Vikipedio eowiki https://eo.wikipedia.org/wiki/Vikipedio:%C4%88efpa%C4%9Do MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Aŭdvidaĵo Specialaĵo Diskuto Uzanto Uzanto-Diskuto Vikipedio Vikipedia diskuto Dosiero Dosiero-Diskuto MediaWiki MediaWiki-Diskuto Ŝablono Ŝablono-Diskuto Helpo Helpo-Diskuto Kategorio Kategorio-Diskuto Portalo Portala diskuto Projekto Projekta diskuto TimedText TimedText talk Modulo Modulo-Diskuto Event Event talk Topic 0 851 9494279 9478789 2026-10-16T08:44:11Z Sj1mor 12103 9494279 wikitext text/x-wiki {{Geokesto2 | urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Dresdeno | devena_nomo = | alia_nomo = {{Lang-de|Dresden}} | alia_nomo1 = | kategorio = Ĉefurbo de germana federacia lando Saksio <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Dresden | moto = | kromnomo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = {{Pluraj bildoj | pozicio = centre | direkto = vertikala | larĝeco = 300 | dosiero1 = Dresden Montage (2016).png | dosiero2 = Dresden montage.JPG | piedlinio = Fotomuntaĵo }} | dosiero_priskribo = Vidoj al la urbo <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = Dresden Stadtwappen.svg <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Germanio | lando_tipo = Ŝtato | lando_flago = 1 | ŝtato = Saksio | ŝtato_tipo = Federacia lando | regiono = | regiono_tipo = | distrikto = Eksterdistrikta urbo | distrikto_tipo = | municipo = 10 lokaj partoj (Stadtteile) | municipo_tipo = Administra divido | histregiono = [[Margraflando Brandenburgio]] | histregiono1 = Reĝlando Prusio | histregiono2 = GDR | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = [[Elbo (rivero)|Elbo]] | rivero1 = | rivero2 = | rivero3 = | rivero_faldo = | memorindaĵo = | memorindaĵo1 = | memorindaĵo_tipo = Memorindaĵo | ŝoseo = [[Eŭropa ŝoseo 55|E 55]] | ŝoseo_tipo = Eŭropa ŝoseo | ŝoseo1 = [[Germana aŭtovojo A4|A4]], [[Germana aŭtovojo A13|A13]], [[Germana aŭtovojo A14|A14]], [[Germana aŭtovojo A17|A17]] | ŝoseo1_tipo = aŭtostradoj | montaro = <!-- *** Situo *** --> | situo = Dresdeno | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = 113 | lat_d = 51 | lat_m = 3 | lat_s = | lat_NS = N | long_d = 13 | long_m = 44 | long_s = | long_EW = E | plej_alta = Triebenberg | plej_alta_leviĝo = 384 | plej_alta_lat_d = 51 | plej_alta_lat_m = 1 | plej_alta_lat_s = 35 | plej_alta_lat_NS = N | plej_alta_long_d = 13 | plej_alta_long_m = 55 | plej_alta_long_s = 23 | plej_alta_long_EW = E | plej_malalta = | plej_malalta_leviĝo = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 328.31 | areo_rondumo = 2 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = 548.800 | loĝantaro_dato = 31.12.2015 | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita_tipo = Unua skribmencio | establita = 1206 | dato = | ĉefulo = Dirk Hilbert | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = FDP <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset =+1 | horzono_DST = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset_DST =+2 | poŝtkodo = 01001–01328 | areo_kodo = small>+49</small>(0)351 | areo_kodo_tipo = Telefona aŭtaŭkodo | kodo = 14 6 12 000 | kodo_tipo = | kodo1 = [[Listo de germanaj aŭtokodoj|DD]] | kodo1_tipo = Aŭtokodoj | kodo2 = | kodo2_tipo = <!-- *** UNESCO ktp. *** --> <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | Mapo en angulo=Germanio | mapo = Saxony DD.svg | mapo_fono = | mapo_priskribo = Situo enkadre de Saksio | mapo_lokumilo = | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = Situa mapo de Dresdeno | mapo1_lokumilo = Dresdeno | mapo2 = Stadtteile in Dresden.svg | mapo2_priskribo = Dividaĵo el kvartaloj de la urbo <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = [http://www.dresden.de www.dresden.de] | commons = Dresden <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=9|frame-align=center|frame-width=260}} }} '''Dresdeno''' ({{lang-de|Dresden}}, {{lang-hsb|Drježdźany}}) estas [[eksterdistrikta urbo]] en la sudo de orienta [[Germanio]] kaj la [[ĉefurbo]] de la [[germanio|germana]] [[federacio|federacia]] lando [[Saksio]]. Ĝi situas apud la rivero [[Elbo (rivero)|Elbo]] kaj estas la [[politiko|politika]], [[scienco|scienca]] kaj [[kulturo|kultura]] centro de la regiono. == Historio == [[Arta Ekspozicio de GDR]] aŭ '''Artaj ekspozicioj de GDR''' (germane: ''Kunstausstellung der DDR'') okazis inter 1946 kaj 1988 en Dresdeno. Ilia nomo ĝis 1967/68 estis ankoraŭ ''Deutsche Kunstausstellung'' (do tutgermanuja, almenaŭ laŭtitole). [[Dosiero:Dresden-Altstadt_von_der_Marienbruecke-II.jpg|maldekstre|eta|{{centre|la historia urbocentro vidata de la maria ponto}}]] == Vidindaĵoj == * [[Zwinger (Dresdeno)|Ĉirkaŭfermejo (Zwinger)]] * [[Frauenkirche (Dresdeno)|Kirko Nia kara sinjorino]]<ref>[http://www.kava-pech.cz/book-ladresdenae-esperanto.html#/eo/b/V25V_CkAACkAKCfX/historio-de-probable-la-plej-fama-barokstila-katedralo libro "La Dresdena Sinjorina preĝejo. Kroniko de la jaro 1000 ĝis hodiaŭ."] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160821155349/http://kava-pech.cz/book-ladresdenae-esperanto.html#/eo/b/V25V_CkAACkAKCfX/historio-de-probable-la-plej-fama-barokstila-katedralo |date=2016-08-21 }} ({{eo}})</ref> * [[Neumarkt (Dresdeno)|Nova bazarplaco/Neumarkt]] ==En Esperanto== '''Gvidfolio tra Dresden''', eldonita de Germana Esperanto-Asocio, grupo Dresden. == Servoj == * [[Teknologia universitato Dresdeno]] == Famuloj rilataj la Dresdeno == * [[Ádám Mányoki]] (1673-1757), hungardecena pentristo * [[Aŭgusto (Saksio-Weißenfels)]] * [[Christian Juncker]], historiisto kaj pedagogo * [[Eduard Weitsch]], reformpedagogo * [[Erich Schleyer]], aktoro * [[Ernst Neef]], geografo * [[Ferdinand Hartmann]], pentristo * [[Frida Schanz]], verkistino kaj eldonistino * [[Friedrich Wilhelm von Erdmannsdorff]], arĥitekto * [[Gottfried Heinrich Krohne]], arĥitekto * [[Jakob Friedrich von Fritsch]], politikisto * [[Johano Georgo la 3-a (Saksio)]], princelektisto kaj regna marŝalo * [[Johann Friedrich Wilhelm von Charpentier]] * [[Johann Gottfried Borlach]], inĝeniero kaj salekspluatisto * [[Lipót Auer]], violonisto * [[Otto von Loeben]], verkisto * [[Paula Modersohn-Becker]], pentristino * [[Rudolf Mauersberger]], dirigento kaj komponisto * [[Thomas Lindner]], skulptisto * [[Wilhelm Lachnit]] (1899-1962), artisto * [[Heinrich Ernst]] (1846-1919), operkantisto * [[Gerhard Schaffran]] (1912-1996), katolika episkopo == Esperanto en Dresdeno == La urbo ankoraŭ nun havas aktivan esperantistaron. Ĝi disponas pri vigla movada historio: * En aprilo 1905 fondiĝis la unua urba esperanto-grupo, nomata ''Libera unuiĝo esperanta'', fare de la komercisto Walter Goethel kaj la verkistino [[Marie Hankel]]. Ekde tiu jaro W. Goethel faris Esperanto-kursojn laŭ la [[Berlitz Kompanio|Berlitz-metodo]],<ref name="urba vikio pri Dresdeno">[https://www.stadtwikidd.de/wiki/Esperanto informoj en la urba vikio pri Dresdeno] ({{de}})</ref> ekde la komenco de 1906 [[Marie Hankel]] aldone aktiviĝis kiel kursgvidanto kaj havis aparte multajn Esperanto-kursojn. * En oktobro 1906 gvide de [[Albert Schramm]] kaj [[Marie Hankel]] fondiĝis la Esperanto-Societo de Dresdeno.<ref name="1906-1908">[http://steffen-eitner.homepage.t-online.de/historio/19051907.htm informoj pri la societa historio 1906-1908] ({{de}})</ref><ref name="urba vikio pri Dresdeno"/> * En la jaro 1908 Dresdeno estis gastiganto de la [[UK 1908|4-a Universala Kongreso de Esperanto]]. En ĝi estis 1368 kongresanoj el 40 landoj. Okazis la unua kunveno de [[UEA]] kaj Esperanto-teatraĵo kun famaj aktoroj. * En 1911 por [[ruĝa Kruco|ruĝkrucanoj]] estas aranĝitaj Esperanto-[[kurso]]j en Dresden. De majo ĝis oktobro en la urbo okazis la internacia higiena ekspozicio kun vaste publikigitaj broŝuroj de pluraj institucioj ankaŭ en Esperanto.<ref name="1909-1918">[http://steffen-eitner.homepage.t-online.de/historio/19091918.htm informoj pri la societa historio 1909-1918] ({{de}})</ref> * En 1912 fondiĝis [[Esperanto-biblioteko]] kadre de la [[saksa Esperanto-Instituto]]. La sekvan jaron la instituto kaj la biblioteko tamen translokiĝis al Lepsiko.<ref name="1909-1918"/> * En 1913 en sep dresdenaj lernejoj infanoj lernis Esperanton en regulaj kursoj.<ref name="1909-1918"/> * La komenciĝo de la [[Unua mondmilito]] en 1914 estis forta paŝo malantaŭen. La laborista Esperanto-movado estis malpermesita, regulaj kunvenoj estis interrompitaj dum du jaroj kaj multaj esperantistoj estis devigitaj soldatiĝi. * La 1-an de februaro 1916 la parlamentano kaj klubano [[Albert Steche]] faris paroladon en la saksa parlamento pri la kreskanta graveco de Esperanto, kiu estis bone akceptata. La 9-an kaj 19-an de decembro unuafoje dum la milito okazis esperanta kunveno, en la ''artista domo'', kaj ekde la 28-a de decembro la kunvenoj denove regule okazis, kvankam la milito ankoraŭ daŭros du pliajn jarojn.<ref name="1909-1918"/> * En [[1927]] [[Karp Wallon]], en Dresden eldonigis lernolibron de sia alfaro pri Esperanta [[steno]] „Rapido“. * Ekde [[2001]] Dresdeno denove havas [[Esperanto-Biblioteko]]n. Pli da informoj troveblas ĉe: http://www.esperanto-dresden.de En la sudorienta urboparto Leuben estas strato nomata ''Zamenhofstraße''. === Esperantistoj dresdenaj === * [[Elisabeth Wunderlich]] (naskiĝis en Dresdeno) * [[Karp Wallon]] (mortis en Dresdeno) == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Dresdena kodekso]] * [[S-Bahn de Dresdeno]] * [[Tramtransporto en Dresdeno]] * [[Infineon]] * [[3053 Dresdeno]] {{Projektoj|ReVo=dresden}} {{-}} [[Dosiero:DD-canaletto-blick.jpg|eta|centre|800ra|{{centre|panoramo}}]] {{Urboj en Germanio}} {{Administra divido de Saksio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Dresdeno| ]] [[Kategorio:Eksterdistriktaj urboj de Saksio]] [[Kategorio:Urboj de Saksio]] [[Kategorio:Setlejoj sur Elbo]] d3rod8sn2v342ondlfkxwtm9arvwimu 0 987 9494158 9371339 2026-10-15T23:26:25Z Martin Macha 2111 174545 /* */ 9494158 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lando | nomoenlokalingvo = Eesti Vabariik | eonomo = Estonia Respubliko | flago = [[Dosiero:Flago-de-Estonio.svg|border|140ra]] | priskribo de flago = [[Flago de Estonio|Flago]] | blazono = [[Dosiero:Coat of arms of Estonia.svg|100ra]] | priskribo de blazono = [[Blazono de Estonio|Blazono]] | nacia himno = [[Mu isamaa, mu õnn ja rõõm]] | lokigo-bildo = [[Dosiero:EU-Estonia.svg|250px|Situo]] | lingvoj = [[estona lingvo|estona]] | ĉefurbo = [[Talino]] | religio = [[ateismo]] (68%), [[luteranismo]] (15%), [[ortodoksismo]] (14%), [[anabaptismo]] (2%), [[katolikismo]] (1%) | km2 = 45.227 | akvo = 4.56 | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro-jaro = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝdenso = 29 | valuto = [[eŭro]] | valuta kodo = EUR | horzono = [[UTC+2|+2]] <br /> [[UTC+3]] (somere) | ttt = ee | landkodo = EST | tel = 372 | politika sistemo = [[demokratio|demokratia]] [[respubliko]] | ŝtatestro = [[Prezidento de Estonio|Prezidento]] [[Ülle Madise]] (ekde 2026) | ĉefministro = [[Kristen Michal]] | parlamento = ''[[Riigikogu]]'' | nacia tago = [[24-a de februaro]] | sendependeco = [[20-a de aŭgusto]] [[1991]] (de [[Sovetunio]]) }} '''Estonio''' aŭ '''Estonujo''' ({{lang-et|Eesti}}, ''{{lang|et|Eesti Vabariik}}'') estas lando en la nordorienta [[Eŭropo]] apud la [[Balta maro]]. Ĝi estas la plej malgranda kaj plej norda lando inter la baltaj ŝtatoj kun 1,3 milionoj da loĝantoj, ĉirkaŭata de [[Latvio]] sude, [[Rusio]] oriente, [[Finnlando]] norde (trans la [[Finna golfo]]) kaj [[Svedio]] okcidente (trans la Balta maro). Inter la jaroj 1940 kaj 1991 Estonio sekve de la [[pakto Ribbentrop-Molotov]] kaj rapida sovetiigo estis [[Estona SSR|unia respubliko]] de [[Sovetunio]]. Sekve de la senperforta [[Kantanta Revolucio]] ĝerminta ekde [[1989]], interalie la civitana demonstracio [[Baltia Vojo]] tra ĉiuj tri landoj de [[Baltio]], la ŝtato la [[20-an de aŭgusto]] [[1991]] formale reakiris sian sendependecon. Estonio estas unu el la plej sekularaj landoj en la mondo – proksimume 2/3 el la plenkreskaj loĝantoj estas ateistoj. La ĉefurbo estas [[Talino]], kie loĝas malmulte malpli ol unu triono el la loĝantaro. Estonio membras en [[NATO]] ekde la [[29-a de marto]] [[2004]] kaj en [[Eŭropa Unio]] ekde la [[1-a de majo]] [[2004]], ekde 2011 la valuto estas la [[€]]. La oficiala lingvo de Estonio estas la estona. Ĝi estas ankaŭ la plej granda lingvo en Estonio. La dua plej granda estas la rusa. == Historio == [[Dosiero:KundaCultureTools.jpg|eta|maldekstra|[[Kunda]] kulturo, 9000 BC.]] [[Dosiero:Ancient Estonian counties.svg|eta|maldekstra|Estonio ĉirkaŭ la jaro 1200.]] La estonojn mencias unuafoje [[Tacitus]] en la verko ''Germania'' ([[1-a jarcento]] [[p.K.]]). La areon okupis [[vikingoj]], poste [[danoj]], [[svedoj]], [[rusoj]]. La dana reĝo vendis la nordajn partojn kaj la insulojn en 1346 al la [[Ordeno de germanaj kavaliroj]], kiu posedis tiutempe jam [[Livonio]]n (nunaj sudaj partoj de Estonio kaj [[Latvio]]), tiel la germana regado entenis la tutan nunan teritorion. Meze de la [[16-a jarcento]], oni malfondis la Ordenon de germanaj kavaliroj kaj la teritorio de Estonio estis denove dividita. La nordajn partojn ricevis [[Svedio]], dum Livonio iĝis parto de [[Pollando]]. Post la armistico de Altmark en [[1629]], la poloj devis cedi plimulton de la teritorio al Svedio. Ĝis la 16-a jarcento Estonio estis regata de germanoj. Post la reformacio, ĝis la jaro 1721 ĝin regis Svedio, kaj de tiam, ĝis la [[unua mondmilito]], Estonio apartenis al la [[Rusia Imperio]]. Post la surtroniĝo de [[Aleksandro la 3-a (Rusio)|Aleksandro la 3-a]], komenciĝis forta [[rusigo]] (1881). [[Dosiero:Poska signing the Treaty of Tartu.jpg|eta|maldekstra|[[Traktato de Tartu]], 1920.]] Estonio iĝis sendependa ŝtato fine de la unua mondmilito, lige kun la [[Rusia revolucio]], post la [[Estona Milito de Sendependeco]]. La landon gvidis demokratie elektitaj koaliciaj partioj inter 1919 kaj 1933. Poste komenciĝis diktatura regado. {{Ĉefartikolo|Okupacio de baltaj ŝtatoj}} Sian sendependecon Estonio perdis en 1940 post kiam [[Sovetio]] kaj la [[nazia Germanio]] dividis la orientan Eŭropon laŭ la [[pakto Ribbentrop-Molotov]]. En 1939 Sovetio devigis la tri baltajn landojn akcepti sovetiajn militajn bazojn, kaj kun subteno de la sovetiaj trupoj la lando rapide estis sovetigita. En la parlamentaj elektoj somere de 1940 rajtis partopreni nur kandidatoj de la nova Estona Laborista Alianco, kreita ĉirkaŭ la [[Estona Komunisma Partio]], kiu ankoraŭ printempe de 1940 havis nur 133 membrojn. La [[21-an de julio]] [[1940]] la novelektita parlamento faris decidon pri establo de [[soveta potenco]] en la lando kaj pri formado de la [[Estona Soveta Socialista Respubliko]]. Jam la [[22-an de julio]] la parlamento akceptis "Deklaracion pri aliĝo de la Estona SSR al la Unio de Sovetaj Socialistaj Respublikoj". La [[23-an de julio]] oni anoncis teron "tutpopola propraĵo" kaj naciigon de bankoj kaj grand-industrio. {{Vidu ankaŭ|Estonia ekzilita registaro}} Proksimume 2 000 personoj estis ekzekutitaj dum la unua jaro de sovetia regado, 19 000 malliberigitaj kaj senditaj al la internaj partoj de Sovetio<ref name="ReferenceA">Toivo E. Raun: Estonia and the Estonians</ref>. En pluraj landoj la aligo de Estonio al Sovetio estis traktata kiel okupado (anekso) de Estonio fare de Sovetunio. Aliĝon de la tri Baltiaj ŝtatoj (Estonio, [[Latvio]] kaj [[Litovio]]) al Sovetunio neniam agnoskis jure [[Britio]], [[Usono]] kaj kelkaj aliaj ŝtatoj. En Usono kaj Britio la tutan tempon en la daŭro de la [[Malvarma milito]] plu funkciis oficialaj ambasadejoj de la Baltiaj ŝtatoj. Germanio atakis Sovetion en junio 1941 kaj la germanaj trupoj atingis Estonion jam en julio. En la jaroj [[1941]]-[[1945]] Estonio estis okupita de la nazia Germanio. Dum la germana okupacio estis ekzekutitaj proksimume 6 000 loĝantoj de Estonio, ĉefe judoj, komunistoj, aŭ homoj kiujn oni ofte senbaze akuzis pri kunlaboro kun komunistoj. Arestite de la germanoj la unua sekretario de la estona komunisma partio denuncis plurajn agantojn de la rezista movado. Samtempe agantoj de la antaŭmilita Estonio ne estis persekutataj de la nazioj: ekzemple, plenuminto de la prezidenta rolo [[Jüri Uluots]] dum la okupado instruis en la [[Universitato de Tartu]]. La okupadan administracion de la "Ĝenerala distrikto Estland" estris estona migrinto al Germanio [[Hjalmar Mäe]]. Estis formita estona polico, estonoj membris en [[SS]]. Jam kelkajn monatojn post la komenco de la nazia okupado, Estonio estis proklamita ''judenfrei'' (libera de [[hebreoj]]). Printempe de la jaro [[1944]], kiam denove proksimiĝis la sovetia armeo Jüri Uluots alvokis la estonojn aliĝi al la germana armeo. Septembre de 1944, kiam la germanoj foriris el [[Talino]], Uluots formis "registaron de sendependa Estonio", kiun ekestris [[Otto Tief]]. Tiun registaron ne agnoskis iu ajn ŝtato de la mondo, sed la moderna Estonio konsideras ĝin la sola jure valida registaro de tiu periodo. Kiam post kelkaj tagoj venis la sovetiaj trupoj, kelkaj membroj de tiu registaro sukcesis fuĝi al [[Svedio]] (kiel Uluots), aliaj estis arestitaj kaj poste juĝitaj ofte kun posta sendo al [[Siberio]] (kiel Tief). [[Dosiero:Columna de la Victoria de la Guerra de la Independencia, Tallinn, Estonia, 2012-08-05, DD 15.JPG|eta|Milito de Sendependeco Venko Kolumno.]] Entute proksimume 100 000 personoj fuĝis el la lando en 1944, antaŭ ol la sovetia armeo denove eniris ĝin. Post la reveno de la sovetiaj trupoj 5 000 estonoj estis malliberigitaj kaj ekzilitaj. Ekde tiam, Estonio estis regata de komunistoj senditaj el Rusio ĝis la jaro 1988, kiam unuafoje denaska estoniano kaj estono, Vaino Väljas, iĝis la unua sekretario de la Estona Komunisma Partio.<ref name="ReferenceA"/> En la [[1960-aj jaroj|1960]]-[[1980-aj jaroj]] la kultura etoso de Estonio estis relative pli liberala, ol aliloke tra Sovetunio. Tio senteblas ankaŭ laŭ la [[Esperanto-movado de Estonio|Esperanto-movado]], kiu estis tre grava por relanĉo de la esperantista agado en Sovetunio post la stalinisma elsarko de la organizita movado en 1930-aj. Ĉiujara evento [[BET]] iĝis por pluraj esperantistoj, ankaŭ el ekster la tri baltaj respublikoj, bona maniero praktiki [[Esperanto]]n kaj interŝanĝi sperton. Fine de la 1980-aj jaroj, fone de la ĝenerala liberaligo en Sovetunio (vidu [[Perestrojko]]), aktiviĝis la movado por sendependiĝo de Estonio. Kontraste al ĝi aperis ankaŭ Interfront, movado lojala al Sovetunio. La estona komunista partio disiĝis en du: unu subtenis ideon pri sendependiĝo, la dua — ne. Reprezentantoj de ambaŭ eniris la Politikan Buroon de la Centra Komitato de [[KPSU]]. La 20-an de aŭgusto 1991, lige kun la [[Kantanta Revolucio]] en kiu en ĉiuj baltaj landoj la civitanoj pace protestis kontraŭ Sovetunio kaj lige kun la finfina disfalo de Sovetio, Estonio iĝis sendependa. En 2004 Estonio aliĝis al [[Eŭropa Unio]], kaj la {{daton|1|januaro|2011}} ĝi alprenis la [[eŭro]]n kiel nacian monunuon. == Geografio, klimato, ekonomio == [[Dosiero:Jägala juga talvel 2013.jpg|eta|{{centre|Jägala [[akvofalo]]}}]] La lando vastiĝas super 45 227&nbsp;km². Plejparto de la lando estas plata, sed la sudo estas pli monteta. Pli ol 50% de la lando konsistas el arbaro, el pli ol 2000 lagoj kaj 1500 insuletoj. La riveroj fluas en nordan direkton en la Finn-golfon aŭ alfluas la Ĉud-lagon aŭ la Riga-golfon en okcidento. La nuna geografia formo de Estonio elformiĝis dum la plejstoceno, je efiko de la glacikovraĵo. Sude limas morenaj baraĵoj, mezlande situas longetendaj montetoj kun plata surfaco. === Klimato === La klimato de Estonio estas modere kontinenta, kio estas konvena por la agrikultura branĉo. La plej malvarma monato estas februaro (averaĝe {{GdC|−6}} en Talino), la plej varma estas julio ({{GdC|17}}). La averaĝa precipitaĵo estas 570&nbsp;mm (en Talino). === Ekonomio === Plej gravaj industriaj branĉoj estas la minado kaj prilaboro de [[oleoardezo]], torfo, hakado kaj prilaboro de ligno; gravas la bovo- kaj porkobredado, produktado de furaĝoj. Oni minas ankaŭ kalkŝtonon, dolomiton, margon, argilon kaj fosforiton. Unu el la ĉefaj ekonomiaj sferoj antaŭ la [[Dua mondmilito]] estis agrikulturo, kies produktoj estis grava parto de eksportado. La militaj detruoj, translokigoj de loĝantaro kaj naciigo de bienoj kaj fabrikoj en Sovetunio kaŭzis grandan damaĝon al la agrikulturo de Estonio, kiu ĉe la rehavo de sendependeco en [[1991]] estis longe malantaŭ la stato de Finnlando. == Loĝantaro == {{Strikesto |larĝo = 300px |floso = right |titolo = Etnoj en Estonio (2010) |titola strio = #ddd |strioj = {{Strikesto/procentoj|estonoj|black|68.4}} {{Strikesto/procentoj|rusoj|blue|25.7}} {{Strikesto/procentoj|ukrainoj|#FFD500|2.1}} {{Strikesto/procentoj|belorusoj|purple|1.3}} {{Strikesto/procentoj|finnoj|blue|0.9}} {{Strikesto/procentoj|aliaj|gray|1.6}} }} En Estonio loĝas 1 347 510 personoj<ref>[http://www.stat.ee/ Департамент статистики ЭР]</ref> ([[2005]]). En 2010, laŭ la etna konsisto estas ĉefe: [[estonoj]] (68.4 %), [[rusoj]] (25,7 %), [[ukrainoj]] (2,1 %), [[belorusoj]] (1,3 %) kaj [[finnoj]] (0,9 %). La {{J|etna malplimulto}} (rusoj kaj aliaj) loĝas plejparte en [[Talino]] (ĉirkaŭ 40% de ĝia loĝantaro) kaj en la industria regiono en nord-oriento (en la urbo [[Narva]] ĉirkaŭ 96% de ĝia loĝantaro). Dum la sovetia regado la proporcio de estonlingvanoj en la lando draste malkreskis de pli ol 90% al 68%. Laŭ la estona leĝaro, aŭtomate estonan civitanecon ricevis nur homoj (de ajna etneco), kiuj sukcesis pruvi, ke ili aŭ iliaj prauloj loĝis en Estonio antaŭ la jaro 1940. Tio kaŭzis situacion, kiam kelkmil loĝantoj restas tute sen civitaneco de ajna lando. Estonan civitanecon eblas ricevi, trapasinte ekzamenon pri la estona lingvo kaj la estona leĝaro. Rimedoj por disvolviĝo de la [[estona lingvo]] en moderna Estonio ofte estas kritikataj kiel tro severaj kaj eĉ diskriminaciaj. == Politiko == [[Dosiero:Estonian parliament building.jpg|eta|{{centre|Ejo de [[Riigikogu]], la parlamento de Estonio}}]] Estonio estas [[parlamenta demokratio]]. Estas 101 lokoj en la estona parlamento [[Riigikogu]], deputitoj estas elektataj per tutpopola voĉdonado por 4-jara periodo. La [[Ĉefministro de Estonio]] (estone ''Eesti peaminister'') estas la estro de la Parlamento de la Respubliko de Estonio. La Ĉefministro estas nomumita de la [[Prezidanto de Estonio|Prezidanto de la Ŝtato]], post kiam rondo de konsultoj estis okazigita inter la reprezentantoj de la politikaj partioj en la Parlamento. La parlamento povas kontraŭstari la nomumon de la prezidanto kaj meti kandidaton sur lian nomon kiel la estro de la parlamento. Plejofte, la elektita ĉefministro estas la estro de la plej granda partio kaj la gvidanto de la koalicio. La nuna Ĉefministro de Estonio estas [[Kaja Kallas]], gvidanto de la [[Estona Reforma Partio|Reforma Partio]]. Estonio estas konsiderata unu el la plej sukcesaj landoj de la mondo, uzantaj [[komputila reto|komputilretajn]] teknologiojn en administrado. Ekzemple, estonaj civitanoj rajtas partopreni parlamentajn elektojn pere de Interreto: en la elektoj de [[2007]] pli ol 30 mil civitanoj uzis tiun eblecon. Partioj estonaj estas [[Partio de la Estonia Unuigita Maldekstro]], [[Unuiĝo de Patrolanda kaj Respublika Unio]], [[Estona Reforma Partio]], kaj [[Socialdemokratia Partio de Estonio]] inter aliaj. == Distriktoj == [[Dosiero:Eesti maakonnad 2006.svg|eta|300px|Estonaj distriktoj]] [[Harjumaa]] - [[Hiiumaa]] - [[Ida-Virumaa]] - [[Järvamaa]] - [[Jõgevamaa]] - [[Läänemaa]] - [[Lääne-Virumaa]] - [[Pärnumaa]] - [[Põlvamaa]] - [[Raplamaa]] - [[Saaremaa]] - [[Tartumaa]] - [[Valgamaa]] - [[Viljandimaa]] - [[Võrumaa]] === Historia regiono === * [[Ugandi]] == Komunikiloj == La [[Estonia Nacia Dissendejo]] (estone ''Eesti Rahvusringhääling'', prononcata [E:sti RAĤvusRINKhelink]), mallonge ERR, estas publike financita kaj posedata radio-televida organizaĵo kreita en Estonio la 1-an de junio 2007 por transpreni la funkciojn de la antaŭe apartaj institucioj ''Eesti Raadio'' (ER, Estona Radio) kaj ''Eesti Televisioon'' (ETV, Estona Televido), laŭ la kondiĉoj de la estona nacia dissenda leĝo. La unua prezidanto de ERR estas Margus Allikmaa, la antaŭa prezidanto de ''Eesti Raadio''. Ĉefoficisto laŭ la stato fine de 2024 estas Erik Roose. == Referencoj == {{Referencoj}} ==Literaturo== * Kristina Porgasaar. Estonio: Lando, popolo, kulturo. Tallinn, 2009. 64 p. ISBN 978-9949-448-23-4 ''(Kolorilustrita fotoalbumo)'' == Vidu ankaŭ == * [[Blazono de Estonio]] * [[Bronza Soldato de Talino]] * [[Esperanto-movado de Estonio]] * [[Estonaj eŭro-moneroj]] * [[Estonia Instituto]] * [[Listo de urboj de Estonio]] * [[Kontrakto de Tartu]] == Eksteraj ligiloj == * {{eo}} {{ueavikio|Estonujo|{{paĝonomo}}}} * {{Oficiala retejo}} * {{en}} [https://www.estonica.org '''Estonica''' - from A to Z about Estonia] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100413215407/http://www.estonica.org/ |date=2010-04-13 }} * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/estonia/ Estonio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230929053321/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/estonia/ |date=2023-09-29 }} en [[Monda faktolibro de CIA]] {{Projektoj|ReVo=estoni}} {{Leginda}} {{ADLS|2013|44}} {{Membroŝtatoj de la Eŭropa Unio}} {{NATO}} {{Ŝtatoj en Eŭropo}} [[File:Estonie banner 2.jpg|775px]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Estonio| ]] [[Kategorio:Baltio]] [[Kategorio:Ŝtatoj de la Eŭropa Unio]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1918]] [[Kategorio:Membroj de la Nordatlantika Traktat-Organizo]] 3yoo1r4hson46f6eqrg0yc3inn32je8 0 2437 9493942 9031756 2026-10-15T13:14:02Z Sj1mor 12103 9493942 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=malica programo|pseŭdovivaĵo enhavanta genetikan materialon kaj proteinojn|Viruso (biologio)|apa=Viruso}} [[Dosiero:Virus Blaster.jpg|eta|300px|[[Deksesuma nekropsio]] de la viruso ''Blaster'', kiu havas ĉifritan mesaĝon al [[Bill Gates]] de Microsoft.]] '''Komputviruso''' estas [[Komputila programo|komputila programeto]] kiu kapablas mem-kopiiĝi de [[komputilo]] al komputilo sen scio de la uzanto. Por ke la viruso povu disvastiĝi, ĝi enmetas kopiojn de sia programkodo en aliajn lanĉeblajn dosierojn aŭ dokumentojn. Tia programo tial kondutas simile kiel biologia [[viruso]], kiu disvastiĝas per enmetado de sia genetika kodo en vivantajn [[ĉelo]]jn. Analogie la procezo de disvastiĝo de la viruso nomiĝas ''infektado'' kaj la atakita dosiero ''infektito'' (''gastiganto''). Virusoj estas nur unu de la specoj de t. n. [[misprogramaro]]. Ĝenerale oni kiel virusojn nomas (malĝuste) ankaŭ [[komputvermo|vermojn]] kaj aliajn specojn de misprogramaro. == Trajtoj == Dum iuj virusoj povas esti celate detruivaj (ekz. kun tasko forviŝi dosierojn sur la durdisko), multe da aliaj virusoj estas relative sendamaĝaj, eventuale nur ĝenantaj. Ĉe iuj virusoj la detruanta kodo lanĉiĝas nur post ioma [[prokrasto]] (ekz. je iu konkreta tago aŭ post infekto de certa nombro da aliaj infektitoj), kion oni foje nomas ''(logika) bombo''. === Flankaj malbonefikoj === Plia negativa influo de virusoj estas mem ilia reproduktado, kiu ŝarĝas komputilajn sistemojn kaj okupas iliajn rimedojn. Eĉ „sendanĝera“ aŭ bonintenca viruso povas kaŭzi difekton de dosieroj pro misfunkcio. Ekzemple, se iu dosiero ŝajnas al viruso havi [[datenaranĝo]]n infekteblan (aŭ alie „konscie“ ŝanĝeblan) de ĝi, sed efektive la aranĝo estas tute alia, la viruso aldonos sin aŭ alie ŝanĝos la dosieron tiel, ke ĝi probable ne plu estos konforma al la aranĝo kaj povos esti nesaveble difektita de programo destinita por ĝia prilaboro. Simile, iu dosiero povas ŝajni al [[kontraŭvirusilo]] infektita de viruso, kaj la kontraŭvirusilo „forigos la viruson“, produktante efikon, kiu, se la kontraŭvirusilo ne kreis sekurkopion, estos eĉ pli malbona ol tiu de fuŝa „sendanĝera“ viruso. == Protekto == Por protekti sin kontraŭ komputilaj virusoj, oni uzas specialajn programojn - [[kontraŭvirusilo|komputilajn kontraŭvirusilojn]]. Oni tamen povas protekti sin kontraŭ ili ankaŭ pere de simpla [[komputika sekureco|komputika sekureca]] regulo: Neniam malfermi dosierojn aŭ kunsendaĵojn kiam oni ne precize scias de kiu ĝi venas kaj kion ĝi entenas. Malgraŭ tio ekzistas ankaŭ virusoj, kiuj misuzas truojn kaj erarojn trovitajn en diversaj gravaj programoj (ekz. retpoŝtiloj) kaj pro tio povas aŭtomate startiĝi tuj post alveno. Kontraŭ tiuj funkcias tial nur la kontraŭ-virusiloj. == Nuna stato == Hodiaŭ ([[2005]]) estas komputilaj virusoj cedantaj favore al vermoj kaj [[spionprogramaro]], kiuj disvastiĝas per [[komputila reto|komputilaj retoj]], ĉefe per [[interreto]]. La plej multaj hodiaŭ konatoj misprogramoj uzas la retpoŝtadresaron kaj memsendiĝas al aliaj komputiloj per retpoŝtmesaĝoj. Aliaj troviĝas en programoj elŝuteblaj de [[interreto]]. Kiam la infektita programo estas uzata, la viruso ankaŭ startiĝas kaj infektas aliajn programojn, kaj povas esti plusendota al aliaj viktimoj. == Listo de virusoj kaj vermoj == Ĉiutage aperas kelkdeko da novaj virusoj. Entute povas ekzisti jam dekoj da miloj da komputilaj virusoj. Inter ili kelkaj plej konataj kaj plej interesaj estas: * [[Elk Cloner]] (1982) - la unua disvastiĝinta viruso (ĉe [[Apple]] komputiloj) * [[(c)Brain]] (1987) - la unua viruso por [[IBM]] [[PC]] komputiloj * '''[[Esperanto (komputila viruso)|Esperanto]]''' (1997) - la unua interplatforma viruso celanta ataki ne nur [[DOS]]-on kaj [[Vindozo]]n, sed ankaŭ [[Apple Macintosh|Macintosh]]-ajn komputilojn (tiel similanta la internaciecon de la samnoma [[Esperanto|lingvo]]) * [[CIH]] (1998) - konata kiel ''Ĉernobilo'' (aktiviĝas la [[26-a de aprilo|26-an de aprilo]], je la datreveno de la katastrofo en la [[nuklea elektrocentralo]] [[Ĉernobilo]]) * [[Melissa]] (1999) - [[makroviruso]] atakanta dosierojn de [[Microsoft Word]] kaj [[Microsoft Outlook]]. * [[VBS/Loveletter]] (2000) - konata kiel ''I love you'' - grandege disvastiĝinta vermo, la plej kosta viruso laŭ damaĝoj (daŭre valida ankoraŭ en [[2004]]) * [[Code Red]] (2001) - aŭtomate disvastiĝanta vermo misuzanta sekurecan truon en la interretservilo [[Microsoft]] [[Internet Information Services]] * [[Anna Kurnikova (komputila viruso)]] (2001) * [[SQL slammer]] (2003) - aŭtomate disvastiĝanta vermo misuzanta sekurecan truon en la datumbankservilo [[Microsoft SQL Server]] * [[MyDoom]] (2004) - la plej rapide disvastiĝinta vermo misuzanta sekurecan truon en [[Vindozo]] (daŭre valida ankoraŭ en [[2005]]) == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=virus|ReVo titolo=Viruso}} * [https://www.monato.be/2003/008185.html Paul Peeraerts: RETPOŜTO: Kiu sendis al mi tiun viruson?] [[Monato (gazeto)]] (2003/11, p. 17) * [http://esperanto-radio.net/board/board.cgi?db=esp06&mode=read&num=17&page=4&ftype=6&fval=&backdepth=1 Novaĵoj el Koreio: Centmiloj da komputiloj estis damaĝitaj de la viruso CIH] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20040730164839/http://esperanto-radio.net/board/board.cgi?db=esp06&mode=read&num=17&page=4&ftype=6&fval=&backdepth=1 |date=2004-07-30 }} == Vidu ankaŭ == * [[Komputvermo]] * [[Pleneco de Turing]] * [[Spamo]] * [[Troja ĉevalo (komputiko)]] [[Kategorio:Komputilaj virusoj| ]] b5yekuu7j31vl5ecwkb2uehmzpauba5 0 2507 9494272 9420404 2026-10-16T08:38:27Z Sj1mor 12103 9494272 wikitext text/x-wiki {{Informkesto ludo | aŭtoro = Claude Soucie | eldonisto = | titolo de la ludo = LOA ("Lines of Action" ''Linioj de Ago'') | dosiero = [[Dosiero:Lines of Action.svg|200px]] | priskribo de dosiero = starta pozicio | nombro de ludantoj = 2 | aĝa rekomendo = | daŭro de preparo = | daŭro de ludo = | komplekseco de reguloj = | elementoj de strategio = | hazardo = | necesaj kapabloj = | noto = }} '''Originala Nomo:''' LOA (Lines of Action).<br /> '''Kreinto:''' Claude Soucie.<br /> '''Unua Eldono:''' 1969, [[A Gamut of Games]] (Ludaro)<br /> '''Ludantoj:''' 2. <br /> '''Materialo:''' 8x8'a ludtabulo. Po 12 ludpecoj ĉiu ludanto, blankaj kaj nigraj. Ĝi estas bonega strategia [[tabulludo]]. Ĝi enhavas paron da spicaĵoj kiu igas tiun ĉi ludon speciale konsilinda: ties nekutiman movsistemon kaj la strangan rezultaton (samtempe utila kaj malutila) de la kaptoj. Bildo 1 montras la pozicion ĉe la komenco. [[Dosiero:Lines of Action.svg|200px]] == MOVOJ == Ĉiu ludanto alterne, devige movas unu el siaj ludpecoj. Komencas ludi Nigrulo. Oni movas laŭ rekta linio, horizontale, vertikale aŭ diagonale, tiom da fakoj kiom ludpecoj kuŝas sur tiu linio (kalkulante proprajn kaj kontraŭulajn ludpecojn, inkluzive tiun moviĝantan). ''Bildo 2 tion ekzempligas. Nigrulo ekludas movante sian ludpecon sur la fako c8, kaj decidas fari tion laŭ vertikala direkto. Tial ke sur la linio "c" kuŝas du ludpecoj, ĝi moviĝas ĝuste laŭlonge du fakoj, ĝis c6. Aliaj elektoeblecoj por tiu nigra ludpeco estus movi en fakon e6, aŭ en fakon a6 (kaptante la blankan ludpecon, laŭ iom pli poste oni klarigos).'' [[Dosiero:Lines of Action move 00.svg|200px]] ''Alia ekzemplo: Nun ludas Blankulo, kiu decidas movi sian ludpecon sur a6 (bildo 3). Sur la horizontalo 6 kuŝas tri ludpecoj: du blankaj kaj unu nigra. Kaze ke Blankulo volus movi horizontale, la blanka ludpeco atingus la d-vertikalon.'' Tamen, ĝi ne rajtas fari tion, ĉar estas malpermesate pretersalti malamikajn ludpecojn (tiu sur c6). ''Nu, Blankulo movas diagonale laŭlonge du fakoj, ĝis c4.'' [[Dosiero:Lines of Action move 01.svg|200px]] ''Bildo 4 montras eblan respondon de Nigrulo, kiu movas de e8 ĝis b5.'' Konstateblas per la ekzemplo, ke estas permesate pretersalti proprajn ludpecojn. Sed pli ol unu propra ludpeco ne rajtas kuŝi sur la sama fako. ''(Blankulo, ekzemple, ne rajtas respondi movante de a4 ĝis c4).'' [[Dosiero:Lines of Action move 02.svg|200px]] == Kaptado == ''Per bildo 5 oni montras la sekvantan movon de Blankulo, kiu movas de h3 ĝis f1, kaptante la nigran ludpecon kuŝantan tie.'' Oni forigu la kaptitan ludpecon, kiu ne plu estos uzata dum la partio. Do, por kapti sufiĉas, ke propra ludpeco finu sian movon sur fako okupata de kontraŭula ludpeco. [[Dosiero:Lines of Action move 03.svg|200px]] == Fino == Ludanto venkas kiam ĉiuj el siaj restantaj ludpecoj konsistas el unusola, konektita ĉeno. Tio okazeblas post kaj propra kaj kontraŭula movo. Konekto inter la ludpecoj povas esti horizontala, vertikala aŭ diagonala (bildo 6). Ludanto, kies ludpecaro konsistas nur el unu ludpeco (ĉar kontraŭulo jam kaptis la ceterajn), ankaŭ venkas (bildo 6). Eblas okazi ke, kaptinte, ludanto trafas venkan pozicion kaj, samtempe (pro esti foriginta kontraŭulan izolitan ludpecon), havigu venkan pozicion al la kontraŭulo. Tiam, oni deklaru vana la partion (bildo 6). ''Kaze ke Nigrulo estus tuj ludonta venkus movante f6>f4, aŭ f6>d4. Tiel, Nigrulo sukcesus konekti siajn kvin ludpecojn. Kapto e3xg5 okazigus vanan partion: Nigrulo konektus sin, sed samtempe venkigus Blankulon, ĉar ĉi tiu subite havus siajn ludpecojn 'konektitaj'. Kapto f6:h8 altirus katastrofon ĉar unuopigus blankan g5.'' ''Kaze ke Blankulo movus unue, venkus movante g5>g8 kaj okazigus vanan partion per la kapto h8:f6.'' [[Dosiero:Lines of Action simultaneous.svg|200px]] == Taktikoj == Por studi la ludregulojn de LOA plene funkciantaj, oni analizu dumludan pozicion. Vidu bildon 7. ''Ludas Nigrulo, kiam Blankulo minacas venki post du movoj:'' * a2>c2 * c2>e2. ''Kion povas fari Nigrulo?'' ''Movo b4>d2 eĉ helpas Blankulon: sur la horizontalo 2 kuŝus nun tri ludpecoj, kio rajtigus al Blankulo movi a2xd2 kaj venki.'' ''Kaze movi b3>c2, ŝtopante la blankan vojiron laŭlonge la linio 2, Blankulo venkus movante a2:d5, movo tute neebla antaŭe.'' ''Kaze movi b4>b2, ŝtopus la vojiron laŭlonge la linio 2 ne malfermante la diagonalon. Sed Blankulo tiam respondus c5>b4, minacante venkon post a2>a3.'' [[Dosiero:Lines of Action tactic.svg|200px]] Leganto povas sin treni serĉante aliajn elektoeblecojn por Nigrulo. Poste, trovinte kontraŭulon por praktiki la ludon, pensu ke ekzistas diversaj taktikoj por malhelpi la kontraŭulajn planojn kaj plibonigi la proprajn: * Ŝtopi vojirojn, intermetante proprajn ludpecojn. * Ŝanĝi la nombron da ludpecojn sur linio por tiel modifi la eblajn movojn. * Kapti la 'kunigantajn' ludpecojn, tio estas, ludpecoj sen kiuj aro disiĝus. * Devigi la kapton de propraj ludpecoj, kiam tiuj ĉi estas malfacile konekteblaj kun la ceteraj. Jen nu, riĉa kaj vivema ludo kies partioj, eĉ ĵus komencitaj, havigas bataletojn laŭlarĝe la tuta ludtabulo kaj kie eĉ la plej malgranda malatento povas altiri katastrofon. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * http://www.linesofaction.net {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060108002256/http://www.linesofaction.net/ |date=2006-01-08 }} <!-- es:LoA. Lines of action --> * https://dke.maastrichtuniversity.nl/m.winands/loa/ <!-- en:MIA --> * http://games.cs.ualberta.ca/~darse/LOA/ {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060215124854/http://games.cs.ualberta.ca/~darse/LOA/ |date=2006-02-15 }} <!-- en:Mona --> * http://www.linesofaction.com/ * http://www.boardspace.net/loa/ * http://www.iggamecenter.com/ * http://www.pergioco.net/Giochi/GiochiDiTavoliere/LinesOfAction/LinesOfAction.htm * http://www.gamerz.net/~pbmserv/loa.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060109200220/http://www.gamerz.net/~pbmserv/loa.html |date=2006-01-09 }} <!-- en:Lines of Action web page en->eo:LOAo tTT-paĝo --> * http://www.guihaire.com/loa/ [[Kategorio:Ludoj]] lgk17gq6yrzzqlkppabxd1m3pox9vs8 0 4892 9494285 8588262 2026-10-16T08:46:42Z Sj1mor 12103 9494285 wikitext text/x-wiki {{Jaroj}} {{Jaro en la aliaj kalendaroj|jaro=1879}} [[Dosiero:1879_Events_Collage_V_1.0.jpg|eta|243x243ra|Montraĵo de okazaĵoj en la jaro.]] '''1879''' estis [[normala jaro komenciĝanta merkrede]] (ligilo montras kalendaron). En la jaro 1879 post Kristo okazis, interalie: == Eventoj == *[[L. L. Zamenhof]] finis gimnazion kaj forveturis [[Moskvo]]n por studi en universitato. *[[Gvineo-Bisaŭo]] fariĝas [[Portugalio|Portugala]] kolonio. *[[Johann Martin Schleyer]] publikigis sian mondolingvon [[Volapuko]]n. *[[Batalo de Isandhlwana]]. *[[Wilhelm Wundt]] fondis la unuan laboratorion, kiu estis ekskluzive dediĉita al [[psikologio|psikologia esploro]]. * [[24-a de aprilo]]: la [[Aŭstro-Hungara imperio]]: en [[Vieno]] estis solene konsekrita la [[Votivkirche (Vieno)|Votivkirche]] == Naskiĝoj == * [[1-a de januaro]]: [[E. M. Forster]], brita verkisto (m. [[1970]]) * [[5-a de januaro]]: [[Jack Norworth]], usona kantisto kaj vodevilisto (m. [[1959]]) * [[12-a de januaro]]: [[Carl Wictor Sjögren]], sveda esperantisto (m. nekonata) * [[28-a de januaro]]: [[Francis Picabia]], franca pentristo (m. [[1953]]) * [[14-a de aprilo]]: [[James Branch Cabell]], usona verkisto (m. [[1958]]) * [[1-a de marto]]: [[Aleksandr Stambolijski]], ĉefministro de Bulgario (m. [[1923]]) * [[2-a de marto]]: [[Peeter Ernits]], estona esperantisto (m. nekonata) * [[4-a de marto]]: [[Bernhard Kellermann]], germana verkisto (m. [[1951]]) * [[14-a de marto]]: [[Albert Einstein]], germana fizikisto (m. [[1955]]) * [[27-a de marto]]: [[Sándor Garbai]], hungara politikisto (m. [[1947]]) * [[2-a de aprilo]]: [[Jacint Comella Mora]], kataluna esperantisto kaj pentristo (m. nekonata) * [[12-a de aprilo]]: [[Ralph Eliot]], brita esperantisto (m. [[1926]]) * [[6-a de junio]]: [[Artur Degen]], germana esperantisto (m. nekonata) * [[19-a de julio]]: [[Eŭgeno Lanti]], fondinto de Sennacieca Asocio Tutmonda (m. [[1947]]) * [[1-a de aŭgusto]]: [[Massimo Pilotti]], itala juristo, prezidanto de la [[Justica Kortumo de Eŭropaj Komunumoj|Kortumo de la Eŭropa Komunumo pri Karbo kaj Ŝtalo]] (m. [[1962]]) * [[14-a de aŭgusto]]: [[John Maclean]], skota politikisto (m. [[1923]]) * [[20-a de aŭgusto]]: [[Robert William Seton-Watson]], brita historiisto (m. [[1951]]) * [[31-a de aŭgusto]]: [[Alma Mahler]], aŭstra pentristino kaj komponistino (m. [[1964]]) * [[9-a de oktobro]]: [[Max von Laue]], germana fizikisto (m. [[1960]]) * [[1-a de novembro]]: [[Pál Teleki]], ĉefministro de Hungario (m. [[1941]]) * [[7-a de novembro]]: [[Lev Trockij]], revoluciulo de la Rusa Enlanda Milito (m. [[1940]]) * [[19-a de novembro]]: [[Josef Barvíř]], pionira ĉeĥa esperantisto (m. [[1955]]) * [[18-a de decembro]]: [[Paul Klee]], svisa pentristo (m. [[1940]]) * [[31-a de decembro]]: [[Tódor Kovács]], hungara esperantisto (m. nekonata) * [[Josef Vávrovský]], ĉeĥa esperantisto (m. [[1946]]) * [[Georgo K. Davidov]], rusia esperantisto (m. nekonata) * [[Everardo Backheuser]], brazila inĝeniero kaj esperantisto (m. [[1951]]) * [[Vicente Inglada Ors]], hispana esperantisto (m. [[1949]]) * [[Ottó Ámon]], hungara ĵurnalisto, esperantisto (n. [[1921]]) == Mortoj == *[[8-a de januaro]]: [[Baldomero Espartero]], hispana politikisto (n. [[1793]]) *[[3-a de marto]]: [[László Paál]], hungara pentristo (n. [[1846]]) *[[4-a de marto]]: [[Pietro Fanfani]], itala filologo kaj verkisto (n. [[1815]]) *[[13-a de marto]]: [[Adolf Anderssen]], germana ŝakludisto (n. [[1818]]) *[[30-a de marto]]: [[Thomas Couture]], franca pentristo (n. [[1815]]) *[[17-a de septembro]]: [[Eugène Viollet-le-Duc]], franca arkitekto (n. [[1814]]) *[[5-a de novembro]]: [[James Clerk Maxwell]], brita fizikisto (n. [[1831]]) * [[30-a de decembro]]: [[Araújo Porto-Alegre]], brazila verkisto, pentristo, arkitekto, diplomato, ĵurnalisto kaj instruisto (n. [[1806]]) {{Projektoj}} ni3o2i83t0bzy7oxltc4y588ln7d2h6 0 5226 9494199 9412199 2026-10-16T05:32:32Z Tirolischleioans 254019 /* Mortoj */ 9494199 wikitext text/x-wiki {{KalendaroOktobro}} {{Oktobro}} La '''26-a de oktobro''' estas la 299-a tago de la jaro (la 300-a en superjaroj) laŭ la [[Gregoria kalendaro]]. 66 tagoj restas. == Eventoj == Je la 26-a de oktobro okazis, interalie: * [[740]]: [[Tertremo]] detruis [[Konstantinopolo]]n * [[899]]: [[Eduardo la pli aĝa]] iĝis reĝo de [[Wessex]] * [[1440]]: En [[Nanto (Francio)|Nanto]] estis ekzekutita [[seria murdisto]] [[Gilles de Rais]] kaj liaj du helpantoj * [[1530]]: [[Malta Ordeno]] alvenis al [[Malto]] * [[1689]]: Aŭstra armeo konkeris kaj bruligis [[Skopjo]]n dum la 5-a aŭstra-turka milito (1683-1699) * [[1689]]: Brita reĝo [[Georgo la 3-a (Britio)|Georgo la 3-a]] aprobis militan intervenon por subpremi [[Usona Milito de Sendependeco|Usonan Militon de Sendependeco]] * [[1768]]: [[Bara Konfederacio]]: rusaj trupoj okupis Nieśwież ([[Minska regiono]]) * [[1774]]: En [[Filadelfio (Pensilvanio)|Filadelfio]] finiĝis [[Dua Kontinenta Kongreso|Unua Kontinenta Kongreso]] * [[1795]]: Revolucia reĝimo [[Direktoraro]] estis establita en [[franca revolucio de 1789|revolucia Francio]], en kiu la plenuma potenco estis konfidita al kvinpersona registaro * [[1824]]: En [[Moskvo]] malfermiĝis [[Malij-Teatro (Moskvo)|Malij-Teatro]] * [[1825]]: [[Usono]]: malfermo de la [[Kanalo Erie]] * [[1838]]: [[Honduraso]] forlasis [[Unuiĝintaj Provincoj de Centra Ameriko|Unuiĝintajn Provincojn de Centra Ameriko]] * [[1854]]: Germana astronomo kaj pentristo [[Hermann Mayer Salomon Goldschmidt]] malkovris asteroidon [[32 Pomono|Pomono]] * [[1860]]: En [[Teano]] apud [[Napolo]] renkontiĝis [[Giuseppe Garibaldi]] kaj [[Viktoro Emanuelo la 2-a (Italio)|Viktoro Emanuelo la 2-a]], kiun Garibaldi nomis reĝo de [[Italio]] kaj transdonis al li [[Reĝlando de la du Sicilioj|Reĝlandon de la du Sicilioj]] * [[1863]]: En [[Ĝenevo]] laŭ iniciato de [[Henri Dunant]] komenciĝis internacia konferenco dum kiu oni fondis [[Ruĝa Kruco|Ruĝan Krucon]] * [[1881]]: [[Pafado ĉe la O.K. bovkorto]]: [[interpafado]] okazinta en [[Arizono]] * [[1892]]: Surakvigo de la ŝipo ''[[Fram]]'', kiu servis en [[ekspedicio]]j al [[Arktiko]] kaj [[Antarkto]] por [[Fridtjof Nansen]], [[Oscar Wisting]], [[Roald Amundsen]] * [[1892]]: [[Ida Wells]] komencis publikigi siajn esplorojn pri [[linĉado]] en [[Usono]], pro kio ŝi postmorte ricevis [[premio Pulitzer|Pulitzer-premion]] en 2020 * [[1896]]: Pactraktato de [[Adis-Abebo]] inter [[Italio]] kaj [[Etiopio]] finis [[Unua Ital-Etiopa Milito|unuan ital-etiopan militon]] * [[1898]]: [[Moskva Arta Teatro]] establiĝis * [[1899]]: Premiero de la dramo ''[[Onklo Vanja]]'' de [[Anton Ĉeĥov]] en [[Moskva Arta Teatro]] * [[1905]]: [[Persona unio]] de [[Svedio-Norvegio]] malfondiĝis - [[Norvegio]] sendependiĝis de [[Svedio]] * [[1909]]: Japana princo kaj guberniestro de [[Koreio]] [[Ito Hirobumi]] estis murdita en [[Harbino]] de korea naciisto [[An Jung-geun]], kio kaŭzis [[japana-korea aneksa traktato|tutan anekson de Korea Imperio fare de Japana Imperio]] en 1910 * [[1909]]: Kiel unua virino, la franca sportistino [[Marie Marvingt]] traflugis [[Norda maro|Nordan maron]] per gasbalono * [[1912]]: [[Unua Balkana milito]]: ** [[Grekio]]: protokolo de "senkondiĉa" kapitulaco de la okupata fare de [[turkoj]] estas subskribita en [[Tesaloniko]] ** [[serboj|Serbaj]] trupoj okupis [[Skopjo]]n * [[1914]]: Premiero de la usona komedia [[muta filmo]] [[Dough and Dynamite|''Pasto kaj dinamito'']], produktita en [[Keystone Studios]] * [[Unua Mondmilito]] ** [[1916]]: Batalo de la Unua Brigado de [[Polaj Legioj (1914-1918)|Polaj Legioj]] de Laski (apud [[Pionki]]) kaj Anielin (proksime al [[Kozienice]]) finiĝis ** [[1917]]: [[Brazilo]] deklaris militon al [[Centraj Potencoj]]; [[Lenin]] elektiĝis ĉefo de la [[Centra Komitato de Komunista Partio de Sovetunio]] ** [[1918]]: Germana generalo [[Erich Ludendorff]] estis demisiita de la imperiestro [[Vilhelmo la 2-a (Germana Regno)|Vilhelmo la 2-a]] pro rifuzo de kunlaboro en pacaj intertraktadoj; [[Mustafa Kemal Atatürk]] ĉesigis atakon de invadantoj en la nordo de [[Halepo]] * [[1918]]: [[Anglio]]: [[neolitiko|neolitika]] [[kromleĥo]] [[Stonehenge]] iĝis publike alirebla * [[1921]]: En Germanio ekfunkciis la dua registaro de [[Joseph Wirth]] * [[1927]]: [[Dua Pola Respubliko]]: el la [[Pola Muzeo en Rapperswil]] oni alveturigis al [[Pollando]] [[urno]]n kun [[koro]] de [[Tadeusz Kościuszko]] * [[1931]]: En [[Varsovio]] komenciĝis proceso de la gvidantoj de [[Centrolew]] * [[1936]]: [[Hispana Enlanda Milito]]: rekompence al soveta militista helpo por [[Dua Hispana Respubliko|respublikana registaro]] al [[Odeso]] eniris [[ŝipo]] kun 510 tunoj da [[oro]] el rezervoj de la [[Banko de Hispanio]] * [[1938]]: [[Kontraŭjudismo]]: en [[Germanio]] komenciĝis [[Polenaktion]] kadre de kiu oni [[deportado|deportis]] dum kelkaj tagoj al Pollando 17 mil polajn judojn loĝantajn en [[Tria Regno]] * [[1939]]: [[Dua Mondmilito]]: surbaze de [[dekreto]] de [[Adolf Hitler]] de la 12-a de oktobro estis fondita [[Ĝenerala Gubernio]]; pastro [[Jozef Tiso]] iĝis prezidento de [[Slovaka ŝtato]]; [[Sovetunio]] transdonis al [[litovoj]] okupatan polan urbon [[Vilno]]; en [[Varsovio]] komenciĝis kvartaga germana-soveta kunsido de [[landlimo|landlima]] komisiono * [[1940]]: [[Pola Partizana Ŝtato|Pola Subtera Ŝtato]]: la limon kun ĜG transpaŝis 3 polaj [[oficiro]]j kun tasko aranĝi [[Asocio de Armita Batalado|Asocion de Armita Batalado]] en estintaj [[vojevodio]]j ([[Bjalistoko]], [[Navahrudak|Nowogródek]] kaj [[Pinsk]]); post [[anekso]] de [[Bukovina]] kaj [[Besarabio]] fare de [[Ruĝa Armeo|soveta armeo]] oni elproprietigis bienposedantojn, lasante al ili nur po 5 [[hektaro]]j da tero, kaj en [[Ĉernivco]] 50 00 senlaboruloj estis forveturigitaj en Sovetunion; en [[golfo]] de [[Irlando]] pola kontraŭtorpeda ŝipo ORP "Burza" savis 254 ŝiprompiĝintojn de bombita brita pasaĝera ŝipo "Empress of Britain" * [[1941]]: Solena festado de la dua datreveno de ĜG: en [[Krakovo]] aperas serio de 12 [[poŝtmarko]]j kun [[busto]] de [[Adolf Hitler]] en diversaj koloroj kaj prezoj; germanaj regantoj decidis fari de [[Provinco Vartlando]] ne nur [[grenejo]]n por [[Tria Regno]], sed ankaŭ [[graso|grasejon]] kaj [[viando|viandejon]]; de [[Budapeŝto]] sekrete alvenis al [[Varsovio]] pola marŝalo [[Edward Rydz-Śmigły]]; post rompo de [[diplomatio|diplomatiaj]] rilatoj kun Pollando fare de [[Japanio]] la pola [[skipo]] de [[ambasado]] en [[Tokio]] fornavigas al [[Ŝanhajo]] * [[1942]]: laŭ [[Hans Frank]] germanoj transprenis en [[Ĝenerala Gubernio]] ĝis tiu ĉi tago 90% de la tieaj [[artverko]]j; [[funkciulo]]j en [[Lodza geto]] de la 23-a de junio ĝis la 26-a de oktobro 1942 konfiskis al judoj valoraĵojn je 586 mil [[marko]]j; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: Germana supera komandantaro fiksis la 10-an de novembro kiel la lastan [[dato]]n de la konkero de [[Stalingrado]] * [[1943]]: taĉmentoj de germana polico pafmortigis en [[Varsovio]] 30 polojn, en [[Krakovo]] 10, en Mostki 10 kaj en Istebna (proksime al [[Cieszyn]]) 5 pro vundigo de [[gestapo|gestapano]], apud [[Częstochowa]] publike [[pendumo|pendumis]] 10 polojn venĝe pro pafmortigo de germano, kaj en [[Dąbrowa Górnicza]] 11 pro mortigo de policano; [[Pola Rezistomovado]]: en [[Polesio]] pola partizana taĉmento batalis kontraŭ germana kontraŭpartizana ekspedicio; [[Japanio]]: komencita eksterordinara parlamenta sesio cele al "totala [[mobilizo]]" kun rezolucio pri "universala ekbatalo de miliarda loĝantaro de [[Orienta Azio]]" * [[1944]]: En arbaroj apud [[Włoszczowa]] ekis [[partizano|partizana]] batalo de [[Pola Enlanda Armeo]] kun armitaj germanaj taĉmentoj; generalo [[Leopold Okulicki]] ordonis haltigi [[operaco Tempesto|operacon Tempesto]] dum la [[vintro]] kaj limigi ties agadon al defendo de loĝantaro kaj flankatakoj kontraŭ [[germano]]j; [[Okcidenta Fronto (Dua Mondmilito)|Okcidenta Fronto]]: en sudokcidenta [[Nederlando]] germana 1-a Paraŝutista Armeo komencis kontraŭatakon de [[Mozo]], apud [[Roermond]] kaj [[Venlo]]; kanada armeo konkeris [[Bergen op Zoom]] kaj transprenis germanan [[koncentrejo]]n en [['s-Hertogenbosch]]; [[Kampanjo de Italio|Itala Fronto]]: pola 5-a Infanteria Korpuso konkeris [[Predappio]] Nuova; germanoj haltigis atakon de usona 5-a Armeo al [[Bolonjo]]; nokte de la 26-a/27-a de oktobro soveta Aviado de Fora Atingo atakis [[Budapeŝto]]n * [[1945]]: Dua [[soveta okupado de Pollando]]: pola komunista gvidanto [[Bolesław Bierut]] dekretis pri elproprigo de plurkelk mil posedantoj de [[nemoveblaĵo]]j en [[Varsovio]]; [[prezidento de Ĉeĥoslovakio]] [[Edvard Beneš]] eldonis lastajn 23 [[Dekretoj de Beneš|dekretojn de Beneš]], tiel finante la dekretan periodon * [[1947]]: [[Sovetunio]]: okazis la plej amasa [[deportado]] de loĝantoj el Okcidenta [[Ukrainio]] - ĉirkaŭ 78 mil homoj * [[1947]]: [[Maharaĝo]] Hari Singh subskribis alligon de [[Kaŝmiro]] al [[Barato]] * [[1950]]: [[Barato]]: [[Patrino Teresa]] establis [[karitato|Karitatan]] Mision en [[Kolkato]] * [[1950]]: [[Pollando]]: Tomir Bałut kun sia frato fuĝis de [[Gdańsk]] al [[Svedio]] per [[aviadilo]] ''Po-2'' * [[1951]]: La dua registaro de [[ĉefministro de Unuiĝinta Reĝlando]] [[Winston Churchill]] ekfunkciis * [[1951]]: Surbaze de pakto inter soveta kaj pola registaroj pri la interŝanĝo de teritorioj en [[Lublinio]] kaj Bieszczady (okcidenta parto de Orientaj [[Beskidoj]]) [[Sovetunio]] transprenis terenojn apud [[Okcidenta Bugo]] interŝanĝe kontraŭ teritorioj apud la rivero San * [[1952]]: Unua [[voĉdono]] al [[Sejmo (Pollando)|Sejmo]] de [[Pola Popola Respubliko]] * [[1954]]: Ŝtata [[Akademio]] de [[Muziko]] en [[Sofio]] transformiĝis al sendependa [[universitato]] kaj renomiĝis [[bulgaroj|Bulgara]] Ŝtata [[Konservatorio]] * [[1955]]: [[Ngô Đình Diệm]] proklamis fondon de [[Vjetnama respubliko|Suda Vjetnamio]] kaj anoncis sin ties [[prezidento]] post venko kun eksa imperiestro [[Bảo Đại]] en falsigita referendumo kontrolita de lia frato * [[1955]]: Post kiam lastaj aliancitaj [[trupo (armeo)|trupoj]] forlasis la landon kaj sekvis [[Aŭstria Ŝtattraktato]], [[Aŭstrio]] deklaris konstantan [[neŭtraleco (internaciaj rilatoj)|neŭtralecon]] * [[1956]]: [[Pola Popola Respubliko]]: [[primaso]] de Pollando [[Stefan Wyszyński]] post 4 jaroj forlasis izolejon danke al nova ŝtatestro [[Władysław Gomułka]] * [[1957]]: [[Sovetunio]]: [[Georgij Konstantinoviĉ Ĵukov]] estis eksigita de la posteno de ministro pri defendo pro akuzoj pri [[bonapartismo]] * [[1958]]: Malfermo de la Muzeo al pola verkisto [[Henryk Sienkiewicz]] en Oblęgorek ([[distrikto Kielce]]) * [[1958]]: En [[Czeladź]] oni komencis konstrui unuan [[lernejo]]n de la Jarmilo - laŭ [[slogano]] de [[Władysław Gomułka]] ''1000 lernejojn por jarmiliĝo'' de la pola ŝtato * [[1964]]: En [[Varsovio]] komenciĝis proceso kontraŭ [[Melchior Wańkowicz]], akuzita pri kontraŭŝtata agado * [[1965]]: Muzikistoj de [[rokgrupo]] [[The Beatles]] estis distingitaj de [[Elizabeto la 2-a (Britio)|Elizabeto la 2-a]] per [[Ordeno de Brita Imperio|Ordenoj de Brita Imperio]] * [[1966]]: Konsilio de [[NATO]] decidis translokigi sian [[sidejo]]n de [[Parizo]] al [[Bruselo]], kio okazis post retiriĝo de [[Francio]] el militistaj strukturoj de NATO * [[1967]]: [[Farah Pahlavi]] kroniĝis kiel ununura [[ŝahbanu]] - la regantino de [[Persa Imperio]] * [[1973]]: Ĉesigo de militagoj en la [[Milito de Jom Kippur]] - la [[Egiptio|egipta]] armeo estis venkita * [[1975]]: En [[Duseldorfo]] komenciĝis la tria proceso de [[funkciulo]]j de la [[koncentrejo]] [[Majdanek]] * [[1976]]: [[Bantustano]] [[Transkejo]] ([[Sud-Afriko]]) sendependiĝis * [[1977]]: En [[Somalio]] oni diagnozis la lastan kazon de [[variolo]] * [[1979]]: En ĝis hodiaŭ neklarigitaj cirkonstancoj estis pafmortigita prezidento de [[Sud-Koreio]] generalo [[Park JungHee]] * [[1981]]: [[Korala Maro]]: [[Granda barilrifo]] iĝis [[Monda heredaĵo de Unesko]] * [[1983]]: En [[Parizo]] dum la [[konferenco]] "[[Scienco]] kaj [[paco]]" [[Czesław Miłosz]] tralegis leteron de [[Lech Wałęsa]], en kiu tiu petis premiitojn de [[Nobel-Premio]] pri alvoko al regopovoj de [[Pola Popola Respubliko]] por liberigo de [[opozicio (politiko)|politikaj malliberuloj]] kaj komenco de [[dialogo]] kun la [[socio]] * [[1984]]: [[Usono]]: "Bebo Fae" ricevis transplantitan koron de paviano * [[1984]]: Premiero de la usona [[Sciencfikcio|sciencfikcia]] filmo ''[[The Terminator|La Finanto]]'', reĝisorita de [[James Cameron]] * [[1987]]: [[Rumanio]]: [[Kanalo Poarta Albă–Midia Năvodari]] (norda branĉo de la [[Kanalo Danubo-Nigra Maro]]) estis malfermita al [[navigado]] * [[1991]]: En [[Moskvo]] estis [[ratifo|ratifita]] pakto pri retirigo de la [[Rusia armeo]] de Pollando, ĝis fino de 1993 * [[1991]]: Lasta soldato de [[Jugoslava Popola Armeo]] forlasis [[Slovenio]]n * [[1993]]: [[kroatoj|Kroat]]-[[makedonoj|Makedona]] Asocio fondiĝis en [[Zagrebo]] * [[1994]]: Reĝo [[Husejn la 1-a (Jordanio)|Husejn la 1-a]] kaj ĉefministro [[Jicĥak Rabin]] subskribas israel-jordanian pactraktaton * [[1997]]: [[Italio]] kaj neformale [[San-Marino]] kaj [[Vatikanurbo]] aliĝis al [[Traktato de Schengen]] * [[1997]]: [[Partio de Regionoj (Ukrainio)|Partio de Regionoj]] fondiĝis en [[Ukrainio]] * [[1999]]: [[Grekio]]: [[Muzeo de Balkanaj Militoj]] estis oficiale malfermita en vilaĝo de [[Meza Makedonio]] * [[2000]]: [[Laurent Gbagbo]] iĝis prezidento de [[Ebur-Bordo]] * [[2001]]: Leĝo [[USA PATRIOT Act]] proklamita * [[2002]]: [[Terorisma atako kontraŭ la teatro ĉe Dubrovka]]: dum liberiga operaco 129 [[ostaĝo]]j estis [[veneno|venenitaj]] de [[gaso]] kune kun 40 [[ĉeĉenoj|ĉeĉenaj]] teroristoj — pli ol 700 personoj estis vunditaj * [[2004]]: [[Misio Cassini-Huygens]] sendis al la [[Tero]] unuajn fotojn de [[Titano (luno)|Titano]], luno de [[Saturno (planedo)|Saturno]] * [[2006]]: Lanĉo de [[Ubuntu (linukso)|Ubuntu]] 6.10, nomita Edgy Eft * [[2006]]: [[Eŭropa Parlamento]] distingis [[belorusoj|belorusan]] aktivulon pri [[homrajto]]j [[Aljaksandr Milinkeviĉ]] per la [[Saĥarov-Premio]] * [[2009]]: [[Usono]]: [[GeoCities]], [[retejo|reteja]] gastiga servo, fermiĝis * [[2010]]: [[Ĉinio]]: [[Baraĵo Tri Gorĝoj]] pleniĝis per akvo * [[2010]]: En [[Germanio]] formortis [[polpo]] [[Paŭlo (polpo)|Paŭlo]] * [[2014]]: Oficanta [[prezidanto de Brazilo|prezidentino de Brazilo ]][[Dilma Rousseff]] elektiĝis por dua oficperiodo * [[2015]]: 398 personoj pereis kaj 2710 vundiĝis en [[tertremo]] en [[Hindukuŝo]] * [[2017]]: Prezidento [[Nursultan Nazarbajev]] dekretis ĝis 2025 anstataŭi [[cirila alfabeto|cirilan alfabeton]] per la [[latina alfabeto|latina]] en la [[kazaĥa lingvo]] * [[2017]]: [[Jacinda Ardern]] iĝis registarestrino de [[Nov-Zelando]] ==[[Esperantujo]]== * [[1896]]: [[Diservo en Esperanto]]: unua [[katolikismo|katolika]] [[diservoj|diservo]] kun [[Esperanta Kantaro]] == Naskiĝoj == * [[1427]]: [[Sigismondo de Aŭstrio]], ĉefduko de Aŭstrio, reganto de [[Tirolo]] kaj [[Antaŭa Aŭstrio]] (m. [[1496]]) * [[1431]]: [[Herkulo la 1-a (Este)|Herkulo la 1-a]], duko de Ferrara (1471-1505) (m. [[1505]]) * [[1483]]: [[Hans Buchner]], germana komponisto kaj orgenisto (m. [[1538]]) * [[1507]]: [[Alvise la 1-a Mocenigo]], [[doĝo]] de [[Venecia respubliko]] (m. [[1577]]) * [[1564]]: [[Hans Leo Hassler]], germana komponisto, [[horloĝo]]faristo kaj produktisto de muzikaparatoj (m. [[1612]]) * [[1631]]: [[Lipót Kollonich]], hungara primaso, ĉefepiskopo de [[Esztergom]] (m. [[1707]]) * [[1670]]: [[Joachim Lange]], germana teologo, [[pietismo|pietisto]] (m. [[1744]]) * [[1670]]: [[Gottfried Ludovici]], germana teologo, himnologo kaj pedagogo (m. [[1724]]) * [[1685]]: [[Domenico Scarlatti]], itala komponisto (m. [[1757]]) * [[1697]]: [[John Peter Zenger]], usona [[presarto|presisto]], [[eldonisto]], [[redaktoro]] kaj [[ĵurnalisto]] (m. [[1746]]) * [[1757]]: [[Karl Reinhold]], aŭstra filozofo (m. [[1823]]) * [[1759]]: [[Georges Danton]], franca advokato kaj revoluciulo, unua gvidanto de la [[Komitato por publika savado]], ekzekutita (m. [[1794]]) * [[1765]]: [[Jakub Jan Ryba]], ĉeĥa pedagogo, komponisto kaj poeto (m. [[1815]]) * [[1765]]: [[Václav Thám]], ĉeĥa verkisto kaj vaganta aktoro (m. [[1816]]) * [[1778]]: [[Carl Leberecht Schwabe]], germana oficisto, urbestro, politikisto (m. [[1851]]) * [[1789]]: [[Beda Weber]], aŭstra [[benediktanoj|benediktano]], politikisto kaj teologo (m. [[1859]]) * [[1794]]: [[Konstantin Thon]], rusia arkitekto (m. [[1881]]) * [[1797]]: [[Giuditta Pasta]], itala opera kantistino ([[soprano]]) (m. [[1865]]) * [[1800]]: [[Helmuth von Moltke]], prusa generalo kaj stabestro (m. [[1891]]) * [[1802]]: [[Mikaelo la 1-a (Portugalio)|Mikaelo la 1-a]], reĝo de Portugalio (m. [[1866]]) * [[1811]]: [[Isaac Singer]], usona inventisto de [[kudromaŝino]] (m. [[1875]]) *[[1822]]: [[Theodor Althaus]], germana verkisto kaj revoluciulo * [[1836]]: [[Friedrich Moritz Stapff]], germana geologo (m. [[1895]]) * [[1842]]: [[Vasilij Vereŝĉagin]], rusa verkisto kaj pentristo (m. [[1904]]) * [[1851]]: [[Béla Deseő]], hungara zoologo, instruisto, verkisto (m. [[1912]]) * [[1857]]: [[Béla Jánosi (estetikisto)|Béla Jánosi]], hungara filozofo, [[estetiko|estetikisto]] (m. [[1921]]) * [[1861]]: [[Joža Uprka]], ĉeĥa pentristo kaj grafikisto (m. [[1940]]) * [[1862]]: [[Hilma af Klint]], sveda pentristino (m. [[1944]]) * [[1866]]: [[Ignacy Daszyński]], pola politikisto, [[Listo de ĉefministroj de Pollando|ĉefministro]] kaj [[sejmmarŝalo]] (m. [[1936]]) * [[1867]]: [[Arthur Rehbein]], germana ĵurnalisto kaj verkisto (m. [[1952]]) * [[1868]]: [[József Erőss]], hungara historiisto (m. [[1932]]) * [[1869]]: [[Washington Luís]], prezidento de Brazilo, eksigita (m. [[1957]]) * [[1874]]: [[Miĥail Solovjev]], rusa juĝisto, [[UEA-delegito]], tradukisto, enestanta en ''[[Fundamenta Krestomatio]]'', verkinta [[lernolibro]]n kaj du vortarojn, publikiginta en "[[La Esperantisto]]", "[[La Revuo]]", "[[Literatura Mondo]]", "Bizantio", "[[Heroldo de Esperanto]]", "[[La Suda Stelo]]" kaj "[[Konkordo]]" (m. nekonata) * [[1881]]: [[Emile Gasse]], franca [[asekuro|asekur]]-agento, unua [[esperantisto]] de [[Normandio]] (m. [[1974]]) *[[1893]]: [[Miloš Crnjanski]], serba verkisto kaj diplomato * [[1896]]: [[Vlasta Kálalová-Di Lotti]], ĉeĥa kuracistino gvidinta [[malsanulejo]]n en [[Bagdado]] (m. [[1971]]) * [[1900]]: [[Karin Boye]], sveda poetino, verkistino de [[romano]] pri [[totalismo|totalisma]] ŝtato, sinmortiginta (m. [[1941]]) * [[1909]]: [[Károly Balla (ĵurnalisto)|Károly Balla]], rumania hungara ĵurnalisto, poeto, redaktoro, tradukisto (m. [[1959]]) * [[1912]]: [[István Pallos]], rumania hungara inĝeniero (m. [[2003]]) * [[1916]]: [[François Mitterrand]], [[Prezidanto de la Respubliko (Francio)|prezidento de Francio]] 1981-1995 (m. [[1996]]) * [[1919]]: [[Mohamed Reza Pahlavi]], lasta [[ŝahanŝaho]] de Irano (m. [[1980]]) * [[1925]]: [[Kálmán Jakab]], rumania hungara kuracisto pri internaj malsanoj (m. [[2004]]) * [[1925]]: [[Jan Wolkers]], nederlanda verkisto, skulptisto kaj pentristo (m. [[2007]]) * [[1931]]: [[Imre Balázs (pentristo)|Imre Balázs]], hungara pentristo kaj grafikisto (m. [[2012]]) * [[1931]]: [[Károly Szakonyi]], hungara verkisto kaj dramisto * [[1934]]: [[Ulrich Plenzdorf]], germana verkisto, dramaturgo kaj scenaristo (m. [[2007]]) * [[1936]]: [[Miklós Kassay]], rumania hungara prozisto, ĵurnalisto (m. [[2021]]) * [[1936]]: [[Etelka Kenéz Heka]], hungara verkistino, poetino kaj kantistino (m. [[2024]]) * [[1942]]: [[Lajos Magyari]], rumania hungara ĵurnalisto, poeto, tradukisto (m. [[2015]]) * [[1942]]: [[András Béres]], rumania hungara universitata profesoro pri estetiko, politikisto * [[1942]]: [[Milton Nascimento]], [[brazila muziko|brazila muzikisto]], reprezentanto de la [[Muziko Populara Brazila]] * [[1944]]: [[Csaba Csíky]], rumania hungara komponisto, kapelestro, orgenisto * [[1947]]: [[Hillary Rodham Clinton]], [[usona ministro pri eksteraj rilatoj]], [[Usona Senato|usona senatano]] kaj edzino de [[Bill Clinton]] * [[1950]]: [[Károly Horváth]], rumania hungara komponisto, deklamisto (m. [[2015]]) * [[1950]]: [[Pavel Trávníček]], ĉeĥa aktoro * [[1955]]: [[Baltasar Garzón]], hispana [[juristo]] kaj [[juĝisto]] * [[1959]]: [[Evo Morales]], prezidento de Bolivio * [[1961]]: [[Uhuru Kenyatta]], prezidento de Kenjo * [[1964]]: [[Janusz Palikot]], pola entreprenisto, politikisto kaj parlamentano * [[1972]]: [[Shan Sa]], ĉina franclingva verkistino kaj pentristino, asistantino de [[Balthus]] * [[1986]]: [[Emilia Clarke]], angla aktorino == Mortoj == * [[664]]: [[Cedd]], anglosaksa [[benediktanoj|benediktano]], [[abato]], misiisto, sanktulo (n. ĉirkaŭ [[620]]) * [[899]]: [[Alfredo la Granda]], reĝo de [[Wessex]] (n. [[849]]) * [[1235]]: [[Andreo la 2-a (Hungario)|Andreo la 2-a]], reĝo de Hungario (n. [[1176]]) * [[1440]]: [[Gilles de Rais]], franca nobelo, soldato, [[seria murdisto]], ekzekutita (n. ĉirkaŭ [[1404]]) * [[1573]]: [[Laurentius Petri Nericius]], diplomato kaj ĉefepiskopo de [[Upsalo]] (n. [[1499]]) * [[1694]]: [[Samuel Pufendorf]], germana [[jurnaturalismo|jurnaturalisto]] kaj historiisto (n. [[1632]]) * [[1706]]: [[Andreas Werckmeister]], germana komponisto kaj muzikteoriisto (n. [[1645]]) * [[1733]]: [[Antonio Veracini]], itala violonisto kaj komponisto (n. [[1659]]) * [[1749]]: [[Louis-Nicolas Clérambault]], franca komponisto kaj orgenisto (n. [[1676]]) * [[1764]]: [[William Hogarth]], angla pentristo kaj [[kuprogravurado|kuprogravuristo]], pioniro de [[bildliteraturo]] (n. [[1697]]) * [[1765]]: [[Samuel Klingenstierna]], sveda matematikisto kaj fizikisto (n. [[1698]]) * [[1812]]: [[Hans Karl Heinrich von Trautzschen]], germana militverkisto kaj oficiro (n. [[1730]]) * [[1817]]: [[Moritz August von Thümmel]], germana verkisto (n. [[1728]]) * [[1840]]: [[Nicholas Aylward Vigors]], irlanda [[ornitologo]] kaj politikisto (n. [[1785]]) * [[1874]]: [[Peter Cornelius]], germana komponisto, violonisto, libretisto kaj poeto (n. [[1824]]) * [[1890]]: [[Carlo Collodi]], itala verkisto (n. [[1826]]) * [[1891]]: [[Eduard Reichardt]], germana agrikulturĥemiisto (n. [[1827]]) * [[1903]]: [[János Fadrusz]], hungara skulptisto (n. [[1858]]) * [[1906]]: [[Jan Dzierżoń]], pola silezia pastro, [[abelo|abelisto]], patro de la nuntempa [[abelbredado]] (n. [[1811]]) * [[1909]]: [[József Buslig]], hungara pastro, instruisto (n. [[1863]]) * [[1909]]: [[Carl von Merode]], aŭstra pentristo kaj pejzaĝisto (n. [[1853]]) * [[1909]]: [[Ito Hirobumi]], unua [[ĉefministro de Japanio]] (n. [[1841]]) * [[1926]]: [[Ferdinand Hartwich]], aŭstra-germana inĝeniero enkondukinta Esperanto-kursojn por [[blinduloj]] kaj verkinta vortaron en [[Braille-skribo]] (n. [[1864]]) * [[1929]]: [[Arno Holz]], germana verkisto kaj kritikisto (n. [[1863]]) * [[1931]]: [[Ferenc Szlávik]], hungara literaturhistoriisto, lingvisto (n. [[1876]]) * [[1933]]: [[José Malhoa]], portugala pentristo kaj instruisto de [[pentroarto]] (n. [[1855]]) * [[1935]]: [[Ákos Buttykay]], hungara komponisto (n. [[1871]]) * [[1937]]: [[Józef Dowbor-Muśnicki]], pola kaj rusa [[generalo]], ĉefkomandanto de la [[ribelo de Grandpolujo]] (n. [[1867]]) * [[1940]]: [[Árpád Pásztor]], hungara poeto, tradukisto kaj ĵurnalisto, enestanta en ''[[Hungara Antologio]]'' (n. [[1877]]) * [[1941]]: [[Arkadij Gajdar]], soveta porjunulara verkisto (n. [[1904]]) * [[1942]]: [[Max Kruse (skulptisto)|Max Kruse]], germana skulptisto (n. [[1854]]) * [[1943]]: [[Marc Aurel Stein]], brita arkeologo (n. [[1862]]) * [[1944]]: [[János Mata]], hungara poeto, grafikisto (n. [[1907]]) * [[1957]]: [[Nikos Kazantzakis]], greka verkisto, poeto, tradukisto kaj filozofo (n. [[1883]]) * [[1957]]: [[Gerty Theresa Cori]], usona Nobelpremiita biokemiistino, unua virino ricevinta [[Nobel-premio pri fiziologio aŭ medicino|Nobel-premion pri fiziologio aŭ medicino]] (n. [[1896]]) * [[1959]]: [[Dezső Faragó (poeto)|Dezső Faragó]], hungara, rumania hungara redaktoro, publicisto, poeto (n. [[1878]]) *[[1959]]: [[Fritz Koerner]], germana geografo kaj universitata profesoro * [[1963]]: [[Karl Konrad August Elbracht]], germana juristo, politikisto kaj historiisto (n. [[1900]]) * [[1964]]: [[Rudolf Hromada]], ĉeĥa bankoficisto, [[Esperanto-vortaristo]], postvivinto de koncentrejo [[Buchenwald]], ĝenerala [[sekretario]] de [[Ĉeĥoslovaka Asocio Esperantista]], eldonanto kaj ĉefredaktoro de la revuo "[[La Progreso]]", aŭtoro de ''[[Esperanto-ĉeĥa vortaro]]'', membro de la [[Lingva Komitato]] kaj de la [[Akademio de Esperanto]] (n. [[1890]]) * [[1970]]: [[Marcel Minnaert]], nederlanda [[astrofizikisto]], [[didaktiko|didaktikisto]], [[esperantisto]], membro de [[ISAE]] (n. [[1893]]) * [[1972]]: [[Igor Sikorski]], rusia konstruisto de aviadiloj kaj [[helikoptero]]j (n. [[1889]]) * [[1976]]: [[András Kocsis]], hungara skulptisto (n. [[1905]]) * [[1977]]: [[Dezső Vadnay]], hungara ĵurnalisto kaj porjunulara verkisto (n. [[1894]]) * [[1979]]: [[Park JungHee]], prezidento de [[Sud-Koreio]] (n. [[1917]]) * [[1981]]: [[Nguyễn Văn Kỉnh]], vjetnama politikisto kaj diplomato, gvidanto de E-delegacio de [[Vjetnamio]] al [[UK 1959]], membro de la Internacia Komitato de [[Mondpaca Esperantista Movado]], prezidanto de Vjetnamia-Sovetunia Amikeca Asocio kaj de [[Vjetnama Pacdefenda Esperantista Asocio]] (n. [[1916]]) * [[1983]]: [[Alfred Tarski]], pola [[logiko|logikisto]], matematikisto kaj filozofo (n. [[1901]]) * [[1994]]: [[Ludwik Kalkstein]], pola literaturisto, agento de [[Gestapo]] kaj de komunistoj (n. [[1920]]) * [[1995]]: [[Wilhelm Freddie]], dana pentristo kaj skulptisto (n. [[1909]]) * [[1996]]: [[Elsbeth Bormann]], [[germana esperantisto|germana esperantistino]], edzino de [[Werner Bormann]], estraranino de [[Hamburga Esperanto-Societo]] kunorganizinta [[UK 1974]], prezidantino de [[Germana Esperanto-Asocio]], kunfondintino de [[Eŭropa Esperanto-Unio]] (n. [[1930]]) * [[1997]]: [[Rikardo Ŝulco]], germana gimnazia instruisto, ĉefa aganto de la [[Analiza Skolo]], honorigita per [[FAME-premio]], aŭtoro de ''[[Pledo por Unueca Lingvo]]'' kaj ''[[Sur la Vojoj de la Analiza Skolo]]'', tradukisto (n. [[1906]]) * [[1998]]: [[Aurel Boia]], rumana [[sociologo]] okupiĝanta pri [[vortstatistiko]], [[pioniro de Esperanto]], [[interlingvistiko|interlingvisto]], tradukisto kaj verkisto enestanta en ''[[Esperanta Antologio]]'' (n. [[1913]]) * [[2002]]: [[Stefan Dymiter]], pola [[violonisto]]-[[virtuozo]] (n. [[1938]]) * [[2003]]: [[Elem Klimov]], soveta, rusia filmreĝisoro (n. [[1933]]) * [[2004]]: [[Chen Yuan]], ĉina filologo, [[Sociolingvistiko|sociolingvisto]], eldonisto, direktoro kaj vicministro, tradukisto de ''[[La Idealo kaj la Realo de Internacia Lingvo]]'', membro de la [[Honora Patrona Komitato de UEA]], ĝenerala sekretario kaj honora prezidanto de [[Ĉina Esperanto-Ligo]], membro kaj honora senatano de [[AIS]] (n. [[1918]]) * [[2008]]: [[Ágnes Anna Kovács]], rumania hungara, hungara aktorino (n. [[1975]]) * [[2009]]: [[Béla Jánky]], hungara poeto, ĵurnalisto (n. [[1931]]) * [[2009]]: [[Miloslav Švandrlík]], ĉeĥa verkisto-humuristo (n. [[1932]]) * [[2009]]: [[Péter Siposhegyi]], hungara dramverkisto, profesoro (n. [[1957]]) * [[2021]]: [[Roh Tae-wu]], sudkorea generalo kaj prezidento de [[Sudkoreio]] (n. [[1932]]) * [[2022]]: [[Pierre Soulages]], franca pentristo (n. [[1919]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Liturgia jaro|Festoj kaj rememoroj]] en [[Katolika Eklezio]]: [[Evaristo]], papo; [[Demetrio de Tesaloniko]], [[martiro]], sanktulo ankaŭ de [[ortodoksismo]], [[Armena Apostola Eklezio]] kaj [[Kopta Katolika Eklezio]]; [[Cedd]], [[anglosaksoj|anglosaksa]] abatato kaj sanktulo - celebrata ankaŭ de la [[Eklezio de Anglio]] * [[Nacia tago]] en [[Aŭstrio]], memore al la leĝo pri neŭtraleco ([[1955]]) * [[Nauru]]: [[Angam-tago]] == Tagoj de [[semajno]] == La '''26-a de oktobro''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; {{Projektoj}} * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]. [[Kategorio:26-a de oktobro| ]] [[Kategorio:Oktobro|26]] [[Kategorio:26-a tago de la monato|#10]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#1026]] nh2g3r3ntjckahn0payi7rvu9alqo2w 0 5297 9494198 9427197 2026-10-16T05:32:02Z Tirolischleioans 254019 /* Naskiĝoj */ 9494198 wikitext text/x-wiki {{KalendaroJunio}} {{junio}} La '''30-a de junio''' estas la 181-a tago de la jaro (la 182-a en superjaroj) laŭ la [[Gregoria kalendaro]]. 184 tagoj restas. Je la 30-a de junio okazis, interalie: == Eventoj == * [[296]]: [[Marceleno]] iĝis papo * [[763]]: Venko de [[Bizanca Imperio|bizanca armeo]] super la bulgara en batalo de Anchialos (nun Pomorie en [[Provinco Burgas]]) * [[1377]]: Komenciĝis konstruado de la [[Ĉefpreĝejo de Ulm]] * [[1410]]: Apud Czerwińsk ([[distrikto Płońsk]]) pola armeo de [[Ladislao la 2-a Jogajlo]] muntis tra [[Vistulo]] [[boato|boatan]] [[ponto]]n, tra kiu ĝi transiris por batali kontraŭ la [[ordeno de germanaj kavaliroj]] * [[1422]]: Venko de armeo de la [[Duklando de Milano]] super [[kantonoj de Svislando]] en batalo [[Arbedo-Castione|Arbedo]] * [[1425]]: [[Mazovio|Varsovia princo]] Janusz I Starszy urbigis [[Kolno]]n * [[1520]]: [[Konkero de Meksiko]] - malvenko de [[konkistadoro]]j apud [[Tenoĉtitlano]] * [[1559]]: Reĝo de Francio [[Henriko la 2-a (Francio)|Henriko la 2-a]] morte vundiĝis dum turnirbatalo * [[1587]]: Post morto de reĝo [[Stefan Batory]] komenciĝis libera elektado en apudvarsovia [[Wola (administra parto de Varsovio)|Wola]], rezulte de kio nova pola reĝo iĝis [[Sigismondo la 3-a Vasa]] * [[1602]]: En la pola-sveda milito pri [[Livonio]] la pola armeo venkis en la batalo de Rewel ([[Talino]]) * [[1632]]: [[Universitato de Tartu]] estis fondita sur fundamentoj de [[jezuitoj|jezuita]] [[gimnazio]], kreita de [[Stefan Batory]] * [[1643]]: [[Angla enlanda milito]]: venko de reĝa armeo super la parlamenta en batalo de Adwalton Moor (en [[Okcidenta Jorkŝiro]]) * [[1651]]: [[Batalo de Beresteĉko]] finiĝis kiam pola reĝo [[Johano la 2-a Kazimiro]] venkis [[tataroj|tataran]]-[[kozakoj|kozakan]] armeon * [[1661]]: Apud [[Lvovo]] estiĝis [[konfederacio]] de [[trupo (armeo)|trupoj]] de la [[Krono de la Regno de Pollando]] * [[1692]]: [[Milito de la ligo de Augsburg]]: honora [[kapitulaco]] de nederlandaj defendantoj de fortikaĵo [[Namuro (urbo)|Namuro]] antaŭ franca armeo * [[1758]]: [[Sepjara milito]]: venko de aŭstra armeo super la prusa en batalo de [[Domašov nad Bystřicí|Domstadtl]] * [[1797]]: Batalo de Dobronowice en [[Bukovina]] - la plej granda malvenka batalo, de 200-persona taĉmento de Joachim Denisko, alveninta de [[Otomana Imperio]], post la [[insurekcio de Kościuszko]] * [[1805]]: Kreo de Teritorio [[Miĉigano]] * [[1812]]: [[Franca invado al Rusio]]: venko de [[Napoleono|Napoleonaj]] trupoj en la batalo de Oszmiana, [[Hrodna regiono]] * [[1818]]: Papo [[Pio la 7-a]] eldonis [[buleo]]n pri nova administra disdivido de la [[katolika eklezio]] en [[Kongresa Pollando]] * [[1864]]: Rezulte de premo fare de naturdefendantoj prezidento [[Abraham Lincoln]] subskribis leĝon kun certigo de protekto al [[Nacia Parko Yosemite|Valo Yosemite]] kaj al gigantaj [[sekvojo]]j, sude de ĝi * [[1881]]: [[Francio]]: [[Jules Ferry]] aprobis leĝon pri publika [[kunvenlibereco]] (krom [[politika partio|politikaj partioj]]), kiu anstataŭigis la devon de antaŭa rajtigo per simpla deklaro * [[1894]]: En [[Londono]] super [[Tamizo]] malfermiĝis [[Tura ponto]] * [[1905]]: [[Teorio de la relativeco]]: [[Albert Einstein]] publikigis en "Annalen der Physik" artikolon ''Zur Elektrodynamik bewegter Körper'', estanta bazo de la [[speciala teorio de relativeco]] * [[1908]]: Apud la rivero [[Ŝtona Tungusko]] (Rusia imperio) okazis [[evento de Tungusko]], dum kiu estis detruitaj 80 milionoj da [[arbo]]j sur pli ol 2 mil km² de la [[tajgo]] kaj ebenigitaj pli ol 2 150 km² * [[1911]]: [[Flago de Portugalio]] kaj [[Blazono de Portugalio|blazono]] oficialiĝis * [[1912]]: 28 personoj pereis en la plej mortiga en historio de Kanado atako de [[tornado (ŝtormo)|tornado]] en urbo [[Regina]], en la provinco [[Saskaĉevano]] * [[1913]]: Germana [[Reichstag (Germana Imperio)|Reichstag]] aprobis defendan leĝproponon, kiu antaŭvidas laŭpaŝan pliiĝon de la [[armeo]] * [[Unua mondmilito]] ** [[1914]]: [[Gandhi]] estis arestita pro sia kontraŭ[[apartismo|apartisma batalo]] en [[Sudafriko]] ** [[1916]]: Reĝa [[Regimento]] Sussex spertis seriozajn perdojn en la batalo en [[vilaĝo]] Richebourg-l'Avoué en [[Francio]] * [[1929]]: [[Dua Pola Respubliko]]: en parka [[maŭzoleo]] de [[Tarnów]] oni metis cindrojn de generalo [[Józef Bem]], alvenigitaj de [[Sirio]] * [[1930]]: Brita-iraka interkonsento estis subskribita en [[Bagdado]], finanta la britan mandaton en [[Mezopotamio]] - du jarojn poste [[Reĝlando Irako]] akiras formalan sendependecon * [[1934]]: "[[Nokto de la longaj tranĉiloj]]" en [[Tria Regno]] - oficiale oni murdis 77 personojn (neoficiale ĉirkaŭ 400) de [[Sturmabteilung]] (SA) pro ŝajna [[puĉo]] kontraŭ [[Hitler]] * [[1940]]: [[Fiŝkapta kaj Natura Servo de Usono]] fondiĝis * [[Dua mondmilito]] ** [[1940]]: Sovetaj regopovoj finis la trian [[deportado]]n de [[poloj]] el [[Orientaj Limregionoj]] de la [[Dua Pola Respubliko]]; Germanio okupis [[Manikinsuloj]]n; [[Maginot-linio]]: lastaj taĉmentoj de la franca [[garnizono]] kapitulacis ** [[1941]]: [[Operaco Barbaroso|Germana invado al Sovetunio]]: al [[Lvivo]] 7 horojn antaŭ [[anekso]] de la urbo fare de [[Wehrmacht]], eniris [[ukrainoj|ukraina]] [[Legio de Ukrainaj Naciistoj|Bataliono "Nachtigall"]], samtempe komenciĝis [[pogromoj de judoj en Lvovo]] - dum 4 tagoj oni [[murdo|murdis]] 4000 judojn; germana armeo konkeris fortikaĵon de [[Bresto (Belorusio)|Bresto]]; [[Wehrmacht]] venkis en la batalo inter [[Dubno (Rivna provinco)|Dubno]], [[Brodi]] kaj [[Lucko]]; [[reĝimo de Vichy]] rompis diplomatiajn rilatojn kun Sovetunio; [[Sovetunio]]: kreo de Ŝtata Defend-Komitato sub gvido de [[Josif Stalin]], [[Ladoga (lago)|Ladoga]]-Militŝiparo kreita; [[Kanado]]: ek[[varbado]] de soldatoj el naskiĝjaroj 1917-1920 ** [[1942]]: en [[Varsovio]] [[germanoj]] mortigis Tadeusz Pruszkowski, pentriston kaj [[rektoro]]n de Akademio de [[Belartoj]]; ĉesis defendo de [[Sebastopolo]]; okcidente de [[Bermudo]] usona [[hidroplano]] sinkigis germanan [[submarŝipo]]n U-158 ** [[1943]]: Nokte de la 29-a/30-a de junio en arbaro apud vilaĝo Jeziorko [[germanoj]] pafmortigis 62 [[Politika malliberulo|politikajn malliberulojn]]; [[Gestapo]] arestis ĉefkomandanton de la [[Pola Enlanda Armeo]] generalon [[Stefan Rowecki|Rowecki]]; Komitato pri Polaj Infanoj en Sovetunio estis fondita por organizi ilian protekton kaj polan edukadon ** [[1944]]: Gestapo arestis en [[Lublin]] 125 membrojn de Pola Laborista Partio; en [[Itala Sociala Respubliko]] aperis [[faŝismo|faŝistaj]] Nigraj Brigadoj; venko de usona armeo en batalo de [[Cherbourg-en-Cotentin|Cherbourg]]; universala kontraŭgermana [[striko]] de laboristoj kaj loĝantaro en [[Kopenhago]] (ĝis la 2-a de julio) ** [[1945]]: [[Pacifika Milito]]: [[Batalo de Okinavo]] finiĝis per la [[Aliancanoj|Alianca]] [[Okupacio de Japanio|okupado de la japana insulo]] * [[1945]]: [[Stalin]] nuligis aŭtonomecon de [[Krimeo]] * [[1945]]: [[Stalinismo]]: Státní bezpečnost (Ŝtata Sekureco) estis fondita en [[Ĉeĥoslovaka socialisma respubliko]] * [[1946]]: Dua soveta okupado de Pollando: okazis falsigita de komunistaj regopovoj popola [[referendumo]] * [[1947]]: [[Ŝevĉenka Scienca Societo]], translokigita de [[Lvovo]], rekomencis laboron en [[Okcidenta Germanio]] * [[1948]]: [[Stalinismo]]: [[sekreta servo]] en Pollando arestis [[partizano]]n [[Zygmunt Szendzielarz]] (mortigitan post [[torturo]]j) * [[1948]]: [[William Shockley]], [[Walter Houser Brattain]] kaj [[John Bardeen]] el Bell Labs anoncis [[Historio de transistoro|kreon de transistoro]] * [[1949]]: [[Nord-Koreio]]: [[Korea Laborista Partio]] fondiĝis * [[1953]]: Germana Komitato de [[UNICEF]] fondiĝis * [[1960]]: [[Belga Kongo]] fariĝis sendependa * [[1963]]: [[Pollando]]: [[Hel (urbo)|Hel]], [[Jastrzębie-Zdrój]] kaj [[Władysławowo]] iĝis urboj * [[1963]]: [[Paŭlo la 6-a]] ricevis [[papa tiaro|papan tiaron]] - la lasta [[papo|papa]] [[kronado]] * [[1964]]: [[Flago de Tanzanio]] oficialiĝis * [[1972]]: [[UTC]]: unuan fojon oni plilongigis [[diurno]]n per aldono de [[supersekundo]] * [[1973]]: [[Trolebusa transporto en Varsovio]] estis likvidita - refunkciis por la jaroj 1983-1995 * [[1973]]: Plena [[suna eklipso]] videbla super [[Sud-Ameriko]], [[Atlantiko]] kaj [[Afriko]] * [[1974]]: [[Sendependecpartio (Islando)|Sendependecpartio]] gajnis parlamentan baloton en [[Islando]] * [[1975]]: [[Paul Biya]] iĝis unua ĉefministro de [[Kameruno]] * [[1977]]: [[Sudorientazia Traktatorganizo]] malfondiĝis * [[1981]]: [[Germanio]]: la tria proceso kontraŭ [[SS (organizo)|SS]]-personaro de la koncentrejo-ekstermejo [[Majdanek]] finiĝis en [[Duseldorfo]] * [[1983]]: [[Komunista krimo]]: en [[Gdańsk]] oni trovis korpon de Jan Samsonowicz, aktivulo de la Movado de Juna Pollando, [[Defend-Movado de Homrajtoj kaj de Civitanaj Rajtoj]] kaj [[Solidareco (Pollando)|Solidareco]] * [[1984]]: [[John Turner]] iĝis [[ĉefministro de Kanado]] * [[1988]]: Franca episkopo [[Marcel Lefebvre]] kune kun brazila episkopo [[konsekrado|konsekris]] sen konsento de la [[papo]] kvar [[episkopo]]jn por la [[Sacerdota Fratio de Sankta Pio la 10-a]], pro kio li estis [[ekskomuniko|ekskomunikita]] * [[1988]]: [[Komunista krimo]]: nokte de la 29/30-a de junio en [[Varsovio]] mortis, pli frue forte batita, profesoro [[Jan Strzelecki]], konsilanto de [[Solidareco (Pollando)|Solidareco]] * [[1989]]: En [[Varsovio]] [[milico]] brutale dispelis [[manifestacio]]n kontraŭ generalo [[Wojciech Jaruzelski]] * [[1989]]: Armea generalo [[Omar al-Baŝir]] ekprezidentiĝis en [[Sudano]] * [[1991]]: Oficiala fino de la foriro de la sovetia armeo el [[Hungario]] * [[1991]]: [[Krimeo]]: unua sesio de Meĝliso, gvidata de [[Mustafa Ĝemilev]] finiĝis en [[Simferopolo]] kun akcepto de [[himno]] kaj [[nacia flago de la krime-tataroj]] * [[1993]]: [[Ĉeĥio]] kaj [[Slovakio]] membriĝis al la [[Konsilio de Eŭropo]] * [[1994]]: [[pola|Pollingva]] radiostacio de [[Radio Libera Eŭropo]] en [[Munkeno]] ĉesis disaŭdigadon * [[1996]]: [[Pollando]]: [[Salminejo Wieliczka]] post kelkaj jarcentoj ĉesis ekspluati [[salo]]n * [[1997]]: Finiĝis la 90-jara [[luo]] de [[Honkongo]] fare de [[Britio]] * [[2002]]: [[Brazila nacia teamo de futbalo]] venkis en la [[Futbala Mondpokalo 2002|Futbala Mondpokalo]] * [[2005]]: [[Samseksa edz(in)eco en Hispanujo]] leĝigita de [[Kortesoj]], ekvalidis la 3-an de julio * [[2009]]: Unusola franca knabino travivis katastrofon de la [[Flugo 626 de Yemenia Air]] super la [[Hinda Oceano]], 152 personoj pereis * [[2010]]: [[Benigno Aquino la 3-a]] iĝis prezidento de Filipinoj * [[2010]]: [[Christian Wulff]] iĝis prezidento de Germanio * [[2012]]: [[Mohamed Mursi]] iĝis prezidento de Egiptio * [[2015]]: [[Sumatro]]: en [[katastrofo]] de indonezia armea transporta aviadilo super la urbo [[Medano]] 143 personoj pereis, en tio 22 sur la tero * [[2016]]: [[Rodrigo Duterte]] iĝis prezidento de [[Filipinoj]] * [[2019]]: [[pola literaturo|Literatura Pikniko]] kadre de la nomtago de [[Jan Kochanowski]] okazanta en [[Varsovio]], [[Londono]], [[Nov-Jorko]], [[Los-Anĝeleso]], [[Madrido]] kaj [[Ateno]] * [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: ** [[2022]]: [[Ukraina Aer-Armeo]] faris pli ol 20 atakojn sur la tuta frontlinio de 1200 km, i.a. kontraŭ [[municio|municideponejo]] kaj [[Serpento-insulo]], kie soldatoj de rusia [[garnizono]] retiriĝis; en [[Lvivo]] okazis kunveno de 10 kultur-[[ministro]]j por pli efike protekti ukrainan [[kulturo]]n; en [[Pollando]] finiĝis konstruado de 180 km longa [[barilo]] ĉe la belorusa-pola [[ŝtatlimo]] ** [[2023]]: [[Usona Departemento de Ŝtato]] konsentis vendi al [[Ĉeĥio]] ĉasaviadilojn [[F-35]]; [[Monda Banko]] konfirmis prunton de 1,5 mld da dolaroj por Ukrainio, kion [[Japanio]] garantias; en [[Pollando]] rusa [[hokeo|hokeisto]] estis arestita kiel suspektito pri [[spionado]]; oni informis pri morto de vicprezidantino de rusa [[banko]], kiu elfalis tra [[fenestro]] * [[2023]]: Voja [[tunelo]] sub la [[markolo]] Świna en [[Świnoujście]], liganta [[insulo]]jn [[Usedom|Uznam]] kaj Wolin kun centro de la urbo, ekfunkciis == Naskiĝoj == * [[1468]]: [[Johano la Konstanta]], saksia [[princo-elektisto]] (m. [[1532]]) * [[1470]]: [[Karlo la 8-a (Francio)|Karlo la 8-a]], reĝo de Francio (m. [[1498]]) * [[1478]]: [[Johano de Aragono kaj Kastilio]], dua filo de [[Katolikaj Gereĝoj]] (m. [[1497]]) * [[1503]]: [[Johano Frederiko la Grandanima]], saksia princo-elektisto (m. [[1554]]) * [[1538]]: [[Bonaventura Vulcanius]], belga diplomato, filologo kaj [[humanismo|humanisto]] (m. [[1614]]) *[[1546]]: [[Philipp Heilbronner]], germana luterana teologo * [[1647]]: [[Johano Georgo la 3-a (Saksio)]], princelektisto kaj regna marŝalo (m. [[1691]]) * [[1685]]: [[Dominikus Zimmermann]], germana arkitekto kaj [[stuko|stukisto]] (m. [[1766]]) * [[1691]]: [[Friedrich Albrecht Augusti]], germana pedagogo kaj teologo (m. [[1782]]) * [[1722]]: [[Jiří Antonín Benda]], ĉeĥa komponisto (m. [[1795]]) * [[1741]]: [[Ignác Batthyány]], episkopo de [[Transilvanio]], historiisto (m. [[1798]]) * [[1755]]: [[Paul Barras]], franca politikisto, komisiito de [[Franca Revolucia Armeo]], ĉefestro de [[Direktoraro]] (m. [[1829]]) * [[1779]]: [[Adam Heinrich Müller]], germana ekonomikisto, publicisto, literaturrecenzisto, teoriulo de la ŝtato kaj pioniro de ekonomia romantismo (m. [[1829]]) * [[1791]]: [[Félix Savart]], franca fizikisto (m. [[1841]]) * [[1801]]: [[Frédéric Bastiat]], franca ekonomikisto kaj [[klasika liberalismo|klasika liberala]] verkisto (m. [[1850]]) * [[1814]]: [[Franz von Dingelstedt]], germana verkisto kaj dramaturgo (m. [[1881]]) * [[1817]]: [[Joseph Dalton Hooker]], angla botanikisto kaj vojaĝisto (m. [[1911]]) * [[1825]]: [[Hervé]], franca komponisto (m. [[1892]]) * [[1827]]: [[Jacques-Louis Soret]], svisa kemiisto (m. [[1890]]) * [[1833]]: [[Manuel Amador Guerrero]], prezidento de [[Panamo]] (m. [[1909]]) * [[1847]]: [[Ödön Nemes]], hungara verkisto kaj pedagogo (m. [[1902]]) * [[1860]]: [[Gyula Andrássy (pli juna)|Gyula Andrássy]], hungara nobelo, aŭstra grafo, politikisto (m. [[1929]]) * [[1861]]: [[Siegfried Lederer]], germana instruisto, [[volapuko|volapukisto]] kaj [[esperantisto]], eldoninto kaj redaktoro de "[[Universo]]" kaj de "[[Rund um die Welt|Ĉirkaŭ la mondo]]", tradukisto de ''[[Bildolibro sen Bildoj]]'' de [[Hans Christian Andersen|Andersen]] (m. [[1911]]) * [[1868]]: [[Lauri Ingman]], ĉefministro de Finnlando (m. [[1934]]) * [[1868]]: [[Alois Musil]], ĉeĥa katolika pastro, arabisto, bibliisto, vojaĝisto, geografo, lekciisto kaj verkisto (m. [[1944]]) * [[1875]]: [[Hans L. Egerrup]], dana instruisto kaj kuracisto, estrarano de [[Centra Dana Esperantista Ligo]], [[Esperanto-verkisto]] (m. [[1954]]) * [[1877]]: [[Julio Mangada Rosenörn|Julio Mangada]], hispana [[militisto]], framasono kaj [[esperantisto]], kunfondinto de la gazeto "[[Homaro]]" kaj de [[Hispana Esperanto-Asocio|Hispana E-Asocio]], reprezentanto de hispana registaro dum kvin [[Universala Kongreso de Esperanto|UK-oj]] (m. [[1946]]) * [[1880]]: [[Adolf Schemel]], aŭstra politikisto kaj juristo (m. [[1961]]) * [[1884]]: [[Ernő Szép]], hungara poeto, dramisto, verkisto (m. [[1953]]) * [[1888]]: [[Wanda Dynowska]], pola [[teozofio|teozofino]] (m. [[1971]]) * [[1891]]: [[Jenő Sándor]], hungara komponisto (m. [[1971]]) * [[1892]]: [[László Lajtha]], hungara komponisto (m. [[1963]]) * [[1893]]: [[Walter Ulbricht]], gvidanto de [[Germana Demokratia Respubliko]] (m. [[1973]]) *[[1893]]: [[Fritz Koerner]], germana geografo kaj universitata profesoro * [[1898]]: [[György Apponyi (1898 - 1970)|György Apponyi]], hungara aristokrato, politikisto, parlamentano kaj ĵurnalisto (m. [[1970]]) * [[1899]]: [[Jón Helgason]], islanda poeto, verkisto, filologo kaj tradukisto (m. [[1986]]) * [[1899]]: [[František Tomášek]], [[primaso]] de [[Bohemio]] (m. [[1992]]) * [[1904]]: [[Léon Bergiers]], belga esperantlingva verkisto, aktivulo de [[Sennacieca Asocio Tutmonda|SAT]], kiun li forlasis favore al [[Internacio de Proleta Esperantistaro]], tradukisto kaj kontribuanto al ''[[Sennacieca Revuo]]'' kaj ''[[La Nova Etapo]]'' (m. nekonata) * [[1907]]: [[Roman Ŝuĥeviĉ]], ukraina politikisto, komandanto de [[Ukraina Ribela Armeo]], respondeca pri t.n. [[Volinia masakro]] (m. [[1950]]) * [[1911]]: [[Czesław Miłosz]], pola Nobelpremiita poeto, verkisto, tradukisto, diplomato, historiisto pri [[literaturo]] (m. [[2004]]) * [[1912]]: [[István Szőts]], hungara filmreĝisoro kaj scenarlibretisto (m. [[1998]]) * [[1912]]: [[Viktor Fischl]], ĉeĥa-israela poeto, tradukisto, ĵurnalisto, publicisto, diplomato (m. [[2006]]) * [[1913]]: [[Lajos Vayer]], hungara arthistoriisto (m. [[2001]]) * [[1922]]: [[Miron Białoszewski]], pola poeto, dramisto, reĝisoro kaj teatra aktoro (m. [[1983]]) * [[1026]]: [[Peter Alexander]], aŭstra kantisto, aktoro kaj televida prezentisto (m. [[2011]]) * [[1926]]: [[Paul Berg (kemiisto)|Paul Berg]], usona biokemiisto Nobelpremiita (m. [[2023]]) * [[1926]]: [[Telesforas Lukoševičius]], litova pedagogo kaj tradukisto, estrarano de [[Litova Esperanto-Asocio|Litova E-Asocio]], membro de [[AIS]], [[Listo de honoraj membroj de UEA|Honora Membro de UEA]] (m. [[2013]]) * [[1932]]: [[Mongo Beti]], kameruna verkisto (m. [[2001]]) * [[1933]]: [[Derek Bentley]], brita krimulo (m. [[1953]]) * [[1936]]: [[Assia Djebar]], alĝeria romanverkistino, tradukistino kaj filmreĝisorino (m. [[2015]]) * [[1938]]: [[Perla Martinelli]], svisa-itala esperantistino, aktivulino de [[La Patrolo]] kaj [[LF-Koop]], ĉefredaktorino de "[[Literatura Foiro]]", "[[Heroldo de Esperanto]]" kaj "[[Femina]]", sekretario de la [[Akademio de Esperanto]], prezidantino de [[Svisa Esperanto-Societo|SES]] kaj [[Kultura Centro Esperantista]], kunfondintino de [[Esperanta PEN-Centro]] kaj de [[Esperanta Civito]] * [[1943]]: [[Daniel Kablan Duncan]], [[Ebur-Bordo|ebur-borda]] politikisto, ĉefministro, viprezidanto * [[1944]]: [[Raymond Moody]], usona [[parapsikologio|parapsikologo]] * [[1945]]: [[Károly Désy]], hungara skulptisto * [[1949]]: [[Alain Finkielkraut]], franca verkisto, [[politika filozofio|politika filozofo]] kaj eseisto * [[1950]]: [[Vilmos Ferenc Erőss]], rumania hungara lokhistoriisto, filatelisto * [[1950]]: [[Olga Hepnarová]], ĉeĥa amasmurdistino (m. [[1975]]) * [[1951]]: [[Stanley Clarke]], usona komponisto kaj [[baso (muzikinstrumento)|basisto]] * [[1954]]: [[Serĵ Sargsjan]], prezidento de Armenio * [[1955]]: [[Egils Levits]], prezidanto de [[Latvio]] * [[1963]]: [[Yngwie J. Malmsteen]], sveda gitaristo de [[metalroko]], komponisto, kantaŭtoro * [[1966]]: [[Mike Tyson]], usona [[boksado|boksisto]], mondmajstro * [[1970]]: [[Leonardo Sbaraglia]], argentina aktoro * [[1971]]: [[Monica Potter]], usona aktorino * [[1985]]: [[Rafał Blechacz]], pola [[pianisto]] * [[1985]]: [[Michael Phelps]], usona [[naĝado|naĝisto]] * [[1991]]: [[Kaho]], japana aktorino kaj modelino == Mortoj == * [[1337]]: [[Eleanora de Clare]], edzino de [[Hugo Despenser (la pli juna)]] (n. [[1292]]) * [[1364]]: [[Arnošt z Pardubic]], unua ĉeĥa [[ĉefepiskopo]], kunfondinto de la [[universitato de Karolo]] (n. [[1297]]) * [[1468]]: [[Damo Eleanor Talbot]], amorantino de [[Eduardo la 4-a (Anglio)]] (n. nekonata) * [[1520]]: [[Moktezumo la 2-a]], reganto de [[Azteka imperio]] (n. [[1466]]) * [[1522]]: [[Johano Reuchlin]], germana filozofo, [[humanismo|humanisto]], poeto, [[hebrea|hebreisto]] (n. [[1455]]) * [[1538]]: [[Karlo de Egmond]], nederlanda [[duklando Geldern|duko de Geldern]] (n. [[1467]]) * [[1607]]: [[Cezaro Baronio]], itala historiisto, [[hagiografio|hagiografo]] kaj kardinalo, [[servisto de Dio]] (n. [[1538]]) * [[1785]]: [[James Oglethorpe]], brita generalo, fondinto de la kolonio [[Georgio]] (n. [[1696]]) * [[1794]]: [[Rozalia Lubomirska]], pola princino (n. [[1768]]) * [[1817]]: [[Abraham Gottlob Werner]], germana geologo kaj [[mineralogio|mineralogo]] (n. [[1749]]) * [[1857]]: [[József Czauczik]], hungara pentristo (n. [[1781]]) * [[1857]]: [[Alcide d'Orbigny]], franca [[natura historio|naturalisto]], [[paleontologio|paleontologo]], [[zoologio|zoologo]] (n. [[1802]]) * [[1901]]: [[Dezső Szilágyi (politikisto)|Dezső Szilágyi]], hungara politikisto, ministro (n. [[1840]]) * [[1902]]: [[Josef Durdík]], ĉeĥa filozofo, kritikisto, oratoro (n. [[1837]]) * [[1916]]: [[Gaston Maspero]], franca [[egiptologo]] (n. [[1846]]) * [[1919]]: [[John William Strutt Rayleigh]], angla fizikisto Nobelpremiita (n. [[1842]]) * [[1934]]: Viktimoj de la [[nokto de longaj tranĉiloj]]: ** [[Ernst von Wolzogen]], germana verkisto kaj komponisto (n. [[1855]]) ** [[Kurt von Schleicher]], germana politikisto kaj generalo, lasta kanceliero de [[Vajmara Respubliko]] (n. [[1882]]) ** [[Ferdinand von Bredow]], germana generalo, ĉefo de [[Abwehr]] (n. [[1884]]) ** [[Ernst Röhm]], [[Nacisocialisma Germana Laborista Partio|naziisma]] aktivisto, stabestro de [[Sturmabteilung|SA]] (n. [[1887]]) ** [[Gregor Strasser]], [[Nacisocialisma Germana Laborista Partio|nacisocialisma politikisto]], kreinto de politika direkto pri tuta forĵeto de [[kapitalismo]] favore al [[nacisocialismo|nacia socialismo]] (n. [[1892]]) * [[1942]]: [[Josef Mašín]], ĉeĥa staba oficiro, batalanto de [[rezistomovado]] (n. [[1896]]) * [[1945]]: [[Ernst Anding]], germana astronomo (n. [[1860]]) * [[1952]]: [[Mauno Pekkala]], ĉefministro de Finnlando (n. [[1890]]) * [[1953]]: [[Elsa Beskow]], sveda verkistino de porinfanaj libroj, pentristino kaj ilustristino (n. [[1874]]) * [[1953]]: [[Vsevolod Pudovkin]], soveta [[kinreĝisoro]], scenaristo kaj aktoro (n. [[1893]]) * [[1956]]: [[Gábor Kovásznai]], rumania hungara advokato, redaktoro (n. [[1887]]) * [[1959]]: [[José Vasconcelos]], meksika filozofo, advokato, politikisto kaj verkisto (n. [[1882]]) * [[1961]]: [[Lee De Forest]], usona inventisto (n. [[1873]]) * [[1963]]: [[Ferenc Boros]], rumania hungara tradukisto, verkisto (n. [[1908]]) * [[1966]]: [[Giuseppe Farina]], itala [[aŭtosportisto]] kaj piloto de [[Formulo 1]], ekonomikisto (n. [[1906]]) * [[1986]]: [[László Lékai]], [[primaso]] de Hungario, ĉefepiskopo de [[Esztergom]] (n. [[1910]]) * [[1989]]: [[Rostislav Platt]], sovetia aktoro (n. [[1908]]) * [[1999]]: [[Zoltán Kovács (pentristo)|Zoltán Kovács]], rumania hungara pentristo (n. [[1913]]) * [[2001]]: [[Chet Atkins]], usona gitaristo de [[kontreo]] (n. [[1924]]) * [[2002]]: [[Josef Buršík]], ĉeĥoslovaka militisto, [[Heroo de Sovetunio]] (n. [[1911]]) * [[2002]]: [[Francisco Cândido Xavier]], brazila [[mediumo]] verkinta librojn [[psikografio|psikografie]] (n. [[1910]]) * [[2005]]: [[Éva Novák]], hungara-belga naĝistino, olimpika ĉampiono, okulkuracistino (n. [[1930]]) * [[2005]]: [[Fernando de Diego]], hispana [[neologismo|neologismema]] tradukisto el la angla, franca kaj hispana al Esperanto, kontribuinta i.a. al "[[Monda Kulturo]]", "[[Fonto]]", "[[La Gazeto]]", [[Esperanto-vortaristo|vortaristo]] kompilinta ''[[Gran Diccionario Español-Esperanto]]'', [[Honora Membro de UEA]] (n. [[1919]]) * [[2011]]: [[Emil Petrovics]], serba-hungara altlerneja instruisto kaj komponisto (n. [[1930]]) * [[2011]]: [[Georg Maximilian Sterzinsky]], germana kardinalo, ĉefepiskopo de Berlino (n. [[1936]]) * [[2012]]: [[Jicĥak Ŝamir]], ĉefministro de Israelo (n. [[1915]]) * [[2014]]: [[Christian Führer]], germana protestanta pastoro, organizanto de [[Lundaj manifestacioj (Leipzig)|lundaj manifestacioj]] en [[GDR]] (n. [[1943]]) * [[2015]]: [[Lajos Bács]], rumania hungara komponisto, dirigento (n. [[1930]]) * [[2015]]: [[György Korondi]], hungara [[tornisto]] kaj operkantisto (tenoro) (n. [[1936]]) * [[2017]]: [[Simone Veil]], franca politikistino, unua virina prezidanto de [[Eŭropa Parlamento]] (n. [[1927]]) * [[2019]]: [[Borka Pavićević]], serba publicistino, dramaturgo kaj aktivulino (n. [[1947]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Liturgia jaro|Rememoroj kaj festoj]] en [[Katolika Eklezio]]: ** [[Ladislao la 1-a (Hungario)|Ladislao la 1-a]], hungara reĝo, [[Patrona Sanktulo]] de Hungario * [[Nacia tago]] en [[Demokrata Respubliko Kongo]], tago de la sendependiĝo ([[1960]]) * Internacia Tago pri [[Asteroido]]j == Tagoj de [[semajno]] == La '''30-a de junio''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]; {{Projektoj|wikinewscat=30-a de junio}} * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]. [[Kategorio:30-a de junio| ]] [[Kategorio:Junio|30]] [[Kategorio:30-a tago de la monato|#06]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0630]] 3fi414j0kx3kehi34g8jjq3w47tfwa6 0 7457 9493998 9483109 2026-10-15T15:58:10Z Roberto 609 /* Recenzoj kaj kritikoj */ 9493998 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |subskribo=Hendrik Jan Bulthuis signature.svg}} '''Hendrik Jan BULTHUIS''' [bilthejs] (naskiĝis la {{daton|15|septembro|1865}}<ref>[http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=e3f&datum=19100225&seite=11&zoom=33 Oficiala Gazeto Esperantista, 25.02.1910]</ref> en [[Warffum]], mortis la {{Daton|27|4|1945}} en [[Menterwolde]]) estis [[Nederlando|nederlanda]] [[nederlandaj esperantistoj|esperantisto]], doganoficisto de 1889 ĝis 1924, originala romanisto, tradukanto kaj verkisto. == Esperanta agado == En sia juneco Bulthuis estis [[Volapuko|volapukisto]], en 1899 li ricevis diplomon en Volapuko kiel ĉefinstruisto. En 1901 [[Uitterdijk|Dreves Uitterdijk]] sendis al li lernolibron de Esperanto kaj post tiu tempo li estis esperantisto. Bulthuis multe korespondis kun alilandaj esperantistoj, multe propagandis Esperanton, precipe en [[Hago]], gvidis kursojn, funkciis kiel sekretario de ekzamena komitato ekde ĝia starigo ĝis la 1930-aj jaroj. De 1910 li estis membro de la [[Lingva Komitato]]. == Verkoj == Post la emeritiĝo en 1924 li laboris nur por Esperanto – kiel originala romanisto, tradukanto kaj verkisto de pedagogiaj libretoj, Bulthuis estas unu el la plej persistaj laborantoj en la Esperanta kampo. Ekde 1907, kiam aperis lia ''Du Biletoj'', tradukita el la franca de Florian, li eldonigis 35 librojn kaj broŝurojn - ''Neniam estas pli bone ol malfrue'', komedio tradukita el la angla, ŝajne lia unua presita verkaĵo, aperis en la literatura aldono de ''[[Lingvo Internacia (gazeto)|Lingvo Internacia]]'' en 1905. Li famiĝis precipe pro trio de longaj originaloj. Kiel poeto Bulthuis eldonis nur ''La du Ŝipoj'', 1909, pro kiu li ricevis premion el [[Barcelono]]. Por la teatro li verkis en 1908 la laŭritan ''Onklo el Ameriko'', 1922, dramon ''[[Malriĉa en Spirito]]'' kaj tradukis laŭ germana teksto en 1910 ''[[Salomeo (opero)|Salomeo]]'', dramon de la anglo [[Oscar Wilde]]. El liaj ceteraj verkaĵoj menciindaj estas: tradukoj ''[[Taglibro de Vilaĝ-pedelo]]'', 1922, kaj ''Josefa'', 1922, ambaŭ el la dana de [[Steen Steensen Blicher|Blicher]]; kaj en 1928 ''[[Karaktero (Bulthuis)|Karaktero]]'', el la nederlanda de J.M. van Stipriaan Luïscius (tiu verko aperis ankaŭ en la finna, ĉeĥa, itala, kataluna lingvoj, tradukitaj ĉiuj el la Esperanta teksto). ===Originaloj=== * 1917 - [[Het Esperanto in het Dagelyksch Verkeer]]. Eld. [[Centrale Esperanto Boekhandel]], [[s'Gravenhage]]. * 1923 - ''[[Idoj de Orfeo]]'', malgraŭ iuj nekredeblaĵoj, markis sian aŭtoron klara stilisto kaj homo de elstara rakontista talento. Ankoraŭ ĝi restas eble la plej populara el liaj ĉefverkoj kaj troviĝas en la "[[Baza legolisto]]" de [[William Auld]]; * 1926 - ''[[Jozef kaj la Edzino de Potifar]]'', novelo pri la naiva knabo Jozefo; * 1928 - ''[[La Vila Mano]]'', intimkona bildo el kamparana nederlanda vivo, en kiu ankoraŭ montriĝas lia emo al neverŝajneco; ** traduko en [[Nederlanda lingvo|la nederlandan]], kun la titolo ''De Taveerne van Piet Rabbel'' aperis en 1977 ĉe [[J. N. Voorhoeve]] en Hago. Tradukis [[D. A. Laansma]] kunlabore kun [[Rico Bulthuis]]. * 1938 - ''[[Inferio (Bulthuis)|Inferio]]'', naivuloj el nekonata insulo vizitas civilizitan mondon kaj miras pri ĝia krimeco. ** kun bildoj desegnita de [[Rico Bulthuis]]. ===Tradukoj=== Sekvavice gravaj estas liaj tradukoj, kiujn ''[[Enciklopedio de Esperanto]]'' opinias "grandiozaj": *Karaktero, el la nederlanda de J.M. van Stipriaan Luïscius. * 1910 - ''[[Salomeo (opero)|Salome: Dramo En Unu Akto]]'' (ankaŭ Salomeo) el la germana de [[Oscar Wilde]]; * 1922 - ''[[Taglibro de Vilaĝ-pedelo]]'', el la dana de [[Steen Steensen Blicher|SS Blicher]]; * 1929 - ''[[La Leono de Flandrujo (libro)|La Leono de Flandrujo]]'' el la nederlanda de [[Hendrik Conscience]]; * 1930 - la peztema sed bone tradukita ''[[Imperiestro kaj Galileano]]'', el la norvega de [[Henrik Ibsen|Ibsen]]. Ambaŭ verkoj estis kronitaj de la [[Akademio de Esperanto]]. * 1930 - ''[[Jane Eyre]]'', laŭ la angla de [[Charlotte Brontë]]; pri la traduko ''Enciklopedio de Esperanto'' opinias: "sufiĉe bone transvivis malzorgan tradukadon por resti ankoraŭ tre interesa rakonto, danke al ĝia esenca valoro." * Ankaŭ aperis en 1926 ''[[La Malgranda Johano]]'', ege populara verko de la nederlanda literaturo de [[Frederik van Eeden]]. ;Didatikaj verkoj Liaj naŭ [[krestomatio|leglernolibroj]], plejparte por nederlandaj geetuloj, kaj lia porjunula reverko de [[Robinsono Kruso]], estas konscience faritaj. - Laŭ ''Enciklopedio de Esperanto'' Bulthuis ankaŭ laboris pri traduko de [[Kiĥoto|Don Kiĥoto]] el la hispana, kiu tamen ne aperis. Laŭ la sama fonto li verkis ankoraŭ romanon por junuloj. [[Dosiero:1927 Bulthuis.jpg|eta|220ra|Subskribo de Bulthuis el 1927.]] * ''Rapide kaj Bone. Metoda Lego- libreto por infanoj '' du volumoj. Eld. W. J. Thieme & Cie, Zutphen, 1933(?) === Recenzoj kaj kritikoj === [[Dosiero:1931 Esperanto-Woordenschat.jpeg|eta|220ra|Didaktika libro de Bulthuis el 1931.]] La plej longtrakta komentariisto de la verkoj de Bulthuis estas [[Nikolao Nekrasov]], kiu verkis ampleksajn kritikojn pri liaj originalaj romanoj laŭ [[Marksismo|marksisma]] vidpunkto por la antaŭskisma revuo ''[[La Nova Epoko]]'' (okt. 1929 ĝis febr. 1930) kaj por la postskisma ''[[La Nova Etapo]]'' (1932). [[Frank Reginald Banham|Reginald Banham]] en EdE juĝas: "La stilo-lingvaĵo de B. estas simpla, klasika, senornama. Oni malfacile trovus en ĝi provojn al "[[Impresionismo|impresionisma]]" eksperimento. Li estas pli ĝuste nomata teksisto de rakontoj ol konscia "evoluiganto" de nia lingvo". Pri ''Karaktero'' {{citaĵo|Ĵus aperis la 4» plibonigita kaj reviziita preso de «Karaktero" laŭ M. J. van Stipriaan Luiscius, advokato en Hago. En tiu moralfilozofia verketo, la aŭtoro pritraktas en 27 ĉapitroj la proprecojn de bona karaktero. Tre interesa por ĉiuj, kiuj sin okupas pri la demando de karakterformado. |Esperanto n182 okt 1915}} {{citaĵo|"Estas malĝoja vero, ke el mil homoj nur cent scias, kio estas [[karaktero]], nur dek havas karakteron kaj nur unu havas bonan karakteron. Tamen karaktero estas pli necesa ol pano, kaj la homoj kun bona karaktero formas la fundamenton de l' socio." Tiujn vortojn, kun kiuj komencas la broŝuro, ni ne citas por ke iu ruzulo elkalkulu ia nombron da bonaj karakteroj en UEA (ia rezultato ja estus plorinda), sed por montri kiel energie la aŭtoro ekkaptas sian temon. Post tiu frapveko de ia kara leganto S-ro Stipriaan montras, kio estas karaktero, kiel oni ĝin formas, kaj el kio ĝi konsistas. Ne malpli ol tridek ecoj, de bonvoleco ai persistemo, estas pritraktataj, en mallongaj ĉapitroj tiei lerte verkitaj, ke, sekvante de unu al alia, oni ĉiam pii adm iras la kapablon de la aŭtoro klarigi en malmultaj vortoj la esencon de liaj ideoj, La verketo estas malproksima de la kutimaj "popularaj" skribajoj; kontraŭe la trafaj, facile kom preneblaj frazoj Sajnas esti la feliĉa rezultato de profunda [[meditado]]. Ascepte kelkaj okazaj malbelaĵoj la lingvo estas tre bona. Al grupoj kaj privatuloj, kiuj Satas legacon seriozan, utilan al ili (kaj en tiu okazo ankaŭ al iliaj amikoj) ni tre rekom endas la malmultekostan broŝuron.|Esperanto n205-206 sep.-ok. 1917}} {{citaĵo|Kio estas karaktero, kiel oni ĝin formas, el kio ĝi konsistas, jen la morala instruo de tiu libreto. Ĝi estas longa, laika prediko; ĝi estas arego da bonaj konsiloj. Faru tion ĉi, ne faru tion; estu tiel ĉi, ne estu tiel. Ĉu la moraliga efiko atingebla per tiom da ordonoj, da rekomendoj estas granda? Tio kredeble varias laŭ la spiritstato de la instruato. La intenco de la aŭtoro estas bonega; tamen preskaŭ tedota fariĝas lia longa unutona admonado al ĉiuj eblaj virtoj. Pri la traduko mem, ĝi estas perfekta; ne nur la verko enhavas multajn proverbojn, sed ĝiaj mallongaj trafaj frazoj entute enhavas proverbecan kvaliton; klaraj, precizaj, malgraŭ la abstrakta temo traktata; la stilo ne timas ripetojn, eĉ ricevas el ili firmecon, impresemon. Konvinkiĝu per kelkaj citaĵetoj facile multobligeblaj. „Karaktero pli valoras ol mono. Iom da mono estas necesa kaj ofte malfacile akirebla, sed multe da mono estas danĝera. Multe da mono povas esti malbeno aŭ beno, laŭ tio, kia estas la karaktero. Per mono oni povas multon aĉeti, sed ne la plej multekostajn aferojn. Sen mono oni povas esti riĉa. Per karaktero oni povas fari pli da bono ol per mono.