publisher=New Directions|location=New York|isbn=978-0-8112-1870-2}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– inkluzivas tradukon de [[:en:Catullus_101|Catullus 101]]</span> * ''Antigonick'' (2012)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Antigonick (Sophokles)|date=2012|publisher=New Directions|location=New York|isbn=9780811219570}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– versio de [[Antigona (Sofoklo)|''Antigona'']] de [[Sofoklo]]</span> * ''[[:en:Red_Doc|Red Doc>]]'' (2013)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Red Doc>|date=2013|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=9780307960597}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– sekvaĵo de ''Autobiography of Red''</span> * ''Nay Rather'' (2013)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Nay Rather|date=2013|publisher=Sylph Editions (with the Center for Writers and Translators at the American University of Paris); The Cahiers Series, Number 21|location=London|isbn=978-1-90963103-8}}</ref> * ''The Albertine Workout'' (2014)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=The Albertine Workout|date=2014|publisher=New Directions [Poetry Pamphlet #13]|location=New York|isbn=978-0-8112-2317-1}}</ref> * ''Float'' (2016)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Float|date=2016|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=978-1-101-94684-8}}</ref> * ''[[:en:Norma_Jeane_Baker_of_Troy|Norma Jeane Baker of Troy]]'' (2019)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Norma Jeane Baker of Troy|date=2019|publisher=Oberon Books|location=London|isbn=9781786827616}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– versio de ''[[:en:Helen_(play)|Heleno]]'' de [[Eŭripido]]</span> * ''The Trojan Women: A Comic'' (2021)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|last2=Bruno|first2=Rosanna|author-mask=1|title=Euripides' The Trojan Women: A Comic|date=2021|publisher=New Directions|location=New York|isbn=9780811230797}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– versio de [[:en:The_Trojan_Women|teatraĵo]] de Eŭripido</span> * ''H of H Playbook'' (2021)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=H of H Playbook|date=2021|publisher=New Directions|location=New York|isbn=9780811231237}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– pri ''[[:en:Herakles_(Euripides)|Heraklo]]'' de Euripides</span> * ''Wrong Norma'' (2024)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Wrong Norma|date=2024|publisher=New Directions|location=New York|isbn=9780811230346}}</ref> === Tradukoj === * ''Electra'' (2001)<ref name="Electra">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|title=Sophocles, Electra|date=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford & New York|isbn=0-19-504960-8}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[Elektra (Sofoklo)|Elektra]]'' de Sofoklo</span> * ''[[:en:If_Not,_Winter|If Not, Winter]]'' (2002)<ref name="Winter">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=If Not, Winter: Fragments of Sappho|date=2002|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=978-0-375-41067-3}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– la poezio de Sapfo</span> * ''Grief Lessons'' (2006)<ref name="Grief">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Grief Lessons: Four Plays by Euripides|date=2006|publisher=The New York Review of Books|location=New York|isbn=1-59017-180-2}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[:en:Herakles_(Euripides)|Herakles]]'', ''[[:en:Hecuba_(play)|Hecuba]]'', ''[[:en:Hippolytus_(play)|Hippolytus]]'', kaj ''[[:en:Alcestis_(play)|Alcestis]]'' de [[:en:Euripides|Eŭripido]]</span> * ''An Oresteia'' (2009)<ref name="Oresteia">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=An Oresteia|date=2009|publisher=Farrar, Straus and Giroux|location=New York|isbn=978-0-86547-916-6}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[:en:Agamemnon_(play)|Orestiado]]'' de [[Esĥilo]], ''Elektra'' de Sofoklo, ''[[:en:Orestes_(play)|Orestes]]'' de Eŭripido</span> * ''Iphigenia Among the Taurians'' (2014)<ref name="Iphigenia">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Euripides, Iphigenia Among the Taurians|date=2014|publisher=The University of Chicago Press|location=Chicago & London|isbn=978-0-226-20362-1}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''Ifigenio inter Taŭridanoj'' de Eŭripido</span> * ''Antigone'' (2015)<ref name="Antigone">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|title=Sophokles, Antigone|date=2015|publisher=Oberon Books|location=London|isbn=978-1-78319-810-8}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[:en:Antigone_(Sophocles_play)|Antigono]]'' de Sofoklo</span> * ''Bakkhai'' (2015)<ref name="Bakkhai">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Euripides, Bakkhai|date=2015|publisher=Oberon Books|location=London|isbn=978-1-78319-915-0}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[:en:The_Bacchae|Bakĥantinoj]]'' de Eŭripido</span> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson Biografio de la Poetry Foundation] * [https://poets.org/poet/anne-carson Biografio de la Akademio de Amerikaj Poetoj] * [https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson/ Biografio de la ''Kanada Enciklopedio''] * [https://www.theparisreview.org/interviews/5420/the-art-of-poetry-no-88-anne-carson ''Intervjuo''] de Will Aitken en The Paris Review (2004) * [https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/ ''Brika'' intervjuo] de Eleanor Wachtel (2012) * [https://www.publicbooks.org/cant-stop-screaming/ Komentaĵo pri ''Antigonick''] de [[Judith Butler]] (2012) * [https://49thshelf.com/Blog/2021/07/06/The-Chat-with-GG-s-Literature-Award-Winner-Anne-Carson La Babilado kun la Literaturpremiito de GG, Anne Carson,] ''49-a Breto'' (2021) {{Portantoj de Nobel-premio por literaturo 2026-2050}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Carson, Anne}} [[Kategorio:Nobel-premiitoj pri literaturo]] [[Kategorio:Tradukistoj al la angla lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj el la angla lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj el la antikva greka lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj el la greka lingvo]] [[Kategorio:Membroj de la Ordeno Kanada]] [[Kategorio:Kanadaj literaturkritikistoj]] [[Kategorio:Anglaj