“ „Sed kie estas la volo, tie estas la vojo; kaj malfacilaĵoj ekzistas por esti venkataj; ju pli granda la batalo, des pli bela la venko.“ Do, laŭ lingvo kiom laŭ ideoj "Karaktero" meritas diskonigon kaj legon. Se "nia karaktero estas kruda diamanto, el kiu, per zorga facetigado, brilanta juvelo povas esti farata", ni ciuj profitu tiun akrigilon kaj per ĝi poluru almenaŭ unu el niaj ĝis nun malbrilaj flankoj. La vortelekto estas tiel fundamenta, kiel la gramatiko. Krom uzo de prefikso „mis-“ rimarkitaj estis nur: „superiora“ (ŝajnas, ke „supera“ sufiĉas) kaj „vakanco“; por tiu lasta (libera tempo daŭra) la vorto „ferio“ estis ofte uzata; unu el ambaŭ fariĝu oficiala. — [[Georges Stroele|G.S.]] ''N.B.'' Ĵus aperis nova preso de „Karaktero“ laŭ peto de la aŭtoro, al ĉiu ne-Nederlanda kongresano ekzemplero estas sendita, ĉar la ekzempleroj tro malfruis por esti disdonataj dum la [[12-a UK|kongreso]]. Oni rajtas traduki en kiu ajn lingvo; sed antaŭe oni interkonsiliĝu kun la aŭtoro, Mr. J. M. van Stipriaan Luiscius, Piet Heinstraat 21, Hago, pri eventualaj ŝanĝoj alportotaj. La aŭtoro konstatis, ke el Esperanto „Karaktero“ estas jam tradukita en kelkaj lingvoj, sed nur la finnan tradukon li posedas, dum la tradukintoj forgesis sendi al li la aliajn tradukojn. Ili ankoraŭ alsendu al li la naciajn tradukojn en 2 ekzempleroj, kio ja estas morala devo kaj minimumo de ĝentileco al la aŭtoro. [[Jacob Leendert Bruijn|J. L. Bruijin]]}} ---- Pri ''Rapide kaj Bone'' {{Citaĵo|Tre bona legolibro, riĉe ilustrita, simpla, interesa, kaj (maloftaĵo) vere konvena por infana menso. Egalranga kun Esperanto por [[infano]]j. Pro kurza falo la prezo estas iom alta por ni anglaj nunmomente, kaj la nederlandaj notoj estus por uzo ĉe ni senutilaj, sed ĝi estas ĉiel rekomendinda. Ekster tri preseraroj ni kritikas nur ''flosas'' (anst. ''flotas''), kaj (p. 26) ''malferma'' anst. ''fermita. |[[La Brita Esperantisto]] - Numero 341, Septembro (1933)}} ---- Pri ''Het Esperanto in het Dagelyksch Verkeer'' {{Citaĵo|Tre bona [[lernolibro]] por holandanoj, en kiu la lingvo estas instruata per legaĵo kaj precipe per simplaj frazoj uzataj en la ĉiutaga vivo, kiel anoncas la titolo de la verko. Ĝi konsistas el tri partoj: 1-e, klarigo de la gramatiko per multnombraj facilaj ekzemploj; 2-e, interesa rakonteto de [[Hans Christian Andersen|H. C. Andersen]], kun holanda traduko de vortoj ne viditaj en parto unua; 3-e, kolekto de la pli ofte uzataj esprimoj, kaj konversacio pri temoj ĉiutagaj (tempo, vetero, familio, manĝoj, vojaĝoj, metioj, k.t.p.)|P.B. [[La Brita Esperantisto]] - Numero 153, Septembro (1917)}} ---- Pri ''Karaktero'' {{Citaĵo|Ni bedaŭras, ke ne estas eble al ni gratuli la tradukinton pri ĉi tiu broŝuro. Pri la materialo — vidu la verkojn de [[Samuel Smiles]] (la moralisto) en la anglaj originaloj; pri la stilo — la sekvanta specimeno ĝin montros: “Karaktero estas pli alta ol prudento. Parteto de karaktero estas pli ol monto de prudento. Koro valoras pli ol kapo. Kondukado staras pli alte of la scio kiel kondukadi.” Eraroj ne mankas en la traduko, kaj multe da dubaj novaj radikoj troviĝas. |P.J.C. [[La Brita Esperantisto]] - Numero 086, Februaro (1912)}} == Biografioj pri Bulthuis == * 1983: [[Ed Borsboom|Borsboom]], Ed. H.J. Bulthuis en retrospektivo. ''[[Literatura Foiro]]'', 1983 (77), p.&nbsp;5-9 * 1966: [[Haupenthal]], Reinhard. H.J. Bulthuis (1865-1945). ''[[Germana Esperanto-Revuo]]'', 19a jaro 1/1966, p.&nbsp;9 == Fotoj de Bulthuis == * Foto kun la edzino en Ĉikago en ''[[La Praktiko]]'' 1936/8 (56), p.&nbsp;7. == Tradukoj == {{Projektoj|wikisource=Aŭtoro:Hendrik Bulthuis}} * [http://eo.wikisource.org/wiki/Taglibro_de_Vila%C4%9D-pedelo Taglibro de Vilaĝ-pedelo], de [[Steen Steensen Blicher]]. == Recenzoj == * Valentin Melnikov, "H.J. Bulthuis. Malriĉa en spirito." 95 paĝoj. Fonto, Chapecó, 2015 (2-a eld.) [[Esperanto (gazeto)|Esperanto]], 1355(3) Marto 2021 p. 58. == Vidu ankaŭ == * ''[[Esperanto 60-Jara. Skizo pri la Evoluo de la Lingvo Literatura]]'', paĝo 27 == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://search.obvsg.at/primo-explore/search?query=any,contains,Hindrik%20Jan%20bulthuis&tab=default_tab&search_scope=OBV_Gesamt&vid=OBV&offset=0 Libroj]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=July 2022 }} de kaj pri Hendrik Bulthuis en la [https://search.onb.ac.at/primo-explore/search?query=any,contains,Hindrik%20Jan%20bulthuis&tab=default_tab&search_scope=ONB_gesamtbestand&vid=ONB&offset=0 Kolekto por Planlingvoj kaj Esperantomuzeo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160802133044/http://www.onb.ac.at/eo/esperantomuzeo/index.htm |date=2016-08-02 }} * [http://www.esperantoland.org/ebea/ Artikoloj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080509062042/http://www.esperantoland.org/ebea/ |date=2008-05-09 }} de kaj pri Hendrik Bulthuis en [[Elektronika Bibliografio de Esperantaj Artikoloj]] (EBEA) * [http://www.gutenberg.org/etext/22901 Taglibro de Vilaĝ-pedelo] [[E-libro]] el [[Project Gutenberg]] * [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl.htm ''Enciklopedio de Esperanto''/B] en sia originala formo en la Interreto * [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/enciklopedio-de-esperanto-1933.pdf ''Enciklopedio de Esperanto''] en elŝutebla versio (PDF). {{Bibliotekoj}} {{Unua}} {{Vivtempo|Bulthuis, Hendrik}} [[Kategorio:Nederlandaj esperantistoj]] [[Kategorio:Esperanto-verkistoj]] [[Kategorio:Akademio de Esperanto]] l65gajn7z77exvrmjezll1y366l7gr4 9493999 9493998 2026-10-15T15:59:09Z Roberto 609 /* Tradukoj */ 9493999 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |subskribo=Hendrik Jan Bulthuis signature.svg}} '''Hendrik Jan BULTHUIS''' [bilthejs] (naskiĝis la {{daton|15|septembro|1865}}<ref>[http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=e3f&datum=19100225&seite=11&zoom=33 Oficiala Gazeto Esperantista, 25.02.1910]</ref> en [[Warffum]], mortis la {{Daton|27|4|1945}} en [[Menterwolde]]) estis [[Nederlando|nederlanda]] [[nederlandaj esperantistoj|esperantisto]], doganoficisto de 1889 ĝis 1924, originala romanisto, tradukanto kaj verkisto. == Esperanta agado == En sia juneco Bulthuis estis [[Volapuko|volapukisto]], en 1899 li ricevis diplomon en Volapuko kiel ĉefinstruisto. En 1901 [[Uitterdijk|Dreves Uitterdijk]] sendis al li lernolibron de Esperanto kaj post tiu tempo li estis esperantisto. Bulthuis multe korespondis kun alilandaj esperantistoj, multe propagandis Esperanton, precipe en [[Hago]], gvidis kursojn, funkciis kiel sekretario de ekzamena komitato ekde ĝia starigo ĝis la 1930-aj jaroj. De 1910 li estis membro de la [[Lingva Komitato]]. == Verkoj == Post la emeritiĝo en 1924 li laboris nur por Esperanto – kiel originala romanisto, tradukanto kaj verkisto de pedagogiaj libretoj, Bulthuis estas unu el la plej persistaj laborantoj en la Esperanta kampo. Ekde 1907, kiam aperis lia ''Du Biletoj'', tradukita el la franca de Florian, li eldonigis 35 librojn kaj broŝurojn - ''Neniam estas pli bone ol malfrue'', komedio tradukita el la angla, ŝajne lia unua presita verkaĵo, aperis en la literatura aldono de ''[[Lingvo Internacia (gazeto)|Lingvo Internacia]]'' en 1905. Li famiĝis precipe pro trio de longaj originaloj. Kiel poeto Bulthuis eldonis nur ''La du Ŝipoj'', 1909, pro kiu li ricevis premion el [[Barcelono]]. Por la teatro li verkis en 1908 la laŭritan ''Onklo el Ameriko'', 1922, dramon ''[[Malriĉa en Spirito]]'' kaj tradukis laŭ germana teksto en 1910 ''[[Salomeo (opero)|Salomeo]]'', dramon de la anglo [[Oscar Wilde]]. El liaj ceteraj verkaĵoj menciindaj estas: tradukoj ''[[Taglibro de Vilaĝ-pedelo]]'', 1922, kaj ''Josefa'', 1922, ambaŭ el la dana de [[Steen Steensen Blicher|Blicher]]; kaj en 1928 ''[[Karaktero (Bulthuis)|Karaktero]]'', el la nederlanda de J.M. van Stipriaan Luïscius (tiu verko aperis ankaŭ en la finna, ĉeĥa, itala, kataluna lingvoj, tradukitaj ĉiuj el la Esperanta teksto). ===Originaloj=== * 1917 - [[Het Esperanto in het Dagelyksch Verkeer]]. Eld. [[Centrale Esperanto Boekhandel]], [[s'Gravenhage]]. * 1923 - ''[[Idoj de Orfeo]]'', malgraŭ iuj nekredeblaĵoj, markis sian aŭtoron klara stilisto kaj homo de elstara rakontista talento. Ankoraŭ ĝi restas eble la plej populara el liaj ĉefverkoj kaj troviĝas en la "[[Baza legolisto]]" de [[William Auld]]; * 1926 - ''[[Jozef kaj la Edzino de Potifar]]'', novelo pri la naiva knabo Jozefo; * 1928 - ''[[La Vila Mano]]'', intimkona bildo el kamparana nederlanda vivo, en kiu ankoraŭ montriĝas lia emo al neverŝajneco; ** traduko en [[Nederlanda lingvo|la nederlandan]], kun la titolo ''De Taveerne van Piet Rabbel'' aperis en 1977 ĉe [[J. N. Voorhoeve]] en Hago. Tradukis [[D. A. Laansma]] kunlabore kun [[Rico Bulthuis]]. * 1938 - ''[[Inferio (Bulthuis)|Inferio]]'', naivuloj el nekonata insulo vizitas civilizitan mondon kaj miras pri ĝia krimeco. ** kun bildoj desegnita de [[Rico Bulthuis]]. ===Tradukoj=== Sekvavice gravaj estas liaj tradukoj, kiujn ''[[Enciklopedio de Esperanto]]'' opinias "grandiozaj": *[[Karaktero (libro)|Karaktero]], el la nederlanda de J.M. van Stipriaan Luïscius. * 1910 - ''[[Salomeo (opero)|Salome: Dramo En Unu Akto]]'' (ankaŭ Salomeo) el la germana de [[Oscar Wilde]]; * 1922 - ''[[Taglibro de Vilaĝ-pedelo]]'', el la dana de [[Steen Steensen Blicher|SS Blicher]]; * 1929 - ''[[La Leono de Flandrujo (libro)|La Leono de Flandrujo]]'' el la nederlanda de [[Hendrik Conscience]]; * 1930 - la peztema sed bone tradukita ''[[Imperiestro kaj Galileano]]'', el la norvega de [[Henrik Ibsen|Ibsen]]. Ambaŭ verkoj estis kronitaj de la [[Akademio de Esperanto]]. * 1930 - ''[[Jane Eyre]]'', laŭ la angla de [[Charlotte Brontë]]; pri la traduko ''Enciklopedio de Esperanto'' opinias: "sufiĉe bone transvivis malzorgan tradukadon por resti ankoraŭ tre interesa rakonto, danke al ĝia esenca valoro." * Ankaŭ aperis en 1926 ''[[La Malgranda Johano]]'', ege populara verko de la nederlanda literaturo de [[Frederik van Eeden]]. ;Didatikaj verkoj Liaj naŭ [[krestomatio|leglernolibroj]], plejparte por nederlandaj geetuloj, kaj lia porjunula reverko de [[Robinsono Kruso]], estas konscience faritaj. - Laŭ ''Enciklopedio de Esperanto'' Bulthuis ankaŭ laboris pri traduko de [[Kiĥoto|Don Kiĥoto]] el la hispana, kiu tamen ne aperis. Laŭ la sama fonto li verkis ankoraŭ romanon por junuloj. [[Dosiero:1927 Bulthuis.jpg|eta|220ra|Subskribo de Bulthuis el 1927.]] * ''Rapide kaj Bone. Metoda Lego- libreto por infanoj '' du volumoj. Eld. W. J. Thieme & Cie, Zutphen, 1933(?) === Recenzoj kaj kritikoj === [[Dosiero:1931 Esperanto-Woordenschat.jpeg|eta|220ra|Didaktika libro de Bulthuis el 1931.]] La plej longtrakta komentariisto de la verkoj de Bulthuis estas [[Nikolao Nekrasov]], kiu verkis ampleksajn kritikojn pri liaj originalaj romanoj laŭ [[Marksismo|marksisma]] vidpunkto por la antaŭskisma revuo ''[[La Nova Epoko]]'' (okt. 1929 ĝis febr. 1930) kaj por la postskisma ''[[La Nova Etapo]]'' (1932). [[Frank Reginald Banham|Reginald Banham]] en EdE juĝas: "La stilo-lingvaĵo de B. estas simpla, klasika, senornama. Oni malfacile trovus en ĝi provojn al "[[Impresionismo|impresionisma]]" eksperimento. Li estas pli ĝuste nomata teksisto de rakontoj ol konscia "evoluiganto" de nia lingvo". Pri ''Karaktero'' {{citaĵo|Ĵus aperis la 4» plibonigita kaj reviziita preso de «Karaktero" laŭ M. J. van Stipriaan Luiscius, advokato en Hago. En tiu moralfilozofia verketo, la aŭtoro pritraktas en 27 ĉapitroj la proprecojn de bona karaktero. Tre interesa por ĉiuj, kiuj sin okupas pri la demando de karakterformado. |Esperanto n182 okt 1915}} {{citaĵo|"Estas malĝoja vero, ke el mil homoj nur cent scias, kio estas [[karaktero]], nur dek havas karakteron kaj nur unu havas bonan karakteron. Tamen karaktero estas pli necesa ol pano, kaj la homoj kun bona karaktero formas la fundamenton de l' socio." Tiujn vortojn, kun kiuj komencas la broŝuro, ni ne citas por ke iu ruzulo elkalkulu ia nombron da bonaj karakteroj en UEA (ia rezultato ja estus plorinda), sed por montri kiel energie la aŭtoro ekkaptas sian temon. Post tiu frapveko de ia kara leganto S-ro Stipriaan montras, kio estas karaktero, kiel oni ĝin formas, kaj el kio ĝi konsistas. Ne malpli ol tridek ecoj, de bonvoleco ai persistemo, estas pritraktataj, en mallongaj ĉapitroj tiei lerte verkitaj, ke, sekvante de unu al alia, oni ĉiam pii adm iras la kapablon de la aŭtoro klarigi en malmultaj vortoj la esencon de liaj ideoj, La verketo estas malproksima de la kutimaj "popularaj" skribajoj; kontraŭe la trafaj, facile kom preneblaj frazoj Sajnas esti la feliĉa rezultato de profunda [[meditado]]. Ascepte kelkaj okazaj malbelaĵoj la lingvo estas tre bona. Al grupoj kaj privatuloj, kiuj Satas legacon seriozan, utilan al ili (kaj en tiu okazo ankaŭ al iliaj amikoj) ni tre rekom endas la malmultekostan broŝuron.|Esperanto n205-206 sep.-ok. 1917}} {{citaĵo|Kio estas karaktero, kiel oni ĝin formas, el kio ĝi konsistas, jen la morala instruo de tiu libreto. Ĝi estas longa, laika prediko; ĝi estas arego da bonaj konsiloj. Faru tion ĉi, ne faru tion; estu tiel ĉi, ne estu tiel. Ĉu la moraliga efiko atingebla per tiom da ordonoj, da rekomendoj estas granda? Tio kredeble varias laŭ la spiritstato de la instruato. La intenco de la aŭtoro estas bonega; tamen preskaŭ tedota fariĝas lia longa unutona admonado al ĉiuj eblaj virtoj. Pri la traduko mem, ĝi estas perfekta; ne nur la verko enhavas multajn proverbojn, sed ĝiaj mallongaj trafaj frazoj entute enhavas proverbecan kvaliton; klaraj, precizaj, malgraŭ la abstrakta temo traktata; la stilo ne timas ripetojn, eĉ ricevas el ili firmecon, impresemon. Konvinkiĝu per kelkaj citaĵetoj facile multobligeblaj. „Karaktero pli valoras ol mono. Iom da mono estas necesa kaj ofte malfacile akirebla, sed multe da mono estas danĝera. Multe da mono povas esti malbeno aŭ beno, laŭ tio, kia estas la karaktero. Per mono oni povas multon aĉeti, sed ne la plej multekostajn aferojn. Sen mono oni povas esti riĉa. Per karaktero oni povas fari pli da bono ol per mono.“ „Sed kie estas la volo, tie estas la vojo; kaj malfacilaĵoj ekzistas por esti venkataj; ju pli granda la batalo, des pli bela la venko.“ Do, laŭ lingvo kiom laŭ ideoj "Karaktero" meritas diskonigon kaj legon. Se "nia karaktero estas kruda diamanto, el kiu, per zorga facetigado, brilanta juvelo povas esti farata", ni ciuj profitu tiun akrigilon kaj per ĝi poluru almenaŭ unu el niaj ĝis nun malbrilaj flankoj. La vortelekto estas tiel fundamenta, kiel la gramatiko. Krom uzo de prefikso „mis-“ rimarkitaj estis nur: „superiora“ (ŝajnas, ke „supera“ sufiĉas) kaj „vakanco“; por tiu lasta (libera tempo daŭra) la vorto „ferio“ estis ofte uzata; unu el ambaŭ fariĝu oficiala. — [[Georges Stroele|G.S.]] ''N.B.'' Ĵus aperis nova preso de „Karaktero“ laŭ peto de la aŭtoro, al ĉiu ne-Nederlanda kongresano ekzemplero estas sendita, ĉar la ekzempleroj tro malfruis por esti disdonataj dum la [[12-a UK|kongreso]]. Oni rajtas traduki en kiu ajn lingvo; sed antaŭe oni interkonsiliĝu kun la aŭtoro, Mr. J. M. van Stipriaan Luiscius, Piet Heinstraat 21, Hago, pri eventualaj ŝanĝoj alportotaj. La aŭtoro konstatis, ke el Esperanto „Karaktero“ estas jam tradukita en kelkaj lingvoj, sed nur la finnan tradukon li posedas, dum la tradukintoj forgesis sendi al li la aliajn tradukojn. Ili ankoraŭ alsendu al li la naciajn tradukojn en 2 ekzempleroj, kio ja estas morala devo kaj minimumo de ĝentileco al la aŭtoro. [[Jacob Leendert Bruijn|J. L. Bruijin]]}} ---- Pri ''Rapide kaj Bone'' {{Citaĵo|Tre bona legolibro, riĉe ilustrita, simpla, interesa, kaj (maloftaĵo) vere konvena por infana menso. Egalranga kun Esperanto por [[infano]]j. Pro kurza falo la prezo estas iom alta por ni anglaj nunmomente, kaj la nederlandaj notoj estus por uzo ĉe ni senutilaj, sed ĝi estas ĉiel rekomendinda. Ekster tri preseraroj ni kritikas nur ''flosas'' (anst. ''flotas''), kaj (p. 26) ''malferma'' anst. ''fermita. |[[La Brita Esperantisto]] - Numero 341, Septembro (1933)}} ---- Pri ''Het Esperanto in het Dagelyksch Verkeer'' {{Citaĵo|Tre bona [[lernolibro]] por holandanoj, en kiu la lingvo estas instruata per legaĵo kaj precipe per simplaj frazoj uzataj en la ĉiutaga vivo, kiel anoncas la titolo de la verko. Ĝi konsistas el tri partoj: 1-e, klarigo de la gramatiko per multnombraj facilaj ekzemploj; 2-e, interesa rakonteto de [[Hans Christian Andersen|H. C. Andersen]], kun holanda traduko de vortoj ne viditaj en parto unua; 3-e, kolekto de la pli ofte uzataj esprimoj, kaj konversacio pri temoj ĉiutagaj (tempo, vetero, familio, manĝoj, vojaĝoj, metioj, k.t.p.)|P.B. [[La Brita Esperantisto]] - Numero 153, Septembro (1917)}} ---- Pri ''Karaktero'' {{Citaĵo|Ni bedaŭras, ke ne estas eble al ni gratuli la tradukinton pri ĉi tiu broŝuro. Pri la materialo — vidu la verkojn de [[Samuel Smiles]] (la moralisto) en la anglaj originaloj; pri la stilo — la sekvanta specimeno ĝin montros: “Karaktero estas pli alta ol prudento. Parteto de karaktero estas pli ol monto de prudento. Koro valoras pli ol kapo. Kondukado staras pli alte of la scio kiel kondukadi.” Eraroj ne mankas en la traduko, kaj multe da dubaj novaj radikoj troviĝas. |P.J.C. [[La Brita Esperantisto]] - Numero 086, Februaro (1912)}} == Biografioj pri Bulthuis == * 1983: [[Ed Borsboom|Borsboom]], Ed. H.J. Bulthuis en retrospektivo. ''[[Literatura Foiro]]'', 1983 (77), p.&nbsp;5-9 * 1966: [[Haupenthal]], Reinhard. H.J. Bulthuis (1865-1945). ''[[Germana Esperanto-Revuo]]'', 19a jaro 1/1966, p.&nbsp;9 == Fotoj de Bulthuis == * Foto kun la edzino en Ĉikago en ''[[La Praktiko]]'' 1936/8 (56), p.&nbsp;7. == Tradukoj == {{Projektoj|wikisource=Aŭtoro:Hendrik Bulthuis}} * [http://eo.wikisource.org/wiki/Taglibro_de_Vila%C4%9D-pedelo Taglibro de Vilaĝ-pedelo], de [[Steen Steensen Blicher]]. == Recenzoj == * Valentin Melnikov, "H.J. Bulthuis. Malriĉa en spirito." 95 paĝoj. Fonto, Chapecó, 2015 (2-a eld.) [[Esperanto (gazeto)|Esperanto]], 1355(3) Marto 2021 p. 58. == Vidu ankaŭ == * ''[[Esperanto 60-Jara. Skizo pri la Evoluo de la Lingvo Literatura]]'', paĝo 27 == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://search.obvsg.at/primo-explore/search?query=any,contains,Hindrik%20Jan%20bulthuis&tab=default_tab&search_scope=OBV_Gesamt&vid=OBV&offset=0 Libroj]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=July 2022 }} de kaj pri Hendrik Bulthuis en la [https://search.onb.ac.at/primo-explore/search?query=any,contains,Hindrik%20Jan%20bulthuis&tab=default_tab&search_scope=ONB_gesamtbestand&vid=ONB&offset=0 Kolekto por Planlingvoj kaj Esperantomuzeo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160802133044/http://www.onb.ac.at/eo/esperantomuzeo/index.htm |date=2016-08-02 }} * [http://www.esperantoland.org/ebea/ Artikoloj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080509062042/http://www.esperantoland.org/ebea/ |date=2008-05-09 }} de kaj pri Hendrik Bulthuis en [[Elektronika Bibliografio de Esperantaj Artikoloj]] (EBEA) * [http://www.gutenberg.org/etext/22901 Taglibro de Vilaĝ-pedelo] [[E-libro]] el [[Project Gutenberg]] * [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl.htm ''Enciklopedio de Esperanto''/B] en sia originala formo en la Interreto * [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/enciklopedio-de-esperanto-1933.pdf ''Enciklopedio de Esperanto''] en elŝutebla versio (PDF). {{Bibliotekoj}} {{Unua}} {{Vivtempo|Bulthuis, Hendrik}} [[Kategorio:Nederlandaj esperantistoj]] [[Kategorio:Esperanto-verkistoj]] [[Kategorio:Akademio de Esperanto]] fpafwklogvd8ibwbp7z4d98l40h1pad 9494006 9493999 2026-10-15T16:09:38Z Roberto 609 /* Recenzoj kaj kritikoj */ 9494006 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |subskribo=Hendrik Jan Bulthuis signature.svg}} '''Hendrik Jan BULTHUIS''' [bilthejs] (naskiĝis la {{daton|15|septembro|1865}}<ref>[http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=e3f&datum=19100225&seite=11&zoom=33 Oficiala Gazeto Esperantista, 25.02.1910]</ref> en [[Warffum]], mortis la {{Daton|27|4|1945}} en [[Menterwolde]]) estis [[Nederlando|nederlanda]] [[nederlandaj esperantistoj|esperantisto]], doganoficisto de 1889 ĝis 1924, originala romanisto, tradukanto kaj verkisto. == Esperanta agado == En sia juneco Bulthuis estis [[Volapuko|volapukisto]], en 1899 li ricevis diplomon en Volapuko kiel ĉefinstruisto. En 1901 [[Uitterdijk|Dreves Uitterdijk]] sendis al li lernolibron de Esperanto kaj post tiu tempo li estis esperantisto. Bulthuis multe korespondis kun alilandaj esperantistoj, multe propagandis Esperanton, precipe en [[Hago]], gvidis kursojn, funkciis kiel sekretario de ekzamena komitato ekde ĝia starigo ĝis la 1930-aj jaroj. De 1910 li estis membro de la [[Lingva Komitato]]. == Verkoj == Post la emeritiĝo en 1924 li laboris nur por Esperanto – kiel originala romanisto, tradukanto kaj verkisto de pedagogiaj libretoj, Bulthuis estas unu el la plej persistaj laborantoj en la Esperanta kampo. Ekde 1907, kiam aperis lia ''Du Biletoj'', tradukita el la franca de Florian, li eldonigis 35 librojn kaj broŝurojn - ''Neniam estas pli bone ol malfrue'', komedio tradukita el la angla, ŝajne lia unua presita verkaĵo, aperis en la literatura aldono de ''[[Lingvo Internacia (gazeto)|Lingvo Internacia]]'' en 1905. Li famiĝis precipe pro trio de longaj originaloj. Kiel poeto Bulthuis eldonis nur ''La du Ŝipoj'', 1909, pro kiu li ricevis premion el [[Barcelono]]. Por la teatro li verkis en 1908 la laŭritan ''Onklo el Ameriko'', 1922, dramon ''[[Malriĉa en Spirito]]'' kaj tradukis laŭ germana teksto en 1910 ''[[Salomeo (opero)|Salomeo]]'', dramon de la anglo [[Oscar Wilde]]. El liaj ceteraj verkaĵoj menciindaj estas: tradukoj ''[[Taglibro de Vilaĝ-pedelo]]'', 1922, kaj ''Josefa'', 1922, ambaŭ el la dana de [[Steen Steensen Blicher|Blicher]]; kaj en 1928 ''[[Karaktero (Bulthuis)|Karaktero]]'', el la nederlanda de J.M. van Stipriaan Luïscius (tiu verko aperis ankaŭ en la finna, ĉeĥa, itala, kataluna lingvoj, tradukitaj ĉiuj el la Esperanta teksto). ===Originaloj=== * 1917 - [[Het Esperanto in het Dagelyksch Verkeer]]. Eld. [[Centrale Esperanto Boekhandel]], [[s'Gravenhage]]. * 1923 - ''[[Idoj de Orfeo]]'', malgraŭ iuj nekredeblaĵoj, markis sian aŭtoron klara stilisto kaj homo de elstara rakontista talento. Ankoraŭ ĝi restas eble la plej populara el liaj ĉefverkoj kaj troviĝas en la "[[Baza legolisto]]" de [[William Auld]]; * 1926 - ''[[Jozef kaj la Edzino de Potifar]]'', novelo pri la naiva knabo Jozefo; * 1928 - ''[[La Vila Mano]]'', intimkona bildo el kamparana nederlanda vivo, en kiu ankoraŭ montriĝas lia emo al neverŝajneco; ** traduko en [[Nederlanda lingvo|la nederlandan]], kun la titolo ''De Taveerne van Piet Rabbel'' aperis en 1977 ĉe [[J. N. Voorhoeve]] en Hago. Tradukis [[D. A. Laansma]] kunlabore kun [[Rico Bulthuis]]. * 1938 - ''[[Inferio (Bulthuis)|Inferio]]'', naivuloj el nekonata insulo vizitas civilizitan mondon kaj miras pri ĝia krimeco. ** kun bildoj desegnita de [[Rico Bulthuis]]. ===Tradukoj=== Sekvavice gravaj estas liaj tradukoj, kiujn ''[[Enciklopedio de Esperanto]]'' opinias "grandiozaj": *[[Karaktero (libro)|Karaktero]], el la nederlanda de J.M. van Stipriaan Luïscius. * 1910 - ''[[Salomeo (opero)|Salome: Dramo En Unu Akto]]'' (ankaŭ Salomeo) el la germana de [[Oscar Wilde]]; * 1922 - ''[[Taglibro de Vilaĝ-pedelo]]'', el la dana de [[Steen Steensen Blicher|SS Blicher]]; * 1929 - ''[[La Leono de Flandrujo (libro)|La Leono de Flandrujo]]'' el la nederlanda de [[Hendrik Conscience]]; * 1930 - la peztema sed bone tradukita ''[[Imperiestro kaj Galileano]]'', el la norvega de [[Henrik Ibsen|Ibsen]]. Ambaŭ verkoj estis kronitaj de la [[Akademio de Esperanto]]. * 1930 - ''[[Jane Eyre]]'', laŭ la angla de [[Charlotte Brontë]]; pri la traduko ''Enciklopedio de Esperanto'' opinias: "sufiĉe bone transvivis malzorgan tradukadon por resti ankoraŭ tre interesa rakonto, danke al ĝia esenca valoro." * Ankaŭ aperis en 1926 ''[[La Malgranda Johano]]'', ege populara verko de la nederlanda literaturo de [[Frederik van Eeden]]. ;Didatikaj verkoj Liaj naŭ [[krestomatio|leglernolibroj]], plejparte por nederlandaj geetuloj, kaj lia porjunula reverko de [[Robinsono Kruso]], estas konscience faritaj. - Laŭ ''Enciklopedio de Esperanto'' Bulthuis ankaŭ laboris pri traduko de [[Kiĥoto|Don Kiĥoto]] el la hispana, kiu tamen ne aperis. Laŭ la sama fonto li verkis ankoraŭ romanon por junuloj. [[Dosiero:1927 Bulthuis.jpg|eta|220ra|Subskribo de Bulthuis el 1927.]] * ''Rapide kaj Bone. Metoda Lego- libreto por infanoj '' du volumoj. Eld. W. J. Thieme & Cie, Zutphen, 1933(?) === Recenzoj kaj kritikoj === [[Dosiero:1931 Esperanto-Woordenschat.jpeg|eta|220ra|Didaktika libro de Bulthuis el 1931.]] La plej longtrakta komentariisto de la verkoj de Bulthuis estas [[Nikolao Nekrasov]], kiu verkis ampleksajn kritikojn pri liaj originalaj romanoj laŭ [[Marksismo|marksisma]] vidpunkto por la antaŭskisma revuo ''[[La Nova Epoko]]'' (okt. 1929 ĝis febr. 1930) kaj por la postskisma ''[[La Nova Etapo]]'' (1932). [[Frank Reginald Banham|Reginald Banham]] en EdE juĝas: "La stilo-lingvaĵo de B. estas simpla, klasika, senornama. Oni malfacile trovus en ĝi provojn al "[[Impresionismo|impresionisma]]" eksperimento. Li estas pli ĝuste nomata teksisto de rakontoj ol konscia "evoluiganto" de nia lingvo". ---- Pri ''Rapide kaj Bone'' {{Citaĵo|Tre bona legolibro, riĉe ilustrita, simpla, interesa, kaj (maloftaĵo) vere konvena por infana menso. Egalranga kun Esperanto por [[infano]]j. Pro kurza falo la prezo estas iom alta por ni anglaj nunmomente, kaj la nederlandaj notoj estus por uzo ĉe ni senutilaj, sed ĝi estas ĉiel rekomendinda. Ekster tri preseraroj ni kritikas nur ''flosas'' (anst. ''flotas''), kaj (p. 26) ''malferma'' anst. ''fermita. |[[La Brita Esperantisto]] - Numero 341, Septembro (1933)}} ---- Pri ''Het Esperanto in het Dagelyksch Verkeer'' {{Citaĵo|Tre bona [[lernolibro]] por holandanoj, en kiu la lingvo estas instruata per legaĵo kaj precipe per simplaj frazoj uzataj en la ĉiutaga vivo, kiel anoncas la titolo de la verko. Ĝi konsistas el tri partoj: 1-e, klarigo de la gramatiko per multnombraj facilaj ekzemploj; 2-e, interesa rakonteto de [[Hans Christian Andersen|H. C. Andersen]], kun holanda traduko de vortoj ne viditaj en parto unua; 3-e, kolekto de la pli ofte uzataj esprimoj, kaj konversacio pri temoj ĉiutagaj (tempo, vetero, familio, manĝoj, vojaĝoj, metioj, k.t.p.)|P.B. [[La Brita Esperantisto]] - Numero 153, Septembro (1917)}} ---- Pri ''Karaktero'' {{Citaĵo|Ni bedaŭras, ke ne estas eble al ni gratuli la tradukinton pri ĉi tiu broŝuro. Pri la materialo — vidu la verkojn de [[Samuel Smiles]] (la moralisto) en la anglaj originaloj; pri la stilo — la sekvanta specimeno ĝin montros: “Karaktero estas pli alta ol prudento. Parteto de karaktero estas pli ol monto de prudento. Koro valoras pli ol kapo. Kondukado staras pli alte of la scio kiel kondukadi.” Eraroj ne mankas en la traduko, kaj multe da dubaj novaj radikoj troviĝas. |P.J.C. [[La Brita Esperantisto]] - Numero 086, Februaro (1912)}} == Biografioj pri Bulthuis == * 1983: [[Ed Borsboom|Borsboom]], Ed. H.J. Bulthuis en retrospektivo. ''[[Literatura Foiro]]'', 1983 (77), p.&nbsp;5-9 * 1966: [[Haupenthal]], Reinhard. H.J. Bulthuis (1865-1945). ''[[Germana Esperanto-Revuo]]'', 19a jaro 1/1966, p.&nbsp;9 == Fotoj de Bulthuis == * Foto kun la edzino en Ĉikago en ''[[La Praktiko]]'' 1936/8 (56), p.&nbsp;7. == Tradukoj == {{Projektoj|wikisource=Aŭtoro:Hendrik Bulthuis}} * [http://eo.wikisource.org/wiki/Taglibro_de_Vila%C4%9D-pedelo Taglibro de Vilaĝ-pedelo], de [[Steen Steensen Blicher]]. == Recenzoj == * Valentin Melnikov, "H.J. Bulthuis. Malriĉa en spirito." 95 paĝoj. Fonto, Chapecó, 2015 (2-a eld.) [[Esperanto (gazeto)|Esperanto]], 1355(3) Marto 2021 p. 58. == Vidu ankaŭ == * ''[[Esperanto 60-Jara. Skizo pri la Evoluo de la Lingvo Literatura]]'', paĝo 27 == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://search.obvsg.at/primo-explore/search?query=any,contains,Hindrik%20Jan%20bulthuis&tab=default_tab&search_scope=OBV_Gesamt&vid=OBV&offset=0 Libroj]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=July 2022 }} de kaj pri Hendrik Bulthuis en la [https://search.onb.ac.at/primo-explore/search?query=any,contains,Hindrik%20Jan%20bulthuis&tab=default_tab&search_scope=ONB_gesamtbestand&vid=ONB&offset=0 Kolekto por Planlingvoj kaj Esperantomuzeo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160802133044/http://www.onb.ac.at/eo/esperantomuzeo/index.htm |date=2016-08-02 }} * [http://www.esperantoland.org/ebea/ Artikoloj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080509062042/http://www.esperantoland.org/ebea/ |date=2008-05-09 }} de kaj pri Hendrik Bulthuis en [[Elektronika Bibliografio de Esperantaj Artikoloj]] (EBEA) * [http://www.gutenberg.org/etext/22901 Taglibro de Vilaĝ-pedelo] [[E-libro]] el [[Project Gutenberg]] * [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl.htm ''Enciklopedio de Esperanto''/B] en sia originala formo en la Interreto * [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/enciklopedio-de-esperanto-1933.pdf ''Enciklopedio de Esperanto''] en elŝutebla versio (PDF). {{Bibliotekoj}} {{Unua}} {{Vivtempo|Bulthuis, Hendrik}} [[Kategorio:Nederlandaj esperantistoj]] [[Kategorio:Esperanto-verkistoj]] [[Kategorio:Akademio de Esperanto]] 1728q21mc5tkf2yeq0iil7zkhsmb40t 0 7469 9494394 9493631 2026-10-16T11:36:30Z Roberto 609 9494394 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}} {{informkesto homo}} '''Ivan Ĥristov KRESTANOV''', ankaŭ konata kiel ''H. Krestanov'', (naskiĝis la {{daton|28|oktobro|1890}} en [[Pirdop]], mortis la {{daton|4|aprilo|1966}}<ref>[http://www.akademio-de-esperanto.org/aktoj/aktoj1/Aktoj_de_la_Akademio_1963-1967.pdf ''Aktoj de la Akademio 1963–1967,'' 2-a eldono], paĝo 20.</ref>) estis [[bulgara esperantisto]], lektoro de fremdlingvoj kaj [[diplomato]]. Li loĝis en [[Sofio]]. Dum sia 15-jara vivado en eksterlando vizitis preskaŭ tutan [[Eŭropo]]n. Interalie li oficis kiel sekretario de la Bulgara Ĝenerala Konsulejo en [[Dresdeno]]. Li esperantistiĝis en [[1905]]. Li eldonis dudekon da libroj kaj libretoj en kaj pri Esperanto, gvidis kursojn kaj faris paroladojn. Li estis senlaca kaj entreprenema aganto. Li estis membro de la [[Lingva Komitato]] kaj kunlaboranto de ''[[Enciklopedio de Esperanto]]''. ==Verkoj== El liaj verkoj estu citataj: * ''Vortaro de la internacia lingvo Esperanto<ref>El. Bulgara - Esperanta - Biblioteko</ref>'' * ''[[Bulgara Antologio]],'' * ''[[La Bulgara Lando kaj Popolo]],'' * ''[[Nuntempaj Rakontoj]],'' * ''Vilao apud Maro'' * ''La Miraklo de la Deka Jarcento''<ref>Aperis en ''[[Flandra Esperantisto]]'', sep. 1939, p. 132-133.</ref> * ''El la Proksima Oriento'', 1919, Berno <ref> [http://www.worldcat.org/title/el-la-proksima-oriento/oclc/902515903 WorldCat]</ref><ref> [https://search.onb.ac.at/primo-explore/search?query=any,contains,El%20la%20proksima%20oriento&tab=default_tab&search_scope=ONB_gesamtbestand&vid=ONB&lang=de_DE&offset=0 Kolekto por Planlingvoj]</ref> {{citaĵo| ''El la Proksima Oriento (De Ukrajnio ĝis Georgio)'' '''''Antaŭparolo''''' Nia karmemora Majstro kredis, ke komunikigado kaj konatiĝado sur neŭtrala fundamento forigos almenaŭ la pli grandan parton de tiuj bestaĵoj kaj krimoj, kiuj estas kaŭzataj ne de malbona volo, sed simple de reciproka sinnekonado kaj devigata sinaltrudado. Deirante el tiu penso kaj opiniante, ke ĉiuj nacioj estas egale interesaj, ni skribas pri ankoraŭ nesufiĉe konataj popoloj de la antaŭa [[rusa imperio]], tiamaniere farante malgrandan escepton el la programo de nia Biblioteko. Kompreneble, krom la priparolitaj popoloj: [[ukrainoj]], [[litovoj]], [[Rutenoj|blankrutenoj]], [[letonoj]], [[estonoj]], [[finnoj]], [[tataroj]], [[Kartveloj|georgoj]], en la limoj de l'malnova rusa regno loĝas ankaŭ aliaj, kiel ekz. [[poloj]], kies historio estas sufiĉe konata okcidente, kaj granda nombro da gentoj, kiuj tamen ne ludas gravan rolon en la historio kaj kulturo. Ni esperas, ke aliaj sekvos nin sur la vojo al ekkoniĝo kaj kunfratiĝo de l'popoloj, rakontante pri la ceteraj partoj de l'homaro. |Ivan Ĥristov Krestanov Bern, Julio 1919.}} ===Pri Esperanto=== *''Lernolibro de Esperanto'' (1912)<ref>Eld. [[Bulgara Esperantista biblioteko]], Sofio</ref> {{citaĵo|Gramatiko, ekzercaro kaj du vortaroj, kun la portreto de D-ro L. Zamenhof kaj nomaro de la pligravaj kaj rekomendindaj Esp. Societoj, libroj kaj gazetoj.<br> A probita de la Ekzamena komitato de la [[Bulgara Esperantista Societo|B. E. S.]]|Esperanto, n123 20 maj 1912}} ===Tradukoj=== Li tradukis ankaŭ multajn verkojn, inter ili: *[[Elin Pelin]]. ''La advokato.'' Tradukis [[Ivan H. Krestanov]]. En: ''[[Esperanto (revuo)|Esperanto]]'' 28 (1932), n-ro 386 (10), p.&nbsp; * Elin Pelin. ''Aŭtuno.'' Rakonto. Tradukis [[Ivan H. Krestanof]]. En: ''[[La Revuo]]'' 1912, p.&nbsp;[https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e0c&datum=1912&page=306&size=45 300]–304. ===Teatro=== *''La internacia vivo kaj lingvo, kun pririgardo de l'esperantista movado en eksterlando kaj Bulgarujo : Esperantisto'', unuakta komedio. Eld. [[Esperanta Oficejo]], [[Pirdop]], 1910? (12X19) 48 paĝoj. ===Recenzoj=== Pri ''La internacia vivo kaj lingvo, kun pririgardo de l'esperantista movado en eksterlando kaj Bulgarujo : Esperantisto'' {{citaĵo|Jen la esperanta tradukaĵo de la titolo de verketo, ŝuldata al la nelaĉiĝebla balkanlanda pioniro S-ro Krestanof : mi varme rekomendas ĝin al tiuj samideanoj, por kiuj la lingvo de Vazov ne estas fremda.|[[Belga Esperantisto]] n028 (feb 1911)}} ---- Pri ''Lernolibro de Esperanto'' {{citaĵo|Samideano Krestanof estas bona esperantisto : li ankaŭ estas zorgema [[eldonanto]], kiu donis al ni jani 6 bonajn kaj bele eldonitajn N-rojn de la [[Bulgara Esperanta Biblioteko]]. Ni rajtas do atendi de li ankaŭ bonan [[lernolibro]]n. Feliĉe la ĵusaperinta lernolibro plene pravigas nian atendon. Ĉi certe kaj nediskuteble superas ĉiujn lernolibrojn de Esperanto, kiuj aperis ĝis nun en bulgara lingvo. La nova lernolibro konsistas el gramatiko, metode partigita en 12 [[leciono]]j. Ĝin sekvas trafe elektitaj ekzercoj, aranĝitaj por ĉiu gramatika parto. Poste venas la vortaroj. En la Esperanto-bulgara vortaro krom la vortoj de [[universala vortaro|U. V.]], estas enmetitaj ankaŭ la voltoj de la [[Oficiala Aldono]] (de l'Akademio) signitaj per steleto. La bulg. esp. vortaro plene kontentigas la uzantojn ĉe ordinaraj bezonoj. Ambaŭ vortaroj enhavas proksimume 10.000 vortojn. En la fino la aŭtoro prezentas liston de la plej gravaj esperantistaj [[societo]]j, eldonaĵoj, firmoj, gazetoj, k.t.p. Tiel do, se la nove varbita per tiu ĉi lernolibro esperantisto estas kolektanto, komercisto, vegetarano, [[abstinentulo]] k.t.p., k.t.p. — li tuj povos trovi sian sferon en la esperantista [[movado]]. Ni do prave povas diri, ke la nova lernolibro estas ne nur perfekta instruilo, sed ankaŭ ĝi prezentas veran manlibron por ĉiu nova [[samideano]] bulgara. Ankaŭ al la fremdulo deziranta konatiĝi per E-to kun la [[bulgara lingvo]], ĝi povas utili dank’al la paralela traduko de ĉiu titoloj kaj precipe per la bona aranĝo de la vortaroj. Se bona lernolibro estas sukceso de nia afero en iu lando kaj mi kredas ĉi tion firme, per la apero de la lernolibro de samideano Krestanof nia afero en [[Bulgario]] havos bonan sukceson.|[[Atanas D. Atanasov|At. D. Atanasov]].[[Belga Esperantisto]] n044 (jun 1912)}} * ''Vortaro de Esperanto por Bulgaroj'' (aperis 3 eldonoj 1921, 1928, 1930, entute 10 000 ekzempleroj). ---- == Referencoj == {{Referencoj}} ==Eksteraj ligiloj== {{projektoj|wikisource=Aŭtoro:Ivan Krestanov}} * [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl.htm ''Enciklopedio de Esperanto''/E] en sia originala formo en la Interreto * [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/enciklopedio-de-esperanto-1933.pdf ''Enciklopedio de Esperanto''] en elŝutebla versio (PDF). * [http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e0f&datum=1938&page=28&size=49 Foto de Krestanov] en revuo Esperanto (UEA) Apr. 1938, p.&nbsp;28. {{Vivtempo|Krestanov, Ivan}} [[Kategorio:Bulgaraj esperantistoj]] [[Kategorio:Akademio de Esperanto]] [[Kategorio:Esperanto-vortaristoj]] [[Kategorio:Libroj de Ivan Krestanov| ]] 3z77wywdnf1grye9mrkr2atmcbsuezk 9494395 9494394 2026-10-16T11:39:55Z Roberto 609 /* Verkoj */ 9494395 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}} {{informkesto homo}} '''Ivan Ĥristov KRESTANOV''', ankaŭ konata kiel ''H. Krestanov'', (naskiĝis la {{daton|28|oktobro|1890}} en [[Pirdop]], mortis la {{daton|4|aprilo|1966}}<ref>[http://www.akademio-de-esperanto.org/aktoj/aktoj1/Aktoj_de_la_Akademio_1963-1967.pdf ''Aktoj de la Akademio 1963–1967,'' 2-a eldono], paĝo 20.</ref>) estis [[bulgara esperantisto]], lektoro de fremdlingvoj kaj [[diplomato]]. Li loĝis en [[Sofio]]. Dum sia 15-jara vivado en eksterlando vizitis preskaŭ tutan [[Eŭropo]]n. Interalie li oficis kiel sekretario de la Bulgara Ĝenerala Konsulejo en [[Dresdeno]]. Li esperantistiĝis en [[1905]]. Li eldonis dudekon da libroj kaj libretoj en kaj pri Esperanto, gvidis kursojn kaj faris paroladojn. Li estis senlaca kaj entreprenema aganto. Li estis membro de la [[Lingva Komitato]] kaj kunlaboranto de ''[[Enciklopedio de Esperanto]]''. ==Verkoj== El liaj verkoj estu citataj: * ''Vortaro de la internacia lingvo Esperanto<ref>El. Bulgara - Esperanta - Biblioteko</ref>'' *''Vortaro de Esperanto por Bulgaroj'' (aperis 3 eldonoj 1921, 1928, 1930, entute 10 000 ekzempleroj). * ''[[Bulgara Antologio]],'' * ''[[La Bulgara Lando kaj Popolo]],'' * ''[[Nuntempaj Rakontoj]],'' * ''Vilao apud Maro'' * ''La Miraklo de la Deka Jarcento''<ref>Aperis en ''[[Flandra Esperantisto]]'', sep. 1939, p. 132-133.</ref> * ''El la Proksima Oriento'', 1919, Berno <ref> [http://www.worldcat.org/title/el-la-proksima-oriento/oclc/902515903 WorldCat]</ref><ref> [https://search.onb.ac.at/primo-explore/search?query=any,contains,El%20la%20proksima%20oriento&tab=default_tab&search_scope=ONB_gesamtbestand&vid=ONB&lang=de_DE&offset=0 Kolekto por Planlingvoj]</ref> ==Recenzoj== Pri ''El la Proksima Oriento'' {{citaĵo| ''El la Proksima Oriento (De Ukrajnio ĝis Georgio)'' '''''Antaŭparolo''''' Nia karmemora Majstro kredis, ke komunikigado kaj konatiĝado sur neŭtrala fundamento forigos almenaŭ la pli grandan parton de tiuj bestaĵoj kaj krimoj, kiuj estas kaŭzataj ne de malbona volo, sed simple de reciproka sinnekonado kaj devigata sinaltrudado. Deirante el tiu penso kaj opiniante, ke ĉiuj nacioj estas egale interesaj, ni skribas pri ankoraŭ nesufiĉe konataj popoloj de la antaŭa [[rusa imperio]], tiamaniere farante malgrandan escepton el la programo de nia Biblioteko. Kompreneble, krom la priparolitaj popoloj: [[ukrainoj]], [[litovoj]], [[Rutenoj|blankrutenoj]], [[letonoj]], [[estonoj]], [[finnoj]], [[tataroj]], [[Kartveloj|georgoj]], en la limoj de l'malnova rusa regno loĝas ankaŭ aliaj, kiel ekz. [[poloj]], kies historio estas sufiĉe konata okcidente, kaj granda nombro da gentoj, kiuj tamen ne ludas gravan rolon en la historio kaj kulturo. Ni esperas, ke aliaj sekvos nin sur la vojo al ekkoniĝo kaj kunfratiĝo de l'popoloj, rakontante pri la ceteraj partoj de l'homaro. |Ivan Ĥristov Krestanov Bern, Julio 1919.}} ---- Pri Lernolibro de Esperanto *''Lernolibro de Esperanto'' (1912)<ref>Eld. [[Bulgara Esperantista biblioteko]], Sofio</ref> {{citaĵo|Gramatiko, ekzercaro kaj du vortaroj, kun la portreto de D-ro L. Zamenhof kaj nomaro de la pligravaj kaj rekomendindaj Esp. Societoj, libroj kaj gazetoj.<br> A probita de la Ekzamena komitato de la [[Bulgara Esperantista Societo|B. E. S.]]|Esperanto, n123 20 maj 1912}} ===Recenzoj=== Pri ''La internacia vivo kaj lingvo, kun pririgardo de l'esperantista movado en eksterlando kaj Bulgarujo : Esperantisto'' {{citaĵo|Jen la esperanta tradukaĵo de la titolo de verketo, ŝuldata al la nelaĉiĝebla balkanlanda pioniro S-ro Krestanof : mi varme rekomendas ĝin al tiuj samideanoj, por kiuj la lingvo de Vazov ne estas fremda.|[[Belga Esperantisto]] n028 (feb 1911)}} ---- Pri ''Lernolibro de Esperanto'' {{citaĵo|Samideano Krestanof estas bona esperantisto : li ankaŭ estas zorgema [[eldonanto]], kiu donis al ni jani 6 bonajn kaj bele eldonitajn N-rojn de la [[Bulgara Esperanta Biblioteko]]. Ni rajtas do atendi de li ankaŭ bonan [[lernolibro]]n. Feliĉe la ĵusaperinta lernolibro plene pravigas nian atendon. Ĉi certe kaj nediskuteble superas ĉiujn lernolibrojn de Esperanto, kiuj aperis ĝis nun en bulgara lingvo. La nova lernolibro konsistas el gramatiko, metode partigita en 12 [[leciono]]j. Ĝin sekvas trafe elektitaj ekzercoj, aranĝitaj por ĉiu gramatika parto. Poste venas la vortaroj. En la Esperanto-bulgara vortaro krom la vortoj de [[universala vortaro|U. V.]], estas enmetitaj ankaŭ la voltoj de la [[Oficiala Aldono]] (de l'Akademio) signitaj per steleto. La bulg. esp. vortaro plene kontentigas la uzantojn ĉe ordinaraj bezonoj. Ambaŭ vortaroj enhavas proksimume 10.000 vortojn. En la fino la aŭtoro prezentas liston de la plej gravaj esperantistaj [[societo]]j, eldonaĵoj, firmoj, gazetoj, k.t.p. Tiel do, se la nove varbita per tiu ĉi lernolibro esperantisto estas kolektanto, komercisto, vegetarano, [[abstinentulo]] k.t.p., k.t.p. — li tuj povos trovi sian sferon en la esperantista [[movado]]. Ni do prave povas diri, ke la nova lernolibro estas ne nur perfekta instruilo, sed ankaŭ ĝi prezentas veran manlibron por ĉiu nova [[samideano]] bulgara. Ankaŭ al la fremdulo deziranta konatiĝi per E-to kun la [[bulgara lingvo]], ĝi povas utili dank’al la paralela traduko de ĉiu titoloj kaj precipe per la bona aranĝo de la vortaroj. Se bona lernolibro estas sukceso de nia afero en iu lando kaj mi kredas ĉi tion firme, per la apero de la lernolibro de samideano Krestanof nia afero en [[Bulgario]] havos bonan sukceson.|[[Atanas D. Atanasov|At. D. Atanasov]].[[Belga Esperantisto]] n044 (jun 1912)}} ===Tradukoj=== Li tradukis ankaŭ multajn verkojn, inter ili: *[[Elin Pelin]]. ''La advokato.'' Tradukis [[Ivan H. Krestanov]]. En: ''[[Esperanto (revuo)|Esperanto]]'' 28 (1932), n-ro 386 (10), p.&nbsp; * Elin Pelin. ''Aŭtuno.'' Rakonto. Tradukis [[Ivan H. Krestanof]]. En: ''[[La Revuo]]'' 1912, p.&nbsp;[https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e0c&datum=1912&page=306&size=45 300]–304. ===Teatro=== *''La internacia vivo kaj lingvo, kun pririgardo de l'esperantista movado en eksterlando kaj Bulgarujo : Esperantisto'', unuakta komedio. Eld. [[Esperanta Oficejo]], [[Pirdop]], 1910? (12X19) 48 paĝoj. == Referencoj == {{Referencoj}} ==Eksteraj ligiloj== {{projektoj|wikisource=Aŭtoro:Ivan Krestanov}} * [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl.htm ''Enciklopedio de Esperanto''/E] en sia originala formo en la Interreto * [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/enciklopedio-de-esperanto-1933.pdf ''Enciklopedio de Esperanto''] en elŝutebla versio (PDF). * [http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e0f&datum=1938&page=28&size=49 Foto de Krestanov] en revuo Esperanto (UEA) Apr. 1938, p.&nbsp;28. {{Vivtempo|Krestanov, Ivan}} [[Kategorio:Bulgaraj esperantistoj]] [[Kategorio:Akademio de Esperanto]] [[Kategorio:Esperanto-vortaristoj]] [[Kategorio:Libroj de Ivan Krestanov| ]] ohykyhnk51g5c4mq74qnsxgvnwpy3y5 9494404 9494395 2026-10-16T11:54:58Z Roberto 609 /* Recenzoj */ 9494404 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}} {{informkesto homo}} '''Ivan Ĥristov KRESTANOV''', ankaŭ konata kiel ''H. Krestanov'', (naskiĝis la {{daton|28|oktobro|1890}} en [[Pirdop]], mortis la {{daton|4|aprilo|1966}}<ref>[http://www.akademio-de-esperanto.org/aktoj/aktoj1/Aktoj_de_la_Akademio_1963-1967.pdf ''Aktoj de la Akademio 1963–1967,'' 2-a eldono], paĝo 20.</ref>) estis [[bulgara esperantisto]], lektoro de fremdlingvoj kaj [[diplomato]]. Li loĝis en [[Sofio]]. Dum sia 15-jara vivado en eksterlando vizitis preskaŭ tutan [[Eŭropo]]n. Interalie li oficis kiel sekretario de la Bulgara Ĝenerala Konsulejo en [[Dresdeno]]. Li esperantistiĝis en [[1905]]. Li eldonis dudekon da libroj kaj libretoj en kaj pri Esperanto, gvidis kursojn kaj faris paroladojn. Li estis senlaca kaj entreprenema aganto. Li estis membro de la [[Lingva Komitato]] kaj kunlaboranto de ''[[Enciklopedio de Esperanto]]''. ==Verkoj== El liaj verkoj estu citataj: * ''Vortaro de la internacia lingvo Esperanto<ref>El. Bulgara - Esperanta - Biblioteko</ref>'' *''Vortaro de Esperanto por Bulgaroj'' (aperis 3 eldonoj 1921, 1928, 1930, entute 10 000 ekzempleroj). * ''[[Bulgara Antologio]],'' * ''[[La Bulgara Lando kaj Popolo]],'' * ''[[Nuntempaj Rakontoj]],'' * ''Vilao apud Maro'' * ''La Miraklo de la Deka Jarcento''<ref>Aperis en ''[[Flandra Esperantisto]]'', sep. 1939, p. 132-133.</ref> * ''El la Proksima Oriento'', 1919, Berno <ref> [http://www.worldcat.org/title/el-la-proksima-oriento/oclc/902515903 WorldCat]</ref><ref> [https://search.onb.ac.at/primo-explore/search?query=any,contains,El%20la%20proksima%20oriento&tab=default_tab&search_scope=ONB_gesamtbestand&vid=ONB&lang=de_DE&offset=0 Kolekto por Planlingvoj]</ref> ==Recenzoj== Pri ''El la Proksima Oriento'' {{citaĵo| ''El la Proksima Oriento (De Ukrajnio ĝis Georgio)'' '''''Antaŭparolo''''' Nia karmemora Majstro kredis, ke komunikigado kaj konatiĝado sur neŭtrala fundamento forigos almenaŭ la pli grandan parton de tiuj bestaĵoj kaj krimoj, kiuj estas kaŭzataj ne de malbona volo, sed simple de reciproka sinnekonado kaj devigata sinaltrudado. Deirante el tiu penso kaj opiniante, ke ĉiuj nacioj estas egale interesaj, ni skribas pri ankoraŭ nesufiĉe konataj popoloj de la antaŭa [[rusa imperio]], tiamaniere farante malgrandan escepton el la programo de nia Biblioteko. Kompreneble, krom la priparolitaj popoloj: [[ukrainoj]], [[litovoj]], [[Rutenoj|blankrutenoj]], [[letonoj]], [[estonoj]], [[finnoj]], [[tataroj]], [[Kartveloj|georgoj]], en la limoj de l'malnova rusa regno loĝas ankaŭ aliaj, kiel ekz. [[poloj]], kies historio estas sufiĉe konata okcidente, kaj granda nombro da gentoj, kiuj tamen ne ludas gravan rolon en la historio kaj kulturo. Ni esperas, ke aliaj sekvos nin sur la vojo al ekkoniĝo kaj kunfratiĝo de l'popoloj, rakontante pri la ceteraj partoj de l'homaro. |Ivan Ĥristov Krestanov Bern, Julio 1919.}} ---- Pri Lernolibro de Esperanto *''Lernolibro de Esperanto'' (1912)<ref>Eld. [[Bulgara Esperantista biblioteko]], Sofio</ref> {{citaĵo|Gramatiko, ekzercaro kaj du vortaroj, kun la portreto de D-ro L. Zamenhof kaj nomaro de la pligravaj kaj rekomendindaj Esp. Societoj, libroj kaj gazetoj.<br> A probita de la Ekzamena komitato de la [[Bulgara Esperantista Societo|B. E. S.]]|Esperanto, n123 20 maj 1912}} ---- Pri ''La internacia vivo kaj lingvo, kun pririgardo de l'esperantista movado en eksterlando kaj Bulgarujo : Esperantisto'' {{citaĵo|Jen la esperanta tradukaĵo de la titolo de verketo, ŝuldata al la nelaĉiĝebla balkanlanda pioniro S-ro Krestanof : mi varme rekomendas ĝin al tiuj samideanoj, por kiuj la lingvo de Vazov ne estas fremda.|[[Belga Esperantisto]] n028 (feb 1911)}} ---- Pri ''Lernolibro de Esperanto'' {{citaĵo|Samideano Krestanof estas bona esperantisto : li ankaŭ estas zorgema [[eldonanto]], kiu donis al ni jani 6 bonajn kaj bele eldonitajn N-rojn de la [[Bulgara Esperanta Biblioteko]]. Ni rajtas do atendi de li ankaŭ bonan [[lernolibro]]n. Feliĉe la ĵusaperinta lernolibro plene pravigas nian atendon. Ĉi certe kaj nediskuteble superas ĉiujn lernolibrojn de Esperanto, kiuj aperis ĝis nun en bulgara lingvo. La nova lernolibro konsistas el gramatiko, metode partigita en 12 [[leciono]]j. Ĝin sekvas trafe elektitaj ekzercoj, aranĝitaj por ĉiu gramatika parto. Poste venas la vortaroj. En la Esperanto-bulgara vortaro krom la vortoj de [[universala vortaro|U. V.]], estas enmetitaj ankaŭ la voltoj de la [[Oficiala Aldono]] (de l'Akademio) signitaj per steleto. La bulg. esp. vortaro plene kontentigas la uzantojn ĉe ordinaraj bezonoj. Ambaŭ vortaroj enhavas proksimume 10.000 vortojn. En la fino la aŭtoro prezentas liston de la plej gravaj esperantistaj [[societo]]j, eldonaĵoj, firmoj, gazetoj, k.t.p. Tiel do, se la nove varbita per tiu ĉi lernolibro esperantisto estas kolektanto, komercisto, vegetarano, [[abstinentulo]] k.t.p., k.t.p. — li tuj povos trovi sian sferon en la esperantista [[movado]]. Ni do prave povas diri, ke la nova lernolibro estas ne nur perfekta instruilo, sed ankaŭ ĝi prezentas veran manlibron por ĉiu nova [[samideano]] bulgara. Ankaŭ al la fremdulo deziranta konatiĝi per E-to kun la [[bulgara lingvo]], ĝi povas utili dank’al la paralela traduko de ĉiu titoloj kaj precipe per la bona aranĝo de la vortaroj. Se bona lernolibro estas sukceso de nia afero en iu lando kaj mi kredas ĉi tion firme, per la apero de la lernolibro de samideano Krestanof nia afero en [[Bulgario]] havos bonan sukceson.|[[Atanas D. Atanasov|At. D. Atanasov]].[[Belga Esperantisto]] n044 (jun 1912)}} ===Tradukoj=== Li tradukis ankaŭ multajn verkojn, inter ili: *[[Elin Pelin]]. ''La advokato.'' Tradukis [[Ivan H. Krestanov]]. En: ''[[Esperanto (revuo)|Esperanto]]'' 28 (1932), n-ro 386 (10), p.&nbsp; * Elin Pelin. ''Aŭtuno.'' Rakonto. Tradukis [[Ivan H. Krestanof]]. En: ''[[La Revuo]]'' 1912, p.&nbsp;[https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e0c&datum=1912&page=306&size=45 300]–304. ===Teatro=== *''La internacia vivo kaj lingvo, kun pririgardo de l'esperantista movado en eksterlando kaj Bulgarujo : Esperantisto'', unuakta komedio. Eld. [[Esperanta Oficejo]], [[Pirdop]], 1910? (12X19) 48 paĝoj. == Referencoj == {{Referencoj}} ==Eksteraj ligiloj== {{projektoj|wikisource=Aŭtoro:Ivan Krestanov}} * [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl.htm ''Enciklopedio de Esperanto''/E] en sia originala formo en la Interreto * [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/enciklopedio-de-esperanto-1933.pdf ''Enciklopedio de Esperanto''] en elŝutebla versio (PDF). * [http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e0f&datum=1938&page=28&size=49 Foto de Krestanov] en revuo Esperanto (UEA) Apr. 1938, p.&nbsp;28. {{Vivtempo|Krestanov, Ivan}} [[Kategorio:Bulgaraj esperantistoj]] [[Kategorio:Akademio de Esperanto]] [[Kategorio:Esperanto-vortaristoj]] [[Kategorio:Libroj de Ivan Krestanov| ]] 3il28dxf6y1ux6xiiswd4paie214jk5 9494405 9494404 2026-10-16T11:55:45Z Roberto 609 /* Recenzoj */ 9494405 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}} {{informkesto homo}} '''Ivan Ĥristov KRESTANOV''', ankaŭ konata kiel ''H. Krestanov'', (naskiĝis la {{daton|28|oktobro|1890}} en [[Pirdop]], mortis la {{daton|4|aprilo|1966}}<ref>[http://www.akademio-de-esperanto.org/aktoj/aktoj1/Aktoj_de_la_Akademio_1963-1967.pdf ''Aktoj de la Akademio 1963–1967,'' 2-a eldono], paĝo 20.</ref>) estis [[bulgara esperantisto]], lektoro de fremdlingvoj kaj [[diplomato]]. Li loĝis en [[Sofio]]. Dum sia 15-jara vivado en eksterlando vizitis preskaŭ tutan [[Eŭropo]]n. Interalie li oficis kiel sekretario de la Bulgara Ĝenerala Konsulejo en [[Dresdeno]]. Li esperantistiĝis en [[1905]]. Li eldonis dudekon da libroj kaj libretoj en kaj pri Esperanto, gvidis kursojn kaj faris paroladojn. Li estis senlaca kaj entreprenema aganto. Li estis membro de la [[Lingva Komitato]] kaj kunlaboranto de ''[[Enciklopedio de Esperanto]]''. ==Verkoj== El liaj verkoj estu citataj: * ''Vortaro de la internacia lingvo Esperanto<ref>El. Bulgara - Esperanta - Biblioteko</ref>'' *''Vortaro de Esperanto por Bulgaroj'' (aperis 3 eldonoj 1921, 1928, 1930, entute 10 000 ekzempleroj). * ''[[Bulgara Antologio]],'' * ''[[La Bulgara Lando kaj Popolo]],'' * ''[[Nuntempaj Rakontoj]],'' * ''Vilao apud Maro'' * ''La Miraklo de la Deka Jarcento''<ref>Aperis en ''[[Flandra Esperantisto]]'', sep. 1939, p. 132-133.</ref> * ''El la Proksima Oriento'', 1919, Berno <ref> [http://www.worldcat.org/title/el-la-proksima-oriento/oclc/902515903 WorldCat]</ref><ref> [https://search.onb.ac.at/primo-explore/search?query=any,contains,El%20la%20proksima%20oriento&tab=default_tab&search_scope=ONB_gesamtbestand&vid=ONB&lang=de_DE&offset=0 Kolekto por Planlingvoj]</ref> ==Recenzoj== Pri ''El la Proksima Oriento'' {{citaĵo| ''El la Proksima Oriento (De Ukrajnio ĝis Georgio)'' '''''Antaŭparolo''''' Nia karmemora Majstro kredis, ke komunikigado kaj konatiĝado sur neŭtrala fundamento forigos almenaŭ la pli grandan parton de tiuj bestaĵoj kaj krimoj, kiuj estas kaŭzataj ne de malbona volo, sed simple de reciproka sinnekonado kaj devigata sinaltrudado. Deirante el tiu penso kaj opiniante, ke ĉiuj nacioj estas egale interesaj, ni skribas pri ankoraŭ nesufiĉe konataj popoloj de la antaŭa [[rusa imperio]], tiamaniere farante malgrandan escepton el la programo de nia Biblioteko. Kompreneble, krom la priparolitaj popoloj: [[ukrainoj]], [[litovoj]], [[Rutenoj|blankrutenoj]], [[letonoj]], [[estonoj]], [[finnoj]], [[tataroj]], [[Kartveloj|georgoj]], en la limoj de l'malnova rusa regno loĝas ankaŭ aliaj, kiel ekz. [[poloj]], kies historio estas sufiĉe konata okcidente, kaj granda nombro da gentoj, kiuj tamen ne ludas gravan rolon en la historio kaj kulturo. Ni esperas, ke aliaj sekvos nin sur la vojo al ekkoniĝo kaj kunfratiĝo de l'popoloj, rakontante pri la ceteraj partoj de l'homaro. |Ivan Ĥristov Krestanov Bern, Julio 1919.}} ---- Pri ''La internacia vivo kaj lingvo, kun pririgardo de l'esperantista movado en eksterlando kaj Bulgarujo : Esperantisto'' {{citaĵo|Jen la esperanta tradukaĵo de la titolo de verketo, ŝuldata al la nelaĉiĝebla balkanlanda pioniro S-ro Krestanof : mi varme rekomendas ĝin al tiuj samideanoj, por kiuj la lingvo de Vazov ne estas fremda.|[[Belga Esperantisto]] n028 (feb 1911)}} ---- Pri Lernolibro de Esperanto *''Lernolibro de Esperanto'' (1912)<ref>Eld. [[Bulgara Esperantista biblioteko]], Sofio</ref> {{citaĵo|Gramatiko, ekzercaro kaj du vortaroj, kun la portreto de D-ro L. Zamenhof kaj nomaro de la pligravaj kaj rekomendindaj Esp. Societoj, libroj kaj gazetoj.<br> A probita de la Ekzamena komitato de la [[Bulgara Esperantista Societo|B. E. S.]]|Esperanto, n123 20 maj 1912}} {{citaĵo|Samideano Krestanof estas bona esperantisto : li ankaŭ estas zorgema [[eldonanto]], kiu donis al ni jani 6 bonajn kaj bele eldonitajn N-rojn de la [[Bulgara Esperanta Biblioteko]]. Ni rajtas do atendi de li ankaŭ bonan [[lernolibro]]n. Feliĉe la ĵusaperinta lernolibro plene pravigas nian atendon. Ĉi certe kaj nediskuteble superas ĉiujn lernolibrojn de Esperanto, kiuj aperis ĝis nun en bulgara lingvo. La nova lernolibro konsistas el gramatiko, metode partigita en 12 [[leciono]]j. Ĝin sekvas trafe elektitaj ekzercoj, aranĝitaj por ĉiu gramatika parto. Poste venas la vortaroj. En la Esperanto-bulgara vortaro krom la vortoj de [[universala vortaro|U. V.]], estas enmetitaj ankaŭ la voltoj de la [[Oficiala Aldono]] (de l'Akademio) signitaj per steleto. La bulg. esp. vortaro plene kontentigas la uzantojn ĉe ordinaraj bezonoj. Ambaŭ vortaroj enhavas proksimume 10.000 vortojn. En la fino la aŭtoro prezentas liston de la plej gravaj esperantistaj [[societo]]j, eldonaĵoj, firmoj, gazetoj, k.t.p. Tiel do, se la nove varbita per tiu ĉi lernolibro esperantisto estas kolektanto, komercisto, vegetarano, [[abstinentulo]] k.t.p., k.t.p. — li tuj povos trovi sian sferon en la esperantista [[movado]]. Ni do prave povas diri, ke la nova lernolibro estas ne nur perfekta instruilo, sed ankaŭ ĝi prezentas veran manlibron por ĉiu nova [[samideano]] bulgara. Ankaŭ al la fremdulo deziranta konatiĝi per E-to kun la [[bulgara lingvo]], ĝi povas utili dank’al la paralela traduko de ĉiu titoloj kaj precipe per la bona aranĝo de la vortaroj. Se bona lernolibro estas sukceso de nia afero en iu lando kaj mi kredas ĉi tion firme, per la apero de la lernolibro de samideano Krestanof nia afero en [[Bulgario]] havos bonan sukceson.|[[Atanas D. Atanasov|At. D. Atanasov]].[[Belga Esperantisto]] n044 (jun 1912)}} ===Tradukoj=== Li tradukis ankaŭ multajn verkojn, inter ili: *[[Elin Pelin]]. ''La advokato.'' Tradukis [[Ivan H. Krestanov]]. En: ''[[Esperanto (revuo)|Esperanto]]'' 28 (1932), n-ro 386 (10), p.&nbsp; * Elin Pelin. ''Aŭtuno.'' Rakonto. Tradukis [[Ivan H. Krestanof]]. En: ''[[La Revuo]]'' 1912, p.&nbsp;[https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e0c&datum=1912&page=306&size=45 300]–304. ===Teatro=== *''La internacia vivo kaj lingvo, kun pririgardo de l'esperantista movado en eksterlando kaj Bulgarujo : Esperantisto'', unuakta komedio. Eld. [[Esperanta Oficejo]], [[Pirdop]], 1910? (12X19) 48 paĝoj. == Referencoj == {{Referencoj}} ==Eksteraj ligiloj== {{projektoj|wikisource=Aŭtoro:Ivan Krestanov}} * [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl.htm ''Enciklopedio de Esperanto''/E] en sia originala formo en la Interreto * [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/enciklopedio-de-esperanto-1933.pdf ''Enciklopedio de Esperanto''] en elŝutebla versio (PDF). * [http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e0f&datum=1938&page=28&size=49 Foto de Krestanov] en revuo Esperanto (UEA) Apr. 1938, p.&nbsp;28. {{Vivtempo|Krestanov, Ivan}} [[Kategorio:Bulgaraj esperantistoj]] [[Kategorio:Akademio de Esperanto]] [[Kategorio:Esperanto-vortaristoj]] [[Kategorio:Libroj de Ivan Krestanov| ]] 23dw27rg1yvfcxs5f3koh576mb5utx0 9494406 9494405 2026-10-16T11:56:05Z Roberto 609 /* Tradukoj */ 9494406 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}} {{informkesto homo}} '''Ivan Ĥristov KRESTANOV''', ankaŭ konata kiel ''H. Krestanov'', (naskiĝis la {{daton|28|oktobro|1890}} en [[Pirdop]], mortis la {{daton|4|aprilo|1966}}<ref>[http://www.akademio-de-esperanto.org/aktoj/aktoj1/Aktoj_de_la_Akademio_1963-1967.pdf ''Aktoj de la Akademio 1963–1967,'' 2-a eldono], paĝo 20.</ref>) estis [[bulgara esperantisto]], lektoro de fremdlingvoj kaj [[diplomato]]. Li loĝis en [[Sofio]]. Dum sia 15-jara vivado en eksterlando vizitis preskaŭ tutan [[Eŭropo]]n. Interalie li oficis kiel sekretario de la Bulgara Ĝenerala Konsulejo en [[Dresdeno]]. Li esperantistiĝis en [[1905]]. Li eldonis dudekon da libroj kaj libretoj en kaj pri Esperanto, gvidis kursojn kaj faris paroladojn. Li estis senlaca kaj entreprenema aganto. Li estis membro de la [[Lingva Komitato]] kaj kunlaboranto de ''[[Enciklopedio de Esperanto]]''. ==Verkoj== El liaj verkoj estu citataj: * ''Vortaro de la internacia lingvo Esperanto<ref>El. Bulgara - Esperanta - Biblioteko</ref>'' *''Vortaro de Esperanto por Bulgaroj'' (aperis 3 eldonoj 1921, 1928, 1930, entute 10 000 ekzempleroj). * ''[[Bulgara Antologio]],'' * ''[[La Bulgara Lando kaj Popolo]],'' * ''[[Nuntempaj Rakontoj]],'' * ''Vilao apud Maro'' * ''La Miraklo de la Deka Jarcento''<ref>Aperis en ''[[Flandra Esperantisto]]'', sep. 1939, p. 132-133.</ref> * ''El la Proksima Oriento'', 1919, Berno <ref> [http://www.worldcat.org/title/el-la-proksima-oriento/oclc/902515903 WorldCat]</ref><ref> [https://search.onb.ac.at/primo-explore/search?query=any,contains,El%20la%20proksima%20oriento&tab=default_tab&search_scope=ONB_gesamtbestand&vid=ONB&lang=de_DE&offset=0 Kolekto por Planlingvoj]</ref> ==Recenzoj== Pri ''El la Proksima Oriento'' {{citaĵo| ''El la Proksima Oriento (De Ukrajnio ĝis Georgio)'' '''''Antaŭparolo''''' Nia karmemora Majstro kredis, ke komunikigado kaj konatiĝado sur neŭtrala fundamento forigos almenaŭ la pli grandan parton de tiuj bestaĵoj kaj krimoj, kiuj estas kaŭzataj ne de malbona volo, sed simple de reciproka sinnekonado kaj devigata sinaltrudado. Deirante el tiu penso kaj opiniante, ke ĉiuj nacioj estas egale interesaj, ni skribas pri ankoraŭ nesufiĉe konataj popoloj de la antaŭa [[rusa imperio]], tiamaniere farante malgrandan escepton el la programo de nia Biblioteko. Kompreneble, krom la priparolitaj popoloj: [[ukrainoj]], [[litovoj]], [[Rutenoj|blankrutenoj]], [[letonoj]], [[estonoj]], [[finnoj]], [[tataroj]], [[Kartveloj|georgoj]], en la limoj de l'malnova rusa regno loĝas ankaŭ aliaj, kiel ekz. [[poloj]], kies historio estas sufiĉe konata okcidente, kaj granda nombro da gentoj, kiuj tamen ne ludas gravan rolon en la historio kaj kulturo. Ni esperas, ke aliaj sekvos nin sur la vojo al ekkoniĝo kaj kunfratiĝo de l'popoloj, rakontante pri la ceteraj partoj de l'homaro. |Ivan Ĥristov Krestanov Bern, Julio 1919.}} ---- Pri ''La internacia vivo kaj lingvo, kun pririgardo de l'esperantista movado en eksterlando kaj Bulgarujo : Esperantisto'' {{citaĵo|Jen la esperanta tradukaĵo de la titolo de verketo, ŝuldata al la nelaĉiĝebla balkanlanda pioniro S-ro Krestanof : mi varme rekomendas ĝin al tiuj samideanoj, por kiuj la lingvo de Vazov ne estas fremda.|[[Belga Esperantisto]] n028 (feb 1911)}} ---- Pri Lernolibro de Esperanto *''Lernolibro de Esperanto'' (1912)<ref>Eld. [[Bulgara Esperantista biblioteko]], Sofio</ref> {{citaĵo|Gramatiko, ekzercaro kaj du vortaroj, kun la portreto de D-ro L. Zamenhof kaj nomaro de la pligravaj kaj rekomendindaj Esp. Societoj, libroj kaj gazetoj.<br> A probita de la Ekzamena komitato de la [[Bulgara Esperantista Societo|B. E. S.]]|Esperanto, n123 20 maj 1912}} {{citaĵo|Samideano Krestanof estas bona esperantisto : li ankaŭ estas zorgema [[eldonanto]], kiu donis al ni jani 6 bonajn kaj bele eldonitajn N-rojn de la [[Bulgara Esperanta Biblioteko]]. Ni rajtas do atendi de li ankaŭ bonan [[lernolibro]]n. Feliĉe la ĵusaperinta lernolibro plene pravigas nian atendon. Ĉi certe kaj nediskuteble superas ĉiujn lernolibrojn de Esperanto, kiuj aperis ĝis nun en bulgara lingvo. La nova lernolibro konsistas el gramatiko, metode partigita en 12 [[leciono]]j. Ĝin sekvas trafe elektitaj ekzercoj, aranĝitaj por ĉiu gramatika parto. Poste venas la vortaroj. En la Esperanto-bulgara vortaro krom la vortoj de [[universala vortaro|U. V.]], estas enmetitaj ankaŭ la voltoj de la [[Oficiala Aldono]] (de l'Akademio) signitaj per steleto. La bulg. esp. vortaro plene kontentigas la uzantojn ĉe ordinaraj bezonoj. Ambaŭ vortaroj enhavas proksimume 10.000 vortojn. En la fino la aŭtoro prezentas liston de la plej gravaj esperantistaj [[societo]]j, eldonaĵoj, firmoj, gazetoj, k.t.p. Tiel do, se la nove varbita per tiu ĉi lernolibro esperantisto estas kolektanto, komercisto, vegetarano, [[abstinentulo]] k.t.p., k.t.p. — li tuj povos trovi sian sferon en la esperantista [[movado]]. Ni do prave povas diri, ke la nova lernolibro estas ne nur perfekta instruilo, sed ankaŭ ĝi prezentas veran manlibron por ĉiu nova [[samideano]] bulgara. Ankaŭ al la fremdulo deziranta konatiĝi per E-to kun la [[bulgara lingvo]], ĝi povas utili dank’al la paralela traduko de ĉiu titoloj kaj precipe per la bona aranĝo de la vortaroj. Se bona lernolibro estas sukceso de nia afero en iu lando kaj mi kredas ĉi tion firme, per la apero de la lernolibro de samideano Krestanof nia afero en [[Bulgario]] havos bonan sukceson.|[[Atanas D. Atanasov|At. D. Atanasov]].[[Belga Esperantisto]] n044 (jun 1912)}} ===Teatro=== *''La internacia vivo kaj lingvo, kun pririgardo de l'esperantista movado en eksterlando kaj Bulgarujo : Esperantisto'', unuakta komedio. Eld. [[Esperanta Oficejo]], [[Pirdop]], 1910? (12X19) 48 paĝoj. == Referencoj == {{Referencoj}} ==Eksteraj ligiloj== {{projektoj|wikisource=Aŭtoro:Ivan Krestanov}} * [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl.htm ''Enciklopedio de Esperanto''/E] en sia originala formo en la Interreto * [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/enciklopedio-de-esperanto-1933.pdf ''Enciklopedio de Esperanto''] en elŝutebla versio (PDF). * [http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e0f&datum=1938&page=28&size=49 Foto de Krestanov] en revuo Esperanto (UEA) Apr. 1938, p.&nbsp;28. {{Vivtempo|Krestanov, Ivan}} [[Kategorio:Bulgaraj esperantistoj]] [[Kategorio:Akademio de Esperanto]] [[Kategorio:Esperanto-vortaristoj]] [[Kategorio:Libroj de Ivan Krestanov| ]] mc4cdyne4qvhe5j0kbz5uwhpkjzfuec 9494407 9494406 2026-10-16T11:56:30Z Roberto 609 /* Verkoj */ 9494407 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}} {{informkesto homo}} '''Ivan Ĥristov KRESTANOV''', ankaŭ konata kiel ''H. Krestanov'', (naskiĝis la {{daton|28|oktobro|1890}} en [[Pirdop]], mortis la {{daton|4|aprilo|1966}}<ref>[http://www.akademio-de-esperanto.org/aktoj/aktoj1/Aktoj_de_la_Akademio_1963-1967.pdf ''Aktoj de la Akademio 1963–1967,'' 2-a eldono], paĝo 20.</ref>) estis [[bulgara esperantisto]], lektoro de fremdlingvoj kaj [[diplomato]]. Li loĝis en [[Sofio]]. Dum sia 15-jara vivado en eksterlando vizitis preskaŭ tutan [[Eŭropo]]n. Interalie li oficis kiel sekretario de la Bulgara Ĝenerala Konsulejo en [[Dresdeno]]. Li esperantistiĝis en [[1905]]. Li eldonis dudekon da libroj kaj libretoj en kaj pri Esperanto, gvidis kursojn kaj faris paroladojn. Li estis senlaca kaj entreprenema aganto. Li estis membro de la [[Lingva Komitato]] kaj kunlaboranto de ''[[Enciklopedio de Esperanto]]''. ==Verkoj== El liaj verkoj estu citataj: * ''Vortaro de la internacia lingvo Esperanto<ref>El. Bulgara - Esperanta - Biblioteko</ref>'' *''Vortaro de Esperanto por Bulgaroj'' (aperis 3 eldonoj 1921, 1928, 1930, entute 10 000 ekzempleroj). * ''[[Bulgara Antologio]],'' * ''[[La Bulgara Lando kaj Popolo]],'' * ''[[Nuntempaj Rakontoj]],'' * ''Vilao apud Maro'' * ''La Miraklo de la Deka Jarcento''<ref>Aperis en ''[[Flandra Esperantisto]]'', sep. 1939, p. 132-133.</ref> * ''El la Proksima Oriento'', 1919, Berno <ref> [http://www.worldcat.org/title/el-la-proksima-oriento/oclc/902515903 WorldCat]</ref><ref> [https://search.onb.ac.at/primo-explore/search?query=any,contains,El%20la%20proksima%20oriento&tab=default_tab&search_scope=ONB_gesamtbestand&vid=ONB&lang=de_DE&offset=0 Kolekto por Planlingvoj]</ref> ===Tradukoj=== Li tradukis ankaŭ multajn verkojn, inter ili: *[[Elin Pelin]]. ''La advokato.'' Tradukis [[Ivan H. Krestanov]]. En: ''[[Esperanto (revuo)|Esperanto]]'' 28 (1932), n-ro 386 (10), p.&nbsp; * Elin Pelin. ''Aŭtuno.'' Rakonto. Tradukis [[Ivan H. Krestanof]]. En: ''[[La Revuo]]'' 1912, p.&nbsp;[https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e0c&datum=1912&page=306&size=45 300]–304. ==Recenzoj== Pri ''El la Proksima Oriento'' {{citaĵo| ''El la Proksima Oriento (De Ukrajnio ĝis Georgio)'' '''''Antaŭparolo''''' Nia karmemora Majstro kredis, ke komunikigado kaj konatiĝado sur neŭtrala fundamento forigos almenaŭ la pli grandan parton de tiuj bestaĵoj kaj krimoj, kiuj estas kaŭzataj ne de malbona volo, sed simple de reciproka sinnekonado kaj devigata sinaltrudado. Deirante el tiu penso kaj opiniante, ke ĉiuj nacioj estas egale interesaj, ni skribas pri ankoraŭ nesufiĉe konataj popoloj de la antaŭa [[rusa imperio]], tiamaniere farante malgrandan escepton el la programo de nia Biblioteko. Kompreneble, krom la priparolitaj popoloj: [[ukrainoj]], [[litovoj]], [[Rutenoj|blankrutenoj]], [[letonoj]], [[estonoj]], [[finnoj]], [[tataroj]], [[Kartveloj|georgoj]], en la limoj de l'malnova rusa regno loĝas ankaŭ aliaj, kiel ekz. [[poloj]], kies historio estas sufiĉe konata okcidente, kaj granda nombro da gentoj, kiuj tamen ne ludas gravan rolon en la historio kaj kulturo. Ni esperas, ke aliaj sekvos nin sur la vojo al ekkoniĝo kaj kunfratiĝo de l'popoloj, rakontante pri la ceteraj partoj de l'homaro. |Ivan Ĥristov Krestanov Bern, Julio 1919.}} ---- Pri ''La internacia vivo kaj lingvo, kun pririgardo de l'esperantista movado en eksterlando kaj Bulgarujo : Esperantisto'' {{citaĵo|Jen la esperanta tradukaĵo de la titolo de verketo, ŝuldata al la nelaĉiĝebla balkanlanda pioniro S-ro Krestanof : mi varme rekomendas ĝin al tiuj samideanoj, por kiuj la lingvo de Vazov ne estas fremda.|[[Belga Esperantisto]] n028 (feb 1911)}} ---- Pri Lernolibro de Esperanto *''Lernolibro de Esperanto'' (1912)<ref>Eld. [[Bulgara Esperantista biblioteko]], Sofio</ref> {{citaĵo|Gramatiko, ekzercaro kaj du vortaroj, kun la portreto de D-ro L. Zamenhof kaj nomaro de la pligravaj kaj rekomendindaj Esp. Societoj, libroj kaj gazetoj.<br> A probita de la Ekzamena komitato de la [[Bulgara Esperantista Societo|B. E. S.]]|Esperanto, n123 20 maj 1912}} {{citaĵo|Samideano Krestanof estas bona esperantisto : li ankaŭ estas zorgema [[eldonanto]], kiu donis al ni jani 6 bonajn kaj bele eldonitajn N-rojn de la [[Bulgara Esperanta Biblioteko]]. Ni rajtas do atendi de li ankaŭ bonan [[lernolibro]]n. Feliĉe la ĵusaperinta lernolibro plene pravigas nian atendon. Ĉi certe kaj nediskuteble superas ĉiujn lernolibrojn de Esperanto, kiuj aperis ĝis nun en bulgara lingvo. La nova lernolibro konsistas el gramatiko, metode partigita en 12 [[leciono]]j. Ĝin sekvas trafe elektitaj ekzercoj, aranĝitaj por ĉiu gramatika parto. Poste venas la vortaroj. En la Esperanto-bulgara vortaro krom la vortoj de [[universala vortaro|U. V.]], estas enmetitaj ankaŭ la voltoj de la [[Oficiala Aldono]] (de l'Akademio) signitaj per steleto. La bulg. esp. vortaro plene kontentigas la uzantojn ĉe ordinaraj bezonoj. Ambaŭ vortaroj enhavas proksimume 10.000 vortojn. En la fino la aŭtoro prezentas liston de la plej gravaj esperantistaj [[societo]]j, eldonaĵoj, firmoj, gazetoj, k.t.p. Tiel do, se la nove varbita per tiu ĉi lernolibro esperantisto estas kolektanto, komercisto, vegetarano, [[abstinentulo]] k.t.p., k.t.p. — li tuj povos trovi sian sferon en la esperantista [[movado]]. Ni do prave povas diri, ke la nova lernolibro estas ne nur perfekta instruilo, sed ankaŭ ĝi prezentas veran manlibron por ĉiu nova [[samideano]] bulgara. Ankaŭ al la fremdulo deziranta konatiĝi per E-to kun la [[bulgara lingvo]], ĝi povas utili dank’al la paralela traduko de ĉiu titoloj kaj precipe per la bona aranĝo de la vortaroj. Se bona lernolibro estas sukceso de nia afero en iu lando kaj mi kredas ĉi tion firme, per la apero de la lernolibro de samideano Krestanof nia afero en [[Bulgario]] havos bonan sukceson.|[[Atanas D. Atanasov|At. D. Atanasov]].[[Belga Esperantisto]] n044 (jun 1912)}} ===Teatro=== *''La internacia vivo kaj lingvo, kun pririgardo de l'esperantista movado en eksterlando kaj Bulgarujo : Esperantisto'', unuakta komedio. Eld. [[Esperanta Oficejo]], [[Pirdop]], 1910? (12X19) 48 paĝoj. == Referencoj == {{Referencoj}} ==Eksteraj ligiloj== {{projektoj|wikisource=Aŭtoro:Ivan Krestanov}} * [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl.htm ''Enciklopedio de Esperanto''/E] en sia originala formo en la Interreto * [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/enciklopedio-de-esperanto-1933.pdf ''Enciklopedio de Esperanto''] en elŝutebla versio (PDF). * [http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e0f&datum=1938&page=28&size=49 Foto de Krestanov] en revuo Esperanto (UEA) Apr. 1938, p.&nbsp;28. {{Vivtempo|Krestanov, Ivan}} [[Kategorio:Bulgaraj esperantistoj]] [[Kategorio:Akademio de Esperanto]] [[Kategorio:Esperanto-vortaristoj]] [[Kategorio:Libroj de Ivan Krestanov| ]] k38oobe3l2s83a0jpnpyeirqat597ir 9494409 9494407 2026-10-16T11:56:51Z Roberto 609 /* Teatro */ 9494409 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}} {{informkesto homo}} '''Ivan Ĥristov KRESTANOV''', ankaŭ konata kiel ''H. Krestanov'', (naskiĝis la {{daton|28|oktobro|1890}} en [[Pirdop]], mortis la {{daton|4|aprilo|1966}}<ref>[http://www.akademio-de-esperanto.org/aktoj/aktoj1/Aktoj_de_la_Akademio_1963-1967.pdf ''Aktoj de la Akademio 1963–1967,'' 2-a eldono], paĝo 20.</ref>) estis [[bulgara esperantisto]], lektoro de fremdlingvoj kaj [[diplomato]]. Li loĝis en [[Sofio]]. Dum sia 15-jara vivado en eksterlando vizitis preskaŭ tutan [[Eŭropo]]n. Interalie li oficis kiel sekretario de la Bulgara Ĝenerala Konsulejo en [[Dresdeno]]. Li esperantistiĝis en [[1905]]. Li eldonis dudekon da libroj kaj libretoj en kaj pri Esperanto, gvidis kursojn kaj faris paroladojn. Li estis senlaca kaj entreprenema aganto. Li estis membro de la [[Lingva Komitato]] kaj kunlaboranto de ''[[Enciklopedio de Esperanto]]''. ==Verkoj== El liaj verkoj estu citataj: * ''Vortaro de la internacia lingvo Esperanto<ref>El. Bulgara - Esperanta - Biblioteko</ref>'' *''Vortaro de Esperanto por Bulgaroj'' (aperis 3 eldonoj 1921, 1928, 1930, entute 10 000 ekzempleroj). * ''[[Bulgara Antologio]],'' * ''[[La Bulgara Lando kaj Popolo]],'' * ''[[Nuntempaj Rakontoj]],'' * ''Vilao apud Maro'' * ''La Miraklo de la Deka Jarcento''<ref>Aperis en ''[[Flandra Esperantisto]]'', sep. 1939, p. 132-133.</ref> * ''El la Proksima Oriento'', 1919, Berno <ref> [http://www.worldcat.org/title/el-la-proksima-oriento/oclc/902515903 WorldCat]</ref><ref> [https://search.onb.ac.at/primo-explore/search?query=any,contains,El%20la%20proksima%20oriento&tab=default_tab&search_scope=ONB_gesamtbestand&vid=ONB&lang=de_DE&offset=0 Kolekto por Planlingvoj]</ref> ===Tradukoj=== Li tradukis ankaŭ multajn verkojn, inter ili: *[[Elin Pelin]]. ''La advokato.'' Tradukis [[Ivan H. Krestanov]]. En: ''[[Esperanto (revuo)|Esperanto]]'' 28 (1932), n-ro 386 (10), p.&nbsp; * Elin Pelin. ''Aŭtuno.'' Rakonto. Tradukis [[Ivan H. Krestanof]]. En: ''[[La Revuo]]'' 1912, p.&nbsp;[https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e0c&datum=1912&page=306&size=45 300]–304. ==Recenzoj== Pri ''El la Proksima Oriento'' {{citaĵo| ''El la Proksima Oriento (De Ukrajnio ĝis Georgio)'' '''''Antaŭparolo''''' Nia karmemora Majstro kredis, ke komunikigado kaj konatiĝado sur neŭtrala fundamento forigos almenaŭ la pli grandan parton de tiuj bestaĵoj kaj krimoj, kiuj estas kaŭzataj ne de malbona volo, sed simple de reciproka sinnekonado kaj devigata sinaltrudado. Deirante el tiu penso kaj opiniante, ke ĉiuj nacioj estas egale interesaj, ni skribas pri ankoraŭ nesufiĉe konataj popoloj de la antaŭa [[rusa imperio]], tiamaniere farante malgrandan escepton el la programo de nia Biblioteko. Kompreneble, krom la priparolitaj popoloj: [[ukrainoj]], [[litovoj]], [[Rutenoj|blankrutenoj]], [[letonoj]], [[estonoj]], [[finnoj]], [[tataroj]], [[Kartveloj|georgoj]], en la limoj de l'malnova rusa regno loĝas ankaŭ aliaj, kiel ekz. [[poloj]], kies historio estas sufiĉe konata okcidente, kaj granda nombro da gentoj, kiuj tamen ne ludas gravan rolon en la historio kaj kulturo. Ni esperas, ke aliaj sekvos nin sur la vojo al ekkoniĝo kaj kunfratiĝo de l'popoloj, rakontante pri la ceteraj partoj de l'homaro. |Ivan Ĥristov Krestanov Bern, Julio 1919.}} ---- Pri ''La internacia vivo kaj lingvo, kun pririgardo de l'esperantista movado en eksterlando kaj Bulgarujo : Esperantisto'' {{citaĵo|Jen la esperanta tradukaĵo de la titolo de verketo, ŝuldata al la nelaĉiĝebla balkanlanda pioniro S-ro Krestanof : mi varme rekomendas ĝin al tiuj samideanoj, por kiuj la lingvo de Vazov ne estas fremda.|[[Belga Esperantisto]] n028 (feb 1911)}} ---- Pri Lernolibro de Esperanto *''Lernolibro de Esperanto'' (1912)<ref>Eld. [[Bulgara Esperantista biblioteko]], Sofio</ref> {{citaĵo|Gramatiko, ekzercaro kaj du vortaroj, kun la portreto de D-ro L. Zamenhof kaj nomaro de la pligravaj kaj rekomendindaj Esp. Societoj, libroj kaj gazetoj.<br> A probita de la Ekzamena komitato de la [[Bulgara Esperantista Societo|B. E. S.]]|Esperanto, n123 20 maj 1912}} {{citaĵo|Samideano Krestanof estas bona esperantisto : li ankaŭ estas zorgema [[eldonanto]], kiu donis al ni jani 6 bonajn kaj bele eldonitajn N-rojn de la [[Bulgara Esperanta Biblioteko]]. Ni rajtas do atendi de li ankaŭ bonan [[lernolibro]]n. Feliĉe la ĵusaperinta lernolibro plene pravigas nian atendon. Ĉi certe kaj nediskuteble superas ĉiujn lernolibrojn de Esperanto, kiuj aperis ĝis nun en bulgara lingvo. La nova lernolibro konsistas el gramatiko, metode partigita en 12 [[leciono]]j. Ĝin sekvas trafe elektitaj ekzercoj, aranĝitaj por ĉiu gramatika parto. Poste venas la vortaroj. En la Esperanto-bulgara vortaro krom la vortoj de [[universala vortaro|U. V.]], estas enmetitaj ankaŭ la voltoj de la [[Oficiala Aldono]] (de l'Akademio) signitaj per steleto. La bulg. esp. vortaro plene kontentigas la uzantojn ĉe ordinaraj bezonoj. Ambaŭ vortaroj enhavas proksimume 10.000 vortojn. En la fino la aŭtoro prezentas liston de la plej gravaj esperantistaj [[societo]]j, eldonaĵoj, firmoj, gazetoj, k.t.p. Tiel do, se la nove varbita per tiu ĉi lernolibro esperantisto estas kolektanto, komercisto, vegetarano, [[abstinentulo]] k.t.p., k.t.p. — li tuj povos trovi sian sferon en la esperantista [[movado]]. Ni do prave povas diri, ke la nova lernolibro estas ne nur perfekta instruilo, sed ankaŭ ĝi prezentas veran manlibron por ĉiu nova [[samideano]] bulgara. Ankaŭ al la fremdulo deziranta konatiĝi per E-to kun la [[bulgara lingvo]], ĝi povas utili dank’al la paralela traduko de ĉiu titoloj kaj precipe per la bona aranĝo de la vortaroj. Se bona lernolibro estas sukceso de nia afero en iu lando kaj mi kredas ĉi tion firme, per la apero de la lernolibro de samideano Krestanof nia afero en [[Bulgario]] havos bonan sukceson.|[[Atanas D. Atanasov|At. D. Atanasov]].[[Belga Esperantisto]] n044 (jun 1912)}} == Referencoj == {{Referencoj}} ==Eksteraj ligiloj== {{projektoj|wikisource=Aŭtoro:Ivan Krestanov}} * [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl.htm ''Enciklopedio de Esperanto''/E] en sia originala formo en la Interreto * [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/enciklopedio-de-esperanto-1933.pdf ''Enciklopedio de Esperanto''] en elŝutebla versio (PDF). * [http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e0f&datum=1938&page=28&size=49 Foto de Krestanov] en revuo Esperanto (UEA) Apr. 1938, p.&nbsp;28. {{Vivtempo|Krestanov, Ivan}} [[Kategorio:Bulgaraj esperantistoj]] [[Kategorio:Akademio de Esperanto]] [[Kategorio:Esperanto-vortaristoj]] [[Kategorio:Libroj de Ivan Krestanov| ]] o4g2urhcq8mka81cx7ea2fa10smn8pa 9494410 9494409 2026-10-16T11:57:02Z Roberto 609 /* Tradukoj */ 9494410 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}} {{informkesto homo}} '''Ivan Ĥristov KRESTANOV''', ankaŭ konata kiel ''H. Krestanov'', (naskiĝis la {{daton|28|oktobro|1890}} en [[Pirdop]], mortis la {{daton|4|aprilo|1966}}<ref>[http://www.akademio-de-esperanto.org/aktoj/aktoj1/Aktoj_de_la_Akademio_1963-1967.pdf ''Aktoj de la Akademio 1963–1967,'' 2-a eldono], paĝo 20.</ref>) estis [[bulgara esperantisto]], lektoro de fremdlingvoj kaj [[diplomato]]. Li loĝis en [[Sofio]]. Dum sia 15-jara vivado en eksterlando vizitis preskaŭ tutan [[Eŭropo]]n. Interalie li oficis kiel sekretario de la Bulgara Ĝenerala Konsulejo en [[Dresdeno]]. Li esperantistiĝis en [[1905]]. Li eldonis dudekon da libroj kaj libretoj en kaj pri Esperanto, gvidis kursojn kaj faris paroladojn. Li estis senlaca kaj entreprenema aganto. Li estis membro de la [[Lingva Komitato]] kaj kunlaboranto de ''[[Enciklopedio de Esperanto]]''. ==Verkoj== El liaj verkoj estu citataj: * ''Vortaro de la internacia lingvo Esperanto<ref>El. Bulgara - Esperanta - Biblioteko</ref>'' *''Vortaro de Esperanto por Bulgaroj'' (aperis 3 eldonoj 1921, 1928, 1930, entute 10 000 ekzempleroj). * ''[[Bulgara Antologio]],'' * ''[[La Bulgara Lando kaj Popolo]],'' * ''[[Nuntempaj Rakontoj]],'' * ''Vilao apud Maro'' * ''La Miraklo de la Deka Jarcento''<ref>Aperis en ''[[Flandra Esperantisto]]'', sep. 1939, p. 132-133.</ref> * ''El la Proksima Oriento'', 1919, Berno <ref> [http://www.worldcat.org/title/el-la-proksima-oriento/oclc/902515903 WorldCat]</ref><ref> [https://search.onb.ac.at/primo-explore/search?query=any,contains,El%20la%20proksima%20oriento&tab=default_tab&search_scope=ONB_gesamtbestand&vid=ONB&lang=de_DE&offset=0 Kolekto por Planlingvoj]</ref> ===Tradukoj=== Li tradukis ankaŭ multajn verkojn, inter ili: *[[Elin Pelin]]. ''La advokato.'' Tradukis [[Ivan H. Krestanov]]. En: ''[[Esperanto (revuo)|Esperanto]]'' 28 (1932), n-ro 386 (10), p.&nbsp; * Elin Pelin. ''Aŭtuno.'' Rakonto. Tradukis [[Ivan H. Krestanof]]. En: ''[[La Revuo]]'' 1912, p.&nbsp;[https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e0c&datum=1912&page=306&size=45 300]–304. ===Teatro=== *''La internacia vivo kaj lingvo, kun pririgardo de l'esperantista movado en eksterlando kaj Bulgarujo : Esperantisto'', unuakta komedio. Eld. [[Esperanta Oficejo]], [[Pirdop]], 1910? (12X19) 48 paĝoj. ==Recenzoj== Pri ''El la Proksima Oriento'' {{citaĵo| ''El la Proksima Oriento (De Ukrajnio ĝis Georgio)'' '''''Antaŭparolo''''' Nia karmemora Majstro kredis, ke komunikigado kaj konatiĝado sur neŭtrala fundamento forigos almenaŭ la pli grandan parton de tiuj bestaĵoj kaj krimoj, kiuj estas kaŭzataj ne de malbona volo, sed simple de reciproka sinnekonado kaj devigata sinaltrudado. Deirante el tiu penso kaj opiniante, ke ĉiuj nacioj estas egale interesaj, ni skribas pri ankoraŭ nesufiĉe konataj popoloj de la antaŭa [[rusa imperio]], tiamaniere farante malgrandan escepton el la programo de nia Biblioteko. Kompreneble, krom la priparolitaj popoloj: [[ukrainoj]], [[litovoj]], [[Rutenoj|blankrutenoj]], [[letonoj]], [[estonoj]], [[finnoj]], [[tataroj]], [[Kartveloj|georgoj]], en la limoj de l'malnova rusa regno loĝas ankaŭ aliaj, kiel ekz. [[poloj]], kies historio estas sufiĉe konata okcidente, kaj granda nombro da gentoj, kiuj tamen ne ludas gravan rolon en la historio kaj kulturo. Ni esperas, ke aliaj sekvos nin sur la vojo al ekkoniĝo kaj kunfratiĝo de l'popoloj, rakontante pri la ceteraj partoj de l'homaro. |Ivan Ĥristov Krestanov Bern, Julio 1919.}} ---- Pri ''La internacia vivo kaj lingvo, kun pririgardo de l'esperantista movado en eksterlando kaj Bulgarujo : Esperantisto'' {{citaĵo|Jen la esperanta tradukaĵo de la titolo de verketo, ŝuldata al la nelaĉiĝebla balkanlanda pioniro S-ro Krestanof : mi varme rekomendas ĝin al tiuj samideanoj, por kiuj la lingvo de Vazov ne estas fremda.|[[Belga Esperantisto]] n028 (feb 1911)}} ---- Pri Lernolibro de Esperanto *''Lernolibro de Esperanto'' (1912)<ref>Eld. [[Bulgara Esperantista biblioteko]], Sofio</ref> {{citaĵo|Gramatiko, ekzercaro kaj du vortaroj, kun la portreto de D-ro L. Zamenhof kaj nomaro de la pligravaj kaj rekomendindaj Esp. Societoj, libroj kaj gazetoj.<br> A probita de la Ekzamena komitato de la [[Bulgara Esperantista Societo|B. E. S.]]|Esperanto, n123 20 maj 1912}} {{citaĵo|Samideano Krestanof estas bona esperantisto : li ankaŭ estas zorgema [[eldonanto]], kiu donis al ni jani 6 bonajn kaj bele eldonitajn N-rojn de la [[Bulgara Esperanta Biblioteko]]. Ni rajtas do atendi de li ankaŭ bonan [[lernolibro]]n. Feliĉe la ĵusaperinta lernolibro plene pravigas nian atendon. Ĉi certe kaj nediskuteble superas ĉiujn lernolibrojn de Esperanto, kiuj aperis ĝis nun en bulgara lingvo. La nova lernolibro konsistas el gramatiko, metode partigita en 12 [[leciono]]j. Ĝin sekvas trafe elektitaj ekzercoj, aranĝitaj por ĉiu gramatika parto. Poste venas la vortaroj. En la Esperanto-bulgara vortaro krom la vortoj de [[universala vortaro|U. V.]], estas enmetitaj ankaŭ la voltoj de la [[Oficiala Aldono]] (de l'Akademio) signitaj per steleto. La bulg. esp. vortaro plene kontentigas la uzantojn ĉe ordinaraj bezonoj. Ambaŭ vortaroj enhavas proksimume 10.000 vortojn. En la fino la aŭtoro prezentas liston de la plej gravaj esperantistaj [[societo]]j, eldonaĵoj, firmoj, gazetoj, k.t.p. Tiel do, se la nove varbita per tiu ĉi lernolibro esperantisto estas kolektanto, komercisto, vegetarano, [[abstinentulo]] k.t.p., k.t.p. — li tuj povos trovi sian sferon en la esperantista [[movado]]. Ni do prave povas diri, ke la nova lernolibro estas ne nur perfekta instruilo, sed ankaŭ ĝi prezentas veran manlibron por ĉiu nova [[samideano]] bulgara. Ankaŭ al la fremdulo deziranta konatiĝi per E-to kun la [[bulgara lingvo]], ĝi povas utili dank’al la paralela traduko de ĉiu titoloj kaj precipe per la bona aranĝo de la vortaroj. Se bona lernolibro estas sukceso de nia afero en iu lando kaj mi kredas ĉi tion firme, per la apero de la lernolibro de samideano Krestanof nia afero en [[Bulgario]] havos bonan sukceson.|[[Atanas D. Atanasov|At. D. Atanasov]].[[Belga Esperantisto]] n044 (jun 1912)}} == Referencoj == {{Referencoj}} ==Eksteraj ligiloj== {{projektoj|wikisource=Aŭtoro:Ivan Krestanov}} * [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl.htm ''Enciklopedio de Esperanto''/E] en sia originala formo en la Interreto * [https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/enciklopedio-de-esperanto-1933.pdf ''Enciklopedio de Esperanto''] en elŝutebla versio (PDF). * [http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e0f&datum=1938&page=28&size=49 Foto de Krestanov] en revuo Esperanto (UEA) Apr. 1938, p.&nbsp;28. {{Vivtempo|Krestanov, Ivan}} [[Kategorio:Bulgaraj esperantistoj]] [[Kategorio:Akademio de Esperanto]] [[Kategorio:Esperanto-vortaristoj]] [[Kategorio:Libroj de Ivan Krestanov| ]] oln5lv6d7b5fxzz7gam0k0i6i3a30a5 0 9410 9493905 7124703 2026-10-15T12:20:46Z Roberto 609 /* Verkoj */ 9493905 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Cornelis Jacob BAART DE LA FAILLE''' (naskiĝis la [[20-an de majo]] [[1880]] en [[Groningen]] - mortis la [[20-an de junio]] [[1939]] en [[Arnhem]]) estis nederlanda doktoro pri biologio, gimnazia profesoro pri natursciencoj kaj esperantisto. En [[1901]] li esperantistiĝis kaj la [[16-an de novembro]] [[1903]] li fondis kun [[J. van Beusekom]], [[J. van Enschut]], [[G. van Romburgh]], [[D. F. Romein]] kaj [[C. H. de Vos]] en [[Utrecht (urbo)|Utrecht]] la unuan vivipovan Esperanto-grupon en [[Nederlando]]. La [[27-an de aŭgusto]] [[1905]] ekestis la Holanda Societo Esperantista „La Estonto Estas Nia“ (poste oni anstataŭis „Holanda“ per „Nederlanda“; mallongige oni nomas ĝin „LEEN“). Ĝiaj unuaj estraranoj estis: Baart de la Faille, H. Blok, Romein, [[Dreves Uitterdijk]] kaj Valeton. Baart de la Faille estis elektita kiel [[Estraro de UEA 1939-1947|UEA-estrarano en 1939]] (de la ĝeneva [[UEA]]), sed li mortis ankoraŭ en la sama monato (junio). ==Verkoj== * '''1920''': Esperanto verdedigd ("Esperanto defendita", de C. J. Baart de la Faille kaj [[J. R. G. Isbrücker]]. Rotterdam 1920, 45 p., kontraŭ [[Ido (lingvo)|Ido]]) {{citaĵo|Jen broŝuro de veraj kompetetuloj, je kiu oni devas gratuli la Nederlandan Esperantistaron. Ĝi klare montras la bonegeco de nia lingvo kaj samtempe la aĉan batalmanieron de plibonesciuloj (H. betweters) kaj sektuloj. Ĉiu el niaj anoj janm sufiĉfoje povis sperti, ke Esperanto sencese estas atakita de personoj, kiuj eĉ ne scias la abc de ĝi kaj de sofismuloj. Se la atakintoj apartenas al la [[klerularo]], ili estas karakterdifektitaj personoj, ekz. monomaniuloj, kiuj ne povas havi komprenon por la ora regulo, ke la sageco konsistas en scio de la limoj, homoj, kies idealo estas triumfigi sian opinion per ciaj rimedoj. En la broŝuro oni ankaŭ legas, ke en 1894 la Majstro proponis kelkajn reformojn por eviti la ŝajnon, ke li mem kontraŭstaru cian evoluon de sia infano; li tamen estis dankema, ke tiuj proponoj estis definitive refuzitaj interalie de [[Louis de Beaufront|S-ro de Beaufront]], la patro de [[Ido]], kaj de la Ido-akademiano Kolman! Tiaj viroj ne havas la rajton sin alskribi la virtojn de konstanteco kaj de stabileco, nepraj virtoj por sukcesi, ĉu do esias miraklo, kiam la [[Ido-akademio]] jam produktis 800 decidojn. Mi devas esti mallonge pro la spaco, kaj mi finigas dirante, ke la broŝuro estas eminentbone skribita de la supernomitaj sinjoroj, al kiuj ia Esperantistaro ŝuldas multan dankon.| G. Alienstadt. Esperanto n243 nov 1920}} {{EdE|B}} {{Vivtempo|Baart de la Faille, Cornelis Jacob}} [[Kategorio:Nederlandaj esperantistoj]] [[Kategorio:Estraranoj de UEA]] 8azpwdg2gvf14hob8bl9r5athj2dr1e 9493906 9493905 2026-10-15T12:21:25Z Roberto 609 /* Verkoj */ 9493906 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Cornelis Jacob BAART DE LA FAILLE''' (naskiĝis la [[20-an de majo]] [[1880]] en [[Groningen]] - mortis la [[20-an de junio]] [[1939]] en [[Arnhem]]) estis nederlanda doktoro pri biologio, gimnazia profesoro pri natursciencoj kaj esperantisto. En [[1901]] li esperantistiĝis kaj la [[16-an de novembro]] [[1903]] li fondis kun [[J. van Beusekom]], [[J. van Enschut]], [[G. van Romburgh]], [[D. F. Romein]] kaj [[C. H. de Vos]] en [[Utrecht (urbo)|Utrecht]] la unuan vivipovan Esperanto-grupon en [[Nederlando]]. La [[27-an de aŭgusto]] [[1905]] ekestis la Holanda Societo Esperantista „La Estonto Estas Nia“ (poste oni anstataŭis „Holanda“ per „Nederlanda“; mallongige oni nomas ĝin „LEEN“). Ĝiaj unuaj estraranoj estis: Baart de la Faille, H. Blok, Romein, [[Dreves Uitterdijk]] kaj Valeton. Baart de la Faille estis elektita kiel [[Estraro de UEA 1939-1947|UEA-estrarano en 1939]] (de la ĝeneva [[UEA]]), sed li mortis ankoraŭ en la sama monato (junio). ==Verkoj== * '''1920''': Esperanto verdedigd ("Esperanto defendita", de C. J. Baart de la Faille kaj [[J. R. G. Isbrücker]]. Rotterdam 1920, 45 p., kontraŭ [[Ido (lingvo)|Ido]]) {{citaĵo|Jen broŝuro de veraj kompetetuloj, je kiu oni devas gratuli la Nederlandan Esperantistaron. Ĝi klare montras la bonegeco de nia lingvo kaj samtempe la aĉan batalmanieron de plibonesciuloj (H. betweters) kaj sektuloj. Ĉiu el niaj anoj janm sufiĉfoje povis sperti, ke Esperanto sencese estas atakita de personoj, kiuj eĉ ne scias la abc de ĝi kaj de sofismuloj. Se la atakintoj apartenas al la klerularo, ili estas karakterdifektitaj personoj, ekz. monomaniuloj, kiuj ne povas havi komprenon por la ora regulo, ke la sageco konsistas en scio de la limoj, homoj, kies idealo estas triumfigi sian opinion per ciaj rimedoj. En la broŝuro oni ankaŭ legas, ke en 1894 la Majstro proponis kelkajn reformojn por eviti la ŝajnon, ke li mem kontraŭstaru cian evoluon de sia infano; li tamen estis dankema, ke tiuj proponoj estis definitive refuzitaj interalie de [[Louis de Beaufront|S-ro de Beaufront]], la patro de [[Ido]], kaj de la Ido-akademiano Kolman! Tiaj viroj ne havas la rajton sin alskribi la virtojn de konstanteco kaj de stabileco, nepraj virtoj por sukcesi, ĉu do esias miraklo, kiam la [[Ido-akademio]] jam produktis 800 decidojn. Mi devas esti mallonge pro la spaco, kaj mi finigas dirante, ke la broŝuro estas eminentbone skribita de la supernomitaj sinjoroj, al kiuj ia Esperantistaro ŝuldas multan dankon.| G. Alienstadt. Esperanto n243 nov 1920}} {{EdE|B}} {{Vivtempo|Baart de la Faille, Cornelis Jacob}} [[Kategorio:Nederlandaj esperantistoj]] [[Kategorio:Estraranoj de UEA]] 1r2hdw8hjrhqmpcvbrbqytjc3tqqj8e 0 10293 9493946 7044500 2026-10-15T13:17:46Z Roberto 609 9493946 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Brandt Roman Fedoroviĉ''', ankaŭ konata de esperantistoj kiel ''Romano Brandt''<ref>Esperanto n243 nov 1920</ref>, [[pseŭdonimo]] '''Oresto Golovnin''' (naskiĝis la {{daton|16|12|1853}} en [[Sankt-Peterburgo|Petrogrado]], mortis en [[1920]] en [[Moskvo]]) estas rusia sciencisto kaj [[Esperanto-movado en Rusio|esperantisto]], esperantlingva kaj ruslingva [[Poezio|poeto]]. Li estis ruso germandevena, universitata [[profesoro]] pri [[Slava lingvaro|slavaj lingvoj]], aŭtoro de multaj sciencaj verkoj. Brandt estis ankaŭ Esperantlingva kaj ruslingva poeto, aŭtoro de originalaj kaj tradukitaj [[fablo]]j, eldonitaj en [[1886]], [[1899]] kaj [[1910]]. En [[1908]] li ellaboris propran projekton de universala lingvo "[[Romanizat]]" kaj en [[1909]] kompromisan reformon inter [[Esperanto]] kaj [[Ido (lingvo)|Ido]]. Tamen jam post unu jaro Brandt rezignis tion kaj fariĝis unu el la plej aktivaj partoprenantoj de la [[Esperanto-movado en Rusio|rusia Esperanto-movado]]. En [[1914]] kontraŭbatalis ŝovinistan [[haladzo]]n en universitataj rondoj. En [[1917]] faris grandan funebran publikan paroladon pri [[L. L. Zamenhof]] en [[Moskva Ŝtata Universitato|Moskva Universitato]]. Laŭ ĵurnalo por rusaj ekziluloj en Parizo Pozlednia Izvestia, li mortis pro malsato en 1920<ref>Esperanto n243 nov 1920</ref>, kvankam la novaĵo pri la kaŭzo de la morto eble povas esti propagando kontraŭ komunisma reĝimo. {{Bibliotekoj}} {{Unua}} [[Kategorio:Esperantistoj de Moskvo|Brandt Roman Fedoroviĉ]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Sankt-Peterburgo|Brandt Roman Fedoroviĉ]] [[Kategorio:Mortintoj en Moskvo|Brandt Roman Fedoroviĉ]] tbl0rqetc1atln3xf3g72onjm624g6r 9493947 9493946 2026-10-15T13:19:39Z Roberto 609 9493947 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Brandt Roman Fedoroviĉ''', ankaŭ konata de esperantistoj kiel ''Romano Brandt''<ref>Esperanto n243 nov 1920</ref>, [[pseŭdonimo]] '''Oresto Golovnin''' (naskiĝis la {{daton|16|12|1853}} en [[Sankt-Peterburgo|Petrogrado]], mortis en [[1920]] en [[Moskvo]]) estas rusia sciencisto kaj [[Esperanto-movado en Rusio|esperantisto]], esperantlingva kaj ruslingva [[Poezio|poeto]]. Li estis ruso germandevena, universitata [[profesoro]] pri [[Slava lingvaro|slavaj lingvoj]], aŭtoro de multaj sciencaj verkoj. Brandt estis ankaŭ Esperantlingva kaj ruslingva poeto, aŭtoro de originalaj kaj tradukitaj [[fablo]]j, eldonitaj en [[1886]], [[1899]] kaj [[1910]]. En [[1908]] li ellaboris propran projekton de universala lingvo "[[Romanizat]]" kaj en [[1909]] kompromisan reformon inter [[Esperanto]] kaj [[Ido (lingvo)|Ido]]. Tamen jam post unu jaro Brandt rezignis tion kaj fariĝis unu el la plej aktivaj partoprenantoj de la [[Esperanto-movado en Rusio|rusia Esperanto-movado]]. En [[1914]] kontraŭbatalis ŝovinistan [[haladzo]]n en universitataj rondoj. En [[1917]] faris grandan funebran publikan paroladon pri [[L. L. Zamenhof]] en [[Moskva Ŝtata Universitato|Moskva Universitato]]. Laŭ ĵurnalo por rusaj ekziluloj en Parizo Pozlednia Izvestia, li mortis pro malsato en 1920<ref>Esperanto n243 nov 1920</ref>, kvankam la novaĵo pri la kaŭzo de la morto eble povas esti propagando kontraŭ komunisma reĝimo. {{Bibliotekoj}} {{Unua}} [[Kategorio:Esperantistoj de Moskvo|Brandt Roman Fedoroviĉ]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Sankt-Peterburgo|Brandt Roman Fedoroviĉ]] [[Kategorio:Mortintoj en Moskvo|Brandt Roman Fedoroviĉ]] dmlxuw0c612nr425t57zhren6bbrhyk 9493948 9493947 2026-10-15T13:20:04Z Roberto 609 9493948 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Brandt Roman Fedoroviĉ''', ankaŭ konata de esperantistoj kiel ''Romano Brandt''<ref>Esperanto n243 nov 1920</ref>, [[pseŭdonimo]] '''Oresto Golovnin''' (naskiĝis la {{daton|16|12|1853}} en [[Sankt-Peterburgo|Petrogrado]], mortis en [[1920]] en [[Moskvo]]) estas rusia sciencisto kaj [[Esperanto-movado en Rusio|esperantisto]], esperantlingva kaj ruslingva [[Poezio|poeto]]. Li estis ruso germandevena, universitata [[profesoro]] pri [[Slava lingvaro|slavaj lingvoj]], aŭtoro de multaj sciencaj verkoj. Brandt estis ankaŭ Esperantlingva kaj ruslingva poeto, aŭtoro de originalaj kaj tradukitaj [[fablo]]j, eldonitaj en [[1886]], [[1899]] kaj [[1910]]. En [[1908]] li ellaboris propran projekton de universala lingvo "[[Romanizat]]" kaj en [[1909]] kompromisan reformon inter [[Esperanto]] kaj [[Ido (lingvo)|Ido]]. Tamen jam post unu jaro Brandt rezignis tion kaj fariĝis unu el la plej aktivaj partoprenantoj de la [[Esperanto-movado en Rusio|rusia Esperanto-movado]]. En [[1914]] kontraŭbatalis ŝovinistan [[haladzo]]n en universitataj rondoj. En [[1917]] faris grandan funebran publikan paroladon pri [[L. L. Zamenhof]] en [[Moskva Ŝtata Universitato|Moskva Universitato]]. Laŭ ĵurnalo por rusaj ekziluloj en Parizo "Pozlednia Izvestia", li mortis pro malsato en 1920<ref>Esperanto n243 nov 1920</ref>, kvankam la novaĵo pri la kaŭzo de la morto eble povas esti propagando kontraŭ komunisma reĝimo. {{Bibliotekoj}} {{Unua}} [[Kategorio:Esperantistoj de Moskvo|Brandt Roman Fedoroviĉ]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Sankt-Peterburgo|Brandt Roman Fedoroviĉ]] [[Kategorio:Mortintoj en Moskvo|Brandt Roman Fedoroviĉ]] qddywrayb75d6rek3k97ynz8b1j4uoj 0 11394 9493935 9163562 2026-10-15T13:11:59Z Roberto 609 9493935 wikitext text/x-wiki '''Delegito de UEA''' estas reprezentanto de [[Universala Esperanto-Asocio]]. Ŝi aŭ li plenumas la servopetojn de la membroj.<ref>Oficiala klarigo pri la delegitoj de UEA aperas ĉiujare en la koncerna Jarlibro, ekzemple ĉapitro "Delegita Reto" en Jarlibro 2018, Universala Esperanto-Asocio, Roterdamo, 2018, 256 pp. p. 97.</ref> Oni ne konfuzu la UEA-delegitojn kun la [[Rajtigitaj Delegitoj]] el la periodo [[1911]]-[[1913]]. Tiuj estis reprezentantoj de la naciaj societoj kaj ne rilatis al [[UEA]]. Laŭ propono de [[Alphonse Carles]] el Beziers (Francio) la dua UK en Genève 1906 (du jarojn antaŭ la fondo de UEA) decidis la starigon de "konsuloj" por plenumi reciprokajn servojn. La konsuloj estis elektitaj de la societoj kaj grupoj. La titolo "[[Konsulo (Esperanto-movado)|"konsulo de UEA"]] estis uzata ĝis la 1920-a jardeko. == Delegito kiel decidanto en UEA == Origine la UEA-delegitoj havis gravan rolon en la asocia [[demokratio]]: la delegitoj elektis la [[komitato de UEA|komitatano]]jn kaj decidis ekz. pri ŝanĝoj de la [[statuto]]. La statuto de [[1934]] malpligravigis la delegitojn, ĉar ili nur rajtis decidi en "Ĝenerala Voĉdonado" pri ŝanĝoj de la statuto. La delegitoj en landoj sen aliĝinta [[Landa Asocio]] rajtis elekti pri malgranda grupo de komitatanoj. Ekde [[1980]] la delegitoj ne plu havas elekto-privilegiojn en la Asocio, ĉar ekde tiam la B-komitatanoj estas elektataj de ĉiuj individuaj membroj, ne nur la delegitoj. == Delegito kiel servanto de membroj == La delegiteco estas honora ofico, plenumata por pruvi al la skeptika mondo la utilon de la lingvo per ĝia organizaĵo. Ĉiu membro de UEA rajtas uzi la servojn de la delegito. La servoj estas senpagaj, sed la uzanto devas repagi la elspezojn de la delegito, rezultantajn de la petita servo. Oni povas peti informojn pri komerco, industrio, trafiko, laboro, dungado, salajroj, vojaĝoj, turismo, instruado, junulaj aferoj ktp. Oni ne povas peti informojn pri komerca pagokapablo aŭ morala indeco de persono ({{J|konfidenca informo}} ). Tamen, tiuokaze la delegito rajtas interrilatiĝi kun loka agentejo, kiu sin okupas pri tio. La delegito ankaŭ rajtas rifuzi servojn, kies plenumon li juĝas kontraŭa al sia konscienco aŭ honoro. == Fakdelegito == Fakdelegito (FD) estas delegito kun aparta scio, interesiĝo, aŭ kapablo pri iu temo. Troviĝas centoj da temoj pri kiuj listiĝis fakdelegitoj en la [[Jarlibro]] de UEA. == Ĉefdelegito == Iom aparta afero estas la multe pli grava funkcio de ''Ĉefdelegito'' (ĈD). Pri la nomumo de ĈD decidas la [[Ĝeneralaj Direktoroj de UEA|Ĝenerala Direktoro de UEA]] komune kun la [[Landa Asocio]]. ĈD parte administras la membrojn en la koncerna lando kaj plusendas la membrokotizon. == La mirinda libro == [[La mirinda libro]] estas broŝurformata libro eldonita kiel omaĝo al [[Ramón Molera]] kaj festigo de la 75a dadtreveno de U.E.A.<ref>[[La mirinda libro]], Barcelona Esperanto-Centro, Barcelona, 1984. 63 pp.</ref> Ĝi enhavas biografion de Ramón Molera, fotojn, desegnojn kaj literaturajn kaj neliteraturajn tekstojn pri la temo delegitoj de U.E.A. == Atentigoj <ref>https://uea.org/teko/atentigoj_delegitoj</ref> == Delegitoj el ĉiuj mondopartoj pretas respondi al demandoj pri praktike ĉio ajn, helpi okaze de vojaĝo ktp. Uzu bone tiun unikan, mondvastan servon! Nepre atentu la regulojn! Tiel vi ne kaŭzos ĝenojn kaj ekstrajn elspezojn. Memoru, ke la delegitoj laboras por vi — senpage. Vi rajtas peti informojn pri: turismo, vojaĝado, tekniko, scienco, instruado, industrio, komerco, salajroj; aferoj junularaj, virinaj, Esperanto-movadaj; aliaj movadoj kaj organizoj; kaj tiel plu. Vi povas peti la delegiton ankaŭ doni konsilon pri solvo al teknika problemo, rekomendi hotelon kaj mendi hotelĉambron, traduki mallongan leteron al firmao aŭ organizo en la lando de la delegito, aŭ simile. Se troviĝas fakdelegito pri temo aŭ servo interesa al vi, turnu vin al li aŭ ŝi. Vi ne rajtas demandi pri la komerca pagokapablo aŭ morala indeco de persono, aŭ peti konfidencajn informojn. Krome, delegito rajtas rifuzi servon, kies plenumon li aŭ ŝi juĝas kontraŭa al sia honoro kaj konscienco, aŭ kiu postulas multan labor­tempon aŭ specialistajn konojn k.s. La delegito devas tamen informi vin pri sia rifuzo. Atentu, ke la liston de delegitoj oni rajtas disponigi nek al komercaj firmaoj nek al ia ajn eksterulo. Kun via peto bv. nepre sendi validan membromarkon de UEA kaj, laŭeble, internacian respondkuponon, aĉeteblan ĉe poŝtoficejoj en multaj landoj. Tiu ĉi postulo ne validas por petoj per la Reta Jarlibro, sed vi tamen devas ĉiuokaze repagi ĉiujn elspezojn, kiujn la delegito spertas por plenumi vian peton. Se ne eblas sendi respondkuponojn aŭ monon el via lando, interkonsentu kun la delegito pri alimaniera kompenso. Faru antaŭan interkonsenton pri tio, por certiĝi ke la delegito akceptos la repagon, kiun vi proponas. Respektu la privatecon! Se dum vojaĝo vi deziras helpon de delegitoj, aŭ simple ŝatus renkonti ilin, skribu aŭ telefonu por fari interkonsenton pri tio almenaŭ unu semajnon antaŭ via vizito. Telefonu nur tage, prefere inter la 10-a kaj 20-a horoj laŭ la tempo en la lando de la koncerna delegito. Ne postulu tro! Ne estas la tasko de delegito renkonti turistojn en stacidomo, akompani ilin, gastigi ilin k.s., kvankam multaj delegitoj volonte faras tiajn specialajn servojn. Tamen, ne petu tiajn komplezojn. Delegitoj, kiuj havas sufiĉan tempon kaj deziras fari specialajn servojn, mem informos vin pri tio. Se vi deziras tranoktadon, skribu (longe antaŭe) al fakdelegito pri gastigado, aŭ turnu vin al la Pasporta Servo de TEJO. Ne petu korespondamikojn! Por ekhavi tiujn vi povas serĉi ĉe la retejo edukado.net, aŭ mendi anonceton ekz. en la revuo Esperanto aŭ Kontakto. Skribu klare kaj nepre en Esperanto. Skribu vian peton tiel, ke estas facile kompreni kion vi deziras. Certiĝu ke vi donas ĉiujn informojn, kiuj estas bezonataj por plenumo de via peto. Sur la koverto, post la nomo de la delegito, skribu “Delegito de UEA”. Tiel, se la delegito mem forestas, laŭeble vicdelegito aŭ alia prizorganto traktos vian peton. Memoru ke la delegiteco estas ofico sen salajro! Provu faciligi la laboron. Post ricevo de informo aŭ helpo, ne forgesu sendi dank­esprimon, aŭ almenaŭ konfirmon de ricevo. Precipe ekster Eŭropo troviĝas multaj delegitoj, kiuj malofte povas renkonti vojaĝantojn. Ofte vi trovos ke delegitoj tre bonvenigas ĉiujn kontaktojn — petojn pri lingva helpo kaj aliaj servoj, vizitojn de vojaĝantoj ktp. Se vi sekvas la regulojn, vi rajtas atendi bonan delegitan servon. Se vi estas malkontenta pri la servo, sendu leteron kun klara priskribo de la kazo al la ĉefdelegito de tiu lando aŭ al la direktoro ĉe la Centra Oficejo de UEA, kiu esploros la aferon. Se vi mem deziras fariĝi delegito, skribu al la ĉefdelegito de UEA en via lando aŭ rekte al la Centra Oficejo, aŭ plenigu respondilon en la Reta Jarlibro. == Notoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:UEA]] {{EdE|D}} 41mewkcvaqlcvzwfj5tghsejvq8c1bk 9493936 9493935 2026-10-15T13:12:20Z Roberto 609 9493936 wikitext text/x-wiki '''Delegito de UEA''' estas reprezentanto de [[Universala Esperanto-Asocio]]. Ŝi aŭ li plenumas la servopetojn de la membroj.