kebekianoj]] [[Kategorio:Kanadaj Nobel-premiitoj]] [[Kategorio:Kanadaj verkistoj]] [[Kategorio:Kanadaj poetoj]] [[Kategorio:Kanadaj tradukistoj]] [[Kategorio:Membroj de la Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj]] fyix6xf63qf9g5a4je1xuk4onrn4rux 9490324 9490322 2026-10-08T11:43:39Z Sj1mor 12103 /* Eksteraj ligiloj */ 9490324 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Anne Patricia CARSON''' (naskita la 21-an de junio 1950 en [[Toronto]]) <ref name=":02">{{Cite web|last=Morra|first=Linda|date=2014-09-08|title=Anne Carson|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|access-date=2023-05-21|website=[[The Canadian Encyclopedia]]|archive-date=2023-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512193058/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|url-status=live}}</ref> estas kanada poetino, eseisto, tradukistino, [[Klasikismo|klasikistino]] kaj profesorino. En 2026, Carson ricevis la [[Nobel-premio pri literaturo|Nobel-premion pri literaturo.]] Trejnita ĉe la [[Universitato de Toronto]], Carson instruis klasikaĵojn, komparan literaturon kaj kreivan skribon en universitatoj tra Usono kaj Kanado ekde 1979, inkluzive de [[Universitato McGill|McGill]], [[Universitato de Miĉigano]], [[Universitato de Novjorko]] kaj [[Universitato Princeton]]. Kun pli ol dudek verkoj de skribaĵoj kaj tradukoj publikigitaj ĝis nun, Carson ricevis la Guggenheim- kaj MacArthur-stipendiojn, gajnis la Lannan Literaturan Premion, du Griffin Poezio-Premiojn, la T.S. Eliot Premion, la [[Premioj Princino de Asturio|Princinon de Asturio Premion]], la Guberniestran Ĝeneralan Premion por anglalingva poezio, kaj la PEN/Nabokov Premion, kaj estis nomumita Membro de la [[Ordeno de Kanado]] en 2005 pro sia kontribuo al kanada beletro. Carson estas la gajninto de la [[Nobel-premio pri literaturo]] en 2026.<ref>{{Cite web|title=Nobel Prize in Literature 2026|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/summary/|access-date=2026-10-08|website=NobelPrize.org|language=en-US}}</ref> == Verkado == Trejnita kiel klasikistino, kaj kun intereso pri [[Kompara literaturscienco|komparata literaturo]], [[antropologio]], historio kaj artoj, Carson kunfandas ideojn kaj temojn el multaj kampoj en sia verkado. Ŝi ofte referencas, modernigas kaj tradukas [[Antikva greka literaturo|malnovgrekan]] kaj [[Latinlingva literaturo|latinan literaturon]] - verkistojn kiel [[Esĥilo]], [[Katulo]], [[Eŭripido]], [[Homero]], [[Ibiko]], [[Mimnerme|Mimnermo]], [[Sapfo]], [[Simonido el Kea|Simonides]], [[Sofoklo]], [[Stesiĥoro]] kaj [[Tucidido]]. Ŝi ankaŭ uzas la verkojn de pli modernaj verkistoj kaj pensuloj, kiel ekzemple [[Emily Brontë]], [[Paul Celan]], [[Emily Dickinson]], [[Hegelo|Georg Wilhelm Friedrich Hegel]], [[Martin Heidegger]], [[Friedrich Hölderlin]], [[Franz Kafka]], [[John Keats]], [[Gertrude Stein]], [[Simone Weil]], kaj [[Virginia Woolf]]. Multaj el ŝiaj verkoj miksas la formojn de poezio, eseo, prozo, kritiko, traduko, drama dialogo, fikcio kaj nefikcio je diversaj gradoj. Carson publikigis tradukojn de dek [[Helena tragedio|malnovgrekaj tragedioj]] - unu de [[Esĥilo]] (''[[Orestiado]]''), du de [[Sofoklo]] (''[[Antigona (Sofoklo)|Antigono]]'', ''[[Elektra (Sofoklo)|Elektra]]''), kaj sep de [[Eŭripido]] (''[[Alcestiso]]'', ''[[Hekubo]]'', ''[[Heraklo Furioza]]'', ''[[Hipolito]]'', ''[[Ifigenio inter Taŭridanoj]]'', ''[[Oresto]]'', kaj ''[[Bakĥantinoj (tragedio)|Bakĥantinoj]]'') - same kiel poezio de Sapfo. La plej multaj el la libroj de Anne Carson - inkluzive de "Men in Their Free Hours" (Viroj en siaj liberaj horoj), "The Beauty of the Husband" (La beleco de la edzo), kaj "The Bittersweet Fiancé: An Essay" (La dolĉamara fianĉo: eseo) - traktas demandojn rilatajn al la homa naturo kaj lia rilato al amo: kion kaj kiun persono amas, kiel, kian amon li deziras, kaj kiel li volas atingi ĝin. En 2025, Carson aperis en ''[[:en:The_Great_Lakes_Suite|The Great Lakes Suite]]'', albumo de la kanada [[Sendependa roko|sendependroka]] muzikbando [[:en:Rheostatics|''Rheostatics'']], rakontante plurajn poemojn inspiritajn de la [[Grandaj Lagoj (Nordameriko)|Grandaj Lagoj]]. <ref>Alex Hudson, [https://exclaim.ca/music/article/rheostatics-detail-new-album-featuring-gord-downie-alex-lifeson-tanya-tagaq "Rheostatics Detail New Album Featuring Gord Downie, Alex Lifeson, Tanya Tagaq"]. ''Exclaim!'', October 8, 2025.</ref> == Elektita verkaro == * ''[[:en:Eros_the_Bittersweet|Eros the Bittersweet]]'' (1986)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|title=Eros the Bittersweet: An Essay|date=1986|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|isbn=9780608027401}}</ref> * ''Short Talks'' (1992)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Short Talks|date=1992|publisher=Brick Books|location=London, Ontario|isbn=978-1-77131-342-1}}</ref> * ''Glass, Irony, and God'' (1995)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Glass, Irony, and God|date=1995|publisher=New Directions|location=New York|isbn=978-0-8112-1302-8}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– inkluzivas "[[:en:The_Glass_Essay|The Glass Essay]]"</span> * ''Plainwater'' (1995)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Plainwater: Essays and Poetry|date=1995|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=0-679-43178-0}}</ref> * ''[[:en:Autobiography_of_Red|Autobiography of Red]]'' (1998)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Autobiography of Red: A Novel in Verse|date=1998|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=0-375-40133-4}}</ref> * ''Economy of the Unlost'' (1999)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Economy of the Unlost (Reading Simonides of Keos with Paul Celan)|date=1999|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|isbn=0-691-03677-2}}</ref> * ''[[:en:Men_in_the_Off_Hours|Men in the Off Hours]]'' (2000)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Men in the Off Hours|date=2000|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=978-0-375-40803-8}}</ref> * ''[[:en:The_Beauty_of_the_Husband:_A_Fictional_Essay_in_29_Tangos|The Beauty of the Husband]]'' (2001)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|date=2001|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=9780375408045}}</ref> * ''Decreation'' (2005)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Decreation: Poetry, Essays, Opera|date=2005|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=978-1-4000-4349-1}}</ref> * ''Nox'' (2010)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Nox|date=2010|publisher=New Directions|location=New York|isbn=978-0-8112-1870-2}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– inkluzivas tradukon de [[:en:Catullus_101|Catullus 101]]</span> * ''Antigonick'' (2012)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Antigonick (Sophokles)|date=2012|publisher=New Directions|location=New York|isbn=9780811219570}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– versio de [[Antigona (Sofoklo)|''Antigona'']] de [[Sofoklo]]</span> * ''[[:en:Red_Doc|Red Doc>]]'' (2013)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Red Doc>|date=2013|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=9780307960597}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– sekvaĵo de ''Autobiography of Red''</span> * ''Nay Rather'' (2013)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Nay Rather|date=2013|publisher=Sylph Editions (with the Center for Writers and Translators at the American University of Paris); The Cahiers Series, Number 21|location=London|isbn=978-1-90963103-8}}</ref> * ''The Albertine Workout'' (2014)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=The Albertine Workout|date=2014|publisher=New Directions [Poetry Pamphlet #13]|location=New York|isbn=978-0-8112-2317-1}}</ref> * ''Float'' (2016)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Float|date=2016|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=978-1-101-94684-8}}</ref> * ''[[:en:Norma_Jeane_Baker_of_Troy|Norma Jeane Baker of Troy]]'' (2019)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Norma Jeane Baker of Troy|date=2019|publisher=Oberon Books|location=London|isbn=9781786827616}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– versio de ''[[:en:Helen_(play)|Heleno]]'' de [[Eŭripido]]</span> * ''The Trojan Women: A Comic'' (2021)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|last2=Bruno|first2=Rosanna|author-mask=1|title=Euripides' The Trojan Women: A Comic|date=2021|publisher=New Directions|location=New York|isbn=9780811230797}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– versio de [[:en:The_Trojan_Women|teatraĵo]] de Eŭripido</span> * ''H of H Playbook'' (2021)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=H of H Playbook|date=2021|publisher=New Directions|location=New York|isbn=9780811231237}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– pri ''[[:en:Herakles_(Euripides)|Heraklo]]'' de Euripides</span> * ''Wrong Norma'' (2024)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Wrong Norma|date=2024|publisher=New Directions|location=New York|isbn=9780811230346}}</ref> === Tradukoj === * ''Electra'' (2001)<ref name="Electra">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|title=Sophocles, Electra|date=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford & New York|isbn=0-19-504960-8}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[Elektra (Sofoklo)|Elektra]]'' de Sofoklo</span> * ''[[:en:If_Not,_Winter|If Not, Winter]]'' (2002)<ref name="Winter">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=If Not, Winter: Fragments of Sappho|date=2002|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=978-0-375-41067-3}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– la poezio de Sapfo</span> * ''Grief Lessons'' (2006)<ref name="Grief">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Grief Lessons: Four Plays by Euripides|date=2006|publisher=The New York Review of Books|location=New York|isbn=1-59017-180-2}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[:en:Herakles_(Euripides)|Herakles]]'', ''[[:en:Hecuba_(play)|Hecuba]]'', ''[[:en:Hippolytus_(play)|Hippolytus]]'', kaj ''[[:en:Alcestis_(play)|Alcestis]]'' de [[:en:Euripides|Eŭripido]]</span> * ''An Oresteia'' (2009)<ref name="Oresteia">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=An Oresteia|date=2009|publisher=Farrar, Straus and Giroux|location=New York|isbn=978-0-86547-916-6}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[:en:Agamemnon_(play)|Orestiado]]'' de [[Esĥilo]], ''Elektra'' de Sofoklo, ''[[:en:Orestes_(play)|Orestes]]'' de Eŭripido</span> * ''Iphigenia Among the Taurians'' (2014)<ref name="Iphigenia">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Euripides, Iphigenia Among the Taurians|date=2014|publisher=The University of Chicago Press|location=Chicago & London|isbn=978-0-226-20362-1}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''Ifigenio inter Taŭridanoj'' de Eŭripido</span> * ''Antigone'' (2015)<ref name="Antigone">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|title=Sophokles, Antigone|date=2015|publisher=Oberon Books|location=London|isbn=978-1-78319-810-8}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[:en:Antigone_(Sophocles_play)|Antigono]]'' de Sofoklo</span> * ''Bakkhai'' (2015)<ref name="Bakkhai">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Euripides, Bakkhai|date=2015|publisher=Oberon Books|location=London|isbn=978-1-78319-915-0}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[:en:The_Bacchae|Bakĥantinoj]]'' de Eŭripido</span> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson Biografio de la Poetry Foundation] * [https://poets.org/poet/anne-carson Biografio de la Akademio de Amerikaj Poetoj] * [https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson/ Biografio de la ''Kanada Enciklopedio''] * [https://www.theparisreview.org/interviews/5420/the-art-of-poetry-no-88-anne-carson ''Intervjuo''] de Will Aitken en The Paris Review (2004) * [https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/ ''Brick'' intervjuo] de Eleanor Wachtel (2012) * [https://www.publicbooks.org/cant-stop-screaming/ Komentaĵo pri ''Antigonick''] de [[Judith Butler]] (2012) * [https://49thshelf.com/Blog/2021/07/06/The-Chat-with-GG-s-Literature-Award-Winner-Anne-Carson La babilado kun la Literaturpremiito de GG, Anne Carson,] ''49-a Breto'' (2021) {{Portantoj de Nobel-premio por literaturo 2026-2050}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Carson, Anne}} [[Kategorio:Nobel-premiitoj pri literaturo]] [[Kategorio:Tradukistoj al la angla lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj el la angla lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj el la antikva greka lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj el la greka lingvo]] [[Kategorio:Membroj de la Ordeno Kanada]] [[Kategorio:Kanadaj literaturkritikistoj]] [[Kategorio:Anglaj kebekianoj]] [[Kategorio:Kanadaj Nobel-premiitoj]] [[Kategorio:Kanadaj verkistoj]] [[Kategorio:Kanadaj poetoj]] [[Kategorio:Kanadaj tradukistoj]] [[Kategorio:Membroj de la Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj]] t1h5uj18new04fc4sbugvkfj3d6noqa 9490326 9490324 2026-10-08T11:47:22Z Sj1mor 12103 9490326 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Anne Patricia CARSON''' (naskita la 21-an de junio 1950 en [[Toronto]]) <ref name=":02">{{Cite web|last=Morra|first=Linda|date=2014-09-08|title=Anne Carson|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|access-date=2023-05-21|website=[[The Canadian Encyclopedia]]|archive-date=2023-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512193058/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|url-status=live}}</ref> estas kanada poetino, eseisto, tradukistino, [[Klasikismo|klasikistino]] kaj profesorino. En 2026, Carson ricevis la [[Nobel-premio pri literaturo|Nobel-premion pri literaturo]] pro "ŝia aŭdaca kaj inventema verkaro, kiu, en ludema dialogo kun la klasika tradicio, kreis novajn formojn por nuntempa literaturo." <ref>{{Cite web|title=Nobel Prize in Literature 2026|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/summary/|access-date=2026-10-08|website=NobelPrize.org|language=en-US}}</ref> Trejnita ĉe la [[Universitato de Toronto]], Carson instruis klasikaĵojn, komparan literaturon kaj kreivan skribon en universitatoj tra Usono kaj Kanado ekde 1979, inkluzive de [[Universitato McGill|McGill]], [[Universitato de Miĉigano]], [[Universitato de Novjorko]] kaj [[Universitato Princeton]]. Kun pli ol dudek verkoj de skribaĵoj kaj tradukoj publikigitaj ĝis nun, Carson ricevis la Guggenheim- kaj MacArthur-stipendiojn, gajnis la Lannan Literaturan Premion, du Griffin Poezio-Premiojn, la T.S. Eliot Premion, la [[Premioj Princino de Asturio|Princinon de Asturio Premion]], la Guberniestran Ĝeneralan Premion por anglalingva poezio, kaj la PEN/Nabokov Premion, kaj estis nomumita Membro de la [[Ordeno de Kanado]] en 2005 pro sia kontribuo al kanada beletro. == Verkado == Trejnita kiel klasikistino, kaj kun intereso pri [[Kompara literaturscienco|komparata literaturo]], [[antropologio]], historio kaj artoj, Carson kunfandas ideojn kaj temojn el multaj kampoj en sia verkado. Ŝi ofte referencas, modernigas kaj tradukas [[Antikva greka literaturo|malnovgrekan]] kaj [[Latinlingva literaturo|latinan literaturon]] - verkistojn kiel [[Esĥilo]], [[Katulo]], [[Eŭripido]], [[Homero]], [[Ibiko]], [[Mimnerme|Mimnermo]], [[Sapfo]], [[Simonido el Kea|Simonides]], [[Sofoklo]], [[Stesiĥoro]] kaj [[Tucidido]]. Ŝi ankaŭ uzas la verkojn de pli modernaj verkistoj kaj pensuloj, kiel ekzemple [[Emily Brontë]], [[Paul Celan]], [[Emily Dickinson]], [[Hegelo|Georg Wilhelm Friedrich Hegel]], [[Martin Heidegger]], [[Friedrich Hölderlin]], [[Franz Kafka]], [[John Keats]], [[Gertrude Stein]], [[Simone Weil]], kaj [[Virginia Woolf]]. Multaj el ŝiaj verkoj miksas la formojn de poezio, eseo, prozo, kritiko, traduko, drama dialogo, fikcio kaj nefikcio je diversaj gradoj. Carson publikigis tradukojn de dek [[Helena tragedio|malnovgrekaj tragedioj]] - unu de [[Esĥilo]] (''[[Orestiado]]''), du de [[Sofoklo]] (''[[Antigona (Sofoklo)|Antigono]]'', ''[[Elektra (Sofoklo)|Elektra]]''), kaj sep de [[Eŭripido]] (''[[Alcestiso]]'', ''[[Hekubo]]'', ''[[Heraklo Furioza]]'', ''[[Hipolito]]'', ''[[Ifigenio inter Taŭridanoj]]'', ''[[Oresto]]'', kaj ''[[Bakĥantinoj (tragedio)|Bakĥantinoj]]'') - same kiel poezio de Sapfo. La plej multaj el la libroj de Anne Carson - inkluzive de "Men in Their Free Hours" (Viroj en siaj liberaj horoj), "The Beauty of the Husband" (La beleco de la edzo), kaj "The Bittersweet Fiancé: An Essay" (La dolĉamara fianĉo: eseo) - traktas demandojn rilatajn al la homa naturo kaj lia rilato al amo: kion kaj kiun persono amas, kiel, kian amon li deziras, kaj kiel li volas atingi ĝin. En 2025, Carson aperis en ''[[:en:The_Great_Lakes_Suite|The Great Lakes Suite]]'', albumo de la kanada [[Sendependa roko|sendependroka]] muzikbando [[:en:Rheostatics|''Rheostatics'']], rakontante plurajn poemojn inspiritajn de la [[Grandaj Lagoj (Nordameriko)|Grandaj Lagoj]]. <ref>Alex Hudson, [https://exclaim.ca/music/article/rheostatics-detail-new-album-featuring-gord-downie-alex-lifeson-tanya-tagaq "Rheostatics Detail New Album Featuring Gord Downie, Alex Lifeson, Tanya Tagaq"]. ''Exclaim!'', October 8, 2025.</ref> == Elektita verkaro == * ''[[:en:Eros_the_Bittersweet|Eros the Bittersweet]]'' (1986)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|title=Eros the Bittersweet: An Essay|date=1986|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|isbn=9780608027401}}</ref> * ''Short Talks'' (1992)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Short Talks|date=1992|publisher=Brick Books|location=London, Ontario|isbn=978-1-77131-342-1}}</ref> * ''Glass, Irony, and God'' (1995)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Glass, Irony, and God|date=1995|publisher=New Directions|location=New York|isbn=978-0-8112-1302-8}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– inkluzivas "[[:en:The_Glass_Essay|The Glass Essay]]"</span> * ''Plainwater'' (1995)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Plainwater: Essays and Poetry|date=1995|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=0-679-43178-0}}</ref> * ''[[:en:Autobiography_of_Red|Autobiography of Red]]'' (1998)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Autobiography of Red: A Novel in Verse|date=1998|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=0-375-40133-4}}</ref> * ''Economy of the Unlost'' (1999)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Economy of the Unlost (Reading Simonides of Keos with Paul Celan)|date=1999|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|isbn=0-691-03677-2}}</ref> * ''[[:en:Men_in_the_Off_Hours|Men in the Off Hours]]'' (2000)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Men in the Off Hours|date=2000|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=978-0-375-40803-8}}</ref> * ''[[:en:The_Beauty_of_the_Husband:_A_Fictional_Essay_in_29_Tangos|The Beauty of the Husband]]'' (2001)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|date=2001|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=9780375408045}}</ref> * ''Decreation'' (2005)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Decreation: Poetry, Essays, Opera|date=2005|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=978-1-4000-4349-1}}</ref> * ''Nox'' (2010)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Nox|date=2010|publisher=New Directions|location=New York|isbn=978-0-8112-1870-2}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– inkluzivas tradukon de [[:en:Catullus_101|Catullus 101]]</span> * ''Antigonick'' (2012)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Antigonick (Sophokles)|date=2012|publisher=New Directions|location=New York|isbn=9780811219570}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– versio de [[Antigona (Sofoklo)|''Antigona'']] de [[Sofoklo]]</span> * ''[[:en:Red_Doc|Red Doc>]]'' (2013)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Red Doc>|date=2013|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=9780307960597}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– sekvaĵo de ''Autobiography of Red''</span> * ''Nay Rather'' (2013)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Nay Rather|date=2013|publisher=Sylph Editions (with the Center for Writers and Translators at the American University of Paris); The Cahiers Series, Number 21|location=London|isbn=978-1-90963103-8}}</ref> * ''The Albertine Workout'' (2014)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=The Albertine Workout|date=2014|publisher=New Directions [Poetry Pamphlet #13]|location=New York|isbn=978-0-8112-2317-1}}</ref> * ''Float'' (2016)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Float|date=2016|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=978-1-101-94684-8}}</ref> * ''[[:en:Norma_Jeane_Baker_of_Troy|Norma Jeane Baker of Troy]]'' (2019)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Norma Jeane Baker of Troy|date=2019|publisher=Oberon Books|location=London|isbn=9781786827616}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– versio de ''[[:en:Helen_(play)|Heleno]]'' de [[Eŭripido]]</span> * ''The Trojan Women: A Comic'' (2021)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|last2=Bruno|first2=Rosanna|author-mask=1|title=Euripides' The Trojan Women: A Comic|date=2021|publisher=New Directions|location=New York|isbn=9780811230797}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– versio de [[:en:The_Trojan_Women|teatraĵo]] de Eŭripido</span> * ''H of H Playbook'' (2021)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=H of H Playbook|date=2021|publisher=New Directions|location=New York|isbn=9780811231237}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– pri ''[[:en:Herakles_(Euripides)|Heraklo]]'' de Euripides</span> * ''Wrong Norma'' (2024)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Wrong Norma|date=2024|publisher=New Directions|location=New York|isbn=9780811230346}}</ref> === Tradukoj === * ''Electra'' (2001)<ref name="Electra">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|title=Sophocles, Electra|date=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford & New York|isbn=0-19-504960-8}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[Elektra (Sofoklo)|Elektra]]'' de Sofoklo</span> * ''[[:en:If_Not,_Winter|If Not, Winter]]'' (2002)<ref name="Winter">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=If Not, Winter: Fragments of Sappho|date=2002|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=978-0-375-41067-3}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– la poezio de Sapfo</span> * ''Grief Lessons'' (2006)<ref name="Grief">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Grief Lessons: Four Plays by Euripides|date=2006|publisher=The New York Review of Books|location=New York|isbn=1-59017-180-2}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[:en:Herakles_(Euripides)|Herakles]]'', ''[[:en:Hecuba_(play)|Hecuba]]'', ''[[:en:Hippolytus_(play)|Hippolytus]]'', kaj ''[[:en:Alcestis_(play)|Alcestis]]'' de [[:en:Euripides|Eŭripido]]</span> * ''An Oresteia'' (2009)<ref name="Oresteia">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=An Oresteia|date=2009|publisher=Farrar, Straus and Giroux|location=New York|isbn=978-0-86547-916-6}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[:en:Agamemnon_(play)|Orestiado]]'' de [[Esĥilo]], ''Elektra'' de Sofoklo, ''[[:en:Orestes_(play)|Orestes]]'' de Eŭripido</span> * ''Iphigenia Among the Taurians'' (2014)<ref name="Iphigenia">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Euripides, Iphigenia Among the Taurians|date=2014|publisher=The University of Chicago Press|location=Chicago & London|isbn=978-0-226-20362-1}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''Ifigenio inter Taŭridanoj'' de Eŭripido</span> * ''Antigone'' (2015)<ref name="Antigone">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|title=Sophokles, Antigone|date=2015|publisher=Oberon Books|location=London|isbn=978-1-78319-810-8}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[:en:Antigone_(Sophocles_play)|Antigono]]'' de Sofoklo</span> * ''Bakkhai'' (2015)<ref name="Bakkhai">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Euripides, Bakkhai|date=2015|publisher=Oberon Books|location=London|isbn=978-1-78319-915-0}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[:en:The_Bacchae|Bakĥantinoj]]'' de Eŭripido</span> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson Biografio de la Poetry Foundation] * [https://poets.org/poet/anne-carson Biografio de la Akademio de Amerikaj Poetoj] * [https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson/ Biografio de la ''Kanada Enciklopedio''] * [https://www.theparisreview.org/interviews/5420/the-art-of-poetry-no-88-anne-carson ''Intervjuo''] de Will Aitken en The Paris Review (2004) * [https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/ ''Brick'' intervjuo] de Eleanor Wachtel (2012) * [https://www.publicbooks.org/cant-stop-screaming/ Komentaĵo pri ''Antigonick''] de [[Judith Butler]] (2012) * [https://49thshelf.com/Blog/2021/07/06/The-Chat-with-GG-s-Literature-Award-Winner-Anne-Carson La babilado kun la Literaturpremiito de GG, Anne Carson,] ''49-a Breto'' (2021) {{Portantoj de Nobel-premio por literaturo 2026-2050}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Carson, Anne}} [[Kategorio:Nobel-premiitoj pri literaturo]] [[Kategorio:Tradukistoj al la angla lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj el la angla lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj el la antikva greka lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj el la greka lingvo]] [[Kategorio:Membroj de la Ordeno Kanada]] [[Kategorio:Kanadaj literaturkritikistoj]] [[Kategorio:Anglaj kebekianoj]] [[Kategorio:Kanadaj Nobel-premiitoj]] [[Kategorio:Kanadaj verkistoj]] [[Kategorio:Kanadaj poetoj]] [[Kategorio:Kanadaj tradukistoj]] [[Kategorio:Membroj de la Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj]] lj48o5b13edaehlabn59in910rdnkdh 9490327 9490326 2026-10-08T11:48:54Z Sj1mor 12103 9490327 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Anne Patricia CARSON''' (naskita la 21-an de junio 1950 en [[Toronto]]) <ref name=":02">{{Cite web|last=Morra|first=Linda|date=2014-09-08|title=Anne Carson|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|access-date=2023-05-21|website=[[The Canadian Encyclopedia]]|archive-date=2023-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512193058/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson|url-status=live}}</ref> estas kanada poetino, eseisto, tradukistino, [[Klasikismo|klasikistino]] kaj profesorino. En 2026, Carson ricevis la [[Nobel-premio pri literaturo|Nobel-premion pri literaturo]] pro "ŝia aŭdaca kaj inventema verkaro, kiu, en ludema dialogo kun la klasika tradicio, kreis novajn formojn por nuntempa literaturo." <ref>{{Cite web|title=Nobel Prize in Literature 2026|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/summary/|access-date=2026-10-08|website=NobelPrize.org|language=en-US}}</ref> Trejnita ĉe la [[Universitato de Toronto]], Carson instruis [[Klasikaĵoj]]n, {{N|kompara literaturo}} kaj {{N|kreiva verkado}} en universitatoj tra Usono kaj Kanado ekde 1979, inkluzive de [[Universitato McGill|McGill]], [[Universitato de Miĉigano]], [[Universitato de Novjorko]] kaj [[Universitato Princeton]]. Kun pli ol dudek verkoj de skribaĵoj kaj tradukoj publikigitaj ĝis nun, Carson ricevis la Guggenheim- kaj MacArthur-stipendiojn, gajnis la Lannan Literaturan Premion, du Griffin Poezio-Premiojn, la T.S. Eliot Premion, la [[Premioj Princino de Asturio|Princinon de Asturio Premion]], la Guberniestran Ĝeneralan Premion por anglalingva poezio, kaj la PEN/Nabokov Premion, kaj estis nomumita Membro de la [[Ordeno de Kanado]] en 2005 pro sia kontribuo al kanada beletro. == Verkado == Trejnita kiel klasikistino, kaj kun intereso pri [[Kompara literaturscienco|komparata literaturo]], [[antropologio]], historio kaj artoj, Carson kunfandas ideojn kaj temojn el multaj kampoj en sia verkado. Ŝi ofte referencas, modernigas kaj tradukas [[Antikva greka literaturo|malnovgrekan]] kaj [[Latinlingva literaturo|latinan literaturon]] - verkistojn kiel [[Esĥilo]], [[Katulo]], [[Eŭripido]], [[Homero]], [[Ibiko]], [[Mimnerme|Mimnermo]], [[Sapfo]], [[Simonido el Kea|Simonides]], [[Sofoklo]], [[Stesiĥoro]] kaj [[Tucidido]]. Ŝi ankaŭ uzas la verkojn de pli modernaj verkistoj kaj pensuloj, kiel ekzemple [[Emily Brontë]], [[Paul Celan]], [[Emily Dickinson]], [[Hegelo|Georg Wilhelm Friedrich Hegel]], [[Martin Heidegger]], [[Friedrich Hölderlin]], [[Franz Kafka]], [[John Keats]], [[Gertrude Stein]], [[Simone Weil]], kaj [[Virginia Woolf]]. Multaj el ŝiaj verkoj miksas la formojn de poezio, eseo, prozo, kritiko, traduko, drama dialogo, fikcio kaj nefikcio je diversaj gradoj. Carson publikigis tradukojn de dek [[Helena tragedio|malnovgrekaj tragedioj]] - unu de [[Esĥilo]] (''[[Orestiado]]''), du de [[Sofoklo]] (''[[Antigona (Sofoklo)|Antigono]]'', ''[[Elektra (Sofoklo)|Elektra]]''), kaj sep de [[Eŭripido]] (''[[Alcestiso]]'', ''[[Hekubo]]'', ''[[Heraklo Furioza]]'', ''[[Hipolito]]'', ''[[Ifigenio inter Taŭridanoj]]'', ''[[Oresto]]'', kaj ''[[Bakĥantinoj (tragedio)|Bakĥantinoj]]'') - same kiel poezio de Sapfo. La plej multaj el la libroj de Anne Carson - inkluzive de "Men in Their Free Hours" (Viroj en siaj liberaj horoj), "The Beauty of the Husband" (La beleco de la edzo), kaj "The Bittersweet Fiancé: An Essay" (La dolĉamara fianĉo: eseo) - traktas demandojn rilatajn al la homa naturo kaj lia rilato al amo: kion kaj kiun persono amas, kiel, kian amon li deziras, kaj kiel li volas atingi ĝin. En 2025, Carson aperis en ''[[:en:The_Great_Lakes_Suite|The Great Lakes Suite]]'', albumo de la kanada [[Sendependa roko|sendependroka]] muzikbando [[:en:Rheostatics|''Rheostatics'']], rakontante plurajn poemojn inspiritajn de la [[Grandaj Lagoj (Nordameriko)|Grandaj Lagoj]]. <ref>Alex Hudson, [https://exclaim.ca/music/article/rheostatics-detail-new-album-featuring-gord-downie-alex-lifeson-tanya-tagaq "Rheostatics Detail New Album Featuring Gord Downie, Alex Lifeson, Tanya Tagaq"]. ''Exclaim!'', October 8, 2025.</ref> == Elektita verkaro == * ''[[:en:Eros_the_Bittersweet|Eros the Bittersweet]]'' (1986)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|title=Eros the Bittersweet: An Essay|date=1986|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|isbn=9780608027401}}</ref> * ''Short Talks'' (1992)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Short Talks|date=1992|publisher=Brick Books|location=London, Ontario|isbn=978-1-77131-342-1}}</ref> * ''Glass, Irony, and God'' (1995)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Glass, Irony, and God|date=1995|publisher=New Directions|location=New York|isbn=978-0-8112-1302-8}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– inkluzivas "[[:en:The_Glass_Essay|The Glass Essay]]"</span> * ''Plainwater'' (1995)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Plainwater: Essays and Poetry|date=1995|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=0-679-43178-0}}</ref> * ''[[:en:Autobiography_of_Red|Autobiography of Red]]'' (1998)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Autobiography of Red: A Novel in Verse|date=1998|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=0-375-40133-4}}</ref> * ''Economy of the Unlost'' (1999)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Economy of the Unlost (Reading Simonides of Keos with Paul Celan)|date=1999|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|isbn=0-691-03677-2}}</ref> * ''[[:en:Men_in_the_Off_Hours|Men in the Off Hours]]'' (2000)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Men in the Off Hours|date=2000|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=978-0-375-40803-8}}</ref> * ''[[:en:The_Beauty_of_the_Husband:_A_Fictional_Essay_in_29_Tangos|The