<ref>Oficiala klarigo pri la delegitoj de UEA aperas ĉiujare en la koncerna Jarlibro, ekzemple ĉapitro "Delegita Reto" en Jarlibro 2018, Universala Esperanto-Asocio, Roterdamo, 2018, 256 pp. p. 97.</ref> Oni ne konfuzu la UEA-delegitojn kun la [[Rajtigitaj Delegitoj]] el la periodo [[1911]]-[[1913]]. Tiuj estis reprezentantoj de la naciaj societoj kaj ne rilatis al [[UEA]]. Laŭ propono de [[Alphonse Carles]] el Beziers (Francio) la dua UK en Genève 1906 (du jarojn antaŭ la fondo de UEA) decidis la starigon de "konsuloj" por plenumi reciprokajn servojn. La konsuloj estis elektitaj de la societoj kaj grupoj. La titolo [[Konsulo (Esperanto-movado)|"konsulo de UEA"]] estis uzata ĝis la 1920-a jardeko. == Delegito kiel decidanto en UEA == Origine la UEA-delegitoj havis gravan rolon en la asocia [[demokratio]]: la delegitoj elektis la [[komitato de UEA|komitatano]]jn kaj decidis ekz. pri ŝanĝoj de la [[statuto]]. La statuto de [[1934]] malpligravigis la delegitojn, ĉar ili nur rajtis decidi en "Ĝenerala Voĉdonado" pri ŝanĝoj de la statuto. La delegitoj en landoj sen aliĝinta [[Landa Asocio]] rajtis elekti pri malgranda grupo de komitatanoj. Ekde [[1980]] la delegitoj ne plu havas elekto-privilegiojn en la Asocio, ĉar ekde tiam la B-komitatanoj estas elektataj de ĉiuj individuaj membroj, ne nur la delegitoj. == Delegito kiel servanto de membroj == La delegiteco estas honora ofico, plenumata por pruvi al la skeptika mondo la utilon de la lingvo per ĝia organizaĵo. Ĉiu membro de UEA rajtas uzi la servojn de la delegito. La servoj estas senpagaj, sed la uzanto devas repagi la elspezojn de la delegito, rezultantajn de la petita servo. Oni povas peti informojn pri komerco, industrio, trafiko, laboro, dungado, salajroj, vojaĝoj, turismo, instruado, junulaj aferoj ktp. Oni ne povas peti informojn pri komerca pagokapablo aŭ morala indeco de persono ({{J|konfidenca informo}} ). Tamen, tiuokaze la delegito rajtas interrilatiĝi kun loka agentejo, kiu sin okupas pri tio. La delegito ankaŭ rajtas rifuzi servojn, kies plenumon li juĝas kontraŭa al sia konscienco aŭ honoro. == Fakdelegito == Fakdelegito (FD) estas delegito kun aparta scio, interesiĝo, aŭ kapablo pri iu temo. Troviĝas centoj da temoj pri kiuj listiĝis fakdelegitoj en la [[Jarlibro]] de UEA. == Ĉefdelegito == Iom aparta afero estas la multe pli grava funkcio de ''Ĉefdelegito'' (ĈD). Pri la nomumo de ĈD decidas la [[Ĝeneralaj Direktoroj de UEA|Ĝenerala Direktoro de UEA]] komune kun la [[Landa Asocio]]. ĈD parte administras la membrojn en la koncerna lando kaj plusendas la membrokotizon. == La mirinda libro == [[La mirinda libro]] estas broŝurformata libro eldonita kiel omaĝo al [[Ramón Molera]] kaj festigo de la 75a dadtreveno de U.E.A.<ref>[[La mirinda libro]], Barcelona Esperanto-Centro, Barcelona, 1984. 63 pp.</ref> Ĝi enhavas biografion de Ramón Molera, fotojn, desegnojn kaj literaturajn kaj neliteraturajn tekstojn pri la temo delegitoj de U.E.A. == Atentigoj <ref>https://uea.org/teko/atentigoj_delegitoj</ref> == Delegitoj el ĉiuj mondopartoj pretas respondi al demandoj pri praktike ĉio ajn, helpi okaze de vojaĝo ktp. Uzu bone tiun unikan, mondvastan servon! Nepre atentu la regulojn! Tiel vi ne kaŭzos ĝenojn kaj ekstrajn elspezojn. Memoru, ke la delegitoj laboras por vi — senpage. Vi rajtas peti informojn pri: turismo, vojaĝado, tekniko, scienco, instruado, industrio, komerco, salajroj; aferoj junularaj, virinaj, Esperanto-movadaj; aliaj movadoj kaj organizoj; kaj tiel plu. Vi povas peti la delegiton ankaŭ doni konsilon pri solvo al teknika problemo, rekomendi hotelon kaj mendi hotelĉambron, traduki mallongan leteron al firmao aŭ organizo en la lando de la delegito, aŭ simile. Se troviĝas fakdelegito pri temo aŭ servo interesa al vi, turnu vin al li aŭ ŝi. Vi ne rajtas demandi pri la komerca pagokapablo aŭ morala indeco de persono, aŭ peti konfidencajn informojn. Krome, delegito rajtas rifuzi servon, kies plenumon li aŭ ŝi juĝas kontraŭa al sia honoro kaj konscienco, aŭ kiu postulas multan labor­tempon aŭ specialistajn konojn k.s. La delegito devas tamen informi vin pri sia rifuzo. Atentu, ke la liston de delegitoj oni rajtas disponigi nek al komercaj firmaoj nek al ia ajn eksterulo. Kun via peto bv. nepre sendi validan membromarkon de UEA kaj, laŭeble, internacian respondkuponon, aĉeteblan ĉe poŝtoficejoj en multaj landoj. Tiu ĉi postulo ne validas por petoj per la Reta Jarlibro, sed vi tamen devas ĉiuokaze repagi ĉiujn elspezojn, kiujn la delegito spertas por plenumi vian peton. Se ne eblas sendi respondkuponojn aŭ monon el via lando, interkonsentu kun la delegito pri alimaniera kompenso. Faru antaŭan interkonsenton pri tio, por certiĝi ke la delegito akceptos la repagon, kiun vi proponas. Respektu la privatecon! Se dum vojaĝo vi deziras helpon de delegitoj, aŭ simple ŝatus renkonti ilin, skribu aŭ telefonu por fari interkonsenton pri tio almenaŭ unu semajnon antaŭ via vizito. Telefonu nur tage, prefere inter la 10-a kaj 20-a horoj laŭ la tempo en la lando de la koncerna delegito. Ne postulu tro! Ne estas la tasko de delegito renkonti turistojn en stacidomo, akompani ilin, gastigi ilin k.s., kvankam multaj delegitoj volonte faras tiajn specialajn servojn. Tamen, ne petu tiajn komplezojn. Delegitoj, kiuj havas sufiĉan tempon kaj deziras fari specialajn servojn, mem informos vin pri tio. Se vi deziras tranoktadon, skribu (longe antaŭe) al fakdelegito pri gastigado, aŭ turnu vin al la Pasporta Servo de TEJO. Ne petu korespondamikojn! Por ekhavi tiujn vi povas serĉi ĉe la retejo edukado.net, aŭ mendi anonceton ekz. en la revuo Esperanto aŭ Kontakto. Skribu klare kaj nepre en Esperanto. Skribu vian peton tiel, ke estas facile kompreni kion vi deziras. Certiĝu ke vi donas ĉiujn informojn, kiuj estas bezonataj por plenumo de via peto. Sur la koverto, post la nomo de la delegito, skribu “Delegito de UEA”. Tiel, se la delegito mem forestas, laŭeble vicdelegito aŭ alia prizorganto traktos vian peton. Memoru ke la delegiteco estas ofico sen salajro! Provu faciligi la laboron. Post ricevo de informo aŭ helpo, ne forgesu sendi dank­esprimon, aŭ almenaŭ konfirmon de ricevo. Precipe ekster Eŭropo troviĝas multaj delegitoj, kiuj malofte povas renkonti vojaĝantojn. Ofte vi trovos ke delegitoj tre bonvenigas ĉiujn kontaktojn — petojn pri lingva helpo kaj aliaj servoj, vizitojn de vojaĝantoj ktp. Se vi sekvas la regulojn, vi rajtas atendi bonan delegitan servon. Se vi estas malkontenta pri la servo, sendu leteron kun klara priskribo de la kazo al la ĉefdelegito de tiu lando aŭ al la direktoro ĉe la Centra Oficejo de UEA, kiu esploros la aferon. Se vi mem deziras fariĝi delegito, skribu al la ĉefdelegito de UEA en via lando aŭ rekte al la Centra Oficejo, aŭ plenigu respondilon en la Reta Jarlibro. == Notoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:UEA]] {{EdE|D}} si77ootgpxbhtmsy2l0c7i58kjvbuug 0 16292 9493956 6961177 2026-10-15T13:43:51Z Roberto 609 9493956 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |priskribo=Justin Godart en 1917 }} '''Justin GODART''' {{prononco|godar'}} (naskita la {{daton|26|novembro|1871}} en [[Liono]]; mortinta la {{daton|13|decembro|1956}} en [[Parizo]]) estis franca advokato kaj politikisto. Li estis urbestro de Liono. Li membris en la [[Nacia Asembleo (Francio)|Nacia Asembleo]] kaj en la [[Senato de Francio]]. Kiel bofrato de [[Emile Cohendy]] li estis malnova amiko de Esperanto kaj [[Honoraj membroj de UEA|honora membro de [UEA]]. Dum la unua mondmilito, estante gvidanto de la armea sanitara servo, li organizis en 1916 disdonon de lernolibro "[[Esperanto kaj Ruĝa Kruco]]" inter [[kuracisto]]j kaj [[flegisto]]j. Li klopodis por Esperanto ĉe la [[Internacia Laboroficejo]] kaj en 1922 protestis ĉe [[Léon Bérard]] pro la kontraŭ-Esperanta cirkulero. {{Projektoj}} {{-}} {{EdE|G}} {{Bibliotekoj}} {{Unua}} {{Vivtempo|Godart, Justin}} [[Kategorio:Francaj ministroj]] 4oop64pcbl0f1tt2dyphg1rt2r4k22c 9493957 9493956 2026-10-15T13:44:08Z Roberto 609 9493957 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |priskribo=Justin Godart en 1917 }} '''Justin GODART''' {{prononco|godar'}} (naskita la {{daton|26|novembro|1871}} en [[Liono]]; mortinta la {{daton|13|decembro|1956}} en [[Parizo]]) estis franca advokato kaj politikisto. Li estis urbestro de Liono. Li membris en la [[Nacia Asembleo (Francio)|Nacia Asembleo]] kaj en la [[Senato de Francio]]. Kiel bofrato de [[Emile Cohendy]] li estis malnova amiko de Esperanto kaj [[Honoraj membroj de UEA|honora membro de UEA]]. Dum la unua mondmilito, estante gvidanto de la armea sanitara servo, li organizis en 1916 disdonon de lernolibro "[[Esperanto kaj Ruĝa Kruco]]" inter [[kuracisto]]j kaj [[flegisto]]j. Li klopodis por Esperanto ĉe la [[Internacia Laboroficejo]] kaj en 1922 protestis ĉe [[Léon Bérard]] pro la kontraŭ-Esperanta cirkulero. {{Projektoj}} {{-}} {{EdE|G}} {{Bibliotekoj}} {{Unua}} {{Vivtempo|Godart, Justin}} [[Kategorio:Francaj ministroj]] 227yjkjknzw456iizky9ref61yibk8u 0 16524 9494233 9231371 2026-10-16T07:58:07Z Sj1mor 12103 9494233 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''JÓKAI Mór''' (naskiĝis la [[18-a de februaro|18-an de februaro]] [[1825]], mortis la [[5-a de majo|5-an de majo]] [[1904]]) estis la plej granda [[Hungario|hungara]] [[verkisto]], [[membro]] de [[Hungara Scienca Akademio]], membro de [[Societo Kisfaludy]]. Jókai naskiĝis en [[Komárno|Komárom]] (nuntempa [[Komárno]] en [[Slovakio]]). Kiel junulo li kune kun [[Sándor Petőfi]] partoprenis la liberigan batalon ([[1848]]/[[1849]]). La verkaro de Jókai apartenas al la [[romantismo]], sed ankaŭ montras [[realismo|realismajn]] trajtojn. Natureca lingvaĵo, fantazio, humuro kaj granda patrioteco karakterizas lian verkaron. Lia unua [[edzino]] estis [[Róza Laborfalvi]], la dua [[Bella Nagy]]. Ŝia adoptita [[filino]] estis [[Róza Jókai]]. Mór Jókai mortis en [[Budapeŝto]].[[Dosiero:Mor Jokai.jpg|dekstra|200px]] == Listo de verkoj == * ''Török világ Magyarországon'' ("Turka mondo en Hungario", romano, 1853) * ''Egy magyar nábob'' ("Hungara nababo", romano, 1854) * ''Kárpáthy Zoltán'' ("Zoltán Kárpáthy", romano, 1854) * ''A kőszívű ember fiai'' ("La filoj de l' ŝtonkora homo", romano, 1869) * ''Fekete gyémántok'' ("Nigraj diamantoj", romano, 1870) * ''És mégis mozog a föld'' ("Kaj la tero ja moviĝas", romano, 1872) * ''Az aranyember'' ("La ora homo", romano, 1872) * ''Rab Ráby'' ("Ráby Malliberulo", romano, 1879) * ''Sárga rózsa'' ("Flava rozo", romano, 1895) * ''Gazdag szegények'' ("Riĉaj malriĉuloj", romano, 1889) == En Esperanto aperis == [[Dosiero:La filoj de l' ŝtonkora homo.jpg|eta|220px|Kovrilpaĝo de Mór Jókai: La filoj de l' ŝtonkora homo en bildrakonta formo, 1978]] * ''Historio de ŝtelo'' (tr. Adolf Alenburger, Lingvo Internacia, 1902, p. 25) * ''La blanka folio'' (tr. Luber, La Revuo, 1912, p. 8-10, La Kulturo, 11/1912, p. 86-88) * ''La blanka paperfolio,'' tradukis [[Johano de Luczenbacher]]. - En: ''[[Ses noveloj]],'' paĝoj [2] - 6. * ''Du noveloj el Mauro Jókai,'' tradukis Johano de Luczenbacher. - [[Paris]]: [[Presa Esperantista Societo]], 1911. - 93 paĝoj. * [https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e1a&datum=1920&page=177&size=45 Mi antaudiris tion al vi, Germana Esperantisto 1920, p. 173, tr. Fr. Francke] * ''La filoj de l' ŝtonkora homo.'' La bildrakonton verkis Tibor Cs. Horváth. Desegnis [[Pál Korcsmáros]]. Esperanta teksto de [[Vilmos Benczik]]. [[Budapest]]: [[Hungara Esperanto-Asocio]], 1978. - 59 p. * Fragmento el ''La filoj de l' ŝtonkora homo,'' tradukis [[Ervin Fenyvesi]]. - En: ''[[Hungara Antologio]],'' paĝoj 94 - 99. * ''La Leaotungaj hometoj,'' tradukis [[Ottó Haszpra]]. - [S.&nbsp;l.], 1996. - 10 paĝoj. * ''La preĝlibro de la avino,'' tradukis [[Ferdinando Beck]]. - En: ''Ses noveloj'', p. 6 - 9. * ''[http://www.vortaro.hu/mindenesszotar/jozohor/La%20du%20salikoj%20de%20Nagyenyed.pdf La du salikoj de Nagyenyed] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070728214941/http://www.vortaro.hu/mindenesszotar/jozohor/La%20du%20salikoj%20de%20Nagyenyed.pdf |date=2007-07-28 }},'' etromano, tradukis [[Jozefo Horváth]]. * ''La filoj de l’ ŝtonkora homo'', Romano, tradukita de [[László Pásztor]] kaj lingve kontrolita de [[Rob Moerbeek]]. [https://mek.oszk.hu/23000/23015/23015.pdf Elŝutebla] * ''Turka mondo en Hungarujo'', [[historia romano]] esperantigita de [[László Pásztor]]. [https://mek.oszk.hu/24800/24800/ Elŝutebla] ===Recenzoj=== Pri ''Du noveloj el Mauro Jókai'' {{citaĵo|Maŭro Jokai (1825-1904) estas konata kiel la plej glora hungara verkisto. Liaj verkoj, kvankam pritraktante tre diversajn temojn, estas ĉiam plenaj de vivo, de intereso. La unua el la cititaj noveloj, ''La Edzino de l'Falinto'', sin rilatas al la memdefenda [[Hungara revolucio de 1848|militado de 1848]], kiam la hungaraj [[armeo]]j bataladis por la libereco de l'patrujo kontraŭ la aŭstraj milistoj, helpitaj de la rusoj. La dua, titolita ''Polo raconto'' (''sic''), vidigas al ni la polan personecon : ĝi pentras la animforton de la patrioto Jeminsky, kiu mortigis, en plej tragikaj cirkonstancoj, la rusan generalon Anikoff. Eble on (''sic'') riproĉos la aŭtoron troigi la situacion, sed oni rimarku, ke li skribis laŭ la sentoj de sia tempo, kaj ke lia celo estis respeguligi la okazintaĴojn, kiel ili vivas en la imago de la hungaroj. La esperanta teksto de la libro estas tre flua kaj tre korekta. Tamen, kelkaj esprimoj de la tradukinto ŝajnas al mi iom strangaj : ''maltutigita'', ''kantante ili marŝis pluen kaj pluen'', ''parolu pluen'', ''mi akompanos vin almenaŭ elen el la arbaro'', ''mi disduigas mian havajon'', ''ŝi estis bela homino'', kaj aliaj. Resume : Du noveloj el Maŭro Jokai estas tre ŝatinda pri riĉigo de la [[esperantista literaturo]].|[[Belga Esperantisto]] n028 (feb 1911)}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Gutenberga aŭtoro|id=M&#xF3;r_J&#xF3;kai|nomo=Mór JÓKAI}} <gallery> Dosiero:Revkomarom-jokai-szobor.jpg|<!-- thumb|maldekstra|180px|JÓKAI Mór _szobra_ [[(Komárno, Komárno (Komárno))]]_ban_. --> Dosiero:Mór Jókai.jpg|<!-- thumb|maldekstra|180px|JÓKAI Mór --> Dosiero:Frecskay Jókai caricature 1855.jpg|<center>1855 </gallery> {{Bibliotekoj}} {{Unua}} {{Vivtempo|Jokai, Mór}} [[Kategorio:Hungaraj verkistoj]] [[Kategorio:Hungaraj akademianoj]] t8ur2dv44eqktl2aw7qlf289i5rzl7d 0 17376 9493995 9319046 2026-10-15T15:38:58Z Roberto 609 /* Enciklikoj */ 9493995 wikitext text/x-wiki {{Papoj}} {{Informkesto papo | dosiero= Benedictus XV, by Nicola Perscheid, 1915 (retouched).jpg | naskonomo = Marquese Giacomo della Chiesa | antaŭulo = [[Pio la 10-a]] | sekvanto = [[Pio la 11-a]] | kesteroj = {{Informkestero sinsekvo | titolo = ĉefepiskopo de Bolonjo | periodo = 1907–1914 | antaŭ = | post = }} }} '''Benedikto la 15-a''' (civile '''Marquese Giacomo della Chiesa''', naskita je la [[21-a de novembro]] [[1854]] en [[Ĝenovo]], mortinta je la [[22-a de januaro]] [[1922]] en [[Romo]]) estis la 258-a papo de la [[katolikismo|katolika eklezio]] ekde [[1914]]. Pro sia kontraŭeco al la [[Unua mondmilito]] li estis nomata "papo de la paco". En aŭgusto 1920 antaŭ la [[Batalo de Varsovio (1920)|Batalo de Varsovio]] (nomata ankaŭ ''La Miraklo apud [[Vistulo]]'') li alvokis al ĉiuj episkopoj por preĝoj por [[Pollando]] atakita flanke de sovetia [[Ruĝa Armeo]]. En [[1917]] li proklamis la Kodekson de Kanona Juro, kiu restis valida ĝis reformo en [[1983]]. Lia nomo eble estas signifa por la nom-elekto de [[Benedikto la 16-a]], ĉar papoj per la elekto de sia nomo ordinare indikas al antaŭaj portantoj de la nomo. == [[Encikliko]]j == [[Dosiero:Tomb of pope Benedictus XV.jpg|eta|240ra|maldekstra|La tombo de la Papo Benedikto la 15-a en la [[Vatikanaj Grotoj]]]] * Ad Beatissimi Apostolorum (1-a de novembro 1914) * Humani Generis Redemptionem (15-a de junio 1917) * Quod Iam Diu (1-a de decembro 1918) * In Hac Tanta (14-a de majo 1919) * Paterno Iam Diu (24-a de novembro 1919) * Pacem, Dei Munus Pulcherrimum (23-a de majo 1920) * Spiritus Paraclitus (15-a de septembro 1920) * Principi Apostolorum Petro (5-a de oktobro 1920) * Annus Iam Plenus (1-a de decembro 1920) * Sacra Propediem (6-a de januaro 1921) * In Praeclara Summorum (30-a de aprilo 1921) * Fausto Appetente Die (29-a de junio 1921) ==En Esperanto aperis== '''Kristo kaj la Ligo de Nacioj': pri la kristana pacprogramo''. Eld. la Blanka Kruco, Romo, 1920. {{citaĵo|Tri partojn enhavas la broŝuro: le Leteron de la Papo al la katolika pastraro datumita de Pentekosto 1920 kaj celanta akceli en katolikaj rondoj la pacideon. 2e Alvokon al individuoj, katolikaj kaj porpacaj societoj aliĝi al unuiĝo nomata „Mondpacligo Kruco Blanka“. 3e Statutojn de tiu unuiĝo. La celo de l’ letero de l’ unuiĝo kaj de l’ eldonintoj estas laŭdinda, la stilo de la broŝuro malpli. Ĝi enhavas multajn preserarojn; la traduko estas kredeble tro laŭvorta; almenaŭ ĝi estas peza (tia estas ankaŭ la nomo de l’ unuiĝo), ofte neklara. Vortoj estas uzataj unuj anstataŭ aliaj: „je“ por „sen“, „per“ por „de“, „ties“ por „kies“, „sia“ por „lia“ aŭ „ilia“, aŭ inverse. En tia temo la vorto „ĉiela“, adjektivo de „ĉiel“, naskas strangajn dusencaĵojn. „Reverinda“ (respektinda), „aldukita“ (lokita), „durante“ (dum), „parablo“ (alegorio), „imensa“ (grandega), „aglomerato“ (aglomero), „pontifikato“ (pontifikeco), „Sankta Seĝo“ (Papejo, Paprego) estas aŭ malĝustaj, aŭ nenecesaj formoj.|[[Georges Stroele|G.S.]] Esperanto n244 dec 1920}} <gallery> Dosiero:Benedyktxv rzezba.JPG|eta|maldekstra|180px|La skulptaĵo de la Papo Benedikto la 15-a en la [[Baziliko de Sankta Petro de Romo]] </gallery> [[Dosiero:LA2-NSRW-3-0547.jpg|eta|200ra|maldekstra|La kardinalo '''Marquese Giacomo della Chiesa''']] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * http://www.vatican.va/holy_father/benedict_xv/encyclicals/documents/hf_ben-xv_enc_23051920_pacem-dei-munus-pulcherrimum_en.html * http://www.catholic-forum.com/saints/ncd01188.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121112055307/http://www.catholic-forum.com/saints/ncd01188.htm |date=2012-11-12 }} * http://catholic-dlc.org.hk/2000.htm * http://archives.catholic.org.hk/popes/index.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051023073732/http://archives.catholic.org.hk/popes/index.htm |date=2005-10-23 }} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo}} [[Kategorio:Papoj]] [[Kategorio:Episkopoj de Bolonjo]] [[Kategorio:Italaj nobeloj]] 6kkbvl2giiu7ijnra8wgze5bamp0h6g 0 17864 9494043 8797974 2026-10-15T16:39:46Z Sj1mor 12103 9494043 wikitext text/x-wiki Jen '''listo de urboj de Rusio''': La liston de lokoj, kiuj havas statuson de urbo, vidu en [[:Kategorio:Urboj de Rusio]]. Entute (en [[2010]]) en Rusio estas 1100 urboj.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2011-07-21 |arkivurl=https://www.webcitation.org/5zkxwkUEt?url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls |arkivdato=2011-06-27 }}</ref> Listoj de rusiaj urboj laŭ federaciaj distriktoj: {| class="wikitable" |- ! Federacia distrikto || Pli miliono || 500 mil — 1 miliono || 250 mil — 500 mil || 100 mil — 250 mil || 50 mil — 100 mil || malpli 50 mil || Entute |- align=center | align=left | [[Urboj de Ekstremorienta federacia distrikto|Ekstremorienta]] || || 2 || 2 || 6 || 6 || 50 || 66 |- align=center | align=left | [[Urboj de Privoljskij federacia distrikto|Privolĵskij]] || 4 || 8 || 4 || 18 || 34 || 130 || 198 |- align=center | align=left | [[Urboj de Nordokcidenta federacia distrikto|Nordokcidenta]] || 1 || || 6 || 4 || 13 || 122 || 146 |- align=center | align=left | [[Urboj de Nord-Kaŭkazia federacia distrikto|Nord-Kaŭkazia]] || || 1 || 3 || 9 || 8 || 35 || 56 |- align=center | align=left | [[Urboj de Siberia federacia distrikto|Siberia]] || 2 || 6 || 2 || 12 || 19 || 89 || 130 |- align=center | align=left | [[Urboj de Urala federacia distrikto|Urala]] || 2 || 1 || 5 || 8 || 17 || 82 || 115 |- align=center | align=left | [[Urboj de Centrala federacia distrikto|Centrala]] || 1 || 5 || 11 || 24 || 41 || 228 || 310 |- align=center | align=left | [[Urboj de Suda federacia distrikto|Suda]] || 2 || 2 || 3 || 10 || 17 || 45 || 79 |- align=center ! align=left | Entute || 12 || 25 || 36 || 91 || 155 || 781 || 1100 |- align=center ! align=left | Tuta loĝantaro || 28&nbsp;203&nbsp;641 || 15&nbsp;755&nbsp;936 || 12&nbsp;151&nbsp;540 || 14&nbsp;102&nbsp;291 || 10&nbsp;859&nbsp;025 || 16&nbsp;451&nbsp;590 || 97&nbsp;524&nbsp;023 |} == Plej grandaj urboj == {| class="wikitable sortable" |- ! № || Nomo || Loĝantaro en 2010<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/pril4.xls |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2011-07-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110706165006/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/pril4.xls |arkivdato=2011-07-06 }}</ref> || Loĝantaro en 2002 |- | 1 || [[Moskvo]] || 11514.3 || 10101.5 |- | 2 || [[Sankt-Peterburgo]] || 4848.7 || 4669.4 |- | 3 || [[Novosibirsko]] || 1473.7 || 1425.6 |- | 4 || [[Jekaterinburgo]] || 1350.1 || 1293.0 |- | 5 || [[Niĵnij Novgorod]] || 1250.6 || 1311.2 |- | 6 || [[Samara (urbo)|Samara]] || 1164.9 || 1158.1 |- | 7 || [[Omsk]] || 1154.0 || 1133.9 |- | 8 || [[Kazan]] || 1143.6 || 1136.6 |- | 9 || [[Ĉeljabinsk]] || 1130.3 || 1078.3 |- | 10 || [[Rostov-na-Donu]] || 1089.9 || 1070.2 |- | 11 || [[Ufa]] || 1062.3 || 1042.4 |- | 12 || [[Volgogrado]] || 1021.2 || 1012.8 |- | 13 || [[Permjo]] || 992 || 1002 |- | 14 || [[Krasnojarsk]] || 974 || 909 |- | 15 || [[Voroneĵ]] || 890 || 849 |- | 16 || [[Saratov]] || 838 || 873 |- | 17 || [[Krasnodar]] || 745 || 646 |- | 18 || [[Toljatti]] || 720 || 703 |- | 19 || [[Iĵevsk]] || 628 || 632 |- | 20 || [[Uljanovsk]] || 614 || 636 |- | 21 || [[Barnaul]] || 612 || 601 |- | 22 || [[Vladivostok]] || 592 || 595 |- | 23 || [[Jaroslavl]] || 592 || 613 |- | 24 || [[Irkutsk]] || 587 || 594 |- | 25 || [[Tjumen]] || 582 || 511 |- | 26 || [[Maĥaĉkala]] || 578 || 462 |- | 27 || [[Ĥabarovsk]] || 578 || 583 |- | 28 || [[Novokuzneck]] || 548 || 550 |- | 29 || [[Orenburg]] || 547 || 549 |- | 30 || [[Kemerovo]] || 533 || 485 |} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * http://www.perepis2002.ru/ {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20041106060159/http://www.perepis2002.ru/ |date=2004-11-06 }} Datumoj de tutrusia [[popolnombrado]] de [[2002]] * [http://www.perepis2002.ru/ct/html/abc/001.htm Listo pri ĉiuj lokoj en Rusio okaze de la oficiala popolnombrado en 2002] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051017020444/http://www.perepis2002.ru/ct/html/abc/001.htm |date=2005-10-17 }}. * http://www.mojgorod.ru "Mia urbo" - [[enciklopedio]] de urboj de Rusio == Referencioj == {{Referencoj}} {{Listoj de urboj laŭ landoj}} [[Kategorio:Urboj de Rusio| ]] ejlakjyz9bjjkyklw0kxvitxp8fk4l7 0 18095 9494184 9459974 2026-10-16T02:29:37Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494184 wikitext text/x-wiki {{Tiu-ĉi artikolo|temas pri la imperiestro ''Petro la 1-a'' de [[Rusia Imperio|Rusio]]. Pri aliaj signifoj legu en la artikolo [[Petro la 1-a]].}} {{Informkesto gravulo | dato de naskiĝo = {{JULGREGDATO|9|6|1672|ligilo=jes}} | dato de morto = {{JULGREGDATO|8|2|1725|ligilo=jes}} }} '''Petro la Unua''' (konata kiel '''Petro la Granda''') ({{lang-ru|Пётр Первый, Пётр Великий}}) naskiĝis la {{JULGREGDATO|9|6|1672|ligilo=jes}} en [[Moskvo]], mortis la {{JULGREGDATO|8|2|1725|ligilo=jes}} en [[Sankt-Peterburgo]]) estis la unua [[imperiestro]] de [[Rusio]]. Li reĝis ĝis 1696 kune kun sia duonfrato. Liaj gepatroj estis caro [[Aleksej Miĥajloviĉ|Aleksio Miĥajloviĉ]] kaj carino ''Natalia Nariŝkina''. Li apartenis al [[Romanovoj (dinastio)|dinastio Romanov]], tial lia plena nomo estas '''Petro Alekseeviĉ Romanov''' (ruse '''Пётр Алексеевич Романов'''). Pere de nombraj sukcesaj militoj li etendis la Carregnon al multe pli granda imperio kiu iĝis ĉefa eŭropa potenco. Li kondukis kulturan revolucion kiu anstataŭis iom el la tradiciisma kaj mezepokeca socia kaj politika sistemo per alia pli moderna, sciencema, eŭrop-orientita, kaj bazita sur la principoj de la [[Klerismo]].<ref>James Cracraft, ''The Revolution of Peter the Great'' (Harvard University Press, 2003) [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=115404966 reta eldono] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100420055859/http://www.questia.com/PM.qst?a=o |date=2010-04-20 }}</ref> == Vivo == Fine de la [[17-a jarcento]] [[Moskvo]]n venis multaj protestantoj rifuĝintaj el okcidenta [[Eŭropo]] pro la religiaj militoj, kiuj fondis sian kolonion ĉe bordoj de ''Jaŭza'' rivero. Moroj, kutimoj, vestoj, lingvoj kaj ĝenerale malsama vivmaniero de tieaj loĝantoj grave influis ekstarigon de mondkoncepto de carido Petro. Malgraŭ tio, ke Petro la Unua estis denaska moskvano ekde [[1672]], li entute ĝin ne amis pro multaj kaŭzoj. Infanece li spertis malfavorajn vivkondiĉojn ĉi tie kaj eĉ du senrezultajn vivatencojn, kiujn realigis lia parencaro. El lia epoko en [[Moskvo]] konserviĝis nomoj de tri urbaj distriktoj: ''Lefortovo'', ''Preobraĵenskoje'' kaj ''Semenovskoje''. La unuan posedis sviso ''Lefort'' - favorito de Petro la Granda. Sur areo de la ceteraj aperis du unuaj rusiaj regimentoj, kies militistoj estis vestitaj kaj armitaj laŭ tiama okcidenteŭropa modelo. Iom poste ĉi tiuj regimentoj fakte fariĝos bazo de la nova rusia armeo. Petro Alekseeviĉ estis la unua rusia [[reĝo]], kiu vojaĝis en [[Britio]]n, [[Nederlando]]n kaj [[Germanio]]n. En [[Nederlando]] li kaŝis sian identecon kaj laboris kune kun ŝipkonstruantoj, per sia sperto lernante la manieron fari okcident-tipan ŝiparon. Poste li estos la moderna fondinto de la [[Rusa Imperia Ŝiparmeo]]. === Komencaj jaroj === Jam dekomence, la edukado de Petro (komisie de la [[Caro]] [[Aleksej Miĥajloviĉ|Aleksej la 1-a]]) estis metita en manoj de kelkaj tutoroj, inter kiuj ĉefe Nikita Zotov, Patrick Gordon, kaj Paul Menesius. La [[29an de januaro]] [[1676]], la Caro Aleksej mortis, lasante la suverenecon al pli aĝa duonfrato de Petro, la malforta kaj malsaneca [[Fjodor Aleksejeviĉ|Fjodor la 3-a]]. Tra tiu periodo, la regado estis ĉefe administrata de Artamon Matvejev, klerisma amiko de Aleksej, kaj politika ĉefo de la familio Nariŝkin kaj unu el plej gravaj bonfarantoj por la infanaĝo de Petro. Tio ŝanĝis kiam Fjodor mortis en 1682. Ĉar Fjodor ne lasis filon, ekis disputo inter la familioj Nariŝkin kaj Miloslavski pri kiu heredu la tronon. La alia duonfrato de Petro, [[Ivano la 5-a]], estis la tuj venonta laŭ linio por la trono, sed li estis draste malsana kaj mense nesana. Sekve la [[Bojaro|Bojarano]] (nome konsilantaro de rusaj nobeloj) elektis la 10-jaraĝan Petron por iĝi Caro kun lia patrino kiel regento. Tiu aranĝo estis prezentita antaŭ la popolo de Moskvo, kiel antikva tradicio postulis, kaj estis ratifita. [[Sofia Aleksejevna]], unu el la filinoj de Aleksej el lia unua geedziĝo, estris ribelon de la ''strelci'' (nome rusaj elitaj militistoj) en aprilo kaj majo de 1682. En la sekva konflikto kelkaj parencoj kaj amikoj de Petro estis murditaj, inklude Matvejev, kaj Petro atestis kelkajn el tiuj agoj de politika violento.<ref>{{citaĵo el libro||titolo=A History of Russia|url=https://archive.org/details/historyofrussia0000rias_p5h4|aŭtoro=Riasanovsky, Nicholas|jaro=2000|eldoninto=Oxford: [[Oxford University Press]]|paĝo=[https://archive.org/details/historyofrussia0000rias_p5h4/page/214 214]}}</ref> [[Dosiero:Young Peter the Great parsuna.jpg|eta|maldekstre|Petro la Granda, dum infanaĝo.]] La ''strelci'' ebligis ke Sofia, nome la Miloslavski (la klano de Ivano) kaj ties aliancanoj, insistis, ke Petro kaj Ivano estu proklamitaj kunaj Caroj, kaj Ivano aklamita kiel plej aĝa. Sofia agis kiel regento dum la infanaĝo de la suverenoj kaj ekzercis la tutan povon. Dum sep jaroj, ŝi regis kiel aŭtokrato. Oni faris grandan truon ĉe la dorso de la du-sida trono uzita de Ivano kaj Petro. Sofia sidis malantaŭ la trono kaj aŭskultis kiam Petro parolis kun la nobeloj, dum trudis informaron kaj respondojn al demandoj kaj problemoj. Tiu trono povas esti ankoraŭ vidata en la [[Kremla Armomuzeo]] en Moskvo. Petro ne zorge atentis, ke aliaj regas en lia nomo. Li engaĝiĝis en tempopasigiloj kiaj ŝipkonstruado kaj navigado, same kiel ludi batalojn per sia ludila armeo. La patrino de Petro serĉis devigi lin adopti pli konvencian konduton, kaj aranĝis lian nupton kun [[Eŭdoksia Lopuĥina]] en 1689.<ref>{{citaĵo el libro||titolo=A History of Russia|url=https://archive.org/details/historyofrussia0000rias_p5h4|aŭtoro=Riasanovsky, Nicholas|jaro=2000|eldoninto=Oxford: Oxford University Press|paĝo=[https://archive.org/details/historyofrussia0000rias_p5h4/page/218 218]}}</ref> La geedziĝo estis malsukcesa, kaj dek jarojn poste Petro devigis ŝin iĝi monaĥino kaj tiele li liberiĝis el tiu unio. Ĉe la somero de 1689, Petro planis preni la povon el sia duon-fratino Sofia, kies pozicio estis malfortigita pro du malsukcesaj kampanjoj en [[Krimeo]]. Kiam ŝi eksciis tion, Sofia konspiris kun la estroj de la ''strelci'', kiuj kontinue levis malordon kaj diskonsenton. Petro, avertita de ''strelci'', fuĝis nokte al la nepenetrebla monaĥejo de [[Troice-Sergijeva Lavra]]; tie li malrapide aligis sekvantojn kiuj fidis, ke li venkos en la lukto por la povo. Ŝi estis eventuale elpovigita, kaj Petro la 1-a kaj Ivano la 5-a pluagante kiel kuncaroj. Petro devigis Sofia eniri en konventon, kie ŝi rezignis sian nomon kaj postenon kiel membro de la reĝa familio. Ankoraŭ, Petro ne akiris faktan kontrolon super rusaj aferoj. La povo estis anstataŭ plenumita de lia patrino, Natalja Nariŝkina. Nur kiam Natalija mortis en 1694 Petro iĝis sendependa suvereno.<ref>{{citaĵo el libro||titolo=A History of Russia, sixth edition|aŭtoro=Riasanovsky, Nicholas|jaro=2000|paĝo=216}}</ref> Formale, Ivano la 5-a restis kiel kunreganto kun Petro, kvankam li estis senefika. Petro iĝis la ununura reganto kiam Ivano mortis en 1696. ==Granda Ambasado== Petro sciis, ke Rusio ne povos fronti la Otomanan Imperion sola. En 1697, li veturis "incognito" (kaŝe, nekonata) al [[Okcidenta Eŭropo]] dum 18a-monata veturado kun granda rusa delegitaro – nome la tiel nomita "Granda Ambasado". Li uzis falsan nomon, kio ebligis, ke li evitis sociajn kaj diplomatiajn eventojn, sed ĉar li estis multe pli alta ol aliaj, li ne trompis iun ajn gravulon. Unu celo estis serĉi la helpon de eŭropaj monarkoj, sed la esperoj de Petro rezultis malsukcesaj. Francio estis tradicia aliancano de la Otomana Sultano, kaj la [[Arkiduklando Aŭstrio|Aŭstrio]] deziregis reteni pacon en la oriento dum oni faris siajn proprajn militojn en okcidento. Petro, krome, estis elektinta maltaŭgan momenton: la eŭropanoj tiam estis pli okupitaj pri la [[Milito de hispana sukcedo]] pri kiu sukcedos la senfilan [[Karlo la 2-a (Hispanio)|Karlo la 2-a de Hispanio]] anstataŭ lukti kontraŭ la Otomana Sultano.{{sfn|Riasanovsky|2000|p=218}} [[Dosiero:Czar Peter en route to the newly built fregate 'Peter and Paul'.jpg|eta|dekstre|Petro surŝipe en sia [[jaĥto]] survoje al la ''Petro kaj Paŭlo''.]] La "Granda Ambasado" tamen pluis. Vizitante [[Respubliko de la Sep Unuiĝintaj Provincoj|Nederlandon]], Petro lernis multon pri la vivo en Okcidenta Eŭropo. Li studis [[ŝipkonstruado]]n <ref>[http://www.radionetherlandsarchives.org/peter-the-great-part-1-of-3-the-carpenter-czar/ Peter the Great: Part 1 of 3 (The Carpenter Czar)]. Radio Netherlands Archives. 8a de Junio 1996. Alirita la 8an de Majo 2020.</ref> en [[Zaandam]] (la domo kie li loĝis estas nune muzeo, nome la Domo de la Caro Petro) kaj en [[Amsterdamo]], kie li vizitis, inter aliaj, la alt-klasan familion De&nbsp;Wilde. Jacob de Wilde, alta funkciulo de la [[Admiralo|Admiraleco de Amsterdamo]], havis bone konatan kolekton de arto kaj moneroj, kaj la filino de De&nbsp;Wilde nome Maria de Wilde faris gravuraĵon de la kunsido inter Petro kaj ŝia patro, havingante vidan pruvaron de "la komenco de la klasika tradicio de Okcidenta Eŭropo en Rusio".{{sfn|Wes|1992|p=14}} Laŭ Roger Tavernier, Petro la Granda poste akiris la kolekton de De&nbsp;Wilde.{{sfn|Tavernier|2006|p=349}} Pere de la perado de Nicolaes Witsen, urbestro de Amsterdamo kaj fakulo pri Rusio, la Caro ricevis la oportunon akiri praktikajn espertojn en la plej granda [[ŝipkonstruejo]] en la mondo, apartenanta al la [[Nederlanda Orient-hinda Kompanio]], dum periodo de kvar monatoj. La Caro helpis por la konstruado de "orient-hinda" ŝipo speciale konstruita por li: ''Petro kaj Paŭlo''. Dum sia restado la Caro dungis multajn kapablajn laboristojn kiel konstruistoj de kluzoj, fortikaĵoj, ŝipkonstruistoj, kaj maristoj — kiel Cornelis Cruys, nome vic-admiralo kiu iĝis, kun François Le Fort, la konsilisto de la caro por maraferoj. Petro poste uzis sian sciaron por ŝipkonstruado helpe al la formado de la ŝiparo de Rusio.{{sfn|Massie|1980|pp=183–188}} Petro vizitis la kuraciston [[Frederik Ruysch]], kiu instruis lin kiel elpreni dentojn kaj kapti papiliojn, kaj Ludolf Bakhuysen, nome pentristo de marpejzaĝoj. [[Jan van der Heyden]], la inventisto de la fajr-[[hoso]], ricevis Petron, kiu deziris lerni kaj lernigi sian sciaron al siaj kamparanoj. La 16an de Januaro 1698 Petro organizis adiaŭan feston kaj invitis Johan Huydecoper van Maarsseveen, kiu devis sidiĝi inter Lefort kaj la Caro kaj drinkadi.<ref>Petros Mirilas, et al. "The monarch and the master: Peter the Great and Frederik Ruysch." ''Archives of Surgery'' 141.6 (2006): 602-606.</ref> [[Dosiero:Peter I by Kneller.jpg|eta|180px|maldekstre|Portreto de Petro fare de [[Godfrey Kneller]], 1698. Tiu portreto estis donaco de Petro al la Reĝo de Anglio.]] En Anglio, Petro kunsidis kun la reĝo [[Vilhelmo la 3-a (Anglio)|Vilhelmo la 3-a]], vizitis [[Greenwich]] kaj [[Oxford]], pozis por Sir [[Godfrey Kneller]], kaj vidis ŝiparparadon de la [[Royal Navy]] en [[Deptford]]. Li studis la anglajn teknikojn de urbo-konstruado kiujn li poste uzos grandskale en [[Sankt-Peterburgo]].{{sfn|Massie|1980|p=191}} La Ambasado poste iris al [[Lepsiko]], [[Dresdeno]], [[Prago]] kaj [[Vieno]]. Petro parolis kun [[Aŭgusto la 2-a (Pollando-Litovio)|Aŭgusto la 2-a]] kaj kun [[Leopoldo la 1-a (Sankta Romia Imperio)|Leopoldo la 1-a]].{{sfn|Massie|1980|p=191}} La vizito de Petro estis haltigita subite en 1698, kiam li devis reveni hejmen pro la [[ribelo de la Strelciuloj]]. La ribelo estis facile venkita eĉ antaŭ la alveno de Petro hejme el Anglio; el la caraj trupoj, nur unu estis mortigita. Petro tamen kruele reagis kontraŭ la insurekciintoj. Ĉirkau mil ducent ribeluloj estis torturitaj kaj ekzekutita, kaj Petro ordonis, ke iliaj korpoj estu publike montritaj kiel averto por estontaj konspirantoj.{{sfn|Riasanovsky|2000|p=220}} La Strelciuloj estis disigitaj, kelkaj el la ribeluloj estis deportitaj al [[Siberio]], kaj la individuo kiun ili klopodis porti al la Trono — nome la duonfratino de Petro Sofia — estis devigita enfermiĝi en monaĥinejon. [[Dosiero:Rotterdam, standbeeld L Baranov bij de Veerhaven foto3 2011-01-09 14.14.JPG|eta|180px|Statuo de Petro en [[Roterdamo]].]] En 1698, Petro sendis delegitaron al [[Malto]], sub estreco de la [[bojaro]] (altranga nobelo) Boris Ŝeremetev, por observi la trejnadon kaj kapablojn de la [[Ordeno de Sankta Johano|Kavaliroj de Malto]] kaj de ilia [[ŝiparo|ŝiparmeo]]. Ŝeremetev esploris la eblojn de estontaj kunaj entreprenoj kun la Kavaliroj, inklude agadon kontraŭ la Turkoj kaj la eblojn de estonta Rusia ŝiparbazo.<ref>{{cite web|url=http://www2.prestel.co.uk/church/oosj/timeline.htm|title=Russian Grand Priory&nbsp;– Timeline|year=2004|access-date=9a de Februaro 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080208091353/http://www2.prestel.co.uk/church/oosj/timeline.htm|archive-date=8a de Februaro 2008|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2022-02-11|arkivurl=https://web.archive.org/web/20080208091353/http://www2.prestel.co.uk/church/oosj/timeline.htm|arkivdato=2008-02-08}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080208091353/http://www2.prestel.co.uk/church/oosj/timeline.htm |date=2008-02-08 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www2.prestel.co.uk/church/oosj/timeline.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2022-02-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080208091353/http://www2.prestel.co.uk/church/oosj/timeline.htm |arkivdato=2008-02-08 }}</ref> La vizitoj de Petro en Okcidenton impresigis lin per la nocio, ke la eŭropaj kutimoj estis en kelkaj aferoj superaj al la rusaj tradicioj. Li ordonis ĉiujn siajn korteganojn kaj oficirojn vesti eŭropecajn vestaĵojn kaj fortondi siajn longajn barbojn, kio okazigis al siaj bojaroj, kiuj tre fieris pro siaj barboj, grandan malkonsenton.<ref name="Boyar beard article">{{cite web |url=http://english.mn.ru/english/issue.php?2002-46-3 |title=Russia as an Empire |access-date=21a de Marto 2008 |author=O.L. D'Or |format=PHP |work=The Moscow News weekly |pages=Russian |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060603182321/http://english.mn.ru/english/issue.php?2002-46-3 |archive-date=3a de Junio 2006 }}</ref> Bojaroj kiuj deziris reteni siajn barbojn devis pagi ĉiujaran barbo-[[imposto]]n de cent [[Rusia rublo|rubloj]]. Petro klopodis ankaŭ finigi la tradicion de aranĝitaj geedziĝoj, kiuj estis la normo inter la rusia nobelaro, ĉar li pensis, ke tia praktiko estas barbara kaj rezultas en hejma perfortemo, ĉar la partneroj plej ofte malkonsentis unu disde la alia.{{sfn|Dmytryshyn|1974|p=21}} En 1699, Petro ŝanĝis la daton de la celebro de la Novjaro el la 1a de Septembro al la 1a de Januaro. Tradicie, la jaroj estis kalkulitaj el la supozita [[Anno Mundi|mondokreo]], sed post la reformo de Petro, ili estis kalkulitaj el la [[Anno Domini|nasko de Kristo]]. Tiel, en la jaro 7207 de la malnova rusia kalendaro, Petro proklamis, ke la [[Julia kalendaro]] estis ekvalidigita kaj la jaro estas 1700.{{sfn|Oudard|1929|p=197}} ==Granda Nordia Milito== {{Ĉefartikolo|Granda Nordia Milito}} [[Dosiero:Peter benois.jpg|eta|''Petro la Granda meditanta la ideon konstrui Sanktan Peterburgon borde de la [[Balta Maro]]'' de [[Alexandre Benois]], 1916.]] Petro faris provizoran batalpaŭzon kun la Otomana Imperio kio ebligis lin teni la kaptitan fortikaĵon de Azov, kaj turnis sian atenton al la rusia marhegemonio. Li serĉis akiri kontrolon de la Balta Maro, kiu estis dominita de la [[Sveda Imperio]] duonjarcenton pli frue. Petro deklaris militon al Svedio, kiu estis tiam regata de la juna reĝo [[Karolo la 12-a (Svedio)|Karolo la 12-a]]. Svedio estis tiam opoziciata ankaŭ de [[Danio-Norvegio]], [[Elektoprinclando Saksio|Saksio]], kaj la [[Pol–Litova Unuiĝo]]. [[Dosiero:ZauerveydNA Petr1UsmirDA19.jpg|eta|maldekstra|''Petro la 1-a de Rusio pacigas siajn maltrankvilajn trupojn post rekapti Narva en 1704'', de [[Nikolaj Sauerweid]], 1859.]] Rusio estis malbone preparita por lukti kontraŭ la svedoj, kaj la unua klopodo atingi la Baltan marbordon finiĝis en katastrofo en la [[Batalo de Narva (1700)|Batalo de Narva]] en 1700. En la konflikto, la fortoj de Karolo la 12-a, anstataŭ uzi malrapidan metodan sieĝon, atakis subite tuj profitante blindigan neĝoŝtormon. Post la batalo, Karolo la 12-a decidis koncentri siajn fortojn kontraŭ la Pol–Litova Unuiĝo, kio havigis al Petro tempon por reorganizi la rusian armeon. Kun la poloj batalantaj kontraŭ la svedoj, Petro fondis la urbon [[Sankt-Peterburgo]]n en 1703, en [[Ingrio|Ingrilando]] (provinco de la [[Sveda Imperio]] kiun li estis kaptinta). Ĝi estis nomita laŭ lia [[patronsanktulo]] [[Sankta Petro]]. Li malpermesis la konstruadon de ŝtonkonstruaĵojn ekster Sankt-Peterburgo, kiun li destinis por iĝis la ĉefurbo de Rusio, por ke ĉiuj ŝtonmasonistoj povu partopreni en la konstruado de la nova urbo. Inter 1713 kaj 1728, kaj el 1732 ĝis 1918, Sankt-Peterburgo estis la ĉefurbo de la imperia Rusio. [[Dosiero:Two tsars by I.Repin (1900, GRM).jpg|eta|dekstre|300px|Alveno de Ivano la 5-a kaj Petro la 1-a al la ceremonio de kronigo de tiu lasta. Litografio de [[Ilja Jefimoviĉ Repin]].]] Post kelkaj malvenkoj, la pola reĝo [[Aŭgusto la 2-a (Pollando-Litovio)|Aŭgusto la 2-a]] abdikis en 1706. La sveda reĝo Karolo la 12-a turnis sian atenton al Rusio, kaj invadis ĝin en 1708. Post trapasi en Rusion, Karolo venkis super Petro en la [[Batalo de Holowczyn|Batalo de Golovĉin]] en Julio. En la Batalo de Lesnaja, Karolo suferis sian unuan perdon post Petro venkegis super grupo de svedaj plifortiguloj kiuj estis venintaj el [[Riga]]. Senigita de tiu helpo, Karolo devis abandoni sian intencitan iradon kontraŭ Moskvo.{{sfn|Massie|1980|p=453}} Karolo la 12-a malakceptis retiriĝi al Pollando aŭ reen al Svedio kaj anstataŭe invadis [[Ukrainio]]n. Petro retiris sian armeon suden, uzante la strategion de [[bruligita tero]], detruante survoje ĉion kio povus helpi la svedojn. Senigitaj de lokaj necesaĵoj, la sveda armeo devis haltigi sian antaŭeniton en la vintro de 1708–1709. En la somero de 1709, ili pluigis siajn klopodojn konkeri nordorientan Ukrainion, kio rezultis en la [[Batalo ĉe Poltavo]] de la 27a de Junio. La batalo estis definitiva malvenko de la svedaj fortoj, finigante la kampanjon de Karolo en Ukrainio kaj devigante lin iri suden serĉi rifuĝon en la Otomana Imperio. Rusio estis venkinta tion kion ĝi konsideris unu el plej fortaj armeoj de la mondo, kaj la venko renversis la konsideron ke Rusio estis milite malkapabla. En Pollando, Aŭgusto la 2-a estis restarigita kiel reĝo. [[Dosiero:Lomonosov Poltava 1762 1764.jpg|eta|maldekstra|''Petro la 1-a en la [[Batalo ĉe Poltavo]]'', mozaiko de [[Miĥail Lomonosov]].]] Petro, superkalkulinta la subtenon kiun li ricevos el siaj aliancanoj el Balkanio, atakis la Otomanan Imperio, kaj tiel startis la Rus-Turka Milito de 1710 aŭ Kampanjo de la rivero [[Pruto]].{{sfn|Riasanovsky|2000|p=224}} La kampanjo de Petro en la Otomana Imperio estis katastrofa, kaj en la sekva Traktato de Pruto, Petro estis devigita reveni al la havenoj de la Nigra Maro kiun li estis kaptinta en 1697.{{sfn|Riasanovsky|2000|p=224}} Repage, la Sultano forigis Karolon la 12-an. Normale, la [[Dumao]] de [[bojaro]]j estus plenuminta la povon dum la foresto de la caro. Petro, tamen, malfidis el la bojaroj; li anstataŭe abolis la Dumaon kaj kreis [[Senato]]n de dek membroj. La Senato estis fondita kiel la plej alta ŝtata institucio por superrigardi ĉiujn justicajn, financajn kaj administraciajn aferojn. Origine establita nur por la tempo de la foresto de la monarko, la Senato iĝis permanenta institucio eĉ post la reveno de la caro. Speciala altranga funkciulo, nome la Super-Prokuristo, servis kiel ligilo inter la reganto kaj la Senato kaj agadis, laŭ vortoj de la propra Petro, kiel la "okulo de la suvereno". Sen lia subskribo neniu decido de la Senato povis esti ekvalidigita; la Senato iĝis unu el la plej gravaj institucioj de la Imperia Rusio.{{sfn|Palmer|Colton|1992|pp=242–43}} [[Dosiero:Peter I by Carel de Moor.jpeg|eta|upright|''Petro la 1-a'', de [[Carel de Moor]], 1717.]] La nordaj armeoj de Petro konkeris la svedan provincon [[Livonio]] (nome la norda duono de la teritorio kiu nuntempe estas [[Latvio]], kaj la sudan duonon de la teritorio kiu nuntempe estas [[Estonio]]), kio puŝis la svedojn al [[Finnlando]]n, tiam teritorio de Svedio. En 1714 la Rusia ŝiparo venkis en la [[Batalo de Gangut]]. Plej el Finnlando estis okupaciita de la rusoj. En 1716 kaj 1717, la caro revizitis Nederlandon kaj iris viziti [[Herman Boerhaave]]. Li pluigis sian veturon al [[Aŭstria Nederlando]] kaj Francio. Petro ricevis la helpon de la Elektoprinclando de [[Hanovro (lando)|Hanovro]] kaj de la [[Reĝlando Prusio]]. La ŝiapro de la caro estis sufiĉe pova por ke rusoj povu penetri en Svedion. Ankoraŭ, Karolo la 12-a malakceptis kapitulaci kaj ĝis lia morto en batalo en 1718 paco ne iĝis ebla. Post batalo ĉe [[Åland]], Svedio faris pacon kun ĉiuj povoj escepte kun Rusio ĉirkaŭ 1720. En 1721, la [[Traktato de Nystad]] finigis la Grandan Nordian Militon. Rusio akiris [[Ingrio]]n, [[Estonio]]n, [[Livonio]]n, kaj grandan parton de [[Karelio]]. Siavice, Rusio pagis du milionojn da svedaj taleroj "riksdaler" kaj kapitulacigis plej el Finlando. La caro retenis kelkajn finnajn terojn proksime al Sankt-Peterburgo, kiun Petro faris sia ĉefurbo en 1712.{{sfn|Cracraft|2003|p=37}} == Regado == Regado de Petro estis tre nekutima por tiama [[Rusio]]. Li ordonis, ke [[bojaro]]j forrazu siajn barbojn, kaj ke korteganoj vestu sin laŭ la germana aŭ la franca maniero. Petro subtenis instruadon de metioj, kreis multajn labormetiejojn kaj instigis la rusan popolon (ofte eĉ devige) al la okcidenteŭropa vivostilo. [[Dosiero:Sankt Petersburg Dekabristenplatz 2005 c.jpg|eta|maldekstra|Fondinto de St.Peterburgo.]] En [[1703]] Petro fondis [[Sankt-Peterburgo]]n kaj [[Petrozavodsk]]on. En [[1712]] [[Sankt-Peterburgo]] iĝis la nova ĉefurbo de [[Rusio]]. La urbo kreskis tre rapide malgraŭ la malfacilaj kondiĉoj de konstruado. Apud [[Peterburgo]] estis konstruita la fama palaco kun parkoj [[Peterhof]]. En la jaro [[1700]] Petro alianciĝis kun [[Turkio]], ĉar li konkludis, ke atingebleco al la [[Balta maro]] estas pli grava ol atingebleco al la [[Nigra maro]]. Aliance kun [[Danio]] kaj [[Saksio]], li komencis militon kontraŭ [[Svedio]], kio rezultigis la [[Granda Nordia Milito|Nordan militon]] ([[1700]] - [[1721]]). La [[2-an de novembro]] [[1721]] Petro akceptis proponon de la senato kaj la sinodo kaj de tiam li titoliĝis kiel imperiestro. Rezulte de lia regado, [[Rusio]] akiris militan famon, industrio ege disvolviĝis (fremdlandaj inĝenieroj ĉefe el [[Prusio]] estis venigataj), multaj junaj rusianoj akiris eblecon veturi al eksterlando por lerni diversajn metiojn, [[floto]]j (komerca kaj [[Rusa Mararmeo|milita]]) estis organizitaj. Dum la regado de Petro, arabaj ciferoj estis oficialigitaj, tipografioj kaj lernejoj estis establitaj, evoluo de sciencoj estas valorigita. En la jaro [[1725]] estis fondita Scienca Akademio. Post lia morto en [[1725]] la imperion fakte regis lia amiko kaj asistanto [[Aleksandr Menŝikov]]. Tamen post la entroniĝo de [[Petro la 2-a (Rusio)|Petro la Dua]], [[Aleksandr Menŝikov|Menŝikov]] estis ekzilita al okcidenta [[Siberio]]. Kelkajn jarojn daŭris regado de opozicio, kiam reformoj de Petro la Granda estis parte korektitaj. [[Dosiero:Family of Peter I of Russia by G.Muskiyskiy (1716-7, Hermitage).jpg|eta|Petro la Granda kune kun siaj gefamilianoj en [[1717]].]] == Familio == Petro la Granda estis dufoje edzo. En [[1689]] sub sugesto de sia patrino li edziĝis al ''Evdokia Lopuĥina''. La geedzoj havis du filojn, el kiuj maturiĝis nur carido [[Aleksej Petroviĉ]]. Poste la [[caro]] perforte devigis sian neamatan edzinon esti monakino. La heredinto de la rusia trono, kiu malaprobis la reformemojn de sia patro kaj kvazaŭ preparis renverson, estis ekzekutita en [[1718]]. En [[1703]] dum rendevuo kun ĉefmarŝalo [[Aleksandr Menŝikov]] la caro trafis lian servistinon (fakte amatinon) ''Marta Skavronskaja'', kiu estis kaptita kiel trofeo dum la sieĝo de [[Marienburg]]. Tiam ŝi aĝis nur 19 jarojn. Li tuj ekamis ŝin kaj baldaŭ ordonis transloĝigi ŝin en malgrandan lignan domon situantan ĉe bordo de [[Neva]] rivero, kie poste ofte vizitis ŝin. Jaron poste ''Marta Skavronskaja'' estis baptita laŭ la [[Ortodoksismo|ortodoksa]] [[rito]] kiel [[Katerina la 1-a (Rusio)|Ekaterina Aleksejevna]]. Dum ilia konkubeco ''Ekaterina'' naskis du filinojn (''Anna'' - en [[1708]] kaj ''[[Elizabeto (Rusio)|Elizaveta]]'' - en [[1709]]). La kunvivintoj tre amis unu la alian kaj ''Ekaterina'' lerte sukcesis mildigi kaj karesi sian realan edzon, kiu ofte suferis pro paroksismoj de [[epilepsio]]. Printempe de [[1711]] Petro la Granda proklamis al la mondumo novan statuson de ''Ekaterina'', kiun li ordonis titoli - lia edzino kaj carino. Ties oficiala geedziĝo okazis la {{daton|19|februaro|1712}} en [[Sankt Peterburgo]]. Aŭtune de [[1724]] la [[imperiestro]] suspektis sian edzinon en [[adulto]] kun lia ĉambelano ''Mons''. Lin la imperiestro baldaŭ ekzekutis kaj samtempe ĉesis siajn interrilatojn kun ''Ekaterina''. Li eĉ ne parolis kun ŝi kaj malpermesis ŝiajn vizitojn al li. Januare de [[1725]] li grave malsaniĝis kaj dum teruraj liaj suferoj ''Ekaterina'' vartis kaj flegis la edzon. Li mortis sur ŝiaj brakoj. ==Religio== [[Dosiero:Bronze Horseman and St'Isaac's cathedral 1890-1900.jpg|eta|maldekstre|Statuo de 1782 de Petro la 1-a en Sankt-Peterburgo, neformale konata kiel ''[[La Bronza Rajdanto]]''.]] Petro estis tre profunde religiema, edukita en la [[Rusa Ortodoksa Eklezio]], sed li malaprezis la eklezian hierarkion, kiun li tenis sub forta registara kontrolo. La tradicia estro de la Eklezio estis la Patriarko de Moskvo. En 1700, kiam la posteno iĝis neokupita, Petro malakceptis nomumi anstataŭanton, kaj permesis al la Vic-Patriarko plenumi la taskojn de tiu posteno. Petro ne povis toleri, ke patriarko plenumu povon superan al tiu de la caro, kiel fakte estis okazinta ĉe Filareto (1619–1633) kaj [[Nikono]] (1652–66). Petro tial abolis la Patriarkecon, anstataŭante ĝin per ''Sankta [[Sinodo]]'', kiu estis sub la kontrolo de veterana burokrataro, kaj la Caro mem nomumis ĉiujn episkopojn. En 1721, Petro sekvis la konsilon de Theofan Prokopoviĉ kaj organizis la Sankta Sinodon kiel konsilantaron de dek pastroj. Por estraroj en la eklezio, Petro turnis sin al [[ukrainoj]], kiuj estis pli malfermaj al reformoj, sed ili ne estis bone konsiderataj de la rusa pastraro. Petro aplikis leĝon kiu establis, ke neniu ruso rajtas aliĝi al [[monaĥejo]] antaŭ la aĝo de kvin dek jaroj. Li sentis, ke tro multaj kapablaj rusoj estas disperditaj en la neutila pastra laboro kiam ili estus povintaj aliĝi al lia nova kaj plibonigita armeo.{{sfn|Dmytryshyn|1974|p=18}}<ref>James Cracraft, ''The church reform of Peter the Great'' (1971).</ref> La eklezia kariero ne estis vojo elektita de alt-klasanoj, male al tio kio fakte estis okazinta en aliaj eŭropaj landoj. Plej paroĥaj pastroj estis fakte filoj de pastroj, estis tre malbone edukitaj, kaj tre malbone pagitaj. La [[monaĥo]]j en la monaĥejoj havis iomete pli altan statuson; sed ili ne rajtis geedziĝi. Politike, la eklezio estis senpovigita.<ref>Lindsey Hughes, ''Russia in the Age of Peter the Great'' (1998) pp. 332–56.</ref> ==Bildaro== <gallery> Peter order.jpg|Diamanta ordeno de Petro la Granda. Sankt Petersburg Peter der Grosse 2005 a.jpg|Monumento al Petro la Granda en Sankt-Peterburgo. Peter I by Clementi.jpg|Portreto de Maria Giovanna Clementi. Deathbed portrait of Peter I by I.Nikitin (1725, Russian museum).jpg|Petro la Granda sur sia litomorto, de Ivan Nikitin. Peter the Great Interrogating the Tsarevich Alexei Petrovich.jpg|''Petro la Granda pridemandanta sian filon Aleksej'', pentraĵo de [[Nikolaj Ge]] (1871). <!--Peter the Great tomb.JPG|Tombo de Petro la Granda en [[Petropaŭla fortikaĵo]].--> </gallery> == Notoj == {{referencoj|2}} == Bibliografio == [[Dosiero:Inconnu d'après J.-M. Nattier, Portrait de Pierre Ier (musée de l’Ermitage).jpg|eta|Petro la Granda, pentraĵo de [[Jean-Marc Nattier]], 1717]] === En angla === * Anisimov, Evgenii V. (2015) ''The Reforms of Peter the Great: Progress Through Violence in Russia'' (Routledge) * Bain, R. Nisbet (1905). [https://web.archive.org/web/20070526185803/http://history.wisc.edu/sommerville/351/CMHPeter.html Peter the Great and his pupils.] Cambridge UP. Arkivita el la originalo en 26a de Majo 2007. * Bushkovitch, Paul. ''Peter the Great'' (Rowman and Littlefield, 2001) ISBN 0847696391187 pp.; mallonga fakula biografieto * Bushkovitch, Paul. ''Peter the Great: The Struggle for Power, 1671–1725'' (Cambridge University Press, 2001); 485pp reta eldono * Bushkovitch, Paul A. (Januaro 1990). "The Epiphany Ceremony of the Russian Court in the Sixteenth and Seventeenth Centuries". Russian Review 49 (1): 1–17. doi:10.2307/130080. JSTOR 130080. [http://www.jstor.org/stable/130080] * Cracraft, James. ''The Revolution of Peter the Great'' (Harvard University Press, 2003) [https://web.archive.org/web/20100420055859/http://www.questia.com/PM.qst?a=o reta eldono] * Dmytryshyn, Basil (1974). ''Modernization of Russia Under Peter I and Catherine II''. Wiley. * Graham, Stephen ''Peter the Great: A Life of Peter I of Russia called The Great'', 367 paĝoj * Grey, Ian. [https://archive.org/details/petergreatempero00grey ''Peter the Great: Emperor of All Russia''] (1960) [https://web.archive.org/web/20091126234137/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=5411490 reta eldono] * Hughes, Lindsey. ''Russia in the Age of Peter the Great''. (Yale University Press, 1998) ISBN 0-300-08266-5 * Hughes, Lindsey. ''Peter the Great and the West: New Perspectives'' (Palgrave Macmillan, 2001) ISBN 0-333-92009-0 * Hughes, Lindsey. ''Peter the Great: A Biography'' (Yale University Press, 2002) 0-300-10300-X * Lee, Stephen J. (2013). [https://books.google.es/books?id=CXl-02q1YwsC&pg=PA31&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Peter the Great.] Routledge. ISBN 978-1136453250. * Massie, Robert K. (1981). ''Peter the Great: His Life and World''. New York City: Ballantine Books. ISBN 0-345-29806-3. * Montefiore, Simon Sebag (2016). ''The Romanovs: 1613–1918''. Knopf Doubleday Publishing Group. * Oudard, Georges (1929). ''Peter the Great''. Tradukita de Atkinson, Frederick. New York, NY: Payson and Clarke. LCCN 29-027809. OL 7431283W. * Palmer, R.R.; Colton, Joel (1992). ''A History of the Modern World''. * Pipes, Richard (1974). ''Russia under the old regime''. * Raeff, Mafrc, eld. Peter the Great, Reformer or Revolutionary? (1963), eseoj de fakuloj; 110 paĝoj; [https://web.archive.org/web/20080317021723/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=11635244 reta eldono] * Riasanovsky, Nicholas (2000). ''A History of Russia'' (6a eld.). Oxford, England: Oxford UP. [https://archive.org/details/historyofrussia00rias rete] * Tavernier, Roger (2006). [https://books.google.es/books?id=0RMoRvbo-d8C&pg=PA349&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false ''Russia and the Low Countries: An International Bibliography, 1500–2000''.] Barkhuis. p.&nbsp;349. ISBN 978-90-77089-04-0. * Troyat, Henri. Peter the Great. New York: E.P. Dutton, 1987 ISBN 0-525-24547-2 * Wes, Martinus A. (1992). [https://books.google.es/books?id=N9wviNiWb0EC&pg=PA14&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Classics in Russia, 1700–1855: Between Two Bronze Horsemen.] Brill. ISBN 978-90-04-09664-6. * Zitser, Ernest A. "Post-Soviet Peter: New Histories of the Late Muscovite and Early Imperial Russian Court," Kritika: Explorations in Russian and Eurasian History, Volume 6, Number 2, Spring 2005 (New Series), pp.&nbsp;375–392 Review of recent books. doi:10.1353/kri.2005.0032 [http://muse.jhu.edu/journals/kritika/v006/6.2zitser.html in Project Muse] === En rusa === * Brickner Alexander Gustavovich. (1902–1903) [http://new.runivers.ru/lib/book4353/ Ilustraciita Historio de Petro la Granda] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210804103734/https://new.runivers.ru/lib/book4353/ |date=2021-08-04 }} (Иллюстрированная история Петра Великого) ĉe Runivers.ru en DjVu kaj PDF === En franca === * Vassili Klioutchevski, ''Pierre le Grand'', Paris : Payot, 1991 * Pierre Kovalevsky, ''Histoire de Russie'', Librairie des Cinq Continents, Paris, 1970 * Alla Nikolaïévna Tchesnokova, ''Les Étrangers et leurs descendants à Saint-Pétersbourg'', Éditions Satis, Saint-Pétersbourg, 2003 * [[Robert K. Massie]], ''Pierre le Grand'', Fayard, Paris, 1985 * Jean des Cars, "La saga des Romanov", de Poche ==Vidu ankaŭ== * [[Patro de la Lando]] * [[Statuo de Petro la Granda]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|q=Petro la Granda}} * [http://intv.ru/view/?film_id=79272 Filmo ''Peter The Great''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090219053416/http://intv.ru/view/?film_id=79272 |date=2009-02-19 }} {{en}}, {{ru}} * [http://en.wikipedia.org/wiki/Tsars_of_Russia_family_tree Genealogia arbo de Rusio] {{en}} * [http://intv.ru/view/?film_id=78058 Verkisto Radzinski rakontas historion de Rusio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090221210516/http://intv.ru/view/?film_id=78058 |date=2009-02-21 }}. Senpaga filmo {{ru}} {{Caroj de Rusio}} {{havenda artikolo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Petro la Granda| ]] [[Kategorio:Imperiestroj de Rusio]] [[Kategorio:Aleksej Miĥajloviĉ]] 974shjdev8knvn41de508nh0xt7333j 0 18815 9494261 9388289 2026-10-16T08:30:38Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494261 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Collage of printing.png|eta|Resumo de la historio de presarto.]] [[Dosiero:Presse typographique rotative de Marinoni CNAM-IMG 0546.jpg|eta|Presmaŝino.]] La '''presarto''' estas tuto de procedoj por maŝine fari multajn ekzemplerojn de teksto aŭ bildo sur surfacon, plej ofte per [[inko]] sur [[papero]]. Eblas konsideri ĝin laŭ teknika aŭ arta vidpunktoj. Eblas presi sur granda diverseco de materialoj, kaj tiel necesas uzi diferencajn pressistemojn por la diversaj okazoj. Presadon eblas realigi hejme, artmetie komerce kaj industrie grandskale, kaj ĝi estas esenca parto de la [[eldonado]] de [[libro]]j kaj de ajna tipo de prespublikaĵoj (gazetoj, broŝuroj, propagandaĵoj ktp.). La novaj teknikoj de [[Tridimensia printado|tridimensia presado]] ebligas novajn aplikaĵojn diversfake. La plej fruaj nepaperaj produktoj pri presado estis [[cilindrosigelo]]j kaj objektoj kiel la [[Ciro-cilindro]] kaj la [[Nabonido-cilindro]]j. La plej konata formo de presado aplikita al papero estis lignobloka presado, kiu aperis en Ĉinio antaŭ 220 n.e. por tolpresado. Tamen, ĝi ne estis aplikita sur papero ĝis la 7-a jarcento.<ref name="cave">Shelagh Vainker en Anne Farrer (eld), "Caves of the Thousand Buddhas", 1990, British Museum publications, {{ISBN|0-7141-1447-2}}</ref> Postaj disvolvigoj en presteknikoj estis la [[movebla tipo]] inventita de Bi Ŝeng ĉirkaŭ la jaro 1040 n.e.<ref name="Great Chinese Inventions">{{cite web |url=http://www.minnesota-china.com/Education/emSciTech/inventions.htm |title=Great Chinese Inventions |publisher=Minnesota-china.com |access-date=29a de Julio 29, 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203213025/http://www.minnesota-china.com/education/emSciTech/inventions.htm |archive-date=3a de Decembro, 2010 |df=mdy-all }}</ref> kaj la [[presmaŝino]] inventita de [[Johannes Gutenberg]] en la 15-a jarcento. La prestekniko ludis gravan rolon en la disvolvigo de la [[Renesanco]] kaj la [[Scienca revolucio|Scienca Revolucio]] kaj havigis materialan bazon por la moderna scibazita ekonomio kaj la etendo de lernado al la homamasoj.<ref>Rees, Fran. ''[https://books.google.com/books?id=RQpDvuRgF9oC&printsec=frontcover&dq=gutenberg+printing+press&hl=en&ei=WMh8Tcz6FcHYgQeeqqCyDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC8Q6AEwAA#v=onepage&q&f=false Johannes Gutenberg: Inventor of the Printing Press]''</ref> Laŭlonge de la historio estis diversaj pres-sistemoj, kelkaj el kiuj, kiel la [[serigrafio]] kaj la [[litografio]], estis adaptitaj al la evoluo de la tekniko kaj ankoraŭ estas uzataj, dum aliaj kiel [[ksilografio]], kiuj estis amplekse uzitaj, iom perdis validecon kaj nuntempe estas uzataj nur por la reproduktado de artaĵoj. Ĝis la apero de la cifereca presado ĉiuj metodoj havis kiel komuna karaktero la uzadon de [[matrico]] kiun inkenhava frapo transigis sur paperon. La presteknikoj rapide evoluis, kaj aperis novaj procedoj kiuj kontentigis novajn necesojn aŭ respondis al novaj teknikaj ebloj. Elstaris la [[akvaforto]], la [[litografio]], la fotogravuraĵo (kiu aperis evidente post la [[fotografio]]), la [[platpreso]] aŭ la kavo-gravuro.<ref>Lilien, Otto M (1972). 'History of Industrial Gravure Printing up to 1920'. Lund Humphries, London.</ref>​ La modernaj teknikoj de la kserografio kaj la [[inkŝpruciga presilo]] estas tre ligitaj kun la informadika traktado de datumoj presotaj kiuj estas senditaj rekte al la presmaŝino kaj kiuj estis generinta la aperon de specifa [[programaro]] de [[Perkomputila eldonado|perkomputila publikigo]]. == Historio == === Azio === [[Dosiero:Korean book-Jikji-Selected Teachings of Buddhist Sages and Seon Masters-1377.jpg|eta|maldekstra|La [[Jikji]] (직지), presita en [[Koreujo]] en [[1377]] [[Nacia Biblioteko de Francio|Nacia Biblioteko de Francujo]], [[Parizo]]]] '''Ksilografia kaj tipografia presado.''' Ĉinoj kaj koreoj uzas la teknikon de surligna gravuro ([[ksilografio]]) ekde la 2-a jarcento. La plej malnova presita “libro” estas la ''Diamanta Sutro,'' kvinmetra paperrulaĵo subskribita de la presisto Ŭang Ĉieh en [[868]]. La forĝisto [[Bi Ŝeng]] evoluigis metodon por reprodukti [[ideogramo]]jn per moveblaj litertipoj el kalcigita argilo (ĉirkaŭ [[1041]]). En la jaro [[1392]] la korea reĝo ordonis la unuan fabrikadon de moveblaj metalaj literoj kaj post dekkvinjara laboro aperas korea versio de kvin ĉinaj klasikuloj. Kiam [[Gutenbergo]] konceptis kaj realigis la unuan muldilon de prestipoj per rapide fandiĝebla kaj solidiĝanta alojo, li probable nenion sciis pri la teknikoj de la ĉinoj kaj koreoj. Ĝi estis dokumentita por la unua fojo en [[Ĉinio]] en la [[Dinastio Tang]], kvankam dekomence nur kiel metodo por presi stampaĵojn en la vestaĵoj; la plej antikvaj ekzemploj kiuj ankoraŭ survivis en Ĉinio datas de antaŭ la jaro 220,<ref>Shelagh Vainker in Anne Farrer (ed), "Caves of the Thousand Buddhas", British Museum, 1990. ISBN 0-7141-1447-2.</ref>, dum en [[Egipto]] en la 6-a aŭ 7-a jarcentoj.<ref>Arthur M. Hind: ''An introduction to a history of woodcut''. EE. UU.: Houghton Mifflin, 1935. Represo: Dover Publications, 1963, ISBN 0-486-20952-0.</ref> En la Dinastio Tang, ĉina verkisto Fenĵi menciis por la unua fojo en sia libro "Yuan xian san ji" ke la ksilografia presado estas uzata por presi [[Budhismo|budhismajn]] skribaĵojn dum la jaroj de Ĵenguan (627-649 n.e.). La plej antikva presita ĉina verko kiun oni konis estas ksilografia presaĵo de budhismaj skribaĵoj de la periodo Vu Zetian (684-705), malkovrita en Tubofan (provinco [[Ŝinĝango]]) en 1906. Ĝi estis rabita de la japanaj invadantoj, kaj aktuale ĝi estas en la Muzeo de Kaligrafio en Tokio (Japanio). Oni supozis, ke la plej malnova presita “libro” estas la ''Diamanta Sutro,'' de 868 aŭ 848, sed ĵusa elfosaĵo en korea pagodo eble malkovris budhisman tekston eĉ pli antikva datita inter la jaroj 750-751.<ref>Stearns, Peter. [https://books.google.com.ar/books?ie=UTF-8&vid=ISBN0395652375&id=MziRd4ddZz4C&hl=es The Encyclopedia of World History: Ancient, Medieval, and Modern, Chronologically Arranged.] 2001.</ref><ref>[http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ab78 History of Printing History World.] Konsultita la 16an de novembro 2012.</ref>​ En la moderna ĉina historiografio, la presarto estas konsiderata kiel unu de la kvar grandaj [[invento]]j de la [[Antikva Ĉinio]]. Rememora monumento de la trono de 1023, [[dinastio Song]] de Norda Ĉinio, dokumentas, ke la tiama centra registaro uzis lamenojn el bronzo por presi la monpaperon kaj blokojn ankaŭ el bronzo por presi la ciferojn kaj la karaktrojn en la monero, kaj nuntempe oni povas ankoraŭ trovi tiujn restaĵojn en monpapero Song. Poste en la [[dinastio Jin]], oni uzis la saman teknikon, sed pli prilaborita por presi monpaperon kaj formalajn oficialajn dokumentojn, el kiuj la tipa ekzemplo de tiue tipo de tipografia presarto per bronzblokoj estas presita "ĉeko" de la dinastio Jin de la jaro 1216. La presado sur tolaĵoj per lignoblokoj aperis en [[Egipto]] en la 4-a jarcento, sed ne certas ĉu la tekniko estis lernita de ĉinoj aŭ estis disvolvigita sendepende. La perbloka presado de teksto en [[araba]] ŝajne disvolviĝis en la araba Egiptio dum la 9-a kaj 10-a jarcentoj, kaj denove ne klaras ĉu la blokoj estis el ligno aŭ el alia tipo de materialo.<ref>Roper, Geoffrey. Muslim Heritage, eld. [ https://muslimheritage.com/topics/default.cfm?articleid=940«Muslim{{404|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Printing Before Gutenberg»] (en angla).</ref>​ Ŝajne la tekniko ĉesis esti uzita kiam oni enkondukis la moveblajn tipojn devenajn de Ĉinio.<ref>Bulliet, Richard W. (1987). [http://www.ghazali.org/articles/jaos107-3-1987-rwb.pdf «Medieval Arabic Tarsh: A Forgotten Chapter in the History of Printing» (pdf).] Journal of the American Oriental Society (en angla) 107 (3): pp. 427-438.</ref>​ === Eŭropo === [[Dosiero:Buchdrucker-1568.png|eta|Presado en la [[16-a jarcento]].]] ==== 15-a jarcento ==== Kvankam ne ĉiuj historiistoj konsentas, oni ĝenerale opinias, ke la unua tipografia presisto en Eŭropo estis [[Johannes Gensfleisch]] alinomata [[Johannes Gutenberg]]. Li naskiĝis en patricia familio en [[Majenco]] ([[Germanio]]) ĉirkaŭ la jaro [[1400]] kaj oni retrovis lin en [[Strasburgo]] en [[1436]], kie li estis helpata de la oraĵisto Hans Dünne kaj konstruigis presilon kun la helpo de la lignotornisto Konrad Saspach. Per la jam ekzistanta tekniko de la [[matricogravuro]], konata de la oraĵistoj kaj librobindistoj, Gutenbergo inventas muldilon por moveblaj literoj el [[plumbo]] fandeblaj post uzo. En [[1448]] li denove estis en Majenco kaj la bankisto [[Johann Fust]] pruntis al li dufoje 800 guldenojn kontraŭ garantidono sur la presejo. Fust iĝis asociito de la talentita [[Peter Schöffer]], kiu konis la sekretojn de la “nigra arto”, ĉar li estis disĉiplo de Gutenbergo. Bedaŭrinde tiu ĉi havis financajn problemojn kaj perdis dum proceso kontraŭ Fust preskaŭ sian tutan presmaterialon en la jaro [[1455]]. Tamen li rekonstruis kun peno novan atelieron, laboris ankoraŭ kelkajn jarojn kaj mortis en [[1468]]. – La plej grava verko, kiun komencas realigi Gutenbergo estas la fama [[42-linia Biblio]] (kolumnoalteco 42 linioj), kiun Fust kaj Schöffer finis antaŭ la jaro [[1456]]. La presaĵoj de Gutenbergo ne estas subskribitaj aŭ datitaj. En [[1454]] li presis la ''Turkan kalendaron'' (''Türkenkalender''), kiu estas la unua politika presaĵo kaj la unua presita [[kalendaro]]. Fust kaj sia bofilo Schöffer realigis la psalmlibron ''Psalmorum codex,'' la unuan libron datitan ([[1457]]) kaj entute presitan sur pergameno per nigra, ruĝa kaj blua koloroj kun luksaj [[ĉeflitero]]j. Ili ankaŭ realigis la 36-linian Biblion ([[1458]]-[[1461]]) kaj tipografian majstroverkon, nome la ''Constitutiones'' de la Papo [[Klemento la 5-a]], unua libro kun marĝenaj notoj kaj samaltaj kolumnoj. ==== La rolo de Gutenberg ==== La teknika novaĵo de [[Johannes Gutenberg|Gutenberg]] estis la evoluo de procedoj, kiuj ebligis la presadon de libroj: [[Dosiero:Metal movable type.jpg|eta|maldekstra|Kunmetado de moveblaj metalaj [[prestipo]]j.]] * la ''signaturo'' ĉe la [[prestipo]] * la formŝanĝo ĉe la [[gisado]] de la tipoj * la konstruo de la [[presmaŝino]] * interŝanĝeblaj metalaj prestipoj * la prestipujo Gutenberg konatiĝis ankaŭ pro la ekonomia kaj socieca ''establiĝo'' de la presarto per la unua amasa disvastiĝo de la [[Biblio]]. ==== Disvastiĝo en kaj el Eŭropo ==== [[Dosiero:Printing3 Walk of Ideas Berlin.JPG|eta|''Der moderne Buchdruck (La moderna presarto)'' − skulptaĵo kiel memorilo pri [[Johannes Gutenberg]], la malkovrinto de la moderna presarto.]] En la 15-a jarcento la prestekniko de Gutenberg rapide disvastiĝis tra Eŭropo. Tion ebligis ĉefe la bonaj komercvojoj. * 1458 unua presejo en [[Strasburgo]] * 1462 en [[Vieno]] * 1464 en [[Basel]] * 1465 en [[Kolonjo]] * 1467 en [[Eltville]] * 1468 en [[Augsburg]] * 1469 en [[Venecio]] * 1470 en [[Nurenbergo]] * 1472 en [[Ulm]] * 1473 en [[Hispanujo]], [[Hungarujo]] kaj [[Anglujo]] * 1487 en [[Prago]] * 1563 en [[Rusujo]] * 1593 en [[Meksiko]] === Moderna evoluo post-Gutenberg-a === [[Dosiero:Imprenta de gutemberg.jpg|maldekstre|eta|200ra|Reproduktado de la presmaŝino de Gutenberg en la muzeo de la Parko Garza Roja de Ekvadoro.]] De Gutenberg ĝis la 19-a jarcento la teknikaj plinovigoj de la presado estas minoraj ŝanĝoj, kiuj celis nur plibonigi la efikecon. La [[alojo]] uzita por fari la tipojn plue estis la sama. Fine de la 18-a jarcento Charles Stanhope (1753–1816) konstruis la unuan presmaŝinon totale metalan kiu ebligis redukti la forton postulitan por presi je 90% kaj duobligis la preseblan surfacon,<ref>Meggs, Philip B. ''A History of Graphic Design''. John Wiley & Sons, Inc. 1998. (pp 130–133) ISBN 0-471-291-98-6</ref> dum per produktado de ĝis 480 paĝoj ankaŭ duobligis la produktadon de la antaŭaj presmaŝinoj.<ref>Bolza, Hans, ''Friedrich Koenig und die Erfindung der Druckmaschine'', en ''Technikgeschichte'' Nº 1 (1967), pp. 79–89</ref> Poste aperis la [[litografio]], nome sistemo de presado disvolvigita de [[Aloys Senefelder]], kiu, konscia, ke akvo kaj oleo forpeliĝas nature, uzis kalkoŝtonon kaj grasan bastoneton por realigi presadon, per kio li revoluciis la grafikajn artojn, kio ebligis la presadon de bildojn altkvalitan. La aktuala sistemo de [[platpreso]] deriviĝis de la litografio.<ref>Álvaro Torres Rojas (2014). ''Impresión offset''. IC Editorial. ISBN 978-84-16067-70-1.</ref>​ La [[rotacia pres-maŝino]], konstruita en 1847 fare de Richard March Hoe (1812-1886), estas presmaŝino en kiu la presotaj bildoj kaj grafikoj kurbiĝas sur [[cilindro]]; la unua jam estis kapabla realigi 12 000 presaĵojn por horo. La rotacia prestamburo esti poste ege plibonigita fare de William Bullock. La presado estas farebla sur granda nombro de surfacoj, kiel papero, kartono kaj plasto, kaj tio povas esti nutrita per izolaj folioj aŭ per kontinua rulaĵo. La rotacia pres-maŝino presas kaj krome povas modifi la surfacon pere de stampiloj, vernisiloj de surpresado aŭ reliefigiloj. La neceso de la grandaj [[ĵurnalo]]j havigi sistemojn por kontentigi la kreskiĝintajn postulojn por rekorda tempolimo kondukis al rapida disvolvigo de la maŝinoj, per plibonigoj okazigintaj jaron post jaro. [[Dosiero:Zeitungsdruckmaschine Deutsches Museum.jpg|dekstre|eta|200ra|Antikva [[rotacia pres-maŝino]] ekspoziciita en la [[Deutsches Museum (Munkeno)|''Deutsches Museum'']] de Munkeno.]] La presarto vidiĝis revoluciita dum la [[1880-aj jaroj]] pere de la invento de la [[Linotipo (Linotype)|linotipo]] fare de [[Ottmar Mergenthaler]] (1854-1899). Tiu maŝino rezultis grandan plibonigon de la tempo necesa por la kompono de teksto anstataŭante la permanan manipuladon de la moveblaj tipoj pere de aliro tra klavaro por ĉiu linio de teksto. La enkonduko de la teksto tra klavaro rezultis en la mekanika kompono de [[matrico]] kiu utilis kiel muldilo en kiu oni metis alojon el plumbo kaj stano formante ununuran pecon por enmetita linio. Tiu bloko estis uzata por fari la presadon propre diritan. La kompanio Monotype Corporation Ltd kreis laŭlonge de la jaroj siajn proprajn tipojn inspiritajn en historiaj fontoj tipografiaj kaj plej parto el ili estas ankoraŭ protektitaj per [[aŭtorrajtoj]]. Tiu maŝino anstataŭis la tradiciajn presmaŝinojn kaj en la kampoj de la presado de libroj kaj de la skribita gazetaro ĝi hegemoniis sendube ekde 1900 ĝis la 1970-aj jaroj. En la [[1940-aj jaroj]] oni cerbumis anstataŭon de la liniblokoj: temis pri plato kiu povis estis uzita por presi ĉu tekston ĉu bildon indiferente. La inko estis fiksita sur la deziritaj pozicioj pere de elektrostatika ŝarĝo (pro tio la plato ricevas la nomon de elektrografia plato); poste oni anstataŭis la kronon de elŝarĝo pere de [[lasero]]. Tiu tekniko, nomita [[kserografio]] estis uzita de la kompanio [[Xerox]] por produkti la unuajn [[fotokopiilo]]jn, kaj estas la bazo de la aktualaj laser-[[printilo]]j kaj krome malfermis la vojon por la desegno de la platoj de [[Platpreso|platpresado]] de tipo fotografia. [[Dosiero:Linotype-vorne-deutsches-museum.jpg|maldekstre|eta|200ra|Linotipo de 1965 ekspoziciita en la ''Deutsches Museum'' de Munkeno.]] Fine de la [[1960-aj jaroj]] kaj komence de la [[1970-aj jaroj]] aperis la metodoj de fotokomponado. Sistemo de speguloj kun la karaktroj eltranĉitaj utilis kiel ŝablono tiel ke la lumo povis presi sur surfaco sensiva kiu estis rivelita kaj fiksita kiel komuna fotopapero. La tekstoj komponitaj tiel estis muntitaj sur apogiloj, kaj la desegno de la paĝo estis farita permane. Per unu frapo la muntadon de la paĝo oni faris kaj oni prenis kliŝon de la tuto por kreir la platon uzotan por la presado. La fotokomponado kaj la platpresado daŭros preskaŭ du dek jarojn, kaj la procezoj evoluos per la apero de la [[lasero]], kiu venis presi rekte la filmon, nuligante la sistemojn de speguloj. Ekde tiam la presadon jam oni ne faris per premado de la karaktroj sur papero sed anstataŭe la inko estis absorbita de la papero tie kie ĝi estis fiksita al la platpresilo. Pli granda ŝanĝo dum la 20-a jarcento ekokazis per la apero de la persona [[komputilo]] kaj speciale de la [[Macintosh]] de [[Apple]] komence de la [[1980-aj jaroj]], kiu rezultis en la demokratiigo de la la [[perkomputila eldonado]], antaŭe rezervita al la [[ĉefkomputilo]]j kaj al la [[komputileto]]j (aktuale konataj kiel "serviloj"). Tiu komputileto ebligis faradon de ĉiuj taskoj necesaj por la presado ekde ununura laborloko: nome akiro de [[Cifereca bildo|ciferecaj bildoj]], eldono de bildoj, kreado de [[Vektora bildo|vektoraj grafikoj]], komponado de paĝoj per specifa [[programaro]], kiu krome ebligis la kombinadon de teksto kaj bildoj. Tiuj operacioj jam estis eblaj en la grandaj sistemoj, sed je altega kosto. La [[Macintosh]], precize, helpis meti la presarton kiel metio kaj profesio atingebla de ĉiuj. [[Dosiero:DE-Zeitungsrollenoffsetdruck by Steschke.jpg|dekstre|eta|200ra|Funkcianta [[Platpreso|platpresilo]].]] Paralele al la evoluo de la komponado, ĉiuj necesaj taskoj por la grafikaj artoj eksuferis profundajn ŝanĝojn. Tiukadre al la laborloko de la komponado, la fotografia traktado kaj la desegno de la paĝo oni aldonis variajn aparatojn kiel la filmiloj aŭ CTF (''Computer to Film'') kiuj ebligis presi rekte el la komputilo al filmo, kaj kiu povis krei kliŝeojn diverskolore (kvar se temas pri kvarkomio) por produkti la platojn de optika transporto. Tiu plibonigo nuligis la neceson de la dezajno kaj de permana muntado de paĝoj. Eĉ tiel, la optica transporto rezultis en perdo de difino kaj ne evitis kelkajn makulojn produktitajn per la estado de malpuraĵoj el polvo aligita al la platoj. La venonta evoluaĵo estis la CTP (''Computer to Plate'') aŭ platgravurilo per kiu jam oni ne pasas tra la filmo, sed oni generas la presplaton rekte (ĝenerale el [[aluminio]] kaj foje el [[poliestero]]). Ĵus kreita la plato, la funkciigisto devas nur meti ĝin rekte en la presilo. La lasta evoluaĵo de la konvencia [[platpreso]] estas la enkonduko de la CTP al la presmaŝino. Tio estas tio kion oni nomas ''Direct Imaging''. Jam ne estas operacio intermeza inter la kreejo de la paĝoj kaj la presmaŝino, la gravurado oni faras rekte sur la cilindro platoporta de la presmaŝino platpresa. La ĉefa avantaĝo estas la evitado de perdo de tempo kaj la malmultekostigo de la produktadkostoj. [[Dosiero:Digital Printing Press.JPG|maldekstre|eta|200ra|Cifereca presmaŝino.]] El la [[fotokopiilo]]j aperis nova sektoro de aktiveco, nome la cifereca presarto en kiu ĉiuj konvenciaj sistemoj estis anstataŭitaj per sistemoj de transportado de bildoj bazitaj sur la teknologio de la fotokopiiloj, kio ebligas farado de tujaj presaĵoj tre fidelaj al la origina dokumento. La kosto estas tre supera al tiu de la tradiciaj sistemoj, kio faras ke ĝis nun tiuj sistemoj celas nur la produktadon de malgrandaj presadoj kiel por [[memeldonado]], doktorigaj disertacioj kaj libroj laŭ peto. Konekte al [[datumbazo]]j la sistemoj de cifereca presarto ebligas la produktadon de dokumentoj kiuj enhavas tekstojn aŭ bildojn varieblajn laŭlonge de la tempo aŭ de la laborprocezo, kio okazas ĉe la statistikaj registroj, horaroj, prezolistoj, katalogoj, inventarioj ktp. === Historiaj libroj === * La plej malnova presita kaj konservita libro estas 5 metrojn longa ĉina rulaĵo el la jaro [[868]], kiu temas pri sankta budhisma teksto. * La unua eŭropa libro presita per moviĝemaj tipoj estas la latina gramatiko de [[Donato]] en [[1451]] de [[Johannes Gutenberg|Gutenberg]]. * La unua latina eldono de la [[Biblio]] estas la ''Biblio je kvardek du linioj'' de Gutenberg ([[1453]]). [[Victor Hugo]] skribis pri ĝi unu el la unuaj analizoj en la ĉapitro ''Tio ĉi mortigos tion'' ([[france]]: ''"Ceci tuera cela"'') en sia romano ''Notre-Dame de Paris''. * La unua libro presita en la franca estis ''La Légende dorée'' (La ora legendo) de [[Jacques de Voragine]] fare de [[Barthélemy Buyer]] en [[1476]] en [[Lyon]]. == Procedoj == === Procedoj per tutpaĝa gravuro === [[Dosiero:Dürer rhino.png|eta|dekstra|200ra|Lignogravuro ''[[Rinocero de Dürer|Rinocero]]''<br />[[Albrecht Dürer]], [[1515]]<br />Lignogravuraĵo (21,4 x 29,8 cm)]] [[Lignogravuro]] aŭ ksilografio, [[ŝtongravuro]] aŭ litogravuro... ==== Litografio ==== La [[litografio]] estis inventita de [[Alois Senefelder]] en [[1796]] en [[Germanio]] (de la greka ''lithos,'' ŝtono, kaj ''graphein,'' skribi, desegni) kaj estas prestekniko senreliefa, kiu ebligas kreon kaj reprodukton multekzempleran de desegno per inko aŭ krajono grasaj sur kalkŝtonon. Ĝi baziĝas sur la principo ke graso kaj akvo sin reciproke repuŝas. Oni ne konfuzu ''litografion'' kun ''litogravuro:'' [[litogravuro]] estas la tekniko per kiu oni gravuras ŝtonon reliefe. Litogravuro estas relative malofte uzata en presarto. === Klasika [[tipografio]] === Ekde [[Johannes Gutenberg|Gutenberg]] tipografio estis parto de la faka scio de presistoj kaj [[kompostado|kompostistoj]]. Nuntempe ĝi estas grava studparto por [[grafiko|grafikistoj]] en la presindustrio kaj en ciferecaj [[amaskomunikiloj|komunikiloj]] kaj similaj profesioj. La novaj teknikoj por la kreado de [[TTT-ejo|retejoj]] postulis de tipografoj novajn defiojn, ekzemple koncerne facilecon kaj praktikecon por uzantoj. Nuntempe preskaŭ iu ajn povas krei [[presilo|printaĵojn]] (ekz. leterojn) aŭ krei [[TTT-paĝo|retpaĝon]] kaj tiel esti tipografia kreanto. Ofte ekzistas jam uzpretaj aplikadoj. Tamen ankaŭ la amatora tipografo povas ĉerpi el la spertoj de bonaj profesiaj tipografoj kaj grafikistoj nuntempaj aŭ iamaj. Por ĉi tiuj metioj ekzistas gvidlibroj en diversaj lingvoj ĉu presitaj ĉu rete atingeblaj. Tipografio povas reliefigi la enhavon, celon kaj ĉarmon de verko subtenante la komunikan efikon de teksto, kiu antaŭ ĉio estu bone legebla. [[Dosiero:Gutenberg Bible (Pelplin copy) 03.jpg|eta|maldekstre|La [[Biblio de Gutenberg]] el la jaro [[1455]], la Biblio ununura en Pollando kiu troviĝas en Pelplino en la Dioceza Muzeo estas du-voluma. La pelplina ekzemplero estas escepta, ĉar sur la suba marĝeno de la 46-a paĝo de la unua volumo restis postsigno de la falinta tipo (prestipo - la inversa flanko de ĝi).]] La presejo en Eŭropo, evoluis dum la [[Renesanco|Renesanca]] apogeo. Tamen, la unuaj presaĵoj fare de Johannes Gutenberg, kiel la [[Johannes Gutenberg|42-linia Biblio]], uzis liter-stilon el la [[Gotiko|Gotika]] epoko nomita Teksturo (germane, ''Texture''), Frakturo (germane, ''Fraktur'') aŭ ''malnova angla stilo''. Dum la [[Mezepoko]], la libra kulturo eliris el la kristanaj monaĥejoj, kiuj agis preskaŭ kiel eldonejoj en la moderna senco de tiu ĉi vorto. La libroj ne estis presitaj, sed man-skribitaj fare de specialigitaj monaĥoj nomataj [[kopiisto]]j; ili faris sian laboron en ejo trovita ene de preskaŭ ĉiuj monaĥejoj nomita latinlingve scriptorium (pr. skriptorjum) (skribejo). La ''scriptorium'' kiu havis bibliotekon kaj salonon kun diversaj skrib-tabloj. Ĉi tie, la monaĥoj kopiis la librojn de la biblioteko, unufoje pro mendo fare de [[feŭdismo|feŭda sinjoro]] kaj alifoje el alia monaĥejo. Dum la [[Gotiko|Gotik-epoko]], Eŭropo revenis iom post iom al ekonomia sistemo, kiu dependis de la urboj — kaj ne de la kampo kiel tradicie dum la plejparto de la Mezepoko —, kaj tion determinis la naskiĝo de la [[gildo]]j, kiuj permesis plej grandan libro-produktadon. La libroj, kutime religiaj, estis menditaj de riĉuloj al gildo de libro-artistoj, kiuj havis [[specialisto]]jn pri surskriboj, ornamaj majuskloj, liter-ornamo, [[kompostado|gale-kompostaĵo]] kaj libro-bindado; ĉar temis pri tute metia procezo, 200-paĝa libro povis prokrastiĝi 5 aŭ 6 monatoj, kaj estis necesaj pli-malpli 25 ŝaf-feloj por fari la [[veleno]] sur kiu oni skribis kaj ilustris per ov-guaŝo, kaj primitiva speco de oleo-pentraĵo. La urboj kiuj pli fortiĝis dum la Gotika epoko estis nord-Eŭropaj, ekz-e, [[Parizo]], [[Londono]] kaj sufiĉe da germanaj urboj, kiuj estis la unuaj je starigi la gilda sistemo; plie, la urbo kaŭzis la naskiĝo de la universitatoj; tio kreskigis la bezonon de man-skribaĵoj kaj starigis bezonon trovi novan metodon por libro-produktado, amase kaj multe pli malmultekoste. === Amatoraj procedoj el la 19a kaj 20a jarcento === [[Dosiero:Miklós Andor in the page-setting room of Athenaeum Printing House - cca. 1920 (1).tiff|eta|250ra|Paĝokomponada ĉambro - ĉ. 1920]] La '''stencil-duobligilo''' aŭ '''mimeografa maŝino''' (ofte mallongigita kiel '''mimeografo''') estas malmultekosta duobliga maŝino kiu funkcias metante inkon tra ŝablonaro al papero. La mimeografa procezo ne devus esti konfuzita kun la alkohola duoblig-procezo. Mimeografo estis komuna teknologio en presado de malgrandaj kvantoj, kiel en oficeja laboro, klasĉambraj materialoj kaj preĝejaj bultenoj. Fruaj [[fanzino]]j estis presitaj per ĉi tiu [[teknologio]], ĉar ĝi estis vasta kaj malmultekosta. En la malfruaj [[1960-aj jaroj]], mimeografoj kaj aliaj maŝinoj tiutempaj, estis delokigitaj iom post iom favore al [[fotokopiado]]. === Modernaj procedoj === Nuntempe [[platpreso]] estas inter la plej vaste uzataj presteĥnikoj. == Metio == === Profesioj === Laŭlande ekzistas diversaj edukebloj por labori en presado, kiel ekzemple: * faldisto * tranĉisto * kolorigisto * bindisto == Profesiaj ekspozicioj == === En Germanujo === * [[Drupa]], en [[Duseldorfo]], [[Germanujo]]: ĉiun kvaran jaron (2008, 2012, 2016 ...) === En Britujo === * [[Ipex]], en [[Britujo]]: ĉiun kvaran jaron === En Francujo === * Graphitec, en [[Parizo]], [[Francujo]]: ĉiun trian jaron * Intergraphic, en [[Parizo]] kaj [[Lyon]]: ĉiujare * ''Techniques papetières et graphiques (TPG)'' en [[Parizo]]: ĉiun trian jaron (ekspozicio vojaĝema okazanta ĉiun naŭan jaron en Parizo: 1983, 1992, 2001, 2010…). Por montri la kvaliton kaj rapidecon de siaj maŝinoj la fabrikistoj tie presas kaj disdonas tunojn da afiŝoj ĉiutage. == Signifo de presarto == [[Dosiero:Buchdruck-15-jahrhundert 1.jpg|eta|maldekstra|Presarto en la [[15-a jarcento]].]] La invento kaj establiĝo de presarto estas grava kulturhistoria punkto, kiu enkondukis informdisvastiĝon. Ekzistas nur malmultaj tiaj bazaj [[invento|mejloŝtonoj]]: * la invento de la [[lingvo]] kaj buŝa transdono, * la invento de la [[alfabeto|alfabeta skribo]], * la invento kaj establiĝo de presarto kaj * la invento de la [[komputilo]] kaj de [[ciferigo]]. Presarto ebligas ekzaktan [[reproduktado]]n de [[scio]] tiel, kiel antaŭe neniam konatan. Dum antaŭe libroj estis mane kopiitaj en skribejoj, la homa faktoro iĝis anstataŭebla. Kopieraroj estis evititaj. Iĝis grava aŭtoreco, tio estas kiu diris aŭ skribis kion kaj kiel iu precize esprimiĝis kaj kiam tio okazis. Libroj iĝis pli allogaj kaj strukturitaj. Aldoniĝis paĝonumeroj, [[enhavtabelo]] kaj [[titolpaĝo]]j. Ŝanĝiĝis ankaŭ [[legado]]: dum antaŭe libroj estis laŭte legitaj, evoluiĝis la nuntempa sensona legado (kvin jarcentojn poste teknologio ebligos renversan evoluon: naskiĝos la legitaj libroj). Komenciĝis disvastiĝinta [[legoscio]], kiu enkondukis edukan revolucion. [[Pensado]] adaptiĝis al skribado. Scio iĝis pli facile alirebla, ĉar presitaj libroj estis malpli kostaj ol mane kopiitaj, kaj ekzistis pli da ekzempleroj de unu libro. == Presado kaj medio == Novaj presartaj teknikoj ebligas nuntempe du strategiojn: * Uzante "purajn" materiojn, ekzemple recikligitajn aŭ inkojn sen forvaporemaj [[Organika kemio|organikaĵoj]] ([[angle]]: ''VOC'', ''volatile organic compounds'') kaj tiel plu. * Recikligante la uzitajn materiojn. Necesas pripensi la materiojn uzatajn por ke tia recikligo eblas. == Vidu ankaŭ == * [[Presmaŝino]] * [[Manuskripto]] * [[Johannes Gutenberg]] * [[Tipografio]] * [[Konkava preso]] == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Literaturo == * Richard Schneller: ''Konciza historio de la presarto kun aparta konsidero de la Esperanto-literaturo.'' En: ''Esperante kaj ekumene.'' Ed. Iltis, Schliengen 2004, p.&nbsp;323-337. === En aliaj lingvoj === * Edwards, Eiluned (Decembro 2015). [https://thewire.in/books/eiluned-edwards-block-printing-review Block Printed Textiles of India.] Niyogi Books. ISBN 978-93-85285-03-5. * Saunders, Gill; Miles, Rosie (May 1, 2006). Prints Now: Directions and Definitions. Victoria and Albert Museum. ISBN 1-85177-480-7. * Lafontaine, Gerard S. (1958). Dictionary of Terms Used in the Paper, Printing, and Allied Industries. Toronto: H. Smith Paper Mills. 110 p. * Nesbitt, Alexander (1957). The History and Technique of Lettering. Dover Books. * Steinberg, S.H. (1996). Five Hundred Years of Printing. London and Newcastle: The British Library and Oak Knoll Press. * Gaskell, Philip (1995). A New Introduction to Bibliography. Winchester and Newcastle: St Paul's Bibliographies and Oak Knoll Press. * Elizabeth L. Eisenstein, The Printing Press as an Agent of Change, Cambridge University Press, September 1980, Paperback, 832 pages, ISBN 0-521-29955-1 * Marshall McLuhan, The Gutenberg Galaxy: The Making of Typographic Man (1962) Univ. of Toronto Press (1st ed.); reissued by Routledge & Kegan Paul ISBN 0-7100-1818-5 * Tam, Pui-Wing The New Paper Trail, The Wall Street Journal Online, February 13, 2006 Pg.R8 * Tsien, Tsuen-Hsuin (1985). "Paper and Printing". Joseph Needham, Science and Civilisation in China, Chemistry and Chemical Technology. 5 part 1. Cambridge University Press * Woong-Jin-Wee-In-Jun-Gi No. 11 Jang Young Sil by Baek Sauk Gi. Copyright 1987 Woongjin Publishing Co., Ltd. Pg. 61. ==== Pri la efiko de la presarto fare de Gutenberg ==== Komencaj presgvidiloj: klasika gvidlibro de komenca man-presarta teknologio estas jena: * Moxon, Joseph (1683–84). "Mechanick Exercises on the Whole Art of Printing" (eld. Herbert Davies & Harry Carter. New York: Dover Publications, 1962, reprint ed.). Iom posta montrante disvolvigon de la 18a jarcento estas jena: * Stower, Caleb (1808). "The Printer's Grammar" (London: Gregg Press, 1965, reprint ed.). == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|q=Presado}} === En Esperanto === * [https://eo.wikibooks.org/wiki/Terminareto_de_presado Terminareto de presado] en VikiLibroj === Alilingve === * [http://www.bleikloetzle.de Presmetiejo, en kiu en la 21-a jarcento oni ankoraŭ (preskaŭ) laboras, kiel en la epoko de Gutenberg] * [http://www.gutenberg.de/erfindu2.htm La nekonataj fratoj de Gutenberg: fruaj ĉinaj presaĵoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140206165412/http://www.gutenberg.de/erfindu2.htm |date=2014-02-06 }} * [http://www.gutenberg-museum.de Gutenberg-muzeo en Mainz – monda muzeo pri la historio de presarto] * [http://www.altertuemliches.at/buecher/buch_druck_01.php Historio de presarto ĉe ALTErteumliches.at]{{404|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.spiegel.de/spiegel/0,1518,709761,00.html%20Buchdruck%20und%20Urheberrecht%20im%2019%20Jahrhundert,%20Spiegel-online%20Artikel Presarto kaj aŭtoraj rajtoj en la 19-a jarcento, artikolo ĉe Spiegel-online]{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/94303/rec/1 Prints & People: A Social History of Printed Pictures], an exhibition catalog from The Metropolitan Museum of Art (fully available online as PDF) * [http://www.hss.ed.ac.uk/chb Centre for the History of the Book] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080624072331/http://www.hss.ed.ac.uk/chb |date=2008-06-24 }} * [http://www.childrenofthecode.org/Tour/c5/davinci.htm Children of the Code – Online Video: The DNA of Science, The Alphabet and Printing] * [http://www.planet-typography.com/directory/histoire.html Planet Typography – history of printing] – selection of international sites dedicated to the history of printing * [http://www.gain.net Printing Industries of the Americas] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190824121828/http://www.gain.net/ |date=2019-08-24 }} – national trade association for printers and companies in the graphic arts * [http://printwiki.org/ Printwiki] * [http://www.gutenberg-museum.de/index.php?id=19&language=e The development of book and printing]. Anglalingva retejo pri Gutenberg-Museum Mainz (Germanio) * [http://www.bpsnet.org.uk BPSnet British Printing Society] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150201161645/http://www.bpsnet.org.uk/ |date=2015-02-01 }} * [http://www.culture.tw/index.php?option=com_content&task=view&id=1964&Itemid=157 Taiwan Culture Portal: Ri Xing Type Foundry－ preserving the true character of Chinese type] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110524122807/http://www.culture.tw/index.php?option=com_content&task=view&id=1964&Itemid=157 |date=2011-05-24 }} * [https://web.archive.org/web/20150202031124/http://digitalcollections.library.ubc.ca/cdm/landingpage/collection/mathison A collection of printing materials from the 19th Century] – Documents printed by R. Mathison Jr., The Job Printer, in Vancouver, B.C. - UBC Library Digital Collections * [http://www.printmuseum.org/ International Printing Museum, Carson, CA, retejo] * [http://www.museumofprinting.org/ Museum of Printing, Andover, MA, retejo] {{Havenda artikolo|Presarto}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Presado| ]] [[Kategorio:Presarto| ]] 2c7fs60p6zi53obfahq5w878ljiepzn 0 20770 9494286 9458196 2026-10-16T08:46:53Z Sj1mor 12103 9494286 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro }}[[Dosiero:Homer Ilias Griphanius c1572.jpg|dekstra|eta|190px|Eldono de ĉirkaŭ 1572.]] '''''Iliado''''' estas – kun ''[[Odiseado]]'' – atribuata al la pra-greka [[poeto]] kaj [[rapsodo]] [[Homero]]. Ĝi konsistas el dudek kvar libroj aŭ kantoj. Kompleksa kaj enciklopedia verko, ĝi estas konsiderata ĉefelemento de la [[Greka literaturo]]. Ĝi rakontas la eventojn de mallonga epizodo de la [[Troja milito]]: tiu pri la [[kolero]] de [[Aĥilo]]. == Strukturo == [[Dosiero:Akhilleus Patroklos Antikensammlung Berlin F2278.jpg|eta|250px|Patroklo kaj Aĥilo. Aĥilo bandaĝas la brakon de sia amiko.]] La poemo rakontas militon inter [[Grekoj]] kaj [[Trojo|Trojanoj]], kiu daŭris dek jarojn, kaj originis el la forrabo de [[Helena de Trojo|Helena]], edzino de [[Menelao]], reĝo de [[Sparto]] kaj frato de [[Agamemnono]], fare de [[Pariso]], filo de [[Priamo]], reĝo de [[Trojo]]. La "Iliado" disvolviĝas tamen en kvindek unu tagoj en la naŭa milita jaro. Homero kantas la eventon ekirante de la priskribo de la kolero de Aĥilo, la plej forta el la [[Aĥajoj|Aĥajaj]] herooj: li rifuzas batali plu, ĉar Agamemnono, reĝo de [[Mikeno]] kaj ĉefo de la Aĥaja armearo, forprenis de li lian sklavinon Brizeida. En la sekva batalo la Grekoj suferas gravajn malvenkojn kaj la Troja heroo [[Hektoro]] mortigas [[Patroklo]]n, la amikon de Aĥilo. La dua parto de la poemo pivotas ĉirkaŭ la violenta [[venĝo]] de Aĥilo, kiu mortigas Hektoron kaj trenas lian al ĉaro ligitan kadavron ĉirkaŭ la muregoj de Trojo: la "Iliado" finiĝas per la [[Funebro|funebrado]] pri Hektoro kaj ne pritraktas la finon de la milito kiun venkas la Grekoj danke al la fama ruzaĵo de [[Odiseo]] pere de la [[Troja ĉevalo (mitologio)|ligna ĉevalo]]. Al la Troja milito estas ligitaj multnombraj [[mito]]j de la klasika antikveco. En la [[Latina lingvo|latina]] ekzistas eta epopeo [[Iliado Latina]] el la tempo de [[Nerono]] en kiu oni resumis la Grekan Iliadon. Danke al tiu Latina versio, [[Mezepoko]] konis la [[mito]]n. == Enhavo == La Iliado konsistas el 15.693 [[Heksametro|heksametraj]] versoj kaj estas disdividita en 24 kantojn. [[Dosiero:Zeus.jpg|dekstra|eta|190px|Zeŭso ludas gravan rolon en la intrigo.]] * '''Unua kanto: Ekesto de la kolero de Aĥilo'''<br />Apolono sendas peston sur la greka armeo, ĉar Agamemnono, la estro de la grekaj batalantoj, estis ofendinta la Apolonan pastron, Krizeson.<br />Aĥilo vokas la grekan armeon al kunsido kaj ekkverelas kun Agamemnono, kiu intencas forpreni de li lian trofeon, la virgulinon Brizeidan. Aĥilo, la plej forta greka batalanto, ekkoleras kaj ne plu pretas partopreni la militon.<br />Tetisa, la patrino de Aĥilo, iras al [[Zeŭso]] kaj petas, ke pro puno li lasu la Grekojn malvenki kontraŭ la Trojanoj. * '''Dua kanto: Preparo de la batalo'''<br />Zeŭso sendas al Aĥilo sonĝon, kiu profetas lian baldaŭan morton.<br />Por testi la batalemon de sia armeo, Agamemnono trompe proponas ĉesi la militon kaj hejmenveturi. Sed Odiseo kontraŭas kaj kapablas reentuziasmigi la batalantojn. Nestor memorigas la antaŭsignojn kaj ĵurojn el la komenco de la milito. La Greka kaj Troja armeoj prepariĝas por batalo. * '''Tria kanto: Duelo inter Pariso kaj Menelao'''<br />Pariso proponas duelon al Menelao. Pariso estas venkita en tiu-ĉi duelo kaj [[Afrodito]] translokigas lin al Trojo en la ĉambron de Heleno. * '''Kvara kanto: Komenco de la unua ĝenerala batalo'''<br />Zeŭso kunvokas la diojn kaj sendas Atenon al la Trojano Pandaros, por ke ŝi instigu lin, pafi al Menelao. Menelao nur malgrave vundiĝas, sed tamen tiu okazaĵo kaŭzas la unuan ĝeneralan batalon. * '''Kvina kanto: La heroaĵoj de Diomedeso'''<br />Diomedeso estas vundita de Pandaro, sed Ateno refortigas lin, do ke sekve li mortigas Pandaron. Li ankaŭ trafas [[Eneo]]n, kiu estas savita nur per la helpo de Afrodito. Diomedeso vundas Afroditon kaj Areson. [[Dosiero:Hera Farnese MAN Napoli Inv6027.jpg|eta|dekstra|170px|Hera, edzino de [[Zeŭso]] ludas kiel kontraŭanto de sia edzo en la verko.]] * '''Sesa kanto: Hektoro preparas sin por partopreni en la batalo'''<br />Laŭ la konsilo de la viziulo Helenuso, Hektoro iras al Trojo kaj petas sian patrinon [[Hekubo]] oferi al Ateno.<br />Hektoro adiaŭas sian edzinon [[Andromaĥo]]n kun sia filo [[Astianakso]] sub la [[Pordoj Skeoj]] de la urbo.<br />En la batalkampo Diomedeso renkontas sian sampopolanon Glaŭkon kaj kiel signo de amikeco ili interŝanĝas siajn armilojn.<br />Ĉe la ĉefa pordego de Trojo, Hektoro renkontas sian edzinon Andromakon, kiu vizie antaŭdiras lian baldaŭan morton. * '''Sepa kanto: Duelo inter Hektoro kaj Ajakso'''<br />Hektoro ofertas dueli kontraŭ iu el la Grekoj. [[Ajakso]] akceptas tiun defion kaj ambaŭ interbatalas sendecide ĝis la nokto.<br />Konsilio en Troja petas Parison redoni Helenon al la Grekoj, sed Pariso rifuzas.<br />Nokte la Grekoj pro timo konstruas fortresan muron ĉirkaŭ ilia ŝiparo. * '''Oka kanto: La dua tago de la batalo'''<br />Zeŭso malpermesas al la dioj interveni en la milito, kies dua tago alportas senbridan bataladon. Spite al tiu malpermeso [[Hero]] kaj Ateno provas helpi la Grekojn sed estas revokita de Iriso.<br />Je la fino de la tago la Grekoj estas grave batitaj kaj la Trojanoj sentime pasigas la nokton en la malferma kampo. * '''Naŭa kanto: Agamemnono ofertas al Aĥilo repacigon. Aĥilo rifuzas'''<br />Dume la Grekoj estas senesperaj. Agamemnono rekonas sian eraron, kaj sendas ambasadoraron komponitan el Odiseo, Ajakso, Fenikso, kaj du anoncistoj por proponi kaj Brizeon kaj grandajn donacojn al Aĥilo, kiu estis kampadita ĉe siaj ŝipoj, se li volus reveni al milito. Aĥilo kaj sia kompano Patroklo bone ricevas la ambasadoraron, sed Aĥilo akre malakceptas la proponon de Agamemnono, kaj deklaras ke li revenos al batalo nur se la Trojanoj atingos liajn ŝipojn kaj minacos ilin per fajro. La ambasadoraro revenas manmalplene. * '''Deka kanto: Odiseo kaj Diomedeso penetras Trojon kaj rabas la ĉevalojn de Resoso'''<br />Poste tiunokte, Odiseo kaj Diomedes forveturas al la Trojanaj linioj, kaj mortigas la Trojanan Dolon kaj okazigas ĥaoson en la kampadejo de kelkaj [[Trakoj|Trakaj]] aliancanoj de Trojo. * '''Dekunua kanto: La tria tago de la batalo; Nestoro petas Aĥilon pri helpo'''<br />Matene, la batalo ardas kaj Agamemnono, Diomedeso, kaj Odiseo estas ĉiuj vunditaj. Aĥilo sendas Patroklon el sia kampadejo por informiĝi pri la grekaj malfacilaĵoj, kaj tie Patroklo estas kortuŝita pro parolado de Nestoro. * '''Dekdua kanto: Hektoro konkeras la grekan fortresan muron'''<br />La Trojanoj atakas la muron de la Grekoj. Hektoro, ignorante averton, estras la teruran batalon. La Grekoj estas survoje venkitaj, la murega pordo estas rompita, kaj Hektoro atakas. * '''Dektria kanto: La batalo pri la grekaj ŝipoj'''<br />Multaj perdoj ambaŭflanke. La Trojana divenisto Polidamo instigas Hektoron reveni kaj avertas lin pri Aĥilo, sed oni ignoris lin. * '''Dekkvara kanto: Plua batalado; Posejdono plifortigas la Grekojn'''<br />Hero seksallogas Zeŭson kaj dormigas lin, permesante [[Posejdono]]n helpi la Grekojn, kaj la Trojanoj retiriĝas reen al la ebenaĵo. * '''Dekkvina kanto: Plua batalado; Apolo plifortigas la Trojanojn'''<br />Zeŭso vekiĝas kaj koleriĝas pro la intervenon de Posejdono. Kontraŭ la pliiĝanta malkontento de la Grek-eltenaj dioj, Zeŭso sendas Apolon helpi la Trojanojn, kiuj iam denove rompas la muregon, kaj la batalo atingas la ŝipojn. * '''Deksesa kanto: Patroklo eniras la batalon kaj estas mortigita de Hektoro'''<br />Patroklo ne eltenas nur rigardi plue, kaj petas Aĥilon permeson por defendi la ŝipojn. Aĥilo mildiĝas, kaj pruntas al Patroklo sian [[kiraso]]n, sed forsendas lin kun klara averto ne persekuti la Trojanojn. Patroklo estras la Mirmidonojn al la batalo kaj alvenas kiam la Trojanoj ekbruligas la unuajn ŝipojn. La Trojanoj foriras pro la subita atako, kaj Patroklo ekatakas mortigante la Trojanan heroon Sarpedon. Patroklo, ignorante la ordonon de Aĥilo, persekutas kaj atingas la pordegojn de Trojo, kie Apolo mem haltigas lin. Patroklo estas atakata de Apolo kaj [[Eŭforbo]], kaj estas finfine mortigita de Hektoro. [[Dosiero:Jacques-Louis David - Patroclus - WGA06044.jpg|eta|290x290px|''Patroklo'' fare de [[Jacques-Louis David]] (1780).]] * '''Deksepa kanto: Batalo pri la kadavro de [[Patroklo]]'''<br />Hektoro prenas la kirason de Aĥilo el la falinta Patroklo, sed oni aranĝas luktadon ĉirkaŭ la korpo de Patroklo. * '''Dekoka kanto: Aĥilo ekscias pri la morto de sia kamarado Patroklo kaj decidas puni Hektoron'''<br />Aĥilo freneziĝas pro doloro kiam li ekscias pri la morto de Patroklo, kaj ĵuras venĝon kontraŭ Hektoro; ankaŭ lia patrino Tetiso doloriĝas konante, ke Aĥilo estas destinita al juna mortiĝi se li mortigas Hektoron. Aĥilo urĝas helpi rekuperi la korpon de Patroklo, sed tiu ne havas kirason. Aĥilo koleriĝas antaŭ la Greka murego. La Trojanoj estas timigitaj pro lia aspekto kaj la Grekoj sukcesas forporti la korpon de Patroklo. Denove Polidamo urĝas Hektoron retiriĝi en la urbon, denove Hektoro malakceptas, kaj la Trojanoj kampadiĝas en la ebenaĵo je la noktiĝo. Patroklo estas funebrata, kaj dume, je peto de Tetizo, [[Hefesto]] fabrikas novan serion de armiloj por Aĥilo, inter kiuj estas rimarkinde forĝita [[ŝildo]]. * '''Deknaŭa kanto: Repaciĝo inter Aĥilo kaj Agamemnono'''<br />Matene, Agamemnono donas al Aĥilo la promesitajn donacojn, inklude Brizeon, sed li estas indiferenta el ili. Aĥilo fastas dum la Grekoj manĝas, zonligas sian novan kirason, kaj prenas sian grandan [[glavo]]n. Lia ĉevalo Ksantos profetas al Aĥilo lian morton. Aĥilo ŝoforas sian ĉaron al la batalo. * '''Dudeka kanto: Aĥilo eniras la batalon'''<br />Zeŭso nuligas la malpermeson pri la interveno de dioj, kaj tiuj libere ekintervenas ambaŭflanke. La atako de Aĥilo, arda je kolero kaj doloro, estas terura, kaj li mortigas multajn. * '''Dudekunua kanto: Kverelo inter la dioj kiuj parte favoras Trojon parte la Grekojn'''<br />Fuĝiginte la Trojanojn antaŭ li, Aĥilo duonigas ilin ĵetante ilin al la rivero Skamandro, mortigas ilin kaj plenigas la riveron je mortintoj. La rivero, kolera pro la mortigado, frontas Aĥilon, sed ĝi estas venkita per ŝtormo de Hefesto. La dioj mem luktas inter si mem. La grandaj pordegoj de la urbo estas malfermaj por akcepti la retiriĝintajn Trojanojn, kaj Apolo forigas Aĥilon for el la urbo ŝajnigante sin Trojano. [[Dosiero:Hector brought back to Troy.jpg|eta|Morta korpo de Hektoro estas reportata en sieĝata Trojo - sceno el roma [[sarkofago]] el la jaroj [[180]] - [[200]].]] * '''Dudekdua kanto: Aĥilo mortigas Hektoron'''<br />Kiam Apolo montriĝas sin mem al Aĥilo, la Trojanoj jam estis retiriĝintaj sendanĝere en la urbon, ĉiuj escepte Hektoro, kiu, dufoje ignorinta la konsilojn de Polidamo, sentas honton de fuĝo kaj decidas fronti Aĥilon, spite la plendojn de [[Priamo]] kaj [[Hekabo]], siaj gepatroj. Kiam Aĥilo alproksimiĝas, la elano de Hektoro malsukcesas, kaj li estis kaptita ĉe la urbo fare de Aĥilo. Finfine, Ateno haltigas lin, kaj li turniĝas por fronti sian malamikon. Post mallonga lukto, Aĥilo frapas Hektoron ĉe la kolo. Antaŭ mortiĝi, Hektoro rememorigas al Aĥilo, ke ankaŭ li estas destinita mortiĝi en la milito. Aĥilo prenas la korpon de Hektoro kaj malhonorigas ĝin. * ''' Dudektria kanto: Funebra ceremonio honore al Patroklo'''<br />La [[fantomo]] de Patroklo venas al Aĥilo en sonĝo kaj urĝas la funebron de sia korpo. La Grekoj faras tagon de funebraj ludoj, kaj Aĥilo disdonas premiojn. * '''Dudekkvara kanto: Aĥilo transdonas la senhonorigitan kadavron de Hektoro al ties patro Priamo'''<br />Trista pro la plua misuzado fare de Aĥilo de la korpo de Hektoro, Zeŭso decidas, ke ĝi estu redonita al Priamo. Kondukita de Hermes, Priamo eliras el Trojo, tra la ebenaĵoj, kaj eniras en la kampadejo de la Grekoj nenotite. Li kaptas Aĥilon je la genuoj kaj reklamas la korpon de sia filo. Aĥilo estas kortuŝita, kaj ambaŭ bedaŭras la perdojn pro la milito. Post manĝo, Priamo portas la korpon de Hektoro reen en Trojon. Hektoro estas entombigita, kaj la urbo funebras. == Roluloj == [[Dosiero:Hypnos Thanatos BM Vase D56 full.jpg|eta|[[Hipno]] kaj [[Tanato]] portantaj la korpon de [[Sarpedono]] el la batalkampo de [[Trojo]]; detalo el Atika blanka-fona "lekito", ĉirkaŭ 440 a.K.]] Multaj roluloj de ''Iliado'' estas katalogitaj; la dua duono de la Libro Dua, nome la "Katalogo de Ŝipoj", listigas la komandantojn kaj la kohortojn; la batalscenoj supraĵe aludas rapide aliajn minorajn rolulojn. === Aĥajoj/Grekoj === * La [[Aĥajoj]] ({{lang|grc|Ἀχαιοί}}) – [[Danao|Danaanoj]] ({{lang|grc|Δαναοί}}), Argivoj ({{lang|grc|Ἀργεĩοι}}), aŭ Grekoj. ** [[Agamemnono]] – reĝo de [[Mikeno]], estro de la grekoj. ** [[Aĥilo]] – filo de [[Peleo]] kaj la dieca nimfo [[Tetiso (nimfo)|Tetiso]], plej elstara militisto, estro de la Mirmidonoj kaj reĝo de [[Ftio]].