Beauty of the Husband]]'' (2001)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos|date=2001|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=9780375408045}}</ref> * ''Decreation'' (2005)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Decreation: Poetry, Essays, Opera|date=2005|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=978-1-4000-4349-1}}</ref> * ''Nox'' (2010)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Nox|date=2010|publisher=New Directions|location=New York|isbn=978-0-8112-1870-2}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– inkluzivas tradukon de [[:en:Catullus_101|Catullus 101]]</span> * ''Antigonick'' (2012)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Antigonick (Sophokles)|date=2012|publisher=New Directions|location=New York|isbn=9780811219570}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– versio de [[Antigona (Sofoklo)|''Antigona'']] de [[Sofoklo]]</span> * ''[[:en:Red_Doc|Red Doc>]]'' (2013)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Red Doc>|date=2013|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=9780307960597}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– sekvaĵo de ''Autobiography of Red''</span> * ''Nay Rather'' (2013)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Nay Rather|date=2013|publisher=Sylph Editions (with the Center for Writers and Translators at the American University of Paris); The Cahiers Series, Number 21|location=London|isbn=978-1-90963103-8}}</ref> * ''The Albertine Workout'' (2014)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=The Albertine Workout|date=2014|publisher=New Directions [Poetry Pamphlet #13]|location=New York|isbn=978-0-8112-2317-1}}</ref> * ''Float'' (2016)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Float|date=2016|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=978-1-101-94684-8}}</ref> * ''[[:en:Norma_Jeane_Baker_of_Troy|Norma Jeane Baker of Troy]]'' (2019)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Norma Jeane Baker of Troy|date=2019|publisher=Oberon Books|location=London|isbn=9781786827616}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– versio de ''[[:en:Helen_(play)|Heleno]]'' de [[Eŭripido]]</span> * ''The Trojan Women: A Comic'' (2021)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|last2=Bruno|first2=Rosanna|author-mask=1|title=Euripides' The Trojan Women: A Comic|date=2021|publisher=New Directions|location=New York|isbn=9780811230797}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– versio de [[:en:The_Trojan_Women|teatraĵo]] de Eŭripido</span> * ''H of H Playbook'' (2021)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=H of H Playbook|date=2021|publisher=New Directions|location=New York|isbn=9780811231237}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– pri ''[[:en:Herakles_(Euripides)|Heraklo]]'' de Euripides</span> * ''Wrong Norma'' (2024)<ref>{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Wrong Norma|date=2024|publisher=New Directions|location=New York|isbn=9780811230346}}</ref> === Tradukoj === * ''Electra'' (2001)<ref name="Electra">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|title=Sophocles, Electra|date=2001|publisher=Oxford University Press|location=Oxford & New York|isbn=0-19-504960-8}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[Elektra (Sofoklo)|Elektra]]'' de Sofoklo</span> * ''[[:en:If_Not,_Winter|If Not, Winter]]'' (2002)<ref name="Winter">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=If Not, Winter: Fragments of Sappho|date=2002|publisher=Alfred A. Knopf|location=New York|isbn=978-0-375-41067-3}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– la poezio de Sapfo</span> * ''Grief Lessons'' (2006)<ref name="Grief">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Grief Lessons: Four Plays by Euripides|date=2006|publisher=The New York Review of Books|location=New York|isbn=1-59017-180-2}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[:en:Herakles_(Euripides)|Herakles]]'', ''[[:en:Hecuba_(play)|Hecuba]]'', ''[[:en:Hippolytus_(play)|Hippolytus]]'', kaj ''[[:en:Alcestis_(play)|Alcestis]]'' de [[:en:Euripides|Eŭripido]]</span> * ''An Oresteia'' (2009)<ref name="Oresteia">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=An Oresteia|date=2009|publisher=Farrar, Straus and Giroux|location=New York|isbn=978-0-86547-916-6}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[:en:Agamemnon_(play)|Orestiado]]'' de [[Esĥilo]], ''Elektra'' de Sofoklo, ''[[:en:Orestes_(play)|Orestes]]'' de Eŭripido</span> * ''Iphigenia Among the Taurians'' (2014)<ref name="Iphigenia">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Euripides, Iphigenia Among the Taurians|date=2014|publisher=The University of Chicago Press|location=Chicago & London|isbn=978-0-226-20362-1}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''Ifigenio inter Taŭridanoj'' de Eŭripido</span> * ''Antigone'' (2015)<ref name="Antigone">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|title=Sophokles, Antigone|date=2015|publisher=Oberon Books|location=London|isbn=978-1-78319-810-8}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[:en:Antigone_(Sophocles_play)|Antigono]]'' de Sofoklo</span> * ''Bakkhai'' (2015)<ref name="Bakkhai">{{cite book|last1=Carson|first1=Anne|author-mask=1|title=Euripides, Bakkhai|date=2015|publisher=Oberon Books|location=London|isbn=978-1-78319-915-0}}</ref> <span style="font-size: 85%;">– ''[[:en:The_Bacchae|Bakĥantinoj]]'' de Eŭripido</span> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [https://www.poetryfoundation.org/poets/anne-carson Biografio de la Poetry Foundation] * [https://poets.org/poet/anne-carson Biografio de la Akademio de Amerikaj Poetoj] * [https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson/ Biografio de la ''Kanada Enciklopedio''] * [https://www.theparisreview.org/interviews/5420/the-art-of-poetry-no-88-anne-carson ''Intervjuo''] de Will Aitken en The Paris Review (2004) * [https://brickmag.com/an-interview-with-anne-carson/ ''Brick'' intervjuo] de Eleanor Wachtel (2012) * [https://www.publicbooks.org/cant-stop-screaming/ Komentaĵo pri ''Antigonick''] de [[Judith Butler]] (2012) * [https://49thshelf.com/Blog/2021/07/06/The-Chat-with-GG-s-Literature-Award-Winner-Anne-Carson La babilado kun la Literaturpremiito de GG, Anne