<ref>{{Cite book|last=Lattimore|first=Richmond|title=The Iliad of Homer|publisher=University of Chicago Press|year=2011|isbn=978-0-226-47049-8|location=Chicago|at=Book 1, line 155, p. 79}}</ref> ** [[Odiseo]] – reĝo de [[Itako]], greka ŝiparkomandanto. ** [[Ajakso filo de Telamono|Ajakso la Granda]] – filo de [[Telamono]] kaj reĝo de [[Salamino]]. ** [[Menelao]] – reĝo de [[Sparto]], edzo de Helena kaj frato de Agamemnono. ** [[Diomedo]] – filo de Tideo, reĝo de [[Argoso (Peloponezo)|Argoso]]. ** [[Ajakso filo de Ojleo|Ajakso la Malgranda]] – filo de [[Ojleo]], komandanto de la Lokridanoj. ** [[Patroklo]] – plej proksima kompano de Aĥilo. ** [[Nestoro]] – reĝo de [[Piloso]], kaj fidinda konsilisto de Agamemnono. ==== Aĥilo kaj Patroklo ==== [[Dosiero:Nikolay Ge 002.jpeg|eta|upright=1.15|''Aĥilo lamentanta la morton de Patroklo'' (1855) fare de la rusa [[Historia pentrarto|historipentristo]] [[Nikolaj Ge]] (Belorusia Nacia Artomuzeo, [[Minsko]]).]] Oni multe studis kaj eĉ polemikis pri la naturo de la rilatoj inter Aĥilo kaj Patroklo, ĉu tiuj povus esti priskribitaj kiel seksamaj aŭ ne. Kelkaj fakuloj pri klasika Grekio kaj helenisma Ateno rigardis ilin kiel [[Pederastio|pederastiaj]],<ref>[[Esĥilo]] portretas tion en la Fragmento 134a.</ref> dum aliaj vidis ilin kiel platonisma milit-ligo.<ref>Hornblower, S. kaj A. Spawforth (1998). ''The Oxford Companion to Classical Civilization.'' pp. 3, 347, 352.</ref> === Trojanoj === * La [[Trojo|Trojanoj]] ** [[Dardano]] – Unua reĝo de Trojo, kaj li origine nomis la urbon Dardania (Dardanio).<ref>Homero, ''Iliado'' (3:38, 7:89)</ref> ** [[Hektoro]] – Princo de Trojo, filo de la reĝo Priamo, kaj la plej elstara militisto inter Trojanoj. ** [[Eneo]] – filo de Anĥiso kaj Afrodito. ** [[Deifobo]] – frato de Hektoro kaj Pariso. ** [[Pariso]] – Princo de Trojo, filo de reĝo Priamo, kaj amanto kaj seksalloganto de Helena de Trojo. ** [[Priamo]] – la aĝa reĝo de Trojo. ** Polidamas, Polidamo aŭ Polidamanto – prudenta komandanto kies konsilo estas ignorita; li estas protektanto de Hektoro. ** Agenor, filo de [[Antenoro]] – Trojana militisto kiu klopodas luktadi kontraŭ Aĥilo (Libro XXI). ** [[Sarpedono|Sarpedono, filo de Zeŭso]] – mortigita de Patroklo. Li estis amiko de Glaŭko kaj kunestro de la Likianoj (luktantaj por la Trojanoj). ** Glaŭko, filo de Hipoloĥo – amiko de Sarpedono kaj kunestro de la Likianoj (luktantaj por la Trojanoj). ** [[Eŭforbo]] – unua Trojana militisto kiu vundis Patroklon. ** [[Dolono]] – spiono en la kampadejo de la grekoj (Libro X). ** [[Antenoro]] – konsilisto de la reĝo Priamo, kiu proponas redonon de Helena porfinigi la militon. ** Polidoro – filo de Priamo kaj [[Laotoa]]. ** [[Pandaro (Iliado)|Pandaro]] – fama arkopafisto kaj filo de [[Likaono (mitologio)|Likaono]]. * Trojaninoj ** [[Hekubo]] ({{Lang-grc|Ἑκάβη|translit=Hekábe|label=none}}) – edzino de Priamo; patrino de Hektoro, Kasandro, Pariso, kaj aliaj. ** [[Helena de Trojo|Helena]] ({{lang|grc|Ἑλένη}}) – filino de Zeŭso; edzino de Menelao; kromedzino unue de Pariso, poste de Deifobo; ties forporto fare de Pariso reen al Trojo okazigis la militon. ** [[Andromaĥo]] – Princino de Trojo, edzino de Hektoro, patrino de [[Astianakso]]. ** [[Kasandro]] – filino de Priamo. ** [[Brizeis]] – Trojanino kaptita de Aĥilo el antaŭa [[sieĝo]], pro kio venas kverelo de Aĥilo kun Agamemnono. === Dioj === [[Dosiero:Otricoli Zeus - 1889 drawing.jpg|eta|Busto de Zeŭso.]] En la literaturigita [[Troja Milito]] de la ''Iliado'', la [[Olimpanoj|dek du Olimpaj gedioj kaj minoraj diaĵoj]] luktas inter si kaj partoprenas en la homaj militaferoj, ofte interferante ĉe homoj por kontraŭi aliajn diojn. Malkiel ĉe iliaj priskriboj en la [[greka religio]], la portretoj fare de Homero de la dioj kongruas kun liaj rakontaj celoj. La dioj en la tradiciaj pensaro kaj diskurso de la kvar-jarcentaj atenanoj ne similas al tiuj kiuj estas familiaraj en Homero.<ref name=":2">{{Citaĵo el libro|titolo=Honor Thy Gods: Popular Religion in Greek Tragedy|url=https://archive.org/details/honorthygodspopu0000mika|familia nomo=Mikalson|persona nomo=Jon|jaro=1991|eldoninto=Chapel Hill: University of North Carolina Press}}</ref> La klasika historiisto [[Herodoto]] diras, ke Homero kaj [[Heziodo]], lia samtempulo, estis la unuaj verkistoj kiuj nomas kaj priskribas la aspekton kaj karakteron de la dioj.<ref>[http://ablemedia.com/ctcweb/netshots/homer.htm Homer's Iliad], Classical Technology Center.</ref> [[Mary Lefkowitz]] (2003)<ref name=":3" /> studis la elstarecon de la gedia agado en la ''Iliado'', klopodante respondi la demandon ĉu dia interveno estas diskreta okazo aŭ ne, aŭ ĉu tiaj gediaj kondutoj estas simplaj homkarakteraj [[metaforo]]j. La intelektula intereso de la klasikepokaj aŭtoroj, kiel [[Tucidido]] kaj [[Platono]], estis limigita al sia utileco kiel "vojo por paroli pri la homa vivo pli ol priskribo aŭ vero", ĉar, se la dioj restas religiaj figuroj, pli ol homaj metaforoj, ilia "ekzisto" — sen la fondo de dogmo aŭ de ''unu'' biblio de kredoj — poste permesis al la greka kulturo la intelektan amplekson kaj liberon por alvoki la diojn kiu kongruas kun la religiaj funkcioj kiujn ili postulas kiel popolo.<ref name=":3">Lefkowitz, Mary (2003). ''Greek Gods, Human Lives: What We Can Learn From Myths''. New Haven, Conn: [[Yale University Press]].</ref><ref>Taplin, Oliver (2003). "Bring Back the Gods." ''The New York Times'' (14a de decembro).</ref> La religio ne havis fondinton kaj ne estis la kreaĵo de inspirita instruisto, kio male estis popularaj originoj de ekzistantaj religioj en la mondo.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Modern Greek Folklore and Ancient Greek Religion:A Study in Survivals|familia nomo=Lawson|persona nomo=John|jaro=2012|eldoninto=Cambridge University Press|paĝo=2}}</ref> La individuoj estis liberaj por kredi tion kion ili deziras, ĉar la greka religio estis kreita ekster la interkonsento de la popolo. Tiuj kredoj koincidas kun la pensaro pri la dioj en politeisma greka religio. Adkins kaj Pollard (2020/1998), samopinias kun tio dirante, “la fruaj grekoj personigis ĉiujn aspektojn de sia mondo, kaj natura kaj kultura, kaj siajn espertojn pri ĝi. La tero, la maro, la montoj, la riveroj, kutima juro ("themis"), kaj la propra havaĵo en la socio kaj estis ĉiuj viditaj laŭ terminoj kaj personaj kaj naturalismaj.”<ref>{{Cite encyclopedia|title=Greek religion|date=Mar 2, 2020|first1=A. W. H.|last1=Adkins|last2=Pollard|first2=John R. T.|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Greek-religion|origyear=1998}}</ref> Kiel rezulto de tiu pensaro, ĉiu dio aŭ diino, en la plurdeisma greka religio estas atribuata al aspekto de la homa mondo. Por ekzemplo, [[Posejdono]] estas la dio de la maroj, [[Afrodito (diino)|Afrodito]] estas la diino de la [[beleco]], [[Areso]] estas la dio de [[milito]], kaj tiel plu ĉe multaj aliaj dioj. Tiel estas kiel la greka kulturo estis difinita kiel multaj atenanoj sentis la ekziston de dioj pere de la dia interveno en gravaj okazaĵoj de iliaj vivoj. Ofte ili trovis tiujn okazaĵojn misteraj kaj neklarigeblaj.<ref name=":2" /> Psikologo [[Julian Jaynes]] (1976)<ref name=":4" /> uzas la ''Iliadon'' kiel ĉefa pruvaro por sia teorio de la "Duĉambra Menso", kio asertas, ke ĝis ĉirkaŭ la tempo priskribita en la ''Iliado'', homoj havis tre diferencan pensmanieron disde la nuntempaj homoj. Li diras, ke homoj en tiu epoko ne havis tion kion oni nomas nuntempe "konscio". Li sugestas, ke homoj aŭdis kaj obeis ordonojn el tio kion ili identigis kiel dioj, ĝis la ŝanĝo en la homa pensmaniero kiu enkondukis la motivigan forton en la konscia memo. Li indikas, ke preskaŭ ĉiu ago en la ''Iliado'' estas direktigita, okazigita aŭ influita de dio, kaj ke la plej fruaj tradukoj montras rimarkindan mankon de vortoj sugestantaj pensojn, planadon aŭ enrigardon. Tiuj kiuj ja aperas, li argumentas, estas misinterpretoj faritaj de tradukistoj trudantaj modernan pensmanieron en la rolulojn.<ref name=":4">Jaynes, Julian. (1976) ''The Origin of Consciousness in the Breakdown of the Bicameral Mind''. p. 221</ref> ==== Dia interveno ==== [[Dosiero:Sandro Botticelli - Il Giudizio di Paride.jpg|eta|500px|[[Sandro Botticelli]]: ''Juĝo de Pariso'', 1485–1488, [[tempero]] sur [[kanvaso]].]] Kelkaj fakuloj kredas, ke la dioj povis interveni en la mondo de mortontoj pro la kvereloj kiujn la dioj povis havi inter ili mem. [[Homero]] interpretas la tiaman mondon uzante la pasion kaj emocion de dioj kiel determinantaj faktoroj de tio kio okazas je la homa nivelo.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Kullmann|first=Wolfgang|date=1985|title=Gods and Men in the Iliad and the Odyssey|url=|journal=Harvard Studies in Classical Philology|volume=89|pages=1–23|doi=10.2307/311265|jstor=311265 | issn = 0073-0688}}</ref> Elstara ekzemplo el unu el tiaj rilatoj en la ''Iliado'' okazas inter [[Atena]], [[Hera]], kaj Afrodito. En la fina libro de la poemo, Homero verkis, “Li ofendis Atenan kaj Heran—ambaŭ diinoj.”<ref name=":1">{{Cite book|last=Homer|title=The Iliad|publisher=Penguin Books|year=1998|isbn=|location=Nov-Jorko|page=589|translator-last=Fagles|translator-first=Robert|quote=|translator-last2=Knox|translator-first2=Bernard|via=}}</ref> Atena kaj Hera estas enviaj kontraŭ Afrodito pro la kverelo pri beleco en la [[Monto Olimpo]] en kiu [[Pariso (mitologio)|Pariso]] elektis Afroditon kiel la plej bela diino super kaj Hera kaj Atena. Wolfgang Kullmann krome sekvas dirante, “La seniluziiĝo de Hera kaj de Atena pro la venko de Afrodito en la [[Juĝo de Pariso]] determinas la tutan konduton de ambaŭ diinoj en ''La Iliado'' kaj estas la kaŭzo de ilia hato kontraŭ Pariso, la Juĝisto, kaj kontraŭ lia urbo, Trojo.”<ref name=":0" /> Hera kaj Atena poste plue subtenas la fortojn de Aĥajoj laŭlonge de la tuta poemo, ĉar Pariso estas parto de Trojanoj, dum Afrodito helpas Parison kaj la Trojanojn. La emocioj inter la diinoj ofte transiras al agadoj kiujn ili entreprenas en la mondo de mortontoj. Por ekzemplo, en la Libro 3 de la Iliado, Pariso defias ĉiujn el la Aĥajoj al unupersona batalo kaj [[Menelao]] akceptas. Menelao estis dominanta la batalon kaj estis mortigonta Parison. “Nune li estis forkurinta lin kaj ricevinta senmortan glorion sed Afrodito, filino de Zeŭso, estis pretega marki, rompis la krudledan ŝnuron.”<ref name=":1" /> Afrodito intervenis per sia propra intereso por savi Parison el la kolero de Menelao ĉar Pariso estis helpinta ŝin en la konkurenco pro beleco. La partianeco de Afrodito por Pariso okazigas konstantan intervenon fare de aliaj dioj, speciale por fari motivigajn diskursojn por siaj respektivaj protektatoj, dum ofte ili aperas en la formo de homa estaĵo kun kiuj oni estas familiare alkutimiĝintaj.<ref name=":0" /> Tiu konekto de emocioj al agoj estas ĝuste unu ekzemplo el multaj kiuj povas okazi tra la tuta poemo. {{Div col|colwidth=30em}} * Ĉefaj dioj: ** [[Zeŭso]] (Neŭtrala) ** [[Hera]] (Aĥajoj) ** [[Artemiso]] (Trojanoj) ** [[Apolono]] (Trojanoj) ** [[Hadeso]] (Neŭtrala) ** [[Afrodito (diino)|Afrodito]] (Trojanoj) ** [[Ares]] (Aĥajoj, poste Trojanoj) ** [[Atena]] (Aĥajoj) ** [[Hermeso]] (Neŭtrala/Aĥajoj) ** [[Posejdono]] (Aĥajoj) ** [[Hefesto]] (Aĥajoj) * La minoraj diaĵoj: ** [[Eriso (diino)|Eriso]] (Trojanoj) ** [[Iriso (mitologio)|Iriso]] (Neŭtrala) ** [[Tetiso (nimfo)|Tetiso]] (Aĥajoj) ** [[Leto]] (Trojanoj) ** [[Proteo (mitologio)|Proteo]] (Aĥajoj) ** [[Skamandro]] (Trojanoj) ** [[Fobo (mitologio)|Fobo]] (Trojanoj) ** [[Dejmo (mitologio)|Dejmo]] (Trojanoj) ** [[Hipno]] (Aĥajoj) {{Div col end}} == Temoj == === ''Nostos'' === [[Dosiero:The return of Ulysses.gif|eta|"La reveno de Odiseo", ilustraĵo de E. M. Synge el la verko de 1909 ''Story of the World''. Odiseo estos la personigo de la koncepto de "reveno".]] ''Nostos'', la reveno, okazas sepfoje en la poemo (2.155, 2.251, 9.413, 9.434, 9.622, 10.509, 16.82). Kiel temo, la koncepto de "reveno" estas tre uzita en la literaturo de [[Antikva Grekio]], speciale por la destino de la atreidoj, Agamemnono kaj [[Odiseo]]. Ĉe tiu lasta, reveno estos la temo de la alia epopeo de Homero, nome la ''[[Odiseado]]''. La reveno estas malebla antaŭ venki kaj rabadi Trojon. Pro tio la daŭro de la milito, ties multaj prokrastoj kaj meandroj, rilatas al la malproksimigo de la fina reveno. El historia, socia kaj kultura vidpunktoj la reveno de maristaj popoloj tute rilatas al iliaj propraj vivkondiĉoj, ĉu por komerco ĉu por milito, kaj tre fote or ambaŭ. === ''Kleos'' === ''Kleos'' («{{lang|grc|κλέος}}», «gloro», «famo») estas la koncepto de gloro akirita en heroa batalo.<ref>{{Cite web|url=http://athome.harvard.edu/programs/nagy/threads/concept_of_hero.html|title=El concepto del héroe en la civilización griega|publisher=Athome.harvard.edu|date=|accessdate=2010 -04-18|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100421140227/http://http/|archivedate=21a de aprilo 2010|df=|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2020-10-03|arkivurl=https://web.archive.org/web/20100421140227/http://athome.harvard.edu/programs/nagy/threads/concept_of_hero.html|arkivdato=2010-04-21}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100421140227/http://athome.harvard.edu/programs/nagy/threads/concept_of_hero.html |date=2010-04-21 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://http/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-10-03 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100421140227/http://http/ |arkivdato=2010-04-21 }}</ref> Por la majoritato de la grekaj invadantoj de Trojo, kaj partikulare por [[Odiseo]], ''kleos'' estqs akirata per venka ''nostos'' (reveno hejmen). Tamen, Aĥilo devas elekti nur unu de la du premioj, ĉu ''nostos'' ĉu ''kleos''.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.uh.edu/~cldue/texts/ introductiontohomer.html|titolo=Los héroes y la Ilíada homérica|alirdato=18a de aprilo 2010|eldoninto=Uh.edu}}</ref> En la Libro 9a (IX. 410–16), li parolas emocie al la senditoj de Agamemnono (Odiseo, Fenikso kaj Ajakso) petegante sian realigon al la batalo ĉar devas elekti inter du destinoj ({{lang|grc|διχθαδίας κήρας}}, 9.411).<ref name="autogenerated1">Volk, Katharina. ''[https://www.jstor.org/pss/1215546 ΑΦΘΙΤΟΝ ΑΦΘΙΤΟΝ Revisited]''. ''Filología clásica'', vol. 97, No. 1 (januaro 2002), pp. &nbsp; 61–68.</ref> Rezignante pri sia ''nostos'', li akiros la plej grandan premion nome ''kleos aphthiton'' («{{lang|grc|κλέος ἄφθιτον}}», «senmorta famo»).<ref name="autogenerated1" /> En la poemo, ''afhthiton'' («{{lang|grc|ἄφθιτον}}», «senmorta») estas uzata aliajn kvin fojojn,<ref>II. 46, V. 724, XIII. 22, XIV. 238, XVIII. 370</ref> kaj ĉiufoje tiu apero rilatas al po unu objekto: nome la [[sceptro]] de Agamemnono, la rado de [[Hebo]], la [[ĉaro]], la domo de Posejdono, la trono de Zeŭso, la domo de [[Hefesto]]. La tradukisto Richmond Lattimore<ref>Richmond Lattimore (1906 - 1984): usona poeto kaj klasikisto konata pro siaj tradukoj de verkoj de la Antikva Grekio, ĉefe de la ''Iliado'' kaj de la ''Odiseado''.</ref> faras, ke ''kleos afhthiton'' estu ''ĉiam senmorta'', kio indikis la mortontecon de Aĥilo substrekante lian pli gravan premion reveninte de la batalo de Trojo. La koncepto de "kleos" estas ofte reprezentata per la premioj akiritaj en batalo. Kiam Agamemnono ricevis Brizeis el Aĥilo, forprenis el li parton de la "kleos" kiun li estis akirinta. La ŝildo de Aĥilo, prilaborita de Hefesto kaj donacita fare de lia patrino Tetis, montras bildon de steloj en la centro. La steloj konotacias imagojn de la profundeco de la graveco de ĉiu unuopa homo, sen atenti ĉu estas heroa aŭ ne, en la perspektivo de la tuta [[kosmo]]. === ''Timê'' === Proksima al la koncepto de ''kleos'' estas tiu de ''timê'' («respekto» aŭ «honoro»), nome koncepto kiu indikas la respekton kiun homo akumulas laŭlonge de sia vivo. La problemoj de la grekoj ekas per la konduto malmulte honorinda fare de Agamemnono. La hato de Aĥilo pro lia konduto kondukas al la ruinigo de la milita flanko de la aĥajoj. Ankaŭ aliaj roluloj estas pritaksataj depende de la respekto akirita per la respektiva konduto. Tiu koncepto klare sugestas la [[aristokrato|aristokratecajn]] sintenojn de la pragrekaj tempoj de Homero. === Kolero === [[Dosiero:The Rage of Achilles by Giovanni Battista Tiepolo.jpeg|eta|dekstre|''La kolero de Aĥilo'', [[fresko]] de [[Giovanni Battista Tiepolo]] (1757, Villa Valmarana ai Nani, Vicenza).]] La poemo ekas per la vorto ''[[#Menis|μῆνιν]]'' («kolero», «furio»), kiu estas la ĉefa temo de la Iliado: nome la kolero de Aĥilo. Lia persona kolero kaj vundita vanteco pelas la historion: la grekoj malvenkas en la bataloj, Patroklo mortas fare de [[Hektoro]] kaj Trojo falas. Kolerigita pro la agado fare de Agamemnono, Aĥilo petas al sia patrino Tetis, ke ŝi persvadu Zeŭson por ke tiu helpu la trojanojn. Dume, Hektor estris la trojanojn atakante la grekojn. Post la morto de Patroklo, Aĥilo revenis al la batalo. === Destino === La [[destino]] (nomita ankaŭ ''fato'') pelas la plej grandan parton de la okazaĵoj de la ''Iliado''. Post la establado de la destino (komuna afero al la [[greka tragedio]]), la dioj kaj la homoj eltenas ĝin, nek estas kapablaj nek estas pretaj defii ĝin. Oni ne konas kiel oni establas la destinon, sed tio estas dirata de la fato kaj de [[Zeŭso]] pere de la sendado de aŭguroj al viziuloj kiel [[Kalĥaso]]. Kaj homoj kaj dioj parolas konstante pri heroeca akceptado kaj malkuraĝa fuĝado el la programita destino.<ref>[http://everything2.com/index.pl?node_id=1375344 El destino tal como se presenta en "La Ilíada" de Homero] {{Wayback|url=http://everything2.com/index.pl?node_id=1375344 |date=20190513124840 }}, Everything2</ref> La destino ne determinas ĉiujn agojn, aferojn kaj okazaĵojn, sed ja determinas la rezulton de la vivo; antaŭ mortigi lin, Hektoro nomas "stulto" Patroklon por eviti malkuraĝojn en la destino: <ref>[http://depthome.brooklyn.cuny.edu/classics/dunkle/studyguide/homer.htm Guía de estudio Iliad], Brooklyn College {{Wayback|url=http://depthome.brooklyn.cuny.edu/classics/dunkle/studyguide/homer.htm |date=20071205014548 }}</ref> Danke al la dia helpo, Eneo fuĝas el la kolero de Aĥilo kaj survivas post la Troja Milito. Ĉu la gedioj povas aŭ ne povas modifi la destinon, ili subtenas ĝin, spite la fakton, ke tiu kontraŭdiras iliajn homajn fidelecojn. Tiel, la mistera deveno de la destino estas iu povo trans la gedioj. La destino implicas la triopan kaj primitivan disdividadon de la mondo, kiun Zeŭso, Posejdono kaj Hadeso faris post ili elpostenigis sian patron, [[Krono (dio)|Krono]], por ties dominado. Zeŭso ekhavis la Aeron kaj la Ĉielon, Posejdono la akvojn kaj Hadeso la grekan submondon, nome la tero de la mortintoj, sed ili kunhavas la dominadon de la [[Tero]]. Spite la surterajn povojn de la olimpaj dioj, nur la Tri Destinoj establas la destinon de la homo. === Menis === [[Dosiero:Wrath_of_Achilles2.jpg|eta|''The Wrath of Achilles'' (La kolero de Aĥilo, 1819), de Michel Drolling.]] La dekomenca vorto de la poemo, {{lang|grc|μῆνιν}} (''mēnin'', [[akuzativo]] de {{lang|grc|μῆνις}}, ''mēnis'', «kolero, rabio, furio»), establas la ĉefan temon de la ''Iliado'': nome la «Kolero de Aĥilo».<ref>Rouse, WHD ''La Ilíada'' (1938) p. 11</ref> Lia persona kolero kaj la vanteco de la vundita soldato pelas la historion: la grekoj malfortiĝas en la batalo, la murdoj de Patroklo kaj Hektoro kaj la falo de Trojo. En la Unua Libro, la kolero de Aĥilo aperas por la unua fojo en la kunsido konvokita de Aĥilo, inter la grekaj reĝoj kaj la [[Vizio|viziulo]] [[Kalĥaso]]. La reĝo Agamemnono malhonorigas [[Krizeso]]n, la trojana pastro de Apolo, kiam malakceptas per minaco la redono de lia filino, [[Krizeis]], spite la memoferon proponita de «sennombraj donacoj».<ref>Homero. ''La Iliado'', Richmond Lattimore, tradukisto. Chicago: University of Chicago Press (1951). 1.13.</ref> La insultita pastro preĝas por akiri la helpon de sia dio, kaj naŭtaga pluvo de sagoj pro dia plago falas sur la grekoj. Krome, en tiu kunsido, Aĥilo akuzas Agamemnonon kiel «la plej avarema por akirado de ĉiuj homoj».<ref>Homero. ''La Iliado'', Richmond Lattimore, tradukisto. Chicago: University of Chicago Press (1951). 1.122.</ref> == Influo super artoj kaj kulturo == La ''Iliado'' estis normiga verko de granda gravo jam en [[Klasika Grekio]] kaj tiel restis tra la [[Helenisma periodo|Helenisma]] kaj [[Bizanca imperio|Bizanca]] periodoj. Temoj el la Troja Milito estis favoritaj inter grekaj [[dramaturgo]]j. La trilogio de [[Esĥilo]] nome ''Oresteia'', enhavanta ''Agamemnonon'', ''La trinkujportantoj'', kaj ''La Eŭmenidoj'', sekvas la historion de Agamemnono post sia reveno el la milito. Homero faris grandan influon en la kulturo de Eŭropo pro la reapero de la intereso por la Antikva Grekio dum la [[Renesanco]], kaj la Iliado restas la unua kaj plej influa verko de la Okcidenta [[kanono]]. En sia kompleta formo la teksto venis al Italio kaj al okcidenta Eŭropo jam en la 15a jarcento, ĉefe tra tradukoj al la Latino kaj al la popolaj lingvoj. [[Dosiero:Caxton-Margaret-of-York-Histoires de Troie.jpg|eta|[[Miniaturo]] kiu montras [[William Caxton]] prezentanta ekzempleron de la ''Recuyell of the Historyes of Troye'' al Margareta de Jorko.]] Antaŭ la enkonduko de la poemo mem, mallongigita latinlingva versio de la poemo, konata kiel la ''[[Iliado Latina|Ilias Latina]]'', jam estis studita kaj legita kiel baza lernolibro. Okcidento malfidis je Homero en la konsidero ke pli realismaj estis la rakontoj de la Troja Milito verkita de [[Dareso]] kaj Diktiso el Kreto, kiuj supozeble atestis en la okazaĵoj. Tiuj estis la bazo de kelkaj popularaj [[Mezepoko|mezepokaj]] [[Kavalira libro|kavaliraj libroj]], ĉefe de tiuj de Benoît de Sainte-Maure kaj Guido delle Colonne. Tiuj siavice transiĝis al multaj aliaj eŭropaj lingvoj, kiel la unua presita en angla nome en 1473, ''Recuyell of the Historyes of Troye''. Sekvis aliaj verkoj kaj, eĉ sen Homero, la historio de la Troja Milito restis centra al la okcidenta eŭropa [[Mezepoka literaturo|mezepoka]] kulturo kaj ties sento de identeco. [[William Shakespeare]] uzis la historion de ''Iliado'' kiel fonta materialo por sia teatraĵo ''Troilus and Cressida'', sed fokuse al mezepoka legendo, nome la amafero de [[Troilo]], filo de la reĝo Priamo de Trojo, kaj [[Kresido (filino de Kalĥaso)|Kresido]], filino de la Troja pastro Kalĥaso. La teatraĵo, ofte konsiderata komedio, rompas la tradiciajn komprenojn de la Troja Milito kaj priskribas Aĥilon kiel malkuraĝa, Ajakson kiel seningenia, senpensa pagosoldato ktp. La poemo de [[Robert Browning]] nome ''Development'' studas lian infanaĝan enkondukon al la temaro de la ''Iliado'' kaj lian plezuron por la epopeo, same kiel la siatempajn debatojn pri ties aŭtoreco. Laŭ Sulejman al-Bustani, poeto de la 19-a jarcento kiu faris la unuan araban tradukon de la Iliado, la epopeo ebla estis cirkulanta en [[Siria lingvo|siriaj]] kaj [[Mezpersa lingvo|pahlaviaj]] tradukoj dum la frua Mezepoko. Al-Bustani atribuis al [[Teofilo de Edeso]] la sirian tradukon, kiu supozeble (kun la greklingva originalo) amplekse legata kaj aŭdata fare de la studentoj de [[Bagdado]] en la komenco de la [[Abasida Kaliflando]], kvankam tiuj fakuloj neniam klopodis traduki ĝin al la oficiala lingvo de la imperio, nome la araba. La Iliado estis ankaŭ la unua kompleta eposa poemo tradukita al araba el eksterlanda lingvo, per la publikigo de la kompleta verkaro de Al-Bustani en 1904.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=الإلياذة (Iliad)|familia nomo=Al-Boustani|persona nomo=Suleyman|jaro=2012|loko=Cairo, Egypt|eldoninto=Hindawi|ISBN=978-977-719-184-5|paĝoj=26–27}}</ref> === Kino kaj televido === [[Dosiero:Trojan horse Çanakkale.jpg|eta|200px|dekstre|La [[troja ĉevalo]] el la filmo [[Trojo (filmo)|''Trojo'' (''Troy'')]] de 2004 estis donacita de la produktoroj al la turka urbo [[Çanakkale]].]] * ''Helena de Trojo'' (''Helen of Troy''). Usono-Italio, 1956. Reĝisoro: [[Robert Wise]]. Geaktoroj: Jacques Sernas, Rossana Podestà, Niall McGinnis, Robert Douglas, Stanley Baker, Torin Thatcher. * ''La kolero de Aĥilo'' (''L'ira di Achille'' / ''Fury of Achilles''). Italio, 1962. Reĝisoro: Marino Girolami. Geaktoroj: Gordon Mitchell, Jacques Bergerac, Cristina Gaioni, Gloria Milland, Piero Lulli, Roberto Risso. * [[Trojo (filmo)|''Trojo'' (''Troy'')]]. Usono, 2004. Reĝisoro: Wolfgang Petersen. Geaktoroj: [[Brad Pitt]], [[Eric Bana]], [[Orlando Bloom]], [[Diane Kruger]], [[Brian Cox]], [[Peter O'Toole]]. == Vidu ankaŭ == * [[6604 Iliado]] * [[Helena mitologio]] * [[Troja Tendaro]] == Notoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|commonscat=Iliad|wikisource=Category:Iliado|ReVo=iliad}} * [http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-buch?apm=0&aid=100032&zoom=1 La verko ''Iliado'' de Homero en esperantlingva traduko de Antoni Kofman (1895), komplete skanita (el la Aŭstra Nacia Muzeo)] * [https://play.google.com/store/books/details?id=_YbfpwRQ7JQC La sama esperantlingva traduko de Antoni Kofman, komplete skanita de Google Books] * [http://www.mikrosapoplous.gr/anc_texts/texts_iliad.html La ''Iliado'' en la antikva greka] * [http://www.uark.edu/campus-resources/achilles/iliad/iliad.html Klasikaj bildoj ilustrantaj la verkon ''Iliado''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20040205183338/http://www.uark.edu/campus-resources/achilles/iliad/iliad.html |date=2004-02-05 }} * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Iliad|revizio=980876093}} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Ilíada|revizio=129626718}} {{Havenda artikolo|Iliado}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Iliado| ]] [[Kategorio:Eposoj]] [[Kategorio:Mitologio en belartoj]] [[Kategorio:Verkoj el la malnovgreklingva literaturo]] cpiqwq56owtatxl6i6zo366i9zuew21 0 21305 9493971 9090987 2026-10-15T13:57:07Z Filozofo 3592 /* */ Lingva plibonigo 9493971 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Robinio |koloro = lightgreen |dosiero = Robinia_Pseudoacacia_flower.JPG |dosiero larĝo = 250px |priskribo de dosiero = ''Robinia pseudoacacia'' |regno = [[Planto]]j ''Plantae'' |divizio = [[Angiospermoj]] ''Magnoliophyta'' |klaso = [[Dukotiledonaj plantoj|Dukotiledonoj]] ''Magnoliopsida'' |ordo = [[Fabaloj]] ''Fabales'' |familio = [[Fabacoj]] ''Fabaceae'' |subfamilio = [[Faboideoj]] ''Faboideae'' |tribo = Robinieoj ''Robinieae'' |genro = '''Robinio''' ''Robinia'' |genro aŭtoritato = [[Carl von Linné|L.]], [[1753]] |specioj de subdivizio = Specioj |subdivizio2 = inter 8-10; vidu tekston |vikispecio = Robinia |komunejo = Robinia }} '''Robinio''' <!--aŭ '''ŝajnakacio'''--> (''Robinia'') estas [[genro]] de [[Arbo|arboj]], el [[Familio (biologio)|familio]] [[fabacoj]], devena el [[Nordameriko]], kiu estis unuafoje alportita en [[Eŭropo|Eŭropon]] de Jean ROBIN (de kiu devenas ĝia nomo); Jean ROBIN, 1550-1629, estis botanikisto de la reĝo de [[Francujo]] [[Henriko la 4-a (Francio)|Henriko la 4-a]], kaj la plejunua ekzemplero de robinio plantita de li en [[Parizo]] en la jaro [[1601]] plu vivas kaj videblas en [[Ĝardeno de la Plantoj (Parizo)|Jardin des Plantes]]. Kiel ĉiuj fabacoj, robinio kapablas danke al [[simbiozo|simbiozaj]] [[bakterio]]j el genro [[rizobio]] (''Rhizobium'') sin nutri per la [[Atmosfero|atmosfera]] [[nitrogeno]], tial ĝi povas kreski eĉ en malriĉaj grundoj. Tial ĝi estas ofte plantita sur la talusoj de [[fervojo]]j, kaj en [[Hungario]] ĝi estis multe plantita en sablaj nekutiveblaj grundoj. Ĝiaj folioj estas nepare pinataj (kunmetitaj). Blankaj floroj grupiĝas en [[Infloresko|infloreskoj]], nomataj [[grapolo]]j, kiuj aperas en majo. == Taksonomio == === Specioj === (* = ne akceptitaj kiel apartaj de ĉiuj botanikistoj) * ''Robinia boyntonii'' * * ''Robinia elliottii'' * * ''Robinia hartwegii'' * (sin. ''R. viscosa'' var. ''hartwegii'') * ''Robinia hispida'' * ''Robinia kelseyi'' * * ''Robinia lŭurians'' * * ''Robinia nana'' * * ''Robinia neomexicana'' * ''Robinia pseudoacacia'' - [[ŝajnakacia robinio]] * ''Robinia viscosa'' === Hibridoj === * ''Robinia × ambigua'' - ''R. pseudoacacia'' × ''R. viscosa'' * ''Robinia × holdtii'' - ''R. neomexicana'' × ''R. pseudoacacia'' * ''Robinia × longiloba'' - ''R. hispida'' × ''R. viscosa'' * ''Robinia × margarettiae'' - ''R. hispida'' × ''R. pseudoacacia'' == Eksteraj ligiloj == {{Portalo Biologio}}{{Projektoj|ReVo=robini}} * http://www.pflanzenbuch.de/modules.php?name=Pflanzendatenbank&s=Robinia+%25{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <!-- de:Robinienbilder --> * http://www.giftpflanzen.com/robinia_pseudoacacia.html <!-- de:Zur Giftigkeit des Silberregens (''Robinia pseudoacacia'') --> <!--{{Commons|Robinia}}--> [[Kategorio:Faboideoj]] [[Kategorio:Nearktisa flaŭro]] 6hrmgo1y34zl3yxrqpq20oabqmap70m 0 22966 9494269 9423477 2026-10-16T08:37:53Z Sj1mor 12103 9494269 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Carpet maker-1.jpg|eta|250ra|dekstra|Farado de tapiŝo en [[Agra]], [[Barato]].]] '''Tapiŝo''' estas [[teksaĵo]], teksita el lano aŭ nenaturaj fadenoj kaj servanta por kovri [[planko]]n. Laŭ [[Francisko Azorín]] '''tapiŝo''' estas ''Tuko teksita per diverskoloraj fadenoj, por kovri orname muron, pargeton, tablon. Estas fama la gobelenaj tapiŝoj.''<ref>[[Francisko Azorín]], arkitekto, [[Universala Terminologio de la Arkitekturo]] (arkeologio, arto, konstruo k. metio), Presejo Chulilla y Ángel, Madrido, 1932, paĝo 198.</ref> Li indikas [[etimologio]]n el la greka ''tapes'' (tapeto), kaj de tie la latina ''tapes, tepetis''. Kaj li aldonas la terminon ''tapeti'', kovri per tapeto.<ref>Azorín, samloke.</ref> Krom ornamaj celoj, tapiŝo povas esti uzita por redukti bruon kaj varmoperdon tra la [[planko]]. En domaj tapiŝoj kutime oni mastrumas kaj purigas per [[polvosuĉilo]]. En la pasinteco estis pli ofte uzi [[Tapiŝbatilo|tapiŝbatilon]]. Ekzistas du ĉefaj specoj de tapiŝoj laŭ [[Teksado|taksado]]: [[varpo]]-[[vefto]] tapiŝoj, teksitaj per [[Teksilo|teksiloj]] de snuroj laŭvice horizontalaj kaj vertikalaj (la longitudinaj fadenoj estas nomataj [[varpo]] kaj la flankaj fadenoj estas [[vefto]]) kaj ligitaj tapiŝoj, kiuj estas [[Ŝtofo|ŝtofoj]], sur kiuj ligiĝas densaj fadenaj bukloj. == Historio == Laŭ kelkaj novaj [[Arkeologio|arĥeologiaj]] malkovroj, la arto fari tapiŝojn estis iniciatita inter la popoloj de la [[stepo]], konjekteble en [[Siberio]], plurajn jarmilojn antaŭ Kristo, kaj de tie disvastiĝis en la tutan mondon. == Ĉefaj regionoj de elfarado kaj stiloj == [[Dosiero:Afghan rug weavers.jpg|eta|250ra|Afganaj virinoj el la okcidenta parto de la lando montrantaj tradiciaj ''Adraskanajn'' Afganajn tapiŝojn.]] * Turkmenaj * Gabbeh * klasikaj persaj: ** Stilo de Ispahano ** Stilo de [[Tabrizo]] * Afganio ** [[Afgana tapiŝo]] * Pakistano kaj Barato: ** [[Raĝastano]] * Ĉinio * Eŭropo ** [[Gobelino]]j == Vidu ankaŭ == * [[Gobelino]] * [[Magia tapiŝo]] * [[Murtapiŝo]] * [[Preĝotapiŝo]] * [[Ruĝa tapiŝo]] * [[Tapeto]] * [[Tapiŝo de Bayeux]] * [[Tapiŝo de World Trade Center]] * [[Tapiŝo de Sjerpinski]] == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|q=Tapiŝo|ReVo=tapisx}} * [https://web.archive.org/web/20000611114946/http://www.geocities.com/Paris/9440/turkmen4.htm tapiŝoj de Turkmenio] [[File:Turkmenistan banner Carpets.jpg|775px]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Tapiŝoj| ]] ffkwz1t2hnac6xwc5ykpm3ixfz8fxpi 0 24068 9494113 9472539 2026-10-15T19:42:24Z ~2026-45659-95 262116 9494113 wikitext text/x-wiki {{Informkesto finnlanda komunumo |nomo = Tampere |Blazono = [[Dosiero:Tampere.vaakuna.svg|100ra|Blazono de Tampere]] |Situo = [[Dosiero:Tampere sijainti Suomi.svg|140ra|Tampere sur la mapo de Finnlando]] |fondojaro = 1779 |gubernio = Okcidenta Finnlando |provinco = Pirkanmaa |areo = 523.43 |loĝantaro = 249060 |finnlingvaj = 90,1% |svedlingvaj = 0,5% |www-adreso = http://www.tampere.fi |retejo-nomo = www.tampere.fi |zomo=8 |kesteroj = {{Informkesto urbo |bildo=Tampere Montage 1.jpg|bildo-larĝeco = 300px |regiono-ISO=FI-11|mapo=neniu |situo sur mapo=Tampere|situo de=Situa mapo de Tampere |situo sur mapo2=Tampere (urba areo)|situo de2=Situa mapo de la urba areo de Tampere |zomo=8|subŝablono=jes|dua ŝablono=jes|tipo1=reliefo}} }} '''Tampere''', en Esperanto oficiale '''Tampereo'''<ref>https://www.akademio-de-esperanto.org/decidoj/10oa.html</ref>, svede aparte en la 17-a kaj 18-a jarcentoj ''Tammerfors'', poste en cirila formo inter 1809 kaj 1917 transprenita al la rusa je literumo ''Таммерфорс'', estas la tria plej granda [[urbo]] en [[Finnlando]] kaj la plej granda enlanda urbo en [[Nordio]]. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la [[komunumo (Finnlando)|komunumo]] vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Ĝi estas la ĉefurbo de la provinco [[Pirkanmaa]]. Centra parto de Tampere situas sur suda bordo de [[Näsijärvi]]. * Koordinatoj: {{koordinatoj gm|61|30|N|23|45|E|montru=entekste}} La regiono de Tampere inkluzivas ankaŭ komunumojn [[Kangasala]], [[Lempäälä]], [[Nokia (urbo)]], [[Pirkkala]], [[Vesilahti]] kaj [[Ylöjärvi]]. [[Aitolahti]] estas eksa komunumo kiu estis ligita al Tampereo en 1966 kaj [[Teisko]] estis ligita al Tampereo en 1972. La regiono havas entute 422 000 loĝantojn. La urbo Tampere havas tre popularan bildon en la menso de finnlandanoj kaj kiel urbo por loĝi kaj kiel urbo por turismumi. Ĝi atingis unuan aŭ duan lokon en opinisondadoj pri la populareco de grandaj urboj finnlandaj. Tie okazis la 80-a [[Universala Kongreso de Esperanto]] en [[1995]]. En Tampere situas kvar universitatoj: [[Universitato de Tampere]], [[Teknologia Universitato de Tampere]], Universitato de Aplikata Scienco de Tampere kaj Universitato de Aplikata Scienco de [[Pirkanmaa]], ĉiuj el kiuj nun apartenas al la Universitato Tamperea. En Tampere situas ankaŭ [[Universitata malsanulejo de Tampere]]. == "Tampere ne estas urbo" == La aneksado de la municipo [[Teisko]] al Tampere en 1972 kaŭzis falon de la loĝdenso de Tampere sub 500 loĝantojn/kvadrata kilometro - Teisko estis maldense loĝata kampara municipo. En 2004, oni raportis, ke Tampere ne estis urbo laŭ la difinoj de EU: ĝi devas havi almenaŭ 50 000 loĝantojn kaj loĝdenson de almenaŭ 500/kvadrata kilometro por esti konsiderata urbo. Ekde tiam, la kresko de la loĝantaro de Tampere kaŭzis, ke Tampere denove estas urbo laŭ la difinoj de EU. == Urbopartoj == * [[Epilä]] == Esperanto en Tampereo == La urba Esperano-societo ''Antaŭen'' fondiĝis en 1921 kaj sekve en 2021 festis sian centjariĝon.<ref>artikolo pri la centjariĝo de Esperanto en Tampereo de septembro 2021 en la regiona gazeto ''Tamperelainen'' ([https://www.tamperelainen.fi/paikalliset/4289344 origine finne], [https://www-tamperelainen-fi.translate.goog/paikalliset/4289344?_x_tr_sl=fi&_x_tr_tl=eo jen en aŭtomata esperanta traduko])</ref> Internacie plej atentata kompreneble estis la 80-a [[UK 1995|Universala Kongreso de Esperanto]] de [[1995]] en la urbo. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Filmfestivalo Tampere]] * [[Tramtransporto en Tampere]] * [[Yle TV2]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=tampere|ReVo titolo=Tampereo}} * {{Oficiala retejo|https://www.tampere.fi}} ({{fi}} kaj {{en}}) * {{Dmoz}} * [https://www.esperanto.fi/eo/lokaj-grupoj/tampere/ konciza reta prezento de la urba Esperano-societo ''Antaŭen''] (kun [https://www.esperanto.fi/eo/lokaj-grupoj/tampere/programo aktuala programo], {{eo}}) * [https://eventaservo.org/o/Anta%C5%ADen historio pri lastjaraj kunvenoj de la urba Esperanto-societo en la retejo ''eventaservo.org''] ({{eo}}) [[Kategorio:Komunumoj de Pirkanmaa]] [[Kategorio:Komunumoj de Okcidenta Finnlando]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] [[Kategorio:Urboj de Finnlando]] [[Kategorio:Tampereo| ]] 97gewjkx57mojswoqytk3xhnnbvre3e 0 26952 9493910 9488551 2026-10-15T12:28:57Z Roberto 609 /* Anglikanaj */ 9493910 wikitext text/x-wiki '''Preĝlibro''' estas libro enhavanta preĝojn kaj eble religiemajn legaĵojn, por privata aŭ komunuma uzo, aŭ en kelkaj kazoj, kiuj gvidas la liturgion de religiaj servoj. Libroj enhavantaj plejparte ordojn de religiaj servoj, aŭ legaĵoj por ili estas nomitaj "servlibroj" aŭ "liturgiaj libroj", kaj estas tiel ne preĝlibroj en la plej strikta signifo, sed la esprimo estas ofte uzita tre loze. Skriboj de religio ankaŭ povus esti konsiderataj preĝlibroj ankaŭ. ==En Esperanto== ===[[Katolika Eklezio|Romkatolikaj]]=== La unuan katolikan preĝlibron en Esperanto verkis [[Louis de Beaufront|Beaufront]] (1893, 46 p., dua eld. 1902, 65 p.), kiu en [[1906]] prezentis ĝin al [[Pio la 10-a|Papo Pio la 10-a]]. Pluaj katolikaj preĝlibroj en Esperanto estas: *S. Radegonde. '''Katolika Preĝaro. Latina kaj E-a teksto. Ĉiuj dimanĉaj diservoj kaj la plimulto de la festoj de l' jaro'''. Eld. Espero Katolika, 1908<ref>1907 laŭ Enciklopedio de Esperanto</ref>, 180 p. *„[[Spirita juvelaro|Spirita Juvelaro]]“, 1910, 292 p. trad. el la nederlanda P. P. Pastro, 1910, 292 p. *J. Sauren. '''Migru kun mi<ref>Ankaŭ citita kiel '''Migrukunmi'''. Tre eble la titolo estas iaspeca traduko el la latina ''Vademecum'' (origine kunigo el tri vorteroj "vade me cum", do "migru kun mi">''Migrukunmi'').''<nowiki/>''</ref>''', el la germana trad. Clemente. 1913. 336 p. *[[Modesto Eugenio Carolfi]]. '''Katolika Preĝlibro'''. 1922: 160 p. *[[Esperanta Preĝareto por katolikoj dum internaciaj kunvenoj]], 1924, 36 p. *„[[Katolika Preĝareto]]“, 1929, 32 p. - *[[Modesto Eugenio Carolfi]]. [[Preĝareto]]. 1931, 48 p. *[[Ludwig Thalmaier]]. '''Ni oferas. Komunaj preĝoj kaj kantoj dum la Sankta Meso'''. Eld. ''Katholische Esperanto-Zentrale in Deutschland'', [[Munkeno]]. La verko havis almenaŭ 3 eldonojn. ====Recenzoj==== Pri ''Ni Oferas'' {{citaĵo|Katolikoj devas danki al tradukisto pro tiu ĉi vere interesa libreto, kiu atingas jam sian trian eldonon. De antaŭ longe, kiel oni asertas en la Antaŭ parolo, mankas al la esperanta katolikaro bona traduko de [[preĝo]]j kaj kantoj por la Sankta [[Meso]]; kaj ĉi tie troviĝas bona provizo da ili, fidele prenitaj el la pieĝlibreto «[[Al altaro de Dio]]». Tial do, mi laŭdas ĝin kaj rekomendas al niaj legantoj.|[[José Pérez Sempere|José Pérez]]. [[Boletín]] n110 (jul 1958) }} ===[[Anglikanismo|Anglikanaj]]=== *'''La Libro de Komuna Preĝo, kajero unua, enhavanta: La ordo de matena preĝo; La ordo de vespera preĝo; ĉe matena preĝo; La [[Litanio]]''' trad. [[Archibald John Ashley]]. Eld. [[Eklezia Esperantista Ligo]], [[Huddersfield]], 1919, 28 paĝoj 19 X 13 cm<ref>Ekstera ligilo: http://justus.anglican.org/resources/bcp/Esperanto/</ref>. {{citaĵo|Mi konjektas, ke cel,. bezono, tradukinto de tiu kajero estis diritaj en la "[[Eklezia Revuo]]"; mi supozas ankaŭ, ke tiu kajero kun la sekvantaj enhavos la diservojn kaj preĝojn oficialajn ĉe la Angla [[eklezio]]. La ellaboro de tiaj religiaj verkoj estas iel faciligata, ĉar multaj vortoj kaj formoj kompreneble estas eltireblaj, ĉu el la Malnova Testamento, tradukita de nia Majstro, ĉu el la Nova Testamento, kies bonegan Esperantigon ni jam suldas al niaj Anglaj [[samideano]]j Pri la supre citita kajero, mi nur diros, ke ĝia teksto estas tre bona, tute laŭcela, senerara kaj fundamenta, krom la uzo, cetere iam oficialigebla de la sufikso "end" en "kantenda, direnda".|Esperanto n232 dec. 1919}} * '''La Libro de Komuno Preĝo, kajero dua, enhavanta: La ordo por la administrado de la vespermanĝo de la sinjoro, aŭ sankta komunio. La administrado de publika bapto de infanoj (komenco)''' trad. Archibald John Ashley. Eld. Eklezia Esperantista Ligo, [[Huddersfield]], 20 paĝoj 19 X 13 cm. *'''La Ordo de vespera preĝo'''. Eld. [[Eklezia Esperantista Ligo]], [[Huddersfield]], 8 paĝoj, 19 X 13. {{citaĵo|La apero de l’unua kajero estis anoncita en decembra numero 1919 de "Esperanto". Tiu dua kajero enhavas: "La ordo por la administrado de la vespermanĝo de la Sinjoro, aŭ Sankta komunio", kaj la komenco de: "La administrado de publika bapto de infanoj". Tiu faka teksto estas tute bonstila, korekta, inda je sia celo; nur malmultaj preseraroj enŝoviĝis (remarki, repozi, k. t. p.) en tiu belaspekta presaĵo; la sufikso „end“ estas uzata, kiel ankaŭ specialaj ekleziaj vortoj: "graco, brevo, citatio, ofertorio, homilio, generi", k. t. p.|Esperanto n243 nov 1920}} ===Sen indiko=== *'''[[Biblia Studplano por helpo dum la kvieta tempeto antaŭ Dio]]'''. Eld. [[Instruisto Martin Björklid]], [[Nässjö]], 1937(?). {{citaĵo|Praktikaj konsiloj pri privata preĝo, kun temo por primedito kaj propono pri Biblia teksto por ĉiu tago en la jaro (Kial preskaŭ ekskluzive el la Nova Testamento ?). La unua tia libreto en Esperanto ; pensiga kaj havinda: ĝi multe superas kelkajn tiajn, kiujn mi vidis en la Angla lingvo.|[[Montagu Christie Butler|M.C.B.]] [[La Brita Esperantisto]] - Numero 391, Novembro (1937) }} ==Notoj kaj referencoj== {{Referencoj}}{{EdE|P}} [[kategorio:Preĝlibroj]] [[Kategorio:Esperanto-movado]] 5z5n99kz7c8yywe21nhii644gdr8p8x 0 27367 9493977 9466332 2026-10-15T14:06:07Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9493977 wikitext text/x-wiki {{TemasPri|meteologiaĵo|socia retejo|Nubo.re}} [[Dosiero:Bluesky.jpg|eta|dekstra|Blankaj nuboj ([[kumuluso]]j) en blua ĉielo indikas stabilan [[vetero]]n]] [[Dosiero:Wolkenwandel.webm|eta|Nubo estetiko]] '''Nuboj''' estas [[meteologio|meteologie]] grandaj kolektaĵoj de [[akvovaporo]], akvoguto, glaciguto en la [[troposfero]]. En ĉiutaga parolo, oni nomas "nubo" simile aspektantajn aerajn kolektaĵon el [[sablo]], [[polvo]], insektoj, birdoj ktp. == Historio de nuboscienco == [[Dosiero:Tomus sextus operum Aristotelis Stagiritae V00235 00000004.tif|thumb|maldekstre|220ra|''Meteorologika''.]] Antikvaj nubostudoj ne estis faritaj izole, sed estis observitaj kombine kun aliaj veterelementoj kaj eĉ kun aliaj natursciencoj. Ĉirkaŭ 340 a.n.e., greka filozofo [[Aristotelo]] verkis ''Meteorologika'', verkon kiu reprezentis la sumon de [[sciaro]] de la tempo pri naturscienco, inkluzive de [[vetero]] kaj [[klimato]]. Por la unua fojo, [[precipitaĵo]] kaj la nuboj de kiuj falas precipitaĵo estis nomitaj "meteoroj", kiuj originas de la greka vorto ''meteoros'', kio signifas 'alte en la ĉielo'. De tiu vorto venis la moderna termino [[meteologio]], la studo de nuboj kaj vetero. ''Meteorologika'' baziĝis sur [[intuicio]] kaj simpla observado, sed ne sur kio nun estas konsiderita [[scienca metodo]]. Tamen, ĝi estis la unua konata laboro kiu provis trakti larĝan gamon de meteologiaj temoj laŭ sistema maniero, precipe la [[akva ciklo]].<ref name="Meteorologica">{{Cite journal |last=Frisinger |first=H. Howard |year=1972 |title=Aristotle and his ''Meteorologica'' |journal=Bulletin of the American Meteorological Society |volume=53 |pages=634 |doi=10.1175/1520-0477(1972)053<0634:AAH>2.0.CO;2 |issn=1520-0477 |doi-access=free}}</ref> Post jarcentoj da konjektaj teorioj pri la formado kaj konduto de nuboj, la unuaj vere sciencaj studoj estis entreprenitaj fare de Luke Howard en Anglio kaj [[Jean-Baptiste Lamarck]] en Francio. Howard estis metoda observanto kun forta baziĝo en la latina lingvo, kaj uzis sian fonon por formale klasifiki la diversajn troposferajn nubospecojn dum 1802. Li kredis ke sciencaj observaĵoj de la ŝanĝiĝantaj nubformoj sur la ĉielo povis malfemii la ŝlosilon al [[veterprognozo]]. Lamarck laboris sendepende pri nubklasifiko la saman jaron kaj elpensis malsaman nomskemon kiu ne faris impreson eĉ en lia hejmlando [[Francio]], ĉar ĝi uzis nekutime priskribajn kaj neformalajn francajn nomojn kaj frazojn por nubospecoj. Lia sistemo de nomenklaturo inkludis 12 kategoriojn da nuboj, kun tiaj nomoj kiel (tradukitaj de la franca) kiel nebulecaj nuboj, makulitaj nuboj, kaj balail-similaj nuboj. Kontraŭe, Howard uzis universale akceptitan latinan, kiu rapide kaptis ĝeneralan atenton post kiam ĝi estis publikigita en 1803.<ref name="Preface">{{Cite book |url=https://archive.org/details/manualonobservat00worl/page/ |title=International Cloud Atlas, preface to the 1939 edition |year=1975 |isbn=978-92-63-10407-6 |editor-last=World Meteorological Organization |volume=I |pages=[https://archive.org/details/manualonobservat00worl/page/ IX–XIII] |publisher=Secretariat of the World Meteorological Organization |access-date=6a de Decembro 2014}}</ref> Kiel signo de la populareco de la nomskemo, germana dramisto kaj poeto [[Johann Wolfgang von Goethe]] verkis kvar poemojn pri nuboj, kaj dediĉis ilin al Howard. Ellaboro de la sistemo de Howard estis poste formale adoptita fare de la Internacia Meteologia Konferenco en 1891.<ref name="Preface" /> Tiu ĉi sistemo kovris nur la troposferajn nubospecojn. Tamen, la eltrovo de nuboj super la troposfero dum la malfrua 19-a jarcento poste kaŭzis la kreadon de apartaj klasifikaj skemoj kiuj revenis al la uzo de priskribaj komunnomoj kaj frazoj kiuj iom memoris la metodojn de Lamarck por klasifiko. Tiuj tre altaj nuboj, kvankam klasitaj per tiuj malsamaj metodoj, estas tamen larĝe similaj al kelkaj nuboformoj identigitaj en la troposfero per latinaj nomoj.<ref name="Polar-stratospheric" > ''World Meteorological Organization'', eld. (2017). [https://cloudatlas.wmo.int/en/upper-atmospheric-clouds.html "Upper atmospheric clouds, International Cloud Atlas".] Alirita la 31an de Julio 2017. </ref> == Formiĝo == Nuboj ekestas kiam [[akvo]] sur [[tero]] estas vaporigita laŭ la [[varmo]] de la [[Suno]]. La varma aero kun la [[vaporo]] altiĝas, ĝis ĝi malvarmiĝas alte. Ĉi tio malvaporigas la akvon pro la fizika fenomeno de [[kondensado]]. La kondensado de akva vaporo, en [[likva]] akvo aŭ [[glacio]], okazas komence ĉirkaŭ mikropartikloj nomataj kondensadaj aŭ glaciigaj kernoj. La aro da akvaj gutetoj aŭ glaciaj kristaloj tiam en la aero estas nubo. [[Nubosemado]] (nomita ofte [[artefarita pluvo]]) estas formo de modifo de [[vetero]], nome sistemo por ŝanĝi la kvanton aŭ tipon de [[precipitaĵo]] kiu falas el nuboj, pere de disigado de substancoj en la aeron kio utilas kiel nuba [[kondensado]] aŭ kiel kerno de [[glacio]], kio siavice ŝanĝas la mikrofizikajn procezojn ene de la nubo. La kutima klopodo estas por pliigo de la kvanto de precipitaĵo (ĉu de [[pluvo]] aŭ de [[neĝo]]), sed ankaŭ oni intencas eviti [[hajlo]]n kaj [[nebulo]]n ekzemple ĉe [[flughaveno]]j. ===Adiabata malvarmiĝo=== Adiabata malvarmiĝo okazas kiam unu aŭ pli el tri eblaj levantaj agentoj - konvektaj, ciklonaj/alfrontaj, aŭ orografiaj - igas parton de aero enhavanta nevideblan akvovaporon plialtiĝi kaj malvarmetiĝi ĝis sia rosopunkto, la temperaturo ĉe kiu la aero iĝas saturita. La ĉefa mekanismo malantaŭ tiu procezo estas adiabata malvarmiĝo.<ref name="adiabatic process">{{Cite web |last=Nave, R. |year=2013 |title=Adiabatic Process |url=http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/thermo/adiab.html |access-date=18a de Novembro 2013 |publisher=gsu.edu}}</ref> Ĉar la aero estas malvarmetigita ĝis sia rosopunkto kaj iĝas saturita, akvovaporo normale kondensiĝas kaj formas nubajn gutojn. Tiu kondensado normale okazas sur nubaj kondensokernoj kiel ekzemple [[salo]] aŭ polvaj partikloj kiuj estas sufiĉe malgrandaj por esti tenitaj supre per normala cirkulado de la aero.<ref name="humidity, saturation, and stability">{{Cite web |last=Elementary Meteorology Online |year=2013 |title=Humidity, Saturation, and Stability |url=http://apollo.lsc.vsc.edu/~wintelsw/MET1010LOL/chapter06/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140502055741/http://apollo.lsc.vsc.edu/~wintelsw/MET1010LOL/chapter06/ |archive-date=2a de Majo 2014 |access-date=18a de Novembro 2013 |publisher=vsc.edu}}</ref><ref name="cloud drops">{{Cite web |last=Horstmeyer, Steve |year=2008 |title=Cloud Drops, Rain Drops |url=http://www.shorstmeyer.com/wxfaqs/float/float.html |access-date=19a de Marto 2012}}</ref> [[File:Cloud evolution in under a minute.ogv|thumb|upright=1.35|[[Animacio]] de nubevoluo el ''cumulus humilis'' ĝis ''cumulonimbus capillatus incus''.]] Unu agento estas la konvekta suprenmovo de aero kaŭzita de dumtaga suna hejtado ĉe surfacnivelo.<ref name="humidity, saturation, and stability" /> Malaltnivela aermasa malstabileco permesas la formadon de kumulformaj nuboj en la [[troposfero]], kiuj povas produkti pluvojn se la aero estas sufiĉe humida (akvenhava).<ref>{{Cite journal |last1=Freud |first1=E. |last2=Rosenfeld |first2=D. |year=2012 |title=Linear relation between convective cloud drop number concentration and depth for rain initiation |journal=Journal of Geophysical Research |volume=117 |issue=D2 |pages=n/a |bibcode=2012JGRD..117.2207F |doi=10.1029/2011JD016457 |doi-access=free | issn=0148-0227}}</ref> En modere maloftaj okazoj, konvekta lifto povas esti sufiĉe potenca por penetri la tropopaŭzon kaj puŝi la nubopinton en la [[stratosfero]]n.<ref name="Tropopause penetrations">{{Cite web |last1=Long, Michael J. |last2=Hanks, Howard H. |last3=Beebe, Robert G. |date=June 1965 |title=TROPOPAUSE PENETRATIONS BY CUMULONIMBUS CLOUDS |url=http://oai.dtic.mil/oai/oai?verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=AD0621573 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235551/http://oai.dtic.mil/oai/oai?verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=AD0621573 |archive-date=3a de Marto 2016 |access-date=9a de Novembro 2014}}</ref> Fronta kaj [[Ciklono|ciklona]] plialtiĝo okazas en la troposfero kiam stabila aero estas devigita supren ĉe [[Fronto (meteologio)|veterfrontoj]] kaj ĉirkaŭ centroj de [[Malalta aeropremo|malalta premo]] per procezo nomita ''konverĝo''.<ref name="frontal clouds">{{Cite web |last=Elementary Meteorology Online |year=2013 |title=Lifting Along Frontal Boundaries |url=http://ww2010.atmos.uiuc.edu/%28Gh%29/guides/mtr/cld/dvlp/frnt.rxml/~wintelsw/MET1010LOL/chapter06/ |access-date=20a de Marto 2015 |publisher=vsc.edu}}</ref> Varmaj frontoj asociitaj kun ekstertropikaj ciklonoj tendencas generi plejparte ciroformajn kaj stratoformajn nubojn super larĝa areo krom se la proksimiĝanta varma aermaso ne estas malstabila, en kiu kazo ''cumulus congestus'' aŭ kumulonimbonuboj estas kutime enkonstruitaj en la ĉefa precipita nuba tavolo.<ref name="Mackerel sky" >[https://www.weatheronline.co.uk/reports/wxfacts/Sometimes-a-bit-fishy.htm "Mackerel sky".] Weather Online. Alirita la 21an de Novembro 2013. </ref> Malvarmaj frontoj estas kutime pli rapide moviĝantaj kaj generas pli mallarĝan vicon de nuboj, kiuj estas plejparte stratokumulformaj, kumuloformaj aŭ kumulonimboformaj depende de la stabileco de la varma aermaso ĵus antaŭ la fronto.<ref name="G&N:207-212">{{Cite book |last1=Lee M. Grenci |url=https://books.google.com/books?id=oh8lqM5obuYC&pg=PA212 |title=A World of Weather: Fundamentals of Meteorology: A Text / Laboratory Manual |last2=Jon M. Nese |publisher=Kendall/Hunt Publishing Company |year=2001 |isbn=978-0-7872-7716-1 |edition=3 |pages=207–212 |oclc=51160155}}</ref> [[File:Dreamy Twilight.jpg|thumb|Venta vespera [[krepusko]] plifortigita de la angulo de la Suno. Nuboj povas vide imiti [[tornado]]n rezultiĝantan el orografia lifto.]] Tria fonto de lifto estas ventocirkulado deviganta aeron super fizika baro kiel ekzemple [[monto]] (orografia lifto).<ref name="humidity, saturation, and stability" /> Se la aero estas ĝenerale stabila, nenio pli ol lentikulaj ĉapoj formiĝas. Tamen, se la aero fariĝas sufiĉe humida kaj malstabila, povas aperi orografiaj pluvegoj aŭ eĉ [[fulmotondro]]j.<ref name="MT">Pidwirny, M. (2006). [http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8e.html "Cloud Formation Processes"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20241214184851/http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8e.html |date=2024-12-14 }}, ĉapitro 8a en ''Fundamentals of Physical Geography'', 2a eldono.</ref> Nuboj formitaj per iuj da tiuj levantaj agentoj vidiĝas komence en la troposfero kie tiuj agentoj estas plej aktivaj. Tamen, akvovaporo kiu estis levita al la pinto de troposfero povas esti portita eĉ pli alten per gravitondoj kie plia kondensado povas rezultigi la formadon de nuboj en la stratosfero kaj [[mezosfero]].<ref name=Atoptics>[http://www.atoptics.co.uk/highsky/nlc2.htm About NLCs, Polar Mesospheric Clouds] {{404|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, from Atmospheric optics</ref> ===Ne-adiabata malvarmiĝo=== Kune kun adiabata malvarmiĝo kiu postulas levantan agenton, tri gravaj neadiabataj mekanismoj ekzistas por malaltigi la temperaturon de la aero ĝi ĝia rosopunkto. Kondukta, radia, kaj vaporiĝa malvarmiĝo postulas neniun levmekanismon kaj povas kaŭzi kondensadon sur surfacnivelo rezultigante la formadon de [[nebulo]].<ref name="fog formation">[[#Ackerman|Ackerman]], p. 109</ref><ref>{{Cite web |last=Glossary of Meteorology |year=2009 |title=Radiational cooling |url=http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=radiational+cooling&submit=Search |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110512161339/http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?p=1&query=radiational+cooling&submit=Search |archive-date=12a de Majo 2011 |access-date=27a de Decembro 2008 |publisher=[[American Meteorological Society]]}}</ref><ref>{{Cite web |last=Fovell, Robert |year=2004 |title=Approaches to saturation |url=http://www.atmos.ucla.edu/~fovell/AS3downloads/saturation.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225074155/http://www.atmos.ucla.edu/~fovell/AS3downloads/saturation.pdf |archive-date=25a de Februaro 2009 |access-date=7a de Februaro 2009 |publisher=[[Universitato de Kalifornio en Los-Anĝeleso|University of California in Los Angeles]]}}</ref> ===Aldonado de malsekeco al la aero=== Pluraj ĉeffontoj de akvovaporo povas esti aldonitaj al la aero kiel maniero atingi saturiĝon sen iu malvarmiga procezo: [[vaporado]] de surfaca akvo aŭ humida grundo,<ref name="convection">{{Cite book |last=Pearce, Robert Penrose |url=https://books.google.com/books?id=QECy_UBdyrcC&pg=PA66 |title=Meteorology at the Millennium |publisher=Academic Press |year=2002 |isbn=978-0-12-548035-2 |page=66}}</ref><ref name="auto"> Bart van den Hurk; Eleanor Blyth (2008). [https://web.archive.org/web/20090225074154/http://www.knmi.nl/~hurkvd/Loco_workshop/Workshop_report.pdf "Global maps of Local Land-Atmosphere coupling" (PDF).] KNMI. Arkivita el la originalo (PDF) la 25an de Februaro 2009. Alirita la 2an de Januaro 2009. </ref><ref>{{Cite web |last=JetStream |year=2008 |title=Air Masses |url=http://www.srh.weather.gov/srh/jetstream/synoptic/airmass.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081224062959/http://www.srh.weather.gov/srh/jetstream/synoptic/airmass.htm |archive-date=24a de Decembro 2008 |access-date=2a de Januaro 2009 |publisher= National Weather Service}}</ref> [[precipitaĵo]] aŭ [[fantompluvo]],<ref>{{Cite web |last=[[National Weather Service]] Office |year=2009 |title=Virga and Dry Thunderstorms |url=http://www.wrh.noaa.gov/otx/outreach/ttalk/virga.php |access-date=2a de Januaro 2009 |location=Spokane, Washington |publisher= ''National Oceanic and Atmospheric Administration''}}</ref> kaj [[planta transpirado]].<ref>{{Cite book |last1=Reiley, H. Edward |url=https://books.google.com/books?id=jZvsnsLIkNsC&pg=PA40 |title=Introductory horticulture |last2=Shry, Carroll L. |publisher=Cengage Learning |year=2002 |isbn=978-0-7668-1567-4 |page=40}}</ref> == Niveloj == [[File:Cirrus sky panorama.jpg|thumb|maldekstre|230ra|Alta [[ciruso]] supre-maldekstre kunfandiĝanta en [[cirusstratuso]] dekstre kaj iom da [[cirokumuluso]] ekstremdekstre.]] Troposferaj nuboj formiĝas en ajna el tri niveloj (antaŭe nomitaj ''étages'' (etaĝoj)) surbaze de altituda gamo super la surfaco de la [[Tero]]. La grupigo de nuboj en nivelojn estas kutime farita por la celoj de nubaj atlasoj, surfacaj veterobservaĵoj,<ref name="Definitions" > World Meteorological Organization, eld. (2017). [https://cloudatlas.wmo.int/en/clouds-definitions.html "Definitions, International Cloud Atlas".] Alirita la 30an de Marto 2017. </ref> kaj vetermapoj.<ref name="HOWTOREAD">JetStream (2008). [http://www.srh.weather.gov/srh/jetstream/synoptic/wxmaps.htm How to read weather maps.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120705003624/http://www.srh.weather.gov/srh/jetstream/synoptic/wxmaps.htm |date=2012-07-05 }} ''National Weather Service''. Alirita la 16an de Majo 2007.</ref> La baz-alteco por ĉiu nivelo varias depende de la latitudina geografia zono.<ref name="Definitions" /> Ĉiu altnivelo konsistas el du aŭ tri genrospecoj diferencitaj ĉefe per fizika formo.<ref name="appearance">{{Cite web |year=2017 |editor-last=World Meteorological Organization |title=Appearance of Clouds, International Cloud Atlas |url=https://cloudatlas.wmo.int/appearance-of-clouds.html |access-date=26a de Aprilo 2017}}</ref><ref name="identification guide" > ''World Meteorological Organization'', eld. (2017). [https://cloudatlas.wmo.int/en/cloud-identification-guide.html "Cloud Identification Guide, International Cloud Atlas".] Alirita la 4an de Aprilo 2017. </ref> La normaj niveloj kaj genro-specoj estas resumitaj en proksimuma descenda sinsekvo de la alteco ĉe kiu ĉiu estas normale bazita.<ref name="wmo-cloud classifications" > ''World Meteorological Organization'', eld. (1995). [http://www.weatheranswer.com/public/Clouds_WMO.pdf "WMO cloud classifications" (PDF).] Arkivita (PDF) el la originalo la 26an de Februaro 2005. Alirita la 1an de Februaro 2012. </ref> Plurnivelaj nuboj kun signifa vertikala amplekso estas aparte listigitaj kaj resumitaj en proksimuma ascendanta ordo de malstabileco aŭ konvekta agado.<ref name="meteorology" > Pilotfriend, eld. (2016). [http://www.pilotfriend.com/av_weather/meteo/clouds.htm "Meteorology".] Pilotfriend. Alirita la 19an de Marto 2016. </ref> == Nubotipoj == * [[Altokumuluso]] (latine ''altocumulus'', mallongigo: Ac) estas genro de nuboj konsistanta el tufoj pli grandaj ol tiuj en ciruskumuluso sed malpli grandaj ol tiuj en stratokumuluso, kiuj troviĝas inter 2 kaj 7 kilometroj super marnivelo. * [[Altostratuso]] (latine ''altostrātus'', mallongigo: As) estas genro de nuboj tavolformaj, kiuj troviĝas inter 2 kaj 7 kilometroj super marnivelo. * [[Cirokumuluso]] (de latina ''cirrus'' „har-buklo, aro de ĉevala haro“ kaj ''cumulus'' „aro“; mallongigo: Cc) estas maldika blanka makulo aŭ areo de nuboj, kiu ne faras proprajn ombrojn. Cirokumulusoj konsistas el tre malgrandaj, gren-formaj nuberoj pli malpli regule distribuitaj. * [[Ciruso]] (latine ''cirrus'', mallonge Ci) estas genro de nuboj konsistantaj el maldikaj fibroj, troviĝantaj inter 5&nbsp;km kaj 14&nbsp;km super marnivelo. * [[Cirusstratuso]] aŭ cirostratuso (latine ''cirrostrātus'', mallonge Cs) estas genro de travideblaj maldikaj nuboj troveblaj en grandaj altitudoj. [[Dosiero:Clouds over Lombok Strait, Gili Islands, West Nusa Tenggara, Indonesia.jpg|eta|Mezalta kumuluso.]] * [[Kumuluso]] (latine ''cumulus'', mallongigo: Cu) estas nomo de nuboformo. La klasika, neintermiksebla "bildlibra nubo" kun sia preskaŭebena subflanko kaj brile blankaj florbrasikaj kapoj je la supera flanko konsistas el akvogutoj kaj troviĝas en la malsupraj nubetaĝoj. * La [[kumulonimbuso]] estas granda, alta nubo, kies alto estas tipe pluraj kilometroj. La bazo troviĝas inter 200 kaj 400 metroj super tero, dum la supraĵo troviĝas ĉirkaŭ 10–20 kilometroj super tero. La nuboj de tiu genro estas la plej grandaj el la 10 nubgenroj. * [[Nimbostratuso]] (latine ''nimbostrātus'', mallonge Ns) estas pli malpli senkontura, blugriza nubokovrilo, kiu plejofte komencas ekde mezaj altoj kaj ofte kaŭzas longdaŭrajn precipitadojn. * [[Stratokumuluso]] (latine ''strātocumulus'', mallonge Sc) estas genro de nuboj, konsistantaj el grandaj, mallumaj, rondaj amasoj, ofte en grupoj, linioj, aŭ ondoj, kies eroj estas pli grandaj ol tiuj en altokumuluso. Stratokumuluso ordinare troviĝas malpli ol 2&nbsp;km super marnivelo. * [[Stratuso]] aspektas sentrajte griza aŭ blanka. Ĝi konsistas el akvaj gutetoj, tro malvarmigitaj gutetoj, aŭ glaciaj kristaletoj, depende de la atmosfera temperaturo. Stratuso troviĝas inter 0 kaj 2 kilometroj super tero. [[Dosiero:Neptune_clouds.jpg|alt=A composite black-and-white photograph showing cirrus clouds over the surface of Mars|thumb|maldekstre|Ciruso super [[Neptuno (planedo)|Neptuno]], fotita dum la flugado de ''[[Voyager 2]]''.]] == En aliaj planedoj == En planedoj aliaj ol la [[Tero]] la nuboj povas esti komponitaj de aliaj substancoj. La nuboj de [[Venuso (planedo)|Venuso]] estas formataj de gutoj de [[sulfata acido]].<ref>Bougher, Stephen Wesley; Phillips, Roger (1997). [https://books.google.es/books?id=b93lEgkPquoC&pg=PA128&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Venus II: Geology, Geophysics, Atmosphere, and Solar Wind Environment.] University of Arizona Press. pp. 127–129. ISBN 978-0-8165-1830-2. Alirita la 2an de aprilo 2020.</ref> [[Marso (planedo)|Marso]] posedas nubojn el akvo kaj [[karbona dioksido]] ĉefe ĉe ties polusoj.<ref>SPACE.com staff (28a de aŭgusto 2006). [https://www.space.com/2812-mars-clouds-higher-earth.html "Mars Clouds Higher Than Any on Earth".] SPACE.com. Alirita la 2an de aprilo 2020.</ref><ref>[https://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/images/press/16145-animated.html "Clouds Move Across Mars Horizon".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160602213811/http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/images/press/16145-animated.html |date=2016-06-02 }} Phoenix Photographs. National Aeronautics and Space Administration. 19a de septembro 2008. Alirita la 2an de aprilo 2020.</ref> En Marso oni detektis ankaŭ nebulon el akvo-[[glacio]].<ref>[https://history.nasa.gov/SP-441/ch12.htm "NASA SP-441: Viking Orbiter Views of Mars".] National Aeronautics and Space Administration. Alirita la 2an de aprilo 2020.</ref> [[Titano (luno)|Titano]] estas kovrita per densa nebulo de [[hidrokarbonido]]j, kiuj kaŝas nubojn el [[metano]].<ref>Athéna Coustenis; F.W. Taylor (2008). [https://books.google.es/books?id=j3O47dxrDAQC&redir_esc=y&hl=es Titan: Exploring an Earthlike World.] [[World Scientific]]. pp. 154–155. ISBN 978-981-270-501-3. Alirita la 2an de aprilo 2020.</ref><ref>[https://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/whycassini/titan-clouds.html "Surprise Hidden in Titan's Smog: Cirrus-Like Clouds".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200518001906/https://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/whycassini/titan-clouds.html |date=2020-05-18 }} Mission News. National Aeronautics and Space Administration. 3a de februaro 2011. Alirita la 2an de aprilo 2020.</ref> La gigantaj planedoj, nome [[Jupitero (planedo)|Jupitero]] kaj [[Saturno (planedo)|Saturno]] havas superajn nubojn el [[amoniako]] kaj posedas intermezajn nubojn el hidrosulfido de amonio kaj profundajn nubojn el akvo.<ref>Phillips, Tony (20a de majo 2010). [https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2010/20may_loststripe/ "Big Mystery: Jupiter Loses a Stripe".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110420012725/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2010/20may_loststripe/ |date=2011-04-20 }} Nasa Headline News – 2010. [[NASA|National Aeronautics and Space Administration]]. Alirita la 2an de aprilo 2020.</ref><ref>Dougherty, Michele; Esposito, Larry (Novembro 2009). [https://books.google.es/books?id=M56CHHxVMP4C&lpg=PA118&redir_esc=y&hl=es Saturn from Cassini-Huygens (1a eld.).] Springer. p. 118. ISBN 978-1-4020-9216-9. OCLC 527635272. Alirita la 2an de aprilo 2020.</ref> [[Urano (planedo)|Urano]] kaj [[Neptuno (planedo)|Neptuno]] posedas tre probable profundajn nubojn similajn al tiuj de Jupitero kaj, certe, superajn nubojn el metano.<ref>Taylor Redd, Nola (2012). [https://www.space.com/18922-neptune-atmosphere.html "Neptune's Atmosphere: Composition, Climate, & Weather".] Space.com. Alirita la 2an de aprilo 2020.</ref><ref>Boyle, Rebecca (18a de oktobro 2012). [https://www.popsci.com/science/article/2012-10/most-richly-detailed-image-ever-taken-icy-distant-uranus/ "Check Out The Most Richly Detailed Image Ever Taken of Uranus".] Popular Science. Alirita la 2an de aprilo 2020.</ref><ref>Irwin, Patrick (Julio 2003). [https://books.google.es/books?id=p8wCsJweUb0C&pg=PA115&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Giant Planets of Our Solar System: Atmospheres, Composition, and Structure (1a eld.).] Springer. p. 115. ISBN 978-3-540-00681-7. Alirita la 2an de aprilo 2020.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110902053831/http://www2.scholastic.com/browse/article.jsp?id=4871 "Uranus".] Scholastic. Arkivita el la originalo la 2an de septembro 2011. Alirita la 2an de aprilo 2020.</ref><ref>Lunine, Jonathan I. (September 1993). "The Atmospheres of Uranus and Neptune". Annual Review of Astronomy and Astrophysics. 31: 217–263. Bibcode:1993ARA&A..31..217L. doi:10.1146/annurev.aa.31.090193.001245.</ref><ref>Elkins-Tanton, Linda T. (2006). [[iarchive:uranusneptuneplu00elki/page/79|Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System.]] New York: Chelsea House. pp. 79–83. ISBN 978-0-8160-5197-7.</ref> == Proverboj == [[Dosiero:Cielonublado.jpg |eta|Ĉielo kun nuboj.]] [[Dosiero:Extensión de nubes..JPG|eta|Nuboj super la urbo [[Hermosillo]], [[Meksiko]].]] Ekzistas [[proverbo]]j pri nubo en la [[Proverbaro Esperanta]] de [[L. L. Zamenhof]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php |titolo=Lernu |alirdato=2008-09-27 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20111225060747/http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php |arkivdato=2011-12-25 }}</ref>: * {{citaĵo|''Granda nubo, eta pluvo.''}} * {{citaĵo|''Tie iras fumo per densaj nuboj.''}} * En [[hispana lingvo]] (eble en aliaj lingvoj) estas esprimo "esti en la nuboj" kiel io simila al "ne havi piedojn surtere", tio estas ne vere konstati la realon kaj anstataŭe resti en revemaj statoj. == Nuboj en kulturo == * Metafore oni povas uzi la vorton "nubo" por amaso da aferoj kiuj ne rilatas al kolektaĵoj de akvovaporo, sed male al enaeraj kolektaĵoj el [[sablo]], [[polvo]], [[insekto]]j (ekzemple [[akrido]]j, damaĝaj por agrikulturaj rikoltoj tiom damaĝe kiom nigra nubo okazigonta [[ŝtormo]]n), [[migrobirdo]]j ktp. Similkadre tiu esprimo estas pli metafore uzata por pli abstraktaj aferoj, kiel ekzemple por "nubo da suspektoj", "nubo da onidiroj" ktp. Plej ofte tiu uzado enhavas negativajn [[konotacio]]jn, same kiel nubo kaŝas la sunlumon. * Nuboj ludis gravan rolon en variaj kulturaj kaj religiaj tradicioj. La antikvaj [[Akada Imperio|Akadanoj]] kredis, ke la nuboj estas la [[mamo]]j de la ĉiela diino Antu<ref name="Nemet-Nejat">{{Citaĵo el libro|url=https://archive.org/details/dailylifeinancie00neme/page/182|titolo=Daily Life in Ancient Mesopotamia|familia nomo=Nemet-Nejat|persona nomo=Karen Rhea|dato=1998|serio=Daily Life|eldoninto=Greenwood|ISBN=978-0313294976|paĝo=[https://archive.org/details/dailylifeinancie00neme/page/182 182]|referenco=harv}}</ref> kaj ke [[pluvo]] estas lakto el ŝiaj mamoj.<ref name="Nemet-Nejat"/> En la Biblio [[Eliro]] (13:21–22), [[Biblia Javeo|Javeo]] estis priskribita kiel gvidanto de la [[Izraelidoj]] tra la dezerto en formo de "nubo-[[piliero]]" dumtage kaj de "fajr-piliero" dumnokte.<ref name="Gertz">{{Citaĵo el libro|titolo=The Book of Exodus: Composition, Reception, and Interpretation|familia nomo=Gertz|persona nomo=Jan Christian|dato=2014|ĉapitro=The Miracle at the Sea: Remarks on the Recent Discussion about Origin and Composition of the Exodus Narrative|ĉapitro-url=https://books.google.com/books?id=TmGeBQAAQBAJ&pg=PA111|loko=Leiden, The Netherlands|eldoninto=Brill|ISBN=978-90-04-28266-7|paĝo=111|referenco=harv}}</ref> * En la [[Antikva Grekio|antikvgreka]] [[komedio]] ''[[La nuboj]]'', verkita de [[Aristofano]] kaj unuafoje ludita en la urbo Dionizia en la jaro 423 a.K., la filozofo [[Sokrato]] deklaras, ke la Nuboj estas la nuraj veraj diaĵoj<ref name="Strauss1966">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=Vce_OEKtTf4C|titolo=Socrates and Aristophanes|familia nomo=Strauss|persona nomo=Leo|dato=1966|loko=Chicago, Illinois|eldoninto=The University of Chicago Press|ISBN=978-0-226-77719-1|paĝoj=17–21, 29|referenco=harv}}</ref> kaj diras al la [[ĉefrolulo]] nome Strepsiades ne adori ajnajn diaĵojn escepte la Nubojn, sed anstataŭe omaĝi nur ilin.<ref name="Strauss1966"/> En la teatraĵo, la Nuboj ŝanĝas siajn formojn por malkaŝi la veran naturon de iu ajn kiu rigardas ilin,<ref name="Strauss1966"/><ref name="Roche">{{Citaĵo el libro|titolo=Aristophanes: The Complete Plays: A New Translation by Paul Roche|url=https://archive.org/details/completeplays0000aris|familia nomo=Roche|persona nomo=Paul|dato=2005|loko=New York City, New York|eldoninto=New American Library|ISBN=978-0-451-21409-6|paĝoj=[https://archive.org/details/completeplays0000aris/page/149 149]–150|referenco=harv}}</ref><ref name="Robson">{{Cite book|last1=Robson|first1=James|title=Popular Culture in the Ancient World|date=2017|publisher=Cambridge University Press|editor-last=Grig|editor-first=Lucy|location=Cambridge, England|isbn=978-1-107-07489-7|page=81|url=https://books.google.com/books?id=isKSDQAAQBAJ&pg=PA81|ref=harv}}</ref> kaj tiele iĝas [[centaŭro]]j je la vido de longharara [[politikisto]], [[lupo]]j je la vido de [[Publika malversacio|fraŭdulo]] Simon, [[cervo]] je la vido de malkuraĝulo Kleonimo de Ateno, kaj mortontaj virinoj je la vido de la virineca mesaĝisto Klejstenes.<ref name="Strauss1966"/><ref name="Roche"/><ref name="Robson"/> Ili estas konsiderataj fontoj de inspirado por komediaj poetoj kaj filozofoj;<ref name="Strauss1966"/> ili estas majstroj de [[retoriko]], rigardante elokvent(ec)on kaj sofistecon kvazaŭ siaj "amikoj".<ref name="Strauss1966"/> * En [[Ĉinio]], nuboj estas [[simbolo]]j de bona [[sorto]] kaj [[feliĉo]].<ref name="Ding">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=hLeQ8eDWNGUC&pg=PT118|titolo=Parallels, Interactions, and Illuminations: Traversing Chinese and Western Theories of the Sign|familia nomo=Ding|persona nomo=Ersu|dato=2010|loko=Toronto, Canada|eldoninto=University of Toronto Press|ISBN=978-1-4426-4048-1|paĝo=118|referenco=harv}}</ref> Superkoincidaj nuboj estas konsiderataj alportantoj de senfina feliĉo<ref name="Ding"/> kaj oni diras, ke nuboj de diferencaj koloroj indikas "multobligitajn benitaĵojn".<ref name="Ding"/> * ''La mesaĝista nubo'' estas verko de la hindia verkisto [[Kalidaso]] de la fino de la 3-a kaj komenco de la [[4-a jarcento]]j, kiu konsistas el veturado tra [[Hindio]] kaj eĉ trans kelkaj el ties limoj kiel ia pilgrimado tra la tuta lando. * En diversaj tekstoj kaj filmoscenoj aperas okazoj kiuj same okazas en la realo pri roluloj kiuj rigardas nubojn kaj trovas en ili bildojn similajn al tiuj de realaĵoj, kiel bestoj, figuroj ktp. * En la poemo "La nubego" de [[Puŝkin]] la centra el tri strofoj priskribas iel la vivon de nubo tiel: {{Citaĵo|Vi antaŭnelonge ĉielon katenis, Kaj fulmo minace vin ĉirkaŭ-ekprenis, Kaj tondro ruliĝis de vi kun mister', Kaj donis vi pluvon, trinkaĵon al ter'.<ref>[[Aleksandr Puŝkin]], "[[Rusa poezio en tradukoj de Sergej Rublov. A.S.Puŝkin|Rusa poezio en tradukoj de Sergej Rublov]]", 2002 — 468 paĝoj, p 122.</ref>}} * En la rakonto "Las nubes" (La nuboj) de la novelaro ''Castilla'', la hispana verkisto [[José Martínez Ruiz]] prezentas mediteman rolulon kiu vekas sian inspiron rigardante nubojn. Kongrue kun la tiutempa temaro, plej parto de la meditado temas pri la tempopaso. {{Citaĵo|La nuboj donas al ni sensacion de nestabileco kaj eterneco. La nuboj estas —kiel maro— ĉiam variaj kaj ĉiam la samaj. Ni sentas rigardante ilin kiel nia estaĵo kaj ĉio kuras al nenio, dum ili —tiom fuĝemaj— restas eternaj. Tiuj nuboj kiujn ni rigardas nune estis rigarditaj antaŭ ducent, kvincent, mil, tri mil jaroj, de aliaj homoj kiuj havis la samajn pasiojn kaj la samajn angorojn kiujn ni mem havas nun.|Las nubes nos dan una sensación de inestabilidad y de eternidad. Las nubes son —como el mar— siempre varias y siempre las mismas. Sentimos mirándolas cómo nuestro ser y todas las cosas corren hacia la nada, en tanto que ellas —tan fugitivas— permanecen eternas. A estas nubes que ahora miramos las miraron hace doscientos, quinientos, mil, tres mil años, otros hombres con las mismas pasiones y las mismas ansias que nosotros.<ref>[[José Martínez Ruiz]], "Las nubes", [http://elhacedordesuenos.blogspot.com/2016/03/azorin-las-nubes.html http://elhacedordesuenos.blogspot.com] Alirita la 17an de decembro 2019.</ref>}} == Vidu ankaŭ == {{Div col|cols = 3}} * [[Brumo]] * [[Nebulo]] * [[Neĝo]] * [[Nubo de Oort]] * [[Nubotrajno]] * [[Nubskrapulo]] * [[Pluvo]] * [[Precipitaĵo]] * [[Fulmotondro]] * [[Tornado (ŝtormo)|Tornado]] * [[Uragano]] * [[Ŝtormo]] * [[Tajfuno]] {{Div col end}} == Notoj == {{Referencoj|2}} == Bibliografio == * Houze, R. A. Cloud Dynamics, Academic Press, 1993. ISBN 0123567711 * International Cloud Atlas/Atlas internacional de nubes; publikigita de la World Meteorological Organization, Ĝenevo, Svisio. Publikigaĵo n.º 407 * Volumo I - Manual de observación de nubes y otros meteoros (1975,1993), ISBN 92-63-30407-6 * Volumo II (platoj) 1987, ISBN 92-63-12407-8 * Las nubes. Las maravillosas nubes. Instituto Nacional de Meteorología, Ministerio de Medio Ambiente, Madrid, 2007. ISBN 978-84-8320-390-3 * Larousse enciclopedia Quod, 2006. Eldonejo: Larousse, México {{Projektoj |vikicitaro=Nubo |vikivortaro=nubo |ReVo=nub}} {{Nuboj}} {{Havenda artikolo|Nubo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Meteologio]] [[Kategorio:Nuboj| ]] [[Kategorio:Klimato]] [[Kategorio:Vetero]] 8tl55f2w725ib7m50c7t7wvtv2c939s 0 27377 9494347 9303359 2026-10-16T10:37:48Z Kani 670 9494347 wikitext text/x-wiki [[redaktata]] {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Helium atom QM.svg|eta|dekstre|250px|La nukleo de atomo de [[heliumo]]. La du [[protono]]j havas la saman [[Elektra ŝargo|ŝargon]], sed ili ankoraŭ restas kune pro la restinta nuklea forto.]] [[Dosiero:Protón-Estructura de Quarks.png|eta|dekstre|250px|Strukturo de [[kvarko]]j de unu [[protono]].]] La '''forta nuklea forto''' aŭ '''forta interago''' estas tiu [[fundamenta forto]], kiu kuntenas la [[nukleo]]jn de [[atomo]] kontraŭ la peno de la [[elektromagneta forto]] disigi ilin. Ĝi estas unu el la kvar (aŭ tri) [[fundamenta forto|fundamentaj fortoj]] de [[fiziko]]. La operacia gamo de la forta interago estas en la [[grandordo]] de diametro de [[atomkerno]], [[femtometro]] (10^-15 metroj). Je ĉi tiu skalo, la potenco de la forta interago estas averaĝe ĉirkaŭ 137 fojojn pli granda ol la potenco de la elektromagneta forto, ĉirkaŭ 1.000.000 fojojn la potenco de la malforta interago kaj proksimume 1038 fojojn la potenco de [[gravito]].<ref> Relativa forto de interagado varias laŭ la distanco. Vidu por ekzemplo la eseon de Matt Strassler nome [https://profmattstrassler.com/articles-and-posts/particle-physics-basics/the-known-forces-of-nature/the-strength-of-the-known-forces/ "The strength of the known forces".]</ref> La partiklo kiu portas la plej fortan interagon estas la [[gluono]]. Ĉi tio estas ekzakte kiel la elektromagneta forto estas transdonita tra [[Fotono|fotonoj]] kaj la malforta interago tra W kaj Z-bosonoj. [[Kvantuma kromodinamiko]] (mallongigita en la angla QCD) estas la teorio kiu priskribas la forton kaj reĝimon de interago. La teorio de la [[kvarkoj]] diras, ke tiu interago kuntenas ankaŭ la kvarkojn interne de [[nukleono]] ([[protono]] aŭ [[neŭtrono]]), kaj ke la klasika forta interago estas nur reziduo el tiu forto, efikanta inter nukleonoj. Por distingi la du aspektojn oni nomas la klasikan fortan interagon "rezidua forta interago".<ref>[https://webhome.phy.duke.edu/~kolena/modern/forces.html#005 "The four forces: the strong interaction Duke University Astrophysics Dept website".]</ref> Ĉar la forto estas mediaciita de masivaj, mallongdaŭraj mezonoj je ĉi tiu skalo, la restanta forta interagado obeas distanc-dependan konduton inter [[nukleono]]j, kiu estas tre malsama ol kiam ĝi agas por ligi [[kvarko]]jn ene de [[hadrono]]j. Ekzistas ankaŭ diferencoj en la ligaj energioj de la nuklea forto rilate al [[nuklea fuzio]] kontraŭ [[Fisio|nuklea fisio]]. Nuklea fuzio respondecas pri plejparto de la energiproduktado en la [[Suno]] kaj aliaj [[stelo]]j. Nuklea fisio permesas la disfalon de radioaktivaj elementoj kaj [[izotopo]]j, kvankam ĝi ofte estas mediaciita de la malforta interagado. Artefarite, la energio asociita kun la nuklea forto estas parte liberigita en [[nuklea energio]] kaj [[nukleaj armiloj]], kaj en [[uranio|uraniaj]] aŭ [[plutonio|plutoniaj]] fisiaj armiloj kaj en fuziaj armiloj kiel la [[hidrogena bombo]].<ref>{{cite web | archive-url=https://web.archive.org/web/20121218195010/https://netfiles.uiuc.edu/mragheb/www/NPRE%20402%20ME%20405%20Nuclear%20Power%20Engineering/Nuclear%20Processes%20The%20Strong%20Force.pdf | access-date=2023-10-03 | archive-date=2012-12-18 | title=Chapter 4 Nuclear Processes, The Strong Force | last=Ragheb | first=Magdi | publisher=University of Illinois | url= https://netfiles.uiuc.edu/mragheb/www/NPRE%20402%20ME%20405%20Nuclear%20Power%20Engineering/Nuclear%20Processes%20The%20Strong%20Force.pdf | url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web | archive-url= https://web.archive.org/web/20230528145648/http://www.furryelephant.com/content/radioactivity/binding-energy-mass-defect/ | access-date=2023-10-03 | archive-date=2023-05-28 | title=Lesson 13: Binding energy and mass defect | author=<!--Not stated--> | website=Furry Elephant physics educational site | url= http://www.furryelephant.com/content/radioactivity/binding-energy-mass-defect/ | url-status=dead}}</ref> == Etimologio == La forta nuklea forto havas sian nomon de la fakto, ke ĝi estas la plej forta el la fundamentaj fortoj. Alia nomo estas "kolora forto", ĉar la [[Kolorŝargo|ŝargoj]] kaŭzantaj ĝin, havas tri bazajn valorojn, same kiel la homa vido havas tri bazkolorojn. Tial la ŝargoj ricevis la simbolajn nomojn "ruĝa", "verda" kaj "blua", aldone ekzistas la inversaj ŝargoj "malruĝa", "malverda" kaj "malblua". La esprimo "forta interago" estas nun preferata inter fizikistoj. La antaŭan esprimon "forta nuklea forto" motivis la fakto, ke ĝi efikas interne de [[atoma nukleo|atomaj nukleoj]] (vidu [[#Atomaj nukleoj|malsupre]]). Male al la [[Kampo (elektro)|elektra]] kaj [[gravito|gravita fortoj]] la forta nuklea forto ne sekvas la leĝon de la inversa radiusa kvadrato; ĝi efikas nur je tre malgranda distanco. Tie ĝi havas jenajn rilatumojn al la aliaj fundamentaj fortoj<ref>Greiner, W. kaj Müller, B.: "Gauge Theory of Weak Interaction (Band 13)". Springer, 2000, p. 2.</ref>: * 100-oble tiom forta kiom la elektra forto * 10¹⁵-oble tiom forta kiom la [[malforta nuklea forto]] * 10⁴¹-oble tiom forta kiom la gravito [[Dosiero:Neutron_QCD_Animation.gif|eta|Ekzemplo: Gluonoj kuntenas la kvarkojn en neŭtrono]] == Historio == La ekziston de la forta nuklea forto konjektis [[Enrico Fermi]] en la [[1930-aj jaroj]], kiam li laboris pri la [[malforta nuklea forto|malforta interago]].<ref>{{Citaĵo el la reto | url=http://www-news.uchicago.edu/fermi/Group19/enricofermi/teoriafermi.htm| titolo = La teoria di Fermi | alirdato = 2012-12-01 | aŭtoro = | dato = 2003-04-23 | formato = HTML | eldonisto = Universitato de Chicago | lingvo = it}}</ref> [[Hideki Yukawa]] postulis, ke la interagon efikas nova partiklo, la [[piono|π-mezono]]. En [[1964]] [[Murray Gell-Mann]] kaj [[George Zweig]] proponis, ke [[mezono]]j kaj [[bariono]]j konsistas el kvarkoj; en 1965 sekvis la enkonduko de nova partikla eco, nomata "koloro". En 1968/9 eksperimentoj ĉe la esplorejo SLAC ([[Stanford Linear Accelerator]]) trovis pruvojn pri la fakta ekzisto de kvarkoj. Antaŭ la [[1970-aj jaroj]], fizikistoj estis necertaj kiel kaj kial la atomkerno estis ligita kune. Estis konata, ke la nukleo estis kunmetita de [[protono]]j kaj [[neŭtrono]]j kaj ke protonoj posedis pozitivan [[elektra ŝargo|elektran ŝargon]], dum neŭtronoj estis elektre neŭtralaj. De la kompreno de fiziko en tiu tempo, pozitivaj trovitaĵoj forpuŝus unu la alian kaj la pozitive ŝargitaj protonoj devus igi la nukleon flugi dise. Tamen, tio neniam estis observita. Nova fiziko estis necesa por klarigi tiun fenomenon. Pli forta gravito estis postulita por klarigi kiel la atomkerno estis ligita malgraŭ la reciproka elektromagneta repuŝo de la protonoj. Tio hipotezis, ke forto estu nomita la ''forta forto'', kiu verŝajne estis fundamenta forto kiu reagis al la protonoj kaj neŭtronoj kiuj konsistigas la nukleon. Estis poste malkovrite, ke protonoj kaj neŭtronoj ne estis fundamentaj partikloj, sed konsistis el konsistigaj partikloj nomitaj [[kvarko]]j. La forta altiro inter nukleonoj estis la kromefiko de pli fundamenta forto kiu ligis la kvarkojn kune en protonojn kaj neŭtronojn. La teorio de [[kvantuma kolordinamiko]] klarigas, ke kvarkoj portas tion kio estas nomita [[kolorŝargo]], kvankam ĝi havas neniun rilaton al videbla [[koloro]].<ref> Feynman, R.P. (1985). QED: The Strange Theory of Light and Matter. Princeton University Press. p. 136. ISBN 978-0-691-08388-9. "The idiot physicists, unable to come up with any wonderful Greek words anymore, call this type of polarization by the unfortunate name of 'color', which has nothing to do with color in the normal sense." </ref> Kvarkoj male al kolorŝargo altiras unu la alian kiel rezulto de la forta nuklea forto, kaj la partiklo kiu mediaciis tion estis nomita la [[gluono]]. == Atomaj nukleoj == [[Dosiero:Yukawa_coulomb_compare.svg|eta|Yukawa-potencialo (verda) kompare kun kulomba potencialo (ruĝa)]] Laŭ la [[kvantuma kolordinamiko]] la forta nuklea forto efikas inter [[kvarko]]j interne de [[nukleono]]j, kiuj konsistigas la nukleojn de [[atomo]]j. La perantaj virtualaj [[partiklo]]j estas nomataj [[gluono]]j; ilin karakterizas konservata (neperdebla) valoro nomata [[kolora ŝargo]] (kiu neniel rilatas al la koloroj de [[optiko]]). Ekzistas ok specoj de gluonoj, kiuj transportas koloran ŝargon inter kvarkoj kaj povas ankaŭ interagi inter si reciproke. Interne de nukleonoj la kolora ŝargo de la kvarkoj ĉiam sume nuliĝas. Tamen pro nekompleta ekvilibreco de la kvarkaj ŝargoj ekzistas resta interago inter nukleonoj, kiu konsistigas la fortan nuklean forton. Ĝi efikas ĝis distanco de ĉirkaŭ 2,5 femtometroj; trans tiu distanco ĝin superas la elektra forto. Tial la forta nuklea forto kapablas kunteni malgrandajn nukleojn (kvankam ili enhavas elektre ŝargitajn [[protono]]jn, kiuj forpuŝas sin reciproke), sed ne tre grandajn, kiuj do estas [[radiaktiveco|malstabilaj]]. La kialo, ke la elektra kaj la forta interagoj rilatas tiom malsame laŭ distanco ''d'', estas, ke la elektra forto havas [[Kulomba leĝo|kulomban potencialon]], en kiu la forto malkreskas laŭ 1/''d'²; la forta interago havas Yukawa-potencialon, kies konduto estas pli komplika, sed kiu koncentras la forton al mallongaj distancoj. La gluonoj, kiuj peras la interagon interne de la nukleonoj, ne ekzistas ekstere. La interagon inter la nukleonoj en nukleo peras la [[piono|π-mezono]], == Restinta forta forto == La restinta efiko de la forta forto estas nomita la [[nuklea forto]]. La nuklea forto agas inter [[hadrono]]j, kiel ekzemple [[mezono]]j aŭ barjonoj (kiel ekzemple [[nukleono]]j) en [[atomkerno]]j. Tiu "restinta forta forto", aganta nerekte, elsendas gluonojn kiuj formas parton de la virtuala [[piono]] kaj rota [[mezono]], kiuj, en victurno, elsendas la nuklean forton inter nukleonoj. [[Dosiero:Nuclear Force anim smaller.gif|eta|350px|dekstre|[[Animacio]] de la interagado de la [[nuklea forto]] (aŭ restinta forta forto) inter protono kaj neŭtrono. La malgrandaj koloraj duoblaj cirkloj estas gluonoj, kiuj povas esti viditaj ligantaj la protonon kaj neŭtronon kune. Tiuj gluonoj ankaŭ aranĝas la kvark-antikvarkan kombinaĵon nomitan [[piono]] kune, kaj tio helpas elsendi restintan parton de la forta forto eĉ inter senkoloraj hadronoj. Kontraŭkoloroj estas montritaj per [[:File:Quark Anticolors.svg|tiu diagramo]]. Por pli granda versio, [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/de/Nuclear_Force_anim.gif klaku ĉi tien] ]] La restinta forta forto estas tiel negrava rest(aĵ)o de la forta forto kiu ligas kvarkojn kune en protonojn kaj neŭtronojn. Tiu sama forto estas multe pli malforta inter neŭtronoj kaj protonoj, ĉar ĝi estas plejparte neŭtraligita ene de ili, laŭ la sama maniero laŭ kiu elektromagnetaj fortoj inter neŭtralaj atomoj ([[forto de Van-der-Waals]]) estas multe pli malfortaj ol la elektromagnetaj fortoj kiuj tenas la atomojn interne kune. Male al la forta forto mem, la nuklea forto, aŭ restinta forta forto, malpliiĝas en forto, kaj ĝi fakte malpliiĝas rapide kun distanco. La malkresko estas preskaŭ kiel negativa eksponenta potenco de distanco, kvankam ekzistas neniu simpla esprimo konata pro tio; vidu [[Yukawa Hideki|Yukawa potencialon]]. La rapida malkresko kun distanco de la altira restinta forto kaj la malpli-rapida malkresko de la mala elektromagneta forto aganta inter protonoj ene de nukleo, kaŭzas la malstabilecon de pli grandaj atomkernoj, kiel ekzemple ĉiuj tiuj kun [[atomnumero]]j pli grandaj ol 82 (la elementantaŭeco). == Nuntempa stato de la teorio de forta interagado == La teoris priskribo de forta interagado estas unu la plej disvolvigitaj fakoj kaj samtempe pli rapide disvolvigitaj de la [[teoria fiziko]] de [[Partikla fiziko|elementaj partikloj]]. Spite la komprenon de la fundamenta naturo de la fortaj interagadoj (nome la interagado de kolorŝargo inter kvarkoj kaj gluonoj, priskribita per la [[kvantuma kolordinamiko]]), la matematikaj leĝoj kiuj esprimas ilin estas tre kompleksaj kaj tial, en multaj kazoj tre specifaj, la kalkuloj el unuaj principoj estas ankoraŭ maleblaj. Kiel rezulto, aperas eklektika bildo: apud kalkuloj matematike rigoraj, duonkvantitativaj alproksimiĝoj bazitaj sur la [[kvantuma mekaniko]], intuicioj, kiuj tamen priskribas perfekte la eksperimentajn datumojn.<ref> A. Schmidt, J. R. Pybus, R. Weiss, E. P. Segarra, A. Hrnjic, A. Denniston, O. Hen, E. Piasetzky, L. B. Weinstein, N. Barnea, M. Strikman, A. Larionov, D. Higinbotham & The CLAS Collaboration [https://www.nature.com/articles/s41586-020-2021-6 Probing the core of the strong nuclear interaction] // ''Nature'', volumo 578, pp. 540–544(2020) </ref>​ == Vidu ankaŭ == * [[Gravito]] * [[Partikla fiziko]] * [[Nuklea fiziko]] * [[Piono]] * [[Teorio de kordoj]] * [[Kvantuma kolordinamiko]] * [[Malforta nuklea forto]] * [[Forto]] kaj [[Fundamenta forto]] == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Christman, J.R. (2001). [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules/m280.pdf "MISN-0-280: The Strong Interaction"] (PDF). * Griffiths, David (1987). Introduction to Elementary Particles. John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-60386-3. * Halzen, F.; Martin, A.D. (1984). [https://archive.org/details/quarksleptonsint0000halz Quarks and Leptons: An Introductory Course in Modern Particle Physics.] John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-88741-6. * Kane, G.L. (1987). Modern Elementary Particle Physics. Perseus Books. ISBN 978-0-201-11749-3. * Morris, R. (2003). [https://archive.org/details/lastsorcererspat0000morr The Last Sorcerers: The Path from Alchemy to the Periodic Table.] Joseph Henry Press. ISBN 978-0-309-50593-2. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://physnet.org/modules/pdf_modules/m280.pdf J. R. Christman: The Strong Interaction] ({{en}}) * [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules.html projekto ''physnet''] ({{en}}) {{Bibliotekoj}} {{Havenda artikolo|Forta nuklea forto}} [[Kategorio:Partikla fiziko]] 5jdg1f3t7l9j8fzv0n2z3kfuovidd35 9494348 9494347 2026-10-16T10:38:42Z Kani 670 9494348 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Helium atom QM.svg|eta|dekstre|250px|La nukleo de atomo de [[heliumo]]. La du [[protono]]j havas la saman [[Elektra ŝargo|ŝargon]], sed ili ankoraŭ restas kune pro la restinta nuklea forto.]] [[Dosiero:Protón-Estructura de Quarks.png|eta|dekstre|250px|Strukturo de [[kvarko]]j de unu [[protono]].]] La '''forta nuklea forto''' aŭ '''forta interago''' estas tiu [[fundamenta forto]], kiu kuntenas la [[nukleo]]jn de [[atomo]] kontraŭ la peno de la [[elektromagneta forto]] disigi ilin. Ĝi estas unu el la kvar (aŭ tri) [[fundamenta forto|fundamentaj fortoj]] de [[fiziko]]. La operacia gamo de la forta interago estas en la [[grandordo]] de diametro de [[atomkerno]], [[femtometro]] (10^-15 metroj). Je ĉi tiu skalo, la potenco de la forta interago estas averaĝe ĉirkaŭ 137 fojojn pli granda ol la potenco de la elektromagneta forto, ĉirkaŭ 1.000.000 fojojn la potenco de la malforta interago kaj proksimume 1038 fojojn la potenco de [[gravito]].<ref> Relativa forto de interagado varias laŭ la distanco. Vidu por ekzemplo la eseon de Matt Strassler nome [https://profmattstrassler.com/articles-and-posts/particle-physics-basics/the-known-forces-of-nature/the-strength-of-the-known-forces/ "The strength of the known forces".]</ref> La partiklo kiu portas la plej fortan interagon estas la [[gluono]]. Ĉi tio estas ekzakte kiel la elektromagneta forto estas transdonita tra [[Fotono|fotonoj]] kaj la malforta interago tra W kaj Z-bosonoj. [[Kvantuma kromodinamiko]] (mallongigita en la angla QCD) estas la teorio kiu priskribas la forton kaj reĝimon de interago. La teorio de la [[kvarkoj]] diras, ke tiu interago kuntenas ankaŭ la kvarkojn interne de [[nukleono]] ([[protono]] aŭ [[neŭtrono]]), kaj ke la klasika forta interago estas nur reziduo el tiu forto, efikanta inter nukleonoj. Por distingi la du aspektojn oni nomas la klasikan fortan interagon "rezidua forta interago".<ref>[https://webhome.phy.duke.edu/~kolena/modern/forces.html#005 "The four forces: the strong interaction Duke University Astrophysics Dept website".]</ref> Ĉar la forto estas mediaciita de masivaj, mallongdaŭraj mezonoj je ĉi tiu skalo, la restanta forta interagado obeas distanc-dependan konduton inter [[nukleono]]j, kiu estas tre malsama ol kiam ĝi agas por ligi [[kvarko]]jn ene de [[hadrono]]j. Ekzistas ankaŭ diferencoj en la ligaj energioj de la nuklea forto rilate al [[nuklea fuzio]] kontraŭ [[Fisio|nuklea fisio]]. Nuklea fuzio respondecas pri plejparto de la energiproduktado en la [[Suno]] kaj aliaj [[stelo]]j. Nuklea fisio permesas la disfalon de radioaktivaj elementoj kaj [[izotopo]]j, kvankam ĝi ofte estas mediaciita de la malforta interagado. Artefarite, la energio asociita kun la nuklea forto estas parte liberigita en [[nuklea energio]] kaj [[nukleaj armiloj]], kaj en [[uranio|uraniaj]] aŭ [[plutonio|plutoniaj]] fisiaj armiloj kaj en fuziaj armiloj kiel la [[hidrogena bombo]].<ref>{{cite web | archive-url=https://web.archive.org/web/20121218195010/https://netfiles.uiuc.edu/mragheb/www/NPRE%20402%20ME%20405%20Nuclear%20Power%20Engineering/Nuclear%20Processes%20The%20Strong%20Force.pdf | access-date=2023-10-03 | archive-date=2012-12-18 | title=Chapter 4 Nuclear Processes, The Strong Force | last=Ragheb | first=Magdi | publisher=University of Illinois | url= https://netfiles.uiuc.edu/mragheb/www/NPRE%20402%20ME%20405%20Nuclear%20Power%20Engineering/Nuclear%20Processes%20The%20Strong%20Force.pdf | url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web | archive-url= https://web.archive.org/web/20230528145648/http://www.furryelephant.com/content/radioactivity/binding-energy-mass-defect/ | access-date=2023-10-03 | archive-date=2023-05-28 | title=Lesson 13: Binding energy and mass defect | author=<!--Not stated--> | website=Furry Elephant physics educational site | url= http://www.furryelephant.com/content/radioactivity/binding-energy-mass-defect/ | url-status=dead}}</ref> == Etimologio == La forta nuklea forto havas sian nomon de la fakto, ke ĝi estas la plej forta el la fundamentaj fortoj. Alia nomo estas "kolora forto", ĉar la [[Kolorŝargo|ŝargoj]] kaŭzantaj ĝin, havas tri bazajn valorojn, same kiel la homa vido havas tri bazkolorojn. Tial la ŝargoj ricevis la simbolajn nomojn "ruĝa", "verda" kaj "blua", aldone ekzistas la inversaj ŝargoj "malruĝa", "malverda" kaj "malblua". La esprimo "forta interago" estas nun preferata inter fizikistoj. La antaŭan esprimon "forta nuklea forto" motivis la fakto, ke ĝi efikas interne de [[atoma nukleo|atomaj nukleoj]] (vidu [[#Atomaj nukleoj|malsupre]]). Male al la [[Kampo (elektro)|elektra]] kaj [[gravito|gravita fortoj]] la forta nuklea forto ne sekvas la leĝon de la inversa radiusa kvadrato; ĝi efikas nur je tre malgranda distanco. Tie ĝi havas jenajn rilatumojn al la aliaj fundamentaj fortoj<ref>Greiner, W. kaj Müller, B.: "Gauge Theory of Weak Interaction (Band 13)". Springer, 2000, p. 2.</ref>: * 100-oble tiom forta kiom la elektra forto * 10¹⁵-oble tiom forta kiom la [[malforta nuklea forto]] * 10⁴¹-oble tiom forta kiom la gravito [[Dosiero:Neutron_QCD_Animation.gif|eta|Ekzemplo: Gluonoj kuntenas la kvarkojn en neŭtrono]] == Historio == La ekziston de la forta nuklea forto konjektis [[Enrico Fermi]] en la [[1930-aj jaroj]], kiam li laboris pri la [[malforta nuklea forto|malforta interago]].<ref>{{Citaĵo el la reto | url=http://www-news.uchicago.edu/fermi/Group19/enricofermi/teoriafermi.htm| titolo = La teoria di Fermi | alirdato = 2012-12-01 | aŭtoro = | dato = 2003-04-23 | formato = HTML | eldonisto = Universitato de Chicago | lingvo = it}}</ref> [[Hideki Yukawa]] postulis, ke la interagon efikas nova partiklo, la [[piono|π-mezono]]. En [[1964]] [[Murray Gell-Mann]] kaj [[George Zweig]] proponis, ke [[mezono]]j kaj [[bariono]]j konsistas el kvarkoj; en 1965 sekvis la enkonduko de nova partikla eco, nomata "koloro". En 1968/9 eksperimentoj ĉe la esplorejo SLAC ([[Stanford Linear Accelerator]]) trovis pruvojn pri la fakta ekzisto de kvarkoj. Antaŭ la [[1970-aj jaroj]], fizikistoj estis necertaj kiel kaj kial la atomkerno estis ligita kune. Estis konata, ke la nukleo estis kunmetita de [[protono]]j kaj [[neŭtrono]]j kaj ke protonoj posedis pozitivan [[elektra ŝargo|elektran ŝargon]], dum neŭtronoj estis elektre neŭtralaj. De la kompreno de fiziko en tiu tempo, pozitivaj trovitaĵoj forpuŝus unu la alian kaj la pozitive ŝargitaj protonoj devus igi la nukleon flugi dise. Tamen, tio neniam estis observita. Nova fiziko estis necesa por klarigi tiun fenomenon. Pli forta gravito estis postulita por klarigi kiel la atomkerno estis ligita malgraŭ la reciproka elektromagneta repuŝo de la protonoj. Tio hipotezis, ke forto estu nomita la ''forta forto'', kiu verŝajne estis fundamenta forto kiu reagis al la protonoj kaj neŭtronoj kiuj konsistigas la nukleon. Estis poste malkovrite, ke protonoj kaj neŭtronoj ne estis fundamentaj partikloj, sed konsistis el konsistigaj partikloj nomitaj [[kvarko]]j. La forta altiro inter nukleonoj estis la kromefiko de pli fundamenta forto kiu ligis la kvarkojn kune en protonojn kaj neŭtronojn. La teorio de [[kvantuma kolordinamiko]] klarigas, ke kvarkoj portas tion kio estas nomita [[kolorŝargo]], kvankam ĝi havas neniun rilaton al videbla [[koloro]].<ref> Feynman, R.P. (1985). QED: The Strange Theory of Light and Matter. Princeton University Press. p. 136. ISBN 978-0-691-08388-9. "The idiot physicists, unable to come up with any wonderful Greek words anymore, call this type of polarization by the unfortunate name of 'color', which has nothing to do with color in the normal sense." </ref> Kvarkoj male al kolorŝargo altiras unu la alian kiel rezulto de la forta nuklea forto, kaj la partiklo kiu mediaciis tion estis nomita la [[gluono]]. == Atomaj nukleoj == [[Dosiero:Yukawa_coulomb_compare.svg|eta|Yukawa-potencialo (verda) kompare kun kulomba potencialo (ruĝa)]] Laŭ la [[kvantuma kolordinamiko]] la forta nuklea forto efikas inter [[kvarko]]j interne de [[nukleono]]j, kiuj konsistigas la nukleojn de [[atomo]]j. La perantaj virtualaj [[partiklo]]j estas nomataj [[gluono]]j; ilin karakterizas konservata (neperdebla) valoro nomata [[kolora ŝargo]] (kiu neniel rilatas al la koloroj de [[optiko]]). Ekzistas ok specoj de gluonoj, kiuj transportas koloran ŝargon inter kvarkoj kaj povas ankaŭ interagi inter si reciproke. Interne de nukleonoj la kolora ŝargo de la kvarkoj ĉiam sume nuliĝas. Tamen pro nekompleta ekvilibreco de la kvarkaj ŝargoj ekzistas resta interago inter nukleonoj, kiu konsistigas la fortan nuklean forton. Ĝi efikas ĝis distanco de ĉirkaŭ 2,5 femtometroj; trans tiu distanco ĝin superas la elektra forto. Tial la forta nuklea forto kapablas kunteni malgrandajn nukleojn (kvankam ili enhavas elektre ŝargitajn [[protono]]jn, kiuj forpuŝas sin reciproke), sed ne tre grandajn, kiuj do estas [[radiaktiveco|malstabilaj]]. La kialo, ke la elektra kaj la forta interagoj rilatas tiom malsame laŭ distanco ''d'', estas, ke la elektra forto havas [[Kulomba leĝo|kulomban potencialon]], en kiu la forto malkreskas laŭ 1/''d'²; la forta interago havas Yukawa-potencialon, kies konduto estas pli komplika, sed kiu koncentras la forton al mallongaj distancoj. La gluonoj, kiuj peras la interagon interne de la nukleonoj, ne ekzistas ekstere. La interagon inter la nukleonoj en nukleo peras la [[piono|π-mezono]], == Restinta forta forto == La restinta efiko de la forta forto estas nomita la [[nuklea forto]]. La nuklea forto agas inter [[hadrono]]j, kiel ekzemple [[mezono]]j aŭ barjonoj (kiel ekzemple [[nukleono]]j) en [[atomkerno]]j. Tiu "restinta forta forto", aganta nerekte, elsendas gluonojn kiuj formas parton de la virtuala [[piono]] kaj rota [[mezono]], kiuj, en victurno, elsendas la nuklean forton inter nukleonoj. [[Dosiero:Nuclear Force anim smaller.gif|eta|350px|dekstre|[[Animacio]] de la interagado de la [[nuklea forto]] (aŭ restinta forta forto) inter protono kaj neŭtrono. La malgrandaj koloraj duoblaj cirkloj estas gluonoj, kiuj povas esti viditaj ligantaj la protonon kaj neŭtronon kune. Tiuj gluonoj ankaŭ aranĝas la kvark-antikvarkan kombinaĵon nomitan [[piono]] kune, kaj tio helpas elsendi restintan parton de la forta forto eĉ inter senkoloraj hadronoj. Kontraŭkoloroj estas montritaj per [[:File:Quark Anticolors.svg|tiu diagramo]]. Por pli granda versio, [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/de/Nuclear_Force_anim.gif klaku ĉi tien] ]] La restinta forta forto estas tiel negrava rest(aĵ)o de la forta forto kiu ligas kvarkojn kune en protonojn kaj neŭtronojn. Tiu sama forto estas multe pli malforta inter neŭtronoj kaj protonoj, ĉar ĝi estas plejparte neŭtraligita ene de ili, laŭ la sama maniero laŭ kiu elektromagnetaj fortoj inter neŭtralaj atomoj ([[forto de Van-der-Waals]]) estas multe pli malfortaj ol la elektromagnetaj fortoj kiuj tenas la atomojn interne kune. Male al la forta forto mem, la nuklea forto, aŭ restinta forta forto, malpliiĝas en forto, kaj ĝi fakte malpliiĝas rapide kun distanco. La malkresko estas preskaŭ kiel negativa eksponenta potenco de distanco, kvankam ekzistas neniu simpla esprimo konata pro tio; vidu [[Yukawa Hideki|Yukawa potencialon]]. La rapida malkresko kun distanco de la altira restinta forto kaj la malpli-rapida malkresko de la mala elektromagneta forto aganta inter protonoj ene de nukleo, kaŭzas la malstabilecon de pli grandaj atomkernoj, kiel ekzemple ĉiuj tiuj kun [[atomnumero]]j pli grandaj ol 82 (la elementantaŭeco). == Nuntempa stato de la teorio de forta interagado == La teoris priskribo de forta interagado estas unu la plej disvolvigitaj fakoj kaj samtempe pli rapide disvolvigitaj de la [[teoria fiziko]] de [[Partikla fiziko|elementaj partikloj]]. Spite la komprenon de la fundamenta naturo de la fortaj interagadoj (nome la interagado de kolorŝargo inter kvarkoj kaj gluonoj, priskribita per la [[kvantuma kolordinamiko]]), la matematikaj leĝoj kiuj esprimas ilin estas tre kompleksaj kaj tial, en multaj kazoj tre specifaj, la kalkuloj el unuaj principoj estas ankoraŭ maleblaj. Kiel rezulto, aperas eklektika bildo: apud kalkuloj matematike rigoraj, duonkvantitativaj alproksimiĝoj bazitaj sur la [[kvantuma mekaniko]], intuicioj, kiuj tamen priskribas perfekte la eksperimentajn datumojn.<ref> A. Schmidt, J. R. Pybus, R. Weiss, E. P. Segarra, A. Hrnjic, A. Denniston, O. Hen, E. Piasetzky, L. B. Weinstein, N. Barnea, M. Strikman, A. Larionov, D. Higinbotham & The CLAS Collaboration [https://www.nature.com/articles/s41586-020-2021-6 Probing the core of the strong nuclear interaction] // ''Nature'', volumo 578, pp. 540–544(2020) </ref>​ == Vidu ankaŭ == * [[Gravito]] * [[Partikla fiziko]] * [[Nuklea fiziko]] * [[Piono]] * [[Teorio de kordoj]] * [[Kvantuma kolordinamiko]] * [[Malforta nuklea forto]] * [[Forto]] kaj [[Fundamenta forto]] == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Christman, J.R. (2001). [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules/m280.pdf "MISN-0-280: The Strong Interaction"] (PDF). * Griffiths, David (1987). Introduction to Elementary Particles. John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-60386-3. * Halzen, F.; Martin, A.D. (1984). [https://archive.org/details/quarksleptonsint0000halz Quarks and Leptons: An Introductory Course in Modern Particle Physics.] John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-88741-6. * Kane, G.L. (1987). Modern Elementary Particle Physics. Perseus Books. ISBN 978-0-201-11749-3. * Morris, R. (2003). [https://archive.org/details/lastsorcererspat0000morr The Last Sorcerers: The Path from Alchemy to the Periodic Table.] Joseph Henry Press. ISBN 978-0-309-50593-2. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://physnet.org/modules/pdf_modules/m280.pdf J. R. Christman: The Strong Interaction] ({{en}}) * [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules.html projekto ''physnet''] ({{en}}) {{Bibliotekoj}} {{Havenda artikolo|Forta nuklea forto}} [[Kategorio:Partikla fiziko]] fmm2243bl20lg1pp2pkghaltt0r0som 9494350 9494348 2026-10-16T10:43:45Z Kani 670 /* Historio */ 9494350 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Helium atom QM.svg|eta|dekstre|250px|La nukleo de atomo de [[heliumo]]. La du [[protono]]j havas la saman [[Elektra ŝargo|ŝargon]], sed ili ankoraŭ restas kune pro la restinta nuklea forto.]] [[Dosiero:Protón-Estructura de Quarks.png|eta|dekstre|250px|Strukturo de [[kvarko]]j de unu [[protono]].]] La '''forta nuklea forto''' aŭ '''forta interago''' estas tiu [[fundamenta forto]], kiu kuntenas la [[nukleo]]jn de [[atomo]] kontraŭ la peno de la [[elektromagneta forto]] disigi ilin. Ĝi estas unu el la kvar (aŭ tri) [[fundamenta forto|fundamentaj fortoj]] de [[fiziko]]. La operacia gamo de la forta interago estas en la [[grandordo]] de diametro de [[atomkerno]], [[femtometro]] (10^-15 metroj). Je ĉi tiu skalo, la potenco de la forta interago estas averaĝe ĉirkaŭ 137 fojojn pli granda ol la potenco de la elektromagneta forto, ĉirkaŭ 1.000.000 fojojn la potenco de la malforta interago kaj proksimume 1038 fojojn la potenco de [[gravito]].<ref> Relativa forto de interagado varias laŭ la distanco. Vidu por ekzemplo la eseon de Matt Strassler nome [https://profmattstrassler.com/articles-and-posts/particle-physics-basics/the-known-forces-of-nature/the-strength-of-the-known-forces/ "The strength of the known forces".]</ref> La partiklo kiu portas la plej fortan interagon estas la [[gluono]]. Ĉi tio estas ekzakte kiel la elektromagneta forto estas transdonita tra [[Fotono|fotonoj]] kaj la malforta interago tra W kaj Z-bosonoj. [[Kvantuma kromodinamiko]] (mallongigita en la angla QCD) estas la teorio kiu priskribas la forton kaj reĝimon de interago. La teorio de la [[kvarkoj]] diras, ke tiu interago kuntenas ankaŭ la kvarkojn interne de [[nukleono]] ([[protono]] aŭ [[neŭtrono]]), kaj ke la klasika forta interago estas nur reziduo el tiu forto, efikanta inter nukleonoj. Por distingi la du aspektojn oni nomas la klasikan fortan interagon "rezidua forta interago".<ref>[https://webhome.phy.duke.edu/~kolena/modern/forces.html#005 "The four forces: the strong interaction Duke University Astrophysics Dept website".]</ref> Ĉar la forto estas mediaciita de masivaj, mallongdaŭraj mezonoj je ĉi tiu skalo, la restanta forta interagado obeas distanc-dependan konduton inter [[nukleono]]j, kiu estas tre malsama ol kiam ĝi agas por ligi [[kvarko]]jn ene de [[hadrono]]j. Ekzistas ankaŭ diferencoj en la ligaj energioj de la nuklea forto rilate al [[nuklea fuzio]] kontraŭ [[Fisio|nuklea fisio]]. Nuklea fuzio respondecas pri plejparto de la energiproduktado en la [[Suno]] kaj aliaj [[stelo]]j. Nuklea fisio permesas la disfalon de radioaktivaj elementoj kaj [[izotopo]]j, kvankam ĝi ofte estas mediaciita de la malforta interagado. Artefarite, la energio asociita kun la nuklea forto estas parte liberigita en [[nuklea energio]] kaj [[nukleaj armiloj]], kaj en [[uranio|uraniaj]] aŭ [[plutonio|plutoniaj]] fisiaj armiloj kaj en fuziaj armiloj kiel la [[hidrogena bombo]].<ref>{{cite web | archive-url=https://web.archive.org/web/20121218195010/https://netfiles.uiuc.edu/mragheb/www/NPRE%20402%20ME%20405%20Nuclear%20Power%20Engineering/Nuclear%20Processes%20The%20Strong%20Force.pdf | access-date=2023-10-03 | archive-date=2012-12-18 | title=Chapter 4 Nuclear Processes, The Strong Force | last=Ragheb | first=Magdi | publisher=University of Illinois | url= https://netfiles.uiuc.edu/mragheb/www/NPRE%20402%20ME%20405%20Nuclear%20Power%20Engineering/Nuclear%20Processes%20The%20Strong%20Force.pdf | url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web | archive-url= https://web.archive.org/web/20230528145648/http://www.furryelephant.com/content/radioactivity/binding-energy-mass-defect/ | access-date=2023-10-03 | archive-date=2023-05-28 | title=Lesson 13: Binding energy and mass defect | author=<!--Not stated--> | website=Furry Elephant physics educational site | url= http://www.furryelephant.com/content/radioactivity/binding-energy-mass-defect/ | url-status=dead}}</ref> == Etimologio == La forta nuklea forto havas sian nomon de la fakto, ke ĝi estas la plej forta el la fundamentaj fortoj. Alia nomo estas "kolora forto", ĉar la [[Kolorŝargo|ŝargoj]] kaŭzantaj ĝin, havas tri bazajn valorojn, same kiel la homa vido havas tri bazkolorojn. Tial la ŝargoj ricevis la simbolajn nomojn "ruĝa", "verda" kaj "blua", aldone ekzistas la inversaj ŝargoj "malruĝa", "malverda" kaj "malblua". La esprimo "forta interago" estas nun preferata inter fizikistoj. La antaŭan esprimon "forta nuklea forto" motivis la fakto, ke ĝi efikas interne de [[atoma nukleo|atomaj nukleoj]] (vidu [[#Atomaj nukleoj|malsupre]]). Male al la [[Kampo (elektro)|elektra]] kaj [[gravito|gravita fortoj]] la forta nuklea forto ne sekvas la leĝon de la inversa radiusa kvadrato; ĝi efikas nur je tre malgranda distanco. Tie ĝi havas jenajn rilatumojn al la aliaj fundamentaj fortoj<ref>Greiner, W. kaj Müller, B.: "Gauge Theory of Weak Interaction (Band 13)". Springer, 2000, p. 2.</ref>: * 100-oble tiom forta kiom la elektra forto * 10¹⁵-oble tiom forta kiom la [[malforta nuklea forto]] * 10⁴¹-oble tiom forta kiom la gravito [[Dosiero:Neutron_QCD_Animation.gif|eta|Ekzemplo: Gluonoj kuntenas la kvarkojn en neŭtrono]] == Historio == La ekziston de la forta nuklea forto konjektis [[Enrico Fermi]] en la [[1930-aj jaroj]], kiam li laboris pri la [[malforta nuklea forto|malforta interago]].<ref>{{Citaĵo el la reto | url=http://www-news.uchicago.edu/fermi/Group19/enricofermi/teoriafermi.htm| titolo = La teoria di Fermi | alirdato = 2012-12-01 | aŭtoro = | dato = 2003-04-23 | formato = HTML | eldonisto = Universitato de Chicago | lingvo = it}}</ref> [[Hideki Yukawa]] postulis, ke la interagon efikas nova partiklo, la [[piono|π-mezono]]. En [[1964]] [[Murray Gell-Mann]] kaj [[George Zweig]] proponis, ke [[mezono]]j kaj [[bariono]]j konsistas el kvarkoj;<ref> Wilczek, Frank (1982). "Quantum chromodynamics: The modern theory of the strong interaction". ''Annual Review of Nuclear and Particle Science''. 32 (1): 177–209. Bibcode:1982ARNPS..32..177W. doi:10.1146/annurev.ns.32.120182.001141.</ref> en 1965 sekvis la enkonduko de nova partikla eco, nomata "koloro".<ref> Feynman, R.P. (1985). ''QED: The Strange Theory of Light and Matter''. Princeton University Press. p. 136. ISBN 978-0-691-08388-9. "The idiot physicists, unable to come up with any wonderful Greek words anymore, call this type of polarization by the unfortunate name of 'color', which has nothing to do with color in the normal sense."</ref> En 1968/9 eksperimentoj ĉe la esplorejo SLAC ([[Stanford Linear Accelerator]]) trovis pruvojn pri la fakta ekzisto de kvarkoj. Kvarkoj kun malsamaj kolorŝargoj altiras unu la alian pro la forta interago, kaj la partiklo, kiu peras tion, ricevis la nomon ''[[gluono]]''. Antaŭ la [[1970-aj jaroj]], fizikistoj estis necertaj kiel kaj kial la atomkerno estis ligita kune. Estis konata, ke la nukleo estis kunmetita de [[protono]]j kaj [[neŭtrono]]j kaj ke protonoj posedis pozitivan [[elektra ŝargo|elektran ŝargon]], dum neŭtronoj estis elektre neŭtralaj. De la kompreno de fiziko en tiu tempo, pozitivaj trovitaĵoj forpuŝus unu la alian kaj la pozitive ŝargitaj protonoj devus igi la nukleon flugi dise. Tamen, tio neniam estis observita. Nova fiziko estis necesa por klarigi tiun fenomenon. Pli forta gravito estis postulita por klarigi kiel la atomkerno estis ligita malgraŭ la reciproka elektromagneta repuŝo de la protonoj. Tio hipotezis, ke forto estu nomita la ''forta forto'', kiu verŝajne estis fundamenta forto kiu reagis al la protonoj kaj neŭtronoj kiuj konsistigas la nukleon. Estis poste malkovrite, ke protonoj kaj neŭtronoj ne estis fundamentaj partikloj, sed konsistis el konsistigaj partikloj nomitaj [[kvarko]]j. La forta altiro inter nukleonoj estis la kromefiko de pli fundamenta forto kiu ligis la kvarkojn kune en protonojn kaj neŭtronojn. La teorio de [[kvantuma kolordinamiko]] klarigas, ke kvarkoj portas tion kio estas nomita [[kolorŝargo]], kvankam ĝi havas neniun rilaton al videbla [[koloro]].<ref> Feynman, R.P. (1985). QED: The Strange Theory of Light and Matter. Princeton University Press. p. 136. ISBN 978-0-691-08388-9. "The idiot physicists, unable to come up with any wonderful Greek words anymore, call this type of polarization by the unfortunate name of 'color', which has nothing to do with color in the normal sense." </ref> Kvarkoj male al kolorŝargo altiras unu la alian kiel rezulto de la forta nuklea forto, kaj la partiklo kiu mediaciis tion estis nomita la [[gluono]]. == Atomaj nukleoj == [[Dosiero:Yukawa_coulomb_compare.svg|eta|Yukawa-potencialo (verda) kompare kun kulomba potencialo (ruĝa)]] Laŭ la [[kvantuma kolordinamiko]] la forta nuklea forto efikas inter [[kvarko]]j interne de [[nukleono]]j, kiuj konsistigas la nukleojn de [[atomo]]j. La perantaj virtualaj [[partiklo]]j estas nomataj [[gluono]]j; ilin karakterizas konservata (neperdebla) valoro nomata [[kolora ŝargo]] (kiu neniel rilatas al la koloroj de [[optiko]]). Ekzistas ok specoj de gluonoj, kiuj transportas koloran ŝargon inter kvarkoj kaj povas ankaŭ interagi inter si reciproke. Interne de nukleonoj la kolora ŝargo de la kvarkoj ĉiam sume nuliĝas. Tamen pro nekompleta ekvilibreco de la kvarkaj ŝargoj ekzistas resta interago inter nukleonoj, kiu konsistigas la fortan nuklean forton. Ĝi efikas ĝis distanco de ĉirkaŭ 2,5 femtometroj; trans tiu distanco ĝin superas la elektra forto. Tial la forta nuklea forto kapablas kunteni malgrandajn nukleojn (kvankam ili enhavas elektre ŝargitajn [[protono]]jn, kiuj forpuŝas sin reciproke), sed ne tre grandajn, kiuj do estas [[radiaktiveco|malstabilaj]]. La kialo, ke la elektra kaj la forta interagoj rilatas tiom malsame laŭ distanco ''d'', estas, ke la elektra forto havas [[Kulomba leĝo|kulomban potencialon]], en kiu la forto malkreskas laŭ 1/''d'²; la forta interago havas Yukawa-potencialon, kies konduto estas pli komplika, sed kiu koncentras la forton al mallongaj distancoj. La gluonoj, kiuj peras la interagon interne de la nukleonoj, ne ekzistas ekstere. La interagon inter la nukleonoj en nukleo peras la [[piono|π-mezono]], == Restinta forta forto == La restinta efiko de la forta forto estas nomita la [[nuklea forto]]. La nuklea forto agas inter [[hadrono]]j, kiel ekzemple [[mezono]]j aŭ barjonoj (kiel ekzemple [[nukleono]]j) en [[atomkerno]]j. Tiu "restinta forta forto", aganta nerekte, elsendas gluonojn kiuj formas parton de la virtuala [[piono]] kaj rota [[mezono]], kiuj, en victurno, elsendas la nuklean forton inter nukleonoj. [[Dosiero:Nuclear Force anim smaller.gif|eta|350px|dekstre|[[Animacio]] de la interagado de la [[nuklea forto]] (aŭ restinta forta forto) inter protono kaj neŭtrono. La malgrandaj koloraj duoblaj cirkloj estas gluonoj, kiuj povas esti viditaj ligantaj la protonon kaj neŭtronon kune. Tiuj gluonoj ankaŭ aranĝas la kvark-antikvarkan kombinaĵon nomitan [[piono]] kune, kaj tio helpas elsendi restintan parton de la forta forto eĉ inter senkoloraj hadronoj. Kontraŭkoloroj estas montritaj per [[:File:Quark Anticolors.svg|tiu diagramo]]. Por pli granda versio, [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/de/Nuclear_Force_anim.gif klaku ĉi tien] ]] La restinta forta forto estas tiel negrava rest(aĵ)o de la forta forto kiu ligas kvarkojn kune en protonojn kaj neŭtronojn. Tiu sama forto estas multe pli malforta inter neŭtronoj kaj protonoj, ĉar ĝi estas plejparte neŭtraligita ene de ili, laŭ la sama maniero laŭ kiu elektromagnetaj fortoj inter neŭtralaj atomoj ([[forto de Van-der-Waals]]) estas multe pli malfortaj ol la elektromagnetaj fortoj kiuj tenas la atomojn interne kune. Male al la forta forto mem, la nuklea forto, aŭ restinta forta forto, malpliiĝas en forto, kaj ĝi fakte malpliiĝas rapide kun distanco. La malkresko estas preskaŭ kiel negativa eksponenta potenco de distanco, kvankam ekzistas neniu simpla esprimo konata pro tio; vidu [[Yukawa Hideki|Yukawa potencialon]]. La rapida malkresko kun distanco de la altira restinta forto kaj la malpli-rapida malkresko de la mala elektromagneta forto aganta inter protonoj ene de nukleo, kaŭzas la malstabilecon de pli grandaj atomkernoj, kiel ekzemple ĉiuj tiuj kun [[atomnumero]]j pli grandaj ol 82 (la elementantaŭeco). == Nuntempa stato de la teorio de forta interagado == La teoris priskribo de forta interagado estas unu la plej disvolvigitaj fakoj kaj samtempe pli rapide disvolvigitaj de la [[teoria fiziko]] de [[Partikla fiziko|elementaj partikloj]]. Spite la komprenon de la fundamenta naturo de la fortaj interagadoj (nome la interagado de kolorŝargo inter kvarkoj kaj gluonoj, priskribita per la [[kvantuma kolordinamiko]]), la matematikaj leĝoj kiuj esprimas ilin estas tre kompleksaj kaj tial, en multaj kazoj tre specifaj, la kalkuloj el unuaj principoj estas ankoraŭ maleblaj. Kiel rezulto, aperas eklektika bildo: apud kalkuloj matematike rigoraj, duonkvantitativaj alproksimiĝoj bazitaj sur la [[kvantuma mekaniko]], intuicioj, kiuj tamen priskribas perfekte la eksperimentajn datumojn.<ref> A. Schmidt, J. R. Pybus, R. Weiss, E. P. Segarra, A. Hrnjic, A. Denniston, O. Hen, E. Piasetzky, L. B. Weinstein, N. Barnea, M. Strikman, A. Larionov, D. Higinbotham & The CLAS Collaboration [https://www.nature.com/articles/s41586-020-2021-6 Probing the core of the strong nuclear interaction] // ''Nature'', volumo 578, pp. 540–544(2020) </ref>​ == Vidu ankaŭ == * [[Gravito]] * [[Partikla fiziko]] * [[Nuklea fiziko]] * [[Piono]] * [[Teorio de kordoj]] * [[Kvantuma kolordinamiko]] * [[Malforta nuklea forto]] * [[Forto]] kaj [[Fundamenta forto]] == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Christman, J.R. (2001). [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules/m280.pdf "MISN-0-280: The Strong Interaction"] (PDF). * Griffiths, David (1987). Introduction to Elementary Particles. John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-60386-3. * Halzen, F.; Martin, A.D. (1984). [https://archive.org/details/quarksleptonsint0000halz Quarks and Leptons: An Introductory Course in Modern Particle Physics.] John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-88741-6. * Kane, G.L. (1987). Modern Elementary Particle Physics. Perseus Books. ISBN 978-0-201-11749-3. * Morris, R. (2003). [https://archive.org/details/lastsorcererspat0000morr The Last Sorcerers: The Path from Alchemy to the Periodic Table.] Joseph Henry Press. ISBN 978-0-309-50593-2. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://physnet.org/modules/pdf_modules/m280.pdf J. R. Christman: The Strong Interaction] ({{en}}) * [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules.html projekto ''physnet''] ({{en}}) {{Bibliotekoj}} {{Havenda artikolo|Forta nuklea forto}} [[Kategorio:Partikla fiziko]] 6ksafejg20bwo1w3vrx7lkfeurergao 9494353 9494350 2026-10-16T10:48:10Z Kani 670 /* Atomaj nukleoj */ 9494353 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Helium atom QM.svg|eta|dekstre|250px|La nukleo de atomo de [[heliumo]]. La du [[protono]]j havas la saman [[Elektra ŝargo|ŝargon]], sed ili ankoraŭ restas kune pro la restinta nuklea forto.]] [[Dosiero:Protón-Estructura de Quarks.png|eta|dekstre|250px|Strukturo de [[kvarko]]j de unu [[protono]].]] La '''forta nuklea forto''' aŭ '''forta interago''' estas tiu [[fundamenta forto]], kiu kuntenas la [[nukleo]]jn de [[atomo]] kontraŭ la peno de la [[elektromagneta forto]] disigi ilin. Ĝi estas unu el la kvar (aŭ tri) [[fundamenta forto|fundamentaj fortoj]] de [[fiziko]]. La operacia gamo de la forta interago estas en la [[grandordo]] de diametro de [[atomkerno]], [[femtometro]] (10^-15 metroj). Je ĉi tiu skalo, la potenco de la forta interago estas averaĝe ĉirkaŭ 137 fojojn pli granda ol la potenco de la elektromagneta forto, ĉirkaŭ 1.000.000 fojojn la potenco de la malforta interago kaj proksimume 1038 fojojn la potenco de [[gravito]].<ref> Relativa forto de interagado varias laŭ la distanco. Vidu por ekzemplo la eseon de Matt Strassler nome [https://profmattstrassler.com/articles-and-posts/particle-physics-basics/the-known-forces-of-nature/the-strength-of-the-known-forces/ "The strength of the known forces".]</ref> La partiklo kiu portas la plej fortan interagon estas la [[gluono]]. Ĉi tio estas ekzakte kiel la elektromagneta forto estas transdonita tra [[Fotono|fotonoj]] kaj la malforta interago tra W kaj Z-bosonoj. [[Kvantuma kromodinamiko]] (mallongigita en la angla QCD) estas la teorio kiu priskribas la forton kaj reĝimon de interago. La teorio de la [[kvarkoj]] diras, ke tiu interago kuntenas ankaŭ la kvarkojn interne de [[nukleono]] ([[protono]] aŭ [[neŭtrono]]), kaj ke la klasika forta interago estas nur reziduo el tiu forto, efikanta inter nukleonoj. Por distingi la du aspektojn oni nomas la klasikan fortan interagon "rezidua forta interago".<ref>[https://webhome.phy.duke.edu/~kolena/modern/forces.html#005 "The four forces: the strong interaction Duke University Astrophysics Dept website".]</ref> Ĉar la forto estas mediaciita de masivaj, mallongdaŭraj mezonoj je ĉi tiu skalo, la restanta forta interagado obeas distanc-dependan konduton inter [[nukleono]]j, kiu estas tre malsama ol kiam ĝi agas por ligi [[kvarko]]jn ene de [[hadrono]]j. Ekzistas ankaŭ diferencoj en la ligaj energioj de la nuklea forto rilate al [[nuklea fuzio]] kontraŭ [[Fisio|nuklea fisio]]. Nuklea fuzio respondecas pri plejparto de la energiproduktado en la [[Suno]] kaj aliaj [[stelo]]j. Nuklea fisio permesas la disfalon de radioaktivaj elementoj kaj [[izotopo]]j, kvankam ĝi ofte estas mediaciita de la malforta interagado. Artefarite, la energio asociita kun la nuklea forto estas parte liberigita en [[nuklea energio]] kaj [[nukleaj armiloj]], kaj en [[uranio|uraniaj]] aŭ [[plutonio|plutoniaj]] fisiaj armiloj kaj en fuziaj armiloj kiel la [[hidrogena bombo]].<ref>{{cite web | archive-url=https://web.archive.org/web/20121218195010/https://netfiles.uiuc.edu/mragheb/www/NPRE%20402%20ME%20405%20Nuclear%20Power%20Engineering/Nuclear%20Processes%20The%20Strong%20Force.pdf | access-date=2023-10-03 | archive-date=2012-12-18 | title=Chapter 4 Nuclear Processes, The Strong Force | last=Ragheb | first=Magdi | publisher=University of Illinois | url= https://netfiles.uiuc.edu/mragheb/www/NPRE%20402%20ME%20405%20Nuclear%20Power%20Engineering/Nuclear%20Processes%20The%20Strong%20Force.pdf | url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web | archive-url= https://web.archive.org/web/20230528145648/http://www.furryelephant.com/content/radioactivity/binding-energy-mass-defect/ | access-date=2023-10-03 | archive-date=2023-05-28 | title=Lesson 13: Binding energy and mass defect | author=<!--Not stated--> | website=Furry Elephant physics educational site | url= http://www.furryelephant.com/content/radioactivity/binding-energy-mass-defect/ | url-status=dead}}</ref> == Etimologio == La forta nuklea forto havas sian nomon de la fakto, ke ĝi estas la plej forta el la fundamentaj fortoj. Alia nomo estas "kolora forto", ĉar la [[Kolorŝargo|ŝargoj]] kaŭzantaj ĝin, havas tri bazajn valorojn, same kiel la homa vido havas tri bazkolorojn. Tial la ŝargoj ricevis la simbolajn nomojn "ruĝa", "verda" kaj "blua", aldone ekzistas la inversaj ŝargoj "malruĝa", "malverda" kaj "malblua". La esprimo "forta interago" estas nun preferata inter fizikistoj. La antaŭan esprimon "forta nuklea forto" motivis la fakto, ke ĝi efikas interne de [[atoma nukleo|atomaj nukleoj]] (vidu [[#Atomaj nukleoj|malsupre]]). Male al la [[Kampo (elektro)|elektra]] kaj [[gravito|gravita fortoj]] la forta nuklea forto ne sekvas la leĝon de la inversa radiusa kvadrato; ĝi efikas nur je tre malgranda distanco. Tie ĝi havas jenajn rilatumojn al la aliaj fundamentaj fortoj<ref>Greiner, W. kaj Müller, B.: "Gauge Theory of Weak Interaction (Band 13)". Springer, 2000, p. 2.</ref>: * 100-oble tiom forta kiom la elektra forto * 10¹⁵-oble tiom forta kiom la [[malforta nuklea forto]] * 10⁴¹-oble tiom forta kiom la gravito [[Dosiero:Neutron_QCD_Animation.gif|eta|Ekzemplo: Gluonoj kuntenas la kvarkojn en neŭtrono]] == Historio == La ekziston de la forta nuklea forto konjektis [[Enrico Fermi]] en la [[1930-aj jaroj]], kiam li laboris pri la [[malforta nuklea forto|malforta interago]].<ref>{{Citaĵo el la reto | url=http://www-news.uchicago.edu/fermi/Group19/enricofermi/teoriafermi.htm| titolo = La teoria di Fermi | alirdato = 2012-12-01 | aŭtoro = | dato = 2003-04-23 | formato = HTML | eldonisto = Universitato de Chicago | lingvo = it}}</ref> [[Hideki Yukawa]] postulis, ke la interagon efikas nova partiklo, la [[piono|π-mezono]]. En [[1964]] [[Murray Gell-Mann]] kaj [[George Zweig]] proponis, ke [[mezono]]j kaj [[bariono]]j konsistas el kvarkoj;<ref> Wilczek, Frank (1982). "Quantum chromodynamics: The modern theory of the strong interaction". ''Annual Review of Nuclear and Particle Science''. 32 (1): 177–209. Bibcode:1982ARNPS..32..177W. doi:10.1146/annurev.ns.32.120182.001141.</ref> en 1965 sekvis la enkonduko de nova partikla eco, nomata "koloro".<ref> Feynman, R.P. (1985). ''QED: The Strange Theory of Light and Matter''. Princeton University Press. p. 136. ISBN 978-0-691-08388-9. "The idiot physicists, unable to come up with any wonderful Greek words anymore, call this type of polarization by the unfortunate name of 'color', which has nothing to do with color in the normal sense."</ref> En 1968/9 eksperimentoj ĉe la esplorejo SLAC ([[Stanford Linear Accelerator]]) trovis pruvojn pri la fakta ekzisto de kvarkoj. Kvarkoj kun malsamaj kolorŝargoj altiras unu la alian pro la forta interago, kaj la partiklo, kiu peras tion, ricevis la nomon ''[[gluono]]''. Antaŭ la [[1970-aj jaroj]], fizikistoj estis necertaj kiel kaj kial la atomkerno estis ligita kune. Estis konata, ke la nukleo estis kunmetita de [[protono]]j kaj [[neŭtrono]]j kaj ke protonoj posedis pozitivan [[elektra ŝargo|elektran ŝargon]], dum neŭtronoj estis elektre neŭtralaj. De la kompreno de fiziko en tiu tempo, pozitivaj trovitaĵoj forpuŝus unu la alian kaj la pozitive ŝargitaj protonoj devus igi la nukleon flugi dise. Tamen, tio neniam estis observita. Nova fiziko estis necesa por klarigi tiun fenomenon. Pli forta gravito estis postulita por klarigi kiel la atomkerno estis ligita malgraŭ la reciproka elektromagneta repuŝo de la protonoj. Tio hipotezis, ke forto estu nomita la ''forta forto'', kiu verŝajne estis fundamenta forto kiu reagis al la protonoj kaj neŭtronoj kiuj konsistigas la nukleon. Estis poste malkovrite, ke protonoj kaj neŭtronoj ne estis fundamentaj partikloj, sed konsistis el konsistigaj partikloj nomitaj [[kvarko]]j. La forta altiro inter nukleonoj estis la kromefiko de pli fundamenta forto kiu ligis la kvarkojn kune en protonojn kaj neŭtronojn. La teorio de [[kvantuma kolordinamiko]] klarigas, ke kvarkoj portas tion kio estas nomita [[kolorŝargo]], kvankam ĝi havas neniun rilaton al videbla [[koloro]].<ref> Feynman, R.P. (1985). QED: The Strange Theory of Light and Matter. Princeton University Press. p. 136. ISBN 978-0-691-08388-9. "The idiot physicists, unable to come up with any wonderful Greek words anymore, call this type of polarization by the unfortunate name of 'color', which has nothing to do with color in the normal sense." </ref> Kvarkoj male al kolorŝargo altiras unu la alian kiel rezulto de la forta nuklea forto, kaj la partiklo kiu mediaciis tion estis nomita la [[gluono]]. == Konduto de la forta interagado == The strong interaction is observable at two ranges, and mediated by different force carriers in each one. On a scale less than about 0.8&nbsp;[[femtometre|fm]] (roughly the radius of a nucleon), the force is carried by [[gluon|gluons]] and holds [[quark|quarks]] together to form protons, neutrons, and other hadrons. On a larger scale, up to about 3&nbsp;fm, the force is carried by [[meson|mesons]] and binds nucleons ([[proton|protons]] and [[neutron|neutrons]]) together to form the [[atomic nucleus|nucleus]] of an [[atom]].<ref name="auto">{{cite web| url = http://webhome.phy.duke.edu/~kolena/modern/forces.html#005| title = The four forces: the strong interaction Duke University Astrophysics Dept website}}</ref> In the former context, it is often known as the '''color force''', and is so strong that if hadrons are struck by high-energy particles, they produce [[Jet (particle physics)|jets]] of massive particles instead of emitting their constituents (quarks and gluons) as freely moving particles. This property of the strong force is called [[color confinement]]. {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ Two layers of strong interaction |- ! Interaction !! range !! held !! carrier !! result |- | Strong || style=text-align:right |< {{val|0.8|u=fm}} || quark || gluon || hadron |- | Residual Strong || style=text-align:right | {{val|1|–|3|u=fm}} || hadron || meson || nucleus |} === Ene de hadronoj === [[File:Gluon coupling.svg|thumb|The fundamental [[coupling (physics)|couplings]] of the strong interaction: (a) gluon radiation, (b) gluon splitting and (c,d) gluon self-coupling.]] The word ''strong'' is used since the strong interaction is the "strongest" of the four fundamental forces. At a distance of 10⁻¹⁵&nbsp;m, its strength is around 100&nbsp;times that of the [[electromagnetic force]], some 10⁶&nbsp;times as great as that of the weak force, and about 10³⁸&nbsp;times that of [[gravitation]]. The strong force is described by [[quantum chromodynamics]] (QCD), a part of the [[Standard Model]] of particle physics. Mathematically, QCD is a non-abelian [[gauge theory]] based on a local (gauge) [[symmetry group]] called [[SU(3)]]. The force carrier particle of the strong interaction is the gluon, a massless [[gauge boson]]. Gluons are thought to interact with quarks and other gluons by way of a type of charge called [[color charge]]. Color charge is analogous to electromagnetic charge, but it comes in three types (±red, ±green, and ±blue) rather than one, which results in different rules of behavior. These rules are described by [[quantum chromodynamics]] (QCD), the theory of quark–gluon interactions. Unlike the [[photon]] in electromagnetism, which is neutral, the gluon carries a color charge. Quarks and gluons are the only fundamental particles that carry non-vanishing color charge, and hence they participate in strong interactions only with each other. The strong force is the expression of the gluon interaction with other quark and gluon particles. All quarks and gluons in QCD interact with each other through the strong force. The strength of interaction is parameterized by the strong [[coupling constant]]. This strength is modified by the gauge color charge of the particle, a [[Group theory|group-theoretical]] property. The strong force acts between quarks. Unlike all other forces (electromagnetic, weak, and gravitational), the strong force does not diminish in strength with increasing distance between pairs of quarks. After a limiting distance (about the size of a [[hadron]]) has been reached, it remains at a strength of about {{val|10000|ul=N}}, no matter how much farther the distance between the quarks.<ref name=Fritzsch1983/>{{rp|164}} As the separation between the quarks grows, the energy added to the pair creates new pairs of matching quarks between the original two; hence it is impossible to isolate quarks. The explanation is that the amount of work done against a force of {{val|10000|u=N}} is enough to create particle–antiparticle pairs within a very short distance. The energy added to the system by pulling two quarks apart would create a pair of new quarks that will pair up with the original ones. In QCD, this phenomenon is called [[color confinement]]; as a result, only hadrons, not individual free quarks, can be observed. The failure of all experiments that have searched for [[free quark]]s is considered to be evidence of this phenomenon. The elementary quark and gluon particles involved in a high energy collision are not directly observable. The interaction produces jets of newly created hadrons that are observable. Those hadrons are created, as a manifestation of mass–energy equivalence, when sufficient energy is deposited into a quark–quark bond, as when a quark in one proton is struck by a very fast quark of another impacting proton during a [[particle accelerator]] experiment. However, [[quark–gluon plasma]]s have been observed.<ref>{{cite news |url=http://physics.about.com/od/physicsqtot/fl/Quark-Gluon-Plasma.htm |title=Quark–gluon plasma is the most primordial state of matter |newspaper=About.com Education |access-date=2017-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118030724/http://physics.about.com/od/physicsqtot/fl/Quark-Gluon-Plasma.htm |archive-date=2017-01-18 |url-status=dead }}</ref> === Inter hadronoj === {{Ĉefartikolo|Nuklea forto}} [[File:Pn_Scatter_Quarks.svg|thumb|300x300px|A [[Feynman diagram]] (shown by the animation in the lead) with the individual [[quark]] constituents shown, to illustrate how the fundamental strong interaction gives rise to the [[nuclear force]]. Straight lines are quarks, while multi-colored loops are [[Gluon|gluons]] (the carriers of the fundamental force).]] While color confinement implies that the strong force acts without distance-diminishment between pairs of quarks in compact collections of bound quarks (hadrons), at distances approaching or greater than the radius of a proton, a residual force (described below) remains. It manifests as a force between the "colorless" hadrons, and is known as the ''[[nuclear force]]'' or ''residual strong force'' (and historically as the ''strong nuclear force''). The nuclear force acts between hadrons, known as [[meson]]s and [[baryon]]s. This "residual strong force", acting indirectly, transmits gluons that form part of the virtual [[pion|π]] and [[rho meson|ρ&nbsp;mesons]], which, in turn, transmit the force between nucleons that holds the nucleus (beyond [[hydrogen-1]] nucleus) together.<ref>{{cite web |title=3. The Strong Force |url=http://www.damtp.cam.ac.uk/user/tong/pp/pp3.pdf |publisher=Department of Applied Mathematics and Theoretical Physics, University of Cambridge |access-date=10 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022113145/http://www.damtp.cam.ac.uk/user/tong/pp/pp3.pdf |archive-date=22 October 2021}}</ref> The residual strong force is thus a minor residuum of the strong force that binds quarks together into protons and neutrons. This same force is much weaker ''between'' neutrons and protons, because it is mostly neutralized ''within'' them, in the same way that electromagnetic forces between neutral atoms ([[van der Waals force]]s) are much weaker than the electromagnetic forces that hold electrons in association with the nucleus, forming the atoms.<ref name=Fritzsch1983> {{cite book |last=Fritzsch |first=H. |year=1983 |title=Quarks: The Stuff of Matter |url=https://archive.org/details/quarksstuffofmat00frit |url-access=registration |publisher=Basic Books |isbn=978-0-465-06781-7 |pages=[https://archive.org/details/quarksstuffofmat00frit/page/167 167–168] }}</ref> Unlike the strong force, the residual strong force diminishes with distance, and does so rapidly. The decrease is approximately as a negative exponential power of distance, though there is no simple expression known for this; see ''[[Yukawa potential]]''. The rapid decrease with distance of the attractive residual force and the less rapid decrease of the repulsive electromagnetic force acting between protons within a nucleus, causes the instability of larger atomic nuclei, such as all those with [[atomic number]]s larger than 82 (the element lead). Although the nuclear force is weaker than the strong interaction itself, it is still highly energetic: transitions produce [[gamma ray]]s.{{clarify|date=July 2025}} The mass of a nucleus is significantly different from the summed masses of the individual nucleons. This [[mass defect]] is due to the potential energy associated with the nuclear force. Differences between mass defects power [[nuclear fusion]] and [[nuclear fission]]. == Atomaj nukleoj == [[Dosiero:Yukawa_coulomb_compare.svg|eta|Yukawa-potencialo (verda) kompare kun kulomba potencialo (ruĝa)]] Laŭ la [[kvantuma kolordinamiko]] la forta nuklea forto efikas inter [[kvarko]]j interne de [[nukleono]]j, kiuj konsistigas la nukleojn de [[atomo]]j. La perantaj virtualaj [[partiklo]]j estas nomataj [[gluono]]j; ilin karakterizas konservata (neperdebla) valoro nomata [[kolora ŝargo]] (kiu neniel rilatas al la koloroj de [[optiko]]). Ekzistas ok specoj de gluonoj, kiuj transportas koloran ŝargon inter kvarkoj kaj povas ankaŭ interagi inter si reciproke. Interne de nukleonoj la kolora ŝargo de la kvarkoj ĉiam sume nuliĝas. Tamen pro nekompleta ekvilibreco de la kvarkaj ŝargoj ekzistas resta interago inter nukleonoj, kiu konsistigas la fortan nuklean forton. Ĝi efikas ĝis distanco de ĉirkaŭ 2,5 femtometroj; trans tiu distanco ĝin superas la elektra forto. Tial la forta nuklea forto kapablas kunteni malgrandajn nukleojn (kvankam ili enhavas elektre ŝargitajn [[protono]]jn, kiuj forpuŝas sin reciproke), sed ne tre grandajn, kiuj do estas [[radiaktiveco|malstabilaj]]. La kialo, ke la elektra kaj la forta interagoj rilatas tiom malsame laŭ distanco ''d'', estas, ke la elektra forto havas [[Kulomba leĝo|kulomban potencialon]], en kiu la forto malkreskas laŭ 1/''d'²; la forta interago havas Yukawa-potencialon, kies konduto estas pli komplika, sed kiu koncentras la forton al mallongaj distancoj. La gluonoj, kiuj peras la interagon interne de la nukleonoj, ne ekzistas ekstere. La interagon inter la nukleonoj en nukleo peras la [[piono|π-mezono]], == Restinta forta forto == La restinta efiko de la forta forto estas nomita la [[nuklea forto]]. La nuklea forto agas inter [[hadrono]]j, kiel ekzemple [[mezono]]j aŭ barjonoj (kiel ekzemple [[nukleono]]j) en [[atomkerno]]j. Tiu "restinta forta forto", aganta nerekte, elsendas gluonojn kiuj formas parton de la virtuala [[piono]] kaj rota [[mezono]], kiuj, en victurno, elsendas la nuklean forton inter nukleonoj. [[Dosiero:Nuclear Force anim smaller.gif|eta|350px|dekstre|[[Animacio]] de la interagado de la [[nuklea forto]] (aŭ restinta forta forto) inter protono kaj neŭtrono. La malgrandaj koloraj duoblaj cirkloj estas gluonoj, kiuj povas esti viditaj ligantaj la protonon kaj neŭtronon kune. Tiuj gluonoj ankaŭ aranĝas la kvark-antikvarkan kombinaĵon nomitan [[piono]] kune, kaj tio helpas elsendi restintan parton de la forta forto eĉ inter senkoloraj hadronoj. Kontraŭkoloroj estas montritaj per [[:File:Quark Anticolors.svg|tiu diagramo]]. Por pli granda versio, [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/de/Nuclear_Force_anim.gif klaku ĉi tien] ]] La restinta forta forto estas tiel negrava rest(aĵ)o de la forta forto kiu ligas kvarkojn kune en protonojn kaj neŭtronojn. Tiu sama forto estas multe pli malforta inter neŭtronoj kaj protonoj, ĉar ĝi estas plejparte neŭtraligita ene de ili, laŭ la sama maniero laŭ kiu elektromagnetaj fortoj inter neŭtralaj atomoj ([[forto de Van-der-Waals]]) estas multe pli malfortaj ol la elektromagnetaj fortoj kiuj tenas la atomojn interne kune. Male al la forta forto mem, la nuklea forto, aŭ restinta forta forto, malpliiĝas en forto, kaj ĝi fakte malpliiĝas rapide kun distanco. La malkresko estas preskaŭ kiel negativa eksponenta potenco de distanco, kvankam ekzistas neniu simpla esprimo konata pro tio; vidu [[Yukawa Hideki|Yukawa potencialon]]. La rapida malkresko kun distanco de la altira restinta forto kaj la malpli-rapida malkresko de la mala elektromagneta forto aganta inter protonoj ene de nukleo, kaŭzas la malstabilecon de pli grandaj atomkernoj, kiel ekzemple ĉiuj tiuj kun [[atomnumero]]j pli grandaj ol 82 (la elementantaŭeco). == Nuntempa stato de la teorio de forta interagado == La teoris priskribo de forta interagado estas unu la plej disvolvigitaj fakoj kaj samtempe pli rapide disvolvigitaj de la [[teoria fiziko]] de [[Partikla fiziko|elementaj partikloj]]. Spite la komprenon de la fundamenta naturo de la fortaj interagadoj (nome la interagado de kolorŝargo inter kvarkoj kaj gluonoj, priskribita per la [[kvantuma kolordinamiko]]), la matematikaj leĝoj kiuj esprimas ilin estas tre kompleksaj kaj tial, en multaj kazoj tre specifaj, la kalkuloj el unuaj principoj estas ankoraŭ maleblaj. Kiel rezulto, aperas eklektika bildo: apud kalkuloj matematike rigoraj, duonkvantitativaj alproksimiĝoj bazitaj sur la [[kvantuma mekaniko]], intuicioj, kiuj tamen priskribas perfekte la eksperimentajn datumojn.<ref> A. Schmidt, J. R. Pybus, R. Weiss, E. P. Segarra, A. Hrnjic, A. Denniston, O. Hen, E. Piasetzky, L. B. Weinstein, N. Barnea, M. Strikman, A. Larionov, D. Higinbotham & The CLAS Collaboration [https://www.nature.com/articles/s41586-020-2021-6 Probing the core of the strong nuclear interaction] // ''Nature'', volumo 578, pp. 540–544(2020) </ref>​ == Vidu ankaŭ == * [[Gravito]] * [[Partikla fiziko]] * [[Nuklea fiziko]] * [[Piono]] * [[Teorio de kordoj]] * [[Kvantuma kolordinamiko]] * [[Malforta nuklea forto]] * [[Forto]] kaj [[Fundamenta forto]] == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Christman, J.R. (2001). [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules/m280.pdf "MISN-0-280: The Strong Interaction"] (PDF). * Griffiths, David (1987). Introduction to Elementary Particles. John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-60386-3. * Halzen, F.; Martin, A.D. (1984). [https://archive.org/details/quarksleptonsint0000halz Quarks and Leptons: An Introductory Course in Modern Particle Physics.] John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-88741-6. * Kane, G.L. (1987). Modern Elementary Particle Physics. Perseus Books. ISBN 978-0-201-11749-3. * Morris, R. (2003). [https://archive.org/details/lastsorcererspat0000morr The Last Sorcerers: The Path from Alchemy to the Periodic Table.] Joseph Henry Press. ISBN 978-0-309-50593-2. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://physnet.org/modules/pdf_modules/m280.pdf J. R. Christman: The Strong Interaction] ({{en}}) * [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules.html projekto ''physnet''] ({{en}}) {{Bibliotekoj}} {{Havenda artikolo|Forta nuklea forto}} [[Kategorio:Partikla fiziko]] cyhvbtudp1lb0feo376bkvgweroogvv 9494354 9494353 2026-10-16T10:50:05Z Kani 670 /* Nuntempa stato de la teorio de forta interagado */ 9494354 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Helium atom QM.svg|eta|dekstre|250px|La nukleo de atomo de [[heliumo]]. La du [[protono]]j havas la saman [[Elektra ŝargo|ŝargon]], sed ili ankoraŭ restas kune pro la restinta nuklea forto.]] [[Dosiero:Protón-Estructura de Quarks.png|eta|dekstre|250px|Strukturo de [[kvarko]]j de unu [[protono]].]] La '''forta nuklea forto''' aŭ '''forta interago''' estas tiu [[fundamenta forto]], kiu kuntenas la [[nukleo]]jn de [[atomo]] kontraŭ la peno de la [[elektromagneta forto]] disigi ilin. Ĝi estas unu el la kvar (aŭ tri) [[fundamenta forto|fundamentaj fortoj]] de [[fiziko]]. La operacia gamo de la forta interago estas en la [[grandordo]] de diametro de [[atomkerno]], [[femtometro]] (10^-15 metroj). Je ĉi tiu skalo, la potenco de la forta interago estas averaĝe ĉirkaŭ 137 fojojn pli granda ol la potenco de la elektromagneta forto, ĉirkaŭ 1.000.000 fojojn la potenco de la malforta interago kaj proksimume 1038 fojojn la potenco de [[gravito]].<ref> Relativa forto de interagado varias laŭ la distanco. Vidu por ekzemplo la eseon de Matt Strassler nome [https://profmattstrassler.com/articles-and-posts/particle-physics-basics/the-known-forces-of-nature/the-strength-of-the-known-forces/ "The strength of the known forces".]</ref> La partiklo kiu portas la plej fortan interagon estas la [[gluono]]. Ĉi tio estas ekzakte kiel la elektromagneta forto estas transdonita tra [[Fotono|fotonoj]] kaj la malforta interago tra W kaj Z-bosonoj. [[Kvantuma kromodinamiko]] (mallongigita en la angla QCD) estas la teorio kiu priskribas la forton kaj reĝimon de interago. La teorio de la [[kvarkoj]] diras, ke tiu interago kuntenas ankaŭ la kvarkojn interne de [[nukleono]] ([[protono]] aŭ [[neŭtrono]]), kaj ke la klasika forta interago estas nur reziduo el tiu forto, efikanta inter nukleonoj. Por distingi la du aspektojn oni nomas la klasikan fortan interagon "rezidua forta interago".<ref>[https://webhome.phy.duke.edu/~kolena/modern/forces.html#005 "The four forces: the strong interaction Duke University Astrophysics Dept website".]</ref> Ĉar la forto estas mediaciita de masivaj, mallongdaŭraj mezonoj je ĉi tiu skalo, la restanta forta interagado obeas distanc-dependan konduton inter [[nukleono]]j, kiu estas tre malsama ol kiam ĝi agas por ligi [[kvarko]]jn ene de [[hadrono]]j. Ekzistas ankaŭ diferencoj en la ligaj energioj de la nuklea forto rilate al [[nuklea fuzio]] kontraŭ [[Fisio|nuklea fisio]]. Nuklea fuzio respondecas pri plejparto de la energiproduktado en la [[Suno]] kaj aliaj [[stelo]]j. Nuklea fisio permesas la disfalon de radioaktivaj elementoj kaj [[izotopo]]j, kvankam ĝi ofte estas mediaciita de la malforta interagado. Artefarite, la energio asociita kun la nuklea forto estas parte liberigita en [[nuklea energio]] kaj [[nukleaj armiloj]], kaj en [[uranio|uraniaj]] aŭ [[plutonio|plutoniaj]] fisiaj armiloj kaj en fuziaj armiloj kiel la [[hidrogena bombo]].<ref>{{cite web | archive-url=https://web.archive.org/web/20121218195010/https://netfiles.uiuc.edu/mragheb/www/NPRE%20402%20ME%20405%20Nuclear%20Power%20Engineering/Nuclear%20Processes%20The%20Strong%20Force.pdf | access-date=2023-10-03 | archive-date=2012-12-18 | title=Chapter 4 Nuclear Processes, The Strong Force | last=Ragheb | first=Magdi | publisher=University of Illinois | url= https://netfiles.uiuc.edu/mragheb/www/NPRE%20402%20ME%20405%20Nuclear%20Power%20Engineering/Nuclear%20Processes%20The%20Strong%20Force.pdf | url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web | archive-url= https://web.archive.org/web/20230528145648/http://www.furryelephant.com/content/radioactivity/binding-energy-mass-defect/ | access-date=2023-10-03 | archive-date=2023-05-28 | title=Lesson 13: Binding energy and mass defect | author=<!--Not stated--> | website=Furry Elephant physics educational site | url= http://www.furryelephant.com/content/radioactivity/binding-energy-mass-defect/ | url-status=dead}}</ref> == Etimologio == La forta nuklea forto havas sian nomon de la fakto, ke ĝi estas la plej forta el la fundamentaj fortoj. Alia nomo estas "kolora forto", ĉar la [[Kolorŝargo|ŝargoj]] kaŭzantaj ĝin, havas tri bazajn valorojn, same kiel la homa vido havas tri bazkolorojn. Tial la ŝargoj ricevis la simbolajn nomojn "ruĝa", "verda" kaj "blua", aldone ekzistas la inversaj ŝargoj "malruĝa", "malverda" kaj "malblua". La esprimo "forta interago" estas nun preferata inter fizikistoj. La antaŭan esprimon "forta nuklea forto" motivis la fakto, ke ĝi efikas interne de [[atoma nukleo|atomaj nukleoj]] (vidu [[#Atomaj nukleoj|malsupre]]). Male al la [[Kampo (elektro)|elektra]] kaj [[gravito|gravita fortoj]] la forta nuklea forto ne sekvas la leĝon de la inversa radiusa kvadrato; ĝi efikas nur je tre malgranda distanco. Tie ĝi havas jenajn rilatumojn al la aliaj fundamentaj fortoj<ref>Greiner, W. kaj Müller, B.: "Gauge Theory of Weak Interaction (Band 13)". Springer, 2000, p. 2.</ref>: * 100-oble tiom forta kiom la elektra forto * 10¹⁵-oble tiom forta kiom la [[malforta nuklea forto]] * 10⁴¹-oble tiom forta kiom la gravito [[Dosiero:Neutron_QCD_Animation.gif|eta|Ekzemplo: Gluonoj kuntenas la kvarkojn en neŭtrono]] == Historio == La ekziston de la forta nuklea forto konjektis [[Enrico Fermi]] en la [[1930-aj jaroj]], kiam li laboris pri la [[malforta nuklea forto|malforta interago]].<ref>{{Citaĵo el la reto | url=http://www-news.uchicago.edu/fermi/Group19/enricofermi/teoriafermi.htm| titolo = La teoria di Fermi | alirdato = 2012-12-01 | aŭtoro = | dato = 2003-04-23 | formato = HTML | eldonisto = Universitato de Chicago | lingvo = it}}</ref> [[Hideki Yukawa]] postulis, ke la interagon efikas nova partiklo, la [[piono|π-mezono]]. En [[1964]] [[Murray Gell-Mann]] kaj [[George Zweig]] proponis, ke [[mezono]]j kaj [[bariono]]j konsistas el kvarkoj;<ref> Wilczek, Frank (1982). "Quantum chromodynamics: The modern theory of the strong interaction". ''Annual Review of Nuclear and Particle Science''. 32 (1): 177–209. Bibcode:1982ARNPS..32..177W. doi:10.1146/annurev.ns.32.120182.001141.</ref> en 1965 sekvis la enkonduko de nova partikla eco, nomata "koloro".<ref> Feynman, R.P. (1985). ''QED: The Strange Theory of Light and Matter''. Princeton University Press. p. 136. ISBN 978-0-691-08388-9. "The idiot physicists, unable to come up with any wonderful Greek words anymore, call this type of polarization by the unfortunate name of 'color', which has nothing to do with color in the normal sense."</ref> En 1968/9 eksperimentoj ĉe la esplorejo SLAC ([[Stanford Linear Accelerator]]) trovis pruvojn pri la fakta ekzisto de kvarkoj. Kvarkoj kun malsamaj kolorŝargoj altiras unu la alian pro la forta interago, kaj la partiklo, kiu peras tion, ricevis la nomon ''[[gluono]]''. Antaŭ la [[1970-aj jaroj]], fizikistoj estis necertaj kiel kaj kial la atomkerno estis ligita kune. Estis konata, ke la nukleo estis kunmetita de [[protono]]j kaj [[neŭtrono]]j kaj ke protonoj posedis pozitivan [[elektra ŝargo|elektran ŝargon]], dum neŭtronoj estis elektre neŭtralaj. De la kompreno de fiziko en tiu tempo, pozitivaj trovitaĵoj forpuŝus unu la alian kaj la pozitive ŝargitaj protonoj devus igi la nukleon flugi dise. Tamen, tio neniam estis observita. Nova fiziko estis necesa por klarigi tiun fenomenon. Pli forta gravito estis postulita por klarigi kiel la atomkerno estis ligita malgraŭ la reciproka elektromagneta repuŝo de la protonoj. Tio hipotezis, ke forto estu nomita la ''forta forto'', kiu verŝajne estis fundamenta forto kiu reagis al la protonoj kaj neŭtronoj kiuj konsistigas la nukleon. Estis poste malkovrite, ke protonoj kaj neŭtronoj ne estis fundamentaj partikloj, sed konsistis el konsistigaj partikloj nomitaj [[kvarko]]j. La forta altiro inter nukleonoj estis la kromefiko de pli fundamenta forto kiu ligis la kvarkojn kune en protonojn kaj neŭtronojn. La teorio de [[kvantuma kolordinamiko]] klarigas, ke kvarkoj portas tion kio estas nomita [[kolorŝargo]], kvankam ĝi havas neniun rilaton al videbla [[koloro]].<ref> Feynman, R.P. (1985). QED: The Strange Theory of Light and Matter. Princeton University Press. p. 136. ISBN 978-0-691-08388-9. "The idiot physicists, unable to come up with any wonderful Greek words anymore, call this type of polarization by the unfortunate name of 'color', which has nothing to do with color in the normal sense." </ref> Kvarkoj male al kolorŝargo altiras unu la alian kiel rezulto de la forta nuklea forto, kaj la partiklo kiu mediaciis tion estis nomita la [[gluono]]. == Konduto de la forta interagado == The strong interaction is observable at two ranges, and mediated by different force carriers in each one. On a scale less than about 0.8&nbsp;[[femtometre|fm]] (roughly the radius of a nucleon), the force is carried by [[gluon|gluons]] and holds [[quark|quarks]] together to form protons, neutrons, and other hadrons. On a larger scale, up to about 3&nbsp;fm, the force is carried by [[meson|mesons]] and binds nucleons ([[proton|protons]] and [[neutron|neutrons]]) together to form the [[atomic nucleus|nucleus]] of an [[atom]].<ref name="auto">{{cite web| url = http://webhome.phy.duke.edu/~kolena/modern/forces.html#005| title = The four forces: the strong interaction Duke University Astrophysics Dept website}}</ref> In the former context, it is often known as the '''color force''', and is so strong that if hadrons are struck by high-energy particles, they produce [[Jet (particle physics)|jets]] of massive particles instead of emitting their constituents (quarks and gluons) as freely moving particles. This property of the strong force is called [[color confinement]]. {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ Two layers of strong interaction |- ! Interaction !! range !! held !! carrier !! result |- | Strong || style=text-align:right |< {{val|0.8|u=fm}} || quark || gluon || hadron |- | Residual Strong || style=text-align:right | {{val|1|–|3|u=fm}} || hadron || meson || nucleus |} === Ene de hadronoj === [[File:Gluon coupling.svg|thumb|The fundamental [[coupling (physics)|couplings]] of the strong interaction: (a) gluon radiation, (b) gluon splitting and (c,d) gluon self-coupling.]] The word ''strong'' is used since the strong interaction is the "strongest" of the four fundamental forces. At a distance of 10⁻¹⁵&nbsp;m, its strength is around 100&nbsp;times that of the [[electromagnetic force]], some 10⁶&nbsp;times as great as that of the weak force, and about 10³⁸&nbsp;times that of [[gravitation]]. The strong force is described by [[quantum chromodynamics]] (QCD), a part of the [[Standard Model]] of particle physics. Mathematically, QCD is a non-abelian [[gauge theory]] based on a local (gauge) [[symmetry group]] called [[SU(3)]]. The force carrier particle of the strong interaction is the gluon, a massless [[gauge boson]]. Gluons are thought to interact with quarks and other gluons by way of a type of charge called [[color charge]]. Color charge is analogous to electromagnetic charge, but it comes in three types (±red, ±green, and ±blue) rather than one, which results in different rules of behavior. These rules are described by [[quantum chromodynamics]] (QCD), the theory of quark–gluon interactions. Unlike the [[photon]] in electromagnetism, which is neutral, the gluon carries a color charge. Quarks and gluons are the only fundamental particles that carry non-vanishing color charge, and hence they participate in strong interactions only with each other. The strong force is the expression of the gluon interaction with other quark and gluon particles. All quarks and gluons in QCD interact with each other through the strong force. The strength of interaction is parameterized by the strong [[coupling constant]]. This strength is modified by the gauge color charge of the particle, a [[Group theory|group-theoretical]] property. The strong force acts between quarks. Unlike all other forces (electromagnetic, weak, and gravitational), the strong force does not diminish in strength with increasing distance between pairs of quarks. After a limiting distance (about the size of a [[hadron]]) has been reached, it remains at a strength of about {{val|10000|ul=N}}, no matter how much farther the distance between the quarks.<ref name=Fritzsch1983/>{{rp|164}} As the separation between the quarks grows, the energy added to the pair creates new pairs of matching quarks between the original two; hence it is impossible to isolate quarks. The explanation is that the amount of work done against a force of {{val|10000|u=N}} is enough to create particle–antiparticle pairs within a very short distance. The energy added to the system by pulling two quarks apart would create a pair of new quarks that will pair up with the original ones. In QCD, this phenomenon is called [[color confinement]]; as a result, only hadrons, not individual free quarks, can be observed. The failure of all experiments that have searched for [[free quark]]s is considered to be evidence of this phenomenon. The elementary quark and gluon particles involved in a high energy collision are not directly observable. The interaction produces jets of newly created hadrons that are observable. Those hadrons are created, as a manifestation of mass–energy equivalence, when sufficient energy is deposited into a quark–quark bond, as when a quark in one proton is struck by a very fast quark of another impacting proton during a [[particle accelerator]] experiment. However, [[quark–gluon plasma]]s have been observed.<ref>{{cite news |url=http://physics.about.com/od/physicsqtot/fl/Quark-Gluon-Plasma.htm |title=Quark–gluon plasma is the most primordial state of matter |newspaper=About.com Education |access-date=2017-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118030724/http://physics.about.com/od/physicsqtot/fl/Quark-Gluon-Plasma.htm |archive-date=2017-01-18 |url-status=dead }}</ref> === Inter hadronoj === {{Ĉefartikolo|Nuklea forto}} [[File:Pn_Scatter_Quarks.svg|thumb|300x300px|A [[Feynman diagram]] (shown by the animation in the lead) with the individual [[quark]] constituents shown, to illustrate how the fundamental strong interaction gives rise to the [[nuclear force]]. Straight lines are quarks, while multi-colored loops are [[Gluon|gluons]] (the carriers of the fundamental force).]] While color confinement implies that the strong force acts without distance-diminishment between pairs of quarks in compact collections of bound quarks (hadrons), at distances approaching or greater than the radius of a proton, a residual force (described below) remains. It manifests as a force between the "colorless" hadrons, and is known as the ''[[nuclear force]]'' or ''residual strong force'' (and historically as the ''strong nuclear force''). The nuclear force acts between hadrons, known as [[meson]]s and [[baryon]]s. This "residual strong force", acting indirectly, transmits gluons that form part of the virtual [[pion|π]] and [[rho meson|ρ&nbsp;mesons]], which, in turn, transmit the force between nucleons that holds the nucleus (beyond [[hydrogen-1]] nucleus) together.<ref>{{cite web |title=3. The Strong Force |url=http://www.damtp.cam.ac.uk/user/tong/pp/pp3.pdf |publisher=Department of Applied Mathematics and Theoretical Physics, University of Cambridge |access-date=10 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022113145/http://www.damtp.cam.ac.uk/user/tong/pp/pp3.pdf |archive-date=22 October 2021}}</ref> The residual strong force is thus a minor residuum of the strong force that binds quarks together into protons and neutrons. This same force is much weaker ''between'' neutrons and protons, because it is mostly neutralized ''within'' them, in the same way that electromagnetic forces between neutral atoms ([[van der Waals force]]s) are much weaker than the electromagnetic forces that hold electrons in association with the nucleus, forming the atoms.<ref name=Fritzsch1983> {{cite book |last=Fritzsch |first=H. |year=1983 |title=Quarks: The Stuff of Matter |url=https://archive.org/details/quarksstuffofmat00frit |url-access=registration |publisher=Basic Books |isbn=978-0-465-06781-7 |pages=[https://archive.org/details/quarksstuffofmat00frit/page/167 167–168] }}</ref> Unlike the strong force, the residual strong force diminishes with distance, and does so rapidly. The decrease is approximately as a negative exponential power of distance, though there is no simple expression known for this; see ''[[Yukawa potential]]''. The rapid decrease with distance of the attractive residual force and the less rapid decrease of the repulsive electromagnetic force acting between protons within a nucleus, causes the instability of larger atomic nuclei, such as all those with [[atomic number]]s larger than 82 (the element lead). Although the nuclear force is weaker than the strong interaction itself, it is still highly energetic: transitions produce [[gamma ray]]s.{{clarify|date=July 2025}} The mass of a nucleus is significantly different from the summed masses of the individual nucleons. This [[mass defect]] is due to the potential energy associated with the nuclear force. Differences between mass defects power [[nuclear fusion]] and [[nuclear fission]]. == Atomaj nukleoj == [[Dosiero:Yukawa_coulomb_compare.svg|eta|Yukawa-potencialo (verda) kompare kun kulomba potencialo (ruĝa)]] Laŭ la [[kvantuma kolordinamiko]] la forta nuklea forto efikas inter [[kvarko]]j interne de [[nukleono]]j, kiuj konsistigas la nukleojn de [[atomo]]j. La perantaj virtualaj [[partiklo]]j estas nomataj [[gluono]]j; ilin karakterizas konservata (neperdebla) valoro nomata [[kolora ŝargo]] (kiu neniel rilatas al la koloroj de [[optiko]]). Ekzistas ok specoj de gluonoj, kiuj transportas koloran ŝargon inter kvarkoj kaj povas ankaŭ interagi inter si reciproke. Interne de nukleonoj la kolora ŝargo de la kvarkoj ĉiam sume nuliĝas. Tamen pro nekompleta ekvilibreco de la kvarkaj ŝargoj ekzistas resta interago inter nukleonoj, kiu konsistigas la fortan nuklean forton. Ĝi efikas ĝis distanco de ĉirkaŭ 2,5 femtometroj; trans tiu distanco ĝin superas la elektra forto. Tial la forta nuklea forto kapablas kunteni malgrandajn nukleojn (kvankam ili enhavas elektre ŝargitajn [[protono]]jn, kiuj forpuŝas sin reciproke), sed ne tre grandajn, kiuj do estas [[radiaktiveco|malstabilaj]]. La kialo, ke la elektra kaj la forta interagoj rilatas tiom malsame laŭ distanco ''d'', estas, ke la elektra forto havas [[Kulomba leĝo|kulomban potencialon]], en kiu la forto malkreskas laŭ 1/''d'²; la forta interago havas Yukawa-potencialon, kies konduto estas pli komplika, sed kiu koncentras la forton al mallongaj distancoj. La gluonoj, kiuj peras la interagon interne de la nukleonoj, ne ekzistas ekstere. La interagon inter la nukleonoj en nukleo peras la [[piono|π-mezono]], == Restinta forta forto == La restinta efiko de la forta forto estas nomita la [[nuklea forto]]. La nuklea forto agas inter [[hadrono]]j, kiel ekzemple [[mezono]]j aŭ barjonoj (kiel ekzemple [[nukleono]]j) en [[atomkerno]]j. Tiu "restinta forta forto", aganta nerekte, elsendas gluonojn kiuj formas parton de la virtuala [[piono]] kaj rota [[mezono]], kiuj, en victurno, elsendas la nuklean forton inter nukleonoj. [[Dosiero:Nuclear Force anim smaller.gif|eta|350px|dekstre|[[Animacio]] de la interagado de la [[nuklea forto]] (aŭ restinta forta forto) inter protono kaj neŭtrono. La malgrandaj koloraj duoblaj cirkloj estas gluonoj, kiuj povas esti viditaj ligantaj la protonon kaj neŭtronon kune. Tiuj gluonoj ankaŭ aranĝas la kvark-antikvarkan kombinaĵon nomitan [[piono]] kune, kaj tio helpas elsendi restintan parton de la forta forto eĉ inter senkoloraj hadronoj. Kontraŭkoloroj estas montritaj per [[:File:Quark Anticolors.svg|tiu diagramo]]. Por pli granda versio, [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/de/Nuclear_Force_anim.gif klaku ĉi tien] ]] La restinta forta forto estas tiel negrava rest(aĵ)o de la forta forto kiu ligas kvarkojn kune en protonojn kaj neŭtronojn. Tiu sama forto estas multe pli malforta inter neŭtronoj kaj protonoj, ĉar ĝi estas plejparte neŭtraligita ene de ili, laŭ la sama maniero laŭ kiu elektromagnetaj fortoj inter neŭtralaj atomoj ([[forto de Van-der-Waals]]) estas multe pli malfortaj ol la elektromagnetaj fortoj kiuj tenas la atomojn interne kune. Male al la forta forto mem, la nuklea forto, aŭ restinta forta forto, malpliiĝas en forto, kaj ĝi fakte malpliiĝas rapide kun distanco. La malkresko estas preskaŭ kiel negativa eksponenta potenco de distanco, kvankam ekzistas neniu simpla esprimo konata pro tio; vidu [[Yukawa Hideki|Yukawa potencialon]]. La rapida malkresko kun distanco de la altira restinta forto kaj la malpli-rapida malkresko de la mala elektromagneta forto aganta inter protonoj ene de nukleo, kaŭzas la malstabilecon de pli grandaj atomkernoj, kiel ekzemple ĉiuj tiuj kun [[atomnumero]]j pli grandaj ol 82 (la elementantaŭeco). == Nuntempa stato de la teorio de forta interagado == La teoria priskribo de forta interagado estas unu la plej disvolvigitaj fakoj kaj samtempe pli rapide disvolvigitaj de la [[teoria fiziko]] de [[Partikla fiziko|elementaj partikloj]]. Spite la komprenon de la fundamenta naturo de la fortaj interagadoj (nome la interagado de kolorŝargo inter kvarkoj kaj gluonoj, priskribita per la [[kvantuma kolordinamiko]]), la matematikaj leĝoj kiuj esprimas ilin estas tre kompleksaj kaj tial, en multaj kazoj tre specifaj, la kalkuloj el unuaj principoj estas ankoraŭ maleblaj. Kiel rezulto, aperas eklektika bildo: apud kalkuloj matematike rigoraj, duonkvantitativaj alproksimiĝoj bazitaj sur la [[kvantuma mekaniko]], intuicioj, kiuj tamen priskribas perfekte la eksperimentajn datumojn.<ref> A. Schmidt, J. R. Pybus, R. Weiss, E. P. Segarra, A. Hrnjic, A. Denniston, O. Hen, E. Piasetzky, L. B. Weinstein, N. Barnea, M. Strikman, A. Larionov, D. Higinbotham & The CLAS Collaboration [https://www.nature.com/articles/s41586-020-2021-6 Probing the core of the strong nuclear interaction] // ''Nature'', volumo 578, pp. 540–544(2020) </ref>​ == Vidu ankaŭ == * [[Gravito]] * [[Partikla fiziko]] * [[Nuklea fiziko]] * [[Piono]] * [[Teorio de kordoj]] * [[Kvantuma kolordinamiko]] * [[Malforta nuklea forto]] * [[Forto]] kaj [[Fundamenta forto]] == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Christman, J.R. (2001). [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules/m280.pdf "MISN-0-280: The Strong Interaction"] (PDF). * Griffiths, David (1987). Introduction to Elementary Particles. John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-60386-3. * Halzen, F.; Martin, A.D. (1984). [https://archive.org/details/quarksleptonsint0000halz Quarks and Leptons: An Introductory Course in Modern Particle Physics.] John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-88741-6. * Kane, G.L. (1987). Modern Elementary Particle Physics. Perseus Books. ISBN 978-0-201-11749-3. * Morris, R. (2003). [https://archive.org/details/lastsorcererspat0000morr The Last Sorcerers: The Path from Alchemy to the Periodic Table.] Joseph Henry Press. ISBN 978-0-309-50593-2. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://physnet.org/modules/pdf_modules/m280.pdf J. R. Christman: The Strong Interaction] ({{en}}) * [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules.html projekto ''physnet''] ({{en}}) {{Bibliotekoj}} {{Havenda artikolo|Forta nuklea forto}} [[Kategorio:Partikla fiziko]] ers1cj7advqk7j33szqtp33doeiiugh 9494358 9494354 2026-10-16T10:59:30Z Kani 670 /* Konduto de la forta interagado */ 9494358 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Helium atom QM.svg|eta|dekstre|250px|La nukleo de atomo de [[heliumo]]. La du [[protono]]j havas la saman [[Elektra ŝargo|ŝargon]], sed ili ankoraŭ restas kune pro la restinta nuklea forto.]] [[Dosiero:Protón-Estructura de Quarks.png|eta|dekstre|250px|Strukturo de [[kvarko]]j de unu [[protono]].]] La '''forta nuklea forto''' aŭ '''forta interago''' estas tiu [[fundamenta forto]], kiu kuntenas la [[nukleo]]jn de [[atomo]] kontraŭ la peno de la [[elektromagneta forto]] disigi ilin. Ĝi estas unu el la kvar (aŭ tri) [[fundamenta forto|fundamentaj fortoj]] de [[fiziko]]. La operacia gamo de la forta interago estas en la [[grandordo]] de diametro de [[atomkerno]], [[femtometro]] (10^-15 metroj). Je ĉi tiu skalo, la potenco de la forta interago estas averaĝe ĉirkaŭ 137 fojojn pli granda ol la potenco de la elektromagneta forto, ĉirkaŭ 1.000.000 fojojn la potenco de la malforta interago kaj proksimume 1038 fojojn la potenco de [[gravito]].<ref> Relativa forto de interagado varias laŭ la distanco. Vidu por ekzemplo la eseon de Matt Strassler nome [https://profmattstrassler.com/articles-and-posts/particle-physics-basics/the-known-forces-of-nature/the-strength-of-the-known-forces/ "The strength of the known forces".]</ref> La partiklo kiu portas la plej fortan interagon estas la [[gluono]]. Ĉi tio estas ekzakte kiel la elektromagneta forto estas transdonita tra [[Fotono|fotonoj]] kaj la malforta interago tra W kaj Z-bosonoj. [[Kvantuma kromodinamiko]] (mallongigita en la angla QCD) estas la teorio kiu priskribas la forton kaj reĝimon de interago. La teorio de la [[kvarkoj]] diras, ke tiu interago kuntenas ankaŭ la kvarkojn interne de [[nukleono]] ([[protono]] aŭ [[neŭtrono]]), kaj ke la klasika forta interago estas nur reziduo el tiu forto, efikanta inter nukleonoj. Por distingi la du aspektojn oni nomas la klasikan fortan interagon "rezidua forta interago".<ref>[https://webhome.phy.duke.edu/~kolena/modern/forces.html#005 "The four forces: the strong interaction Duke University Astrophysics Dept website".]</ref> Ĉar la forto estas mediaciita de masivaj, mallongdaŭraj mezonoj je ĉi tiu skalo, la restanta forta interagado obeas distanc-dependan konduton inter [[nukleono]]j, kiu estas tre malsama ol kiam ĝi agas por ligi [[kvarko]]jn ene de [[hadrono]]j. Ekzistas ankaŭ diferencoj en la ligaj energioj de la nuklea forto rilate al [[nuklea fuzio]] kontraŭ [[Fisio|nuklea fisio]]. Nuklea fuzio respondecas pri plejparto de la energiproduktado en la [[Suno]] kaj aliaj [[stelo]]j. Nuklea fisio permesas la disfalon de radioaktivaj elementoj kaj [[izotopo]]j, kvankam ĝi ofte estas mediaciita de la malforta interagado. Artefarite, la energio asociita kun la nuklea forto estas parte liberigita en [[nuklea energio]] kaj [[nukleaj armiloj]], kaj en [[uranio|uraniaj]] aŭ [[plutonio|plutoniaj]] fisiaj armiloj kaj en fuziaj armiloj kiel la [[hidrogena bombo]].<ref>{{cite web | archive-url=https://web.archive.org/web/20121218195010/https://netfiles.uiuc.edu/mragheb/www/NPRE%20402%20ME%20405%20Nuclear%20Power%20Engineering/Nuclear%20Processes%20The%20Strong%20Force.pdf | access-date=2023-10-03 | archive-date=2012-12-18 | title=Chapter 4 Nuclear Processes, The Strong Force | last=Ragheb | first=Magdi | publisher=University of Illinois | url= https://netfiles.uiuc.edu/mragheb/www/NPRE%20402%20ME%20405%20Nuclear%20Power%20Engineering/Nuclear%20Processes%20The%20Strong%20Force.pdf | url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web | archive-url= https://web.archive.org/web/20230528145648/http://www.furryelephant.com/content/radioactivity/binding-energy-mass-defect/ | access-date=2023-10-03 | archive-date=2023-05-28 | title=Lesson 13: Binding energy and mass defect | author=<!--Not stated--> | website=Furry Elephant physics educational site | url= http://www.furryelephant.com/content/radioactivity/binding-energy-mass-defect/ | url-status=dead}}</ref> == Etimologio == La forta nuklea forto havas sian nomon de la fakto, ke ĝi estas la plej forta el la fundamentaj fortoj. Alia nomo estas "kolora forto", ĉar la [[Kolorŝargo|ŝargoj]] kaŭzantaj ĝin, havas tri bazajn valorojn, same kiel la homa vido havas tri bazkolorojn. Tial la ŝargoj ricevis la simbolajn nomojn "ruĝa", "verda" kaj "blua", aldone ekzistas la inversaj ŝargoj "malruĝa", "malverda" kaj "malblua". La esprimo "forta interago" estas nun preferata inter fizikistoj. La antaŭan esprimon "forta nuklea forto" motivis la fakto, ke ĝi efikas interne de [[atoma nukleo|atomaj nukleoj]] (vidu [[#Atomaj nukleoj|malsupre]]). Male al la [[Kampo (elektro)|elektra]] kaj [[gravito|gravita fortoj]] la forta nuklea forto ne sekvas la leĝon de la inversa radiusa kvadrato; ĝi efikas nur je tre malgranda distanco. Tie ĝi havas jenajn rilatumojn al la aliaj fundamentaj fortoj<ref>Greiner, W. kaj Müller, B.: "Gauge Theory of Weak Interaction (Band 13)". Springer, 2000, p. 2.</ref>: * 100-oble tiom forta kiom la elektra forto * 10¹⁵-oble tiom forta kiom la [[malforta nuklea forto]] * 10⁴¹-oble tiom forta kiom la gravito [[Dosiero:Neutron_QCD_Animation.gif|eta|Ekzemplo: Gluonoj kuntenas la kvarkojn en neŭtrono]] == Historio == La ekziston de la forta nuklea forto konjektis [[Enrico Fermi]] en la [[1930-aj jaroj]], kiam li laboris pri la [[malforta nuklea forto|malforta interago]].<ref>{{Citaĵo el la reto | url=http://www-news.uchicago.edu/fermi/Group19/enricofermi/teoriafermi.htm| titolo = La teoria di Fermi | alirdato = 2012-12-01 | aŭtoro = | dato = 2003-04-23 | formato = HTML | eldonisto = Universitato de Chicago | lingvo = it}}</ref> [[Hideki Yukawa]] postulis, ke la interagon efikas nova partiklo, la [[piono|π-mezono]]. En [[1964]] [[Murray Gell-Mann]] kaj [[George Zweig]] proponis, ke [[mezono]]j kaj [[bariono]]j konsistas el kvarkoj;<ref> Wilczek, Frank (1982). "Quantum chromodynamics: The modern theory of the strong interaction". ''Annual Review of Nuclear and Particle Science''. 32 (1): 177–209. Bibcode:1982ARNPS..32..177W. doi:10.1146/annurev.ns.32.120182.001141.</ref> en 1965 sekvis la enkonduko de nova partikla eco, nomata "koloro".<ref> Feynman, R.P. (1985). ''QED: The Strange Theory of Light and Matter''. Princeton University Press. p. 136. ISBN 978-0-691-08388-9. "The idiot physicists, unable to come up with any wonderful Greek words anymore, call this type of polarization by the unfortunate name of 'color', which has nothing to do with color in the normal sense."</ref> En 1968/9 eksperimentoj ĉe la esplorejo SLAC ([[Stanford Linear Accelerator]]) trovis pruvojn pri la fakta ekzisto de kvarkoj. Kvarkoj kun malsamaj kolorŝargoj altiras unu la alian pro la forta interago, kaj la partiklo, kiu peras tion, ricevis la nomon ''[[gluono]]''. Antaŭ la [[1970-aj jaroj]], fizikistoj estis necertaj kiel kaj kial la atomkerno estis ligita kune. Estis konata, ke la nukleo estis kunmetita de [[protono]]j kaj [[neŭtrono]]j kaj ke protonoj posedis pozitivan [[elektra ŝargo|elektran ŝargon]], dum neŭtronoj estis elektre neŭtralaj. De la kompreno de fiziko en tiu tempo, pozitivaj trovitaĵoj forpuŝus unu la alian kaj la pozitive ŝargitaj protonoj devus igi la nukleon flugi dise. Tamen, tio neniam estis observita. Nova fiziko estis necesa por klarigi tiun fenomenon. Pli forta gravito estis postulita por klarigi kiel la atomkerno estis ligita malgraŭ la reciproka elektromagneta repuŝo de la protonoj. Tio hipotezis, ke forto estu nomita la ''forta forto'', kiu verŝajne estis fundamenta forto kiu reagis al la protonoj kaj neŭtronoj kiuj konsistigas la nukleon. Estis poste malkovrite, ke protonoj kaj neŭtronoj ne estis fundamentaj partikloj, sed konsistis el konsistigaj partikloj nomitaj [[kvarko]]j. La forta altiro inter nukleonoj estis la kromefiko de pli fundamenta forto kiu ligis la kvarkojn kune en protonojn kaj neŭtronojn. La teorio de [[kvantuma kolordinamiko]] klarigas, ke kvarkoj portas tion kio estas nomita [[kolorŝargo]], kvankam ĝi havas neniun rilaton al videbla [[koloro]].<ref> Feynman, R.P. (1985). QED: The Strange Theory of Light and Matter. Princeton University Press. p. 136. ISBN 978-0-691-08388-9. "The idiot physicists, unable to come up with any wonderful Greek words anymore, call this type of polarization by the unfortunate name of 'color', which has nothing to do with color in the normal sense." </ref> Kvarkoj male al kolorŝargo altiras unu la alian kiel rezulto de la forta nuklea forto, kaj la partiklo kiu mediaciis tion estis nomita la [[gluono]]. == Konduto de la forta interagado == La forta interagado estas observebla je du distancintervaloj, kaj en ĉiu el ili ĝi estas mediaciata de malsamaj forto-portantoj. Je skalo malpli granda ol proksimume 0,8 fm (fentometroj) (ĉirkaŭ la [[radiuso]] de [[nukleono]]), la forto estas portata de [[gluono]]j kaj tenas [[kvarko]]jn kune por formi [[protono]]jn, [[neŭtrono]]jn kaj aliajn [[hadrono]]jn. Je pli granda skalo, ĝis proksimume 3 fm, la forto estas portata de [[mezono]]j kaj ligas nukleonojn (protonojn kaj neŭtronojn) kune por formi la [[atoma nukleo|atomkernon]].<ref name="auto">{{cite web| url = http://webhome.phy.duke.edu/~kolena/modern/forces.html#005| title = The four forces: the strong interaction Duke University Astrophysics Dept website}}</ref> En la unua kazo, ĝi estas ofte nomata la ''kolora forto'', kaj ĝi estas tiom forta, ke se hadronoj estas trafitaj de alt-energiaj partikloj, ili produktas [[Hadrona strio|fluojn]] de masivaj partikloj anstataŭ elsendi siajn konsisterojn (kvarkojn kaj gluonojn) kiel libere moviĝantajn partiklojn. Ĉi tiu eco de la forta forto estas nomata [[Kolorkonservo|kolora enŝloso]]. {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ Du niveloj de forta interagado |- ! Interagado !! gamo !! unuo !! portanto !! rezulto |- | Forto || style=text-align:right |< 0.8 fm|| kvarko || gluono || hadrono |- | Rezidua forto || style=text-align:right | 1–3 fm || hadrono || mezono || kerno |} === Ene de hadronoj === [[File:Gluon coupling.svg|thumb|The fundamental [[coupling (physics)|couplings]] of the strong interaction: (a) gluon radiation, (b) gluon splitting and (c,d) gluon self-coupling.]] The word ''strong'' is used since the strong interaction is the "strongest" of the four fundamental forces. At a distance of 10⁻¹⁵&nbsp;m, its strength is around 100&nbsp;times that of the [[electromagnetic force]], some 10⁶&nbsp;times as great as that of the weak force, and about 10³⁸&nbsp;times that of [[gravitation]]. The strong force is described by [[quantum chromodynamics]] (QCD), a part of the [[Standard Model]] of particle physics. Mathematically, QCD is a non-abelian [[gauge theory]] based on a local (gauge) [[symmetry group]] called [[SU(3)]]. The force carrier particle of the strong interaction is the gluon, a massless [[gauge boson]]. Gluons are thought to interact with quarks and other gluons by way of a type of charge called [[color charge]]. Color charge is analogous to electromagnetic charge, but it comes in three types (±red, ±green, and ±blue) rather than one, which results in different rules of behavior. These rules are described by [[quantum chromodynamics]] (QCD), the theory of quark–gluon interactions. Unlike the [[photon]] in electromagnetism, which is neutral, the gluon carries a color charge. Quarks and gluons are the only fundamental particles that carry non-vanishing color charge, and hence they participate in strong interactions only with each other. The strong force is the expression of the gluon interaction with other quark and gluon particles. All quarks and gluons in QCD interact with each other through the strong force. The strength of interaction is parameterized by the strong [[coupling constant]]. This strength is modified by the gauge color charge of the particle, a [[Group theory|group-theoretical]] property. The strong force acts between quarks. Unlike all other forces (electromagnetic, weak, and gravitational), the strong force does not diminish in strength with increasing distance between pairs of quarks. After a limiting distance (about the size of a [[hadron]]) has been reached, it remains at a strength of about {{val|10000|ul=N}}, no matter how much farther the distance between the quarks.<ref name=Fritzsch1983/>{{rp|164}} As the separation between the quarks grows, the energy added to the pair creates new pairs of matching quarks between the original two; hence it is impossible to isolate quarks. The explanation is that the amount of work done against a force of {{val|10000|u=N}} is enough to create particle–antiparticle pairs within a very short distance. The energy added to the system by pulling two quarks apart would create a pair of new quarks that will pair up with the original ones. In QCD, this phenomenon is called [[color confinement]]; as a result, only hadrons, not individual free quarks, can be observed. The failure of all experiments that have searched for [[free quark]]s is considered to be evidence of this phenomenon. The elementary quark and gluon particles involved in a high energy collision are not directly observable. The interaction produces jets of newly created hadrons that are observable. Those hadrons are created, as a manifestation of mass–energy equivalence, when sufficient energy is deposited into a quark–quark bond, as when a quark in one proton is struck by a very fast quark of another impacting proton during a [[particle accelerator]] experiment. However, [[quark–gluon plasma]]s have been observed.<ref>{{cite news |url=http://physics.about.com/od/physicsqtot/fl/Quark-Gluon-Plasma.htm |title=Quark–gluon plasma is the most primordial state of matter |newspaper=About.com Education |access-date=2017-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118030724/http://physics.about.com/od/physicsqtot/fl/Quark-Gluon-Plasma.htm |archive-date=2017-01-18 |url-status=dead }}</ref> === Inter hadronoj === {{Ĉefartikolo|Nuklea forto}} [[File:Pn_Scatter_Quarks.svg|thumb|300x300px|A [[Feynman diagram]] (shown by the animation in the lead) with the individual [[quark]] constituents shown, to illustrate how the fundamental strong interaction gives rise to the [[nuclear force]]. Straight lines are quarks, while multi-colored loops are [[Gluon|gluons]] (the carriers of the fundamental force).]] While color confinement implies that the strong force acts without distance-diminishment between pairs of quarks in compact collections of bound quarks (hadrons), at distances approaching or greater than the radius of a proton, a residual force (described below) remains. It manifests as a force between the "colorless" hadrons, and is known as the ''[[nuclear force]]'' or ''residual strong force'' (and historically as the ''strong nuclear force''). The nuclear force acts between hadrons, known as [[meson]]s and [[baryon]]s. This "residual strong force", acting indirectly, transmits gluons that form part of the virtual [[pion|π]] and [[rho meson|ρ&nbsp;mesons]], which, in turn, transmit the force between nucleons that holds the nucleus (beyond [[hydrogen-1]] nucleus) together.<ref>{{cite web |title=3. The Strong Force |url=http://www.damtp.cam.ac.uk/user/tong/pp/pp3.pdf |publisher=Department of Applied Mathematics and Theoretical Physics, University of Cambridge |access-date=10 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022113145/http://www.damtp.cam.ac.uk/user/tong/pp/pp3.pdf |archive-date=22 October 2021}}</ref> The residual strong force is thus a minor residuum of the strong force that binds quarks together into protons and neutrons. This same force is much weaker ''between'' neutrons and protons, because it is mostly neutralized ''within'' them, in the same way that electromagnetic forces between neutral atoms ([[van der Waals force]]s) are much weaker than the electromagnetic forces that hold electrons in association with the nucleus, forming the atoms.<ref name=Fritzsch1983> {{cite book |last=Fritzsch |first=H. |year=1983 |title=Quarks: The Stuff of Matter |url=https://archive.org/details/quarksstuffofmat00frit |url-access=registration |publisher=Basic Books |isbn=978-0-465-06781-7 |pages=[https://archive.org/details/quarksstuffofmat00frit/page/167 167–168] }}</ref> Unlike the strong force, the residual strong force diminishes with distance, and does so rapidly. The decrease is approximately as a negative exponential power of distance, though there is no simple expression known for this; see ''[[Yukawa potential]]''. The rapid decrease with distance of the attractive residual force and the less rapid decrease of the repulsive electromagnetic force acting between protons within a nucleus, causes the instability of larger atomic nuclei, such as all those with [[atomic number]]s larger than 82 (the element lead). Although the nuclear force is weaker than the strong interaction itself, it is still highly energetic: transitions produce [[gamma ray]]s.{{clarify|date=July 2025}} The mass of a nucleus is significantly different from the summed masses of the individual nucleons. This [[mass defect]] is due to the potential energy associated with the nuclear force. Differences between mass defects power [[nuclear fusion]] and [[nuclear fission]]. == Atomaj nukleoj == [[Dosiero:Yukawa_coulomb_compare.svg|eta|Yukawa-potencialo (verda) kompare kun kulomba potencialo (ruĝa)]] Laŭ la [[kvantuma kolordinamiko]] la forta nuklea forto efikas inter [[kvarko]]j interne de [[nukleono]]j, kiuj konsistigas la nukleojn de [[atomo]]j. La perantaj virtualaj [[partiklo]]j estas nomataj [[gluono]]j; ilin karakterizas konservata (neperdebla) valoro nomata [[kolora ŝargo]] (kiu neniel rilatas al la koloroj de [[optiko]]). Ekzistas ok specoj de gluonoj, kiuj transportas koloran ŝargon inter kvarkoj kaj povas ankaŭ interagi inter si reciproke. Interne de nukleonoj la kolora ŝargo de la kvarkoj ĉiam sume nuliĝas. Tamen pro nekompleta ekvilibreco de la kvarkaj ŝargoj ekzistas resta interago inter nukleonoj, kiu konsistigas la fortan nuklean forton. Ĝi efikas ĝis distanco de ĉirkaŭ 2,5 femtometroj; trans tiu distanco ĝin superas la elektra forto. Tial la forta nuklea forto kapablas kunteni malgrandajn nukleojn (kvankam ili enhavas elektre ŝargitajn [[protono]]jn, kiuj forpuŝas sin reciproke), sed ne tre grandajn, kiuj do estas [[radiaktiveco|malstabilaj]]. La kialo, ke la elektra kaj la forta interagoj rilatas tiom malsame laŭ distanco ''d'', estas, ke la elektra forto havas [[Kulomba leĝo|kulomban potencialon]], en kiu la forto malkreskas laŭ 1/''d'²; la forta interago havas Yukawa-potencialon, kies konduto estas pli komplika, sed kiu koncentras la forton al mallongaj distancoj. La gluonoj, kiuj peras la interagon interne de la nukleonoj, ne ekzistas ekstere. La interagon inter la nukleonoj en nukleo peras la [[piono|π-mezono]], == Restinta forta forto == La restinta efiko de la forta forto estas nomita la [[nuklea forto]]. La nuklea forto agas inter [[hadrono]]j, kiel ekzemple [[mezono]]j aŭ barjonoj (kiel ekzemple [[nukleono]]j) en [[atomkerno]]j. Tiu "restinta forta forto", aganta nerekte, elsendas gluonojn kiuj formas parton de la virtuala [[piono]] kaj rota [[mezono]], kiuj, en victurno, elsendas la nuklean forton inter nukleonoj. [[Dosiero:Nuclear Force anim smaller.gif|eta|350px|dekstre|[[Animacio]] de la interagado de la [[nuklea forto]] (aŭ restinta forta forto) inter protono kaj neŭtrono. La malgrandaj koloraj duoblaj cirkloj estas gluonoj, kiuj povas esti viditaj ligantaj la protonon kaj neŭtronon kune. Tiuj gluonoj ankaŭ aranĝas la kvark-antikvarkan kombinaĵon nomitan [[piono]] kune, kaj tio helpas elsendi restintan parton de la forta forto eĉ inter senkoloraj hadronoj. Kontraŭkoloroj estas montritaj per [[:File:Quark Anticolors.svg|tiu diagramo]]. Por pli granda versio, [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/de/Nuclear_Force_anim.gif klaku ĉi tien] ]] La restinta forta forto estas tiel negrava rest(aĵ)o de la forta forto kiu ligas kvarkojn kune en protonojn kaj neŭtronojn. Tiu sama forto estas multe pli malforta inter neŭtronoj kaj protonoj, ĉar ĝi estas plejparte neŭtraligita ene de ili, laŭ la sama maniero laŭ kiu elektromagnetaj fortoj inter neŭtralaj atomoj ([[forto de Van-der-Waals]]) estas multe pli malfortaj ol la elektromagnetaj fortoj kiuj tenas la atomojn interne kune. Male al la forta forto mem, la nuklea forto, aŭ restinta forta forto, malpliiĝas en forto, kaj ĝi fakte malpliiĝas rapide kun distanco. La malkresko estas preskaŭ kiel negativa eksponenta potenco de distanco, kvankam ekzistas neniu simpla esprimo konata pro tio; vidu [[Yukawa Hideki|Yukawa potencialon]]. La rapida malkresko kun distanco de la altira restinta forto kaj la malpli-rapida malkresko de la mala elektromagneta forto aganta inter protonoj ene de nukleo, kaŭzas la malstabilecon de pli grandaj atomkernoj, kiel ekzemple ĉiuj tiuj kun [[atomnumero]]j pli grandaj ol 82 (la elementantaŭeco). == Nuntempa stato de la teorio de forta interagado == La teoria priskribo de forta interagado estas unu la plej disvolvigitaj fakoj kaj samtempe pli rapide disvolvigitaj de la [[teoria fiziko]] de [[Partikla fiziko|elementaj partikloj]]. Spite la komprenon de la fundamenta naturo de la fortaj interagadoj (nome la interagado de kolorŝargo inter kvarkoj kaj gluonoj, priskribita per la [[kvantuma kolordinamiko]]), la matematikaj leĝoj kiuj esprimas ilin estas tre kompleksaj kaj tial, en multaj kazoj tre specifaj, la kalkuloj el unuaj principoj estas ankoraŭ maleblaj. Kiel rezulto, aperas eklektika bildo: apud kalkuloj matematike rigoraj, duonkvantitativaj alproksimiĝoj bazitaj sur la [[kvantuma mekaniko]], intuicioj, kiuj tamen priskribas perfekte la eksperimentajn datumojn.<ref> A. Schmidt, J. R. Pybus, R. Weiss, E. P. Segarra, A. Hrnjic, A. Denniston, O. Hen, E. Piasetzky, L. B. Weinstein, N. Barnea, M. Strikman, A. Larionov, D. Higinbotham & The CLAS Collaboration [https://www.nature.com/articles/s41586-020-2021-6 Probing the core of the strong nuclear interaction] // ''Nature'', volumo 578, pp. 540–544(2020) </ref>​ == Vidu ankaŭ == * [[Gravito]] * [[Partikla fiziko]] * [[Nuklea fiziko]] * [[Piono]] * [[Teorio de kordoj]] * [[Kvantuma kolordinamiko]] * [[Malforta nuklea forto]] * [[Forto]] kaj [[Fundamenta forto]] == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Christman, J.R. (2001). [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules/m280.pdf "MISN-0-280: The Strong Interaction"] (PDF). * Griffiths, David (1987). Introduction to Elementary Particles. John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-60386-3. * Halzen, F.; Martin, A.D. (1984). [https://archive.org/details/quarksleptonsint0000halz Quarks and Leptons: An Introductory Course in Modern Particle Physics.] John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-88741-6. * Kane, G.L. (1987). Modern Elementary Particle Physics. Perseus Books. ISBN 978-0-201-11749-3. * Morris, R. (2003). [https://archive.org/details/lastsorcererspat0000morr The Last Sorcerers: The Path from Alchemy to the Periodic Table.] Joseph Henry Press. ISBN 978-0-309-50593-2. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://physnet.org/modules/pdf_modules/m280.pdf J. R. Christman: The Strong Interaction] ({{en}}) * [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules.html projekto ''physnet''] ({{en}}) {{Bibliotekoj}} {{Havenda artikolo|Forta nuklea forto}} [[Kategorio:Partikla fiziko]] o8fauzos3yf3t65op3odi0hldvpapwz 9494367 9494358 2026-10-16T11:10:58Z Kani 670 /* Ene de hadronoj */ 9494367 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Helium atom QM.svg|eta|dekstre|250px|La nukleo de atomo de [[heliumo]]. La du [[protono]]j havas la saman [[Elektra ŝargo|ŝargon]], sed ili ankoraŭ restas kune pro la restinta nuklea forto.]] [[Dosiero:Protón-Estructura de Quarks.png|eta|dekstre|250px|Strukturo de [[kvarko]]j de unu [[protono]].]] La '''forta nuklea forto''' aŭ '''forta interago''' estas tiu [[fundamenta forto]], kiu kuntenas la [[nukleo]]jn de [[atomo]] kontraŭ la peno de la [[elektromagneta forto]] disigi ilin. Ĝi estas unu el la kvar (aŭ tri) [[fundamenta forto|fundamentaj fortoj]] de [[fiziko]]. La operacia gamo de la forta interago estas en la [[grandordo]] de diametro de [[atomkerno]], [[femtometro]] (10^-15 metroj). Je ĉi tiu skalo, la potenco de la forta interago estas averaĝe ĉirkaŭ 137 fojojn pli granda ol la potenco de la elektromagneta forto, ĉirkaŭ 1.000.000 fojojn la potenco de la malforta interago kaj proksimume 1038 fojojn la potenco de [[gravito]].<ref> Relativa forto de interagado varias laŭ la distanco. Vidu por ekzemplo la eseon de Matt Strassler nome [https://profmattstrassler.com/articles-and-posts/particle-physics-basics/the-known-forces-of-nature/the-strength-of-the-known-forces/ "The strength of the known forces".]</ref> La partiklo kiu portas la plej fortan interagon estas la [[gluono]]. Ĉi tio estas ekzakte kiel la elektromagneta forto estas transdonita tra [[Fotono|fotonoj]] kaj la malforta interago tra W kaj Z-bosonoj. [[Kvantuma kromodinamiko]] (mallongigita en la angla QCD) estas la teorio kiu priskribas la forton kaj reĝimon de interago. La teorio de la [[kvarkoj]] diras, ke tiu interago kuntenas ankaŭ la kvarkojn interne de [[nukleono]] ([[protono]] aŭ [[neŭtrono]]), kaj ke la klasika forta interago estas nur reziduo el tiu forto, efikanta inter nukleonoj. Por distingi la du aspektojn oni nomas la klasikan fortan interagon "rezidua forta interago".<ref>[https://webhome.phy.duke.edu/~kolena/modern/forces.html#005 "The four forces: the strong interaction Duke University Astrophysics Dept website".]</ref> Ĉar la forto estas mediaciita de masivaj, mallongdaŭraj mezonoj je ĉi tiu skalo, la restanta forta interagado obeas distanc-dependan konduton inter [[nukleono]]j, kiu estas tre malsama ol kiam ĝi agas por ligi [[kvarko]]jn ene de [[hadrono]]j. Ekzistas ankaŭ diferencoj en la ligaj energioj de la nuklea forto rilate al [[nuklea fuzio]] kontraŭ [[Fisio|nuklea fisio]]. Nuklea fuzio respondecas pri plejparto de la energiproduktado en la [[Suno]] kaj aliaj [[stelo]]j. Nuklea fisio permesas la disfalon de radioaktivaj elementoj kaj [[izotopo]]j, kvankam ĝi ofte estas mediaciita de la malforta interagado. Artefarite, la energio asociita kun la nuklea forto estas parte liberigita en [[nuklea energio]] kaj [[nukleaj armiloj]], kaj en [[uranio|uraniaj]] aŭ [[plutonio|plutoniaj]] fisiaj armiloj kaj en fuziaj armiloj kiel la [[hidrogena bombo]].<ref>{{cite web | archive-url=https://web.archive.org/web/20121218195010/https://netfiles.uiuc.edu/mragheb/www/NPRE%20402%20ME%20405%20Nuclear%20Power%20Engineering/Nuclear%20Processes%20The%20Strong%20Force.pdf | access-date=2023-10-03 | archive-date=2012-12-18 | title=Chapter 4 Nuclear Processes, The Strong Force | last=Ragheb | first=Magdi | publisher=University of Illinois | url= https://netfiles.uiuc.edu/mragheb/www/NPRE%20402%20ME%20405%20Nuclear%20Power%20Engineering/Nuclear%20Processes%20The%20Strong%20Force.pdf | url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web | archive-url= https://web.archive.org/web/20230528145648/http://www.furryelephant.com/content/radioactivity/binding-energy-mass-defect/ | access-date=2023-10-03 | archive-date=2023-05-28 | title=Lesson 13: Binding energy and mass defect | author=<!--Not stated--> | website=Furry Elephant physics educational site | url= http://www.furryelephant.com/content/radioactivity/binding-energy-mass-defect/ | url-status=dead}}</ref> == Etimologio == La forta nuklea forto havas sian nomon de la fakto, ke ĝi estas la plej forta el la fundamentaj fortoj. Alia nomo estas "kolora forto", ĉar la [[Kolorŝargo|ŝargoj]] kaŭzantaj ĝin, havas tri bazajn valorojn, same kiel la homa vido havas tri bazkolorojn. Tial la ŝargoj ricevis la simbolajn nomojn "ruĝa", "verda" kaj "blua", aldone ekzistas la inversaj ŝargoj "malruĝa", "malverda" kaj "malblua". La esprimo "forta interago" estas nun preferata inter fizikistoj. La antaŭan esprimon "forta nuklea forto" motivis la fakto, ke ĝi efikas interne de [[atoma nukleo|atomaj nukleoj]] (vidu [[#Atomaj nukleoj|malsupre]]). Male al la [[Kampo (elektro)|elektra]] kaj [[gravito|gravita fortoj]] la forta nuklea forto ne sekvas la leĝon de la inversa radiusa kvadrato; ĝi efikas nur je tre malgranda distanco. Tie ĝi havas jenajn rilatumojn al la aliaj fundamentaj fortoj<ref>Greiner, W. kaj Müller, B.: "Gauge Theory of Weak Interaction (Band 13)". Springer, 2000, p. 2.</ref>: * 100-oble tiom forta kiom la elektra forto * 10¹⁵-oble tiom forta kiom la [[malforta nuklea forto]] * 10⁴¹-oble tiom forta kiom la gravito [[Dosiero:Neutron_QCD_Animation.gif|eta|Ekzemplo: Gluonoj kuntenas la kvarkojn en neŭtrono]] == Historio == La ekziston de la forta nuklea forto konjektis [[Enrico Fermi]] en la [[1930-aj jaroj]], kiam li laboris pri la [[malforta nuklea forto|malforta interago]].<ref>{{Citaĵo el la reto | url=http://www-news.uchicago.edu/fermi/Group19/enricofermi/teoriafermi.htm| titolo = La teoria di Fermi | alirdato = 2012-12-01 | aŭtoro = | dato = 2003-04-23 | formato = HTML | eldonisto = Universitato de Chicago | lingvo = it}}</ref> [[Hideki Yukawa]] postulis, ke la interagon efikas nova partiklo, la [[piono|π-mezono]]. En [[1964]] [[Murray Gell-Mann]] kaj [[George Zweig]] proponis, ke [[mezono]]j kaj [[bariono]]j konsistas el kvarkoj;<ref> Wilczek, Frank (1982). "Quantum chromodynamics: The modern theory of the strong interaction". ''Annual Review of Nuclear and Particle Science''. 32 (1): 177–209. Bibcode:1982ARNPS..32..177W. doi:10.1146/annurev.ns.32.120182.001141.</ref> en 1965 sekvis la enkonduko de nova partikla eco, nomata "koloro".<ref> Feynman, R.P. (1985). ''QED: The Strange Theory of Light and Matter''. Princeton University Press. p. 136. ISBN 978-0-691-08388-9. "The idiot physicists, unable to come up with any wonderful Greek words anymore, call this type of polarization by the unfortunate name of 'color', which has nothing to do with color in the normal sense."</ref> En 1968/9 eksperimentoj ĉe la esplorejo SLAC ([[Stanford Linear Accelerator]]) trovis pruvojn pri la fakta ekzisto de kvarkoj. Kvarkoj kun malsamaj kolorŝargoj altiras unu la alian pro la forta interago, kaj la partiklo, kiu peras tion, ricevis la nomon ''[[gluono]]''. Antaŭ la [[1970-aj jaroj]], fizikistoj estis necertaj kiel kaj kial la atomkerno estis ligita kune. Estis konata, ke la nukleo estis kunmetita de [[protono]]j kaj [[neŭtrono]]j kaj ke protonoj posedis pozitivan [[elektra ŝargo|elektran ŝargon]], dum neŭtronoj estis elektre neŭtralaj. De la kompreno de fiziko en tiu tempo, pozitivaj trovitaĵoj forpuŝus unu la alian kaj la pozitive ŝargitaj protonoj devus igi la nukleon flugi dise. Tamen, tio neniam estis observita. Nova fiziko estis necesa por klarigi tiun fenomenon. Pli forta gravito estis postulita por klarigi kiel la atomkerno estis ligita malgraŭ la reciproka elektromagneta repuŝo de la protonoj. Tio hipotezis, ke forto estu nomita la ''forta forto'', kiu verŝajne estis fundamenta forto kiu reagis al la protonoj kaj neŭtronoj kiuj konsistigas la nukleon. Estis poste malkovrite, ke protonoj kaj neŭtronoj ne estis fundamentaj partikloj, sed konsistis el konsistigaj partikloj nomitaj [[kvarko]]j. La forta altiro inter nukleonoj estis la kromefiko de pli fundamenta forto kiu ligis la kvarkojn kune en protonojn kaj neŭtronojn. La teorio de [[kvantuma kolordinamiko]] klarigas, ke kvarkoj portas tion kio estas nomita [[kolorŝargo]], kvankam ĝi havas neniun rilaton al videbla [[koloro]].<ref> Feynman, R.P. (1985). QED: The Strange Theory of Light and Matter. Princeton University Press. p. 136. ISBN 978-0-691-08388-9. "The idiot physicists, unable to come up with any wonderful Greek words anymore, call this type of polarization by the unfortunate name of 'color', which has nothing to do with color in the normal sense." </ref> Kvarkoj male al kolorŝargo altiras unu la alian kiel rezulto de la forta nuklea forto, kaj la partiklo kiu mediaciis tion estis nomita la [[gluono]]. == Konduto de la forta interagado == La forta interagado estas observebla je du distancintervaloj, kaj en ĉiu el ili ĝi estas mediaciata de malsamaj forto-portantoj. Je skalo malpli granda ol proksimume 0,8 fm (fentometroj) (ĉirkaŭ la [[radiuso]] de [[nukleono]]), la forto estas portata de [[gluono]]j kaj tenas [[kvarko]]jn kune por formi [[protono]]jn, [[neŭtrono]]jn kaj aliajn [[hadrono]]jn. Je pli granda skalo, ĝis proksimume 3 fm, la forto estas portata de [[mezono]]j kaj ligas nukleonojn (protonojn kaj neŭtronojn) kune por formi la [[atoma nukleo|atomkernon]].<ref name="auto">{{cite web| url = http://webhome.phy.duke.edu/~kolena/modern/forces.html#005| title = The four forces: the strong interaction Duke University Astrophysics Dept website}}</ref> En la unua kazo, ĝi estas ofte nomata la ''kolora forto'', kaj ĝi estas tiom forta, ke se hadronoj estas trafitaj de alt-energiaj partikloj, ili produktas [[Hadrona strio|fluojn]] de masivaj partikloj anstataŭ elsendi siajn konsisterojn (kvarkojn kaj gluonojn) kiel libere moviĝantajn partiklojn. Ĉi tiu eco de la forta forto estas nomata [[Kolorkonservo|kolora enŝloso]]. {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ Du niveloj de forta interagado |- ! Interagado !! gamo !! unuo !! portanto !! rezulto |- | Forto || style=text-align:right |< 0.8 fm|| kvarko || gluono || hadrono |- | Rezidua forto || style=text-align:right | 1–3 fm || hadrono || mezono || kerno |} === Ene de hadronoj === [[File:Gluon coupling.svg|thumb|La fundamentaj kuploj de la forta interagado: (a) gluon-radiado, (b) gluon-disiĝo kaj (c,d) gluon-memkuplo.]] La vorto "forto" estas uzata, ĉar la forta interagado estas la "plej forta" el la kvar fundamentaj fortoj. Je distanco de 10⁻¹⁵ m, ĝia forto estas proksimume 100-oble pli granda ol tiu de la [[Elektromagnetismo|elektromagneta forto]], ĉirkaŭ 10⁶-oble pli granda ol tiu de la malforta forto, kaj proksimume 10³⁸-oble pli granda ol tiu de la [[gravito]]. La forta forto estas priskribata per [[Kvantuma kolordinamiko|kvantuma kromodinamiko]] (QCD), parto de la [[Norma modelo|Norma Modelo]] de partikla fiziko. Matematike, QCD estas neabelana [[Gaŭĝa teorio|mezurteorio]] bazita sur loka (mezura) [[Geometria simetria grupo|simetria grupo]] nomata ''SU(3)''. La partiklo, kiu peras la fortan interagadon, estas la gluono – senmasa [[Gaŭĝa bosono]] (mezur-bosono). Oni supozas, ke gluonoj interagas kun kvarkoj kaj aliaj gluonoj per speco de ŝargo nomata [[Kolorŝargo|kolora ŝargo]]. Kolora ŝargo similas al elektromagneta ŝargo, sed ĝi ekzistas en tri tipoj (±ruĝa, ±verda kaj ±blua) anstataŭ nur unu, kio kondukas al malsamaj kondutreguloj. Tiujn regulojn priskribas la [[kvantuma kromodinamiko]] (KKD), la teorio pri la interagadoj inter kvarkoj kaj gluonoj. Male al la [[fotono]] en [[elektromagnetismo]], kiu estas neŭtrala, la gluono portas koloran ŝargon. Kvarkoj kaj gluonoj estas la solaj fundamentaj partikloj, kiuj posedas ne-nulan koloran ŝargon; tial ili partoprenas en fortaj interagadoj nur unu kun la aliaj. La forta forto estas la manifestiĝo de la interagado de gluonoj kun aliaj kvarkoj kaj gluonoj. All quarks and gluons in QCD interact with each other through the strong force. The strength of interaction is parameterized by the strong [[coupling constant]]. This strength is modified by the gauge color charge of the particle, a [[Group theory|group-theoretical]] property. The strong force acts between quarks. Unlike all other forces (electromagnetic, weak, and gravitational), the strong force does not diminish in strength with increasing distance between pairs of quarks. After a limiting distance (about the size of a [[hadron]]) has been reached, it remains at a strength of about {{val|10000|ul=N}}, no matter how much farther the distance between the quarks.<ref name=Fritzsch1983/>{{rp|164}} As the separation between the quarks grows, the energy added to the pair creates new pairs of matching quarks between the original two; hence it is impossible to isolate quarks. The explanation is that the amount of work done against a force of {{val|10000|u=N}} is enough to create particle–antiparticle pairs within a very short distance. The energy added to the system by pulling two quarks apart would create a pair of new quarks that will pair up with the original ones. In QCD, this phenomenon is called [[color confinement]]; as a result, only hadrons, not individual free quarks, can be observed. The failure of all experiments that have searched for [[free quark]]s is considered to be evidence of this phenomenon. The elementary quark and gluon particles involved in a high energy collision are not directly observable. The interaction produces jets of newly created hadrons that are observable. Those hadrons are created, as a manifestation of mass–energy equivalence, when sufficient energy is deposited into a quark–quark bond, as when a quark in one proton is struck by a very fast quark of another impacting proton during a [[particle accelerator]] experiment. However, [[quark–gluon plasma]]s have been observed.<ref>{{cite news |url=http://physics.about.com/od/physicsqtot/fl/Quark-Gluon-Plasma.htm |title=Quark–gluon plasma is the most primordial state of matter |newspaper=About.com Education |access-date=2017-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118030724/http://physics.about.com/od/physicsqtot/fl/Quark-Gluon-Plasma.htm |archive-date=2017-01-18 |url-status=dead }}</ref> === Inter hadronoj === {{Ĉefartikolo|Nuklea forto}} [[File:Pn_Scatter_Quarks.svg|thumb|300x300px|A [[Feynman diagram]] (shown by the animation in the lead) with the individual [[quark]] constituents shown, to illustrate how the fundamental strong interaction gives rise to the [[nuclear force]]. Straight lines are quarks, while multi-colored loops are [[Gluon|gluons]] (the carriers of the fundamental force).]] While color confinement implies that the strong force acts without distance-diminishment between pairs of quarks in compact collections of bound quarks (hadrons), at distances approaching or greater than the radius of a proton, a residual force (described below) remains. It manifests as a force between the "colorless" hadrons, and is known as the ''[[nuclear force]]'' or ''residual strong force'' (and historically as the ''strong nuclear force''). The nuclear force acts between hadrons, known as [[meson]]s and [[baryon]]s. This "residual strong force", acting indirectly, transmits gluons that form part of the virtual [[pion|π]] and [[rho meson|ρ&nbsp;mesons]], which, in turn, transmit the force between nucleons that holds the nucleus (beyond [[hydrogen-1]] nucleus) together.