Carson,] ''49-a Breto'' (2021) {{Portantoj de Nobel-premio por literaturo 2026-2050}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Carson, Anne}} [[Kategorio:Nobel-premiitoj pri literaturo]] [[Kategorio:Tradukistoj al la angla lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj el la angla lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj el la antikva greka lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj el la greka lingvo]] [[Kategorio:Membroj de la Ordeno Kanada]] [[Kategorio:Kanadaj literaturkritikistoj]] [[Kategorio:Anglaj kebekianoj]] [[Kategorio:Kanadaj Nobel-premiitoj]] [[Kategorio:Kanadaj verkistoj]] [[Kategorio:Kanadaj poetoj]] [[Kategorio:Kanadaj tradukistoj]] [[Kategorio:Membroj de la Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj]] fb7ww6f1ckbkgyo9mhipkmrvn6w72yq 0 954639 9490301 2026-10-08T11:17:37Z Roberto 609 Alidirektigis al [[Ĝermolisto de germanaj esperantistoj]] 9490301 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[ĝermolisto de germanaj esperantistoj]] 5chppv1899hjgh43wdpnchovxykjwzz 0 954640 9490312 2026-10-08T11:30:26Z Roberto 609 Alidirektigis al [[Ĝermolisto de francaj esperantistoj]] 9490312 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[ĝermolisto de francaj esperantistoj]] b6am4y0v46ly1qfth6y1za3utrd6nj7 0 954641 9490316 2026-10-08T11:34:24Z Roberto 609 Alidirektigis al [[Hindoĉinio]] 9490316 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Hindoĉinio]] jldbgtnzgapa8w003y1yzk2dj9y7s7r 0 954642 9490320 2026-10-08T11:36:45Z Roberto 609 Alidirektigis al [[Ĝermolisto de svisaj esperantistoj]] 9490320 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[ĝermolisto de svisaj esperantistoj]] st4uvt5j451b05yipb8bzp7gtrd2502 0 954643 9490331 2026-10-08T11:58:27Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "{{redaktata}} {{Kursiva titolo}} {{Taksonomio |koloro=pink |nomo = ''Chloropicus'' |dosiero = Thripias namaquus -Hlane Royal National Park, Swaziland-8.jpg |dosiero larĝo=240px |priskribo de dosiero = [[Barba pego]] ''Dendrocopos medius'' |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |taksono = '''''Chloropicus''''' |taksono aŭtoritato..." 9490331 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Kursiva titolo}} {{Taksonomio |koloro=pink |nomo = ''Chloropicus'' |dosiero = Thripias namaquus -Hlane Royal National Park, Swaziland-8.jpg |dosiero larĝo=240px |priskribo de dosiero = [[Barba pego]] ''Dendrocopos medius'' |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |taksono = '''''Chloropicus''''' |taksono aŭtoritato = [[Alfred Malherbe|Malherbe]], 1845 |vikispecio = Chloropicus |komunejo = Chloropicus |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} '''''Chloropicus''''' estas [[genro]] de [[birdoj]] de la familio [[pegedoj]] indiĝenaj de [[Subsahara Afriko]]. ==Taksonomio== The genus was introduced by the French ornithologist [[Alfred Malherbe]] in 1845 with the [[fire-bellied woodpecker]] (''Chloropicus pyrrhogaster'') as the [[type species]].<ref>{{ cite journal | last=Malherbe | first=Alfred | author-link=Alfred Malherbe | year=1845 | title=Description de dix espéces nouvelles du genre Picus, Linné | journal=Revue Zoologique par la Société Cuvierienne | volume=8 | page=399 | language=fr, la | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2327623 }}</ref> The word ''Chloropicus'' is from the [[Classical Greek|Greek]] ''khlōros'' meaning green and ''pikos'' meaning woodpecker.<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 |page=[https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling/page/n103 103]}}</ref> Molecular genetic studies have shown that the genus ''Chloropicus'' is [[sister taxon|sister]] to the genus ''[[Dendropicos]]''.<ref name=shakya>{{Cite journal | last1=Shakya | first1=S.B. | last2=Fuchs | first2=J. | last3=Pons | first3=J.-M. | last4=Sheldon | first4=F.H. | date=2017 | title=Tapping the woodpecker tree for evolutionary insight | journal=Molecular Phylogenetics and Evolution | volume=116 | pages=182–191 | doi=10.1016/j.ympev.2017.09.005 | pmid=28890006 | url=https://www.researchgate.net/publication/319596154 | doi-access=free | bibcode=2017MolPE.116..182S }}</ref><ref>{{Cite journal | last1=Fuchs | first1=J. | last2=Pons | first2=J.-M. | last3=Bowie | first3=R.C.K. | date=2017 | title=Biogeography and diversification dynamics of the African woodpeckers | journal=Molecular Phylogenetics and Evolution | volume=108 | pages=88–100 | doi=10.1016/j.ympev.2017.01.007 | pmid=28089840 | doi-access=free | bibcode=2017MolPE.108...88F }}</ref> Species in this genus were previously sometimes assigned to ''[[Dendropicos]]''.<ref>{{ cite journal | last1=Fuchs | first1=J. | last2=Pons | first2=J.M. | year=2015 | title=A new classification of the pied woodpeckers assemblage (Dendropicini, Picidae) based on a comprehensive multi-locus phylogeny | journal=Molecular Phylogenetics and Evolution | volume=88 | pages=28–37 | doi=10.1016/j.ympev.2015.03.016 | pmid=25818851| bibcode=2015MolPE..88...28F }}</ref><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | title=Woodpeckers | work= World Bird List Version 6.2 | url= http://www.worldbirdnames.org/bow/woodpeckers/ | publisher=International Ornithologists' Union| access-date = 5 May 2016 }}</ref> ===Specioj=== The genus contains the three species:<ref name=ioc/> {| class="wikitable" |- ! Image !! Scientific name !! Common name !! Distribution |- |[[File:BeardedWoodpecker Maasai.jpg|120px]] ||''Chloropicus namaquus''|| [[Bearded woodpecker]] ||Angola, Botswana, Central African Republic, Chad, Democratic Republic of the Congo, Ethiopia, Kenya, Malawi, Mozambique, Namibia, Rwanda, Somalia, South Africa, Sudan, Swaziland, Tanzania, Uganda, Zambia, and Zimbabwe |- |[[File:Golden-crowned Woodpecker - Kakamega Kenya 06 2536 (16224262859).jpg|120px]] ||''Chloropicus xantholophus''|| [[Yellow-crested woodpecker]] ||Angola, Cameroon, Central African Republic, Republic of the Congo, Democratic Republic of the Congo, Gabon, Kenya, Nigeria, South Sudan, Tanzania and Uganda. |- |[[File:Fire-bellied Woodpecker - Ghana S4E1787 (16222859798) (cropped).jpg|120px]] ||''Chloropicus pyrrhogaster''|| [[Fire-bellied woodpecker]]|| Benin, Ivory Coast, Ghana, Guinea, Liberia, Mali, Nigeria, Sierra Leone, Togo and western Cameroon |- |} == Referencoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Afriko]] tqn6d6plallp5mfqgxu66jsn8lnonwm