<ref>{{cite web |title=3. The Strong Force |url=http://www.damtp.cam.ac.uk/user/tong/pp/pp3.pdf |publisher=Department of Applied Mathematics and Theoretical Physics, University of Cambridge |access-date=10 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022113145/http://www.damtp.cam.ac.uk/user/tong/pp/pp3.pdf |archive-date=22 October 2021}}</ref> The residual strong force is thus a minor residuum of the strong force that binds quarks together into protons and neutrons. This same force is much weaker ''between'' neutrons and protons, because it is mostly neutralized ''within'' them, in the same way that electromagnetic forces between neutral atoms ([[van der Waals force]]s) are much weaker than the electromagnetic forces that hold electrons in association with the nucleus, forming the atoms.<ref name=Fritzsch1983> {{cite book |last=Fritzsch |first=H. |year=1983 |title=Quarks: The Stuff of Matter |url=https://archive.org/details/quarksstuffofmat00frit |url-access=registration |publisher=Basic Books |isbn=978-0-465-06781-7 |pages=[https://archive.org/details/quarksstuffofmat00frit/page/167 167–168] }}</ref> Unlike the strong force, the residual strong force diminishes with distance, and does so rapidly. The decrease is approximately as a negative exponential power of distance, though there is no simple expression known for this; see ''[[Yukawa potential]]''. The rapid decrease with distance of the attractive residual force and the less rapid decrease of the repulsive electromagnetic force acting between protons within a nucleus, causes the instability of larger atomic nuclei, such as all those with [[atomic number]]s larger than 82 (the element lead). Although the nuclear force is weaker than the strong interaction itself, it is still highly energetic: transitions produce [[gamma ray]]s.{{clarify|date=July 2025}} The mass of a nucleus is significantly different from the summed masses of the individual nucleons. This [[mass defect]] is due to the potential energy associated with the nuclear force. Differences between mass defects power [[nuclear fusion]] and [[nuclear fission]]. == Atomaj nukleoj == [[Dosiero:Yukawa_coulomb_compare.svg|eta|Yukawa-potencialo (verda) kompare kun kulomba potencialo (ruĝa)]] Laŭ la [[kvantuma kolordinamiko]] la forta nuklea forto efikas inter [[kvarko]]j interne de [[nukleono]]j, kiuj konsistigas la nukleojn de [[atomo]]j. La perantaj virtualaj [[partiklo]]j estas nomataj [[gluono]]j; ilin karakterizas konservata (neperdebla) valoro nomata [[kolora ŝargo]] (kiu neniel rilatas al la koloroj de [[optiko]]). Ekzistas ok specoj de gluonoj, kiuj transportas koloran ŝargon inter kvarkoj kaj povas ankaŭ interagi inter si reciproke. Interne de nukleonoj la kolora ŝargo de la kvarkoj ĉiam sume nuliĝas. Tamen pro nekompleta ekvilibreco de la kvarkaj ŝargoj ekzistas resta interago inter nukleonoj, kiu konsistigas la fortan nuklean forton. Ĝi efikas ĝis distanco de ĉirkaŭ 2,5 femtometroj; trans tiu distanco ĝin superas la elektra forto. Tial la forta nuklea forto kapablas kunteni malgrandajn nukleojn (kvankam ili enhavas elektre ŝargitajn [[protono]]jn, kiuj forpuŝas sin reciproke), sed ne tre grandajn, kiuj do estas [[radiaktiveco|malstabilaj]]. La kialo, ke la elektra kaj la forta interagoj rilatas tiom malsame laŭ distanco ''d'', estas, ke la elektra forto havas [[Kulomba leĝo|kulomban potencialon]], en kiu la forto malkreskas laŭ 1/''d'²; la forta interago havas Yukawa-potencialon, kies konduto estas pli komplika, sed kiu koncentras la forton al mallongaj distancoj. La gluonoj, kiuj peras la interagon interne de la nukleonoj, ne ekzistas ekstere. La interagon inter la nukleonoj en nukleo peras la [[piono|π-mezono]], == Restinta forta forto == La restinta efiko de la forta forto estas nomita la [[nuklea forto]]. La nuklea forto agas inter [[hadrono]]j, kiel ekzemple [[mezono]]j aŭ barjonoj (kiel ekzemple [[nukleono]]j) en [[atomkerno]]j. Tiu "restinta forta forto", aganta nerekte, elsendas gluonojn kiuj formas parton de la virtuala [[piono]] kaj rota [[mezono]], kiuj, en victurno, elsendas la nuklean forton inter nukleonoj. [[Dosiero:Nuclear Force anim smaller.gif|eta|350px|dekstre|[[Animacio]] de la interagado de la [[nuklea forto]] (aŭ restinta forta forto) inter protono kaj neŭtrono. La malgrandaj koloraj duoblaj cirkloj estas gluonoj, kiuj povas esti viditaj ligantaj la protonon kaj neŭtronon kune. Tiuj gluonoj ankaŭ aranĝas la kvark-antikvarkan kombinaĵon nomitan [[piono]] kune, kaj tio helpas elsendi restintan parton de la forta forto eĉ inter senkoloraj hadronoj. Kontraŭkoloroj estas montritaj per [[:File:Quark Anticolors.svg|tiu diagramo]]. Por pli granda versio, [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/de/Nuclear_Force_anim.gif klaku ĉi tien] ]] La restinta forta forto estas tiel negrava rest(aĵ)o de la forta forto kiu ligas kvarkojn kune en protonojn kaj neŭtronojn. Tiu sama forto estas multe pli malforta inter neŭtronoj kaj protonoj, ĉar ĝi estas plejparte neŭtraligita ene de ili, laŭ la sama maniero laŭ kiu elektromagnetaj fortoj inter neŭtralaj atomoj ([[forto de Van-der-Waals]]) estas multe pli malfortaj ol la elektromagnetaj fortoj kiuj tenas la atomojn interne kune. Male al la forta forto mem, la nuklea forto, aŭ restinta forta forto, malpliiĝas en forto, kaj ĝi fakte malpliiĝas rapide kun distanco. La malkresko estas preskaŭ kiel negativa eksponenta potenco de distanco, kvankam ekzistas neniu simpla esprimo konata pro tio; vidu [[Yukawa Hideki|Yukawa potencialon]]. La rapida malkresko kun distanco de la altira restinta forto kaj la malpli-rapida malkresko de la mala elektromagneta forto aganta inter protonoj ene de nukleo, kaŭzas la malstabilecon de pli grandaj atomkernoj, kiel ekzemple ĉiuj tiuj kun [[atomnumero]]j pli grandaj ol 82 (la elementantaŭeco). == Nuntempa stato de la teorio de forta interagado == La teoria priskribo de forta interagado estas unu la plej disvolvigitaj fakoj kaj samtempe pli rapide disvolvigitaj de la [[teoria fiziko]] de [[Partikla fiziko|elementaj partikloj]]. Spite la komprenon de la fundamenta naturo de la fortaj interagadoj (nome la interagado de kolorŝargo inter kvarkoj kaj gluonoj, priskribita per la [[kvantuma kolordinamiko]]), la matematikaj leĝoj kiuj esprimas ilin estas tre kompleksaj kaj tial, en multaj kazoj tre specifaj, la kalkuloj el unuaj principoj estas ankoraŭ maleblaj. Kiel rezulto, aperas eklektika bildo: apud kalkuloj matematike rigoraj, duonkvantitativaj alproksimiĝoj bazitaj sur la [[kvantuma mekaniko]], intuicioj, kiuj tamen priskribas perfekte la eksperimentajn datumojn.<ref> A. Schmidt, J. R. Pybus, R. Weiss, E. P. Segarra, A. Hrnjic, A. Denniston, O. Hen, E. Piasetzky, L. B. Weinstein, N. Barnea, M. Strikman, A. Larionov, D. Higinbotham & The CLAS Collaboration [https://www.nature.com/articles/s41586-020-2021-6 Probing the core of the strong nuclear interaction] // ''Nature'', volumo 578, pp. 540–544(2020) </ref>​ == Vidu ankaŭ == * [[Gravito]] * [[Partikla fiziko]] * [[Nuklea fiziko]] * [[Piono]] * [[Teorio de kordoj]] * [[Kvantuma kolordinamiko]] * [[Malforta nuklea forto]] * [[Forto]] kaj [[Fundamenta forto]] == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Christman, J.R. (2001). [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules/m280.pdf "MISN-0-280: The Strong Interaction"] (PDF). * Griffiths, David (1987). Introduction to Elementary Particles. John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-60386-3. * Halzen, F.; Martin, A.D. (1984). [https://archive.org/details/quarksleptonsint0000halz Quarks and Leptons: An Introductory Course in Modern Particle Physics.] John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-88741-6. * Kane, G.L. (1987). Modern Elementary Particle Physics. Perseus Books. ISBN 978-0-201-11749-3. * Morris, R. (2003). [https://archive.org/details/lastsorcererspat0000morr The Last Sorcerers: The Path from Alchemy to the Periodic Table.] Joseph Henry Press. ISBN 978-0-309-50593-2. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://physnet.org/modules/pdf_modules/m280.pdf J. R. Christman: The Strong Interaction] ({{en}}) * [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules.html projekto ''physnet''] ({{en}}) {{Bibliotekoj}} {{Havenda artikolo|Forta nuklea forto}} [[Kategorio:Partikla fiziko]] klvf2yog5cvrz9pm2ohkpz104smmjx0 9494381 9494367 2026-10-16T11:20:09Z Kani 670 /* Ene de hadronoj */ 9494381 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Helium atom QM.svg|eta|dekstre|250px|La nukleo de atomo de [[heliumo]]. La du [[protono]]j havas la saman [[Elektra ŝargo|ŝargon]], sed ili ankoraŭ restas kune pro la restinta nuklea forto.]] [[Dosiero:Protón-Estructura de Quarks.png|eta|dekstre|250px|Strukturo de [[kvarko]]j de unu [[protono]].]] La '''forta nuklea forto''' aŭ '''forta interago''' estas tiu [[fundamenta forto]], kiu kuntenas la [[nukleo]]jn de [[atomo]] kontraŭ la peno de la [[elektromagneta forto]] disigi ilin. Ĝi estas unu el la kvar (aŭ tri) [[fundamenta forto|fundamentaj fortoj]] de [[fiziko]]. La operacia gamo de la forta interago estas en la [[grandordo]] de diametro de [[atomkerno]], [[femtometro]] (10^-15 metroj). Je ĉi tiu skalo, la potenco de la forta interago estas averaĝe ĉirkaŭ 137 fojojn pli granda ol la potenco de la elektromagneta forto, ĉirkaŭ 1.000.000 fojojn la potenco de la malforta interago kaj proksimume 1038 fojojn la potenco de [[gravito]].<ref> Relativa forto de interagado varias laŭ la distanco. Vidu por ekzemplo la eseon de Matt Strassler nome [https://profmattstrassler.com/articles-and-posts/particle-physics-basics/the-known-forces-of-nature/the-strength-of-the-known-forces/ "The strength of the known forces".]</ref> La partiklo kiu portas la plej fortan interagon estas la [[gluono]]. Ĉi tio estas ekzakte kiel la elektromagneta forto estas transdonita tra [[Fotono|fotonoj]] kaj la malforta interago tra W kaj Z-bosonoj. [[Kvantuma kromodinamiko]] (mallongigita en la angla QCD) estas la teorio kiu priskribas la forton kaj reĝimon de interago. La teorio de la [[kvarkoj]] diras, ke tiu interago kuntenas ankaŭ la kvarkojn interne de [[nukleono]] ([[protono]] aŭ [[neŭtrono]]), kaj ke la klasika forta interago estas nur reziduo el tiu forto, efikanta inter nukleonoj. Por distingi la du aspektojn oni nomas la klasikan fortan interagon "rezidua forta interago".<ref>[https://webhome.phy.duke.edu/~kolena/modern/forces.html#005 "The four forces: the strong interaction Duke University Astrophysics Dept website".]</ref> Ĉar la forto estas mediaciita de masivaj, mallongdaŭraj mezonoj je ĉi tiu skalo, la restanta forta interagado obeas distanc-dependan konduton inter [[nukleono]]j, kiu estas tre malsama ol kiam ĝi agas por ligi [[kvarko]]jn ene de [[hadrono]]j. Ekzistas ankaŭ diferencoj en la ligaj energioj de la nuklea forto rilate al [[nuklea fuzio]] kontraŭ [[Fisio|nuklea fisio]]. Nuklea fuzio respondecas pri plejparto de la energiproduktado en la [[Suno]] kaj aliaj [[stelo]]j. Nuklea fisio permesas la disfalon de radioaktivaj elementoj kaj [[izotopo]]j, kvankam ĝi ofte estas mediaciita de la malforta interagado. Artefarite, la energio asociita kun la nuklea forto estas parte liberigita en [[nuklea energio]] kaj [[nukleaj armiloj]], kaj en [[uranio|uraniaj]] aŭ [[plutonio|plutoniaj]] fisiaj armiloj kaj en fuziaj armiloj kiel la [[hidrogena bombo]].<ref>{{cite web | archive-url=https://web.archive.org/web/20121218195010/https://netfiles.uiuc.edu/mragheb/www/NPRE%20402%20ME%20405%20Nuclear%20Power%20Engineering/Nuclear%20Processes%20The%20Strong%20Force.pdf | access-date=2023-10-03 | archive-date=2012-12-18 | title=Chapter 4 Nuclear Processes, The Strong Force | last=Ragheb | first=Magdi | publisher=University of Illinois | url= https://netfiles.uiuc.edu/mragheb/www/NPRE%20402%20ME%20405%20Nuclear%20Power%20Engineering/Nuclear%20Processes%20The%20Strong%20Force.pdf | url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web | archive-url= https://web.archive.org/web/20230528145648/http://www.furryelephant.com/content/radioactivity/binding-energy-mass-defect/ | access-date=2023-10-03 | archive-date=2023-05-28 | title=Lesson 13: Binding energy and mass defect | author=<!--Not stated--> | website=Furry Elephant physics educational site | url= http://www.furryelephant.com/content/radioactivity/binding-energy-mass-defect/ | url-status=dead}}</ref> == Etimologio == La forta nuklea forto havas sian nomon de la fakto, ke ĝi estas la plej forta el la fundamentaj fortoj. Alia nomo estas "kolora forto", ĉar la [[Kolorŝargo|ŝargoj]] kaŭzantaj ĝin, havas tri bazajn valorojn, same kiel la homa vido havas tri bazkolorojn. Tial la ŝargoj ricevis la simbolajn nomojn "ruĝa", "verda" kaj "blua", aldone ekzistas la inversaj ŝargoj "malruĝa", "malverda" kaj "malblua". La esprimo "forta interago" estas nun preferata inter fizikistoj. La antaŭan esprimon "forta nuklea forto" motivis la fakto, ke ĝi efikas interne de [[atoma nukleo|atomaj nukleoj]] (vidu [[#Atomaj nukleoj|malsupre]]). Male al la [[Kampo (elektro)|elektra]] kaj [[gravito|gravita fortoj]] la forta nuklea forto ne sekvas la leĝon de la inversa radiusa kvadrato; ĝi efikas nur je tre malgranda distanco. Tie ĝi havas jenajn rilatumojn al la aliaj fundamentaj fortoj<ref>Greiner, W. kaj Müller, B.: "Gauge Theory of Weak Interaction (Band 13)". Springer, 2000, p. 2.</ref>: * 100-oble tiom forta kiom la elektra forto * 10¹⁵-oble tiom forta kiom la [[malforta nuklea forto]] * 10⁴¹-oble tiom forta kiom la gravito [[Dosiero:Neutron_QCD_Animation.gif|eta|Ekzemplo: Gluonoj kuntenas la kvarkojn en neŭtrono]] == Historio == La ekziston de la forta nuklea forto konjektis [[Enrico Fermi]] en la [[1930-aj jaroj]], kiam li laboris pri la [[malforta nuklea forto|malforta interago]].<ref>{{Citaĵo el la reto | url=http://www-news.uchicago.edu/fermi/Group19/enricofermi/teoriafermi.htm| titolo = La teoria di Fermi | alirdato = 2012-12-01 | aŭtoro = | dato = 2003-04-23 | formato = HTML | eldonisto = Universitato de Chicago | lingvo = it}}</ref> [[Hideki Yukawa]] postulis, ke la interagon efikas nova partiklo, la [[piono|π-mezono]]. En [[1964]] [[Murray Gell-Mann]] kaj [[George Zweig]] proponis, ke [[mezono]]j kaj [[bariono]]j konsistas el kvarkoj;<ref> Wilczek, Frank (1982). "Quantum chromodynamics: The modern theory of the strong interaction". ''Annual Review of Nuclear and Particle Science''. 32 (1): 177–209. Bibcode:1982ARNPS..32..177W. doi:10.1146/annurev.ns.32.120182.001141.</ref> en 1965 sekvis la enkonduko de nova partikla eco, nomata "koloro".<ref> Feynman, R.P. (1985). ''QED: The Strange Theory of Light and Matter''. Princeton University Press. p. 136. ISBN 978-0-691-08388-9. "The idiot physicists, unable to come up with any wonderful Greek words anymore, call this type of polarization by the unfortunate name of 'color', which has nothing to do with color in the normal sense."</ref> En 1968/9 eksperimentoj ĉe la esplorejo SLAC ([[Stanford Linear Accelerator]]) trovis pruvojn pri la fakta ekzisto de kvarkoj. Kvarkoj kun malsamaj kolorŝargoj altiras unu la alian pro la forta interago, kaj la partiklo, kiu peras tion, ricevis la nomon ''[[gluono]]''. Antaŭ la [[1970-aj jaroj]], fizikistoj estis necertaj kiel kaj kial la atomkerno estis ligita kune. Estis konata, ke la nukleo estis kunmetita de [[protono]]j kaj [[neŭtrono]]j kaj ke protonoj posedis pozitivan [[elektra ŝargo|elektran ŝargon]], dum neŭtronoj estis elektre neŭtralaj. De la kompreno de fiziko en tiu tempo, pozitivaj trovitaĵoj forpuŝus unu la alian kaj la pozitive ŝargitaj protonoj devus igi la nukleon flugi dise. Tamen, tio neniam estis observita. Nova fiziko estis necesa por klarigi tiun fenomenon. Pli forta gravito estis postulita por klarigi kiel la atomkerno estis ligita malgraŭ la reciproka elektromagneta repuŝo de la protonoj. Tio hipotezis, ke forto estu nomita la ''forta forto'', kiu verŝajne estis fundamenta forto kiu reagis al la protonoj kaj neŭtronoj kiuj konsistigas la nukleon. Estis poste malkovrite, ke protonoj kaj neŭtronoj ne estis fundamentaj partikloj, sed konsistis el konsistigaj partikloj nomitaj [[kvarko]]j. La forta altiro inter nukleonoj estis la kromefiko de pli fundamenta forto kiu ligis la kvarkojn kune en protonojn kaj neŭtronojn. La teorio de [[kvantuma kolordinamiko]] klarigas, ke kvarkoj portas tion kio estas nomita [[kolorŝargo]], kvankam ĝi havas neniun rilaton al videbla [[koloro]].<ref> Feynman, R.P. (1985). QED: The Strange Theory of Light and Matter. Princeton University Press. p. 136. ISBN 978-0-691-08388-9. "The idiot physicists, unable to come up with any wonderful Greek words anymore, call this type of polarization by the unfortunate name of 'color', which has nothing to do with color in the normal sense." </ref> Kvarkoj male al kolorŝargo altiras unu la alian kiel rezulto de la forta nuklea forto, kaj la partiklo kiu mediaciis tion estis nomita la [[gluono]]. == Konduto de la forta interagado == La forta interagado estas observebla je du distancintervaloj, kaj en ĉiu el ili ĝi estas mediaciata de malsamaj forto-portantoj. Je skalo malpli granda ol proksimume 0,8 fm (fentometroj) (ĉirkaŭ la [[radiuso]] de [[nukleono]]), la forto estas portata de [[gluono]]j kaj tenas [[kvarko]]jn kune por formi [[protono]]jn, [[neŭtrono]]jn kaj aliajn [[hadrono]]jn. Je pli granda skalo, ĝis proksimume 3 fm, la forto estas portata de [[mezono]]j kaj ligas nukleonojn (protonojn kaj neŭtronojn) kune por formi la [[atoma nukleo|atomkernon]].<ref name="auto">{{cite web| url = http://webhome.phy.duke.edu/~kolena/modern/forces.html#005| title = The four forces: the strong interaction Duke University Astrophysics Dept website}}</ref> En la unua kazo, ĝi estas ofte nomata la ''kolora forto'', kaj ĝi estas tiom forta, ke se hadronoj estas trafitaj de alt-energiaj partikloj, ili produktas [[Hadrona strio|fluojn]] de masivaj partikloj anstataŭ elsendi siajn konsisterojn (kvarkojn kaj gluonojn) kiel libere moviĝantajn partiklojn. Ĉi tiu eco de la forta forto estas nomata [[Kolorkonservo|kolora enŝloso]]. {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ Du niveloj de forta interagado |- ! Interagado !! gamo !! unuo !! portanto !! rezulto |- | Forto || style=text-align:right |< 0.8 fm|| kvarko || gluono || hadrono |- | Rezidua forto || style=text-align:right | 1–3 fm || hadrono || mezono || kerno |} === Ene de hadronoj === [[File:Gluon coupling.svg|thumb|300ra|La fundamentaj kuploj de la forta interagado: (a) gluon-radiado, (b) gluon-disiĝo kaj (c,d) gluon-memkuplo.]] La vorto "forto" estas uzata, ĉar la forta interagado estas la "plej forta" el la kvar fundamentaj fortoj. Je distanco de 10⁻¹⁵ m, ĝia forto estas proksimume 100-oble pli granda ol tiu de la [[Elektromagnetismo|elektromagneta forto]], ĉirkaŭ 10⁶-oble pli granda ol tiu de la malforta forto, kaj proksimume 10³⁸-oble pli granda ol tiu de la [[gravito]]. La forta forto estas priskribata per [[Kvantuma kolordinamiko|kvantuma kromodinamiko]] (QCD), parto de la [[Norma modelo|Norma Modelo]] de partikla fiziko. Matematike, QCD estas neabelana [[Gaŭĝa teorio|mezurteorio]] bazita sur loka (mezura) [[Geometria simetria grupo|simetria grupo]] nomata ''SU(3)''. La partiklo, kiu peras la fortan interagadon, estas la gluono – senmasa [[Gaŭĝa bosono]] (mezur-bosono). Oni supozas, ke gluonoj interagas kun kvarkoj kaj aliaj gluonoj per speco de ŝargo nomata [[Kolorŝargo|kolora ŝargo]]. Kolora ŝargo similas al elektromagneta ŝargo, sed ĝi ekzistas en tri tipoj (±ruĝa, ±verda kaj ±blua) anstataŭ nur unu, kio kondukas al malsamaj kondutreguloj. Tiujn regulojn priskribas la [[kvantuma kromodinamiko]] (KKD), la teorio pri la interagadoj inter kvarkoj kaj gluonoj. Male al la [[fotono]] en [[elektromagnetismo]], kiu estas neŭtrala, la gluono portas koloran ŝargon. Kvarkoj kaj gluonoj estas la solaj fundamentaj partikloj, kiuj posedas ne-nulan koloran ŝargon; tial ili partoprenas en fortaj interagadoj nur unu kun la aliaj. La forta forto estas la manifestiĝo de la interagado de gluonoj kun aliaj kvarkoj kaj gluonoj. Ĉiuj kvarkoj kaj gluonoj en KDK (QCD) interagas unu kun la alia per la forta forto. La forto de la interagado estas parametrigita per la konstanto de forta kuplado. Ĉi tiu forto estas modifita de la kolora ŝargo de la partiklo – trajto, kiu devenas el [[Grupo-teorio|grupa teorio]]. La forta forto agadas inter kvarkoj. Male al ĉiuj aliaj fortoj (elektromagneta, malforta kaj gravita), la forta forto ne malfortiĝas kun kreskanta distanco inter paroj da kvarkoj. Post kiam limdistanco (proksimume la grandeco de [[hadrono]]) estas atingita, la forto restas je nivelo de ĉirkaŭ 10 000 [[Neŭtono (mezurunuo)|N]], sendepende de tio, kiom pliiĝas la distanco inter la kvarkoj.<ref name=Fritzsch1983/>{{rp|164}} Dum la distanco inter la kvarkoj kreskas, la energio aldonita al la paro kreas novajn parojn da respondaj kvarkoj inter la du originaj; tial estas neeble izoli kvarkojn. La klarigo estas, ke la agado plenumita kontraŭ forto de 10 000 N sufiĉas por krei parojn el partiklo kaj antipartiklo ene de tre mallonga distanco. La energio aldonita al la sistemo per apartigo de du kvarkoj kreas paron da novaj kvarkoj, kiuj pariĝas kun la originaj. En kvarka kolordinamiko (QCD), ĉi tiu fenomeno nomiĝas ''[[kolora enŝloso]]''; sekve, nur hadronoj – ne individuaj liberaj kvarkoj – estas observeblaj. La malsukceso de ĉiuj eksperimentoj, kiuj serĉis [[kvarko#Specoj de kvarkoj kaj iliaj kombinoj|liberajn kvarkojn]], estas konsiderata pruvo de tiu fenomeno. La elementaj partikloj — kvarkoj kaj gluonoj — partoprenantaj en altenergia kolizio ne estas rekte observeblaj. La interagado produktas fluojn (tiel nomatajn "jetojn") de nove kreitaj hadronoj, kiuj ja estas observeblaj. Tiuj hadronoj kreiĝas — kiel manifestiĝo de la ekvivalento inter [[maso]] kaj [[energio]] — kiam sufiĉa energio estas enmetita en ligon inter kvarkoj; ekzemple, kiam kvarko en unu protono estas trafita de tre rapida kvarko el alia protono dum kolizio en [[partikla akcelilo]]. Tamen, oni ja observis kvark-gluonajn [[plasmo]]jn.<ref>{{cite news |url=http://physics.about.com/od/physicsqtot/fl/Quark-Gluon-Plasma.htm |title=Quark–gluon plasma is the most primordial state of matter |newspaper=About.com Education |access-date=2017-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118030724/http://physics.about.com/od/physicsqtot/fl/Quark-Gluon-Plasma.htm |archive-date=2017-01-18 |url-status=dead }}</ref> === Inter hadronoj === {{Ĉefartikolo|Nuklea forto}} [[File:Pn_Scatter_Quarks.svg|thumb|300x300px|A [[Feynman diagram]] (shown by the animation in the lead) with the individual [[quark]] constituents shown, to illustrate how the fundamental strong interaction gives rise to the [[nuclear force]]. Straight lines are quarks, while multi-colored loops are [[Gluon|gluons]] (the carriers of the fundamental force).]] While color confinement implies that the strong force acts without distance-diminishment between pairs of quarks in compact collections of bound quarks (hadrons), at distances approaching or greater than the radius of a proton, a residual force (described below) remains. It manifests as a force between the "colorless" hadrons, and is known as the ''[[nuclear force]]'' or ''residual strong force'' (and historically as the ''strong nuclear force''). The nuclear force acts between hadrons, known as [[meson]]s and [[baryon]]s. This "residual strong force", acting indirectly, transmits gluons that form part of the virtual [[pion|π]] and [[rho meson|ρ&nbsp;mesons]], which, in turn, transmit the force between nucleons that holds the nucleus (beyond [[hydrogen-1]] nucleus) together.<ref>{{cite web |title=3. The Strong Force |url=http://www.damtp.cam.ac.uk/user/tong/pp/pp3.pdf |publisher=Department of Applied Mathematics and Theoretical Physics, University of Cambridge |access-date=10 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022113145/http://www.damtp.cam.ac.uk/user/tong/pp/pp3.pdf |archive-date=22 October 2021}}</ref> The residual strong force is thus a minor residuum of the strong force that binds quarks together into protons and neutrons. This same force is much weaker ''between'' neutrons and protons, because it is mostly neutralized ''within'' them, in the same way that electromagnetic forces between neutral atoms ([[van der Waals force]]s) are much weaker than the electromagnetic forces that hold electrons in association with the nucleus, forming the atoms.<ref name=Fritzsch1983> {{cite book |last=Fritzsch |first=H. |year=1983 |title=Quarks: The Stuff of Matter |url=https://archive.org/details/quarksstuffofmat00frit |url-access=registration |publisher=Basic Books |isbn=978-0-465-06781-7 |pages=[https://archive.org/details/quarksstuffofmat00frit/page/167 167–168] }}</ref> Unlike the strong force, the residual strong force diminishes with distance, and does so rapidly. The decrease is approximately as a negative exponential power of distance, though there is no simple expression known for this; see ''[[Yukawa potential]]''. The rapid decrease with distance of the attractive residual force and the less rapid decrease of the repulsive electromagnetic force acting between protons within a nucleus, causes the instability of larger atomic nuclei, such as all those with [[atomic number]]s larger than 82 (the element lead). Although the nuclear force is weaker than the strong interaction itself, it is still highly energetic: transitions produce [[gamma ray]]s.{{clarify|date=July 2025}} The mass of a nucleus is significantly different from the summed masses of the individual nucleons. This [[mass defect]] is due to the potential energy associated with the nuclear force. Differences between mass defects power [[nuclear fusion]] and [[nuclear fission]]. == Atomaj nukleoj == [[Dosiero:Yukawa_coulomb_compare.svg|eta|Yukawa-potencialo (verda) kompare kun kulomba potencialo (ruĝa)]] Laŭ la [[kvantuma kolordinamiko]] la forta nuklea forto efikas inter [[kvarko]]j interne de [[nukleono]]j, kiuj konsistigas la nukleojn de [[atomo]]j. La perantaj virtualaj [[partiklo]]j estas nomataj [[gluono]]j; ilin karakterizas konservata (neperdebla) valoro nomata [[kolora ŝargo]] (kiu neniel rilatas al la koloroj de [[optiko]]). Ekzistas ok specoj de gluonoj, kiuj transportas koloran ŝargon inter kvarkoj kaj povas ankaŭ interagi inter si reciproke. Interne de nukleonoj la kolora ŝargo de la kvarkoj ĉiam sume nuliĝas. Tamen pro nekompleta ekvilibreco de la kvarkaj ŝargoj ekzistas resta interago inter nukleonoj, kiu konsistigas la fortan nuklean forton. Ĝi efikas ĝis distanco de ĉirkaŭ 2,5 femtometroj; trans tiu distanco ĝin superas la elektra forto. Tial la forta nuklea forto kapablas kunteni malgrandajn nukleojn (kvankam ili enhavas elektre ŝargitajn [[protono]]jn, kiuj forpuŝas sin reciproke), sed ne tre grandajn, kiuj do estas [[radiaktiveco|malstabilaj]]. La kialo, ke la elektra kaj la forta interagoj rilatas tiom malsame laŭ distanco ''d'', estas, ke la elektra forto havas [[Kulomba leĝo|kulomban potencialon]], en kiu la forto malkreskas laŭ 1/''d'²; la forta interago havas Yukawa-potencialon, kies konduto estas pli komplika, sed kiu koncentras la forton al mallongaj distancoj. La gluonoj, kiuj peras la interagon interne de la nukleonoj, ne ekzistas ekstere. La interagon inter la nukleonoj en nukleo peras la [[piono|π-mezono]], == Restinta forta forto == La restinta efiko de la forta forto estas nomita la [[nuklea forto]]. La nuklea forto agas inter [[hadrono]]j, kiel ekzemple [[mezono]]j aŭ barjonoj (kiel ekzemple [[nukleono]]j) en [[atomkerno]]j. Tiu "restinta forta forto", aganta nerekte, elsendas gluonojn kiuj formas parton de la virtuala [[piono]] kaj rota [[mezono]], kiuj, en victurno, elsendas la nuklean forton inter nukleonoj. [[Dosiero:Nuclear Force anim smaller.gif|eta|350px|dekstre|[[Animacio]] de la interagado de la [[nuklea forto]] (aŭ restinta forta forto) inter protono kaj neŭtrono. La malgrandaj koloraj duoblaj cirkloj estas gluonoj, kiuj povas esti viditaj ligantaj la protonon kaj neŭtronon kune. Tiuj gluonoj ankaŭ aranĝas la kvark-antikvarkan kombinaĵon nomitan [[piono]] kune, kaj tio helpas elsendi restintan parton de la forta forto eĉ inter senkoloraj hadronoj. Kontraŭkoloroj estas montritaj per [[:File:Quark Anticolors.svg|tiu diagramo]]. Por pli granda versio, [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/de/Nuclear_Force_anim.gif klaku ĉi tien] ]] La restinta forta forto estas tiel negrava rest(aĵ)o de la forta forto kiu ligas kvarkojn kune en protonojn kaj neŭtronojn. Tiu sama forto estas multe pli malforta inter neŭtronoj kaj protonoj, ĉar ĝi estas plejparte neŭtraligita ene de ili, laŭ la sama maniero laŭ kiu elektromagnetaj fortoj inter neŭtralaj atomoj ([[forto de Van-der-Waals]]) estas multe pli malfortaj ol la elektromagnetaj fortoj kiuj tenas la atomojn interne kune. Male al la forta forto mem, la nuklea forto, aŭ restinta forta forto, malpliiĝas en forto, kaj ĝi fakte malpliiĝas rapide kun distanco. La malkresko estas preskaŭ kiel negativa eksponenta potenco de distanco, kvankam ekzistas neniu simpla esprimo konata pro tio; vidu [[Yukawa Hideki|Yukawa potencialon]]. La rapida malkresko kun distanco de la altira restinta forto kaj la malpli-rapida malkresko de la mala elektromagneta forto aganta inter protonoj ene de nukleo, kaŭzas la malstabilecon de pli grandaj atomkernoj, kiel ekzemple ĉiuj tiuj kun [[atomnumero]]j pli grandaj ol 82 (la elementantaŭeco). == Nuntempa stato de la teorio de forta interagado == La teoria priskribo de forta interagado estas unu la plej disvolvigitaj fakoj kaj samtempe pli rapide disvolvigitaj de la [[teoria fiziko]] de [[Partikla fiziko|elementaj partikloj]]. Spite la komprenon de la fundamenta naturo de la fortaj interagadoj (nome la interagado de kolorŝargo inter kvarkoj kaj gluonoj, priskribita per la [[kvantuma kolordinamiko]]), la matematikaj leĝoj kiuj esprimas ilin estas tre kompleksaj kaj tial, en multaj kazoj tre specifaj, la kalkuloj el unuaj principoj estas ankoraŭ maleblaj. Kiel rezulto, aperas eklektika bildo: apud kalkuloj matematike rigoraj, duonkvantitativaj alproksimiĝoj bazitaj sur la [[kvantuma mekaniko]], intuicioj, kiuj tamen priskribas perfekte la eksperimentajn datumojn.<ref> A. Schmidt, J. R. Pybus, R. Weiss, E. P. Segarra, A. Hrnjic, A. Denniston, O. Hen, E. Piasetzky, L. B. Weinstein, N. Barnea, M. Strikman, A. Larionov, D. Higinbotham & The CLAS Collaboration [https://www.nature.com/articles/s41586-020-2021-6 Probing the core of the strong nuclear interaction] // ''Nature'', volumo 578, pp. 540–544(2020) </ref>​ == Vidu ankaŭ == * [[Gravito]] * [[Partikla fiziko]] * [[Nuklea fiziko]] * [[Piono]] * [[Teorio de kordoj]] * [[Kvantuma kolordinamiko]] * [[Malforta nuklea forto]] * [[Forto]] kaj [[Fundamenta forto]] == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Christman, J.R. (2001). [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules/m280.pdf "MISN-0-280: The Strong Interaction"] (PDF). * Griffiths, David (1987). Introduction to Elementary Particles. John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-60386-3. * Halzen, F.; Martin, A.D. (1984). [https://archive.org/details/quarksleptonsint0000halz Quarks and Leptons: An Introductory Course in Modern Particle Physics.] John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-88741-6. * Kane, G.L. (1987). Modern Elementary Particle Physics. Perseus Books. ISBN 978-0-201-11749-3. * Morris, R. (2003). [https://archive.org/details/lastsorcererspat0000morr The Last Sorcerers: The Path from Alchemy to the Periodic Table.] Joseph Henry Press. ISBN 978-0-309-50593-2. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://physnet.org/modules/pdf_modules/m280.pdf J. R. Christman: The Strong Interaction] ({{en}}) * [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules.html projekto ''physnet''] ({{en}}) {{Bibliotekoj}} {{Havenda artikolo|Forta nuklea forto}} [[Kategorio:Partikla fiziko]] 2pji24wfgsxaaxqczp5d3ylo35hzn5z 9494385 9494381 2026-10-16T11:21:50Z Kani 670 /* Ene de hadronoj */ 9494385 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Helium atom QM.svg|eta|dekstre|250px|La nukleo de atomo de [[heliumo]]. La du [[protono]]j havas la saman [[Elektra ŝargo|ŝargon]], sed ili ankoraŭ restas kune pro la restinta nuklea forto.]] [[Dosiero:Protón-Estructura de Quarks.png|eta|dekstre|250px|Strukturo de [[kvarko]]j de unu [[protono]].]] La '''forta nuklea forto''' aŭ '''forta interago''' estas tiu [[fundamenta forto]], kiu kuntenas la [[nukleo]]jn de [[atomo]] kontraŭ la peno de la [[elektromagneta forto]] disigi ilin. Ĝi estas unu el la kvar (aŭ tri) [[fundamenta forto|fundamentaj fortoj]] de [[fiziko]]. La operacia gamo de la forta interago estas en la [[grandordo]] de diametro de [[atomkerno]], [[femtometro]] (10^-15 metroj). Je ĉi tiu skalo, la potenco de la forta interago estas averaĝe ĉirkaŭ 137 fojojn pli granda ol la potenco de la elektromagneta forto, ĉirkaŭ 1.000.000 fojojn la potenco de la malforta interago kaj proksimume 1038 fojojn la potenco de [[gravito]].<ref> Relativa forto de interagado varias laŭ la distanco. Vidu por ekzemplo la eseon de Matt Strassler nome [https://profmattstrassler.com/articles-and-posts/particle-physics-basics/the-known-forces-of-nature/the-strength-of-the-known-forces/ "The strength of the known forces".]</ref> La partiklo kiu portas la plej fortan interagon estas la [[gluono]]. Ĉi tio estas ekzakte kiel la elektromagneta forto estas transdonita tra [[Fotono|fotonoj]] kaj la malforta interago tra W kaj Z-bosonoj. [[Kvantuma kromodinamiko]] (mallongigita en la angla QCD) estas la teorio kiu priskribas la forton kaj reĝimon de interago. La teorio de la [[kvarkoj]] diras, ke tiu interago kuntenas ankaŭ la kvarkojn interne de [[nukleono]] ([[protono]] aŭ [[neŭtrono]]), kaj ke la klasika forta interago estas nur reziduo el tiu forto, efikanta inter nukleonoj. Por distingi la du aspektojn oni nomas la klasikan fortan interagon "rezidua forta interago".<ref>[https://webhome.phy.duke.edu/~kolena/modern/forces.html#005 "The four forces: the strong interaction Duke University Astrophysics Dept website".]</ref> Ĉar la forto estas mediaciita de masivaj, mallongdaŭraj mezonoj je ĉi tiu skalo, la restanta forta interagado obeas distanc-dependan konduton inter [[nukleono]]j, kiu estas tre malsama ol kiam ĝi agas por ligi [[kvarko]]jn ene de [[hadrono]]j. Ekzistas ankaŭ diferencoj en la ligaj energioj de la nuklea forto rilate al [[nuklea fuzio]] kontraŭ [[Fisio|nuklea fisio]]. Nuklea fuzio respondecas pri plejparto de la energiproduktado en la [[Suno]] kaj aliaj [[stelo]]j. Nuklea fisio permesas la disfalon de radioaktivaj elementoj kaj [[izotopo]]j, kvankam ĝi ofte estas mediaciita de la malforta interagado. Artefarite, la energio asociita kun la nuklea forto estas parte liberigita en [[nuklea energio]] kaj [[nukleaj armiloj]], kaj en [[uranio|uraniaj]] aŭ [[plutonio|plutoniaj]] fisiaj armiloj kaj en fuziaj armiloj kiel la [[hidrogena bombo]].<ref>{{cite web | archive-url=https://web.archive.org/web/20121218195010/https://netfiles.uiuc.edu/mragheb/www/NPRE%20402%20ME%20405%20Nuclear%20Power%20Engineering/Nuclear%20Processes%20The%20Strong%20Force.pdf | access-date=2023-10-03 | archive-date=2012-12-18 | title=Chapter 4 Nuclear Processes, The Strong Force | last=Ragheb | first=Magdi | publisher=University of Illinois | url= https://netfiles.uiuc.edu/mragheb/www/NPRE%20402%20ME%20405%20Nuclear%20Power%20Engineering/Nuclear%20Processes%20The%20Strong%20Force.pdf | url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web | archive-url= https://web.archive.org/web/20230528145648/http://www.furryelephant.com/content/radioactivity/binding-energy-mass-defect/ | access-date=2023-10-03 | archive-date=2023-05-28 | title=Lesson 13: Binding energy and mass defect | author=<!--Not stated--> | website=Furry Elephant physics educational site | url= http://www.furryelephant.com/content/radioactivity/binding-energy-mass-defect/ | url-status=dead}}</ref> == Etimologio == La forta nuklea forto havas sian nomon de la fakto, ke ĝi estas la plej forta el la fundamentaj fortoj. Alia nomo estas "kolora forto", ĉar la [[Kolorŝargo|ŝargoj]] kaŭzantaj ĝin, havas tri bazajn valorojn, same kiel la homa vido havas tri bazkolorojn. Tial la ŝargoj ricevis la simbolajn nomojn "ruĝa", "verda" kaj "blua", aldone ekzistas la inversaj ŝargoj "malruĝa", "malverda" kaj "malblua". La esprimo "forta interago" estas nun preferata inter fizikistoj. La antaŭan esprimon "forta nuklea forto" motivis la fakto, ke ĝi efikas interne de [[atoma nukleo|atomaj nukleoj]] (vidu [[#Atomaj nukleoj|malsupre]]). Male al la [[Kampo (elektro)|elektra]] kaj [[gravito|gravita fortoj]] la forta nuklea forto ne sekvas la leĝon de la inversa radiusa kvadrato; ĝi efikas nur je tre malgranda distanco. Tie ĝi havas jenajn rilatumojn al la aliaj fundamentaj fortoj<ref>Greiner, W. kaj Müller, B.: "Gauge Theory of Weak Interaction (Band 13)". Springer, 2000, p. 2.</ref>: * 100-oble tiom forta kiom la elektra forto * 10¹⁵-oble tiom forta kiom la [[malforta nuklea forto]] * 10⁴¹-oble tiom forta kiom la gravito [[Dosiero:Neutron_QCD_Animation.gif|eta|Ekzemplo: Gluonoj kuntenas la kvarkojn en neŭtrono]] == Historio == La ekziston de la forta nuklea forto konjektis [[Enrico Fermi]] en la [[1930-aj jaroj]], kiam li laboris pri la [[malforta nuklea forto|malforta interago]].<ref>{{Citaĵo el la reto | url=http://www-news.uchicago.edu/fermi/Group19/enricofermi/teoriafermi.htm| titolo = La teoria di Fermi | alirdato = 2012-12-01 | aŭtoro = | dato = 2003-04-23 | formato = HTML | eldonisto = Universitato de Chicago | lingvo = it}}</ref> [[Hideki Yukawa]] postulis, ke la interagon efikas nova partiklo, la [[piono|π-mezono]]. En [[1964]] [[Murray Gell-Mann]] kaj [[George Zweig]] proponis, ke [[mezono]]j kaj [[bariono]]j konsistas el kvarkoj;<ref> Wilczek, Frank (1982). "Quantum chromodynamics: The modern theory of the strong interaction". ''Annual Review of Nuclear and Particle Science''. 32 (1): 177–209. Bibcode:1982ARNPS..32..177W. doi:10.1146/annurev.ns.32.120182.001141.</ref> en 1965 sekvis la enkonduko de nova partikla eco, nomata "koloro".<ref> Feynman, R.P. (1985). ''QED: The Strange Theory of Light and Matter''. Princeton University Press. p. 136. ISBN 978-0-691-08388-9. "The idiot physicists, unable to come up with any wonderful Greek words anymore, call this type of polarization by the unfortunate name of 'color', which has nothing to do with color in the normal sense."</ref> En 1968/9 eksperimentoj ĉe la esplorejo SLAC ([[Stanford Linear Accelerator]]) trovis pruvojn pri la fakta ekzisto de kvarkoj. Kvarkoj kun malsamaj kolorŝargoj altiras unu la alian pro la forta interago, kaj la partiklo, kiu peras tion, ricevis la nomon ''[[gluono]]''. Antaŭ la [[1970-aj jaroj]], fizikistoj estis necertaj kiel kaj kial la atomkerno estis ligita kune. Estis konata, ke la nukleo estis kunmetita de [[protono]]j kaj [[neŭtrono]]j kaj ke protonoj posedis pozitivan [[elektra ŝargo|elektran ŝargon]], dum neŭtronoj estis elektre neŭtralaj. De la kompreno de fiziko en tiu tempo, pozitivaj trovitaĵoj forpuŝus unu la alian kaj la pozitive ŝargitaj protonoj devus igi la nukleon flugi dise. Tamen, tio neniam estis observita. Nova fiziko estis necesa por klarigi tiun fenomenon. Pli forta gravito estis postulita por klarigi kiel la atomkerno estis ligita malgraŭ la reciproka elektromagneta repuŝo de la protonoj. Tio hipotezis, ke forto estu nomita la ''forta forto'', kiu verŝajne estis fundamenta forto kiu reagis al la protonoj kaj neŭtronoj kiuj konsistigas la nukleon. Estis poste malkovrite, ke protonoj kaj neŭtronoj ne estis fundamentaj partikloj, sed konsistis el konsistigaj partikloj nomitaj [[kvarko]]j. La forta altiro inter nukleonoj estis la kromefiko de pli fundamenta forto kiu ligis la kvarkojn kune en protonojn kaj neŭtronojn. La teorio de [[kvantuma kolordinamiko]] klarigas, ke kvarkoj portas tion kio estas nomita [[kolorŝargo]], kvankam ĝi havas neniun rilaton al videbla [[koloro]].<ref> Feynman, R.P. (1985). QED: The Strange Theory of Light and Matter. Princeton University Press. p. 136. ISBN 978-0-691-08388-9. "The idiot physicists, unable to come up with any wonderful Greek words anymore, call this type of polarization by the unfortunate name of 'color', which has nothing to do with color in the normal sense." </ref> Kvarkoj male al kolorŝargo altiras unu la alian kiel rezulto de la forta nuklea forto, kaj la partiklo kiu mediaciis tion estis nomita la [[gluono]]. == Konduto de la forta interagado == La forta interagado estas observebla je du distancintervaloj, kaj en ĉiu el ili ĝi estas mediaciata de malsamaj forto-portantoj. Je skalo malpli granda ol proksimume 0,8 fm (fentometroj) (ĉirkaŭ la [[radiuso]] de [[nukleono]]), la forto estas portata de [[gluono]]j kaj tenas [[kvarko]]jn kune por formi [[protono]]jn, [[neŭtrono]]jn kaj aliajn [[hadrono]]jn. Je pli granda skalo, ĝis proksimume 3 fm, la forto estas portata de [[mezono]]j kaj ligas nukleonojn (protonojn kaj neŭtronojn) kune por formi la [[atoma nukleo|atomkernon]].<ref name="auto">{{cite web| url = http://webhome.phy.duke.edu/~kolena/modern/forces.html#005| title = The four forces: the strong interaction Duke University Astrophysics Dept website}}</ref> En la unua kazo, ĝi estas ofte nomata la ''kolora forto'', kaj ĝi estas tiom forta, ke se hadronoj estas trafitaj de alt-energiaj partikloj, ili produktas [[Hadrona strio|fluojn]] de masivaj partikloj anstataŭ elsendi siajn konsisterojn (kvarkojn kaj gluonojn) kiel libere moviĝantajn partiklojn. Ĉi tiu eco de la forta forto estas nomata [[Kolorkonservo|kolora enŝloso]]. {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ Du niveloj de forta interagado |- ! Interagado !! gamo !! unuo !! portanto !! rezulto |- | Forto || style=text-align:right |< 0.8 fm|| kvarko || gluono || hadrono |- | Rezidua forto || style=text-align:right | 1–3 fm || hadrono || mezono || kerno |} === Ene de hadronoj === [[File:Gluon coupling.svg|thumb|300ra|La fundamentaj kuploj de la forta interagado: (a) gluon-radiado, (b) gluon-disiĝo kaj (c,d) gluon-memkuplo.]] La vorto "forto" estas uzata, ĉar la forta interagado estas la "plej forta" el la kvar fundamentaj fortoj. Je distanco de 10⁻¹⁵ m, ĝia forto estas proksimume 100-oble pli granda ol tiu de la [[Elektromagnetismo|elektromagneta forto]], ĉirkaŭ 10⁶-oble pli granda ol tiu de la malforta forto, kaj proksimume 10³⁸-oble pli granda ol tiu de la [[gravito]]. La forta forto estas priskribata per [[Kvantuma kolordinamiko|kvantuma kromodinamiko]] (QCD), parto de la [[Norma modelo|Norma Modelo]] de partikla fiziko. Matematike, QCD estas neabelana [[Gaŭĝa teorio|mezurteorio]] bazita sur loka (mezura) [[Geometria simetria grupo|simetria grupo]] nomata ''SU(3)''. La partiklo, kiu peras la fortan interagadon, estas la gluono – senmasa [[Gaŭĝa bosono]] (mezur-bosono). Oni supozas, ke gluonoj interagas kun kvarkoj kaj aliaj gluonoj per speco de ŝargo nomata [[Kolorŝargo|kolora ŝargo]]. Kolora ŝargo similas al elektromagneta ŝargo, sed ĝi ekzistas en tri tipoj (±ruĝa, ±verda kaj ±blua) anstataŭ nur unu, kio kondukas al malsamaj kondutreguloj. Tiujn regulojn priskribas la [[kvantuma kromodinamiko]] (KKD), la teorio pri la interagadoj inter kvarkoj kaj gluonoj. Male al la [[fotono]] en [[elektromagnetismo]], kiu estas neŭtrala, la gluono portas koloran ŝargon. Kvarkoj kaj gluonoj estas la solaj fundamentaj partikloj, kiuj posedas ne-nulan koloran ŝargon; tial ili partoprenas en fortaj interagadoj nur unu kun la aliaj. La forta forto estas la manifestiĝo de la interagado de gluonoj kun aliaj kvarkoj kaj gluonoj. Ĉiuj kvarkoj kaj gluonoj en KDK (QCD) interagas unu kun la alia per la forta forto. La forto de la interagado estas parametrigita per la konstanto de forta kuplado. Ĉi tiu forto estas modifita de la kolora ŝargo de la partiklo – trajto, kiu devenas el [[Grupo-teorio|grupa teorio]]. La forta forto agadas inter kvarkoj. Male al ĉiuj aliaj fortoj (elektromagneta, malforta kaj gravita), la forta forto ne malfortiĝas kun kreskanta distanco inter paroj da kvarkoj. Post kiam limdistanco (proksimume la grandeco de [[hadrono]]) estas atingita, la forto restas je nivelo de ĉirkaŭ 10 000 [[Neŭtono (mezurunuo)|N]], sendepende de tio, kiom pliiĝas la distanco inter la kvarkoj.<ref name=Fritzsch1983/>{{rp|164}} Dum la distanco inter la kvarkoj kreskas, la energio aldonita al la paro kreas novajn parojn da respondaj kvarkoj inter la du originaj; tial estas neeble izoli kvarkojn. La klarigo estas, ke la agado plenumita kontraŭ forto de 10 000 N sufiĉas por krei parojn el partiklo kaj antipartiklo ene de tre mallonga distanco. La energio aldonita al la sistemo per apartigo de du kvarkoj kreas paron da novaj kvarkoj, kiuj pariĝas kun la originaj. En kvarka kolordinamiko (QCD), ĉi tiu fenomeno nomiĝas ''[[Kolorkonservo|kolora enŝloso]]''; sekve, nur hadronoj – ne individuaj liberaj kvarkoj – estas observeblaj. La malsukceso de ĉiuj eksperimentoj, kiuj serĉis [[kvarko#Specoj de kvarkoj kaj iliaj kombinoj|liberajn kvarkojn]], estas konsiderata pruvo de tiu fenomeno. La elementaj partikloj — kvarkoj kaj gluonoj — partoprenantaj en altenergia kolizio ne estas rekte observeblaj. La interagado produktas fluojn (tiel nomatajn "jetojn") de nove kreitaj hadronoj, kiuj ja estas observeblaj. Tiuj hadronoj kreiĝas — kiel manifestiĝo de la ekvivalento inter [[maso]] kaj [[energio]] — kiam sufiĉa energio estas enmetita en ligon inter kvarkoj; ekzemple, kiam kvarko en unu protono estas trafita de tre rapida kvarko el alia protono dum kolizio en [[partikla akcelilo]]. Tamen, oni ja observis kvark-gluonajn [[plasmo]]jn.<ref>{{cite news |url=http://physics.about.com/od/physicsqtot/fl/Quark-Gluon-Plasma.htm |title=Quark–gluon plasma is the most primordial state of matter |newspaper=About.com Education |access-date=2017-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118030724/http://physics.about.com/od/physicsqtot/fl/Quark-Gluon-Plasma.htm |archive-date=2017-01-18 |url-status=dead }}</ref> === Inter hadronoj === {{Ĉefartikolo|Nuklea forto}} [[File:Pn_Scatter_Quarks.svg|thumb|300x300px|A [[Feynman diagram]] (shown by the animation in the lead) with the individual [[quark]] constituents shown, to illustrate how the fundamental strong interaction gives rise to the [[nuclear force]]. Straight lines are quarks, while multi-colored loops are [[Gluon|gluons]] (the carriers of the fundamental force).]] While color confinement implies that the strong force acts without distance-diminishment between pairs of quarks in compact collections of bound quarks (hadrons), at distances approaching or greater than the radius of a proton, a residual force (described below) remains. It manifests as a force between the "colorless" hadrons, and is known as the ''[[nuclear force]]'' or ''residual strong force'' (and historically as the ''strong nuclear force''). The nuclear force acts between hadrons, known as [[meson]]s and [[baryon]]s. This "residual strong force", acting indirectly, transmits gluons that form part of the virtual [[pion|π]] and [[rho meson|ρ&nbsp;mesons]], which, in turn, transmit the force between nucleons that holds the nucleus (beyond [[hydrogen-1]] nucleus) together.<ref>{{cite web |title=3. The Strong Force |url=http://www.damtp.cam.ac.uk/user/tong/pp/pp3.pdf |publisher=Department of Applied Mathematics and Theoretical Physics, University of Cambridge |access-date=10 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022113145/http://www.damtp.cam.ac.uk/user/tong/pp/pp3.pdf |archive-date=22 October 2021}}</ref> The residual strong force is thus a minor residuum of the strong force that binds quarks together into protons and neutrons. This same force is much weaker ''between'' neutrons and protons, because it is mostly neutralized ''within'' them, in the same way that electromagnetic forces between neutral atoms ([[van der Waals force]]s) are much weaker than the electromagnetic forces that hold electrons in association with the nucleus, forming the atoms.<ref name=Fritzsch1983> {{cite book |last=Fritzsch |first=H. |year=1983 |title=Quarks: The Stuff of Matter |url=https://archive.org/details/quarksstuffofmat00frit |url-access=registration |publisher=Basic Books |isbn=978-0-465-06781-7 |pages=[https://archive.org/details/quarksstuffofmat00frit/page/167 167–168] }}</ref> Unlike the strong force, the residual strong force diminishes with distance, and does so rapidly. The decrease is approximately as a negative exponential power of distance, though there is no simple expression known for this; see ''[[Yukawa potential]]''. The rapid decrease with distance of the attractive residual force and the less rapid decrease of the repulsive electromagnetic force acting between protons within a nucleus, causes the instability of larger atomic nuclei, such as all those with [[atomic number]]s larger than 82 (the element lead). Although the nuclear force is weaker than the strong interaction itself, it is still highly energetic: transitions produce [[gamma ray]]s.{{clarify|date=July 2025}} The mass of a nucleus is significantly different from the summed masses of the individual nucleons. This [[mass defect]] is due to the potential energy associated with the nuclear force. Differences between mass defects power [[nuclear fusion]] and [[nuclear fission]]. == Atomaj nukleoj == [[Dosiero:Yukawa_coulomb_compare.svg|eta|Yukawa-potencialo (verda) kompare kun kulomba potencialo (ruĝa)]] Laŭ la [[kvantuma kolordinamiko]] la forta nuklea forto efikas inter [[kvarko]]j interne de [[nukleono]]j, kiuj konsistigas la nukleojn de [[atomo]]j. La perantaj virtualaj [[partiklo]]j estas nomataj [[gluono]]j; ilin karakterizas konservata (neperdebla) valoro nomata [[kolora ŝargo]] (kiu neniel rilatas al la koloroj de [[optiko]]). Ekzistas ok specoj de gluonoj, kiuj transportas koloran ŝargon inter kvarkoj kaj povas ankaŭ interagi inter si reciproke. Interne de nukleonoj la kolora ŝargo de la kvarkoj ĉiam sume nuliĝas. Tamen pro nekompleta ekvilibreco de la kvarkaj ŝargoj ekzistas resta interago inter nukleonoj, kiu konsistigas la fortan nuklean forton. Ĝi efikas ĝis distanco de ĉirkaŭ 2,5 femtometroj; trans tiu distanco ĝin superas la elektra forto. Tial la forta nuklea forto kapablas kunteni malgrandajn nukleojn (kvankam ili enhavas elektre ŝargitajn [[protono]]jn, kiuj forpuŝas sin reciproke), sed ne tre grandajn, kiuj do estas [[radiaktiveco|malstabilaj]]. La kialo, ke la elektra kaj la forta interagoj rilatas tiom malsame laŭ distanco ''d'', estas, ke la elektra forto havas [[Kulomba leĝo|kulomban potencialon]], en kiu la forto malkreskas laŭ 1/''d'²; la forta interago havas Yukawa-potencialon, kies konduto estas pli komplika, sed kiu koncentras la forton al mallongaj distancoj. La gluonoj, kiuj peras la interagon interne de la nukleonoj, ne ekzistas ekstere. La interagon inter la nukleonoj en nukleo peras la [[piono|π-mezono]], == Restinta forta forto == La restinta efiko de la forta forto estas nomita la [[nuklea forto]]. La nuklea forto agas inter [[hadrono]]j, kiel ekzemple [[mezono]]j aŭ barjonoj (kiel ekzemple [[nukleono]]j) en [[atomkerno]]j. Tiu "restinta forta forto", aganta nerekte, elsendas gluonojn kiuj formas parton de la virtuala [[piono]] kaj rota [[mezono]], kiuj, en victurno, elsendas la nuklean forton inter nukleonoj. [[Dosiero:Nuclear Force anim smaller.gif|eta|350px|dekstre|[[Animacio]] de la interagado de la [[nuklea forto]] (aŭ restinta forta forto) inter protono kaj neŭtrono. La malgrandaj koloraj duoblaj cirkloj estas gluonoj, kiuj povas esti viditaj ligantaj la protonon kaj neŭtronon kune. Tiuj gluonoj ankaŭ aranĝas la kvark-antikvarkan kombinaĵon nomitan [[piono]] kune, kaj tio helpas elsendi restintan parton de la forta forto eĉ inter senkoloraj hadronoj. Kontraŭkoloroj estas montritaj per [[:File:Quark Anticolors.svg|tiu diagramo]]. Por pli granda versio, [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/de/Nuclear_Force_anim.gif klaku ĉi tien] ]] La restinta forta forto estas tiel negrava rest(aĵ)o de la forta forto kiu ligas kvarkojn kune en protonojn kaj neŭtronojn. Tiu sama forto estas multe pli malforta inter neŭtronoj kaj protonoj, ĉar ĝi estas plejparte neŭtraligita ene de ili, laŭ la sama maniero laŭ kiu elektromagnetaj fortoj inter neŭtralaj atomoj ([[forto de Van-der-Waals]]) estas multe pli malfortaj ol la elektromagnetaj fortoj kiuj tenas la atomojn interne kune. Male al la forta forto mem, la nuklea forto, aŭ restinta forta forto, malpliiĝas en forto, kaj ĝi fakte malpliiĝas rapide kun distanco. La malkresko estas preskaŭ kiel negativa eksponenta potenco de distanco, kvankam ekzistas neniu simpla esprimo konata pro tio; vidu [[Yukawa Hideki|Yukawa potencialon]]. La rapida malkresko kun distanco de la altira restinta forto kaj la malpli-rapida malkresko de la mala elektromagneta forto aganta inter protonoj ene de nukleo, kaŭzas la malstabilecon de pli grandaj atomkernoj, kiel ekzemple ĉiuj tiuj kun [[atomnumero]]j pli grandaj ol 82 (la elementantaŭeco). == Nuntempa stato de la teorio de forta interagado == La teoria priskribo de forta interagado estas unu la plej disvolvigitaj fakoj kaj samtempe pli rapide disvolvigitaj de la [[teoria fiziko]] de [[Partikla fiziko|elementaj partikloj]]. Spite la komprenon de la fundamenta naturo de la fortaj interagadoj (nome la interagado de kolorŝargo inter kvarkoj kaj gluonoj, priskribita per la [[kvantuma kolordinamiko]]), la matematikaj leĝoj kiuj esprimas ilin estas tre kompleksaj kaj tial, en multaj kazoj tre specifaj, la kalkuloj el unuaj principoj estas ankoraŭ maleblaj. Kiel rezulto, aperas eklektika bildo: apud kalkuloj matematike rigoraj, duonkvantitativaj alproksimiĝoj bazitaj sur la [[kvantuma mekaniko]], intuicioj, kiuj tamen priskribas perfekte la eksperimentajn datumojn.<ref> A. Schmidt, J. R. Pybus, R. Weiss, E. P. Segarra, A. Hrnjic, A. Denniston, O. Hen, E. Piasetzky, L. B. Weinstein, N. Barnea, M. Strikman, A. Larionov, D. Higinbotham & The CLAS Collaboration [https://www.nature.com/articles/s41586-020-2021-6 Probing the core of the strong nuclear interaction] // ''Nature'', volumo 578, pp. 540–544(2020) </ref>​ == Vidu ankaŭ == * [[Gravito]] * [[Partikla fiziko]] * [[Nuklea fiziko]] * [[Piono]] * [[Teorio de kordoj]] * [[Kvantuma kolordinamiko]] * [[Malforta nuklea forto]] * [[Forto]] kaj [[Fundamenta forto]] == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Christman, J.R. (2001). [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules/m280.pdf "MISN-0-280: The Strong Interaction"] (PDF). * Griffiths, David (1987). Introduction to Elementary Particles. John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-60386-3. * Halzen, F.; Martin, A.D. (1984). [https://archive.org/details/quarksleptonsint0000halz Quarks and Leptons: An Introductory Course in Modern Particle Physics.] John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-88741-6. * Kane, G.L. (1987). Modern Elementary Particle Physics. Perseus Books. ISBN 978-0-201-11749-3. * Morris, R. (2003). [https://archive.org/details/lastsorcererspat0000morr The Last Sorcerers: The Path from Alchemy to the Periodic Table.] Joseph Henry Press. ISBN 978-0-309-50593-2. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://physnet.org/modules/pdf_modules/m280.pdf J. R. Christman: The Strong Interaction] ({{en}}) * [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules.html projekto ''physnet''] ({{en}}) {{Bibliotekoj}} {{Havenda artikolo|Forta nuklea forto}} [[Kategorio:Partikla fiziko]] k5c0ixv801rm4mgya70lgq31ubcg86x 9494393 9494385 2026-10-16T11:36:28Z Kani 670 /* Inter hadronoj */ 9494393 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Helium atom QM.svg|eta|dekstre|250px|La nukleo de atomo de [[heliumo]]. La du [[protono]]j havas la saman [[Elektra ŝargo|ŝargon]], sed ili ankoraŭ restas kune pro la restinta nuklea forto.]] [[Dosiero:Protón-Estructura de Quarks.png|eta|dekstre|250px|Strukturo de [[kvarko]]j de unu [[protono]].]] La '''forta nuklea forto''' aŭ '''forta interago''' estas tiu [[fundamenta forto]], kiu kuntenas la [[nukleo]]jn de [[atomo]] kontraŭ la peno de la [[elektromagneta forto]] disigi ilin. Ĝi estas unu el la kvar (aŭ tri) [[fundamenta forto|fundamentaj fortoj]] de [[fiziko]]. La operacia gamo de la forta interago estas en la [[grandordo]] de diametro de [[atomkerno]], [[femtometro]] (10^-15 metroj). Je ĉi tiu skalo, la potenco de la forta interago estas averaĝe ĉirkaŭ 137 fojojn pli granda ol la potenco de la elektromagneta forto, ĉirkaŭ 1.000.000 fojojn la potenco de la malforta interago kaj proksimume 1038 fojojn la potenco de [[gravito]].<ref> Relativa forto de interagado varias laŭ la distanco. Vidu por ekzemplo la eseon de Matt Strassler nome [https://profmattstrassler.com/articles-and-posts/particle-physics-basics/the-known-forces-of-nature/the-strength-of-the-known-forces/ "The strength of the known forces".]</ref> La partiklo kiu portas la plej fortan interagon estas la [[gluono]]. Ĉi tio estas ekzakte kiel la elektromagneta forto estas transdonita tra [[Fotono|fotonoj]] kaj la malforta interago tra W kaj Z-bosonoj. [[Kvantuma kromodinamiko]] (mallongigita en la angla QCD) estas la teorio kiu priskribas la forton kaj reĝimon de interago. La teorio de la [[kvarkoj]] diras, ke tiu interago kuntenas ankaŭ la kvarkojn interne de [[nukleono]] ([[protono]] aŭ [[neŭtrono]]), kaj ke la klasika forta interago estas nur reziduo el tiu forto, efikanta inter nukleonoj. Por distingi la du aspektojn oni nomas la klasikan fortan interagon "rezidua forta interago".<ref>[https://webhome.phy.duke.edu/~kolena/modern/forces.html#005 "The four forces: the strong interaction Duke University Astrophysics Dept website".]</ref> Ĉar la forto estas mediaciita de masivaj, mallongdaŭraj mezonoj je ĉi tiu skalo, la restanta forta interagado obeas distanc-dependan konduton inter [[nukleono]]j, kiu estas tre malsama ol kiam ĝi agas por ligi [[kvarko]]jn ene de [[hadrono]]j. Ekzistas ankaŭ diferencoj en la ligaj energioj de la nuklea forto rilate al [[nuklea fuzio]] kontraŭ [[Fisio|nuklea fisio]]. Nuklea fuzio respondecas pri plejparto de la energiproduktado en la [[Suno]] kaj aliaj [[stelo]]j. Nuklea fisio permesas la disfalon de radioaktivaj elementoj kaj [[izotopo]]j, kvankam ĝi ofte estas mediaciita de la malforta interagado. Artefarite, la energio asociita kun la nuklea forto estas parte liberigita en [[nuklea energio]] kaj [[nukleaj armiloj]], kaj en [[uranio|uraniaj]] aŭ [[plutonio|plutoniaj]] fisiaj armiloj kaj en fuziaj armiloj kiel la [[hidrogena bombo]].<ref>{{cite web | archive-url=https://web.archive.org/web/20121218195010/https://netfiles.uiuc.edu/mragheb/www/NPRE%20402%20ME%20405%20Nuclear%20Power%20Engineering/Nuclear%20Processes%20The%20Strong%20Force.pdf | access-date=2023-10-03 | archive-date=2012-12-18 | title=Chapter 4 Nuclear Processes, The Strong Force | last=Ragheb | first=Magdi | publisher=University of Illinois | url= https://netfiles.uiuc.edu/mragheb/www/NPRE%20402%20ME%20405%20Nuclear%20Power%20Engineering/Nuclear%20Processes%20The%20Strong%20Force.pdf | url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web | archive-url= https://web.archive.org/web/20230528145648/http://www.furryelephant.com/content/radioactivity/binding-energy-mass-defect/ | access-date=2023-10-03 | archive-date=2023-05-28 | title=Lesson 13: Binding energy and mass defect | author=<!--Not stated--> | website=Furry Elephant physics educational site | url= http://www.furryelephant.com/content/radioactivity/binding-energy-mass-defect/ | url-status=dead}}</ref> == Etimologio == La forta nuklea forto havas sian nomon de la fakto, ke ĝi estas la plej forta el la fundamentaj fortoj. Alia nomo estas "kolora forto", ĉar la [[Kolorŝargo|ŝargoj]] kaŭzantaj ĝin, havas tri bazajn valorojn, same kiel la homa vido havas tri bazkolorojn. Tial la ŝargoj ricevis la simbolajn nomojn "ruĝa", "verda" kaj "blua", aldone ekzistas la inversaj ŝargoj "malruĝa", "malverda" kaj "malblua". La esprimo "forta interago" estas nun preferata inter fizikistoj. La antaŭan esprimon "forta nuklea forto" motivis la fakto, ke ĝi efikas interne de [[atoma nukleo|atomaj nukleoj]] (vidu [[#Atomaj nukleoj|malsupre]]). Male al la [[Kampo (elektro)|elektra]] kaj [[gravito|gravita fortoj]] la forta nuklea forto ne sekvas la leĝon de la inversa radiusa kvadrato; ĝi efikas nur je tre malgranda distanco. Tie ĝi havas jenajn rilatumojn al la aliaj fundamentaj fortoj<ref>Greiner, W. kaj Müller, B.: "Gauge Theory of Weak Interaction (Band 13)". Springer, 2000, p. 2.</ref>: * 100-oble tiom forta kiom la elektra forto * 10¹⁵-oble tiom forta kiom la [[malforta nuklea forto]] * 10⁴¹-oble tiom forta kiom la gravito [[Dosiero:Neutron_QCD_Animation.gif|eta|Ekzemplo: Gluonoj kuntenas la kvarkojn en neŭtrono]] == Historio == La ekziston de la forta nuklea forto konjektis [[Enrico Fermi]] en la [[1930-aj jaroj]], kiam li laboris pri la [[malforta nuklea forto|malforta interago]].<ref>{{Citaĵo el la reto | url=http://www-news.uchicago.edu/fermi/Group19/enricofermi/teoriafermi.htm| titolo = La teoria di Fermi | alirdato = 2012-12-01 | aŭtoro = | dato = 2003-04-23 | formato = HTML | eldonisto = Universitato de Chicago | lingvo = it}}</ref> [[Hideki Yukawa]] postulis, ke la interagon efikas nova partiklo, la [[piono|π-mezono]]. En [[1964]] [[Murray Gell-Mann]] kaj [[George Zweig]] proponis, ke [[mezono]]j kaj [[bariono]]j konsistas el kvarkoj;<ref> Wilczek, Frank (1982). "Quantum chromodynamics: The modern theory of the strong interaction". ''Annual Review of Nuclear and Particle Science''. 32 (1): 177–209. Bibcode:1982ARNPS..32..177W. doi:10.1146/annurev.ns.32.120182.001141.</ref> en 1965 sekvis la enkonduko de nova partikla eco, nomata "koloro".<ref> Feynman, R.P. (1985). ''QED: The Strange Theory of Light and Matter''. Princeton University Press. p. 136. ISBN 978-0-691-08388-9. "The idiot physicists, unable to come up with any wonderful Greek words anymore, call this type of polarization by the unfortunate name of 'color', which has nothing to do with color in the normal sense."</ref> En 1968/9 eksperimentoj ĉe la esplorejo SLAC ([[Stanford Linear Accelerator]]) trovis pruvojn pri la fakta ekzisto de kvarkoj. Kvarkoj kun malsamaj kolorŝargoj altiras unu la alian pro la forta interago, kaj la partiklo, kiu peras tion, ricevis la nomon ''[[gluono]]''. Antaŭ la [[1970-aj jaroj]], fizikistoj estis necertaj kiel kaj kial la atomkerno estis ligita kune. Estis konata, ke la nukleo estis kunmetita de [[protono]]j kaj [[neŭtrono]]j kaj ke protonoj posedis pozitivan [[elektra ŝargo|elektran ŝargon]], dum neŭtronoj estis elektre neŭtralaj. De la kompreno de fiziko en tiu tempo, pozitivaj trovitaĵoj forpuŝus unu la alian kaj la pozitive ŝargitaj protonoj devus igi la nukleon flugi dise. Tamen, tio neniam estis observita. Nova fiziko estis necesa por klarigi tiun fenomenon. Pli forta gravito estis postulita por klarigi kiel la atomkerno estis ligita malgraŭ la reciproka elektromagneta repuŝo de la protonoj. Tio hipotezis, ke forto estu nomita la ''forta forto'', kiu verŝajne estis fundamenta forto kiu reagis al la protonoj kaj neŭtronoj kiuj konsistigas la nukleon. Estis poste malkovrite, ke protonoj kaj neŭtronoj ne estis fundamentaj partikloj, sed konsistis el konsistigaj partikloj nomitaj [[kvarko]]j. La forta altiro inter nukleonoj estis la kromefiko de pli fundamenta forto kiu ligis la kvarkojn kune en protonojn kaj neŭtronojn. La teorio de [[kvantuma kolordinamiko]] klarigas, ke kvarkoj portas tion kio estas nomita [[kolorŝargo]], kvankam ĝi havas neniun rilaton al videbla [[koloro]].<ref> Feynman, R.P. (1985). QED: The Strange Theory of Light and Matter. Princeton University Press. p. 136. ISBN 978-0-691-08388-9. "The idiot physicists, unable to come up with any wonderful Greek words anymore, call this type of polarization by the unfortunate name of 'color', which has nothing to do with color in the normal sense." </ref> Kvarkoj male al kolorŝargo altiras unu la alian kiel rezulto de la forta nuklea forto, kaj la partiklo kiu mediaciis tion estis nomita la [[gluono]]. == Konduto de la forta interagado == La forta interagado estas observebla je du distancintervaloj, kaj en ĉiu el ili ĝi estas mediaciata de malsamaj forto-portantoj. Je skalo malpli granda ol proksimume 0,8 fm (fentometroj) (ĉirkaŭ la [[radiuso]] de [[nukleono]]), la forto estas portata de [[gluono]]j kaj tenas [[kvarko]]jn kune por formi [[protono]]jn, [[neŭtrono]]jn kaj aliajn [[hadrono]]jn. Je pli granda skalo, ĝis proksimume 3 fm, la forto estas portata de [[mezono]]j kaj ligas nukleonojn (protonojn kaj neŭtronojn) kune por formi la [[atoma nukleo|atomkernon]].<ref name="auto">{{cite web| url = http://webhome.phy.duke.edu/~kolena/modern/forces.html#005| title = The four forces: the strong interaction Duke University Astrophysics Dept website}}</ref> En la unua kazo, ĝi estas ofte nomata la ''kolora forto'', kaj ĝi estas tiom forta, ke se hadronoj estas trafitaj de alt-energiaj partikloj, ili produktas [[Hadrona strio|fluojn]] de masivaj partikloj anstataŭ elsendi siajn konsisterojn (kvarkojn kaj gluonojn) kiel libere moviĝantajn partiklojn. Ĉi tiu eco de la forta forto estas nomata [[Kolorkonservo|kolora enŝloso]]. {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ Du niveloj de forta interagado |- ! Interagado !! gamo !! unuo !! portanto !! rezulto |- | Forto || style=text-align:right |< 0.8 fm|| kvarko || gluono || hadrono |- | Rezidua forto || style=text-align:right | 1–3 fm || hadrono || mezono || kerno |} === Ene de hadronoj === [[File:Gluon coupling.svg|thumb|300ra|La fundamentaj kuploj de la forta interagado: (a) gluon-radiado, (b) gluon-disiĝo kaj (c,d) gluon-memkuplo.]] La vorto "forto" estas uzata, ĉar la forta interagado estas la "plej forta" el la kvar fundamentaj fortoj. Je distanco de 10⁻¹⁵ m, ĝia forto estas proksimume 100-oble pli granda ol tiu de la [[Elektromagnetismo|elektromagneta forto]], ĉirkaŭ 10⁶-oble pli granda ol tiu de la malforta forto, kaj proksimume 10³⁸-oble pli granda ol tiu de la [[gravito]]. La forta forto estas priskribata per [[Kvantuma kolordinamiko|kvantuma kromodinamiko]] (QCD), parto de la [[Norma modelo|Norma Modelo]] de partikla fiziko. Matematike, QCD estas neabelana [[Gaŭĝa teorio|mezurteorio]] bazita sur loka (mezura) [[Geometria simetria grupo|simetria grupo]] nomata ''SU(3)''. La partiklo, kiu peras la fortan interagadon, estas la gluono – senmasa [[Gaŭĝa bosono]] (mezur-bosono). Oni supozas, ke gluonoj interagas kun kvarkoj kaj aliaj gluonoj per speco de ŝargo nomata [[Kolorŝargo|kolora ŝargo]]. Kolora ŝargo similas al elektromagneta ŝargo, sed ĝi ekzistas en tri tipoj (±ruĝa, ±verda kaj ±blua) anstataŭ nur unu, kio kondukas al malsamaj kondutreguloj. Tiujn regulojn priskribas la [[kvantuma kromodinamiko]] (KKD), la teorio pri la interagadoj inter kvarkoj kaj gluonoj. Male al la [[fotono]] en [[elektromagnetismo]], kiu estas neŭtrala, la gluono portas koloran ŝargon. Kvarkoj kaj gluonoj estas la solaj fundamentaj partikloj, kiuj posedas ne-nulan koloran ŝargon; tial ili partoprenas en fortaj interagadoj nur unu kun la aliaj. La forta forto estas la manifestiĝo de la interagado de gluonoj kun aliaj kvarkoj kaj gluonoj. Ĉiuj kvarkoj kaj gluonoj en KDK (QCD) interagas unu kun la alia per la forta forto. La forto de la interagado estas parametrigita per la konstanto de forta kuplado. Ĉi tiu forto estas modifita de la kolora ŝargo de la partiklo – trajto, kiu devenas el [[Grupo-teorio|grupa teorio]]. La forta forto agadas inter kvarkoj. Male al ĉiuj aliaj fortoj (elektromagneta, malforta kaj gravita), la forta forto ne malfortiĝas kun kreskanta distanco inter paroj da kvarkoj. Post kiam limdistanco (proksimume la grandeco de [[hadrono]]) estas atingita, la forto restas je nivelo de ĉirkaŭ 10 000 [[Neŭtono (mezurunuo)|N]], sendepende de tio, kiom pliiĝas la distanco inter la kvarkoj.<ref name=Fritzsch1983/>{{rp|164}} Dum la distanco inter la kvarkoj kreskas, la energio aldonita al la paro kreas novajn parojn da respondaj kvarkoj inter la du originaj; tial estas neeble izoli kvarkojn. La klarigo estas, ke la agado plenumita kontraŭ forto de 10 000 N sufiĉas por krei parojn el partiklo kaj antipartiklo ene de tre mallonga distanco. La energio aldonita al la sistemo per apartigo de du kvarkoj kreas paron da novaj kvarkoj, kiuj pariĝas kun la originaj. En kvarka kolordinamiko (QCD), ĉi tiu fenomeno nomiĝas ''[[Kolorkonservo|kolora enŝloso]]''; sekve, nur hadronoj – ne individuaj liberaj kvarkoj – estas observeblaj. La malsukceso de ĉiuj eksperimentoj, kiuj serĉis [[kvarko#Specoj de kvarkoj kaj iliaj kombinoj|liberajn kvarkojn]], estas konsiderata pruvo de tiu fenomeno. La elementaj partikloj — kvarkoj kaj gluonoj — partoprenantaj en altenergia kolizio ne estas rekte observeblaj. La interagado produktas fluojn (tiel nomatajn "jetojn") de nove kreitaj hadronoj, kiuj ja estas observeblaj. Tiuj hadronoj kreiĝas — kiel manifestiĝo de la ekvivalento inter [[maso]] kaj [[energio]] — kiam sufiĉa energio estas enmetita en ligon inter kvarkoj; ekzemple, kiam kvarko en unu protono estas trafita de tre rapida kvarko el alia protono dum kolizio en [[partikla akcelilo]]. Tamen, oni ja observis kvark-gluonajn [[plasmo]]jn.<ref>{{cite news |url=http://physics.about.com/od/physicsqtot/fl/Quark-Gluon-Plasma.htm |title=Quark–gluon plasma is the most primordial state of matter |newspaper=About.com Education |access-date=2017-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118030724/http://physics.about.com/od/physicsqtot/fl/Quark-Gluon-Plasma.htm |archive-date=2017-01-18 |url-status=dead }}</ref> === Inter hadronoj === {{Ĉefartikolo|Nuklea forto}} [[File:Pn_Scatter_Quarks.svg|thumb|300x300px|Feynman-diagramo (montrita per la animacio en la enkonduko), kiu prezentas la unuopajn [[kvarko|kvarkajn konsisterojn]], por ilustri, kiel la fundamenta forta interagao estigas la [[nuklea forto|nuklean forton]]. Rektaj linioj reprezentas kvarkojn, dum plurkoloraj bukloj reprezentas [[gluono]]jn (la portantojn de la fundamenta forto).]] Kvankam kolora enŝloso implicas, ke la forta forto agas sen malpliiĝo pro distanco inter paroj da kvarkoj ene de kompaktaj aroj da ligitaj kvarkoj (hadronoj), tamen ĉe distancoj, kiuj proksimiĝas al aŭ superas la radiuson de protono, restas restanta forto (priskribita sube). Ĝi manifestiĝas kiel forto inter la "senkoloraj" hadronoj, kaj estas konata kiel la nuklea forto aŭ la restanta (aŭ rezidua) forta forto (kaj historie kiel la ''forta nuklea forto''). La nuklea forto agas inter hadronoj, konataj kiel [[mezono]]j kaj [[bariono]]j. Tiu "rezidua forta forto", agante nerekte, transdonas gluonojn, kiuj konsistigas parton de la virtualaj [[piono|π-]] kaj ρ-mezonoj; tiuj siavice transdonas la forton inter nukleonoj, kiu kuntenas la nukleon (krom la nukleo de [[Izotopoj de hidrogeno#Hidrogeno-1 (procio)|hidrogeno-1]]).<ref>{{cite web |title=3. The Strong Force |url=http://www.damtp.cam.ac.uk/user/tong/pp/pp3.pdf |publisher=Department of Applied Mathematics and Theoretical Physics, University of Cambridge |access-date=10 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022113145/http://www.damtp.cam.ac.uk/user/tong/pp/pp3.pdf |archive-date=22a de Oktobro 2021}}</ref> La rezidua forta forto estas do malgranda restaĵo de la forta forto, kiu kunligas kvarkojn en protonojn kaj neŭtronojn. Ĉi tiu sama forto estas multe pli malforta inter neŭtronoj kaj protonoj, ĉar ĝi estas plejparte neŭtraligita ene de ili – simile al tio, kiel elektromagnetaj fortoj inter neŭtralaj atomoj ([[Forto de Van-der-Waals|fortoj de van der Waals]]) estas multe pli malfortaj ol la elektromagnetaj fortoj, kiuj tenas elektronojn ligitaj al la nukleo, tiel formante la [[atomo]]jn.<ref name=Fritzsch1983> {{cite book |last=Fritzsch |first=H. |year=1983 |title=Quarks: The Stuff of Matter |url=https://archive.org/details/quarksstuffofmat00frit |url-access=registration |publisher=Basic Books |isbn=978-0-465-06781-7 |pages=[https://archive.org/details/quarksstuffofmat00frit/page/167 167–168] }}</ref> Male al la forta nuklea forto, la rezidua forta forto malpliiĝas kun la distanco, kaj tio okazas rapide. La malpliiĝo proksimume sekvas negativan eksponentan funkcion de la distanco, kvankam ne ekzistas konata simpla esprimo por tio; vidu la [[potencialo]]n de [[Yukawa Hideki|Yukawa]]. La rapida malpliiĝo de la altira rezidua forto kun la distanco, kune kun la malpli rapida malpliiĝo de la forpuŝa elektromagneta forto inter protonoj en atomkerno, kaŭzas la malstabilecon de pli grandaj atomkernoj – ekzemple, de ĉiuj tiuj, kies atomnumero estas pli granda ol 82 (la elemento [[plumbo]]). Kvankam la nuklea forto estas malpli forta ol la forta interago mem, ĝi tamen estas tre energia: transiroj produktas [[Gama-radiado|gama-radiojn]]. La maso de atomkerno signife diferencas de la sumo de la masoj de la unuopaj nukleonoj. Tiu masa difekto ŝuldiĝas al la potenciala energio ligita al la nuklea forto. Diferencoj inter masaj difektoj provizas la energion por [[nuklea fuzio]] kaj [[nuklea fisio]]. == Atomaj nukleoj == [[Dosiero:Yukawa_coulomb_compare.svg|eta|Yukawa-potencialo (verda) kompare kun kulomba potencialo (ruĝa)]] Laŭ la [[kvantuma kolordinamiko]] la forta nuklea forto efikas inter [[kvarko]]j interne de [[nukleono]]j, kiuj konsistigas la nukleojn de [[atomo]]j. La perantaj virtualaj [[partiklo]]j estas nomataj [[gluono]]j; ilin karakterizas konservata (neperdebla) valoro nomata [[kolora ŝargo]] (kiu neniel rilatas al la koloroj de [[optiko]]). Ekzistas ok specoj de gluonoj, kiuj transportas koloran ŝargon inter kvarkoj kaj povas ankaŭ interagi inter si reciproke. Interne de nukleonoj la kolora ŝargo de la kvarkoj ĉiam sume nuliĝas. Tamen pro nekompleta ekvilibreco de la kvarkaj ŝargoj ekzistas resta interago inter nukleonoj, kiu konsistigas la fortan nuklean forton. Ĝi efikas ĝis distanco de ĉirkaŭ 2,5 femtometroj; trans tiu distanco ĝin superas la elektra forto. Tial la forta nuklea forto kapablas kunteni malgrandajn nukleojn (kvankam ili enhavas elektre ŝargitajn [[protono]]jn, kiuj forpuŝas sin reciproke), sed ne tre grandajn, kiuj do estas [[radiaktiveco|malstabilaj]]. La kialo, ke la elektra kaj la forta interagoj rilatas tiom malsame laŭ distanco ''d'', estas, ke la elektra forto havas [[Kulomba leĝo|kulomban potencialon]], en kiu la forto malkreskas laŭ 1/''d'²; la forta interago havas Yukawa-potencialon, kies konduto estas pli komplika, sed kiu koncentras la forton al mallongaj distancoj. La gluonoj, kiuj peras la interagon interne de la nukleonoj, ne ekzistas ekstere. La interagon inter la nukleonoj en nukleo peras la [[piono|π-mezono]], == Restinta forta forto == La restinta efiko de la forta forto estas nomita la [[nuklea forto]]. La nuklea forto agas inter [[hadrono]]j, kiel ekzemple [[mezono]]j aŭ barjonoj (kiel ekzemple [[nukleono]]j) en [[atomkerno]]j. Tiu "restinta forta forto", aganta nerekte, elsendas gluonojn kiuj formas parton de la virtuala [[piono]] kaj rota [[mezono]], kiuj, en victurno, elsendas la nuklean forton inter nukleonoj. [[Dosiero:Nuclear Force anim smaller.gif|eta|350px|dekstre|[[Animacio]] de la interagado de la [[nuklea forto]] (aŭ restinta forta forto) inter protono kaj neŭtrono. La malgrandaj koloraj duoblaj cirkloj estas gluonoj, kiuj povas esti viditaj ligantaj la protonon kaj neŭtronon kune. Tiuj gluonoj ankaŭ aranĝas la kvark-antikvarkan kombinaĵon nomitan [[piono]] kune, kaj tio helpas elsendi restintan parton de la forta forto eĉ inter senkoloraj hadronoj. Kontraŭkoloroj estas montritaj per [[:File:Quark Anticolors.svg|tiu diagramo]]. Por pli granda versio, [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/de/Nuclear_Force_anim.gif klaku ĉi tien] ]] La restinta forta forto estas tiel negrava rest(aĵ)o de la forta forto kiu ligas kvarkojn kune en protonojn kaj neŭtronojn. Tiu sama forto estas multe pli malforta inter neŭtronoj kaj protonoj, ĉar ĝi estas plejparte neŭtraligita ene de ili, laŭ la sama maniero laŭ kiu elektromagnetaj fortoj inter neŭtralaj atomoj ([[forto de Van-der-Waals]]) estas multe pli malfortaj ol la elektromagnetaj fortoj kiuj tenas la atomojn interne kune. Male al la forta forto mem, la nuklea forto, aŭ restinta forta forto, malpliiĝas en forto, kaj ĝi fakte malpliiĝas rapide kun distanco. La malkresko estas preskaŭ kiel negativa eksponenta potenco de distanco, kvankam ekzistas neniu simpla esprimo konata pro tio; vidu [[Yukawa Hideki|Yukawa potencialon]]. La rapida malkresko kun distanco de la altira restinta forto kaj la malpli-rapida malkresko de la mala elektromagneta forto aganta inter protonoj ene de nukleo, kaŭzas la malstabilecon de pli grandaj atomkernoj, kiel ekzemple ĉiuj tiuj kun [[atomnumero]]j pli grandaj ol 82 (la elementantaŭeco). == Nuntempa stato de la teorio de forta interagado == La teoria priskribo de forta interagado estas unu la plej disvolvigitaj fakoj kaj samtempe pli rapide disvolvigitaj de la [[teoria fiziko]] de [[Partikla fiziko|elementaj partikloj]]. Spite la komprenon de la fundamenta naturo de la fortaj interagadoj (nome la interagado de kolorŝargo inter kvarkoj kaj gluonoj, priskribita per la [[kvantuma kolordinamiko]]), la matematikaj leĝoj kiuj esprimas ilin estas tre kompleksaj kaj tial, en multaj kazoj tre specifaj, la kalkuloj el unuaj principoj estas ankoraŭ maleblaj. Kiel rezulto, aperas eklektika bildo: apud kalkuloj matematike rigoraj, duonkvantitativaj alproksimiĝoj bazitaj sur la [[kvantuma mekaniko]], intuicioj, kiuj tamen priskribas perfekte la eksperimentajn datumojn.<ref> A. Schmidt, J. R. Pybus, R. Weiss, E. P. Segarra, A. Hrnjic, A. Denniston, O. Hen, E. Piasetzky, L. B. Weinstein, N. Barnea, M. Strikman, A. Larionov, D. Higinbotham & The CLAS Collaboration [https://www.nature.com/articles/s41586-020-2021-6 Probing the core of the strong nuclear interaction] // ''Nature'', volumo 578, pp. 540–544(2020) </ref>​ == Vidu ankaŭ == * [[Gravito]] * [[Partikla fiziko]] * [[Nuklea fiziko]] * [[Piono]] * [[Teorio de kordoj]] * [[Kvantuma kolordinamiko]] * [[Malforta nuklea forto]] * [[Forto]] kaj [[Fundamenta forto]] == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Christman, J.R. (2001). [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules/m280.pdf "MISN-0-280: The Strong Interaction"] (PDF). * Griffiths, David (1987). Introduction to Elementary Particles. John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-60386-3. * Halzen, F.; Martin, A.D. (1984). [https://archive.org/details/quarksleptonsint0000halz Quarks and Leptons: An Introductory Course in Modern Particle Physics.] John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-88741-6. * Kane, G.L. (1987). Modern Elementary Particle Physics. Perseus Books. ISBN 978-0-201-11749-3. * Morris, R. (2003). [https://archive.org/details/lastsorcererspat0000morr The Last Sorcerers: The Path from Alchemy to the Periodic Table.] Joseph Henry Press. ISBN 978-0-309-50593-2. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://physnet.org/modules/pdf_modules/m280.pdf J. R. Christman: The Strong Interaction] ({{en}}) * [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules.html projekto ''physnet''] ({{en}}) {{Bibliotekoj}} {{Havenda artikolo|Forta nuklea forto}} [[Kategorio:Partikla fiziko]] h2b7yh047jttlskyynrbg4ouwteywaw 9494396 9494393 2026-10-16T11:41:43Z Kani 670 /* Inter hadronoj */ 9494396 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Helium atom QM.svg|eta|dekstre|250px|La nukleo de atomo de [[heliumo]]. La du [[protono]]j havas la saman [[Elektra ŝargo|ŝargon]], sed ili ankoraŭ restas kune pro la restinta nuklea forto.]] [[Dosiero:Protón-Estructura de Quarks.png|eta|dekstre|250px|Strukturo de [[kvarko]]j de unu [[protono]].]] La '''forta nuklea forto''' aŭ '''forta interago''' estas tiu [[fundamenta forto]], kiu kuntenas la [[nukleo]]jn de [[atomo]] kontraŭ la peno de la [[elektromagneta forto]] disigi ilin. Ĝi estas unu el la kvar (aŭ tri) [[fundamenta forto|fundamentaj fortoj]] de [[fiziko]]. La operacia gamo de la forta interago estas en la [[grandordo]] de diametro de [[atomkerno]], [[femtometro]] (10^-15 metroj). Je ĉi tiu skalo, la potenco de la forta interago estas averaĝe ĉirkaŭ 137 fojojn pli granda ol la potenco de la elektromagneta forto, ĉirkaŭ 1.000.000 fojojn la potenco de la malforta interago kaj proksimume 1038 fojojn la potenco de [[gravito]].<ref> Relativa forto de interagado varias laŭ la distanco. Vidu por ekzemplo la eseon de Matt Strassler nome [https://profmattstrassler.com/articles-and-posts/particle-physics-basics/the-known-forces-of-nature/the-strength-of-the-known-forces/ "The strength of the known forces".]</ref> La partiklo kiu portas la plej fortan interagon estas la [[gluono]]. Ĉi tio estas ekzakte kiel la elektromagneta forto estas transdonita tra [[Fotono|fotonoj]] kaj la malforta interago tra W kaj Z-bosonoj. [[Kvantuma kromodinamiko]] (mallongigita en la angla QCD) estas la teorio kiu priskribas la forton kaj reĝimon de interago. La teorio de la [[kvarkoj]] diras, ke tiu interago kuntenas ankaŭ la kvarkojn interne de [[nukleono]] ([[protono]] aŭ [[neŭtrono]]), kaj ke la klasika forta interago estas nur reziduo el tiu forto, efikanta inter nukleonoj. Por distingi la du aspektojn oni nomas la klasikan fortan interagon "rezidua forta interago".<ref>[https://webhome.phy.duke.edu/~kolena/modern/forces.html#005 "The four forces: the strong interaction Duke University Astrophysics Dept website".]</ref> Ĉar la forto estas mediaciita de masivaj, mallongdaŭraj mezonoj je ĉi tiu skalo, la restanta forta interagado obeas distanc-dependan konduton inter [[nukleono]]j, kiu estas tre malsama ol kiam ĝi agas por ligi [[kvarko]]jn ene de [[hadrono]]j. Ekzistas ankaŭ diferencoj en la ligaj energioj de la nuklea forto rilate al [[nuklea fuzio]] kontraŭ [[Fisio|nuklea fisio]]. Nuklea fuzio respondecas pri plejparto de la energiproduktado en la [[Suno]] kaj aliaj [[stelo]]j. Nuklea fisio permesas la disfalon de radioaktivaj elementoj kaj [[izotopo]]j, kvankam ĝi ofte estas mediaciita de la malforta interagado. Artefarite, la energio asociita kun la nuklea forto estas parte liberigita en [[nuklea energio]] kaj [[nukleaj armiloj]], kaj en [[uranio|uraniaj]] aŭ [[plutonio|plutoniaj]] fisiaj armiloj kaj en fuziaj armiloj kiel la [[hidrogena bombo]].<ref>{{cite web | archive-url=https://web.archive.org/web/20121218195010/https://netfiles.uiuc.edu/mragheb/www/NPRE%20402%20ME%20405%20Nuclear%20Power%20Engineering/Nuclear%20Processes%20The%20Strong%20Force.pdf | access-date=2023-10-03 | archive-date=2012-12-18 | title=Chapter 4 Nuclear Processes, The Strong Force | last=Ragheb | first=Magdi | publisher=University of Illinois | url= https://netfiles.uiuc.edu/mragheb/www/NPRE%20402%20ME%20405%20Nuclear%20Power%20Engineering/Nuclear%20Processes%20The%20Strong%20Force.pdf | url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web | archive-url= https://web.archive.org/web/20230528145648/http://www.furryelephant.com/content/radioactivity/binding-energy-mass-defect/ | access-date=2023-10-03 | archive-date=2023-05-28 | title=Lesson 13: Binding energy and mass defect | author=<!--Not stated--> | website=Furry Elephant physics educational site | url= http://www.furryelephant.com/content/radioactivity/binding-energy-mass-defect/ | url-status=dead}}</ref> == Etimologio == La forta nuklea forto havas sian nomon de la fakto, ke ĝi estas la plej forta el la fundamentaj fortoj. Alia nomo estas "kolora forto", ĉar la [[Kolorŝargo|ŝargoj]] kaŭzantaj ĝin, havas tri bazajn valorojn, same kiel la homa vido havas tri bazkolorojn. Tial la ŝargoj ricevis la simbolajn nomojn "ruĝa", "verda" kaj "blua", aldone ekzistas la inversaj ŝargoj "malruĝa", "malverda" kaj "malblua". La esprimo "forta interago" estas nun preferata inter fizikistoj. La antaŭan esprimon "forta nuklea forto" motivis la fakto, ke ĝi efikas interne de [[atoma nukleo|atomaj nukleoj]] (vidu [[#Atomaj nukleoj|malsupre]]). Male al la [[Kampo (elektro)|elektra]] kaj [[gravito|gravita fortoj]] la forta nuklea forto ne sekvas la leĝon de la inversa radiusa kvadrato; ĝi efikas nur je tre malgranda distanco. Tie ĝi havas jenajn rilatumojn al la aliaj fundamentaj fortoj<ref>Greiner, W. kaj Müller, B.: "Gauge Theory of Weak Interaction (Band 13)". Springer, 2000, p. 2.</ref>: * 100-oble tiom forta kiom la elektra forto * 10¹⁵-oble tiom forta kiom la [[malforta nuklea forto]] * 10⁴¹-oble tiom forta kiom la gravito [[Dosiero:Neutron_QCD_Animation.gif|eta|Ekzemplo: Gluonoj kuntenas la kvarkojn en neŭtrono]] == Historio == La ekziston de la forta nuklea forto konjektis [[Enrico Fermi]] en la [[1930-aj jaroj]], kiam li laboris pri la [[malforta nuklea forto|malforta interago]].<ref>{{Citaĵo el la reto | url=http://www-news.uchicago.edu/fermi/Group19/enricofermi/teoriafermi.htm| titolo = La teoria di Fermi | alirdato = 2012-12-01 | aŭtoro = | dato = 2003-04-23 | formato = HTML | eldonisto = Universitato de Chicago | lingvo = it}}</ref> [[Hideki Yukawa]] postulis, ke la interagon efikas nova partiklo, la [[piono|π-mezono]]. En [[1964]] [[Murray Gell-Mann]] kaj [[George Zweig]] proponis, ke [[mezono]]j kaj [[bariono]]j konsistas el kvarkoj;<ref> Wilczek, Frank (1982). "Quantum chromodynamics: The modern theory of the strong interaction". ''Annual Review of Nuclear and Particle Science''. 32 (1): 177–209. Bibcode:1982ARNPS..32..177W. doi:10.1146/annurev.ns.32.120182.001141.</ref> en 1965 sekvis la enkonduko de nova partikla eco, nomata "koloro".<ref> Feynman, R.P. (1985). ''QED: The Strange Theory of Light and Matter''. Princeton University Press. p. 136. ISBN 978-0-691-08388-9. "The idiot physicists, unable to come up with any wonderful Greek words anymore, call this type of polarization by the unfortunate name of 'color', which has nothing to do with color in the normal sense."</ref> En 1968/9 eksperimentoj ĉe la esplorejo SLAC ([[Stanford Linear Accelerator]]) trovis pruvojn pri la fakta ekzisto de kvarkoj. Kvarkoj kun malsamaj kolorŝargoj altiras unu la alian pro la forta interago, kaj la partiklo, kiu peras tion, ricevis la nomon ''[[gluono]]''. Antaŭ la [[1970-aj jaroj]], fizikistoj estis necertaj kiel kaj kial la atomkerno estis ligita kune. Estis konata, ke la nukleo estis kunmetita de [[protono]]j kaj [[neŭtrono]]j kaj ke protonoj posedis pozitivan [[elektra ŝargo|elektran ŝargon]], dum neŭtronoj estis elektre neŭtralaj. De la kompreno de fiziko en tiu tempo, pozitivaj trovitaĵoj forpuŝus unu la alian kaj la pozitive ŝargitaj protonoj devus igi la nukleon flugi dise. Tamen, tio neniam estis observita. Nova fiziko estis necesa por klarigi tiun fenomenon. Pli forta gravito estis postulita por klarigi kiel la atomkerno estis ligita malgraŭ la reciproka elektromagneta repuŝo de la protonoj. Tio hipotezis, ke forto estu nomita la ''forta forto'', kiu verŝajne estis fundamenta forto kiu reagis al la protonoj kaj neŭtronoj kiuj konsistigas la nukleon. Estis poste malkovrite, ke protonoj kaj neŭtronoj ne estis fundamentaj partikloj, sed konsistis el konsistigaj partikloj nomitaj [[kvarko]]j. La forta altiro inter nukleonoj estis la kromefiko de pli fundamenta forto kiu ligis la kvarkojn kune en protonojn kaj neŭtronojn. La teorio de [[kvantuma kolordinamiko]] klarigas, ke kvarkoj portas tion kio estas nomita [[kolorŝargo]], kvankam ĝi havas neniun rilaton al videbla [[koloro]].<ref> Feynman, R.P. (1985). QED: The Strange Theory of Light and Matter. Princeton University Press. p. 136. ISBN 978-0-691-08388-9. "The idiot physicists, unable to come up with any wonderful Greek words anymore, call this type of polarization by the unfortunate name of 'color', which has nothing to do with color in the normal sense." </ref> Kvarkoj male al kolorŝargo altiras unu la alian kiel rezulto de la forta nuklea forto, kaj la partiklo kiu mediaciis tion estis nomita la [[gluono]]. == Konduto de la forta interagado == La forta interagado estas observebla je du distancintervaloj, kaj en ĉiu el ili ĝi estas mediaciata de malsamaj forto-portantoj. Je skalo malpli granda ol proksimume 0,8 fm (fentometroj) (ĉirkaŭ la [[radiuso]] de [[nukleono]]), la forto estas portata de [[gluono]]j kaj tenas [[kvarko]]jn kune por formi [[protono]]jn, [[neŭtrono]]jn kaj aliajn [[hadrono]]jn. Je pli granda skalo, ĝis proksimume 3 fm, la forto estas portata de [[mezono]]j kaj ligas nukleonojn (protonojn kaj neŭtronojn) kune por formi la [[atoma nukleo|atomkernon]].<ref name="auto">{{cite web| url = http://webhome.phy.duke.edu/~kolena/modern/forces.html#005| title = The four forces: the strong interaction Duke University Astrophysics Dept website}}</ref> En la unua kazo, ĝi estas ofte nomata la ''kolora forto'', kaj ĝi estas tiom forta, ke se hadronoj estas trafitaj de alt-energiaj partikloj, ili produktas [[Hadrona strio|fluojn]] de masivaj partikloj anstataŭ elsendi siajn konsisterojn (kvarkojn kaj gluonojn) kiel libere moviĝantajn partiklojn. Ĉi tiu eco de la forta forto estas nomata [[Kolorkonservo|kolora enŝloso]]. {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ Du niveloj de forta interagado |- ! Interagado !! gamo !! unuo !! portanto !! rezulto |- | Forto || style=text-align:right |< 0.8 fm|| kvarko || gluono || hadrono |- | Rezidua forto || style=text-align:right | 1–3 fm || hadrono || mezono || kerno |} === Ene de hadronoj === [[File:Gluon coupling.svg|thumb|300ra|La fundamentaj kuploj de la forta interagado: (a) gluon-radiado, (b) gluon-disiĝo kaj (c,d) gluon-memkuplo.]] La vorto "forto" estas uzata, ĉar la forta interagado estas la "plej forta" el la kvar fundamentaj fortoj. Je distanco de 10⁻¹⁵ m, ĝia forto estas proksimume 100-oble pli granda ol tiu de la [[Elektromagnetismo|elektromagneta forto]], ĉirkaŭ 10⁶-oble pli granda ol tiu de la malforta forto, kaj proksimume 10³⁸-oble pli granda ol tiu de la [[gravito]]. La forta forto estas priskribata per [[Kvantuma kolordinamiko|kvantuma kromodinamiko]] (QCD), parto de la [[Norma modelo|Norma Modelo]] de partikla fiziko. Matematike, QCD estas neabelana [[Gaŭĝa teorio|mezurteorio]] bazita sur loka (mezura) [[Geometria simetria grupo|simetria grupo]] nomata ''SU(3)''. La partiklo, kiu peras la fortan interagadon, estas la gluono – senmasa [[Gaŭĝa bosono]] (mezur-bosono). Oni supozas, ke gluonoj interagas kun kvarkoj kaj aliaj gluonoj per speco de ŝargo nomata [[Kolorŝargo|kolora ŝargo]]. Kolora ŝargo similas al elektromagneta ŝargo, sed ĝi ekzistas en tri tipoj (±ruĝa, ±verda kaj ±blua) anstataŭ nur unu, kio kondukas al malsamaj kondutreguloj. Tiujn regulojn priskribas la [[kvantuma kromodinamiko]] (KKD), la teorio pri la interagadoj inter kvarkoj kaj gluonoj. Male al la [[fotono]] en [[elektromagnetismo]], kiu estas neŭtrala, la gluono portas koloran ŝargon. Kvarkoj kaj gluonoj estas la solaj fundamentaj partikloj, kiuj posedas ne-nulan koloran ŝargon; tial ili partoprenas en fortaj interagadoj nur unu kun la aliaj. La forta forto estas la manifestiĝo de la interagado de gluonoj kun aliaj kvarkoj kaj gluonoj. Ĉiuj kvarkoj kaj gluonoj en KDK (QCD) interagas unu kun la alia per la forta forto. La forto de la interagado estas parametrigita per la konstanto de forta kuplado. Ĉi tiu forto estas modifita de la kolora ŝargo de la partiklo – trajto, kiu devenas el [[Grupo-teorio|grupa teorio]]. La forta forto agadas inter kvarkoj. Male al ĉiuj aliaj fortoj (elektromagneta, malforta kaj gravita), la forta forto ne malfortiĝas kun kreskanta distanco inter paroj da kvarkoj. Post kiam limdistanco (proksimume la grandeco de [[hadrono]]) estas atingita, la forto restas je nivelo de ĉirkaŭ 10 000 [[Neŭtono (mezurunuo)|N]], sendepende de tio, kiom pliiĝas la distanco inter la kvarkoj.<ref name=Fritzsch1983/>{{rp|164}} Dum la distanco inter la kvarkoj kreskas, la energio aldonita al la paro kreas novajn parojn da respondaj kvarkoj inter la du originaj; tial estas neeble izoli kvarkojn. La klarigo estas, ke la agado plenumita kontraŭ forto de 10 000 N sufiĉas por krei parojn el partiklo kaj antipartiklo ene de tre mallonga distanco. La energio aldonita al la sistemo per apartigo de du kvarkoj kreas paron da novaj kvarkoj, kiuj pariĝas kun la originaj. En kvarka kolordinamiko (QCD), ĉi tiu fenomeno nomiĝas ''[[Kolorkonservo|kolora enŝloso]]''; sekve, nur hadronoj – ne individuaj liberaj kvarkoj – estas observeblaj. La malsukceso de ĉiuj eksperimentoj, kiuj serĉis [[kvarko#Specoj de kvarkoj kaj iliaj kombinoj|liberajn kvarkojn]], estas konsiderata pruvo de tiu fenomeno. La elementaj partikloj — kvarkoj kaj gluonoj — partoprenantaj en altenergia kolizio ne estas rekte observeblaj. La interagado produktas fluojn (tiel nomatajn "jetojn") de nove kreitaj hadronoj, kiuj ja estas observeblaj. Tiuj hadronoj kreiĝas — kiel manifestiĝo de la ekvivalento inter [[maso]] kaj [[energio]] — kiam sufiĉa energio estas enmetita en ligon inter kvarkoj; ekzemple, kiam kvarko en unu protono estas trafita de tre rapida kvarko el alia protono dum kolizio en [[partikla akcelilo]]. Tamen, oni ja observis kvark-gluonajn [[plasmo]]jn.<ref>{{cite news |url=http://physics.about.com/od/physicsqtot/fl/Quark-Gluon-Plasma.htm |title=Quark–gluon plasma is the most primordial state of matter |newspaper=About.com Education |access-date=2017-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118030724/http://physics.about.com/od/physicsqtot/fl/Quark-Gluon-Plasma.htm |archive-date=2017-01-18 |url-status=dead }}</ref> === Inter hadronoj === {{Ĉefartikolo|Nuklea forto}} [[File:Pn_Scatter_Quarks.svg|thumb|300x300px|Feynman-diagramo (montrita per la animacio en la enkonduko), kiu prezentas la unuopajn [[kvarko|kvarkajn konsisterojn]], por ilustri, kiel la fundamenta forta interagao estigas la [[nuklea forto|nuklean forton]]. Rektaj linioj reprezentas kvarkojn, dum plurkoloraj bukloj reprezentas [[gluono]]jn (la portantojn de la fundamenta forto).]] Kvankam kolora enŝloso implicas, ke la forta forto agas sen malpliiĝo pro distanco inter paroj da kvarkoj ene de kompaktaj aroj da ligitaj kvarkoj (hadronoj), tamen ĉe distancoj, kiuj proksimiĝas al aŭ superas la radiuson de protono, restas restanta forto (priskribita sube). Ĝi manifestiĝas kiel forto inter la "senkoloraj" hadronoj, kaj estas konata kiel la nuklea forto aŭ la restanta (aŭ rezidua) forta forto (kaj historie kiel la ''forta nuklea forto''). La nuklea forto agas inter hadronoj, konataj kiel [[mezono]]j kaj [[bariono]]j. Tiu "rezidua forta forto", agante nerekte, transdonas gluonojn, kiuj konsistigas parton de la virtualaj [[piono|π-]] kaj ρ-mezonoj; tiuj siavice transdonas la forton inter nukleonoj, kiu kuntenas la nukleon (krom la nukleo de [[Izotopoj de hidrogeno#Hidrogeno-1 (procio)|hidrogeno-1]]).<ref>{{cite web |title=3. The Strong Force |url=http://www.damtp.cam.ac.uk/user/tong/pp/pp3.pdf |publisher=Department of Applied Mathematics and Theoretical Physics, University of Cambridge |access-date=10 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022113145/http://www.damtp.cam.ac.uk/user/tong/pp/pp3.pdf |archive-date=22a de Oktobro 2021}}</ref> La rezidua forta forto estas do malgranda restaĵo de la forta forto, kiu kunligas kvarkojn en protonojn kaj neŭtronojn. Ĉi tiu sama forto estas multe pli malforta inter neŭtronoj kaj protonoj, ĉar ĝi estas plejparte neŭtraligita ene de ili – simile al tio, kiel elektromagnetaj fortoj inter neŭtralaj atomoj ([[Forto de Van-der-Waals|fortoj de van der Waals]]) estas multe pli malfortaj ol la elektromagnetaj fortoj, kiuj tenas elektronojn ligitaj al la nukleo, tiel formante la [[atomo]]jn.<ref name=Fritzsch1983> {{cite book |last=Fritzsch |first=H. |year=1983 |title=Quarks: The Stuff of Matter |url=https://archive.org/details/quarksstuffofmat00frit |url-access=registration |publisher=Basic Books |isbn=978-0-465-06781-7 |pages=[https://archive.org/details/quarksstuffofmat00frit/page/167 167–168] }}</ref> Male al la forta nuklea forto, la rezidua forta forto malpliiĝas kun la distanco, kaj tio okazas rapide. La malpliiĝo proksimume sekvas negativan eksponentan funkcion de la distanco, kvankam ne ekzistas konata simpla esprimo por tio; vidu la [[potencialo]]n de [[Yukawa Hideki|Yukawa]]. La rapida malpliiĝo de la altira rezidua forto kun la distanco, kune kun la malpli rapida malpliiĝo de la forpuŝa elektromagneta forto inter protonoj en atomkerno, kaŭzas la malstabilecon de pli grandaj atomkernoj – ekzemple, de ĉiuj tiuj, kies atomnumero estas pli granda ol 82 (la elemento [[plumbo]]). Kvankam la nuklea forto estas malpli forta ol la forta interago mem, ĝi tamen estas tre energia: transiroj produktas [[Gama-radiado|gama-radiojn]]. La maso de atomkerno signife diferencas de la sumo de la masoj de la unuopaj nukleonoj. Tiu masa difekto ŝuldiĝas al la potenciala energio ligita al la nuklea forto. Diferencoj inter masaj difektoj provizas la energion por [[nuklea fuzio]] kaj [[nuklea fisio]]. ==Unuigo== La tiel nomataj [[Granda Unuigita Teorio|Grandaj Unuigitaj Teorioj]] (GUT) celas priskribi la fortan interagadon kaj la elektro-malfortan interagadon kiel aspektojn de unuopa forto, simile al tio, kiel la elektromagnetaj kaj malfortaj interagadoj estis unuigitaj per la modelo de Glashow–Weinberg–Salam en la elektro-malfortan interagadon. La forta interagado havas econ nomatan ''asimptota libereco'', laŭ kiu la intenseco de la forta forto malpliiĝas ĉe pli altaj energioj (aŭ temperaturoj).[10]: 98  La teoriigita energio, ĉe kiu ĝia intenseco iĝas egala al tiu de la elektro-malforta interagado, estas la ''energio de granda unuiĝo''. Tamen, ĝis nun neniu Granda Unuigita Teorio estas sukcese formulita por priskribi tiun procezon, kaj la Granda Unuiĝo restas nesolvita [[problemo]] en [[fiziko]]. == Atomaj nukleoj == [[Dosiero:Yukawa_coulomb_compare.svg|eta|Yukawa-potencialo (verda) kompare kun kulomba potencialo (ruĝa)]] Laŭ la [[kvantuma kolordinamiko]] la forta nuklea forto efikas inter [[kvarko]]j interne de [[nukleono]]j, kiuj konsistigas la nukleojn de [[atomo]]j. La perantaj virtualaj [[partiklo]]j estas nomataj [[gluono]]j; ilin karakterizas konservata (neperdebla) valoro nomata [[kolora ŝargo]] (kiu neniel rilatas al la koloroj de [[optiko]]). Ekzistas ok specoj de gluonoj, kiuj transportas koloran ŝargon inter kvarkoj kaj povas ankaŭ interagi inter si reciproke. Interne de nukleonoj la kolora ŝargo de la kvarkoj ĉiam sume nuliĝas. Tamen pro nekompleta ekvilibreco de la kvarkaj ŝargoj ekzistas resta interago inter nukleonoj, kiu konsistigas la fortan nuklean forton. Ĝi efikas ĝis distanco de ĉirkaŭ 2,5 femtometroj; trans tiu distanco ĝin superas la elektra forto. Tial la forta nuklea forto kapablas kunteni malgrandajn nukleojn (kvankam ili enhavas elektre ŝargitajn [[protono]]jn, kiuj forpuŝas sin reciproke), sed ne tre grandajn, kiuj do estas [[radiaktiveco|malstabilaj]]. La kialo, ke la elektra kaj la forta interagoj rilatas tiom malsame laŭ distanco ''d'', estas, ke la elektra forto havas [[Kulomba leĝo|kulomban potencialon]], en kiu la forto malkreskas laŭ 1/''d'²; la forta interago havas Yukawa-potencialon, kies konduto estas pli komplika, sed kiu koncentras la forton al mallongaj distancoj. La gluonoj, kiuj peras la interagon interne de la nukleonoj, ne ekzistas ekstere. La interagon inter la nukleonoj en nukleo peras la [[piono|π-mezono]], == Restinta forta forto == La restinta efiko de la forta forto estas nomita la [[nuklea forto]]. La nuklea forto agas inter [[hadrono]]j, kiel ekzemple [[mezono]]j aŭ barjonoj (kiel ekzemple [[nukleono]]j) en [[atomkerno]]j. Tiu "restinta forta forto", aganta nerekte, elsendas gluonojn kiuj formas parton de la virtuala [[piono]] kaj rota [[mezono]], kiuj, en victurno, elsendas la nuklean forton inter nukleonoj. [[Dosiero:Nuclear Force anim smaller.gif|eta|350px|dekstre|[[Animacio]] de la interagado de la [[nuklea forto]] (aŭ restinta forta forto) inter protono kaj neŭtrono. La malgrandaj koloraj duoblaj cirkloj estas gluonoj, kiuj povas esti viditaj ligantaj la protonon kaj neŭtronon kune. Tiuj gluonoj ankaŭ aranĝas la kvark-antikvarkan kombinaĵon nomitan [[piono]] kune, kaj tio helpas elsendi restintan parton de la forta forto eĉ inter senkoloraj hadronoj. Kontraŭkoloroj estas montritaj per [[:File:Quark Anticolors.svg|tiu diagramo]]. Por pli granda versio, [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/de/Nuclear_Force_anim.gif klaku ĉi tien] ]] La restinta forta forto estas tiel negrava rest(aĵ)o de la forta forto kiu ligas kvarkojn kune en protonojn kaj neŭtronojn. Tiu sama forto estas multe pli malforta inter neŭtronoj kaj protonoj, ĉar ĝi estas plejparte neŭtraligita ene de ili, laŭ la sama maniero laŭ kiu elektromagnetaj fortoj inter neŭtralaj atomoj ([[forto de Van-der-Waals]]) estas multe pli malfortaj ol la elektromagnetaj fortoj kiuj tenas la atomojn interne kune. Male al la forta forto mem, la nuklea forto, aŭ restinta forta forto, malpliiĝas en forto, kaj ĝi fakte malpliiĝas rapide kun distanco. La malkresko estas preskaŭ kiel negativa eksponenta potenco de distanco, kvankam ekzistas neniu simpla esprimo konata pro tio; vidu [[Yukawa Hideki|Yukawa potencialon]]. La rapida malkresko kun distanco de la altira restinta forto kaj la malpli-rapida malkresko de la mala elektromagneta forto aganta inter protonoj ene de nukleo, kaŭzas la malstabilecon de pli grandaj atomkernoj, kiel ekzemple ĉiuj tiuj kun [[atomnumero]]j pli grandaj ol 82 (la elementantaŭeco). == Nuntempa stato de la teorio de forta interagado == La teoria priskribo de forta interagado estas unu la plej disvolvigitaj fakoj kaj samtempe pli rapide disvolvigitaj de la [[teoria fiziko]] de [[Partikla fiziko|elementaj partikloj]]. Spite la komprenon de la fundamenta naturo de la fortaj interagadoj (nome la interagado de kolorŝargo inter kvarkoj kaj gluonoj, priskribita per la [[kvantuma kolordinamiko]]), la matematikaj leĝoj kiuj esprimas ilin estas tre kompleksaj kaj tial, en multaj kazoj tre specifaj, la kalkuloj el unuaj principoj estas ankoraŭ maleblaj. Kiel rezulto, aperas eklektika bildo: apud kalkuloj matematike rigoraj, duonkvantitativaj alproksimiĝoj bazitaj sur la [[kvantuma mekaniko]], intuicioj, kiuj tamen priskribas perfekte la eksperimentajn datumojn.<ref> A. Schmidt, J. R. Pybus, R. Weiss, E. P. Segarra, A. Hrnjic, A. Denniston, O. Hen, E. Piasetzky, L. B. Weinstein, N. Barnea, M. Strikman, A. Larionov, D. Higinbotham & The CLAS Collaboration [https://www.nature.com/articles/s41586-020-2021-6 Probing the core of the strong nuclear interaction] // ''Nature'', volumo 578, pp. 540–544(2020) </ref>​ == Vidu ankaŭ == * [[Gravito]] * [[Partikla fiziko]] * [[Nuklea fiziko]] * [[Piono]] * [[Teorio de kordoj]] * [[Kvantuma kolordinamiko]] * [[Malforta nuklea forto]] * [[Forto]] kaj [[Fundamenta forto]] == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Christman, J.R. (2001). [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules/m280.pdf "MISN-0-280: The Strong Interaction"] (PDF). * Griffiths, David (1987). Introduction to Elementary Particles. John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-60386-3. * Halzen, F.; Martin, A.D. (1984). [https://archive.org/details/quarksleptonsint0000halz Quarks and Leptons: An Introductory Course in Modern Particle Physics.] John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-88741-6. * Kane, G.L. (1987). Modern Elementary Particle Physics. Perseus Books. ISBN 978-0-201-11749-3. * Morris, R. (2003). [https://archive.org/details/lastsorcererspat0000morr The Last Sorcerers: The Path from Alchemy to the Periodic Table.] Joseph Henry Press. ISBN 978-0-309-50593-2. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://physnet.org/modules/pdf_modules/m280.pdf J. R. Christman: The Strong Interaction] ({{en}}) * [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules.html projekto ''physnet''] ({{en}}) {{Bibliotekoj}} {{Havenda artikolo|Forta nuklea forto}} [[Kategorio:Partikla fiziko]] 26u35dt28ckcrowyqf72qmoaihc9kcu 9494397 9494396 2026-10-16T11:43:19Z Kani 670 /* Eksteraj ligiloj */ 9494397 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Helium atom QM.svg|eta|dekstre|250px|La nukleo de atomo de [[heliumo]]. La du [[protono]]j havas la saman [[Elektra ŝargo|ŝargon]], sed ili ankoraŭ restas kune pro la restinta nuklea forto.]] [[Dosiero:Protón-Estructura de Quarks.png|eta|dekstre|250px|Strukturo de [[kvarko]]j de unu [[protono]].]] La '''forta nuklea forto''' aŭ '''forta interago''' estas tiu [[fundamenta forto]], kiu kuntenas la [[nukleo]]jn de [[atomo]] kontraŭ la peno de la [[elektromagneta forto]] disigi ilin. Ĝi estas unu el la kvar (aŭ tri) [[fundamenta forto|fundamentaj fortoj]] de [[fiziko]]. La operacia gamo de la forta interago estas en la [[grandordo]] de diametro de [[atomkerno]], [[femtometro]] (10^-15 metroj). Je ĉi tiu skalo, la potenco de la forta interago estas averaĝe ĉirkaŭ 137 fojojn pli granda ol la potenco de la elektromagneta forto, ĉirkaŭ 1.000.000 fojojn la potenco de la malforta interago kaj proksimume 1038 fojojn la potenco de [[gravito]].<ref> Relativa forto de interagado varias laŭ la distanco. Vidu por ekzemplo la eseon de Matt Strassler nome [https://profmattstrassler.com/articles-and-posts/particle-physics-basics/the-known-forces-of-nature/the-strength-of-the-known-forces/ "The strength of the known forces".]</ref> La partiklo kiu portas la plej fortan interagon estas la [[gluono]]. Ĉi tio estas ekzakte kiel la elektromagneta forto estas transdonita tra [[Fotono|fotonoj]] kaj la malforta interago tra W kaj Z-bosonoj. [[Kvantuma kromodinamiko]] (mallongigita en la angla QCD) estas la teorio kiu priskribas la forton kaj reĝimon de interago. La teorio de la [[kvarkoj]] diras, ke tiu interago kuntenas ankaŭ la kvarkojn interne de [[nukleono]] ([[protono]] aŭ [[neŭtrono]]), kaj ke la klasika forta interago estas nur reziduo el tiu forto, efikanta inter nukleonoj. Por distingi la du aspektojn oni nomas la klasikan fortan interagon "rezidua forta interago".<ref>[https://webhome.phy.duke.edu/~kolena/modern/forces.html#005 "The four forces: the strong interaction Duke University Astrophysics Dept website".]</ref> Ĉar la forto estas mediaciita de masivaj, mallongdaŭraj mezonoj je ĉi tiu skalo, la restanta forta interagado obeas distanc-dependan konduton inter [[nukleono]]j, kiu estas tre malsama ol kiam ĝi agas por ligi [[kvarko]]jn ene de [[hadrono]]j. Ekzistas ankaŭ diferencoj en la ligaj energioj de la nuklea forto rilate al [[nuklea fuzio]] kontraŭ [[Fisio|nuklea fisio]]. Nuklea fuzio respondecas pri plejparto de la energiproduktado en la [[Suno]] kaj aliaj [[stelo]]j. Nuklea fisio permesas la disfalon de radioaktivaj elementoj kaj [[izotopo]]j, kvankam ĝi ofte estas mediaciita de la malforta interagado. Artefarite, la energio asociita kun la nuklea forto estas parte liberigita en [[nuklea energio]] kaj [[nukleaj armiloj]], kaj en [[uranio|uraniaj]] aŭ [[plutonio|plutoniaj]] fisiaj armiloj kaj en fuziaj armiloj kiel la [[hidrogena bombo]].<ref>{{cite web | archive-url=https://web.archive.org/web/20121218195010/https://netfiles.uiuc.edu/mragheb/www/NPRE%20402%20ME%20405%20Nuclear%20Power%20Engineering/Nuclear%20Processes%20The%20Strong%20Force.pdf | access-date=2023-10-03 | archive-date=2012-12-18 | title=Chapter 4 Nuclear Processes, The Strong Force | last=Ragheb | first=Magdi | publisher=University of Illinois | url= https://netfiles.uiuc.edu/mragheb/www/NPRE%20402%20ME%20405%20Nuclear%20Power%20Engineering/Nuclear%20Processes%20The%20Strong%20Force.pdf | url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web | archive-url= https://web.archive.org/web/20230528145648/http://www.furryelephant.com/content/radioactivity/binding-energy-mass-defect/ | access-date=2023-10-03 | archive-date=2023-05-28 | title=Lesson 13: Binding energy and mass defect | author=<!--Not stated--> | website=Furry Elephant physics educational site | url= http://www.furryelephant.com/content/radioactivity/binding-energy-mass-defect/ | url-status=dead}}</ref> == Etimologio == La forta nuklea forto havas sian nomon de la fakto, ke ĝi estas la plej forta el la fundamentaj fortoj. Alia nomo estas "kolora forto", ĉar la [[Kolorŝargo|ŝargoj]] kaŭzantaj ĝin, havas tri bazajn valorojn, same kiel la homa vido havas tri bazkolorojn. Tial la ŝargoj ricevis la simbolajn nomojn "ruĝa", "verda" kaj "blua", aldone ekzistas la inversaj ŝargoj "malruĝa", "malverda" kaj "malblua". La esprimo "forta interago" estas nun preferata inter fizikistoj. La antaŭan esprimon "forta nuklea forto" motivis la fakto, ke ĝi efikas interne de [[atoma nukleo|atomaj nukleoj]] (vidu [[#Atomaj nukleoj|malsupre]]). Male al la [[Kampo (elektro)|elektra]] kaj [[gravito|gravita fortoj]] la forta nuklea forto ne sekvas la leĝon de la inversa radiusa kvadrato; ĝi efikas nur je tre malgranda distanco. Tie ĝi havas jenajn rilatumojn al la aliaj fundamentaj fortoj<ref>Greiner, W. kaj Müller, B.: "Gauge Theory of Weak Interaction (Band 13)". Springer, 2000, p. 2.</ref>: * 100-oble tiom forta kiom la elektra forto * 10¹⁵-oble tiom forta kiom la [[malforta nuklea forto]] * 10⁴¹-oble tiom forta kiom la gravito [[Dosiero:Neutron_QCD_Animation.gif|eta|Ekzemplo: Gluonoj kuntenas la kvarkojn en neŭtrono]] == Historio == La ekziston de la forta nuklea forto konjektis [[Enrico Fermi]] en la [[1930-aj jaroj]], kiam li laboris pri la [[malforta nuklea forto|malforta interago]].<ref>{{Citaĵo el la reto | url=http://www-news.uchicago.edu/fermi/Group19/enricofermi/teoriafermi.htm| titolo = La teoria di Fermi | alirdato = 2012-12-01 | aŭtoro = | dato = 2003-04-23 | formato = HTML | eldonisto = Universitato de Chicago | lingvo = it}}</ref> [[Hideki Yukawa]] postulis, ke la interagon efikas nova partiklo, la [[piono|π-mezono]]. En [[1964]] [[Murray Gell-Mann]] kaj [[George Zweig]] proponis, ke [[mezono]]j kaj [[bariono]]j konsistas el kvarkoj;<ref> Wilczek, Frank (1982). "Quantum chromodynamics: The modern theory of the strong interaction". ''Annual Review of Nuclear and Particle Science''. 32 (1): 177–209. Bibcode:1982ARNPS..32..177W. doi:10.1146/annurev.ns.32.120182.001141.</ref> en 1965 sekvis la enkonduko de nova partikla eco, nomata "koloro".<ref> Feynman, R.P. (1985). ''QED: The Strange Theory of Light and Matter''. Princeton University Press. p. 136. ISBN 978-0-691-08388-9. "The idiot physicists, unable to come up with any wonderful Greek words anymore, call this type of polarization by the unfortunate name of 'color', which has nothing to do with color in the normal sense."</ref> En 1968/9 eksperimentoj ĉe la esplorejo SLAC ([[Stanford Linear Accelerator]]) trovis pruvojn pri la fakta ekzisto de kvarkoj. Kvarkoj kun malsamaj kolorŝargoj altiras unu la alian pro la forta interago, kaj la partiklo, kiu peras tion, ricevis la nomon ''[[gluono]]''. Antaŭ la [[1970-aj jaroj]], fizikistoj estis necertaj kiel kaj kial la atomkerno estis ligita kune. Estis konata, ke la nukleo estis kunmetita de [[protono]]j kaj [[neŭtrono]]j kaj ke protonoj posedis pozitivan [[elektra ŝargo|elektran ŝargon]], dum neŭtronoj estis elektre neŭtralaj. De la kompreno de fiziko en tiu tempo, pozitivaj trovitaĵoj forpuŝus unu la alian kaj la pozitive ŝargitaj protonoj devus igi la nukleon flugi dise. Tamen, tio neniam estis observita. Nova fiziko estis necesa por klarigi tiun fenomenon. Pli forta gravito estis postulita por klarigi kiel la atomkerno estis ligita malgraŭ la reciproka elektromagneta repuŝo de la protonoj. Tio hipotezis, ke forto estu nomita la ''forta forto'', kiu verŝajne estis fundamenta forto kiu reagis al la protonoj kaj neŭtronoj kiuj konsistigas la nukleon. Estis poste malkovrite, ke protonoj kaj neŭtronoj ne estis fundamentaj partikloj, sed konsistis el konsistigaj partikloj nomitaj [[kvarko]]j. La forta altiro inter nukleonoj estis la kromefiko de pli fundamenta forto kiu ligis la kvarkojn kune en protonojn kaj neŭtronojn. La teorio de [[kvantuma kolordinamiko]] klarigas, ke kvarkoj portas tion kio estas nomita [[kolorŝargo]], kvankam ĝi havas neniun rilaton al videbla [[koloro]].<ref> Feynman, R.P. (1985). QED: The Strange Theory of Light and Matter. Princeton University Press. p. 136. ISBN 978-0-691-08388-9. "The idiot physicists, unable to come up with any wonderful Greek words anymore, call this type of polarization by the unfortunate name of 'color', which has nothing to do with color in the normal sense." </ref> Kvarkoj male al kolorŝargo altiras unu la alian kiel rezulto de la forta nuklea forto, kaj la partiklo kiu mediaciis tion estis nomita la [[gluono]]. == Konduto de la forta interagado == La forta interagado estas observebla je du distancintervaloj, kaj en ĉiu el ili ĝi estas mediaciata de malsamaj forto-portantoj. Je skalo malpli granda ol proksimume 0,8 fm (fentometroj) (ĉirkaŭ la [[radiuso]] de [[nukleono]]), la forto estas portata de [[gluono]]j kaj tenas [[kvarko]]jn kune por formi [[protono]]jn, [[neŭtrono]]jn kaj aliajn [[hadrono]]jn. Je pli granda skalo, ĝis proksimume 3 fm, la forto estas portata de [[mezono]]j kaj ligas nukleonojn (protonojn kaj neŭtronojn) kune por formi la [[atoma nukleo|atomkernon]].<ref name="auto">{{cite web| url = http://webhome.phy.duke.edu/~kolena/modern/forces.html#005| title = The four forces: the strong interaction Duke University Astrophysics Dept website}}</ref> En la unua kazo, ĝi estas ofte nomata la ''kolora forto'', kaj ĝi estas tiom forta, ke se hadronoj estas trafitaj de alt-energiaj partikloj, ili produktas [[Hadrona strio|fluojn]] de masivaj partikloj anstataŭ elsendi siajn konsisterojn (kvarkojn kaj gluonojn) kiel libere moviĝantajn partiklojn. Ĉi tiu eco de la forta forto estas nomata [[Kolorkonservo|kolora enŝloso]]. {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ Du niveloj de forta interagado |- ! Interagado !! gamo !! unuo !! portanto !! rezulto |- | Forto || style=text-align:right |< 0.8 fm|| kvarko || gluono || hadrono |- | Rezidua forto || style=text-align:right | 1–3 fm || hadrono || mezono || kerno |} === Ene de hadronoj === [[File:Gluon coupling.svg|thumb|300ra|La fundamentaj kuploj de la forta interagado: (a) gluon-radiado, (b) gluon-disiĝo kaj (c,d) gluon-memkuplo.]] La vorto "forto" estas uzata, ĉar la forta interagado estas la "plej forta" el la kvar fundamentaj fortoj. Je distanco de 10⁻¹⁵ m, ĝia forto estas proksimume 100-oble pli granda ol tiu de la [[Elektromagnetismo|elektromagneta forto]], ĉirkaŭ 10⁶-oble pli granda ol tiu de la malforta forto, kaj proksimume 10³⁸-oble pli granda ol tiu de la [[gravito]]. La forta forto estas priskribata per [[Kvantuma kolordinamiko|kvantuma kromodinamiko]] (QCD), parto de la [[Norma modelo|Norma Modelo]] de partikla fiziko. Matematike, QCD estas neabelana [[Gaŭĝa teorio|mezurteorio]] bazita sur loka (mezura) [[Geometria simetria grupo|simetria grupo]] nomata ''SU(3)''. La partiklo, kiu peras la fortan interagadon, estas la gluono – senmasa [[Gaŭĝa bosono]] (mezur-bosono). Oni supozas, ke gluonoj interagas kun kvarkoj kaj aliaj gluonoj per speco de ŝargo nomata [[Kolorŝargo|kolora ŝargo]]. Kolora ŝargo similas al elektromagneta ŝargo, sed ĝi ekzistas en tri tipoj (±ruĝa, ±verda kaj ±blua) anstataŭ nur unu, kio kondukas al malsamaj kondutreguloj. Tiujn regulojn priskribas la [[kvantuma kromodinamiko]] (KKD), la teorio pri la interagadoj inter kvarkoj kaj gluonoj. Male al la [[fotono]] en [[elektromagnetismo]], kiu estas neŭtrala, la gluono portas koloran ŝargon. Kvarkoj kaj gluonoj estas la solaj fundamentaj partikloj, kiuj posedas ne-nulan koloran ŝargon; tial ili partoprenas en fortaj interagadoj nur unu kun la aliaj. La forta forto estas la manifestiĝo de la interagado de gluonoj kun aliaj kvarkoj kaj gluonoj. Ĉiuj kvarkoj kaj gluonoj en KDK (QCD) interagas unu kun la alia per la forta forto. La forto de la interagado estas parametrigita per la konstanto de forta kuplado. Ĉi tiu forto estas modifita de la kolora ŝargo de la partiklo – trajto, kiu devenas el [[Grupo-teorio|grupa teorio]]. La forta forto agadas inter kvarkoj. Male al ĉiuj aliaj fortoj (elektromagneta, malforta kaj gravita), la forta forto ne malfortiĝas kun kreskanta distanco inter paroj da kvarkoj. Post kiam limdistanco (proksimume la grandeco de [[hadrono]]) estas atingita, la forto restas je nivelo de ĉirkaŭ 10 000 [[Neŭtono (mezurunuo)|N]], sendepende de tio, kiom pliiĝas la distanco inter la kvarkoj.<ref name=Fritzsch1983/>{{rp|164}} Dum la distanco inter la kvarkoj kreskas, la energio aldonita al la paro kreas novajn parojn da respondaj kvarkoj inter la du originaj; tial estas neeble izoli kvarkojn. La klarigo estas, ke la agado plenumita kontraŭ forto de 10 000 N sufiĉas por krei parojn el partiklo kaj antipartiklo ene de tre mallonga distanco. La energio aldonita al la sistemo per apartigo de du kvarkoj kreas paron da novaj kvarkoj, kiuj pariĝas kun la originaj. En kvarka kolordinamiko (QCD), ĉi tiu fenomeno nomiĝas ''[[Kolorkonservo|kolora enŝloso]]''; sekve, nur hadronoj – ne individuaj liberaj kvarkoj – estas observeblaj. La malsukceso de ĉiuj eksperimentoj, kiuj serĉis [[kvarko#Specoj de kvarkoj kaj iliaj kombinoj|liberajn kvarkojn]], estas konsiderata pruvo de tiu fenomeno. La elementaj partikloj — kvarkoj kaj gluonoj — partoprenantaj en altenergia kolizio ne estas rekte observeblaj. La interagado produktas fluojn (tiel nomatajn "jetojn") de nove kreitaj hadronoj, kiuj ja estas observeblaj. Tiuj hadronoj kreiĝas — kiel manifestiĝo de la ekvivalento inter [[maso]] kaj [[energio]] — kiam sufiĉa energio estas enmetita en ligon inter kvarkoj; ekzemple, kiam kvarko en unu protono estas trafita de tre rapida kvarko el alia protono dum kolizio en [[partikla akcelilo]]. Tamen, oni ja observis kvark-gluonajn [[plasmo]]jn.<ref>{{cite news |url=http://physics.about.com/od/physicsqtot/fl/Quark-Gluon-Plasma.htm |title=Quark–gluon plasma is the most primordial state of matter |newspaper=About.com Education |access-date=2017-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118030724/http://physics.about.com/od/physicsqtot/fl/Quark-Gluon-Plasma.htm |archive-date=2017-01-18 |url-status=dead }}</ref> === Inter hadronoj === {{Ĉefartikolo|Nuklea forto}} [[File:Pn_Scatter_Quarks.svg|thumb|300x300px|Feynman-diagramo (montrita per la animacio en la enkonduko), kiu prezentas la unuopajn [[kvarko|kvarkajn konsisterojn]], por ilustri, kiel la fundamenta forta interagao estigas la [[nuklea forto|nuklean forton]]. Rektaj linioj reprezentas kvarkojn, dum plurkoloraj bukloj reprezentas [[gluono]]jn (la portantojn de la fundamenta forto).]] Kvankam kolora enŝloso implicas, ke la forta forto agas sen malpliiĝo pro distanco inter paroj da kvarkoj ene de kompaktaj aroj da ligitaj kvarkoj (hadronoj), tamen ĉe distancoj, kiuj proksimiĝas al aŭ superas la radiuson de protono, restas restanta forto (priskribita sube). Ĝi manifestiĝas kiel forto inter la "senkoloraj" hadronoj, kaj estas konata kiel la nuklea forto aŭ la restanta (aŭ rezidua) forta forto (kaj historie kiel la ''forta nuklea forto''). La nuklea forto agas inter hadronoj, konataj kiel [[mezono]]j kaj [[bariono]]j. Tiu "rezidua forta forto", agante nerekte, transdonas gluonojn, kiuj konsistigas parton de la virtualaj [[piono|π-]] kaj ρ-mezonoj; tiuj siavice transdonas la forton inter nukleonoj, kiu kuntenas la nukleon (krom la nukleo de [[Izotopoj de hidrogeno#Hidrogeno-1 (procio)|hidrogeno-1]]).<ref>{{cite web |title=3. The Strong Force |url=http://www.damtp.cam.ac.uk/user/tong/pp/pp3.pdf |publisher=Department of Applied Mathematics and Theoretical Physics, University of Cambridge |access-date=10 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022113145/http://www.damtp.cam.ac.uk/user/tong/pp/pp3.pdf |archive-date=22a de Oktobro 2021}}</ref> La rezidua forta forto estas do malgranda restaĵo de la forta forto, kiu kunligas kvarkojn en protonojn kaj neŭtronojn. Ĉi tiu sama forto estas multe pli malforta inter neŭtronoj kaj protonoj, ĉar ĝi estas plejparte neŭtraligita ene de ili – simile al tio, kiel elektromagnetaj fortoj inter neŭtralaj atomoj ([[Forto de Van-der-Waals|fortoj de van der Waals]]) estas multe pli malfortaj ol la elektromagnetaj fortoj, kiuj tenas elektronojn ligitaj al la nukleo, tiel formante la [[atomo]]jn.<ref name=Fritzsch1983> {{cite book |last=Fritzsch |first=H. |year=1983 |title=Quarks: The Stuff of Matter |url=https://archive.org/details/quarksstuffofmat00frit |url-access=registration |publisher=Basic Books |isbn=978-0-465-06781-7 |pages=[https://archive.org/details/quarksstuffofmat00frit/page/167 167–168] }}</ref> Male al la forta nuklea forto, la rezidua forta forto malpliiĝas kun la distanco, kaj tio okazas rapide. La malpliiĝo proksimume sekvas negativan eksponentan funkcion de la distanco, kvankam ne ekzistas konata simpla esprimo por tio; vidu la [[potencialo]]n de [[Yukawa Hideki|Yukawa]]. La rapida malpliiĝo de la altira rezidua forto kun la distanco, kune kun la malpli rapida malpliiĝo de la forpuŝa elektromagneta forto inter protonoj en atomkerno, kaŭzas la malstabilecon de pli grandaj atomkernoj – ekzemple, de ĉiuj tiuj, kies atomnumero estas pli granda ol 82 (la elemento [[plumbo]]). Kvankam la nuklea forto estas malpli forta ol la forta interago mem, ĝi tamen estas tre energia: transiroj produktas [[Gama-radiado|gama-radiojn]]. La maso de atomkerno signife diferencas de la sumo de la masoj de la unuopaj nukleonoj. Tiu masa difekto ŝuldiĝas al la potenciala energio ligita al la nuklea forto. Diferencoj inter masaj difektoj provizas la energion por [[nuklea fuzio]] kaj [[nuklea fisio]]. ==Unuigo== La tiel nomataj [[Granda Unuigita Teorio|Grandaj Unuigitaj Teorioj]] (GUT) celas priskribi la fortan interagadon kaj la elektro-malfortan interagadon kiel aspektojn de unuopa forto, simile al tio, kiel la elektromagnetaj kaj malfortaj interagadoj estis unuigitaj per la modelo de Glashow–Weinberg–Salam en la elektro-malfortan interagadon. La forta interagado havas econ nomatan ''asimptota libereco'', laŭ kiu la intenseco de la forta forto malpliiĝas ĉe pli altaj energioj (aŭ temperaturoj).[10]: 98  La teoriigita energio, ĉe kiu ĝia intenseco iĝas egala al tiu de la elektro-malforta interagado, estas la ''energio de granda unuiĝo''. Tamen, ĝis nun neniu Granda Unuigita Teorio estas sukcese formulita por priskribi tiun procezon, kaj la Granda Unuiĝo restas nesolvita [[problemo]] en [[fiziko]]. == Atomaj nukleoj == [[Dosiero:Yukawa_coulomb_compare.svg|eta|Yukawa-potencialo (verda) kompare kun kulomba potencialo (ruĝa)]] Laŭ la [[kvantuma kolordinamiko]] la forta nuklea forto efikas inter [[kvarko]]j interne de [[nukleono]]j, kiuj konsistigas la nukleojn de [[atomo]]j. La perantaj virtualaj [[partiklo]]j estas nomataj [[gluono]]j; ilin karakterizas konservata (neperdebla) valoro nomata [[kolora ŝargo]] (kiu neniel rilatas al la koloroj de [[optiko]]). Ekzistas ok specoj de gluonoj, kiuj transportas koloran ŝargon inter kvarkoj kaj povas ankaŭ interagi inter si reciproke. Interne de nukleonoj la kolora ŝargo de la kvarkoj ĉiam sume nuliĝas. Tamen pro nekompleta ekvilibreco de la kvarkaj ŝargoj ekzistas resta interago inter nukleonoj, kiu konsistigas la fortan nuklean forton. Ĝi efikas ĝis distanco de ĉirkaŭ 2,5 femtometroj; trans tiu distanco ĝin superas la elektra forto. Tial la forta nuklea forto kapablas kunteni malgrandajn nukleojn (kvankam ili enhavas elektre ŝargitajn [[protono]]jn, kiuj forpuŝas sin reciproke), sed ne tre grandajn, kiuj do estas [[radiaktiveco|malstabilaj]]. La kialo, ke la elektra kaj la forta interagoj rilatas tiom malsame laŭ distanco ''d'', estas, ke la elektra forto havas [[Kulomba leĝo|kulomban potencialon]], en kiu la forto malkreskas laŭ 1/''d'²; la forta interago havas Yukawa-potencialon, kies konduto estas pli komplika, sed kiu koncentras la forton al mallongaj distancoj. La gluonoj, kiuj peras la interagon interne de la nukleonoj, ne ekzistas ekstere. La interagon inter la nukleonoj en nukleo peras la [[piono|π-mezono]], == Restinta forta forto == La restinta efiko de la forta forto estas nomita la [[nuklea forto]]. La nuklea forto agas inter [[hadrono]]j, kiel ekzemple [[mezono]]j aŭ barjonoj (kiel ekzemple [[nukleono]]j) en [[atomkerno]]j. Tiu "restinta forta forto", aganta nerekte, elsendas gluonojn kiuj formas parton de la virtuala [[piono]] kaj rota [[mezono]], kiuj, en victurno, elsendas la nuklean forton inter nukleonoj. [[Dosiero:Nuclear Force anim smaller.gif|eta|350px|dekstre|[[Animacio]] de la interagado de la [[nuklea forto]] (aŭ restinta forta forto) inter protono kaj neŭtrono. La malgrandaj koloraj duoblaj cirkloj estas gluonoj, kiuj povas esti viditaj ligantaj la protonon kaj neŭtronon kune. Tiuj gluonoj ankaŭ aranĝas la kvark-antikvarkan kombinaĵon nomitan [[piono]] kune, kaj tio helpas elsendi restintan parton de la forta forto eĉ inter senkoloraj hadronoj. Kontraŭkoloroj estas montritaj per [[:File:Quark Anticolors.svg|tiu diagramo]]. Por pli granda versio, [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/de/Nuclear_Force_anim.gif klaku ĉi tien] ]] La restinta forta forto estas tiel negrava rest(aĵ)o de la forta forto kiu ligas kvarkojn kune en protonojn kaj neŭtronojn. Tiu sama forto estas multe pli malforta inter neŭtronoj kaj protonoj, ĉar ĝi estas plejparte neŭtraligita ene de ili, laŭ la sama maniero laŭ kiu elektromagnetaj fortoj inter neŭtralaj atomoj ([[forto de Van-der-Waals]]) estas multe pli malfortaj ol la elektromagnetaj fortoj kiuj tenas la atomojn interne kune. Male al la forta forto mem, la nuklea forto, aŭ restinta forta forto, malpliiĝas en forto, kaj ĝi fakte malpliiĝas rapide kun distanco. La malkresko estas preskaŭ kiel negativa eksponenta potenco de distanco, kvankam ekzistas neniu simpla esprimo konata pro tio; vidu [[Yukawa Hideki|Yukawa potencialon]]. La rapida malkresko kun distanco de la altira restinta forto kaj la malpli-rapida malkresko de la mala elektromagneta forto aganta inter protonoj ene de nukleo, kaŭzas la malstabilecon de pli grandaj atomkernoj, kiel ekzemple ĉiuj tiuj kun [[atomnumero]]j pli grandaj ol 82 (la elementantaŭeco). == Nuntempa stato de la teorio de forta interagado == La teoria priskribo de forta interagado estas unu la plej disvolvigitaj fakoj kaj samtempe pli rapide disvolvigitaj de la [[teoria fiziko]] de [[Partikla fiziko|elementaj partikloj]]. Spite la komprenon de la fundamenta naturo de la fortaj interagadoj (nome la interagado de kolorŝargo inter kvarkoj kaj gluonoj, priskribita per la [[kvantuma kolordinamiko]]), la matematikaj leĝoj kiuj esprimas ilin estas tre kompleksaj kaj tial, en multaj kazoj tre specifaj, la kalkuloj el unuaj principoj estas ankoraŭ maleblaj. Kiel rezulto, aperas eklektika bildo: apud kalkuloj matematike rigoraj, duonkvantitativaj alproksimiĝoj bazitaj sur la [[kvantuma mekaniko]], intuicioj, kiuj tamen priskribas perfekte la eksperimentajn datumojn.<ref> A. Schmidt, J. R. Pybus, R. Weiss, E. P. Segarra, A. Hrnjic, A. Denniston, O. Hen, E. Piasetzky, L. B. Weinstein, N. Barnea, M. Strikman, A. Larionov, D. Higinbotham & The CLAS Collaboration [https://www.nature.com/articles/s41586-020-2021-6 Probing the core of the strong nuclear interaction] // ''Nature'', volumo 578, pp. 540–544(2020) </ref>​ == Vidu ankaŭ == * [[Gravito]] * [[Partikla fiziko]] * [[Nuklea fiziko]] * [[Piono]] * [[Teorio de kordoj]] * [[Kvantuma kolordinamiko]] * [[Malforta nuklea forto]] * [[Forto]] kaj [[Fundamenta forto]] == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Christman, J.R. (2001). [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules/m280.pdf "MISN-0-280: The Strong Interaction"] (PDF). * Griffiths, David (1987). Introduction to Elementary Particles. John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-60386-3. * Halzen, F.; Martin, A.D. (1984). [https://archive.org/details/quarksleptonsint0000halz Quarks and Leptons: An Introductory Course in Modern Particle Physics.] John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-88741-6. * Kane, G.L. (1987). Modern Elementary Particle Physics. Perseus Books. ISBN 978-0-201-11749-3. * Morris, R. (2003). [https://archive.org/details/lastsorcererspat0000morr The Last Sorcerers: The Path from Alchemy to the Periodic Table.] Joseph Henry Press. ISBN 978-0-309-50593-2. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://physnet.org/modules/pdf_modules/m280.pdf J. R. Christman: The Strong Interaction] ({{en}}) * [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules.html projekto ''physnet''] ({{en}}) {{Bibliotekoj}} {{Havenda artikolo|Forta nuklea forto}} [[Kategorio:Partikla fiziko]] [[Kategorio:Forto]] [[Kategorio:Nuklea fiziko]] 6hrm1bo7e84aoda5ccvanocj4mgwyoy 9494398 9494397 2026-10-16T11:47:26Z Kani 670 9494398 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Gluon_tube-color_confinement_animation.gif|thumb|upright=1.5|Animacio pri [[kolora enŝloso]], trajto de la forta interagado. Se oni aldonas energion al la [[kvarko]]j, kiel montrite, la [[gluno|gluona tubo]] liganta la kvarkojn plilongiĝas ĝis ĝi atingas punkton, kie ĝi "krevas"; la energio aldonita al la sistemo tiam kaŭzas la formiĝon de paro el kvarko kaj [[kvarko#Specoj de kvarkoj kaj iliaj kombinoj|antikvarko]]. Tial oni neniam vidas solajn kvarkojn izole.]] [[Dosiero:Helium atom QM.svg|eta|dekstre|250px|La nukleo de atomo de [[heliumo]]. La du [[protono]]j havas la saman [[Elektra ŝargo|ŝargon]], sed ili ankoraŭ restas kune pro la restinta nuklea forto.]] [[Dosiero:Protón-Estructura de Quarks.png|eta|dekstre|250px|Strukturo de [[kvarko]]j de unu [[protono]].]] La '''forta nuklea forto''' aŭ '''forta interago''' estas tiu [[fundamenta forto]], kiu kuntenas la [[nukleo]]jn de [[atomo]] kontraŭ la peno de la [[elektromagneta forto]] disigi ilin. Ĝi estas unu el la kvar (aŭ tri) [[fundamenta forto|fundamentaj fortoj]] de [[fiziko]]. La operacia gamo de la forta interago estas en la [[grandordo]] de diametro de [[atomkerno]], [[femtometro]] (10^-15 metroj). Je ĉi tiu skalo, la potenco de la forta interago estas averaĝe ĉirkaŭ 137 fojojn pli granda ol la potenco de la elektromagneta forto, ĉirkaŭ 1.000.000 fojojn la potenco de la malforta interago kaj proksimume 1038 fojojn la potenco de [[gravito]].<ref> Relativa forto de interagado varias laŭ la distanco. Vidu por ekzemplo la eseon de Matt Strassler nome [https://profmattstrassler.com/articles-and-posts/particle-physics-basics/the-known-forces-of-nature/the-strength-of-the-known-forces/ "The strength of the known forces".]</ref> La partiklo kiu portas la plej fortan interagon estas la [[gluono]]. Ĉi tio estas ekzakte kiel la elektromagneta forto estas transdonita tra [[Fotono|fotonoj]] kaj la malforta interago tra W kaj Z-bosonoj. [[Kvantuma kromodinamiko]] (mallongigita en la angla QCD) estas la teorio kiu priskribas la forton kaj reĝimon de interago. La teorio de la [[kvarkoj]] diras, ke tiu interago kuntenas ankaŭ la kvarkojn interne de [[nukleono]] ([[protono]] aŭ [[neŭtrono]]), kaj ke la klasika forta interago estas nur reziduo el tiu forto, efikanta inter nukleonoj. Por distingi la du aspektojn oni nomas la klasikan fortan interagon "rezidua forta interago".<ref>[https://webhome.phy.duke.edu/~kolena/modern/forces.html#005 "The four forces: the strong interaction Duke University Astrophysics Dept website".]</ref> Ĉar la forto estas mediaciita de masivaj, mallongdaŭraj mezonoj je ĉi tiu skalo, la restanta forta interagado obeas distanc-dependan konduton inter [[nukleono]]j, kiu estas tre malsama ol kiam ĝi agas por ligi [[kvarko]]jn ene de [[hadrono]]j. Ekzistas ankaŭ diferencoj en la ligaj energioj de la nuklea forto rilate al [[nuklea fuzio]] kontraŭ [[Fisio|nuklea fisio]]. Nuklea fuzio respondecas pri plejparto de la energiproduktado en la [[Suno]] kaj aliaj [[stelo]]j. Nuklea fisio permesas la disfalon de radioaktivaj elementoj kaj [[izotopo]]j, kvankam ĝi ofte estas mediaciita de la malforta interagado. Artefarite, la energio asociita kun la nuklea forto estas parte liberigita en [[nuklea energio]] kaj [[nukleaj armiloj]], kaj en [[uranio|uraniaj]] aŭ [[plutonio|plutoniaj]] fisiaj armiloj kaj en fuziaj armiloj kiel la [[hidrogena bombo]].<ref>{{cite web | archive-url=https://web.archive.org/web/20121218195010/https://netfiles.uiuc.edu/mragheb/www/NPRE%20402%20ME%20405%20Nuclear%20Power%20Engineering/Nuclear%20Processes%20The%20Strong%20Force.pdf | access-date=2023-10-03 | archive-date=2012-12-18 | title=Chapter 4 Nuclear Processes, The Strong Force | last=Ragheb | first=Magdi | publisher=University of Illinois | url= https://netfiles.uiuc.edu/mragheb/www/NPRE%20402%20ME%20405%20Nuclear%20Power%20Engineering/Nuclear%20Processes%20The%20Strong%20Force.pdf | url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web | archive-url= https://web.archive.org/web/20230528145648/http://www.furryelephant.com/content/radioactivity/binding-energy-mass-defect/ | access-date=2023-10-03 | archive-date=2023-05-28 | title=Lesson 13: Binding energy and mass defect | author=<!--Not stated--> | website=Furry Elephant physics educational site | url= http://www.furryelephant.com/content/radioactivity/binding-energy-mass-defect/ | url-status=dead}}</ref> == Etimologio == La forta nuklea forto havas sian nomon de la fakto, ke ĝi estas la plej forta el la fundamentaj fortoj. Alia nomo estas "kolora forto", ĉar la [[Kolorŝargo|ŝargoj]] kaŭzantaj ĝin, havas tri bazajn valorojn, same kiel la homa vido havas tri bazkolorojn. Tial la ŝargoj ricevis la simbolajn nomojn "ruĝa", "verda" kaj "blua", aldone ekzistas la inversaj ŝargoj "malruĝa", "malverda" kaj "malblua". La esprimo "forta interago" estas nun preferata inter fizikistoj. La antaŭan esprimon "forta nuklea forto" motivis la fakto, ke ĝi efikas interne de [[atoma nukleo|atomaj nukleoj]] (vidu [[#Atomaj nukleoj|malsupre]]). Male al la [[Kampo (elektro)|elektra]] kaj [[gravito|gravita fortoj]] la forta nuklea forto ne sekvas la leĝon de la inversa radiusa kvadrato; ĝi efikas nur je tre malgranda distanco. Tie ĝi havas jenajn rilatumojn al la aliaj fundamentaj fortoj<ref>Greiner, W. kaj Müller, B.: "Gauge Theory of Weak Interaction (Band 13)". Springer, 2000, p. 2.</ref>: * 100-oble tiom forta kiom la elektra forto * 10¹⁵-oble tiom forta kiom la [[malforta nuklea forto]] * 10⁴¹-oble tiom forta kiom la gravito [[Dosiero:Neutron_QCD_Animation.gif|eta|Ekzemplo: Gluonoj kuntenas la kvarkojn en neŭtrono]] == Historio == La ekziston de la forta nuklea forto konjektis [[Enrico Fermi]] en la [[1930-aj jaroj]], kiam li laboris pri la [[malforta nuklea forto|malforta interago]].<ref>{{Citaĵo el la reto | url=http://www-news.uchicago.edu/fermi/Group19/enricofermi/teoriafermi.htm| titolo = La teoria di Fermi | alirdato = 2012-12-01 | aŭtoro = | dato = 2003-04-23 | formato = HTML | eldonisto = Universitato de Chicago | lingvo = it}}</ref> [[Hideki Yukawa]] postulis, ke la interagon efikas nova partiklo, la [[piono|π-mezono]]. En [[1964]] [[Murray Gell-Mann]] kaj [[George Zweig]] proponis, ke [[mezono]]j kaj [[bariono]]j konsistas el kvarkoj;<ref> Wilczek, Frank (1982). "Quantum chromodynamics: The modern theory of the strong interaction". ''Annual Review of Nuclear and Particle Science''. 32 (1): 177–209. Bibcode:1982ARNPS..32..177W. doi:10.1146/annurev.ns.32.120182.001141.</ref> en 1965 sekvis la enkonduko de nova partikla eco, nomata "koloro".<ref> Feynman, R.P. (1985). ''QED: The Strange Theory of Light and Matter''. Princeton University Press. p. 136. ISBN 978-0-691-08388-9. "The idiot physicists, unable to come up with any wonderful Greek words anymore, call this type of polarization by the unfortunate name of 'color', which has nothing to do with color in the normal sense."</ref> En 1968/9 eksperimentoj ĉe la esplorejo SLAC ([[Stanford Linear Accelerator]]) trovis pruvojn pri la fakta ekzisto de kvarkoj. Kvarkoj kun malsamaj kolorŝargoj altiras unu la alian pro la forta interago, kaj la partiklo, kiu peras tion, ricevis la nomon ''[[gluono]]''. Antaŭ la [[1970-aj jaroj]], fizikistoj estis necertaj kiel kaj kial la atomkerno estis ligita kune. Estis konata, ke la nukleo estis kunmetita de [[protono]]j kaj [[neŭtrono]]j kaj ke protonoj posedis pozitivan [[elektra ŝargo|elektran ŝargon]], dum neŭtronoj estis elektre neŭtralaj. De la kompreno de fiziko en tiu tempo, pozitivaj trovitaĵoj forpuŝus unu la alian kaj la pozitive ŝargitaj protonoj devus igi la nukleon flugi dise. Tamen, tio neniam estis observita. Nova fiziko estis necesa por klarigi tiun fenomenon. Pli forta gravito estis postulita por klarigi kiel la atomkerno estis ligita malgraŭ la reciproka elektromagneta repuŝo de la protonoj. Tio hipotezis, ke forto estu nomita la ''forta forto'', kiu verŝajne estis fundamenta forto kiu reagis al la protonoj kaj neŭtronoj kiuj konsistigas la nukleon. Estis poste malkovrite, ke protonoj kaj neŭtronoj ne estis fundamentaj partikloj, sed konsistis el konsistigaj partikloj nomitaj [[kvarko]]j. La forta altiro inter nukleonoj estis la kromefiko de pli fundamenta forto kiu ligis la kvarkojn kune en protonojn kaj neŭtronojn. La teorio de [[kvantuma kolordinamiko]] klarigas, ke kvarkoj portas tion kio estas nomita [[kolorŝargo]], kvankam ĝi havas neniun rilaton al videbla [[koloro]].<ref> Feynman, R.P. (1985). QED: The Strange Theory of Light and Matter. Princeton University Press. p. 136. ISBN 978-0-691-08388-9. "The idiot physicists, unable to come up with any wonderful Greek words anymore, call this type of polarization by the unfortunate name of 'color', which has nothing to do with color in the normal sense." </ref> Kvarkoj male al kolorŝargo altiras unu la alian kiel rezulto de la forta nuklea forto, kaj la partiklo kiu mediaciis tion estis nomita la [[gluono]]. == Konduto de la forta interagado == La forta interagado estas observebla je du distancintervaloj, kaj en ĉiu el ili ĝi estas mediaciata de malsamaj forto-portantoj. Je skalo malpli granda ol proksimume 0,8 fm (fentometroj) (ĉirkaŭ la [[radiuso]] de [[nukleono]]), la forto estas portata de [[gluono]]j kaj tenas [[kvarko]]jn kune por formi [[protono]]jn, [[neŭtrono]]jn kaj aliajn [[hadrono]]jn. Je pli granda skalo, ĝis proksimume 3 fm, la forto estas portata de [[mezono]]j kaj ligas nukleonojn (protonojn kaj neŭtronojn) kune por formi la [[atoma nukleo|atomkernon]].<ref name="auto">{{cite web| url = http://webhome.phy.duke.edu/~kolena/modern/forces.html#005| title = The four forces: the strong interaction Duke University Astrophysics Dept website}}</ref> En la unua kazo, ĝi estas ofte nomata la ''kolora forto'', kaj ĝi estas tiom forta, ke se hadronoj estas trafitaj de alt-energiaj partikloj, ili produktas [[Hadrona strio|fluojn]] de masivaj partikloj anstataŭ elsendi siajn konsisterojn (kvarkojn kaj gluonojn) kiel libere moviĝantajn partiklojn. Ĉi tiu eco de la forta forto estas nomata [[Kolorkonservo|kolora enŝloso]]. {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ Du niveloj de forta interagado |- ! Interagado !! gamo !! unuo !! portanto !! rezulto |- | Forto || style=text-align:right |< 0.8 fm|| kvarko || gluono || hadrono |- | Rezidua forto || style=text-align:right | 1–3 fm || hadrono || mezono || kerno |} === Ene de hadronoj === [[File:Gluon coupling.svg|thumb|300ra|La fundamentaj kuploj de la forta interagado: (a) gluon-radiado, (b) gluon-disiĝo kaj (c,d) gluon-memkuplo.]] La vorto "forto" estas uzata, ĉar la forta interagado estas la "plej forta" el la kvar fundamentaj fortoj. Je distanco de 10⁻¹⁵ m, ĝia forto estas proksimume 100-oble pli granda ol tiu de la [[Elektromagnetismo|elektromagneta forto]], ĉirkaŭ 10⁶-oble pli granda ol tiu de la malforta forto, kaj proksimume 10³⁸-oble pli granda ol tiu de la [[gravito]]. La forta forto estas priskribata per [[Kvantuma kolordinamiko|kvantuma kromodinamiko]] (QCD), parto de la [[Norma modelo|Norma Modelo]] de partikla fiziko. Matematike, QCD estas neabelana [[Gaŭĝa teorio|mezurteorio]] bazita sur loka (mezura) [[Geometria simetria grupo|simetria grupo]] nomata ''SU(3)''. La partiklo, kiu peras la fortan interagadon, estas la gluono – senmasa [[Gaŭĝa bosono]] (mezur-bosono). Oni supozas, ke gluonoj interagas kun kvarkoj kaj aliaj gluonoj per speco de ŝargo nomata [[Kolorŝargo|kolora ŝargo]]. Kolora ŝargo similas al elektromagneta ŝargo, sed ĝi ekzistas en tri tipoj (±ruĝa, ±verda kaj ±blua) anstataŭ nur unu, kio kondukas al malsamaj kondutreguloj. Tiujn regulojn priskribas la [[kvantuma kromodinamiko]] (KKD), la teorio pri la interagadoj inter kvarkoj kaj gluonoj. Male al la [[fotono]] en [[elektromagnetismo]], kiu estas neŭtrala, la gluono portas koloran ŝargon. Kvarkoj kaj gluonoj estas la solaj fundamentaj partikloj, kiuj posedas ne-nulan koloran ŝargon; tial ili partoprenas en fortaj interagadoj nur unu kun la aliaj. La forta forto estas la manifestiĝo de la interagado de gluonoj kun aliaj kvarkoj kaj gluonoj. Ĉiuj kvarkoj kaj gluonoj en KDK (QCD) interagas unu kun la alia per la forta forto. La forto de la interagado estas parametrigita per la konstanto de forta kuplado. Ĉi tiu forto estas modifita de la kolora ŝargo de la partiklo – trajto, kiu devenas el [[Grupo-teorio|grupa teorio]]. La forta forto agadas inter kvarkoj. Male al ĉiuj aliaj fortoj (elektromagneta, malforta kaj gravita), la forta forto ne malfortiĝas kun kreskanta distanco inter paroj da kvarkoj. Post kiam limdistanco (proksimume la grandeco de [[hadrono]]) estas atingita, la forto restas je nivelo de ĉirkaŭ 10 000 [[Neŭtono (mezurunuo)|N]], sendepende de tio, kiom pliiĝas la distanco inter la kvarkoj.<ref name=Fritzsch1983/>{{rp|164}} Dum la distanco inter la kvarkoj kreskas, la energio aldonita al la paro kreas novajn parojn da respondaj kvarkoj inter la du originaj; tial estas neeble izoli kvarkojn. La klarigo estas, ke la agado plenumita kontraŭ forto de 10 000 N sufiĉas por krei parojn el partiklo kaj antipartiklo ene de tre mallonga distanco. La energio aldonita al la sistemo per apartigo de du kvarkoj kreas paron da novaj kvarkoj, kiuj pariĝas kun la originaj. En kvarka kolordinamiko (QCD), ĉi tiu fenomeno nomiĝas ''[[Kolorkonservo|kolora enŝloso]]''; sekve, nur hadronoj – ne individuaj liberaj kvarkoj – estas observeblaj. La malsukceso de ĉiuj eksperimentoj, kiuj serĉis [[kvarko#Specoj de kvarkoj kaj iliaj kombinoj|liberajn kvarkojn]], estas konsiderata pruvo de tiu fenomeno. La elementaj partikloj — kvarkoj kaj gluonoj — partoprenantaj en altenergia kolizio ne estas rekte observeblaj. La interagado produktas fluojn (tiel nomatajn "jetojn") de nove kreitaj hadronoj, kiuj ja estas observeblaj. Tiuj hadronoj kreiĝas — kiel manifestiĝo de la ekvivalento inter [[maso]] kaj [[energio]] — kiam sufiĉa energio estas enmetita en ligon inter kvarkoj; ekzemple, kiam kvarko en unu protono estas trafita de tre rapida kvarko el alia protono dum kolizio en [[partikla akcelilo]]. Tamen, oni ja observis kvark-gluonajn [[plasmo]]jn.<ref>{{cite news |url=http://physics.about.com/od/physicsqtot/fl/Quark-Gluon-Plasma.htm |title=Quark–gluon plasma is the most primordial state of matter |newspaper=About.com Education |access-date=2017-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118030724/http://physics.about.com/od/physicsqtot/fl/Quark-Gluon-Plasma.htm |archive-date=2017-01-18 |url-status=dead }}</ref> === Inter hadronoj === {{Ĉefartikolo|Nuklea forto}} [[File:Pn_Scatter_Quarks.svg|thumb|300x300px|Feynman-diagramo (montrita per la animacio en la enkonduko), kiu prezentas la unuopajn [[kvarko|kvarkajn konsisterojn]], por ilustri, kiel la fundamenta forta interagao estigas la [[nuklea forto|nuklean forton]]. Rektaj linioj reprezentas kvarkojn, dum plurkoloraj bukloj reprezentas [[gluono]]jn (la portantojn de la fundamenta forto).]] Kvankam kolora enŝloso implicas, ke la forta forto agas sen malpliiĝo pro distanco inter paroj da kvarkoj ene de kompaktaj aroj da ligitaj kvarkoj (hadronoj), tamen ĉe distancoj, kiuj proksimiĝas al aŭ superas la radiuson de protono, restas restanta forto (priskribita sube). Ĝi manifestiĝas kiel forto inter la "senkoloraj" hadronoj, kaj estas konata kiel la nuklea forto aŭ la restanta (aŭ rezidua) forta forto (kaj historie kiel la ''forta nuklea forto''). La nuklea forto agas inter hadronoj, konataj kiel [[mezono]]j kaj [[bariono]]j. Tiu "rezidua forta forto", agante nerekte, transdonas gluonojn, kiuj konsistigas parton de la virtualaj [[piono|π-]] kaj ρ-mezonoj; tiuj siavice transdonas la forton inter nukleonoj, kiu kuntenas la nukleon (krom la nukleo de [[Izotopoj de hidrogeno#Hidrogeno-1 (procio)|hidrogeno-1]]).<ref>{{cite web |title=3. The Strong Force |url=http://www.damtp.cam.ac.uk/user/tong/pp/pp3.pdf |publisher=Department of Applied Mathematics and Theoretical Physics, University of Cambridge |access-date=10 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022113145/http://www.damtp.cam.ac.uk/user/tong/pp/pp3.pdf |archive-date=22a de Oktobro 2021}}</ref> La rezidua forta forto estas do malgranda restaĵo de la forta forto, kiu kunligas kvarkojn en protonojn kaj neŭtronojn. Ĉi tiu sama forto estas multe pli malforta inter neŭtronoj kaj protonoj, ĉar ĝi estas plejparte neŭtraligita ene de ili – simile al tio, kiel elektromagnetaj fortoj inter neŭtralaj atomoj ([[Forto de Van-der-Waals|fortoj de van der Waals]]) estas multe pli malfortaj ol la elektromagnetaj fortoj, kiuj tenas elektronojn ligitaj al la nukleo, tiel formante la [[atomo]]jn.<ref name=Fritzsch1983> {{cite book |last=Fritzsch |first=H. |year=1983 |title=Quarks: The Stuff of Matter |url=https://archive.org/details/quarksstuffofmat00frit |url-access=registration |publisher=Basic Books |isbn=978-0-465-06781-7 |pages=[https://archive.org/details/quarksstuffofmat00frit/page/167 167–168] }}</ref> Male al la forta nuklea forto, la rezidua forta forto malpliiĝas kun la distanco, kaj tio okazas rapide. La malpliiĝo proksimume sekvas negativan eksponentan funkcion de la distanco, kvankam ne ekzistas konata simpla esprimo por tio; vidu la [[potencialo]]n de [[Yukawa Hideki|Yukawa]]. La rapida malpliiĝo de la altira rezidua forto kun la distanco, kune kun la malpli rapida malpliiĝo de la forpuŝa elektromagneta forto inter protonoj en atomkerno, kaŭzas la malstabilecon de pli grandaj atomkernoj – ekzemple, de ĉiuj tiuj, kies atomnumero estas pli granda ol 82 (la elemento [[plumbo]]). Kvankam la nuklea forto estas malpli forta ol la forta interago mem, ĝi tamen estas tre energia: transiroj produktas [[Gama-radiado|gama-radiojn]]. La maso de atomkerno signife diferencas de la sumo de la masoj de la unuopaj nukleonoj. Tiu masa difekto ŝuldiĝas al la potenciala energio ligita al la nuklea forto. Diferencoj inter masaj difektoj provizas la energion por [[nuklea fuzio]] kaj [[nuklea fisio]]. ==Unuigo== La tiel nomataj [[Granda Unuigita Teorio|Grandaj Unuigitaj Teorioj]] (GUT) celas priskribi la fortan interagadon kaj la elektro-malfortan interagadon kiel aspektojn de unuopa forto, simile al tio, kiel la elektromagnetaj kaj malfortaj interagadoj estis unuigitaj per la modelo de Glashow–Weinberg–Salam en la elektro-malfortan interagadon. La forta interagado havas econ nomatan ''asimptota libereco'', laŭ kiu la intenseco de la forta forto malpliiĝas ĉe pli altaj energioj (aŭ temperaturoj).[10]: 98  La teoriigita energio, ĉe kiu ĝia intenseco iĝas egala al tiu de la elektro-malforta interagado, estas la ''energio de granda unuiĝo''. Tamen, ĝis nun neniu Granda Unuigita Teorio estas sukcese formulita por priskribi tiun procezon, kaj la Granda Unuiĝo restas nesolvita [[problemo]] en [[fiziko]]. == Atomaj nukleoj == [[Dosiero:Yukawa_coulomb_compare.svg|eta|Yukawa-potencialo (verda) kompare kun kulomba potencialo (ruĝa)]] Laŭ la [[kvantuma kolordinamiko]] la forta nuklea forto efikas inter [[kvarko]]j interne de [[nukleono]]j, kiuj konsistigas la nukleojn de [[atomo]]j. La perantaj virtualaj [[partiklo]]j estas nomataj [[gluono]]j; ilin karakterizas konservata (neperdebla) valoro nomata [[kolora ŝargo]] (kiu neniel rilatas al la koloroj de [[optiko]]). Ekzistas ok specoj de gluonoj, kiuj transportas koloran ŝargon inter kvarkoj kaj povas ankaŭ interagi inter si reciproke. Interne de nukleonoj la kolora ŝargo de la kvarkoj ĉiam sume nuliĝas. Tamen pro nekompleta ekvilibreco de la kvarkaj ŝargoj ekzistas resta interago inter nukleonoj, kiu konsistigas la fortan nuklean forton. Ĝi efikas ĝis distanco de ĉirkaŭ 2,5 femtometroj; trans tiu distanco ĝin superas la elektra forto. Tial la forta nuklea forto kapablas kunteni malgrandajn nukleojn (kvankam ili enhavas elektre ŝargitajn [[protono]]jn, kiuj forpuŝas sin reciproke), sed ne tre grandajn, kiuj do estas [[radiaktiveco|malstabilaj]]. La kialo, ke la elektra kaj la forta interagoj rilatas tiom malsame laŭ distanco ''d'', estas, ke la elektra forto havas [[Kulomba leĝo|kulomban potencialon]], en kiu la forto malkreskas laŭ 1/''d'²; la forta interago havas Yukawa-potencialon, kies konduto estas pli komplika, sed kiu koncentras la forton al mallongaj distancoj. La gluonoj, kiuj peras la interagon interne de la nukleonoj, ne ekzistas ekstere. La interagon inter la nukleonoj en nukleo peras la [[piono|π-mezono]], == Restinta forta forto == La restinta efiko de la forta forto estas nomita la [[nuklea forto]]. La nuklea forto agas inter [[hadrono]]j, kiel ekzemple [[mezono]]j aŭ barjonoj (kiel ekzemple [[nukleono]]j) en [[atomkerno]]j. Tiu "restinta forta forto", aganta nerekte, elsendas gluonojn kiuj formas parton de la virtuala [[piono]] kaj rota [[mezono]], kiuj, en victurno, elsendas la nuklean forton inter nukleonoj. [[Dosiero:Nuclear Force anim smaller.gif|eta|350px|dekstre|[[Animacio]] de la interagado de la [[nuklea forto]] (aŭ restinta forta forto) inter protono kaj neŭtrono. La malgrandaj koloraj duoblaj cirkloj estas gluonoj, kiuj povas esti viditaj ligantaj la protonon kaj neŭtronon kune. Tiuj gluonoj ankaŭ aranĝas la kvark-antikvarkan kombinaĵon nomitan [[piono]] kune, kaj tio helpas elsendi restintan parton de la forta forto eĉ inter senkoloraj hadronoj. Kontraŭkoloroj estas montritaj per [[:File:Quark Anticolors.svg|tiu diagramo]]. Por pli granda versio, [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/de/Nuclear_Force_anim.gif klaku ĉi tien] ]] La restinta forta forto estas tiel negrava rest(aĵ)o de la forta forto kiu ligas kvarkojn kune en protonojn kaj neŭtronojn. Tiu sama forto estas multe pli malforta inter neŭtronoj kaj protonoj, ĉar ĝi estas plejparte neŭtraligita ene de ili, laŭ la sama maniero laŭ kiu elektromagnetaj fortoj inter neŭtralaj atomoj ([[forto de Van-der-Waals]]) estas multe pli malfortaj ol la elektromagnetaj fortoj kiuj tenas la atomojn interne kune. Male al la forta forto mem, la nuklea forto, aŭ restinta forta forto, malpliiĝas en forto, kaj ĝi fakte malpliiĝas rapide kun distanco. La malkresko estas preskaŭ kiel negativa eksponenta potenco de distanco, kvankam ekzistas neniu simpla esprimo konata pro tio; vidu [[Yukawa Hideki|Yukawa potencialon]]. La rapida malkresko kun distanco de la altira restinta forto kaj la malpli-rapida malkresko de la mala elektromagneta forto aganta inter protonoj ene de nukleo, kaŭzas la malstabilecon de pli grandaj atomkernoj, kiel ekzemple ĉiuj tiuj kun [[atomnumero]]j pli grandaj ol 82 (la elementantaŭeco). == Nuntempa stato de la teorio de forta interagado == La teoria priskribo de forta interagado estas unu la plej disvolvigitaj fakoj kaj samtempe pli rapide disvolvigitaj de la [[teoria fiziko]] de [[Partikla fiziko|elementaj partikloj]]. Spite la komprenon de la fundamenta naturo de la fortaj interagadoj (nome la interagado de kolorŝargo inter kvarkoj kaj gluonoj, priskribita per la [[kvantuma kolordinamiko]]), la matematikaj leĝoj kiuj esprimas ilin estas tre kompleksaj kaj tial, en multaj kazoj tre specifaj, la kalkuloj el unuaj principoj estas ankoraŭ maleblaj. Kiel rezulto, aperas eklektika bildo: apud kalkuloj matematike rigoraj, duonkvantitativaj alproksimiĝoj bazitaj sur la [[kvantuma mekaniko]], intuicioj, kiuj tamen priskribas perfekte la eksperimentajn datumojn.<ref> A. Schmidt, J. R. Pybus, R. Weiss, E. P. Segarra, A. Hrnjic, A. Denniston, O. Hen, E. Piasetzky, L. B. Weinstein, N. Barnea, M. Strikman, A. Larionov, D. Higinbotham & The CLAS Collaboration [https://www.nature.com/articles/s41586-020-2021-6 Probing the core of the strong nuclear interaction] // ''Nature'', volumo 578, pp. 540–544(2020) </ref>​ == Vidu ankaŭ == * [[Gravito]] * [[Partikla fiziko]] * [[Nuklea fiziko]] * [[Piono]] * [[Teorio de kordoj]] * [[Kvantuma kolordinamiko]] * [[Malforta nuklea forto]] * [[Forto]] kaj [[Fundamenta forto]] == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Christman, J.R. (2001). [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules/m280.pdf "MISN-0-280: The Strong Interaction"] (PDF). * Griffiths, David (1987). Introduction to Elementary Particles. John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-60386-3. * Halzen, F.; Martin, A.D. (1984). [https://archive.org/details/quarksleptonsint0000halz Quarks and Leptons: An Introductory Course in Modern Particle Physics.] John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-88741-6. * Kane, G.L. (1987). Modern Elementary Particle Physics. Perseus Books. ISBN 978-0-201-11749-3. * Morris, R. (2003). [https://archive.org/details/lastsorcererspat0000morr The Last Sorcerers: The Path from Alchemy to the Periodic Table.] Joseph Henry Press. ISBN 978-0-309-50593-2. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://physnet.org/modules/pdf_modules/m280.pdf J. R. Christman: The Strong Interaction] ({{en}}) * [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules.html projekto ''physnet''] ({{en}}) {{Bibliotekoj}} {{Havenda artikolo|Forta nuklea forto}} [[Kategorio:Partikla fiziko]] [[Kategorio:Forto]] [[Kategorio:Nuklea fiziko]] i06rrbiykpn0fstruwlwm8lp6ufsrso 9494401 9494398 2026-10-16T11:48:16Z Kani 670 9494401 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Gluon_tube-color_confinement_animation.gif|thumb|upright=1.5|Animacio pri [[kolora enŝloso]], trajto de la forta interagado. Se oni aldonas energion al la [[kvarko]]j, kiel montrite, la [[gluono|gluona tubo]] liganta la kvarkojn plilongiĝas ĝis ĝi atingas punkton, kie ĝi "krevas"; la energio aldonita al la sistemo tiam kaŭzas la formiĝon de paro el kvarko kaj [[kvarko#Specoj de kvarkoj kaj iliaj kombinoj|antikvarko]]. Tial oni neniam vidas solajn kvarkojn izole.]] [[Dosiero:Helium atom QM.svg|eta|dekstre|250px|La nukleo de atomo de [[heliumo]]. La du [[protono]]j havas la saman [[Elektra ŝargo|ŝargon]], sed ili ankoraŭ restas kune pro la restinta nuklea forto.]] [[Dosiero:Protón-Estructura de Quarks.png|eta|dekstre|250px|Strukturo de [[kvarko]]j de unu [[protono]].]] La '''forta nuklea forto''' aŭ '''forta interago''' estas tiu [[fundamenta forto]], kiu kuntenas la [[nukleo]]jn de [[atomo]] kontraŭ la peno de la [[elektromagneta forto]] disigi ilin. Ĝi estas unu el la kvar (aŭ tri) [[fundamenta forto|fundamentaj fortoj]] de [[fiziko]]. La operacia gamo de la forta interago estas en la [[grandordo]] de diametro de [[atomkerno]], [[femtometro]] (10^-15 metroj). Je ĉi tiu skalo, la potenco de la forta interago estas averaĝe ĉirkaŭ 137 fojojn pli granda ol la potenco de la elektromagneta forto, ĉirkaŭ 1.000.000 fojojn la potenco de la malforta interago kaj proksimume 1038 fojojn la potenco de [[gravito]].<ref> Relativa forto de interagado varias laŭ la distanco. Vidu por ekzemplo la eseon de Matt Strassler nome [https://profmattstrassler.com/articles-and-posts/particle-physics-basics/the-known-forces-of-nature/the-strength-of-the-known-forces/ "The strength of the known forces".]</ref> La partiklo kiu portas la plej fortan interagon estas la [[gluono]]. Ĉi tio estas ekzakte kiel la elektromagneta forto estas transdonita tra [[Fotono|fotonoj]] kaj la malforta interago tra W kaj Z-bosonoj. [[Kvantuma kromodinamiko]] (mallongigita en la angla QCD) estas la teorio kiu priskribas la forton kaj reĝimon de interago. La teorio de la [[kvarkoj]] diras, ke tiu interago kuntenas ankaŭ la kvarkojn interne de [[nukleono]] ([[protono]] aŭ [[neŭtrono]]), kaj ke la klasika forta interago estas nur reziduo el tiu forto, efikanta inter nukleonoj. Por distingi la du aspektojn oni nomas la klasikan fortan interagon "rezidua forta interago".<ref>[https://webhome.phy.duke.edu/~kolena/modern/forces.html#005 "The four forces: the strong interaction Duke University Astrophysics Dept website".]</ref> Ĉar la forto estas mediaciita de masivaj, mallongdaŭraj mezonoj je ĉi tiu skalo, la restanta forta interagado obeas distanc-dependan konduton inter [[nukleono]]j, kiu estas tre malsama ol kiam ĝi agas por ligi [[kvarko]]jn ene de [[hadrono]]j. Ekzistas ankaŭ diferencoj en la ligaj energioj de la nuklea forto rilate al [[nuklea fuzio]] kontraŭ [[Fisio|nuklea fisio]]. Nuklea fuzio respondecas pri plejparto de la energiproduktado en la [[Suno]] kaj aliaj [[stelo]]j. Nuklea fisio permesas la disfalon de radioaktivaj elementoj kaj [[izotopo]]j, kvankam ĝi ofte estas mediaciita de la malforta interagado. Artefarite, la energio asociita kun la nuklea forto estas parte liberigita en [[nuklea energio]] kaj [[nukleaj armiloj]], kaj en [[uranio|uraniaj]] aŭ [[plutonio|plutoniaj]] fisiaj armiloj kaj en fuziaj armiloj kiel la [[hidrogena bombo]].<ref>{{cite web | archive-url=https://web.archive.org/web/20121218195010/https://netfiles.uiuc.edu/mragheb/www/NPRE%20402%20ME%20405%20Nuclear%20Power%20Engineering/Nuclear%20Processes%20The%20Strong%20Force.pdf | access-date=2023-10-03 | archive-date=2012-12-18 | title=Chapter 4 Nuclear Processes, The Strong Force | last=Ragheb | first=Magdi | publisher=University of Illinois | url= https://netfiles.uiuc.edu/mragheb/www/NPRE%20402%20ME%20405%20Nuclear%20Power%20Engineering/Nuclear%20Processes%20The%20Strong%20Force.pdf | url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web | archive-url= https://web.archive.org/web/20230528145648/http://www.furryelephant.com/content/radioactivity/binding-energy-mass-defect/ | access-date=2023-10-03 | archive-date=2023-05-28 | title=Lesson 13: Binding energy and mass defect | author=<!--Not stated--> | website=Furry Elephant physics educational site | url= http://www.furryelephant.com/content/radioactivity/binding-energy-mass-defect/ | url-status=dead}}</ref> == Etimologio == La forta nuklea forto havas sian nomon de la fakto, ke ĝi estas la plej forta el la fundamentaj fortoj. Alia nomo estas "kolora forto", ĉar la [[Kolorŝargo|ŝargoj]] kaŭzantaj ĝin, havas tri bazajn valorojn, same kiel la homa vido havas tri bazkolorojn. Tial la ŝargoj ricevis la simbolajn nomojn "ruĝa", "verda" kaj "blua", aldone ekzistas la inversaj ŝargoj "malruĝa", "malverda" kaj "malblua". La esprimo "forta interago" estas nun preferata inter fizikistoj. La antaŭan esprimon "forta nuklea forto" motivis la fakto, ke ĝi efikas interne de [[atoma nukleo|atomaj nukleoj]] (vidu [[#Atomaj nukleoj|malsupre]]). Male al la [[Kampo (elektro)|elektra]] kaj [[gravito|gravita fortoj]] la forta nuklea forto ne sekvas la leĝon de la inversa radiusa kvadrato; ĝi efikas nur je tre malgranda distanco. Tie ĝi havas jenajn rilatumojn al la aliaj fundamentaj fortoj<ref>Greiner, W. kaj Müller, B.: "Gauge Theory of Weak Interaction (Band 13)". Springer, 2000, p. 2.</ref>: * 100-oble tiom forta kiom la elektra forto * 10¹⁵-oble tiom forta kiom la [[malforta nuklea forto]] * 10⁴¹-oble tiom forta kiom la gravito [[Dosiero:Neutron_QCD_Animation.gif|eta|Ekzemplo: Gluonoj kuntenas la kvarkojn en neŭtrono]] == Historio == La ekziston de la forta nuklea forto konjektis [[Enrico Fermi]] en la [[1930-aj jaroj]], kiam li laboris pri la [[malforta nuklea forto|malforta interago]].<ref>{{Citaĵo el la reto | url=http://www-news.uchicago.edu/fermi/Group19/enricofermi/teoriafermi.htm| titolo = La teoria di Fermi | alirdato = 2012-12-01 | aŭtoro = | dato = 2003-04-23 | formato = HTML | eldonisto = Universitato de Chicago | lingvo = it}}</ref> [[Hideki Yukawa]] postulis, ke la interagon efikas nova partiklo, la [[piono|π-mezono]]. En [[1964]] [[Murray Gell-Mann]] kaj [[George Zweig]] proponis, ke [[mezono]]j kaj [[bariono]]j konsistas el kvarkoj;<ref> Wilczek, Frank (1982). "Quantum chromodynamics: The modern theory of the strong interaction". ''Annual Review of Nuclear and Particle Science''. 32 (1): 177–209. Bibcode:1982ARNPS..32..177W. doi:10.1146/annurev.ns.32.120182.001141.</ref> en 1965 sekvis la enkonduko de nova partikla eco, nomata "koloro".<ref> Feynman, R.P. (1985). ''QED: The Strange Theory of Light and Matter''. Princeton University Press. p. 136. ISBN 978-0-691-08388-9. "The idiot physicists, unable to come up with any wonderful Greek words anymore, call this type of polarization by the unfortunate name of 'color', which has nothing to do with color in the normal sense."</ref> En 1968/9 eksperimentoj ĉe la esplorejo SLAC ([[Stanford Linear Accelerator]]) trovis pruvojn pri la fakta ekzisto de kvarkoj. Kvarkoj kun malsamaj kolorŝargoj altiras unu la alian pro la forta interago, kaj la partiklo, kiu peras tion, ricevis la nomon ''[[gluono]]''. Antaŭ la [[1970-aj jaroj]], fizikistoj estis necertaj kiel kaj kial la atomkerno estis ligita kune. Estis konata, ke la nukleo estis kunmetita de [[protono]]j kaj [[neŭtrono]]j kaj ke protonoj posedis pozitivan [[elektra ŝargo|elektran ŝargon]], dum neŭtronoj estis elektre neŭtralaj. De la kompreno de fiziko en tiu tempo, pozitivaj trovitaĵoj forpuŝus unu la alian kaj la pozitive ŝargitaj protonoj devus igi la nukleon flugi dise. Tamen, tio neniam estis observita. Nova fiziko estis necesa por klarigi tiun fenomenon. Pli forta gravito estis postulita por klarigi kiel la atomkerno estis ligita malgraŭ la reciproka elektromagneta repuŝo de la protonoj. Tio hipotezis, ke forto estu nomita la ''forta forto'', kiu verŝajne estis fundamenta forto kiu reagis al la protonoj kaj neŭtronoj kiuj konsistigas la nukleon. Estis poste malkovrite, ke protonoj kaj neŭtronoj ne estis fundamentaj partikloj, sed konsistis el konsistigaj partikloj nomitaj [[kvarko]]j. La forta altiro inter nukleonoj estis la kromefiko de pli fundamenta forto kiu ligis la kvarkojn kune en protonojn kaj neŭtronojn. La teorio de [[kvantuma kolordinamiko]] klarigas, ke kvarkoj portas tion kio estas nomita [[kolorŝargo]], kvankam ĝi havas neniun rilaton al videbla [[koloro]].<ref> Feynman, R.P. (1985). QED: The Strange Theory of Light and Matter. Princeton University Press. p. 136. ISBN 978-0-691-08388-9. "The idiot physicists, unable to come up with any wonderful Greek words anymore, call this type of polarization by the unfortunate name of 'color', which has nothing to do with color in the normal sense." </ref> Kvarkoj male al kolorŝargo altiras unu la alian kiel rezulto de la forta nuklea forto, kaj la partiklo kiu mediaciis tion estis nomita la [[gluono]]. == Konduto de la forta interagado == La forta interagado estas observebla je du distancintervaloj, kaj en ĉiu el ili ĝi estas mediaciata de malsamaj forto-portantoj. Je skalo malpli granda ol proksimume 0,8 fm (fentometroj) (ĉirkaŭ la [[radiuso]] de [[nukleono]]), la forto estas portata de [[gluono]]j kaj tenas [[kvarko]]jn kune por formi [[protono]]jn, [[neŭtrono]]jn kaj aliajn [[hadrono]]jn. Je pli granda skalo, ĝis proksimume 3 fm, la forto estas portata de [[mezono]]j kaj ligas nukleonojn (protonojn kaj neŭtronojn) kune por formi la [[atoma nukleo|atomkernon]].<ref name="auto">{{cite web| url = http://webhome.phy.duke.edu/~kolena/modern/forces.html#005| title = The four forces: the strong interaction Duke University Astrophysics Dept website}}</ref> En la unua kazo, ĝi estas ofte nomata la ''kolora forto'', kaj ĝi estas tiom forta, ke se hadronoj estas trafitaj de alt-energiaj partikloj, ili produktas [[Hadrona strio|fluojn]] de masivaj partikloj anstataŭ elsendi siajn konsisterojn (kvarkojn kaj gluonojn) kiel libere moviĝantajn partiklojn. Ĉi tiu eco de la forta forto estas nomata [[Kolorkonservo|kolora enŝloso]]. {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ Du niveloj de forta interagado |- ! Interagado !! gamo !! unuo !! portanto !! rezulto |- | Forto || style=text-align:right |< 0.8 fm|| kvarko || gluono || hadrono |- | Rezidua forto || style=text-align:right | 1–3 fm || hadrono || mezono || kerno |} === Ene de hadronoj === [[File:Gluon coupling.svg|thumb|300ra|La fundamentaj kuploj de la forta interagado: (a) gluon-radiado, (b) gluon-disiĝo kaj (c,d) gluon-memkuplo.]] La vorto "forto" estas uzata, ĉar la forta interagado estas la "plej forta" el la kvar fundamentaj fortoj. Je distanco de 10⁻¹⁵ m, ĝia forto estas proksimume 100-oble pli granda ol tiu de la [[Elektromagnetismo|elektromagneta forto]], ĉirkaŭ 10⁶-oble pli granda ol tiu de la malforta forto, kaj proksimume 10³⁸-oble pli granda ol tiu de la [[gravito]]. La forta forto estas priskribata per [[Kvantuma kolordinamiko|kvantuma kromodinamiko]] (QCD), parto de la [[Norma modelo|Norma Modelo]] de partikla fiziko. Matematike, QCD estas neabelana [[Gaŭĝa teorio|mezurteorio]] bazita sur loka (mezura) [[Geometria simetria grupo|simetria grupo]] nomata ''SU(3)''. La partiklo, kiu peras la fortan interagadon, estas la gluono – senmasa [[Gaŭĝa bosono]] (mezur-bosono). Oni supozas, ke gluonoj interagas kun kvarkoj kaj aliaj gluonoj per speco de ŝargo nomata [[Kolorŝargo|kolora ŝargo]]. Kolora ŝargo similas al elektromagneta ŝargo, sed ĝi ekzistas en tri tipoj (±ruĝa, ±verda kaj ±blua) anstataŭ nur unu, kio kondukas al malsamaj kondutreguloj. Tiujn regulojn priskribas la [[kvantuma kromodinamiko]] (KKD), la teorio pri la interagadoj inter kvarkoj kaj gluonoj. Male al la [[fotono]] en [[elektromagnetismo]], kiu estas neŭtrala, la gluono portas koloran ŝargon. Kvarkoj kaj gluonoj estas la solaj fundamentaj partikloj, kiuj posedas ne-nulan koloran ŝargon; tial ili partoprenas en fortaj interagadoj nur unu kun la aliaj. La forta forto estas la manifestiĝo de la interagado de gluonoj kun aliaj kvarkoj kaj gluonoj. Ĉiuj kvarkoj kaj gluonoj en KDK (QCD) interagas unu kun la alia per la forta forto. La forto de la interagado estas parametrigita per la konstanto de forta kuplado. Ĉi tiu forto estas modifita de la kolora ŝargo de la partiklo – trajto, kiu devenas el [[Grupo-teorio|grupa teorio]]. La forta forto agadas inter kvarkoj. Male al ĉiuj aliaj fortoj (elektromagneta, malforta kaj gravita), la forta forto ne malfortiĝas kun kreskanta distanco inter paroj da kvarkoj. Post kiam limdistanco (proksimume la grandeco de [[hadrono]]) estas atingita, la forto restas je nivelo de ĉirkaŭ 10 000 [[Neŭtono (mezurunuo)|N]], sendepende de tio, kiom pliiĝas la distanco inter la kvarkoj.<ref name=Fritzsch1983/>{{rp|164}} Dum la distanco inter la kvarkoj kreskas, la energio aldonita al la paro kreas novajn parojn da respondaj kvarkoj inter la du originaj; tial estas neeble izoli kvarkojn. La klarigo estas, ke la agado plenumita kontraŭ forto de 10 000 N sufiĉas por krei parojn el partiklo kaj antipartiklo ene de tre mallonga distanco. La energio aldonita al la sistemo per apartigo de du kvarkoj kreas paron da novaj kvarkoj, kiuj pariĝas kun la originaj. En kvarka kolordinamiko (QCD), ĉi tiu fenomeno nomiĝas ''[[Kolorkonservo|kolora enŝloso]]''; sekve, nur hadronoj – ne individuaj liberaj kvarkoj – estas observeblaj. La malsukceso de ĉiuj eksperimentoj, kiuj serĉis [[kvarko#Specoj de kvarkoj kaj iliaj kombinoj|liberajn kvarkojn]], estas konsiderata pruvo de tiu fenomeno. La elementaj partikloj — kvarkoj kaj gluonoj — partoprenantaj en altenergia kolizio ne estas rekte observeblaj. La interagado produktas fluojn (tiel nomatajn "jetojn") de nove kreitaj hadronoj, kiuj ja estas observeblaj. Tiuj hadronoj kreiĝas — kiel manifestiĝo de la ekvivalento inter [[maso]] kaj [[energio]] — kiam sufiĉa energio estas enmetita en ligon inter kvarkoj; ekzemple, kiam kvarko en unu protono estas trafita de tre rapida kvarko el alia protono dum kolizio en [[partikla akcelilo]]. Tamen, oni ja observis kvark-gluonajn [[plasmo]]jn.<ref>{{cite news |url=http://physics.about.com/od/physicsqtot/fl/Quark-Gluon-Plasma.htm |title=Quark–gluon plasma is the most primordial state of matter |newspaper=About.com Education |access-date=2017-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118030724/http://physics.about.com/od/physicsqtot/fl/Quark-Gluon-Plasma.htm |archive-date=2017-01-18 |url-status=dead }}</ref> === Inter hadronoj === {{Ĉefartikolo|Nuklea forto}} [[File:Pn_Scatter_Quarks.svg|thumb|300x300px|Feynman-diagramo (montrita per la animacio en la enkonduko), kiu prezentas la unuopajn [[kvarko|kvarkajn konsisterojn]], por ilustri, kiel la fundamenta forta interagao estigas la [[nuklea forto|nuklean forton]]. Rektaj linioj reprezentas kvarkojn, dum plurkoloraj bukloj reprezentas [[gluono]]jn (la portantojn de la fundamenta forto).]] Kvankam kolora enŝloso implicas, ke la forta forto agas sen malpliiĝo pro distanco inter paroj da kvarkoj ene de kompaktaj aroj da ligitaj kvarkoj (hadronoj), tamen ĉe distancoj, kiuj proksimiĝas al aŭ superas la radiuson de protono, restas restanta forto (priskribita sube). Ĝi manifestiĝas kiel forto inter la "senkoloraj" hadronoj, kaj estas konata kiel la nuklea forto aŭ la restanta (aŭ rezidua) forta forto (kaj historie kiel la ''forta nuklea forto''). La nuklea forto agas inter hadronoj, konataj kiel [[mezono]]j kaj [[bariono]]j. Tiu "rezidua forta forto", agante nerekte, transdonas gluonojn, kiuj konsistigas parton de la virtualaj [[piono|π-]] kaj ρ-mezonoj; tiuj siavice transdonas la forton inter nukleonoj, kiu kuntenas la nukleon (krom la nukleo de [[Izotopoj de hidrogeno#Hidrogeno-1 (procio)|hidrogeno-1]]).<ref>{{cite web |title=3. The Strong Force |url=http://www.damtp.cam.ac.uk/user/tong/pp/pp3.pdf |publisher=Department of Applied Mathematics and Theoretical Physics, University of Cambridge |access-date=10 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022113145/http://www.damtp.cam.ac.uk/user/tong/pp/pp3.pdf |archive-date=22a de Oktobro 2021}}</ref> La rezidua forta forto estas do malgranda restaĵo de la forta forto, kiu kunligas kvarkojn en protonojn kaj neŭtronojn. Ĉi tiu sama forto estas multe pli malforta inter neŭtronoj kaj protonoj, ĉar ĝi estas plejparte neŭtraligita ene de ili – simile al tio, kiel elektromagnetaj fortoj inter neŭtralaj atomoj ([[Forto de Van-der-Waals|fortoj de van der Waals]]) estas multe pli malfortaj ol la elektromagnetaj fortoj, kiuj tenas elektronojn ligitaj al la nukleo, tiel formante la [[atomo]]jn.<ref name=Fritzsch1983> {{cite book |last=Fritzsch |first=H. |year=1983 |title=Quarks: The Stuff of Matter |url=https://archive.org/details/quarksstuffofmat00frit |url-access=registration |publisher=Basic Books |isbn=978-0-465-06781-7 |pages=[https://archive.org/details/quarksstuffofmat00frit/page/167 167–168] }}</ref> Male al la forta nuklea forto, la rezidua forta forto malpliiĝas kun la distanco, kaj tio okazas rapide. La malpliiĝo proksimume sekvas negativan eksponentan funkcion de la distanco, kvankam ne ekzistas konata simpla esprimo por tio; vidu la [[potencialo]]n de [[Yukawa Hideki|Yukawa]]. La rapida malpliiĝo de la altira rezidua forto kun la distanco, kune kun la malpli rapida malpliiĝo de la forpuŝa elektromagneta forto inter protonoj en atomkerno, kaŭzas la malstabilecon de pli grandaj atomkernoj – ekzemple, de ĉiuj tiuj, kies atomnumero estas pli granda ol 82 (la elemento [[plumbo]]). Kvankam la nuklea forto estas malpli forta ol la forta interago mem, ĝi tamen estas tre energia: transiroj produktas [[Gama-radiado|gama-radiojn]]. La maso de atomkerno signife diferencas de la sumo de la masoj de la unuopaj nukleonoj. Tiu masa difekto ŝuldiĝas al la potenciala energio ligita al la nuklea forto. Diferencoj inter masaj difektoj provizas la energion por [[nuklea fuzio]] kaj [[nuklea fisio]]. ==Unuigo== La tiel nomataj [[Granda Unuigita Teorio|Grandaj Unuigitaj Teorioj]] (GUT) celas priskribi la fortan interagadon kaj la elektro-malfortan interagadon kiel aspektojn de unuopa forto, simile al tio, kiel la elektromagnetaj kaj malfortaj interagadoj estis unuigitaj per la modelo de Glashow–Weinberg–Salam en la elektro-malfortan interagadon. La forta interagado havas econ nomatan ''asimptota libereco'', laŭ kiu la intenseco de la forta forto malpliiĝas ĉe pli altaj energioj (aŭ temperaturoj).[10]: 98  La teoriigita energio, ĉe kiu ĝia intenseco iĝas egala al tiu de la elektro-malforta interagado, estas la ''energio de granda unuiĝo''. Tamen, ĝis nun neniu Granda Unuigita Teorio estas sukcese formulita por priskribi tiun procezon, kaj la Granda Unuiĝo restas nesolvita [[problemo]] en [[fiziko]]. == Atomaj nukleoj == [[Dosiero:Yukawa_coulomb_compare.svg|eta|Yukawa-potencialo (verda) kompare kun kulomba potencialo (ruĝa)]] Laŭ la [[kvantuma kolordinamiko]] la forta nuklea forto efikas inter [[kvarko]]j interne de [[nukleono]]j, kiuj konsistigas la nukleojn de [[atomo]]j. La perantaj virtualaj [[partiklo]]j estas nomataj [[gluono]]j; ilin karakterizas konservata (neperdebla) valoro nomata [[kolora ŝargo]] (kiu neniel rilatas al la koloroj de [[optiko]]). Ekzistas ok specoj de gluonoj, kiuj transportas koloran ŝargon inter kvarkoj kaj povas ankaŭ interagi inter si reciproke. Interne de nukleonoj la kolora ŝargo de la kvarkoj ĉiam sume nuliĝas. Tamen pro nekompleta ekvilibreco de la kvarkaj ŝargoj ekzistas resta interago inter nukleonoj, kiu konsistigas la fortan nuklean forton. Ĝi efikas ĝis distanco de ĉirkaŭ 2,5 femtometroj; trans tiu distanco ĝin superas la elektra forto. Tial la forta nuklea forto kapablas kunteni malgrandajn nukleojn (kvankam ili enhavas elektre ŝargitajn [[protono]]jn, kiuj forpuŝas sin reciproke), sed ne tre grandajn, kiuj do estas [[radiaktiveco|malstabilaj]]. La kialo, ke la elektra kaj la forta interagoj rilatas tiom malsame laŭ distanco ''d'', estas, ke la elektra forto havas [[Kulomba leĝo|kulomban potencialon]], en kiu la forto malkreskas laŭ 1/''d'²; la forta interago havas Yukawa-potencialon, kies konduto estas pli komplika, sed kiu koncentras la forton al mallongaj distancoj. La gluonoj, kiuj peras la interagon interne de la nukleonoj, ne ekzistas ekstere. La interagon inter la nukleonoj en nukleo peras la [[piono|π-mezono]], == Restinta forta forto == La restinta efiko de la forta forto estas nomita la [[nuklea forto]]. La nuklea forto agas inter [[hadrono]]j, kiel ekzemple [[mezono]]j aŭ barjonoj (kiel ekzemple [[nukleono]]j) en [[atomkerno]]j. Tiu "restinta forta forto", aganta nerekte, elsendas gluonojn kiuj formas parton de la virtuala [[piono]] kaj rota [[mezono]], kiuj, en victurno, elsendas la nuklean forton inter nukleonoj. [[Dosiero:Nuclear Force anim smaller.gif|eta|350px|dekstre|[[Animacio]] de la interagado de la [[nuklea forto]] (aŭ restinta forta forto) inter protono kaj neŭtrono. La malgrandaj koloraj duoblaj cirkloj estas gluonoj, kiuj povas esti viditaj ligantaj la protonon kaj neŭtronon kune. Tiuj gluonoj ankaŭ aranĝas la kvark-antikvarkan kombinaĵon nomitan [[piono]] kune, kaj tio helpas elsendi restintan parton de la forta forto eĉ inter senkoloraj hadronoj. Kontraŭkoloroj estas montritaj per [[:File:Quark Anticolors.svg|tiu diagramo]]. Por pli granda versio, [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/de/Nuclear_Force_anim.gif klaku ĉi tien] ]] La restinta forta forto estas tiel negrava rest(aĵ)o de la forta forto kiu ligas kvarkojn kune en protonojn kaj neŭtronojn. Tiu sama forto estas multe pli malforta inter neŭtronoj kaj protonoj, ĉar ĝi estas plejparte neŭtraligita ene de ili, laŭ la sama maniero laŭ kiu elektromagnetaj fortoj inter neŭtralaj atomoj ([[forto de Van-der-Waals]]) estas multe pli malfortaj ol la elektromagnetaj fortoj kiuj tenas la atomojn interne kune. Male al la forta forto mem, la nuklea forto, aŭ restinta forta forto, malpliiĝas en forto, kaj ĝi fakte malpliiĝas rapide kun distanco. La malkresko estas preskaŭ kiel negativa eksponenta potenco de distanco, kvankam ekzistas neniu simpla esprimo konata pro tio; vidu [[Yukawa Hideki|Yukawa potencialon]]. La rapida malkresko kun distanco de la altira restinta forto kaj la malpli-rapida malkresko de la mala elektromagneta forto aganta inter protonoj ene de nukleo, kaŭzas la malstabilecon de pli grandaj atomkernoj, kiel ekzemple ĉiuj tiuj kun [[atomnumero]]j pli grandaj ol 82 (la elementantaŭeco). == Nuntempa stato de la teorio de forta interagado == La teoria priskribo de forta interagado estas unu la plej disvolvigitaj fakoj kaj samtempe pli rapide disvolvigitaj de la [[teoria fiziko]] de [[Partikla fiziko|elementaj partikloj]]. Spite la komprenon de la fundamenta naturo de la fortaj interagadoj (nome la interagado de kolorŝargo inter kvarkoj kaj gluonoj, priskribita per la [[kvantuma kolordinamiko]]), la matematikaj leĝoj kiuj esprimas ilin estas tre kompleksaj kaj tial, en multaj kazoj tre specifaj, la kalkuloj el unuaj principoj estas ankoraŭ maleblaj. Kiel rezulto, aperas eklektika bildo: apud kalkuloj matematike rigoraj, duonkvantitativaj alproksimiĝoj bazitaj sur la [[kvantuma mekaniko]], intuicioj, kiuj tamen priskribas perfekte la eksperimentajn datumojn.<ref> A. Schmidt, J. R. Pybus, R. Weiss, E. P. Segarra, A. Hrnjic, A. Denniston, O. Hen, E. Piasetzky, L. B. Weinstein, N. Barnea, M. Strikman, A. Larionov, D. Higinbotham & The CLAS Collaboration [https://www.nature.com/articles/s41586-020-2021-6 Probing the core of the strong nuclear interaction] // ''Nature'', volumo 578, pp. 540–544(2020) </ref>​ == Vidu ankaŭ == * [[Gravito]] * [[Partikla fiziko]] * [[Nuklea fiziko]] * [[Piono]] * [[Teorio de kordoj]] * [[Kvantuma kolordinamiko]] * [[Malforta nuklea forto]] * [[Forto]] kaj [[Fundamenta forto]] == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Christman, J.R. (2001). [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules/m280.pdf "MISN-0-280: The Strong Interaction"] (PDF). * Griffiths, David (1987). Introduction to Elementary Particles. John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-60386-3. * Halzen, F.; Martin, A.D. (1984). [https://archive.org/details/quarksleptonsint0000halz Quarks and Leptons: An Introductory Course in Modern Particle Physics.] John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-88741-6. * Kane, G.L. (1987). Modern Elementary Particle Physics. Perseus Books. ISBN 978-0-201-11749-3. * Morris, R. (2003). [https://archive.org/details/lastsorcererspat0000morr The Last Sorcerers: The Path from Alchemy to the Periodic Table.] Joseph Henry Press. ISBN 978-0-309-50593-2. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://physnet.org/modules/pdf_modules/m280.pdf J. R. Christman: The Strong Interaction] ({{en}}) * [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules.html projekto ''physnet''] ({{en}}) {{Bibliotekoj}} {{Havenda artikolo|Forta nuklea forto}} [[Kategorio:Partikla fiziko]] [[Kategorio:Forto]] [[Kategorio:Nuklea fiziko]] t7tjfols8fzajqphwl86lbxj8kvgb3e 9494402 9494401 2026-10-16T11:48:54Z Kani 670 /* Restinta forta forto */ 9494402 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Gluon_tube-color_confinement_animation.gif|thumb|upright=1.5|Animacio pri [[kolora enŝloso]], trajto de la forta interagado. Se oni aldonas energion al la [[kvarko]]j, kiel montrite, la [[gluono|gluona tubo]] liganta la kvarkojn plilongiĝas ĝis ĝi atingas punkton, kie ĝi "krevas"; la energio aldonita al la sistemo tiam kaŭzas la formiĝon de paro el kvarko kaj [[kvarko#Specoj de kvarkoj kaj iliaj kombinoj|antikvarko]]. Tial oni neniam vidas solajn kvarkojn izole.]] [[Dosiero:Helium atom QM.svg|eta|dekstre|250px|La nukleo de atomo de [[heliumo]]. La du [[protono]]j havas la saman [[Elektra ŝargo|ŝargon]], sed ili ankoraŭ restas kune pro la restinta nuklea forto.]] [[Dosiero:Protón-Estructura de Quarks.png|eta|dekstre|250px|Strukturo de [[kvarko]]j de unu [[protono]].]] La '''forta nuklea forto''' aŭ '''forta interago''' estas tiu [[fundamenta forto]], kiu kuntenas la [[nukleo]]jn de [[atomo]] kontraŭ la peno de la [[elektromagneta forto]] disigi ilin. Ĝi estas unu el la kvar (aŭ tri) [[fundamenta forto|fundamentaj fortoj]] de [[fiziko]]. La operacia gamo de la forta interago estas en la [[grandordo]] de diametro de [[atomkerno]], [[femtometro]] (10^-15 metroj). Je ĉi tiu skalo, la potenco de la forta interago estas averaĝe ĉirkaŭ 137 fojojn pli granda ol la potenco de la elektromagneta forto, ĉirkaŭ 1.000.000 fojojn la potenco de la malforta interago kaj proksimume 1038 fojojn la potenco de [[gravito]].<ref> Relativa forto de interagado varias laŭ la distanco. Vidu por ekzemplo la eseon de Matt Strassler nome [https://profmattstrassler.com/articles-and-posts/particle-physics-basics/the-known-forces-of-nature/the-strength-of-the-known-forces/ "The strength of the known forces".]</ref> La partiklo kiu portas la plej fortan interagon estas la [[gluono]]. Ĉi tio estas ekzakte kiel la elektromagneta forto estas transdonita tra [[Fotono|fotonoj]] kaj la malforta interago tra W kaj Z-bosonoj. [[Kvantuma kromodinamiko]] (mallongigita en la angla QCD) estas la teorio kiu priskribas la forton kaj reĝimon de interago. La teorio de la [[kvarkoj]] diras, ke tiu interago kuntenas ankaŭ la kvarkojn interne de [[nukleono]] ([[protono]] aŭ [[neŭtrono]]), kaj ke la klasika forta interago estas nur reziduo el tiu forto, efikanta inter nukleonoj. Por distingi la du aspektojn oni nomas la klasikan fortan interagon "rezidua forta interago".<ref>[https://webhome.phy.duke.edu/~kolena/modern/forces.html#005 "The four forces: the strong interaction Duke University Astrophysics Dept website".]</ref> Ĉar la forto estas mediaciita de masivaj, mallongdaŭraj mezonoj je ĉi tiu skalo, la restanta forta interagado obeas distanc-dependan konduton inter [[nukleono]]j, kiu estas tre malsama ol kiam ĝi agas por ligi [[kvarko]]jn ene de [[hadrono]]j. Ekzistas ankaŭ diferencoj en la ligaj energioj de la nuklea forto rilate al [[nuklea fuzio]] kontraŭ [[Fisio|nuklea fisio]]. Nuklea fuzio respondecas pri plejparto de la energiproduktado en la [[Suno]] kaj aliaj [[stelo]]j. Nuklea fisio permesas la disfalon de radioaktivaj elementoj kaj [[izotopo]]j, kvankam ĝi ofte estas mediaciita de la malforta interagado. Artefarite, la energio asociita kun la nuklea forto estas parte liberigita en [[nuklea energio]] kaj [[nukleaj armiloj]], kaj en [[uranio|uraniaj]] aŭ [[plutonio|plutoniaj]] fisiaj armiloj kaj en fuziaj armiloj kiel la [[hidrogena bombo]].<ref>{{cite web | archive-url=https://web.archive.org/web/20121218195010/https://netfiles.uiuc.edu/mragheb/www/NPRE%20402%20ME%20405%20Nuclear%20Power%20Engineering/Nuclear%20Processes%20The%20Strong%20Force.pdf | access-date=2023-10-03 | archive-date=2012-12-18 | title=Chapter 4 Nuclear Processes, The Strong Force | last=Ragheb | first=Magdi | publisher=University of Illinois | url= https://netfiles.uiuc.edu/mragheb/www/NPRE%20402%20ME%20405%20Nuclear%20Power%20Engineering/Nuclear%20Processes%20The%20Strong%20Force.pdf | url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web | archive-url= https://web.archive.org/web/20230528145648/http://www.furryelephant.com/content/radioactivity/binding-energy-mass-defect/ | access-date=2023-10-03 | archive-date=2023-05-28 | title=Lesson 13: Binding energy and mass defect | author=<!--Not stated--> | website=Furry Elephant physics educational site | url= http://www.furryelephant.com/content/radioactivity/binding-energy-mass-defect/ | url-status=dead}}</ref> == Etimologio == La forta nuklea forto havas sian nomon de la fakto, ke ĝi estas la plej forta el la fundamentaj fortoj. Alia nomo estas "kolora forto", ĉar la [[Kolorŝargo|ŝargoj]] kaŭzantaj ĝin, havas tri bazajn valorojn, same kiel la homa vido havas tri bazkolorojn. Tial la ŝargoj ricevis la simbolajn nomojn "ruĝa", "verda" kaj "blua", aldone ekzistas la inversaj ŝargoj "malruĝa", "malverda" kaj "malblua". La esprimo "forta interago" estas nun preferata inter fizikistoj. La antaŭan esprimon "forta nuklea forto" motivis la fakto, ke ĝi efikas interne de [[atoma nukleo|atomaj nukleoj]] (vidu [[#Atomaj nukleoj|malsupre]]). Male al la [[Kampo (elektro)|elektra]] kaj [[gravito|gravita fortoj]] la forta nuklea forto ne sekvas la leĝon de la inversa radiusa kvadrato; ĝi efikas nur je tre malgranda distanco. Tie ĝi havas jenajn rilatumojn al la aliaj fundamentaj fortoj<ref>Greiner, W. kaj Müller, B.: "Gauge Theory of Weak Interaction (Band 13)". Springer, 2000, p. 2.</ref>: * 100-oble tiom forta kiom la elektra forto * 10¹⁵-oble tiom forta kiom la [[malforta nuklea forto]] * 10⁴¹-oble tiom forta kiom la gravito [[Dosiero:Neutron_QCD_Animation.gif|eta|Ekzemplo: Gluonoj kuntenas la kvarkojn en neŭtrono]] == Historio == La ekziston de la forta nuklea forto konjektis [[Enrico Fermi]] en la [[1930-aj jaroj]], kiam li laboris pri la [[malforta nuklea forto|malforta interago]].<ref>{{Citaĵo el la reto | url=http://www-news.uchicago.edu/fermi/Group19/enricofermi/teoriafermi.htm| titolo = La teoria di Fermi | alirdato = 2012-12-01 | aŭtoro = | dato = 2003-04-23 | formato = HTML | eldonisto = Universitato de Chicago | lingvo = it}}</ref> [[Hideki Yukawa]] postulis, ke la interagon efikas nova partiklo, la [[piono|π-mezono]]. En [[1964]] [[Murray Gell-Mann]] kaj [[George Zweig]] proponis, ke [[mezono]]j kaj [[bariono]]j konsistas el kvarkoj;<ref> Wilczek, Frank (1982). "Quantum chromodynamics: The modern theory of the strong interaction". ''Annual Review of Nuclear and Particle Science''. 32 (1): 177–209. Bibcode:1982ARNPS..32..177W. doi:10.1146/annurev.ns.32.120182.001141.</ref> en 1965 sekvis la enkonduko de nova partikla eco, nomata "koloro".<ref> Feynman, R.P. (1985). ''QED: The Strange Theory of Light and Matter''. Princeton University Press. p. 136. ISBN 978-0-691-08388-9. "The idiot physicists, unable to come up with any wonderful Greek words anymore, call this type of polarization by the unfortunate name of 'color', which has nothing to do with color in the normal sense."</ref> En 1968/9 eksperimentoj ĉe la esplorejo SLAC ([[Stanford Linear Accelerator]]) trovis pruvojn pri la fakta ekzisto de kvarkoj. Kvarkoj kun malsamaj kolorŝargoj altiras unu la alian pro la forta interago, kaj la partiklo, kiu peras tion, ricevis la nomon ''[[gluono]]''. Antaŭ la [[1970-aj jaroj]], fizikistoj estis necertaj kiel kaj kial la atomkerno estis ligita kune. Estis konata, ke la nukleo estis kunmetita de [[protono]]j kaj [[neŭtrono]]j kaj ke protonoj posedis pozitivan [[elektra ŝargo|elektran ŝargon]], dum neŭtronoj estis elektre neŭtralaj. De la kompreno de fiziko en tiu tempo, pozitivaj trovitaĵoj forpuŝus unu la alian kaj la pozitive ŝargitaj protonoj devus igi la nukleon flugi dise. Tamen, tio neniam estis observita. Nova fiziko estis necesa por klarigi tiun fenomenon. Pli forta gravito estis postulita por klarigi kiel la atomkerno estis ligita malgraŭ la reciproka elektromagneta repuŝo de la protonoj. Tio hipotezis, ke forto estu nomita la ''forta forto'', kiu verŝajne estis fundamenta forto kiu reagis al la protonoj kaj neŭtronoj kiuj konsistigas la nukleon. Estis poste malkovrite, ke protonoj kaj neŭtronoj ne estis fundamentaj partikloj, sed konsistis el konsistigaj partikloj nomitaj [[kvarko]]j. La forta altiro inter nukleonoj estis la kromefiko de pli fundamenta forto kiu ligis la kvarkojn kune en protonojn kaj neŭtronojn. La teorio de [[kvantuma kolordinamiko]] klarigas, ke kvarkoj portas tion kio estas nomita [[kolorŝargo]], kvankam ĝi havas neniun rilaton al videbla [[koloro]].<ref> Feynman, R.P. (1985). QED: The Strange Theory of Light and Matter. Princeton University Press. p. 136. ISBN 978-0-691-08388-9. "The idiot physicists, unable to come up with any wonderful Greek words anymore, call this type of polarization by the unfortunate name of 'color', which has nothing to do with color in the normal sense." </ref> Kvarkoj male al kolorŝargo altiras unu la alian kiel rezulto de la forta nuklea forto, kaj la partiklo kiu mediaciis tion estis nomita la [[gluono]]. == Konduto de la forta interagado == La forta interagado estas observebla je du distancintervaloj, kaj en ĉiu el ili ĝi estas mediaciata de malsamaj forto-portantoj. Je skalo malpli granda ol proksimume 0,8 fm (fentometroj) (ĉirkaŭ la [[radiuso]] de [[nukleono]]), la forto estas portata de [[gluono]]j kaj tenas [[kvarko]]jn kune por formi [[protono]]jn, [[neŭtrono]]jn kaj aliajn [[hadrono]]jn. Je pli granda skalo, ĝis proksimume 3 fm, la forto estas portata de [[mezono]]j kaj ligas nukleonojn (protonojn kaj neŭtronojn) kune por formi la [[atoma nukleo|atomkernon]].<ref name="auto">{{cite web| url = http://webhome.phy.duke.edu/~kolena/modern/forces.html#005| title = The four forces: the strong interaction Duke University Astrophysics Dept website}}</ref> En la unua kazo, ĝi estas ofte nomata la ''kolora forto'', kaj ĝi estas tiom forta, ke se hadronoj estas trafitaj de alt-energiaj partikloj, ili produktas [[Hadrona strio|fluojn]] de masivaj partikloj anstataŭ elsendi siajn konsisterojn (kvarkojn kaj gluonojn) kiel libere moviĝantajn partiklojn. Ĉi tiu eco de la forta forto estas nomata [[Kolorkonservo|kolora enŝloso]]. {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ Du niveloj de forta interagado |- ! Interagado !! gamo !! unuo !! portanto !! rezulto |- | Forto || style=text-align:right |< 0.8 fm|| kvarko || gluono || hadrono |- | Rezidua forto || style=text-align:right | 1–3 fm || hadrono || mezono || kerno |} === Ene de hadronoj === [[File:Gluon coupling.svg|thumb|300ra|La fundamentaj kuploj de la forta interagado: (a) gluon-radiado, (b) gluon-disiĝo kaj (c,d) gluon-memkuplo.]] La vorto "forto" estas uzata, ĉar la forta interagado estas la "plej forta" el la kvar fundamentaj fortoj. Je distanco de 10⁻¹⁵ m, ĝia forto estas proksimume 100-oble pli granda ol tiu de la [[Elektromagnetismo|elektromagneta forto]], ĉirkaŭ 10⁶-oble pli granda ol tiu de la malforta forto, kaj proksimume 10³⁸-oble pli granda ol tiu de la [[gravito]]. La forta forto estas priskribata per [[Kvantuma kolordinamiko|kvantuma kromodinamiko]] (QCD), parto de la [[Norma modelo|Norma Modelo]] de partikla fiziko. Matematike, QCD estas neabelana [[Gaŭĝa teorio|mezurteorio]] bazita sur loka (mezura) [[Geometria simetria grupo|simetria grupo]] nomata ''SU(3)''. La partiklo, kiu peras la fortan interagadon, estas la gluono – senmasa [[Gaŭĝa bosono]] (mezur-bosono). Oni supozas, ke gluonoj interagas kun kvarkoj kaj aliaj gluonoj per speco de ŝargo nomata [[Kolorŝargo|kolora ŝargo]]. Kolora ŝargo similas al elektromagneta ŝargo, sed ĝi ekzistas en tri tipoj (±ruĝa, ±verda kaj ±blua) anstataŭ nur unu, kio kondukas al malsamaj kondutreguloj. Tiujn regulojn priskribas la [[kvantuma kromodinamiko]] (KKD), la teorio pri la interagadoj inter kvarkoj kaj gluonoj. Male al la [[fotono]] en [[elektromagnetismo]], kiu estas neŭtrala, la gluono portas koloran ŝargon. Kvarkoj kaj gluonoj estas la solaj fundamentaj partikloj, kiuj posedas ne-nulan koloran ŝargon; tial ili partoprenas en fortaj interagadoj nur unu kun la aliaj. La forta forto estas la manifestiĝo de la interagado de gluonoj kun aliaj kvarkoj kaj gluonoj. Ĉiuj kvarkoj kaj gluonoj en KDK (QCD) interagas unu kun la alia per la forta forto. La forto de la interagado estas parametrigita per la konstanto de forta kuplado. Ĉi tiu forto estas modifita de la kolora ŝargo de la partiklo – trajto, kiu devenas el [[Grupo-teorio|grupa teorio]]. La forta forto agadas inter kvarkoj. Male al ĉiuj aliaj fortoj (elektromagneta, malforta kaj gravita), la forta forto ne malfortiĝas kun kreskanta distanco inter paroj da kvarkoj. Post kiam limdistanco (proksimume la grandeco de [[hadrono]]) estas atingita, la forto restas je nivelo de ĉirkaŭ 10 000 [[Neŭtono (mezurunuo)|N]], sendepende de tio, kiom pliiĝas la distanco inter la kvarkoj.<ref name=Fritzsch1983/>{{rp|164}} Dum la distanco inter la kvarkoj kreskas, la energio aldonita al la paro kreas novajn parojn da respondaj kvarkoj inter la du originaj; tial estas neeble izoli kvarkojn. La klarigo estas, ke la agado plenumita kontraŭ forto de 10 000 N sufiĉas por krei parojn el partiklo kaj antipartiklo ene de tre mallonga distanco. La energio aldonita al la sistemo per apartigo de du kvarkoj kreas paron da novaj kvarkoj, kiuj pariĝas kun la originaj. En kvarka kolordinamiko (QCD), ĉi tiu fenomeno nomiĝas ''[[Kolorkonservo|kolora enŝloso]]''; sekve, nur hadronoj – ne individuaj liberaj kvarkoj – estas observeblaj. La malsukceso de ĉiuj eksperimentoj, kiuj serĉis [[kvarko#Specoj de kvarkoj kaj iliaj kombinoj|liberajn kvarkojn]], estas konsiderata pruvo de tiu fenomeno. La elementaj partikloj — kvarkoj kaj gluonoj — partoprenantaj en altenergia kolizio ne estas rekte observeblaj. La interagado produktas fluojn (tiel nomatajn "jetojn") de nove kreitaj hadronoj, kiuj ja estas observeblaj. Tiuj hadronoj kreiĝas — kiel manifestiĝo de la ekvivalento inter [[maso]] kaj [[energio]] — kiam sufiĉa energio estas enmetita en ligon inter kvarkoj; ekzemple, kiam kvarko en unu protono estas trafita de tre rapida kvarko el alia protono dum kolizio en [[partikla akcelilo]]. Tamen, oni ja observis kvark-gluonajn [[plasmo]]jn.<ref>{{cite news |url=http://physics.about.com/od/physicsqtot/fl/Quark-Gluon-Plasma.htm |title=Quark–gluon plasma is the most primordial state of matter |newspaper=About.com Education |access-date=2017-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118030724/http://physics.about.com/od/physicsqtot/fl/Quark-Gluon-Plasma.htm |archive-date=2017-01-18 |url-status=dead }}</ref> === Inter hadronoj === {{Ĉefartikolo|Nuklea forto}} [[File:Pn_Scatter_Quarks.svg|thumb|300x300px|Feynman-diagramo (montrita per la animacio en la enkonduko), kiu prezentas la unuopajn [[kvarko|kvarkajn konsisterojn]], por ilustri, kiel la fundamenta forta interagao estigas la [[nuklea forto|nuklean forton]]. Rektaj linioj reprezentas kvarkojn, dum plurkoloraj bukloj reprezentas [[gluono]]jn (la portantojn de la fundamenta forto).]] Kvankam kolora enŝloso implicas, ke la forta forto agas sen malpliiĝo pro distanco inter paroj da kvarkoj ene de kompaktaj aroj da ligitaj kvarkoj (hadronoj), tamen ĉe distancoj, kiuj proksimiĝas al aŭ superas la radiuson de protono, restas restanta forto (priskribita sube). Ĝi manifestiĝas kiel forto inter la "senkoloraj" hadronoj, kaj estas konata kiel la nuklea forto aŭ la restanta (aŭ rezidua) forta forto (kaj historie kiel la ''forta nuklea forto''). La nuklea forto agas inter hadronoj, konataj kiel [[mezono]]j kaj [[bariono]]j. Tiu "rezidua forta forto", agante nerekte, transdonas gluonojn, kiuj konsistigas parton de la virtualaj [[piono|π-]] kaj ρ-mezonoj; tiuj siavice transdonas la forton inter nukleonoj, kiu kuntenas la nukleon (krom la nukleo de [[Izotopoj de hidrogeno#Hidrogeno-1 (procio)|hidrogeno-1]]).<ref>{{cite web |title=3. The Strong Force |url=http://www.damtp.cam.ac.uk/user/tong/pp/pp3.pdf |publisher=Department of Applied Mathematics and Theoretical Physics, University of Cambridge |access-date=10 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022113145/http://www.damtp.cam.ac.uk/user/tong/pp/pp3.pdf |archive-date=22a de Oktobro 2021}}</ref> La rezidua forta forto estas do malgranda restaĵo de la forta forto, kiu kunligas kvarkojn en protonojn kaj neŭtronojn. Ĉi tiu sama forto estas multe pli malforta inter neŭtronoj kaj protonoj, ĉar ĝi estas plejparte neŭtraligita ene de ili – simile al tio, kiel elektromagnetaj fortoj inter neŭtralaj atomoj ([[Forto de Van-der-Waals|fortoj de van der Waals]]) estas multe pli malfortaj ol la elektromagnetaj fortoj, kiuj tenas elektronojn ligitaj al la nukleo, tiel formante la [[atomo]]jn.<ref name=Fritzsch1983> {{cite book |last=Fritzsch |first=H. |year=1983 |title=Quarks: The Stuff of Matter |url=https://archive.org/details/quarksstuffofmat00frit |url-access=registration |publisher=Basic Books |isbn=978-0-465-06781-7 |pages=[https://archive.org/details/quarksstuffofmat00frit/page/167 167–168] }}</ref> Male al la forta nuklea forto, la rezidua forta forto malpliiĝas kun la distanco, kaj tio okazas rapide. La malpliiĝo proksimume sekvas negativan eksponentan funkcion de la distanco, kvankam ne ekzistas konata simpla esprimo por tio; vidu la [[potencialo]]n de [[Yukawa Hideki|Yukawa]]. La rapida malpliiĝo de la altira rezidua forto kun la distanco, kune kun la malpli rapida malpliiĝo de la forpuŝa elektromagneta forto inter protonoj en atomkerno, kaŭzas la malstabilecon de pli grandaj atomkernoj – ekzemple, de ĉiuj tiuj, kies atomnumero estas pli granda ol 82 (la elemento [[plumbo]]). Kvankam la nuklea forto estas malpli forta ol la forta interago mem, ĝi tamen estas tre energia: transiroj produktas [[Gama-radiado|gama-radiojn]]. La maso de atomkerno signife diferencas de la sumo de la masoj de la unuopaj nukleonoj. Tiu masa difekto ŝuldiĝas al la potenciala energio ligita al la nuklea forto. Diferencoj inter masaj difektoj provizas la energion por [[nuklea fuzio]] kaj [[nuklea fisio]]. ==Unuigo== La tiel nomataj [[Granda Unuigita Teorio|Grandaj Unuigitaj Teorioj]] (GUT) celas priskribi la fortan interagadon kaj la elektro-malfortan interagadon kiel aspektojn de unuopa forto, simile al tio, kiel la elektromagnetaj kaj malfortaj interagadoj estis unuigitaj per la modelo de Glashow–Weinberg–Salam en la elektro-malfortan interagadon. La forta interagado havas econ nomatan ''asimptota libereco'', laŭ kiu la intenseco de la forta forto malpliiĝas ĉe pli altaj energioj (aŭ temperaturoj).[10]: 98  La teoriigita energio, ĉe kiu ĝia intenseco iĝas egala al tiu de la elektro-malforta interagado, estas la ''energio de granda unuiĝo''. Tamen, ĝis nun neniu Granda Unuigita Teorio estas sukcese formulita por priskribi tiun procezon, kaj la Granda Unuiĝo restas nesolvita [[problemo]] en [[fiziko]]. == Atomaj nukleoj == [[Dosiero:Yukawa_coulomb_compare.svg|eta|Yukawa-potencialo (verda) kompare kun kulomba potencialo (ruĝa)]] Laŭ la [[kvantuma kolordinamiko]] la forta nuklea forto efikas inter [[kvarko]]j interne de [[nukleono]]j, kiuj konsistigas la nukleojn de [[atomo]]j. La perantaj virtualaj [[partiklo]]j estas nomataj [[gluono]]j; ilin karakterizas konservata (neperdebla) valoro nomata [[kolora ŝargo]] (kiu neniel rilatas al la koloroj de [[optiko]]). Ekzistas ok specoj de gluonoj, kiuj transportas koloran ŝargon inter kvarkoj kaj povas ankaŭ interagi inter si reciproke. Interne de nukleonoj la kolora ŝargo de la kvarkoj ĉiam sume nuliĝas. Tamen pro nekompleta ekvilibreco de la kvarkaj ŝargoj ekzistas resta interago inter nukleonoj, kiu konsistigas la fortan nuklean forton. Ĝi efikas ĝis distanco de ĉirkaŭ 2,5 femtometroj; trans tiu distanco ĝin superas la elektra forto. Tial la forta nuklea forto kapablas kunteni malgrandajn nukleojn (kvankam ili enhavas elektre ŝargitajn [[protono]]jn, kiuj forpuŝas sin reciproke), sed ne tre grandajn, kiuj do estas [[radiaktiveco|malstabilaj]]. La kialo, ke la elektra kaj la forta interagoj rilatas tiom malsame laŭ distanco ''d'', estas, ke la elektra forto havas [[Kulomba leĝo|kulomban potencialon]], en kiu la forto malkreskas laŭ 1/''d'²; la forta interago havas Yukawa-potencialon, kies konduto estas pli komplika, sed kiu koncentras la forton al mallongaj distancoj. La gluonoj, kiuj peras la interagon interne de la nukleonoj, ne ekzistas ekstere. La interagon inter la nukleonoj en nukleo peras la [[piono|π-mezono]], == Restinta forta forto == La restinta efiko de la forta forto estas nomita la [[nuklea forto]]. La nuklea forto agas inter [[hadrono]]j, kiel ekzemple [[mezono]]j aŭ barjonoj (kiel ekzemple [[nukleono]]j) en [[atomkerno]]j. Tiu "restinta forta forto", aganta nerekte, elsendas gluonojn kiuj formas parton de la virtuala [[piono]] kaj rota [[mezono]], kiuj, en victurno, elsendas la nuklean forton inter nukleonoj. [[Dosiero:Nuclear Force anim smaller.gif|eta|350px|dekstre|[[Animacio]] de la interagado de la [[nuklea forto]] (rezidua aŭ restinta forta forto) inter protono kaj neŭtrono. La malgrandaj koloraj duoblaj cirkloj estas gluonoj, kiuj povas esti viditaj ligantaj la protonon kaj neŭtronon kune. Tiuj gluonoj ankaŭ aranĝas la kvark-antikvarkan kombinaĵon nomitan [[piono]] kune, kaj tio helpas elsendi restintan parton de la forta forto eĉ inter senkoloraj hadronoj. Kontraŭkoloroj estas montritaj per [[:File:Quark Anticolors.svg|tiu diagramo]]. Por pli granda versio, [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/de/Nuclear_Force_anim.gif klaku ĉi tien] ]] La restinta forta forto estas tiel negrava rest(aĵ)o de la forta forto kiu ligas kvarkojn kune en protonojn kaj neŭtronojn. Tiu sama forto estas multe pli malforta inter neŭtronoj kaj protonoj, ĉar ĝi estas plejparte neŭtraligita ene de ili, laŭ la sama maniero laŭ kiu elektromagnetaj fortoj inter neŭtralaj atomoj ([[forto de Van-der-Waals]]) estas multe pli malfortaj ol la elektromagnetaj fortoj kiuj tenas la atomojn interne kune. Male al la forta forto mem, la nuklea forto, aŭ restinta forta forto, malpliiĝas en forto, kaj ĝi fakte malpliiĝas rapide kun distanco. La malkresko estas preskaŭ kiel negativa eksponenta potenco de distanco, kvankam ekzistas neniu simpla esprimo konata pro tio; vidu [[Yukawa Hideki|Yukawa potencialon]]. La rapida malkresko kun distanco de la altira restinta forto kaj la malpli-rapida malkresko de la mala elektromagneta forto aganta inter protonoj ene de nukleo, kaŭzas la malstabilecon de pli grandaj atomkernoj, kiel ekzemple ĉiuj tiuj kun [[atomnumero]]j pli grandaj ol 82 (la elementantaŭeco). == Nuntempa stato de la teorio de forta interagado == La teoria priskribo de forta interagado estas unu la plej disvolvigitaj fakoj kaj samtempe pli rapide disvolvigitaj de la [[teoria fiziko]] de [[Partikla fiziko|elementaj partikloj]]. Spite la komprenon de la fundamenta naturo de la fortaj interagadoj (nome la interagado de kolorŝargo inter kvarkoj kaj gluonoj, priskribita per la [[kvantuma kolordinamiko]]), la matematikaj leĝoj kiuj esprimas ilin estas tre kompleksaj kaj tial, en multaj kazoj tre specifaj, la kalkuloj el unuaj principoj estas ankoraŭ maleblaj. Kiel rezulto, aperas eklektika bildo: apud kalkuloj matematike rigoraj, duonkvantitativaj alproksimiĝoj bazitaj sur la [[kvantuma mekaniko]], intuicioj, kiuj tamen priskribas perfekte la eksperimentajn datumojn.<ref> A. Schmidt, J. R. Pybus, R. Weiss, E. P. Segarra, A. Hrnjic, A. Denniston, O. Hen, E. Piasetzky, L. B. Weinstein, N. Barnea, M. Strikman, A. Larionov, D. Higinbotham & The CLAS Collaboration [https://www.nature.com/articles/s41586-020-2021-6 Probing the core of the strong nuclear interaction] // ''Nature'', volumo 578, pp. 540–544(2020) </ref>​ == Vidu ankaŭ == * [[Gravito]] * [[Partikla fiziko]] * [[Nuklea fiziko]] * [[Piono]] * [[Teorio de kordoj]] * [[Kvantuma kolordinamiko]] * [[Malforta nuklea forto]] * [[Forto]] kaj [[Fundamenta forto]] == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Christman, J.R. (2001). [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules/m280.pdf "MISN-0-280: The Strong Interaction"] (PDF). * Griffiths, David (1987). Introduction to Elementary Particles. John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-60386-3. * Halzen, F.; Martin, A.D. (1984). [https://archive.org/details/quarksleptonsint0000halz Quarks and Leptons: An Introductory Course in Modern Particle Physics.] John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-88741-6. * Kane, G.L. (1987). Modern Elementary Particle Physics. Perseus Books. ISBN 978-0-201-11749-3. * Morris, R. (2003). [https://archive.org/details/lastsorcererspat0000morr The Last Sorcerers: The Path from Alchemy to the Periodic Table.] Joseph Henry Press. ISBN 978-0-309-50593-2. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://physnet.org/modules/pdf_modules/m280.pdf J. R. Christman: The Strong Interaction] ({{en}}) * [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules.html projekto ''physnet''] ({{en}}) {{Bibliotekoj}} {{Havenda artikolo|Forta nuklea forto}} [[Kategorio:Partikla fiziko]] [[Kategorio:Forto]] [[Kategorio:Nuklea fiziko]] pp811v967ose56btglaw925y2qitxik 9494403 9494402 2026-10-16T11:53:00Z Kani 670 /* Unuigo */ 9494403 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Gluon_tube-color_confinement_animation.gif|thumb|upright=1.5|Animacio pri [[kolora enŝloso]], trajto de la forta interagado. Se oni aldonas energion al la [[kvarko]]j, kiel montrite, la [[gluono|gluona tubo]] liganta la kvarkojn plilongiĝas ĝis ĝi atingas punkton, kie ĝi "krevas"; la energio aldonita al la sistemo tiam kaŭzas la formiĝon de paro el kvarko kaj [[kvarko#Specoj de kvarkoj kaj iliaj kombinoj|antikvarko]]. Tial oni neniam vidas solajn kvarkojn izole.]] [[Dosiero:Helium atom QM.svg|eta|dekstre|250px|La nukleo de atomo de [[heliumo]]. La du [[protono]]j havas la saman [[Elektra ŝargo|ŝargon]], sed ili ankoraŭ restas kune pro la restinta nuklea forto.]] [[Dosiero:Protón-Estructura de Quarks.png|eta|dekstre|250px|Strukturo de [[kvarko]]j de unu [[protono]].]] La '''forta nuklea forto''' aŭ '''forta interago''' estas tiu [[fundamenta forto]], kiu kuntenas la [[nukleo]]jn de [[atomo]] kontraŭ la peno de la [[elektromagneta forto]] disigi ilin. Ĝi estas unu el la kvar (aŭ tri) [[fundamenta forto|fundamentaj fortoj]] de [[fiziko]]. La operacia gamo de la forta interago estas en la [[grandordo]] de diametro de [[atomkerno]], [[femtometro]] (10^-15 metroj). Je ĉi tiu skalo, la potenco de la forta interago estas averaĝe ĉirkaŭ 137 fojojn pli granda ol la potenco de la elektromagneta forto, ĉirkaŭ 1.000.000 fojojn la potenco de la malforta interago kaj proksimume 1038 fojojn la potenco de [[gravito]].<ref> Relativa forto de interagado varias laŭ la distanco. Vidu por ekzemplo la eseon de Matt Strassler nome [https://profmattstrassler.com/articles-and-posts/particle-physics-basics/the-known-forces-of-nature/the-strength-of-the-known-forces/ "The strength of the known forces".]</ref> La partiklo kiu portas la plej fortan interagon estas la [[gluono]]. Ĉi tio estas ekzakte kiel la elektromagneta forto estas transdonita tra [[Fotono|fotonoj]] kaj la malforta interago tra W kaj Z-bosonoj. [[Kvantuma kromodinamiko]] (mallongigita en la angla QCD) estas la teorio kiu priskribas la forton kaj reĝimon de interago. La teorio de la [[kvarkoj]] diras, ke tiu interago kuntenas ankaŭ la kvarkojn interne de [[nukleono]] ([[protono]] aŭ [[neŭtrono]]), kaj ke la klasika forta interago estas nur reziduo el tiu forto, efikanta inter nukleonoj. Por distingi la du aspektojn oni nomas la klasikan fortan interagon "rezidua forta interago".<ref>[https://webhome.phy.duke.edu/~kolena/modern/forces.html#005 "The four forces: the strong interaction Duke University Astrophysics Dept website".]</ref> Ĉar la forto estas mediaciita de masivaj, mallongdaŭraj mezonoj je ĉi tiu skalo, la restanta forta interagado obeas distanc-dependan konduton inter [[nukleono]]j, kiu estas tre malsama ol kiam ĝi agas por ligi [[kvarko]]jn ene de [[hadrono]]j. Ekzistas ankaŭ diferencoj en la ligaj energioj de la nuklea forto rilate al [[nuklea fuzio]] kontraŭ [[Fisio|nuklea fisio]]. Nuklea fuzio respondecas pri plejparto de la energiproduktado en la [[Suno]] kaj aliaj [[stelo]]j. Nuklea fisio permesas la disfalon de radioaktivaj elementoj kaj [[izotopo]]j, kvankam ĝi ofte estas mediaciita de la malforta interagado. Artefarite, la energio asociita kun la nuklea forto estas parte liberigita en [[nuklea energio]] kaj [[nukleaj armiloj]], kaj en [[uranio|uraniaj]] aŭ [[plutonio|plutoniaj]] fisiaj armiloj kaj en fuziaj armiloj kiel la [[hidrogena bombo]].<ref>{{cite web | archive-url=https://web.archive.org/web/20121218195010/https://netfiles.uiuc.edu/mragheb/www/NPRE%20402%20ME%20405%20Nuclear%20Power%20Engineering/Nuclear%20Processes%20The%20Strong%20Force.pdf | access-date=2023-10-03 | archive-date=2012-12-18 | title=Chapter 4 Nuclear Processes, The Strong Force | last=Ragheb | first=Magdi | publisher=University of Illinois | url= https://netfiles.uiuc.edu/mragheb/www/NPRE%20402%20ME%20405%20Nuclear%20Power%20Engineering/Nuclear%20Processes%20The%20Strong%20Force.pdf | url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web | archive-url= https://web.archive.org/web/20230528145648/http://www.furryelephant.com/content/radioactivity/binding-energy-mass-defect/ | access-date=2023-10-03 | archive-date=2023-05-28 | title=Lesson 13: Binding energy and mass defect | author=<!--Not stated--> | website=Furry Elephant physics educational site | url= http://www.furryelephant.com/content/radioactivity/binding-energy-mass-defect/ | url-status=dead}}</ref> == Etimologio == La forta nuklea forto havas sian nomon de la fakto, ke ĝi estas la plej forta el la fundamentaj fortoj. Alia nomo estas "kolora forto", ĉar la [[Kolorŝargo|ŝargoj]] kaŭzantaj ĝin, havas tri bazajn valorojn, same kiel la homa vido havas tri bazkolorojn. Tial la ŝargoj ricevis la simbolajn nomojn "ruĝa", "verda" kaj "blua", aldone ekzistas la inversaj ŝargoj "malruĝa", "malverda" kaj "malblua". La esprimo "forta interago" estas nun preferata inter fizikistoj. La antaŭan esprimon "forta nuklea forto" motivis la fakto, ke ĝi efikas interne de [[atoma nukleo|atomaj nukleoj]] (vidu [[#Atomaj nukleoj|malsupre]]). Male al la [[Kampo (elektro)|elektra]] kaj [[gravito|gravita fortoj]] la forta nuklea forto ne sekvas la leĝon de la inversa radiusa kvadrato; ĝi efikas nur je tre malgranda distanco. Tie ĝi havas jenajn rilatumojn al la aliaj fundamentaj fortoj<ref>Greiner, W. kaj Müller, B.: "Gauge Theory of Weak Interaction (Band 13)". Springer, 2000, p. 2.</ref>: * 100-oble tiom forta kiom la elektra forto * 10¹⁵-oble tiom forta kiom la [[malforta nuklea forto]] * 10⁴¹-oble tiom forta kiom la gravito [[Dosiero:Neutron_QCD_Animation.gif|eta|Ekzemplo: Gluonoj kuntenas la kvarkojn en neŭtrono]] == Historio == La ekziston de la forta nuklea forto konjektis [[Enrico Fermi]] en la [[1930-aj jaroj]], kiam li laboris pri la [[malforta nuklea forto|malforta interago]].<ref>{{Citaĵo el la reto | url=http://www-news.uchicago.edu/fermi/Group19/enricofermi/teoriafermi.htm| titolo = La teoria di Fermi | alirdato = 2012-12-01 | aŭtoro = | dato = 2003-04-23 | formato = HTML | eldonisto = Universitato de Chicago | lingvo = it}}</ref> [[Hideki Yukawa]] postulis, ke la interagon efikas nova partiklo, la [[piono|π-mezono]]. En [[1964]] [[Murray Gell-Mann]] kaj [[George Zweig]] proponis, ke [[mezono]]j kaj [[bariono]]j konsistas el kvarkoj;<ref> Wilczek, Frank (1982). "Quantum chromodynamics: The modern theory of the strong interaction". ''Annual Review of Nuclear and Particle Science''. 32 (1): 177–209. Bibcode:1982ARNPS..32..177W. doi:10.1146/annurev.ns.32.120182.001141.</ref> en 1965 sekvis la enkonduko de nova partikla eco, nomata "koloro".<ref> Feynman, R.P. (1985). ''QED: The Strange Theory of Light and Matter''. Princeton University Press. p. 136. ISBN 978-0-691-08388-9. "The idiot physicists, unable to come up with any wonderful Greek words anymore, call this type of polarization by the unfortunate name of 'color', which has nothing to do with color in the normal sense."</ref> En 1968/9 eksperimentoj ĉe la esplorejo SLAC ([[Stanford Linear Accelerator]]) trovis pruvojn pri la fakta ekzisto de kvarkoj. Kvarkoj kun malsamaj kolorŝargoj altiras unu la alian pro la forta interago, kaj la partiklo, kiu peras tion, ricevis la nomon ''[[gluono]]''. Antaŭ la [[1970-aj jaroj]], fizikistoj estis necertaj kiel kaj kial la atomkerno estis ligita kune. Estis konata, ke la nukleo estis kunmetita de [[protono]]j kaj [[neŭtrono]]j kaj ke protonoj posedis pozitivan [[elektra ŝargo|elektran ŝargon]], dum neŭtronoj estis elektre neŭtralaj. De la kompreno de fiziko en tiu tempo, pozitivaj trovitaĵoj forpuŝus unu la alian kaj la pozitive ŝargitaj protonoj devus igi la nukleon flugi dise. Tamen, tio neniam estis observita. Nova fiziko estis necesa por klarigi tiun fenomenon. Pli forta gravito estis postulita por klarigi kiel la atomkerno estis ligita malgraŭ la reciproka elektromagneta repuŝo de la protonoj. Tio hipotezis, ke forto estu nomita la ''forta forto'', kiu verŝajne estis fundamenta forto kiu reagis al la protonoj kaj neŭtronoj kiuj konsistigas la nukleon. Estis poste malkovrite, ke protonoj kaj neŭtronoj ne estis fundamentaj partikloj, sed konsistis el konsistigaj partikloj nomitaj [[kvarko]]j. La forta altiro inter nukleonoj estis la kromefiko de pli fundamenta forto kiu ligis la kvarkojn kune en protonojn kaj neŭtronojn. La teorio de [[kvantuma kolordinamiko]] klarigas, ke kvarkoj portas tion kio estas nomita [[kolorŝargo]], kvankam ĝi havas neniun rilaton al videbla [[koloro]].<ref> Feynman, R.P. (1985). QED: The Strange Theory of Light and Matter. Princeton University Press. p. 136. ISBN 978-0-691-08388-9. "The idiot physicists, unable to come up with any wonderful Greek words anymore, call this type of polarization by the unfortunate name of 'color', which has nothing to do with color in the normal sense." </ref> Kvarkoj male al kolorŝargo altiras unu la alian kiel rezulto de la forta nuklea forto, kaj la partiklo kiu mediaciis tion estis nomita la [[gluono]]. == Konduto de la forta interagado == La forta interagado estas observebla je du distancintervaloj, kaj en ĉiu el ili ĝi estas mediaciata de malsamaj forto-portantoj. Je skalo malpli granda ol proksimume 0,8 fm (fentometroj) (ĉirkaŭ la [[radiuso]] de [[nukleono]]), la forto estas portata de [[gluono]]j kaj tenas [[kvarko]]jn kune por formi [[protono]]jn, [[neŭtrono]]jn kaj aliajn [[hadrono]]jn. Je pli granda skalo, ĝis proksimume 3 fm, la forto estas portata de [[mezono]]j kaj ligas nukleonojn (protonojn kaj neŭtronojn) kune por formi la [[atoma nukleo|atomkernon]].<ref name="auto">{{cite web| url = http://webhome.phy.duke.edu/~kolena/modern/forces.html#005| title = The four forces: the strong interaction Duke University Astrophysics Dept website}}</ref> En la unua kazo, ĝi estas ofte nomata la ''kolora forto'', kaj ĝi estas tiom forta, ke se hadronoj estas trafitaj de alt-energiaj partikloj, ili produktas [[Hadrona strio|fluojn]] de masivaj partikloj anstataŭ elsendi siajn konsisterojn (kvarkojn kaj gluonojn) kiel libere moviĝantajn partiklojn. Ĉi tiu eco de la forta forto estas nomata [[Kolorkonservo|kolora enŝloso]]. {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ Du niveloj de forta interagado |- ! Interagado !! gamo !! unuo !! portanto !! rezulto |- | Forto || style=text-align:right |< 0.8 fm|| kvarko || gluono || hadrono |- | Rezidua forto || style=text-align:right | 1–3 fm || hadrono || mezono || kerno |} === Ene de hadronoj === [[File:Gluon coupling.svg|thumb|300ra|La fundamentaj kuploj de la forta interagado: (a) gluon-radiado, (b) gluon-disiĝo kaj (c,d) gluon-memkuplo.]] La vorto "forto" estas uzata, ĉar la forta interagado estas la "plej forta" el la kvar fundamentaj fortoj. Je distanco de 10⁻¹⁵ m, ĝia forto estas proksimume 100-oble pli granda ol tiu de la [[Elektromagnetismo|elektromagneta forto]], ĉirkaŭ 10⁶-oble pli granda ol tiu de la malforta forto, kaj proksimume 10³⁸-oble pli granda ol tiu de la [[gravito]]. La forta forto estas priskribata per [[Kvantuma kolordinamiko|kvantuma kromodinamiko]] (QCD), parto de la [[Norma modelo|Norma Modelo]] de partikla fiziko. Matematike, QCD estas neabelana [[Gaŭĝa teorio|mezurteorio]] bazita sur loka (mezura) [[Geometria simetria grupo|simetria grupo]] nomata ''SU(3)''. La partiklo, kiu peras la fortan interagadon, estas la gluono – senmasa [[Gaŭĝa bosono]] (mezur-bosono). Oni supozas, ke gluonoj interagas kun kvarkoj kaj aliaj gluonoj per speco de ŝargo nomata [[Kolorŝargo|kolora ŝargo]]. Kolora ŝargo similas al elektromagneta ŝargo, sed ĝi ekzistas en tri tipoj (±ruĝa, ±verda kaj ±blua) anstataŭ nur unu, kio kondukas al malsamaj kondutreguloj. Tiujn regulojn priskribas la [[kvantuma kromodinamiko]] (KKD), la teorio pri la interagadoj inter kvarkoj kaj gluonoj. Male al la [[fotono]] en [[elektromagnetismo]], kiu estas neŭtrala, la gluono portas koloran ŝargon. Kvarkoj kaj gluonoj estas la solaj fundamentaj partikloj, kiuj posedas ne-nulan koloran ŝargon; tial ili partoprenas en fortaj interagadoj nur unu kun la aliaj. La forta forto estas la manifestiĝo de la interagado de gluonoj kun aliaj kvarkoj kaj gluonoj. Ĉiuj kvarkoj kaj gluonoj en KDK (QCD) interagas unu kun la alia per la forta forto. La forto de la interagado estas parametrigita per la konstanto de forta kuplado. Ĉi tiu forto estas modifita de la kolora ŝargo de la partiklo – trajto, kiu devenas el [[Grupo-teorio|grupa teorio]]. La forta forto agadas inter kvarkoj. Male al ĉiuj aliaj fortoj (elektromagneta, malforta kaj gravita), la forta forto ne malfortiĝas kun kreskanta distanco inter paroj da kvarkoj. Post kiam limdistanco (proksimume la grandeco de [[hadrono]]) estas atingita, la forto restas je nivelo de ĉirkaŭ 10 000 [[Neŭtono (mezurunuo)|N]], sendepende de tio, kiom pliiĝas la distanco inter la kvarkoj.<ref name=Fritzsch1983/>{{rp|164}} Dum la distanco inter la kvarkoj kreskas, la energio aldonita al la paro kreas novajn parojn da respondaj kvarkoj inter la du originaj; tial estas neeble izoli kvarkojn. La klarigo estas, ke la agado plenumita kontraŭ forto de 10 000 N sufiĉas por krei parojn el partiklo kaj antipartiklo ene de tre mallonga distanco. La energio aldonita al la sistemo per apartigo de du kvarkoj kreas paron da novaj kvarkoj, kiuj pariĝas kun la originaj. En kvarka kolordinamiko (QCD), ĉi tiu fenomeno nomiĝas ''[[Kolorkonservo|kolora enŝloso]]''; sekve, nur hadronoj – ne individuaj liberaj kvarkoj – estas observeblaj. La malsukceso de ĉiuj eksperimentoj, kiuj serĉis [[kvarko#Specoj de kvarkoj kaj iliaj kombinoj|liberajn kvarkojn]], estas konsiderata pruvo de tiu fenomeno. La elementaj partikloj — kvarkoj kaj gluonoj — partoprenantaj en altenergia kolizio ne estas rekte observeblaj. La interagado produktas fluojn (tiel nomatajn "jetojn") de nove kreitaj hadronoj, kiuj ja estas observeblaj. Tiuj hadronoj kreiĝas — kiel manifestiĝo de la ekvivalento inter [[maso]] kaj [[energio]] — kiam sufiĉa energio estas enmetita en ligon inter kvarkoj; ekzemple, kiam kvarko en unu protono estas trafita de tre rapida kvarko el alia protono dum kolizio en [[partikla akcelilo]]. Tamen, oni ja observis kvark-gluonajn [[plasmo]]jn.<ref>{{cite news |url=http://physics.about.com/od/physicsqtot/fl/Quark-Gluon-Plasma.htm |title=Quark–gluon plasma is the most primordial state of matter |newspaper=About.com Education |access-date=2017-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118030724/http://physics.about.com/od/physicsqtot/fl/Quark-Gluon-Plasma.htm |archive-date=2017-01-18 |url-status=dead }}</ref> === Inter hadronoj === {{Ĉefartikolo|Nuklea forto}} [[File:Pn_Scatter_Quarks.svg|thumb|300x300px|Feynman-diagramo (montrita per la animacio en la enkonduko), kiu prezentas la unuopajn [[kvarko|kvarkajn konsisterojn]], por ilustri, kiel la fundamenta forta interagao estigas la [[nuklea forto|nuklean forton]]. Rektaj linioj reprezentas kvarkojn, dum plurkoloraj bukloj reprezentas [[gluono]]jn (la portantojn de la fundamenta forto).]] Kvankam kolora enŝloso implicas, ke la forta forto agas sen malpliiĝo pro distanco inter paroj da kvarkoj ene de kompaktaj aroj da ligitaj kvarkoj (hadronoj), tamen ĉe distancoj, kiuj proksimiĝas al aŭ superas la radiuson de protono, restas restanta forto (priskribita sube). Ĝi manifestiĝas kiel forto inter la "senkoloraj" hadronoj, kaj estas konata kiel la nuklea forto aŭ la restanta (aŭ rezidua) forta forto (kaj historie kiel la ''forta nuklea forto''). La nuklea forto agas inter hadronoj, konataj kiel [[mezono]]j kaj [[bariono]]j. Tiu "rezidua forta forto", agante nerekte, transdonas gluonojn, kiuj konsistigas parton de la virtualaj [[piono|π-]] kaj ρ-mezonoj; tiuj siavice transdonas la forton inter nukleonoj, kiu kuntenas la nukleon (krom la nukleo de [[Izotopoj de hidrogeno#Hidrogeno-1 (procio)|hidrogeno-1]]).<ref>{{cite web |title=3. The Strong Force |url=http://www.damtp.cam.ac.uk/user/tong/pp/pp3.pdf |publisher=Department of Applied Mathematics and Theoretical Physics, University of Cambridge |access-date=10 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022113145/http://www.damtp.cam.ac.uk/user/tong/pp/pp3.pdf |archive-date=22a de Oktobro 2021}}</ref> La rezidua forta forto estas do malgranda restaĵo de la forta forto, kiu kunligas kvarkojn en protonojn kaj neŭtronojn. Ĉi tiu sama forto estas multe pli malforta inter neŭtronoj kaj protonoj, ĉar ĝi estas plejparte neŭtraligita ene de ili – simile al tio, kiel elektromagnetaj fortoj inter neŭtralaj atomoj ([[Forto de Van-der-Waals|fortoj de van der Waals]]) estas multe pli malfortaj ol la elektromagnetaj fortoj, kiuj tenas elektronojn ligitaj al la nukleo, tiel formante la [[atomo]]jn.<ref name=Fritzsch1983> {{cite book |last=Fritzsch |first=H. |year=1983 |title=Quarks: The Stuff of Matter |url=https://archive.org/details/quarksstuffofmat00frit |url-access=registration |publisher=Basic Books |isbn=978-0-465-06781-7 |pages=[https://archive.org/details/quarksstuffofmat00frit/page/167 167–168] }}</ref> Male al la forta nuklea forto, la rezidua forta forto malpliiĝas kun la distanco, kaj tio okazas rapide. La malpliiĝo proksimume sekvas negativan eksponentan funkcion de la distanco, kvankam ne ekzistas konata simpla esprimo por tio; vidu la [[potencialo]]n de [[Yukawa Hideki|Yukawa]]. La rapida malpliiĝo de la altira rezidua forto kun la distanco, kune kun la malpli rapida malpliiĝo de la forpuŝa elektromagneta forto inter protonoj en atomkerno, kaŭzas la malstabilecon de pli grandaj atomkernoj – ekzemple, de ĉiuj tiuj, kies atomnumero estas pli granda ol 82 (la elemento [[plumbo]]). Kvankam la nuklea forto estas malpli forta ol la forta interago mem, ĝi tamen estas tre energia: transiroj produktas [[Gama-radiado|gama-radiojn]]. La maso de atomkerno signife diferencas de la sumo de la masoj de la unuopaj nukleonoj. Tiu masa difekto ŝuldiĝas al la potenciala energio ligita al la nuklea forto. Diferencoj inter masaj difektoj provizas la energion por [[nuklea fuzio]] kaj [[nuklea fisio]]. ==Unuigo== La tiel nomataj [[Granda Unuigita Teorio|Grandaj Unuigitaj Teorioj]] (GUT) celas priskribi la fortan interagadon kaj la elektro-malfortan interagadon kiel aspektojn de unuopa forto, simile al tio, kiel la elektromagnetaj kaj malfortaj interagadoj estis unuigitaj per la modelo de Glashow–Weinberg–Salam en la elektro-malfortan interagadon. La forta interagado havas econ nomatan ''asimptota libereco'', laŭ kiu la intenseco de la forta forto malpliiĝas ĉe pli altaj energioj (aŭ temperaturoj).[10]: 98  La teoriigita energio, ĉe kiu ĝia intenseco iĝas egala al tiu de la elektro-malforta interagado, estas la ''energio de granda unuiĝo''. Tamen, ĝis nun neniu Granda Unuigita Teorio estas sukcese formulita por priskribi tiun procezon, kaj la Granda Unuiĝo restas nesolvita [[problemo]] en [[fiziko]]. == Fortaj interagadoj en reakcioj de alta energio == Hay una serie de procesos de colisión de [[Hadrón| hadrones]] de alta energía , en los que no hay una escala dura, por lo que el cálculo de la [[Teoría perturbacional|teoría de perturbaciones]] en el marco de la cromodinámica cuántica ya no es confiable. Entre estas reacciones se encuentran las secciones transversales de colisión total de hadrones, la dispersión elástica de los hadrones en ángulos pequeños y los procesos de difracción . Desde el punto de vista de la [[cinemática]], en tales reacciones, solo la energía total de las partículas en colisión en su marco de reposo es suficientemente grande, pero no el momento transferido. Desde la década de 1960, las principales propiedades de tales reacciones han sido descritas con éxito mediante un enfoque fenomenológico basado en la [[teoría de Regge]]. En el marco de esta teoría, la dispersión de hadrones de alta energía se produce debido al intercambio de algunos objetos compuestos: [[reggeón| reggeones]] . El reggeon más importante en esta teoría es el [[pomerón]] , el único reggeon cuya contribución a la sección transversal de dispersión no disminuye con la energía. En la década de 1970, resultó que muchas de las propiedades de los reggeones pueden derivarse de la [[cromodinámica cuántica]]. El enfoque correspondiente en cromodinámica cuántica se llama el enfoque Balitsky-Fadin-Kuraev-Lipatov ( BFKL ). == Aktuala stato de la teorio de fortaj interagadoj == La descripción teórica de interacciones fuertes es una de las áreas más desarrolladas y al mismo tiempo de rápido desarrollo de la [[física teórica]] de [[Física de partículas| partículas elementales]]. A pesar de que se comprende la naturaleza fundamental de las interacciones fuertes (la [[Carga de color| interacción de color]] entre [[cuark]]s y [[gluón]]es, descrita por la cromodinámica cuántica), las leyes matemáticas que la expresan son muy complejas y, por lo tanto, en muchos casos específicos, los cálculos a partir de primeros principios son todavía imposible. Como resultado, surge una imagen ecléctica: junto a cálculos matemáticamente rigurosos, enfoques semicuantitativos basados en la [[mecánica cuántica]], intuiciones, que, sin embargo, describen perfectamente los datos experimentales.<ref>''A. Schmidt, J. R. Pybus, R. Weiss, E. P. Segarra, A. Hrnjic, A. Denniston, O. Hen, E. Piasetzky, L. B. Weinstein, N. Barnea, M. Strikman, A. Larionov, D. Higinbotham & The CLAS Collaboration'' [https://www.nature.com/articles/s41586-020-2021-6 Probing the core of the strong nuclear interaction] // [[Nature]], volume 578, pages 540–544(2020)</ref> Esbocemos la estructura general de la teoría moderna de interacciones fuertes: En primer lugar, la [[cromodinámica cuántica]] es la base de la teoría de las interacciones fuertes. En esta teoría, los grados fundamentales de libertad son los [[cuark]]s y [[gluon|gluones]], se conoce el [[lagrangiano]] de su interacción. Los enfoques para describir interacciones fuertes dependen esencialmente del tipo de objeto que se esté estudiando. Se pueden distinguir los siguientes grupos principales: * Las '''reacciones hadrónicas duras''', en las que los cuarks y gluones juegan el papel principal y que están bien descritos por la teoría de la perturbación en QCD ; * Las '''reacciones semirrígidas''', en las que para una descripción razonable es necesario tener en cuenta un número infinito de términos de la serie de la teoría de perturbaciones, y en ciertos casos límites esto se puede hacer. * Las '''reacciones hadrónicas de baja energía (suaves)''', en las que los estados ligados de los cuarks (hadrones) se convierten en grados de libertad más razonables y se estudian las leyes de interacción. * Las '''propiedades estáticas de los hadrones''', en las que, dependiendo del caso específico, se pueden utilizar diferentes enfoques. == Atomaj nukleoj == [[Dosiero:Yukawa_coulomb_compare.svg|eta|Yukawa-potencialo (verda) kompare kun kulomba potencialo (ruĝa)]] Laŭ la [[kvantuma kolordinamiko]] la forta nuklea forto efikas inter [[kvarko]]j interne de [[nukleono]]j, kiuj konsistigas la nukleojn de [[atomo]]j. La perantaj virtualaj [[partiklo]]j estas nomataj [[gluono]]j; ilin karakterizas konservata (neperdebla) valoro nomata [[kolora ŝargo]] (kiu neniel rilatas al la koloroj de [[optiko]]). Ekzistas ok specoj de gluonoj, kiuj transportas koloran ŝargon inter kvarkoj kaj povas ankaŭ interagi inter si reciproke. Interne de nukleonoj la kolora ŝargo de la kvarkoj ĉiam sume nuliĝas. Tamen pro nekompleta ekvilibreco de la kvarkaj ŝargoj ekzistas resta interago inter nukleonoj, kiu konsistigas la fortan nuklean forton. Ĝi efikas ĝis distanco de ĉirkaŭ 2,5 femtometroj; trans tiu distanco ĝin superas la elektra forto. Tial la forta nuklea forto kapablas kunteni malgrandajn nukleojn (kvankam ili enhavas elektre ŝargitajn [[protono]]jn, kiuj forpuŝas sin reciproke), sed ne tre grandajn, kiuj do estas [[radiaktiveco|malstabilaj]]. La kialo, ke la elektra kaj la forta interagoj rilatas tiom malsame laŭ distanco ''d'', estas, ke la elektra forto havas [[Kulomba leĝo|kulomban potencialon]], en kiu la forto malkreskas laŭ 1/''d'²; la forta interago havas Yukawa-potencialon, kies konduto estas pli komplika, sed kiu koncentras la forton al mallongaj distancoj. La gluonoj, kiuj peras la interagon interne de la nukleonoj, ne ekzistas ekstere. La interagon inter la nukleonoj en nukleo peras la [[piono|π-mezono]], == Restinta forta forto == La restinta efiko de la forta forto estas nomita la [[nuklea forto]]. La nuklea forto agas inter [[hadrono]]j, kiel ekzemple [[mezono]]j aŭ barjonoj (kiel ekzemple [[nukleono]]j) en [[atomkerno]]j. Tiu "restinta forta forto", aganta nerekte, elsendas gluonojn kiuj formas parton de la virtuala [[piono]] kaj rota [[mezono]], kiuj, en victurno, elsendas la nuklean forton inter nukleonoj. [[Dosiero:Nuclear Force anim smaller.gif|eta|350px|dekstre|[[Animacio]] de la interagado de la [[nuklea forto]] (rezidua aŭ restinta forta forto) inter protono kaj neŭtrono. La malgrandaj koloraj duoblaj cirkloj estas gluonoj, kiuj povas esti viditaj ligantaj la protonon kaj neŭtronon kune. Tiuj gluonoj ankaŭ aranĝas la kvark-antikvarkan kombinaĵon nomitan [[piono]] kune, kaj tio helpas elsendi restintan parton de la forta forto eĉ inter senkoloraj hadronoj. Kontraŭkoloroj estas montritaj per [[:File:Quark Anticolors.svg|tiu diagramo]]. Por pli granda versio, [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/de/Nuclear_Force_anim.gif klaku ĉi tien] ]] La restinta forta forto estas tiel negrava rest(aĵ)o de la forta forto kiu ligas kvarkojn kune en protonojn kaj neŭtronojn. Tiu sama forto estas multe pli malforta inter neŭtronoj kaj protonoj, ĉar ĝi estas plejparte neŭtraligita ene de ili, laŭ la sama maniero laŭ kiu elektromagnetaj fortoj inter neŭtralaj atomoj ([[forto de Van-der-Waals]]) estas multe pli malfortaj ol la elektromagnetaj fortoj kiuj tenas la atomojn interne kune. Male al la forta forto mem, la nuklea forto, aŭ restinta forta forto, malpliiĝas en forto, kaj ĝi fakte malpliiĝas rapide kun distanco. La malkresko estas preskaŭ kiel negativa eksponenta potenco de distanco, kvankam ekzistas neniu simpla esprimo konata pro tio; vidu [[Yukawa Hideki|Yukawa potencialon]]. La rapida malkresko kun distanco de la altira restinta forto kaj la malpli-rapida malkresko de la mala elektromagneta forto aganta inter protonoj ene de nukleo, kaŭzas la malstabilecon de pli grandaj atomkernoj, kiel ekzemple ĉiuj tiuj kun [[atomnumero]]j pli grandaj ol 82 (la elementantaŭeco). == Nuntempa stato de la teorio de forta interagado == La teoria priskribo de forta interagado estas unu la plej disvolvigitaj fakoj kaj samtempe pli rapide disvolvigitaj de la [[teoria fiziko]] de [[Partikla fiziko|elementaj partikloj]]. Spite la komprenon de la fundamenta naturo de la fortaj interagadoj (nome la interagado de kolorŝargo inter kvarkoj kaj gluonoj, priskribita per la [[kvantuma kolordinamiko]]), la matematikaj leĝoj kiuj esprimas ilin estas tre kompleksaj kaj tial, en multaj kazoj tre specifaj, la kalkuloj el unuaj principoj estas ankoraŭ maleblaj. Kiel rezulto, aperas eklektika bildo: apud kalkuloj matematike rigoraj, duonkvantitativaj alproksimiĝoj bazitaj sur la [[kvantuma mekaniko]], intuicioj, kiuj tamen priskribas perfekte la eksperimentajn datumojn.<ref> A. Schmidt, J. R. Pybus, R. Weiss, E. P. Segarra, A. Hrnjic, A. Denniston, O. Hen, E. Piasetzky, L. B. Weinstein, N. Barnea, M. Strikman, A. Larionov, D. Higinbotham & The CLAS Collaboration [https://www.nature.com/articles/s41586-020-2021-6 Probing the core of the strong nuclear interaction] // ''Nature'', volumo 578, pp. 540–544(2020) </ref>​ == Vidu ankaŭ == * [[Gravito]] * [[Partikla fiziko]] * [[Nuklea fiziko]] * [[Piono]] * [[Teorio de kordoj]] * [[Kvantuma kolordinamiko]] * [[Malforta nuklea forto]] * [[Forto]] kaj [[Fundamenta forto]] == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Christman, J.R. (2001). [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules/m280.pdf "MISN-0-280: The Strong Interaction"] (PDF). * Griffiths, David (1987). Introduction to Elementary Particles. John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-60386-3. * Halzen, F.; Martin, A.D. (1984). [https://archive.org/details/quarksleptonsint0000halz Quarks and Leptons: An Introductory Course in Modern Particle Physics.] John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-88741-6. * Kane, G.L. (1987). Modern Elementary Particle Physics. Perseus Books. ISBN 978-0-201-11749-3. * Morris, R. (2003). [https://archive.org/details/lastsorcererspat0000morr The Last Sorcerers: The Path from Alchemy to the Periodic Table.] Joseph Henry Press. ISBN 978-0-309-50593-2. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://physnet.org/modules/pdf_modules/m280.pdf J. R. Christman: The Strong Interaction] ({{en}}) * [http://www.physnet.org/modules/pdf_modules.html projekto ''physnet''] ({{en}}) {{Bibliotekoj}} {{Havenda artikolo|Forta nuklea forto}} [[Kategorio:Partikla fiziko]] [[Kategorio:Forto]] [[Kategorio:Nuklea fiziko]] s3549qmf96dkckgyx345up3904kck75 0 28650 9493940 9484002 2026-10-15T13:13:52Z Sj1mor 12103 9493940 wikitext text/x-wiki {{Informkesto kemia elemento |simbolo=La |numero=57 |nukleona=139 |nomo=Lantano |latine=lanthanum |super=[[Itrio|Y]] |sub=[[Aktinio|Ac]] |maldekstre=[[Bario|Ba]] |dekstre=[[Cerio|Ce]] |suba tabelo=jes |kemia grupo=Lantanoidoj |RN-CAS=7439-91-0 |grupo=[[Elemento de grupo 3|3]] |periodo=[[Elemento de periodo 6|6]] |bloko=[[Bloko d|d]] |pezono en terkrusto=0,0039 |koncentriteco en marakvo= |nombro de naturaj izotopoj=2 |dosiero=Lanthanum-2.jpg |aspekto=argenta-blanka solido |relativa atompezo=138.90547 |atomradiuso=195 |kovalenta radiuso=207 |radiuso de van der waals=240 |elektrona konfiguracio=[[Ksenono|Xe]] 5d1 6s2 |elektronoj en surfacoj=2; 8; 18; 18; 9; 2 |oksidiĝa nombro=+3 |materia stato=[[Solido|solida]] |kristala strukturo=heksagona |denseco=6,162 |malmoleco=2,5 |magneta konduto=[[Paramagnetismo|paramagneta]] |degelpunkto c=920 |degelpunkto k=1193,15 |bolpunkto c=3464 |bolpunkto k=3737,15 |molarvolumeno=22,39 |premo de satura vaporo= |rapido de sono= |specifa varmokapacito=195 |elektra konduktivo=1,6 · 106 S/m |elektra rezistivo= |termika konduktivo=13,4 |diversaj=jes |elektroda potencialo= |elektronegativeco=1,10 |brulvarmo je m3= |brulvarmo je kg= |ioniga energio=538,1 |ionta radiuso= |izotopoj= {{Informkesto kemia elemento/Stabila izotopo | A=139 | simbolo=La | apero=99,911 % | n=82 }} {{Informkesto kemia elemento/Nestabila izotopo | A=138 | simbolo=La | apero=0,089 % | duoniĝa tempo=1,02 · 1011 a | speco=[[Elektrona kapto|ε]] | MeV=1,737 | A de produkto=138 | simbolo de produkto=[[Bario|Ba]] }} }} '''Lantano''' estas venena [[kemia elemento]] en la [[perioda tabelo]] kiu havas la simbolon '''La''' kaj la [[atomnumero]]n 57. Ĝi estas mola arĝent-kolora [[metalo]] kaj la unua el la [[lantanoidoj]], kiuj estas [[Rara tero|Raraj teroj]]. Lantano ofte troviĝas kun [[cerio]] kaj aliaj raraj teraj elementoj. Lantano unue estis malkovrita kiel malpuraĵo en ceria nitrato. Lantano estas la 28-a plej abunda elemento en la terkrusto, preskaŭ trioble pli abunda ol plumbo. Lantano respondecas pri proksimume kvarono de la lantanida enhavo en mineraloj kiel monazito kaj bastnesito.<ref>[https://webmineral.com/data/Monazite-(Ce).shtml Monazito - (Ce) Mineralaj Datumoj]". Webmineral. Prenite la 10an de julio 2016.</ref> La procezo de ekstraktado de lantanio el ĉi tiuj mineraloj estis ekstreme kompleksa, kaj pura lantana metalo ne estis izolita ĝis 1923. == Trajtoj == [[Dosiero:La,57.jpg|eta|maldekstra|220ra|Lantano]] Lantano estas mola metalo. Lantano havas relative altan rezistecon de 615 nΩm ĉe [[ĉambra temperaturo]]; kompare, [[aluminio]], bona konduktilo, havas rezistecon de nur 26,50 nΩm.<ref name=":0">Lide, D. R., red. (2005). CRC Manlibro de Kemio kaj Fiziko (86-a eld.). Boca Raton, Florido: CRC-Gazetaro. [[ISBN]]: 0-8493-0486-5.</ref> Lantano estas la malplej volatila elemento en la lantanida serio.<ref>"[https://web.archive.org/web/20210831203424/https://library.lanl.gov/cgi-bin/getfile?rc000021.pdf Radiokemio de la raraj teraj elementoj, skandio, itrio kaj aktinio]" (PDF) (Raporto). Los Alamos, NM: Los Alamos Nacia Laboratorio. Arkivita el la originalo (PDF) je la 31a de aŭgusto 2021. Prenita la 23an de junio 2016 - per lanl.gov.</ref> Lantano havas la plej grandan atomradiuson el la lantanidoj. Tial, ĝi estas la plej reaktiva inter ili, makuliĝante sufiĉe rapide en aero, fariĝante tute malhela post pluraj horoj kaj povas facile bruli por formi lantanan(III) oksidon, La₂O₃, kiu estas preskaŭ tiel baza kiel kalcia oksido.<ref>"[https://www.elementsales.com/re_exp/index.htm Testo pri Longdaŭra Aera Malkovro al Raratera Metalo]". Prenite la 8-an de aŭgusto 2009.</ref> Centimetra granda specimeno de lantano korodos tute en jaro, ĉar ĝia oksido disfalas kiel fera rusto, anstataŭ formi protektan oksidan tegaĵon kiel aluminio, skandio, itrio kaj lutecio.<ref name=":1">"[https://www.webelements.com/lanthanum/chemistry.html Kemiaj reakcioj de lantano] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20211022133936/https://www.webelements.com/lanthanum/chemistry.html |date=2021-10-22 }}". Webelements. Prenite la 6an de junio 2009.</ref> Lantano, varmiĝante, formos binarajn kombinaĵojn kun la nemetaloj nitrogeno, [[karbono]], [[sulfuro]], [[fosforo]], [[boro]], [[seleno]], [[silicio]] kaj [[arseno]].<ref name=":2">Patnaik, Pradyot (2003). [https://books.google.com.sg/books?id=Xqj-TTzkvTEC&pg=PA243&redir_esc=y Manlibro de Neorganikaj Kemiaj Komponaĵoj. McGraw-Hill.] pp. 444–446. <nowiki>ISBN 978-0-07-049439-8</nowiki>. Prenite la 6an de junio 2009.</ref> Lantano reagas malrapide kun akvo por formi lantanan(III) hidroksidon, La(OH)₃.<ref name=":1" /><ref>[https://www.samaterials.com/tds/1697119960-1433-lanthanum-hydroxide-lanthanum-hydrate-sds.pdf lantanan(III) hidroksidon], CAS #: 14507-19-8</ref> Kelkaj lantanaj(II) kombinaĵoj ankaŭ estas konataj, sed ili estas multe malpli stabilaj.<ref name=":2" /> Tial, oficiale nomante kombinaĵojn de lantano, ĝia oksidiĝa nombro ĉiam estu menciita. == Produktado == La koncentriĝo de lantano en la terkrusto estas 39 mg/kg,<ref>"[https://education.jlab.org/itselemental/index.html Ĝi estas elementa — la perioda tabelo de elementoj]". Edukado. jlab.org. Newport News, VA: Thomas Jefferson National Accelerator Facility. Arkivita de la originalo je la 29a de aprilo 2007. Prenita la 14an de aprilo 2007.</ref> dua nur post neodimo (41.5 mg/kg) kaj cerio (66.5 mg/kg). Unu el la kialoj, kial lantano estas konsiderata "rara tero" metalo, estas ke ĝia minadprocezo estas malfacila, tempopostula kaj multekosta.<ref name=":2" /><ref>[https://www.samaterials.com/blog/lanthanum-element-properties-and-uses.html Lantano: Elementaj Ecoj kaj Uzoj]</ref> == Aplikoj == La unua historia apliko de lantano estis en gaslanternaj manteloj. Modernaj uzoj de lantano inkluzivas: * Unu materialo uzata por anoda materialo de nikel-metalaj hidridaj baterioj estas La(Ni_3.6Mn_0.4Al_0.3Co_0.7). Pro la alta kosto por ekstrakti la aliajn lantanidojn, miksmetalo kun pli ol 50% da lantano estas uzata anstataŭ pura lantano. La kombinaĵo estas intermetala komponanto de la tipo AB5.<ref>[https://www.cobasys.com/pdf/tutorial/InsideNimhBattery/inside_nimh_battery_technology.html "Ene de la Nikela Metala Hidrida Baterio"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20250516041813/https://www.cobasys.com/pdf/tutorial/InsideNimhBattery/inside_nimh_battery_technology.html |date=2025-05-16 }} (PDF). Arkivita el la originalo (PDF) je la 27a de februaro 2009. Prenita la 6an de junio 2009.</ref> NiMH-baterioj troveblas en multaj modeloj de la Toyota Prius venditaj en Usono. Ĉi tiuj pli grandaj nikel-metalaj hidridaj baterioj postulas grandegajn kvantojn da lantano por la produktado. La Toyota Prius NiMH-baterio de 2008 postulas 10 ĝis 15 kilogramojn (22 ĝis 33 funtojn) da lantano. Ĉar inĝenieroj antaŭenigas la teknologion por pliigi fuelefikecon, duoble tiu kvanto da lantano povus esti bezonata por ĉiu veturilo.<ref>Bauerlein, P.; Antonius, C.; Loffler, J.; Kumpers, J. (2008). "Progreso en alt-potencaj nikel-metalaj hidridaj baterioj". Journal of Power Sources. 176 (2): 547. Bibcode:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2008JPS...176..547B 2008JPS...176..547B.] doi:10.1016/j.jpowsour.2007.08.052.</ref> * Hidrogenaj spongaj alojoj povas enhavi lantanon. Ĉi tiuj alojoj kapablas stoki ĝis 400-oble sian propran volumenon de hidrogena gaso en reigebla adsorba procezo. Varmenergio liberiĝas ĉiufoje kiam ili faras tion; tial ĉi tiuj alojoj havas eblecojn en energiŝparaj sistemoj.<ref>Uchida, H. (1999). "Hidrogena solvebleco en hidrogenaj stokadaj alojoj bazitaj sur raraj teroj". Internacia Revuo pri Hidrogena Energio. 24 (9): 871–877. Bibcode:1999IJHE...24..871U. [https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S036031999800161X doi:10.1016/S0360-3199(98)00161-X.]</ref> * Mischmetalo, pirofora alojo uzata en pli malpezaj silikoj, enhavas 25% ĝis 45% lantanon.<ref>Hammond, C.R. (2000). "La Elementoj". Manlibro de Kemio kaj Fiziko (81-a eld.). CRC-eldonejo. [[ISBN]] 978-0-8493-0481-1.</ref> * Lantana oksido kaj la borido estas uzataj en elektronikaj elektrontuboj kiel varmaj katodmaterialoj kun forta emisiemo de elektronoj. Kristaloj de LaB6 estas uzataj en alt-brilaj, plilongigitaj, termionaj elektron-emisiaj fontoj por elektronmikroskopoj kaj Hall-efikaj propulsiloj.<ref>Sommerville, Jason D. & King, Lyon B. "[https://web.archive.org/web/20110720091007/http://sgc.engin.umich.edu/erps/IEPC_2007/PAPERS/IEPC-2007-078.pdf Efiko de Katoda Pozicio sur Hala-Efika Reakcia Motoro-Efikeco kaj Katoda Kupla Tensio]" (PDF). 43-a AIAA/ASME/SAE/ASEE Komuna Propulsa Konferenco kaj Ekspozicio, 8-11 julio 2007, Cincinnati, OH. Arkivita de la originalo (PDF) je la 20a de julio 2011. Prenita la 6an de junio 2009.</ref><ref>[https://www.samaterials.com/content/what-is-lanthanum-hexaboride-electrode.html Kio estas Lantana Heksaborida Elektrodo], Prenita la 28an de aprilo 2024.</ref> * Lantana trifluorido (LaF₃)<ref>[https://www.samaterials.com/fluorine/1226-lanthanum-fluoride-laf3-powder.html Lantana trifluorido (LaF₃)] (CAS No. 13709-38-1)</ref> estas esenca komponanto de peza fluorida vitro nomata ZBLAN. Ĉi tiu vitro havas superan transmitancon en la infraruĝa gamo kaj tial estas uzata por fibro-optikaj komunikaj sistemoj.<ref>Harrington, James A. [https://web.archive.org/web/20100802120432/http://irfibers.rutgers.edu/pdf_files/ir_fiber_review.pdf Infraruĝa fibro-optiko (PDF) (Raporto)]. Universitato Rutgers. Arkivita el la originalo (PDF) je la 2a de aŭgusto 2010.</ref> * Cerio-dopitaj lantana bromido kaj lantana klorido estas la lastatempaj neorganikaj scintililoj, kiuj havas kombinaĵon de alta lumrendimento, plej bona energia distingivo kaj rapida respondo. Ilia alta rendimento konvertiĝas en superan energian distingivon; krome, la lumeligo estas tre stabila kaj sufiĉe alta super tre larĝa gamo de temperaturoj, igante ĝin aparte alloga por alt-temperaturaj aplikoj. Ĉi tiuj scintililoj jam estas vaste uzataj komerce en detektiloj de neŭtronoj aŭ gama-radioj.<ref>"[https://web.archive.org/web/20110429014149/http://www.oilandgas.saint-gobain.com/uploadedFiles/SGoilandgas/Documents/Detectors/Detectors-BrilLanCe-NxGen-Packaging.pdf BrilLanCe-NxGen]" (PDF). Detektiloj. oilandgas.saint-gobain.com. Arkivita el la originalo (PDF) je la 29a de aprilo 2011. Prenita la 6an de junio 2009.</ref> * Karbonarkaj lampoj uzas miksaĵon de raraj teraj elementoj por plibonigi la lumkvaliton. Ĉi tiu apliko, precipe fare de la filmindustrio por studia lumigado kaj projekcio, konsumis ĉirkaŭ 25% de la produktitaj raraj teraj kombinaĵoj ĝis la elfazigo de karbonarkaj lampoj.<ref>Hendrick, James B. (1985). "Raraj Terelementoj kaj Yttrio". [https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc12817/ Mineralaj Faktoj kaj Problemoj (Raporto)]. Agentejo pri Minejoj. p. 655. Bulteno 675.</ref> * Lantana(III) oksido (La₂O₃) plibonigas la alkalan reziston de vitro kaj estas uzata en la fabrikado de specialaj optikaj vitroj, kiel ekzemple infraruĝ-absorbanta vitro, same kiel fotilaj kaj teleskopaj lensoj, pro la alta refrakta indico kaj malalta disperso de raraj teraj vitroj.<ref name=":0" /> Lantana oksido ankaŭ estas uzata kiel aldonaĵo por grenkresko dum la likva-faza sintrado de silicia nitrido kaj zirkonia diborido.<ref>Kim, K; Shim, Kwang Bo (2003). "La efiko de lantano sur la fabrikado de ZrB2–ZrC-kompozitoj per sparkplasma sintrado". Materials Characterization. 50: 31–37. [[doi:10.1016/S1044-5803(03)00055-X|doi:10.1016/S1044-5803(03)00055-X.]]</ref> * Malgrandaj kvantoj de lantano aldonita al ŝtalo plibonigas ĝian maleblecon, reziston al frapo kaj duktilecon, dum aldono de lantano al molibdeno malpliigas ĝian malmolecon kaj sentemon al temperaturŝanĝiĝoj.<ref name=":0" /> * Malgrandaj kvantoj de lantano ĉeestas en multaj naĝejaj produktoj por forigi la fosfatojn, kiuj nutras algojn.<ref>''[https://books.google.com.sg/books?id=Kr3NCY4GJaAC&pg=PA25&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Pool Care Basics]''. pp. 25–26.</ref> * Lantana oksida aldonaĵo al volframo estas uzata en gasaj volframaj arkaj veldaj elektrodoj, kiel anstataŭaĵo por radioaktiva torio.<ref>Cary, Howard B. (1995). [https://books.google.com.sg/books?id=H3BgQGdTP_0C&redir_esc=y Aŭtomatigo de Arkveldado]. CRC Press. p. 139. <nowiki>ISBN 978-0-8247-9645-7</nowiki>.</ref> * Diversaj kombinaĵoj de lantano kaj aliaj raraj teraj elementoj ([[Oksido|oksidoj]], [[Klorido|kloridoj]], triflatoj, ktp.) estas komponantoj de diversaj katalizoj, kiel ekzemple naftofendaj kataliziloj.<ref>C. K. Gupta; Nagaiyar Krishnamurthy (2004). [https://books.google.com.sg/books?id=F0Bte_XhzoAC&pg=PA441&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Ekstrakta metalurgio de raraj teroj.] CRC Press. p. 441. <nowiki>ISBN 978-0-415-33340-5</nowiki>.</ref> * Lantan-baria radiometrika datado estas uzata por taksi la aĝon de rokoj kaj ercoj, kvankam la tekniko havas limigitan popularecon.<ref>S. Nakai; A. Masuda; B. Lehmann (1988). "La-Ba Renkontiĝo de Bastnaesite" (PDF). Amerika mineralogo. 7 (1–2): 1111. Bibcode:1988ChGeo..70...12N. [[doi:10.1016/0009-2541(88)90211-2]].</ref> * Lantana karbonato estis aprobita kiel medikamento (Fosrenol, Shire Pharmaceuticals) por absorbi troan fosfaton en kazoj de hiperfosfatemio vidita en finstadia rena malsano.<ref>"[https://web.archive.org/web/20090426054033/http://www.medicalnewstoday.com/articles/15538.php FDA aprobas Fosrenol(R) en pacientoj kun fina rena malsano (ESRD)]". 28a de oktobro 2004. Arkivita de la originalo je la 26a de aprilo 2009. Prenita la 6an de junio 2009.</ref> * Lantana fluorido estas uzata en fosforaj lampotegaĵoj. Miksita kun eŭropia fluorido, ĝi ankaŭ estas aplikata en la kristala membrano de fluoridaj jon-selektemaj elektrodoj.<ref name=":2" /> * Simile al krenoperoksidazo, lantano estas uzata kiel elektron-densa spurilo en molekula biologio.<ref>Chau YP; Lu KS (1995). "Esploro pri la sangogangliaj baraj ecoj en simpataj ganglioj de ratoj per uzado de lantanaj jonoj kaj krenoperoksidazo kiel spuriloj". Acta Anatomica. 153 (2): 135–144. [[doi:10.1159/000313647]]. ISSN 0001-5180. <nowiki>PMID 8560966</nowiki>.</ref> * Lantan-modifita bentonito (aŭ fosloko) estas uzata por forigi fosfatojn el akvo en lagotraktadoj.<ref>Hagheseresht; Wang, Shaobin; Do, D. D. (2009). "Nova lantan-modifita bentonito, Phoslock, por fosfatforigo el kloakaĵoj". Applied Clay Science. 46 (4): 369–375. Bibcode:2009ApCS...46..369H. [[doi:10.1016/j.clay.2009.09.009]].</ref> * Lantana telurido (La₃Te₄) estas konsiderata aplikata en la kampo de radioizotopa elektrosistemo ([[nuklea elektrocentralo]]) pro siaj signifaj konvertaj kapabloj. La transmutaciitaj elementoj kaj izotopoj en la segmento ne reagos kun la materialo mem, tiel prezentante neniun damaĝon al la sekureco de la elektrocentralo. Kvankam oni suspektas, ke jodo, kiu povas esti generita dum transmutacio, reagas kun la segmento La3Te4, la kvanto de jodo estas sufiĉe malgranda por ne prezenti minacon al la elektrosistemo.<ref>R. Smith, Michael B.; Whiting, Christopher; Barklay, Chad (2019). "[https://ieeexplore.ieee.org/document/8742136 Nukleaj Konsideroj por la Apliko de Lantana Telurido en Estontaj Radioizotopaj Potencosistemoj]". 2019 IEEE Aerospaca Konferenco. pp. 1–11. doi:10.1109/AERO.2019.8742136. <nowiki>ISBN 978-1-5386-6854-2</nowiki>. OSTI 1542236. S2CID 195221607.</ref> == Referencoj == {{referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Izotopoj de lantano]] * [[Carl Gustaf Mosander]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=lantan}} * http://www.webelements.com/webelements/elements/text/La/index.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080418211848/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/La/index.html |date=2008-04-18 }} * http://environmentalchemistry.com/yogi/periodic/La.html * http://periodic.lanl.gov/elements/57.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101208023805/http://periodic.lanl.gov/elements/57.html |date=2010-12-08 }} * http://www.webelements.com/webelements/elements/text/La/key.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080302095115/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/La/key.html |date=2008-03-02 }} {{PeriodaTabelo}} [[Kategorio:Lantano| ]] [[Kategorio:Kemiaj elementoj]] [[Kategorio:Lantanoidoj]] [[Kategorio:Metaloj]] ovm15iowbjifenuxalufxtcitpcqy1a 0 31896 9493968 9464756 2026-10-15T13:55:32Z Filozofo 3592 Lingvaj alĝustigoj 9493968 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Barrels2.jpg|250px|eta|Bareloj]] '''Barelo''' estas granda, ronda, cilindroforma (el neligno), ventroforma (el ligno) [[ujo]]. Ĝi produktiĝas el [[ligno]], [[metalo]] aŭ [[plasto]] kaj aliaj materialoj. Ĝi servas normalokaze por deponi [[likvaĵo]]jn de la kvanto de kelkaj ĝis plurcent litroj. La barelo havas aŭ 1-2 aperturojn por la plenigo- malplenigo de likvaĵoj, aŭ ĝi estas unuflanke malfermita kaj fermeblas tie per remetebla kovrilo. Tiu lasta tipo uzatas ankaŭ por deponado de solidaj aŭ pulvaj materialoj. Oni uzas la barelojn por fermenti en ili alkoholaĵojn (ekzemple, [[mosto]])n. La lignajn barelojn oni produktas el lignaj kurbaj tabuletoj ([[daŭbo]]j) kunfirmigitaj per feraj aŭ lignaj ringoj, kun du plataj kovriloj, supre kaj malsupre. La homo, kiu produktas lignajn barelojn nomiĝas ''[[barelfaristo]]'' aŭ ''barelisto''. Tipa ligna barelo havas konveksan formon, kio maksimumigas ĝian volumenon. Tiel oni povas ĝin bone ankaŭ pli oportune ruli kaj alie movi. == Historio == En la antikva epoko en Eŭropo, oni deponis, liveris la likvaĵojn (oleon kaj vinon) per potoj, ekz. en [[amforo]], fermita per pinaca [[rezino]]. La romianoj komencis uzi la barelojn en la 3-a jarcento a.K. post la komercaj kaj militaj kontaktoj kun la [[gaŭloj]], kiuj faris barelojn jam jarcentojn antaŭe. Dum ĉ. 2,000 jaroj, la bareloj estis la plej konvenaj liveraj ujoj, ĉar aliaj pakaĵoj, skatoloj estis malfacile moveblaj per mano ĉe la sama maso. La bareloj perdis la signifon en la 20-a jarcento, kun la enkonduko de [[paleto]]-bazita loĝistiko kaj la [[kontenero|kontenera]] livero, disvastiĝo de [[gruo (levmaŝino)|grumaŝinoj]] en la havenoj. La barelo devas elteni grandan premon, allasi oksigenon (ĉe vina, biera fermentado). La lignaj bareloj ofte donas iometan guston al alkoholaĵoj (kverka barelo). == Likvaĵoj aŭ materialoj, deponitaj plej ofte en la bareloj == * [[Alkoholo|alkoholaj]] [[trinkaĵo]]j ** [[vino]], vidu ankaŭ artikolon [[vinbotelo]] ** [[biero]], vidu ankaŭ artikolon [[bierbotelo]] ** [[brando]] * [[fromaĝo]] * [[kemiaĵo]]j * [[oleo]] * [[pulvoro]] * [[pulvo]] ĝis la 20-a jc. == Bareltipoj == * lignobarelo ** kverka barelo ** robinia barelo * metala barelo ** malpezmetala barelo ** ŝtalbarelo * plasta barelo: plej ofte produktita el PE-HD (HDPE), plej ofta tipo estas la 208-litra tipo = 55 usona [[galjono|gal]] ** unuŝtopila barelo: la barela korpo estas fermebla ĉe unu fino per plata ŝtopilo. ** duŝtopila barelo: kun du fermeblaj finoj * paperbarelo por kemiaĵoj, pulvoro pliaj barelnomoj * prembarelo * pump-barelo * pluvakva barelo * ĉarbarelo * gvatbarelo * magazena barelo * transportbarelo * bierbarelo * kukumbarelo * likva-feka barelo aŭ sterkakva barelego * protekta barelo ** plej ofte el ŝtalplato (zinkizita) produktita unuŝtopila barelego, kiu povas engluti la normalajn aŭ difektitajn barelojn. *** subgrupo, specialaj protektaj bareloj por atomenergiaj restaĵoj == Barelfarado == La barelfarado el ligno havas tradician signifon, ĉar la barelojn tradicie manfaras [[barelfaristo]]j. La industria metodo por farado de ringitaj bareloj (en barelejo, barelproduktejo) estas preskaŭ sama kiel la manlaboro de barelfaristoj. En la unua paŝo oni devis fari [[daŭbo]]jn, tiel oni fendis, aŭ segis tabuletojn kaj konvene frezis ilin (maldikigis la internon por elastigi ĝin). Poste oni mallarĝigis la finojn de la daŭboj kaj oblikvigis la randojn. Samtempe oni faras la fundojn, kies randojn oni pintigas. La prilaboritajn daŭbojn oni vaporumas, per barelbendoj (ringegoj) kuntiras ilin. Poste oni frezas la randojn de la barelo kaj frezas fendon por la barelfundoj ene de barelo. Oni alŝutas la fundojn kaj boras la necesajn truojn. Antaŭ la ekuzo de la barelo oni manipulas ĝin per varmega akvo, vaporumado, kemiaĵoj por depreni la lignan guston. Antaŭ postaj uzoj oni bruligas sulfuraĵon en la barelo. * [http://www.hellaswine.de/de/themen/feta/kaesetradition.asp fromaĝaj bareloj/de] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050122035427/http://www.hellaswine.de/DE/themen/FETA/kaesetradition.asp |date=2005-01-22 }} * [http://www.thewhiskystore.de/einsteiger/early_times4.htm viskiaj bareloj/de] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20041216170922/http://www.thewhiskystore.de/einsteiger/early_times4.htm |date=2004-12-16 }} Produktado de plastaj bareloj laŭ speciala metodo /de * http://www.unau.de/deutsch/deuro/topics/index.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050109120231/http://www.unau.de/deutsch/deuro/topics/index.htm |date=2005-01-09 }} == Ŝtala drumo == Oni produktas muzikilojn, drumojn el la naftaj bareloj per kurtigo de la barela mantelo. Oni povas per batoj sonigi 6-8 tonojn. * [[ŝtaldruma grupo]] -pliaj muzikiloj La origino de la ŝtaldruma muzikiloj iras al [[Trinidado kaj Tobago]], insularo en la Atlantiko antaŭ Venezuelo, de kia la steluloj de la ŝtaldruma muziko venis. == Barelo (mezurunuo) == Barelo estas mezurunuo de volumeno, kiu valoras laŭ malnova franca unuo 220 l por vino, aŭ laŭ angla kaj usona unuo 159 l por nafto. == Diversaĵoj, esprimoj == * bareleto estas (krom la senco ''eta barelo'') cilindra ujo, en kiu troviĝas la risorto de horloĝo kaj ankaŭ tiel nomiĝas la turniĝa peco de [[revolvero]], entenanta kartoĉojn. * bareltabulo = [[daŭbo]] * elbareligi signifas la fluigon de likvaĵo (biero) el barelo (spili) * naĝobarelo = [[buo]] signalas danĝeran lokon aŭ direktas ŝipojn * [[Diogeno la Cinika]] ([[-413]] - [[-323]]), fama helena filozofo vivis laŭ mito en barelo [[Dosiero:Keg1.jpg|eta|Ŝtala bierbotelo]] [[Dosiero:Noe wooden liquid manure tanker.jpg|eta|maldekstra|300px|Malnova ligna barelo]] [[Dosiero:Whiskey barrels.jpg|eta|meza|180px|Bareloj da viskio]] {{-}} == Vidu ankaŭ == * [[Vinbarelo]] == Proverbo == Ekzistas pluraj [[proverbo]]j pri barelo en la [[Proverbaro Esperanta]] de [[L. L. Zamenhof]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php |titolo=Lernu |alirdato=2010-01-28 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20111225060747/http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php |arkivdato=2011-12-25 }}</ref>: * {{citaĵo|''Barelo malplena sonas plej laŭte.''}} * {{citaĵo|''Pli allogas kulero da mielo, ol da vinagro barelo.''}} * {{citaĵo|''Pli helpas guto da feliĉo, ol barelo da saĝo.''}} == Eksteraj ligiloj == * http://www.duerkheimer-fass.de {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150716130755/http://www.duerkheimer-fass.de/ |date=2015-07-16 }} <!-- _größte_ _Weinfass_ _der_ Mondo --> == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj|commonscat=Barrels|q=Barelo|ReVo=barel}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Ujoj]] 2i0lkr3m79j3otat72uiql8f8phlgxw 0 33601 9494183 9326603 2026-10-16T02:26:21Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494183 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Petr GINZ''' (naskiĝis la [[1-a de februaro|1-an de februaro]] [[1928]], mortis la [[28-a de septembro|28-an de septembro]] [[1944]] en [[Aŭŝvico (koncentreja komplekso)|Aŭŝvico]]) estis [[Ĉeĥio|ĉeĥa]] knabo de duonjuda deveno, filo de la geesperantistoj [[Ota Ginz]] kaj [[Marie Ginzová]]. == Biografio == === Vivo === Peter Ginz naskiĝis en la familio de [[Otto Ginz]], judo kiu laboris kiel direktisto en la eksporta fako de kompanio de la teksa industrio. Otto Ginz estis pasia esperantisto kaj ekkonis en "internacia Esperanto-kongreso en [[Prago]]" (temis pri la [[UK 1921]] en [[Prago]])<ref>[https://mondmilito.hypotheses.org/1485 artikolo de Javier Alcalde de 2019]</ref> Marie Dolanská, kiu post la edziniĝo nomiĝis [[Marie Ginzová]] kaj poste ankoraŭ judigis sian personan nomon al [[Miriam]]. Ili havis du gefilojn, Petr Ginz kaj [[Eva Ginzová]] (kiu naskiĝas en 1930; ŝi poste ŝanĝos sian nomon al חוה [Ĥava] aŭ [[Chava Pressburger]]). === Terezin kaj Aŭŝvico === La vivo de la familio Ginz ŝanĝiĝis en la komenco de la Dua Mondmilito. La germanaj rasaj leĝoj petis ke la infanoj kiuj devenas de interetnaj geedziĝoj estu deportataj en koncentrejojn post la dekkvarjariĝo. En oktobro 1942 Petr devis disiĝi de sia familio kaj li estis deportata kun lia patro en la koncentrejon de Terezin. Lia fratino [[Chava‏ Pressburger|Eva]] sekvis ilin post unu jaro kaj duono, en majo 1944. En la koncentrejo, Petr estis tre aktiva kaj fondis redaktistaron de judaj knaboj kadre de kia li verkis la semajnan revuon "[[Vedem]]" ("Ni gvidas, ni venkas") aparte por judaj infanoj de la koncentrejo, kiu aperadis dum du jaroj. Ĝi aperis ĉiuvendrede kaj estis manskribata kaj ornamigata per liaj desegnaĵoj. Kiam [[Eva Ginzová]] eniris Terezinon, ŝi estis surprizata vidi ke ŝia frato estas tre respektata kaj admirata de la aliaj infanoj, kaj ankaŭ ĉiuj plenkreskuloj konis lin. La 28-an de septembro 1944 Peter Ginz estis deportata en unu el la lastaj transportoj el Terezin al Aŭŝvico kaj gasmortigata tuj post la alveno. == Petr Ginz kaj Esperanto == [[dosiero:Petr Ginz (1928 1944) Mlady Vek.jpg|eta|maldekstra|180ra|{{centre|Petr ĉirkaŭ la jaro 1940, pli-malpli 12-jara}}]] Petr mem estis denaska esperantisto. En la geto [[Terezín]] li komencis verki laŭmemore Esperanto-ĉeĥan vortaron<ref name=":1">Vlastimil Novobilsky, Ota Ginz, [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2c/Ota_Ginz._Esperantisto_en_%C4%88e%C4%A5oslovakio_%28Vlastimil_Novobilsk%C3%BD%29.pdf Esperantisto en Ĉeĥoslovakio], 491-497 Israela Esperantisto</ref>. Pri Petr Ginz aperis granda ĉefartikolo en [[Israela Esperantisto]], [https://web.archive.org/web/20061020125952/http://www.ie.esperanto.org.il/141/ n-ro 141 (jen en arkivigo)], kaj porteto kaj desegnaĵo de okupis la tuta titolpaĝon de tiu monata numero. Ankaŭ en Esperanto-Brno aperis teksto rilate al prelego pri li (vidu sube). Lia fratino Eva, kiu ankaŭ scipovis Esperanton kaj post la milito post edziniĝo kaj elmigro al Israelo ŝanĝis sian nomon al [[Chava Pressburger]] ({{prononco|Ĥava Presburger}}), eldonigis en [[2005]] la intiman taglibron de ŝia frato kiun oni retrovis en 2003, sub la ĉeĥa titolo ''Deník mého bratra'', kaj poste tradukita en Esperanto sub la titolo ''Taglibro de mia frato.'' Aperis tradukoj, i.a. en la angla, franca kaj nederlanda.<ref>El la ĉeĥa tradukis [[Vlastimil Novobilský]] kaj [[Věra Novobilská]], eldonis [[KAVA-PECH]] 2005, 135 p. plus trideko da bildoj kaj ilustraĵoj.</ref> === Rakonto de Vlastimil Novobilský pri la patro === [[Vlastimil Novobilský]] en sia artikolo ''Ota Ginz. Esperantisto en Ĉeĥoslovakio'' dekomence publikigis koncizan [[biografio]]n pri [[Ota Ginz]], patro de Petro Ginz, mortinta en la [[koncentrejo]] [[Terezín]], kiu tutmonde famiĝis kiam la kosmonaŭto [[Ilan Ramon]] portis desegnon lian en la raketoplano Columbia februare 2003, kiu siavice eksplodis. La kerno de la kontribuo estas intervjuo respondita de Ota Ginz en 1973. En ĝi Ginz parolas pri siaj unuaj rilatoj kun Esperanto, la sukceso de gazetara servo el [[Prago]], kiu havigis sekvan sukceson de kursoj kaj aliaj agadoj, kaj de asociaj oficejo kaj librovendejo, siaj tradukoj al kaj el Esperanto, sia posta agado el [[Israelo]] ktp. Fine li respondis al tri specifaj demandoj pri eternaj komencantoj, Esperanto-libroj kaj siaj interesaj travivaĵoj.<ref>[[Vlastimil Novobilský]], ''Ota Ginz. Esperantisto en Ĉeĥoslovakio'', [[La arto labori kune: festlibro por Humphrey Tonkin]], Roterdamo, 2010, UEA (ISBN 978-92-9017-113-3). pp. 491-497.</ref> == Petr Ginz kaj Arto == [[Dosiero:Earth seen from the Moon.jpg|alternative=La tero vidita de la luno|maldekstra|eta|La tero vidita de la luno]] Lia desegnaĵo de la [[Tero]] vidata de sur la [[Luno]], kiun li desegnis en Prago, fariĝis internacia simbolo de [[Holokaŭsto]]. Kopion de la desegnaĵo kunprenis la israela astronaŭto [[Ilan Ramon]] al la spacnavedo Columbia, por ke la simbolo de holokaŭsto kaj de revo pri la kosmo efektive flugu en la kosmon, sed la surteriĝo de la spacnavedo estis tragedia, ĉiuj pereis. La originalo estas prezentita en [[Jad Vaŝem]]. Komence de [[2005]] la Ĉeĥa Poŝto eldonis poŝtan memorfolieton kun la fama bildo, kaj oni donis la nomon de Petr Ginz ankaŭ al unu el la [[asteroido]]j. == Verkaro == [[Dosiero:Novobilský - Taglibro de mia frato (Esperanto Brno 2013).JPG|eta|[[Věra Novobilská|Věra]] kaj [[Vlastimil Novobilský]] laŭtlegas la Esperantan tradukon de la taglibro de Petr Ginz.|maldekstra]] Petr estis tre talenta knabo, kiu revis pri vojaĝoj sur maroj kaj en kosmo. Li ĉefe amis verkojn de [[Jules Verne]] kaj inspiriĝis el la stilo de lia verkaro. Li verkis poemojn, novelojn kaj entute ok romanojn<ref name=":0">(nederlanda) [http://joodsactueel.be/2010/11/28/jarenlang-onopgemerkt-dagboek-brengt-pakkend-verhaal/ Jarenlang onopgemerkt dagboek brengt pakkend verhaal] (Taglibro dum jaroj nerimarkita alportas tuŝan rakonton), Joods Actueel, 28-a novembro 2010</ref> inter ili El Prago al Ĉinio, La sorĉisto de la Atlasa Montaro, Vojaĝo al la centro de la Tero, Ĉirkaŭ la Tero en unu sekundo kaj Vizito el prahistorio. El tiuj romanoj nur la lasta konserviĝis. Temas alegorie pri la kreskado de la naziismo kaj ĝia krepusko. ''Návštěva z pravěku'' ([[Vizito el prahistorio]]) eldonis Societo Franz Kafka - romano de la 13-jara Petro inspirita de [[Jules Verne]]. Li ankaŭ postlasis multajn desegnaĵojn, leterojn al la gepatroj kaj taglibron. Pri la familio Ginz ekzistas fotoj ankaŭ en la [[Juda Muzeo en Prago]]. En 1956 liaj desegnaĵoj kaj rakontoj estis donacitaj al [[Jad Vaŝem]], la muzeo pri la [[Holokaŭsto]] en Jerusalemo, kaj tie ricevis specialan lokon<ref name=":0" />. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [[Javier Alcalde]]: [https://mondmilito.hypotheses.org/1485 La taglibroj de infano], 04/01/2019 ({{eo}}) * [[Doron Modan]]: [https://web.archive.org/web/20070927000015/http://ie.esperanto.org.il/141/2.html ĉefartikolo ''La esperantisto kiu vojaĝis el la getto al la kosmo'' pri li el la revuo] ''[[Israela Esperantisto]]'' 12 2004, kiu ankaŭ dediĉis la titolpaĝon al li, arkivigite en septembro 2007, [https://web.archive.org/web/20051023204543/https://www.liberafolio.org/persone/petrginz represita en ''Libera Folio'', februaro 2005, arkivigite en oktobro 2005] ({{eo}}) * [[Tonyo del Barrio]]: [http://www.delbarrio.eu/2005/02/petr-ginz_20.htm atentigo pri la temo en la rettaglibro ''Delbarrio.eu'' de februaro 2005] ({{eo}}) * [[Donald Broadribb]]: [https://web.archive.org/web/20140704131749/http://gazetejo.org/system/files/gazetoj/MONATO_20063.pdf artikolo ''Taglibroj de murdita infano'', en la] [[revuo Monato]], numero 3 2006, paĝoj 21 kaj 22, en formato [[Portebla dokumentformo|PDF]], arkivigite en julio 2014 ({{eo}}) *  [https://www.yadvashem.org/press-release/05-february-2003-07-55.html gazetara komuniko de la muzeo ''Jad Vaŝem'' de julio 2003,] kaj [https://web.archive.org/web/20190520114917/https://www.yadvashem.org/yv/en/exhibitions/nochildsplay/ghettos2.asp prezento de la muzea ekspozicio ''no childs play'' ("ne infana ludo"), arkivigita en majo 2019] ({{angle}}) <!-- jen ankaŭ pli frua arkivigo https://web.archive.org/web/20050710074330/http://www1.yadvashem.org/exhibitions/temporary_exhibitions/childsplay/temp_index_no_childsplay_peter_ginz.html de 2005 --> * [https://web.archive.org/web/20110715071116/http://www.petrginz.com/ retejo pri la filmo ''The Last Flight of Petr Ginz'' ("la lasta flugo de Petr Ginz"), arkivigita en julio 2011,] kaj [https://www.youtube.com/watch?v=hNqG8CLAB6o duminuta filma prezento de la filmo en la retejo ''Jutubo''] ({{angle}}) * [https://www.science.co.il/Ilan-Ramon/Moon-landscape.php prezento de lia desegnaĵo "luna pejzaĝo" en israela scienca retejo] ({{angle}}) [[Dosiero:Ota Ginz. Esperantisto en Ĉeĥoslovakio (Vlastimil Novobilský).pdf|180ra|alternative=Ota Ginz. Esperantisto en Ĉeĥoslovakio|eta|Ota Ginz. Esperantisto en Ĉeĥoslovakio]] [[Dosiero:Petro Ginz (Vlastimil Novobilský).pdf|180ra|alternative=Prelego pri Petro Ginz en Brno|eta|Prelego pri Petro Ginz en Brno|maldekstra]] <!--* http://www.lpb.bwue.de/publikat/ghettos/b09.htm ne plu havebla kaj ne arkivigita, la politika institucio estas kontaktita en aŭgusto 2025 kaj petita laŭeble restarigi la paĝon (germana) --> * [http://www.japhila.cz/petice.htm prezento en la retejo ''japhila.cz'', kun bildo de la poŝtmarko pri li] ({{ĉeĥe}}), [https://www.bbc.co.uk/czech/domesticnews/story/2005/01/050120_holocaust_stamp_pckg.shtml en la angla televida korporacio] ''[[BBC]]'' ({{angle}}) [https://web.archive.org/web/20060129074805/http://www.btv.bg/news/?magic=world&story=39206 kaj de la bulgara televido] ({{bulgare}}) <!-- arkivigoj https://web.archive.org/web/20240801174337/http://www.japhila.cz/petice.htm https://web.archive.org/web/20250803115039/https://www.bbc.co.uk/czech/domesticnews/story/2005/01/050120_holocaust_stamp_pckg.shtml --> * [https://web.archive.org/web/20120224055938/http://www.holocaust.cz/cz2/history/people/ginz prezento en la retejo ''holocaust.cz'', arkivigite en februaro 2012] ({{ĉeĥe}}) * [http://schule.judentum.de/nationalsozialismus/petr-ginz.htm porlerneja prezento en la retejo ''schule.judentum.de''] ({{germane}}) <!-- arkivigo https://web.archive.org/web/20250209155742/http://schule.judentum.de/nationalsozialismus/petr-ginz.htm --> * [https://web.archive.org/web/20050113180745/http://www.radio.cz/cz/clanek/37264 prezento en retejo de la] [[Ĉeĥa radio]] ({{ĉeĥe}}) <!-- arkivigo https://web.archive.org/web/20250803115829/https://cesky.radio.cz/v-columbii-shorel-symbol-holocaustu-autor-obrazku-petr-ginz-mel-pritele-kurta-8070590 --> * [http://joodsactueel.be/2010/05/24/wat-is-joodse-kunst ''Wat is Joodse kunst?''] ("Kio estas juda arto?"), en la flandra retejo ''Joods Actueel'' ("judoj aktuale"), 24-a majo 2010. ({{nederlande}}) <!-- arkivigo https://web.archive.org/web/20250515000000*/http://joodsactueel.be/2010/05/24/wat-is-joodse-kunst/ --> * [http://joodsactueel.be/2010/11/28/jarenlang-onopgemerkt-dagboek-brengt-pakkend-verhaal ''Jarenlang onopgemerkt dagboek brengt pakkend verhaal''] ("Taglibro dum jaroj nerimarkita alportas tuŝan rakonton"), Joods Actueel, 28-a novembro 2010 ({{nederlande}}) <!-- arkivigo https://web.archive.org/web/20250418012335/http://joodsactueel.be/2010/11/28/jarenlang-onopgemerkt-dagboek-brengt-pakkend-verhaal/ --> * [https://www.databazeknih.cz/knihy/navsteva-z-praveku-158615 Informo pri la libro ''Návštěva z pravěku'' (Vizito el prahistorio), publikigita en 2007, ISBN 978-80-86911-14-4] ({{ĉeĥe}}) <!-- arkivigo https://web.archive.org/web/20250803112538/https://www.databazeknih.cz/knihy/navsteva-z-praveku-158615 --> * [https://web.archive.org/web/20200512230010/https://www.un.org/en/holocaustremembrance/2012/UN_Petr_Study-Guide.pdf Lasta flugo de Petr Ginz - materialo de UNO de 2012 pri Petro kiel simbolo de holokaŭsto, por lernejoj] (arkivigita en majo 2020, en formato [[Portebla dokumentformo|PDF]], {{angle}}) <br/> {{Bibliotekoj|TSURL=viaf/52820028}} {{Unua}} {{Vivtempo|Ginz, Petr}} [[Kategorio:Holokaŭsto]] [[Kategorio:Ĉeĥaj esperantistoj]] [[Kategorio:Denaskaj esperantistoj]] [[Kategorio:Mortintoj en Aŭŝvico]] [[Kategorio:Judaj esperantistoj]] [[Kategorio:Ĉeĥaj judoj]] [[Kategorio:Murditaj esperantistoj]] beey5wdum1ntgqamvmspfm4qgbcirv1 0 44030 9494205 8404078 2026-10-16T05:54:36Z Crosstor 3176 /* Famuloj */ 9494205 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=HU}} '''Akasztó''' [akastO] estas [[vilaĝo]] kun [[titolo]] [[vinvilaĝo]] en [[Hungario]], en [[regiono]] [[Suda Ebenaĵo]], en [[departemento]] [[Bács-Kiskun]], en [[Distrikto Kiskőrös]]. La nomo Akasztó signifas laŭvorte pendiganto ('prena), sed etimologie oni aludas du alian signifon: * ĉar la areon ofte inundis la [[Danubo]], la ĉaroradoj ofte sinkis en la koton (tiel rado'''prena''') * la iama bienulo havis rajton pri ekzekutoj de subuloj. == Bazaj informoj == * [[Areo]]: 65&nbsp;km² * [[Loĝantaro]]: 3550 * [[Poŝtkodo]]: 6221 * [[Telefonprefikso]]: 78 == Situo == Akasztó situas laŭ la ĉef[[vojo]] [[Kiskőrös]]-[[Dunaföldvár]]. Troviĝas Kiskőrös 10, [[Solt]] 20, Dunaföldvár 25 km-ojn for. == Historio == La unua mencio devenis el [[1278]]. La turkoj preskaŭ senhomigis la vilaĝon. En la [[18-a jarcento]] [[slovakoj]] alvenis. La loĝantaro okupiĝas precipe pri vimkulturo. == Vidindaĵoj == * [[STADLER József|Stadler]]-stadiono, kiun eĉ envius [[urboj]] * katolika [[preĝejo Naskiĝo de Maria (Akasztó)]] de [[1744]] kun parte gotika turo * banejo * fiŝkaptistaj [[lago]]j == Famuloj == * En Akasztó naskiĝis: ** [[Ágnes Tóth (historiisto)]] ** [[János B. Nagy (kemiisto)]] ** [[Benedek Kiss]], [[poeto]]. * En Akasztó vivis [[József Stadler]] == Ĝemelkomunumoj == * {{Flago|Rumanio}} [[Kraszna]], [[Rumanio]] == Eksteraj ligiloj == * http://www.akaszto.hu <!-- hu:Akasztó Önkormányzatának honlapja hu->eo:Akasztó _Önkormányzatának_ _honlapja_ --> [http://www.vendegvaro.hu/5-34 pri la situo en Hungario, kaj hungare pri la vilaĝo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070311145423/http://www.vendegvaro.hu/5-34 |date=2007-03-11 }} {{Unua}} [[Kategorio:Vilaĝoj de Hungario]] [[Kategorio:Vinvilaĝoj]] rpeph2ok9y9kcokuf5z2y6egf3asysk 9494206 9494205 2026-10-16T05:58:37Z Crosstor 3176 foto 9494206 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=HU}} '''Akasztó''' [akastO] estas [[vilaĝo]] kun [[titolo]] [[vinvilaĝo]] en [[Hungario]], en [[regiono]] [[Suda Ebenaĵo]], en [[departemento]] [[Bács-Kiskun]], en [[Distrikto Kiskőrös]]. La nomo Akasztó signifas laŭvorte pendiganto ('prena), sed etimologie oni aludas du alian signifon: * ĉar la areon ofte inundis la [[Danubo]], la ĉaroradoj ofte sinkis en la koton (tiel rado'''prena''') * la iama bienulo havis rajton pri ekzekutoj de subuloj. [[Dosiero:Zöld Vendéglő.jpg|eta|maldekstre|Restoracio en Akasztó]] == Bazaj informoj == * [[Areo]]: 65&nbsp;km² * [[Loĝantaro]]: 3550 * [[Poŝtkodo]]: 6221 * [[Telefonprefikso]]: 78 == Situo == Akasztó situas laŭ la ĉef[[vojo]] [[Kiskőrös]]-[[Dunaföldvár]]. Troviĝas Kiskőrös 10, [[Solt]] 20, Dunaföldvár 25 km-ojn for. == Historio == La unua mencio devenis el [[1278]]. La turkoj preskaŭ senhomigis la vilaĝon. En la [[18-a jarcento]] [[slovakoj]] alvenis. La loĝantaro okupiĝas precipe pri vimkulturo. == Vidindaĵoj == * [[STADLER József|Stadler]]-stadiono, kiun eĉ envius [[urboj]] * katolika [[preĝejo Naskiĝo de Maria (Akasztó)]] de [[1744]] kun parte gotika turo * banejo * fiŝkaptistaj [[lago]]j == Famuloj == * En Akasztó naskiĝis: ** [[Ágnes Tóth (historiisto)]] ** [[János B. Nagy (kemiisto)]] ** [[Benedek Kiss]], [[poeto]]. * En Akasztó vivis [[József Stadler]] == Ĝemelkomunumoj == * {{Flago|Rumanio}} [[Kraszna]], [[Rumanio]] == Eksteraj ligiloj == * http://www.akaszto.hu <!-- hu:Akasztó Önkormányzatának honlapja hu->eo:Akasztó _Önkormányzatának_ _honlapja_ --> [http://www.vendegvaro.hu/5-34 pri la situo en Hungario, kaj hungare pri la vilaĝo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070311145423/http://www.vendegvaro.hu/5-34 |date=2007-03-11 }} {{Unua}} [[Kategorio:Vilaĝoj de Hungario]] [[Kategorio:Vinvilaĝoj]] g7qrs57oogs7f5n6n32fdfkfg9id68t 0 46270 9494094 9282558 2026-10-15T18:35:35Z Kani 670 /* Vidu ankaŭ */ 9494094 wikitext text/x-wiki La '''ora proporcio''' (latine ''sectio aurea'') estas [[rilato]] inter du [[nombro]]j, plej ofte distancoj, rigardata en la [[arto]] kaj [[arkitekturo]] kiel centra nocio pri [[estetiko]] kaj perfekta [[harmonio]]. Plue la ora proporcio aperadas ankaŭ en la [[naturo]] kaj havas interesajn matematikajn ecojn. La oran nombron oni renkontas en la naturo, en arto ktp, sed unuavice en [[matematiko]], kaj ĉefe ĝiajn matematikajn ecojn oni konsideras laŭ moderna vidpunkto, komencante per [[geometrio]], kie ĝi rolas en pristudo de [[plurlatero]]j kaj [[pluredro]]j, sed ankaŭ en [[aritmetiko]], kie, lige kun la vico de Fibonacci, ĝi havas unikajn ecojn. Fakuloj profunde traktas la diversajn matematikajn ecojn kaj ligitajn demandojn, ekzemple kiuj regulaj plurlateroj krom la [[kvinlatero]]j estas desegneblaj per [[liniilo kaj cirkelo]], kial por ĉiu reela nombro ekzistas frakcioj almenaŭ tiom proksimaj al la nombro kiel por la ora nombro (do ĝi estas la plej malbona rilate la eblon trovi proksimajn frakciojn).<ref>[[François Lo Jacomo]], ''La ora nombro'', en [[IKU-libro de 2020]], Internacia Kongresa Universitato, Universala Esperanto-Asocio. Red. Anna Striganova, Dmitrij Ŝevĉenko, Amri Wandel, Eldonejo «Impeto», Tutmonde, 73-a sesio, 01a — 08a de aŭgusto 2020, 106 pp. pp. 20-35. ISBN 978-5-7161-0314-6</ref> Ora sekco estas divido de difinita distanco je du partoj, per kiu la rilato de la malgranda parto al la granda estas la sama kiel la rilato de la granda al la tuto. Se la tuta longo estas ''a'' kaj la pli granda parto estas ''x'', tiam la pli malgranda parto estas ''a'' – ''x''. La proporcio estas do (''a'' – ''x'') : ''x'' = ''x '': ''a''. La [[bazo]] de la ora proporcio estas la nombro ''fi'' (Φ, φ) : :<math>\varphi = \frac{\varphi+1}{\varphi} = \frac{1 + \sqrt{5}}{2} \approx 1.61803\,39887\dots</math> <gallery> Dosiero:Image-Golden ratio line.png|Ora proporcio sur linio<!-- thumb|maldekstra|180px| --> Dosiero:FakeRealLogSpiral.svg|Aproksimo de [[ora spiralo]] per [[kvadrato]]j, [[ora ortangulo|oraj ortanguloj]] kaj [[cirkelo]]. Ora [[spiralo]] estas speciala tipo de [[logaritma spiralo]]. <!-- thumb|maldekstra|180px|neniu|Aproksimi kaj vera [[Ora Spiralo]]s. La <font color=#008000>green</font> spiralo estas farita de kvartalo-cirkla tangento al la eno de ĉiu kvadrato, dum la <font color=#800000>red</font> spiralo estas Ora Spiralo, speciala tipo de [[logaritma spiralo]]. Parte kovrantaj porcioj aperi <font color=#808000>yellow</font>. La longo de la flanko de pli granda kvadrato al la venonta pli minuskla kvadrato estas en la ora proporcio. --> Dosiero:Golden-ratio-construction.png|Konstruado de ora ortangulo per liniilo kaj cirkelo.<!-- thumb|maldekstra|180px|enkonduko de [[Rektilo-kaj-(cirkelo, kompaso) konstruado|klasika konstruado]]<br>sur [[unuobla kvadrato]] --> </gallery> == Kalkulado == {| class="infobox bordered" | colspan="2" align="center" | [[Listo de nombroj]] – [[Neracionala nombro|Neracionalaj nombroj]] <br /> [[Konstanto de Apéry|ζ(3)]] – [[Kvadrata radiko de du|√2]] – [[Kvadrata radiko de tri|√3]] – [[Kvadrata radiko de 5|√5]] – [[Ora rilatumo|φ]] – [[Konstanto de Feigenbaum|α]] – [[e (matematiko)|e]] – [[Pi (nombro)|π]] – [[Konstanto de Feigenbaum|δ]] |- |En [[duuma sistemo]] | 1.1001111000110111011... |- |En [[dekuma sistemo]] | 1.6180339887498948482... |- |En [[deksesuma sistemo]] | 1.9E3779B97F4A7C15F39... |- | kiel [[senfina frakcio]] | <math>1 + \frac{1}{1 + \frac{1}{1 + \frac{1}{1 + \frac{1}{\ddots}}}}</math> |- | kiel [[senfina radiko]] | <math>\varphi = \sqrt{1+\sqrt{1+\sqrt{1+\dots}}}</math> |- | [[Algebra nombro]] | <math>\frac{1 + \sqrt{5}}{2}</math> |} Du kvantoj pozitivaj ''a'' kaj ''b'' estas en la ''ora proporcio'' <math>\varphi</math>, se :<math> \frac{a+b}{a} = \frac{a}{b} = \varphi\,.</math> Ĉi tiu ekvacio difinas senambigue la nombron <math> \varphi.\, </math> La ekvacio dekstra montras, ke <math>a=b\varphi</math>, kion ni substituu en la maldekstra parto: :<math>\frac{b\varphi+b}{b\varphi}=\frac{b\varphi}{b}\,.</math> Oni povas elimini ''b''-on, kio donas :<math>\frac{\varphi+1}{\varphi}=\varphi\,;</math> :<math>1+\frac{1}{\varphi}=\varphi\,.</math> Multiplikante ambaŭ flankojn per <math>\varphi</math> kaj transŝovante terminojn, ni ricevas :<math>\varphi^2 - \varphi - 1 = 0.</math> La nura pozitiva solvo de ĉi tiu [[kvadrata ekvacio]] estas :<math>\varphi = \frac{1 + \sqrt{5}}{2} \approx 1.61803\,39887\dots\,</math> == Ora vico == {| class="wikitable float-right" style="text-align:center" |+ Ora vico pri ''a''₀&nbsp;=&nbsp;1 |- ! style="width:3em;"| <math>z</math> || <math>a_z=\Phi^z\cdot a_0</math> || |- | 4 || ≈ 6,854 || <math>\Phi^4 = 3 \cdot \Phi + 2</math> |- | 3 || ≈ 4,236 || <math>\Phi^3 = 2 \cdot \Phi + 1</math> |- | 2 || ≈ 2,618 || <math>\Phi^2 = \Phi + 1</math> |- | 1 || ≈ 1,618 || <math>\Phi</math> |- | 0 || = 1,000 || <math>\Phi^0 = 1</math> |- | −1 || ≈ 0,618 || <math>\Phi^{-1} = \Phi - 1</math> |- | −2 || ≈ 0,382 || <math>\Phi^{-2} = -\Phi + 2</math> |- | −3 || ≈ 0,236 || <math>\Phi^{-3} = 2 \cdot \Phi - 3</math> |- | −4 || ≈ 0,146 || <math>\Phi^{-4} = -3 \cdot \Phi + 5</math> |} Pri donita nombro <math>a_0</math>, konstruu sekvencon <math>a_z: = \Phi^z \cdot a_0</math> por <math>z \in \Z </math>. Ĉi tiu [[vico#En matematiko|vico]] havas la proprecon, ke ĉiu tri sinsekvaj termoj <math>(a_ {z-1}, a_z, a_ {z + 1})</math> kongruas al ''oraj proporcioj'', tio estas: : <math>\frac{a_z}{a_{z-1}}=\frac{a_{z+1}}{a_z}</math> kie <math>a_{z+1}=a_z+a_{z-1}</math> por ĉiuj <math>z\in\Z \ .</math> Ĉi tiu vico grave rolas en la teorio de proporcioj en [[arto]] kaj [[arĥitekturo]], ĉar por donita longo <math>a_0</math> aliaj [[harmonio|harmoniaj]] aspektoj povas esti generitaj. Kiel rezulto, objektoj de tre malsamaj dimensioj, kiel fenestro kaj larĝa ĉambro, povas esti rilatigitaj per la ora proporcio kaj krei tutan serion de harmoniaj dimensioj. Valoras noti sur la apuda tabelo, ke pri <math>a_0 = 1</math> pri la tri elementoj de la vico <math>a_{-1},\ a_{1}</math> kaj <math>a_{2}</math>, la diferenco inter ili estas [[entjero]]. ==En Esperanto== * Jesús M. García Iturrioz, IOM DA MATEMATIKO (22). La “ora” numero, [[Boletín]], 455, pp. 31-32. == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|commonscat=Golden ratio}} * [[Arĝenta proporcio]] * [[Ora angulo]] * [[Ora funkcio]] * [[Ora ortangulo]] * [[Ora triangulo]] * [[Ora dispartiga serĉo]] * [[Ora proporcia bazo]] * [[Logaritma spiralo]] * [[Fibonaĉi-nombroj]] * [[Sankta geometrio]] * [[Plastika nombro]] * [[Dinamika simetrio]] == Notoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Famaj nombroj]] [[Kategorio:Ora proporcio]] [[Kategorio:Nombroj]] [[Kategorio:Matematikaj konstantoj]] [[Kategorio:Arkitekturo]] [[Kategorio:Geometrio]] [[Kategorio:Teoria biologio]] 7ahjsym6r54h3ztw53rm0to3736lmgc 0 49404 9493997 9185144 2026-10-15T15:43:16Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9493997 wikitext text/x-wiki {{Unua}} {{kursiva titolo}} {{Informkesto filmo}} '''Odoro de kamforo, aromo de jasmeno''' estas filmo de la irana reĝisoro [[Bahman Farman-Ara]] el la jaro 1999, 93 minutojn longa. En tiu ĉi filmo Farman-ara elmontras pri la malfacilaj longaj jaroj, dum kiuj li kaj liaj amikoj-kolegoj ne havis permeson fari filmon pro kialoj neklarigitaj al ili. Kvankam dum pli ol dudek jaroj li ne estis reĝisorinta iun ajn verkon, tamen la filmo estis tiel bone farita diversvidpunkte. En la Internacia Film-Festivalo de [[Tehrano]] ([[1999]]) lia verko gajnis sep premiojn, i.a. por la plej bonaj scenaro, reĝisoro kaj filmo. La filmo surekraniĝis ankaŭ en eksterlandaj filmfestivaloj, ekz-e en la 44-a Internacia Festivalo de [[Sankt-Francisko]], kiun ĉeestis Farman-Ara 59-jaraĝe. Kaj tie en intervjuo: :Demando: Odoro de Kamforo jam gajnis plurajn premiojn. Kiom kontentiga tio estas por vi ekĝui tian akcepton post 22-jara ne-laborado? :Farman-ara: Nu, vi scias, ke tio estas tre tre kontentiga, sed la plej plaĉa parto de ĝi estas tio, ke la filmo estis sukceso komerce en mia lando kaj la junuloj jam respondis al ĝi. Tio estis la plej miriga, ĉar mi atendis ke la homoj de mia generacio ekhavu rilaton kun ĝi, ĉar vere mi estas dirinta ilian historion. Sed en la Irana Film-Festivalo mi vidis junan viron, kiu estis spektanta la filmon por la kvara fojo. Do mi demandis lin, “Vere kio en la filmo plaĉis al vi? Ĉar mi scias ke tio estas via generacio, kio venas al la filmo.” Kaj li respondis: “Numero unu: dum unu kaj duon-horo, vi instruis al ni 20 jarojn de nia historio.” … :Mi ĉiam similigas (premiojn kaj honorigojn) al la kremo, kion oni ŝmiras sur la kukon. La filmo estas la kuko. Mia kuko estas fari filmon por mia lando kaj la popolo. Se aliaj popoloj ŝatas ĝin, tio estas bonege, sed mi ne eksvenos se – jen! – festivalo de reĝisoroj ne ŝatas mian postan filmon; ĝis kiam mi povas fari ilin por la popoloj de mia lando.” En la 1-a parto de la filmo, kio nomiĝas “Malbona tago”, kiam li iras al la tombejo pro la datreveno de la morto de la edzino, li ekkomprenas ke la tombon, kiun li estis rezervinta por si mem, ĉe la edzino, oni jam okupis. Revenante el la tombejo li ektrovas ke virino, kiun li enaŭtigis survoje al la tombejo, kaj kiu timis de reiri al sia kolerema edzo, estas formetinta sian [[mortnaskita]]n bebon en la malantaŭo de lia aŭto. Morto vidiĝas ankaŭ en aliaj vizaĝoj: ekz-e japana televido demandis lin fari filmon pri la ritaĵoj de funbrado en Irano. Krome, li mem jam havis du koratakojn. Li ĉiusemajne vizitas sian patrinon, kiu paraliziĝis, perdis la memoron kaj ne povas paroli. Li ĉiam relegas historiojn, kiujn ŝi legis por li infanaĝe, ĉar li esperas ke tiel ŝi iam ekrehavos sian memoron. En intervjuo li diris: “En mia aĝo (tiam 59-jaraĝo), pensi pri morto estas nature, kaj de longe antaŭe ekzistis kulturo pri morto en Irano, tiel, ke ĝi jam fariĝis parto de ĉio, kion vi faras.” [[Aristotelo]] (384-322 a.K.) nomis antonimon kiel unu el la asociiloj. Ekz-e kiam oni aŭdas “tago”n, ĝi asocias ankaŭ la kontraŭon, t.e. “nokto”n por oni. Samo validas pri vivo kaj morto. Krome, morton ankaŭ difinas vivo, kaj inverse. En la nomo de la filmo “odoro de kamforo” simbolas morton kaj “aromo de jasmeno” prialudas vivon. ==Verkinto kaj reĝisoro== [[Bahman Farman-Ara]] ==Geaktoroj== '''Rolato: Rolanto''' Bahman Farĝami: [[Bahman Farman-Ara]] Lia kuracisto-amiko: [[Reza Kijanijan]] Juna virino formetinta mortnaskiton en lian aŭton: [[Roja Noŭnahali]] Lia malnova amiko-aktoro: [[Vali-ol-lah Ŝirandami]] ALial aktoroj de la filmo: Firuz Behĝat Mohammadi, Hosejn Kasbian Mahtaĝ Noĝumi, Ebrahim Abadi ==Eksterlandaj kritikistoj diris ĝi== :“Aminda meditado pri vivo kaj morto, alirita kun verdiremo kaj humoro (kio) markas la bonvenan returnon al filmoj de voĉo tro longe silenta.” :Ted Morphy, Baseline.Hollywood.com :“Tiu ĉi tranĉaĵo de la fino de homo trafas universalajn temojn.” :Steve Rhodes, Steve Rhodes’ Internet Reviews :“Nur veterana filmisto povus fari filmon pri morto kun tiom da spritaĵoj kaj komplekseco” :Jessica Yadegaran, San Diego Union-Tribune ==Fontoj== Tiu ĉi materialo unue aperis en Esperantlingva artikolo en [[Irana Esperantisto]], n-ro 11, jaro 4, Printempo 2005, 56 p., p. 4-8.: ''Kiel kiseto'' fare de ''Ŝima Bastani''. Jen ties fontoj: BAHARLU, Abbas. ''Sad ĉehreje sinemaje Iran'' (Cent vizaĝoj de Irana kino), [[Teherano]]: Naŝre gatre, 2002, 208 p. *[http://www.eye.net/eye/issue] *[http://www.golshirifoundation.org] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070609213327/http://www.golshirifoundation.org/film.htm |date=2007-06-09 }} *[http://www.nyu.edu/greyart/exhibits/iran] *[http://citypaper.net/movies/s/smellofcamphor.shtml] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080502230729/http://www.citypaper.net/movies/s/smellofcamphor.shtml |date=2008-05-02 }} *[https://web.archive.org/web/20050520033503/http://www.videoflicks.ca/titles/1101/1101291.htm] *[http://www.reel.com/reel.asp?node=features/interviews/farmanara] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160106225453/http://www.reel.com/reel.asp?node=features%2Finterviews%2Ffarmanara |date=2016-01-06 }} *[http://www.1worldfilms.com/iran/princeehtejab.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050407211541/http://www.1worldfilms.com/Iran/princeehtejab.htm |date=2005-04-07 }} *[http://www.filmref.com/directors/dirpages/farmanara.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160112071833/http://www.filmref.com/directors/dirpages/farmanara.html |date=2016-01-12 }} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Iranaj filmoj]] k7n4xg0qq1xjq4nl3zjz02u906whnbw 0 50483 9494316 9467020 2026-10-16T09:57:11Z Sj1mor 12103 9494316 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Rozo |koloro = lightgreen |dosiero = Wild rose flower.jpg |dosiero larĝo = 300px |priskribo de dosiero = [[Hundorozo]], ''Rosa canina'' |regno = [[Plantoj]] ''Plantae'' |divizio = [[Angiospermoj]] ''Magnoliophyta'' |klaso = [[Dukotiledonaj plantoj|Dukotiledonoj]] ''Magnoliopsida'' |ordo = [[Rozaloj]] ''Rosales'' |familio = [[Rozacoj]] ''Rosaceae'' |subfamilio = ''Rosoideae'' |genro = '''Rozo''' ''Rosa'' |genro aŭtoritato = [[Carolus Linnaeus|L.]] |specioj de subdivizio = Specioj |subdivizio2 = Inter 100 kaj 150 |vikispecio = Rosa |komunejo = Rosa }} '''Rozo''' estas floro de [[arbedo]] el [[familio]] de [[rozacoj]] ([[genro]] ''Rosa'' [[Carolus Linnaeus|L.]]). Estas pli ol 100 specioj da rozoj, miloj da kulturvarioj vaste kulturataj ĝardene pro la ornamaj, delikatpetalaj, brilkoloraj, ofte bonodoraj floroj. (citaĵo el [[L. L. Zamenhof]] en la unuaj paĝoj de [[Ekzercaro]]). [[Dosiero:Rosa rugosa Tokyo.JPG|eta|maldekstra|[[Sulka rozo]] (''Rosa rugosa'')]] [[Dosiero:Rosa semperflorens Curtis.jpg|eta|maldekstra|[[Ĉina rozo]] ''Rosa chinensis'']] [[Dosiero:Rosa_damascena3.jpg|eta|maldekstra|[[Damaska rozo]] (''Rosa damascena'')]] [[Dosiero:Illustration Rosa majalis0.jpg|eta|dekstra|[[Cinamo-rozo]] aŭ [[Maja rozo]] (''Rosa majalis'')]] En hortikulturo oni distingas inter [[sovaĝaj rozoj]] kaj [[kulturrozo]]j. La rozo havas ekde la [[antikva Grekio|greka antikveco]] la kromnomon „reĝino de la floroj“. Rozoj estis dum pli ol 2000 jaroj bredataj kiel [[Ornamplanto]]j. La el la rozpetaloj ekstraktita [[rozoleo]] estas grava resurso por la parfumindustrio. == Priskribo == La rozo estas arbedo aŭ [[grimpoplanto]], ordinare dorna kun pinataj [[folio]]j havantaj sep, ĉe multaj greftataj varioj kvin, folierojn dentorandajn. La [[floro]]j, ĉe la sovaĝaj formoj, estas kvinpetalaj kaj kvinsepalaj; ĉe la kulturformoj ili povas havi ankaŭ dek, dekkvin aŭ dudek petalojn. La floroj estas [[stameno|multestamenaj]] kaj enhavas [[ovolujo]]n kune kun la stamenoj. Kiel aliaj anoj de la familio (pomo, frago ktp), la rozo produktas [[ŝajnfrukto]]jn (nomatajn [[rozfrukto]]j). [[Dosiero:Rosa bracteata.jpg|eta|maldekstre|ilustraĵo de ''[[Rosa bracteata]]'']] [[Dosiero:File Rose thorn.jpg|eta|hochkant|maldekstre|[[pikaĵo (planto)|pikaĵoj]] de rozo, la antaŭa pikilo estas forigita por pli bone vidi]] === Pikiloj === Trunko, branĉoj kaj branĉetoj estas kovrataj de [[pikaĵo (planto)|pikiloj]], kiuj ofte estas nomataj de nefakulo [[dorno (botaniko)|dornoj]]. La pikiloj servas por la protekto de la planto kontraŭ bestmanĝado kaj estas helpiloj por grimpi. Kelkaj rozoj ja estas grimplantoj, aŭ precize „disetenda grimpplanto“. [[Dosiero:Folla Roseira 004eue.jpg|eta|La kvinnombra pluma folio]] === Folioj === La alternessidantaj [[folio (planto)|folioj]] estas diverslongaj. La nepara foliplato konsistas el kvin ĝis naŭ [[folieto]]j, povas esti tri ĝis 19. Nur ĉe ''Rosa persica'' la folioj estas simplak kaj [[stipulo]]j mankas. Ankaŭ la folioj povas havi harojn kaj glandojn. Ĉe la meza ripoj kelkfoje estas etaj pikiloj aŭ rigidharoj. La plum[[folieto]]j havas diversajn formojn, plej ofte ili estas eliptaj ĝi ovformaj, renverse ovformaj aŭ rondaj. La randoj de la folietoj estas segilformaj, duoble segildentaj, malofte noĉitaj aŭ preskaŭ glataj. [[Stipulo]]j ekzistas. === Floraroj kaj floroj === La [[floro]]j staras terminale aŭ flanke en [[grapolo|grapolaj]], [[paniklo|paniklaj]], kelkfoje [[umbelo|umbelaj]] [[infloresko]]j. La infloresko povas esti ankaŭ reduktita je unu sola floro. [[Brakteo]]j ekzistas plej ofte. Ekstera [[Kaliko (botaniko)|kaliko]] ne ekzistas. [[Dosiero:Rosa tomentosa flowerdiagram.png|eta|maldekstre|hochkant|La [[flordiagramo]] de ''[[Rosa tomentosa]]'']] La [[floro]]j ofte havas [[petiolo]]j kaj plej ofte estas belaspektaj kaj odorantaj. La duseksaj floroj estas [[radiosimetria]]j kaj estas plej ofte kvinnombraj kan duobla [[involukro]]. Ekzistas kvin [[sepalo]]j, nur ĉe ''Rosa sericea''<ref name="Wissemann2005" /> kvar. Ili estas plej ofte lancetaj, folisimilaj, nedividitaj. Ili povas havi harojn kaj glandojn. La sepalo estas retrofleksitaj post la ekfloro. Dum fruktmaturiĝo la sepaloj jam estas forfalitaj aŭ kronas la frukton. La diametro de la florkrono estas plej ofte 3 ĝis 7&nbsp;cm, povas ankaŭ estis inter unu kaj dek centimetroj. La koloro de la petatoj estas rosea, ruĝa, blanka, malofte flava. Ĉe multaj floroj stamenoj ŝanĝiĝis al petaloj kaj formas tiele [[plena floro|plenan floron]]. [[Dosiero:Rose hip 02 ies.jpg|eta|laŭlonga sekco tra [[receptaklo]]; en la supra parto la pistila kanaleto tra kiu la pistilo etendiĝas eksteren]] La diversforma [[receptaklo]] estas pli kaj malpli urnoforma, kun aŭ sen glandoj, kelkfoje kun rigidharoj. La supra parto de la urna receptaklo estas pli mallarĝigita kaj estas [[disko (botaniko)|disko]]: ĝi estas homologa al la [[nektaro(botaniko)|nektarproduktanta]] glanda ringo de aliaj floroj. Nur malmultaj rozspecioj produktas nektaron La nombro de [[stamenoj]] estas plej ofte 50 ĝis 200, malofte 20 ĝis 265. Ili staras antaŭ la petaloj kaj deiĝas de la rando de la receptaklo. La [[antero]]j estas direktitaj centren, flav- oranĝ ĝis brunkoloraj. La [[filamento]]j havas alian koloron. Ili plej ofte estas blankaj aŭ fojnoflavaj. Ekzistas multaj liberaj [[karpelo]]j, plej ofte inter 10 kaj 50, povas esti ankaŭ inter 4 ĝis 140. Ĉiu karpelo portas unu ĝis du [[ovolo]]jn. [[Dosiero:Rosa rubiginosa hips.jpg|eta|La branĉeto kun rozfruktoj de la [[Eglanterio]] (''Rosa rubiginosa'')]] [[Dosiero:Rosa gigantea.jpg|eta|dekstra|[[Giganta rozo]] (''[[Rosa gigantea]]'')]] [[Dosiero:Rosa foetida.jpg|eta|dekstra|[[Malbonodora rozo]] (''[[Rosa foetida]]'')]] [[Dosiero:Rosa-hugonis-flowers.JPG|eta|dekstra|[[Ĉina or-rozo]] ''[[Rosa hugonis]]'']] === Fruktoj === La [[rozfrukto]] estas [[fruktaro]]. La unuopaj fruktoj estas unusemaj [[nukso|nuksetoj]] de flava ĝis bruna koloro. Ili estas ĉirkaŭitaj de pli aŭ malpli karnecaj urnforma receptaklo, kiu havas harojn je la interna flanko. Mature la fruktoj estas karnecaj ĝis ledraj, molaj ĝis malmolaj. Ili povas resti longe ĉe la planto aŭ povas frue defali. Mature ili ofte estas ruĝaj ĝis oranĝkoloraj, malofte brunaj ĝis nigraj. La unuopa fruktoj –la nukseto, ofte nomata „kerno“ – estas plej ofte tri ĝis ok mm longaj, 2,5 ĝis 3,5&nbsp;mm larĝaj kaj forte haraj aŭ preskaŭ kalvaj. La nombro de la nuksetoj varias ĉe mezeŭropaj specioj inter 10 kaj 30 po fruktaro, malofte inter 1 kaj 45. Ĉe ''Rosa rugosa'' estas pli ol 100, ĉe ''Rosa clinophylla'' ĝis 150. == Ĉelogio == La baza [[kromosomo]]nombro de rozoj estas x = 7. Baze de tio ekzistas diversaj ploidaj vicoj kun 2n= 14, (21), 28, 35, 42 kaj 56. En Mezeŭropo [[duploida]]j specioj estas maloftaj: de 33 specioj estas 4 duploidaj, 5 [[kvarploida]]j, 8 [[Poliploideco|kvinploidaj]], 11 havas pli ol unu ploida ŝtupo kaj de tri specioj oni ne konas la ploidan ŝtupon. La sola okploida specio en Eŭropo estas ''Rosa acicularis'', kiu krome povas esti du-, tkvar- kaj sesploida. La okploidaj formoj nur troviĝas en la nordo, ekzemple en [[Jakutio]]. Multaj ploidaj ŝtupoj precipe aperas en la sekcio ''Caninae''. == Ekologio == [[Dosiero:Hermetia illucens MHNT Fronton.jpg|eta|[[Soldata muŝo]] (''Hermetia illucens'') nutriĝante en rozfloro]] === Florekologio === * <!--[[Blasenfüße]]--> (''Thripidae'') [[Dosiero:Rosa glutinosa lepljiva ruza.jpg|eta|La matura rozfrukto de ''[[Rosa glutinosa]]'']] === Semdisvastigado === La rozfruktoj estas manĝataj de multaj bestoj. La semoj pasas tra la digesta aparato nedamaĝite ([[endozooĥorio]]). Birdoj, musoj kaj vulpoj estas gravaj disvastigantoj de la rozsemoj. == Kreskoregionoj == [[Dosiero:Rosa acicularis 8448.JPG|eta|''[[Rosa acicularis]]'']] === Disvastigo === La genro limiĝis origine sur la norda hemisfero. Ĝi, do, estas [[holartktiso|holarktisa]] floro. Ĝi kreskis tie en ĉiu tri moderaj zonoj en la [[boreala zono|boreala]], en la nemorala kaj en la meridionala zonoj. Nur malmultaj specioj etendiĝas ĝis la subtropikaj aŭ tropikaj montaroj: ''Rosa montezumae'' en [[Meksiko]], ''Rosa abyssinica'' en [[Etiopio]] kaj la [[Araba duoninsulo|Arabio]], ''Rosa leschenaultiana'' en la sudokcidenta [[Hindio]], kaj ''Rosa transmorrisonensis'' kaj ''Rosa philippinensis'' sur [[Luzono]]. En la nordo kelkaj specioj kreskas ĝis la [[Arkta arbarlimo|arkta arbara limo]] aŭ eĉ trans la [[polusa cirklo]]: ''[[Rosa acicularis]]'', ''[[Rosa majalis]]'' kaj [[mola rozo]] (''Rosa mollis''). En Eŭropo rozoj kreskas ĝis [[Islando]] kaj norda [[Skandinavio]]. En Ĉinio nature kreskas ĉirkaŭ 95 specioj, 65 nur tie. Ekzistas nur unu specio kie nature kreskas kaj en Eŭropo kaj en Nordameriko: ''Rosa acicularis''. == Sistematiko == La genro “Rosa” estas la sola genro el la [[Tribo (biologio)|tribo]] ''Roseae''. D. Potter k.a. metis ĝin 2007 post revizio de la plantfamilio en la nova subtribo Rosodae kune kun “[[Rubus]]”. La genra nomo “Rosa” estas la [[latina lingvo|latina nomo]] por rozo. Ambau esprimoj baziĝas sur la [[hindeŭropa pralingvo|hindeŭropa]] radiko *vrod aŭ *vard. === Interna sistematiko === [[Dosiero:Gebirgsrose.jpg|eta|[[Pendanta rozo]] aŭ [[Alpa rozo]] (''Rosa pendulina'')]] [[Dosiero:Rosa willmottiae 4.jpg| eta|Willmott-a rozo („Rosa willmottiae“)]] [[Dosiero:Rosa nitida.jpg| eta |[[Brilanta rozo]] („Rosa nitida“)]] [[Dosiero:Rosa multiflora 1006.JPG| eta |[[Multflora rozo]] („Rosa multiflora“)]] [[Dosiero:Rosa sempervirens 02062003.JPG| eta |[[Ĉiamverda rozo]] („Rosa sempervirens“)]] [[Dosiero:Dünen-Rose.JPG| eta |[[Multpikaĵa rozo]] aŭ [[Multegpikila rozo]] („Rosa spinosissima“)]] [[Dosiero:Rosa arvensis (Liege-Rose) IMG 24814.JPG|eta|[[Kampa rozo]] (''Rosa arvensis'')]] [[Dosiero:Wild Rosa gallica Romania.jpg|eta|[[Gaŭla rozo]] aŭ [[Vinagra rozo]] (''Rosa gallica'')]] [[Dosiero:Rosa pomifera - wolley dod's apple rose - desc-open flower.jpg|eta|[[Mola rozo]]]] [[Dosiero:Rosa tomentosa 260611a.JPG|eta|[[Velura rozo]]]] [[Dosiero:291 Rosa villosa.jpg|eta|[[Vila rozo]] (''Rosa villosa'')]] [[Dosiero:Rosa centifolia - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-122.jpg|eta|[[Centfolia rozo]]]] {{Polurinda}} La genro “Rosa” konsistas el ĉirkaŭ 100 ĝis 200 eĉ ĝis 250) specioj. La genro estas dividita en kvar subgenroj, el kiuj kelkaj denove estas dividitaj en sekkcioj. Menciitaj estas la eŭropa specioj la HENKER 2003 (slekto, aldonoj estas signitaj). • Subgenro „Hulthemia“. Ĝi estas kelkfoje memstara genro „Hulthemia“, ĝi estas laŭ molekulgenetikaj esploroj nedubeble parto de la genro „Rosa“. Ĝi nur entenas unu specio: ** Persa rozo („[[Rosa persica]]“ MICĤ. EX J.F.GMEL.): Ĝi estas disvastigita en [[Mezazio]], [[Irano]], [[Afganio]] kaj [[Siberio]]. • Subgenro “Rosa” (sin.: “Eurosa” FOCKE): ** Sekcio “Banksianae” |LINDL.: Ĝu havas du speciojn: *** [[Banks-rozo]] (“[[Rosa banksiae]]” W.T.AITON): Gi kreskas kun du varioj en alteco inter 500 kaj 2200 metrojn en la ĉinaj provincoj [[Gansuo]], [[Guiŝuo]], [[Henano]], [[Hubejo]], [[Jiangsuo]], [[Siĉuano]] kaj [[Junano]]. *** “[[Rosa cymosa]]” TRATT., la taksonomio statuso estas pridiskutata.: Ĝi hejmiĝas en Ĉinujo, [[Tajvano]], [[Laoso]] kaj [[Vjetnamio]]. ** Sekcio “Bracteatae” Thory: Ĝi nur havas unu specio *** Macartney-rozo (“[[Rosa bracteata]]” J.C.WENDL.): Ĝi nature kreskas kun du varioj en suda Japanio, Tajvano kaj la ĉinaj provincoj Fuĵiano, Guiŝuo, Hunano, Jiangsuo, Jianĝio, Junano kaj Ĝeĝjango. *** “[[Rosa clinophylla]]” THORY, taksonoimie neklare ** Sekcio “Caninae”: Ekzistas ĉ. 60 specioj, vidu [[hundorozo]]. ** Sekcio “Carolinae”: Ĝi havas ses speciojn en Nordameriko, lasttempe ordigite en la sekcio “Cinnamomeae”. *** [[Rosa carolina]] L. *** [[Brilanta rozo]] (“Rosa nitida” WILLD.) *** [[Marĉa rozo]] (“Rosa palustris” MARSHALL) *** [[Virginia rozo]] (“Rosa virginiana” MILL.) ** Sekcio “Cinnamomeae” kun ĉ. 85 specioj en Nordameriko, Azio kaj Eŭropo (ĉi tie kvar specioj) la plej granda sekcio: *** [[”Rosa acicularis”]] LINDL.: Tiu [[Boreala zono|boreala]] specio nature kreskas en [[Kanado]], [[Alasko]], [[Usono]], [[Azio]], Nord- kaj [[Orienteŭropo]]. *** arkansasa rozo („[[Rosa arkansana]]“ PORTER: Ĝi nature kreskas en Kanado kaj Usono. *** „[[Rosa beggeriana]]“ Schrenk ex Fisch. & C.A.Mey.: Ĝi estas ofta en Irano, in Afganio, [[Kazaĥio]], [[Mongolio]] kaj en la ĉinaj provincoj Gansuo kaj [[Ŝinĝango]]. *** [[Rosa blanda]] (AITON) aŭ labradora rozo: Ĝi nature kreskas en Nordameriko. *** „[[Rosa laxa]]“ RETZ.: Ĝi nature kreskas en Ŝinĝango , la Interna Mongolio, meza Siberio kaj [[Mezazio]]. *** [[Cinamo-rozo]] aŭ [[Maja rozo]] (''[[Rosa majalis]]'')) HERRM.: Ĝi nature kreskas en Eurazio. *** [[Damaska rozo]] (''Rosa damascena'') *** [[Mandarena rozo]] (“Rosa moyesii” HEMSL. & E.H.WILSON): Ĝi nature kreskas en altecoj inter 2700 kaj 3800 metrojn nur en la ĉinaj provincoj Siĉuano kaj Junano. *** [[Rosa multibracteata]] HEMSL. & E.H.WILSON): Ĝi nature kreskas en altoj de 2100 ĝis 2500 mrojn nur en la ĉinaj provincoj Siĉuano kaj Junano. *** [[Alpa rozo]] („Rosa pendulina“ L.): Ĝi nature kreskas en Eŭropo. *** [[Sulka rozo]] („Rosa rugosa“ THUNB.): Ĝi nature kreskas en Orientazio kaj en Eŭropo ĝi estas invazia specio. *** [[Rosa sertata]] ROLFE: Ĝi kreskas en du varioj en la ĉinaj provincoj Anhujo Gansuo, Henano, Hubejo, Jiangsuo, Jianĝi, Ŝenŝjio, Ŝanŝio, Siĉuano, Junano kaj Ĝeĝjango en alteco de 1400 kaj 2200 metrojn. *** “[[Rosa arkansasa|Rosa suffulta]]” Greene *** [[Willmotts-rozo]] („Rosa willmottiae“ Hemsl.: Ĝi kreskas en du varioj en alteco inter 1300 kaj 3800 metrojn nur en la okcidentaj partoj de la ĉinaj provincoj Gansuo, Ĉinghajo kaj Siĉuano. *** „[[Rosa woodsii]]“ LINDL.: Ĝi nature kreskas de Alasko ĝis Meksikio. ** Sekcio “Indicae” (sin.: “Rosa” sect. „Chinenses“ DC. EX SER.): Ĝi nur konsistas el du aŭ trei specioj: *** [[Ĉina rozo]] (''[[Rosa chinensis]]'' JACQ.): Ĝi nur kreskas nature en la ĉinaj provincoj Guĵuo kaj Siĉuano. *** [[Odor-rozo]], („[[Rosa odorata]]“ (ANDREWS) SWEET): Ĝi nature kreskas en Birmo, Tajlando, norda Vjetnamio kaj la ĉina provinco Junano. *** [[Giganta rozo]] (''[[Rosa gigantea]]'' COLLETT EX CRÉP.: Ĝi nature kreskas en nordorienta Hindio, Birmo kaj la ĉina provinco Junano. ** sekcio „Laevigatae“ THORY: Ĝi nur havas unu specio: *** [[Ĉeroka rozo]] („Rosa laevigata“ MICĤ.): Ĝi nature kreskas en Ĉinio kaj Tajvano. En Nordameriko ĝi estas [[invadaj specioj|novplanto]]. ** sekcio „Pimpinellifoliae“ DC. EX SER.: Ĝ konsistas el ĉ. 15 Specioj en [[Eurazio]]: *** „[[Rosa altaica]]“ WILLD. *** „[[Rosa ecae]]“ AITCH.: Ĝi nature kreskad en Mezazio, Afganio kaj Pakistano. *** [[Malbonodora rozo]] („[[Rosa foetida]]“ HERRM.) Tiu ĉi kulturozo venas el Malgrandazio ĝis nordokcidenta Himalajo. *** [[Ĉina or-rozo]] (''[[Rosa hugonis]]'' HEMSL.): Ĝi kreskas en altecoj inter 600 kaj 2300 metrojn en la ĉinaj provincoj Gansuo, Ĉinghajo, Ŝanŝio kaj Siĉuano. *** „[[Rosa primula]]“ BOULENGER: Ĝi kreskas en alteco inter 800 kaj 2500 metrojn en la ĉinaj provincoj Gansuo, Hebejo, Henano, Ŝanŝio, kaj Siĉuano. *** [[Silka rozo]] („Rosa sericea“ LINDL.): Gi multe kreskas en Hindio, Butan, Sikimo, Biemo kaj la ĉinaj provincoj Gŭiĝoŭo, Siĉuano, Tibeto kaj Junano. *** [[Multpikaĵa rozo]] aŭ [[Multegpikila rozo]] (''Rosa spinosissima'' L.): Ĝi nature kreskas en Eŭrazio kaj en Nordameriko ĝi estas novplanto. ** Sekcio „Synstylae“ DC.: Ĝi konsistas el 30 ĝis 35 specioj en Azio, Nordameriko, Afriko kaj Eŭropo: *** [[Abesina rozo]] („Rosa abyssinica“ R.BR. EX LINDL.): Ĝi estas la sola specio kiu sole nur kreskas nature en Afriko. *** “[[Rosa anemoniflora]]” FORTUNE EX LINDL. *** [[Kampa rozo]] (''Rosa arvensis'' HUDS.): Ĝi nature kreskas en Eŭropo kaj Turkio. *** „[[Rosa brunonii]]“ LINDL. *** „[[Rosa daishanensis]]“ T.C.KU *** „[[Rosa deqenensis]]“ T.C.KU *** „[[Rosa derongensis]]“ T.C.KU *** „[[Rosa duplicata]]“ T.T.YU & T.C.KU: Ĝi nature kreskas en Tibeto. *** „[[Rosa filipes]]“ REHDER & E.H.WILSON: Ĝi kreskas en altoj inter 1300 kaj 2300 metroj en la ĉinaj provincoj Gansuo, Ŝanŝio, Siĉuano, Tibeto kaj Junano. *** „[[Rosa glomerata]]“ Rehder & E.H.Wilson *** „[[Rosa helenae]]“ Rehder & E.H.WILSON. Ĝi nature kreskas en Tajlando, Vjetnamio kaj la ĉinaj provincoj Gansuo, Guiŝuo, Hubejo, Ŝanŝio, Siĉuano kaj Junano. *** „[[Rosa henryi]]“ Boulenger *** „[[Rosa kunmingensis]]“ T.C.KU *** „[[Rosa kwangtungensis]]“ T.T.YÜ & H.T.TSAI *** “[[Rosa langyashanica]]” D.C.ZHANG & J.Z.SHAO *** “[[Rosa lasiosepala]]” METCALF *** “[[Rosa lichiangensis]]” T.T.Yu & T.C.Ku ** “[[Rosa longicuspis]]” BERTOLONI *** “[[Rosa luciae]]” FRANCHET & ROCHEBRUNE *** “[[Rosa ludingensis]]” T.C.KU *** “[[Rosa maximowicziana]]” REGEL *** “[[Rosa miyiensis]]” T.C.KU *** [[Rosa multiflora|multflora rozo]] (“Rosa multiflora” THUNB. EX MURRAY): Ĝi kreskas nature en Ĉinio, Tajvano, Japanio kaj Koreio. *** [[fenica rozo]] („Rosa phoenicia“ BOISS.): Ĝi nature kreskas en le orienta mediteranea regiono. *** “[[Rosa pricei]]” HAYATA *** “[[Rosa rubus]]” H.LÉV. & Vaniot *** “[[Rosa sambucina]]” KOIDZUMI *** [[Ĉiamverda rozo]] („Rosa sempervirens“ L.): Ĝi nature kreskas en Sudeŭropo, Nordafriko, Turkio kaj Sirio. *** Preria rozo („[[Rosa setigera]]“ MICĤ.): Ĝi hejmisgas en Nordameriko. *** “[[Rosa shangchengensis]]” T.C.KU *** “[[Rosa soulieana]]” CRÉP. *** „[[Rosa taiwanensis]]“ NAKAI: Ĝi nature kreskas en alteco sub 2500 metroj en Tajvano. *** „[[Rosa transmorrisonensis]]“ HAYATA: Ĝi nature kreskas en Tajvano kaj [[Filipinoj]]. *** “[[Rosa uniflorella]]” BUZUNOVA *** „[[Rosa weisiensis]]“ T.T.YU & T.C.KU *** [[Vila rozo]] (''Rosa villosa'') *** [[Centfolia rozo]] *** „[[Rosa wichuraiana]]“ CRÉP.: Ĝi devenas el [[Orientazio]]. ** Sekcio „Rosa“ (antaŭe „Gallicanae“ DC.): Ĝi nur konsistas el unu specio: *** [[Gaŭla rozo]] aŭ [[Vinagra rozo]] (''Rosa gallica'' L.): Ĝi hejmiĝas en Eŭropo kaj Proksima Azio. • Subgenro „Platyrhodon“: Ĝi konsistas el nur unu specio: ** [[erinaca rozo]] („Rosa roxburghii“ TRATT.): Ĝi nature kreskas en multaj regionoj de Ĉinio kaj Japanio. • Subgenro „Hesperhodos“: Ĝi konsistas el jenaj du specioj el Nordameriko ** [[stelforma rozo]] („Rosa stellata“ WOOTON). Ĝi kreskas nature en Usono. ** „[[Rosa minutifolia]]“ ENGELM. La sekcioj tre similas unu al la aliaj en morfologiaj kaj molekulgenetikaj karakterizaĵoj. Multaj specioj verŝajne nur ekestis en [[Holoceno]]. La ofta apero de hibridoj estas signo por ankoraŭ ne finiĝinta evoluo. De la multspeciaj sekcioj verŝajne nur „Caninae“ estas [[monofila]]. La sekcioj „Carolinae“ kaj „Cinnamomeae“ kaj „Synstylae“ „Indicae“ estas ne la kladaj kriterio dividablaj kaj lasttempe oni rigardas ilin kiel propraj sekcioj. === Aliaj === * [[Mola rozo]] (''Rosa mollis'') * [[Velura rozo]] aŭ ŝerarfa rozo (''Rosa sherardii'') * [[Eglanterio]] (''Rosa eglanteria'' aŭ ''Rosa rubiginosa'') {{-}} == Bildaro == <gallery mode="packed" heights="200"> Rosa glauca A.jpg|''[[Rosa glauca]]'' Rosa macrophylla0.jpg|''Rosa macrophylla'' Rosa omeiensis 9517.jpg|[[Leŝana rozo]] (''[[Rosa omeiensis]]'') Rosa eglanteria img 2056.jpg|[[Eglanterio]] (''Rosa eglanteria'', ''Rosa rubiginosa'') Rosa moyesii1HELLAN.jpg||[[Mandarina rozo]] (''Rosa moyesii'') </gallery> == Diversaj simboloj == Rozoj estas [[antikva epoko|antikvaj]] [[simbolo]]j de [[amo]] kaj [[beleco]]. La rozo estis sankta al konsiderinda nombro da [[diino]]j (antikvaj [[diaĵo]]j) de antikva tempo, kaj ofte estas uzata kiel simbolo de la [[Maria (patrino de Jesuo)|Virga Maria]]. Rozoj estas tiel gravaj, ke el ili [[derivado|derivas]] terminojn kiel rozkolorajn aŭ ruĝajn en multaj diversaj lingvoj. Rozoj disvolviĝas laŭ diversaj [[koloro]]j, ĉiu kun malsama simbola signifo: * ''[[Blua]]'': prezentas [[miraklo]]jn kaj novajn eblojn * [[Ruĝa]]: [[amo]], [[pasio]] * [[Roza]]: [[toleremo]], [[respekto]], [[simpatio]] * ''Malhele roza'': dankemo * ''[[Hela|Hele]] roza'': [[admiro]], [[kondolenco]], impreso * ''[[Blanka]]'': senmalico, pureco, [[animo]] (vidu ankaŭ: [[Blanka rozo]]) * ''[[Flava]]'': malaperanta amo, [[envio]], [[zorgo]]j, [[fiereco]], [[honto]], malfideleco (kvankam ĝi ankaŭ povas signifi [[amikeco]]n) * ''[[Oranĝa]]'': alta pasio * ''[[Burgonja vino|ruĝa burgonjvina]] koloro'': [[beleco]] kaj eleganteco * ''[[Griza]]'': [[malsano]] aŭ [[maljuneco]]. Krome estas iuj esprimoj: * {{citaĵo|''Se li vidas rozon, li jam pensas pri [[ĉerko]].''}} * {{citaĵo|''Donu al la paro bonodoran rozon, tiam ĝuu ilian belan aferon.''}} [[Proverbo]] pri rozo ekzistas en la [[Proverbaro Esperanta]] de [[L. L. Zamenhof]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php |titolo=Lernu |alirdato=2018-05-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20111225060747/http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php |arkivdato=2011-12-25 }}</ref>: * {{citaĵo|''Ŝiru rozojn en somero, ĉar en vintro ili ne estos.''}} La rozo ankaŭ estas la simbolo de du anglaj reĝaj [[dinastio]]j: [[Lankastroj]] (''House of Lancaster'') (ruĝa rozo) kaj [[Jorkoj]] (''House of York'') (blanka rozo), kiu estis alfrontitaj en la nomata [[Milito de rozoj]]. Ĝi ankaŭ estas la [[emblemo]] de la [[Rugbeo 15|rugbea]] teamo de [[Anglio]], kiu estas nomata «la 15-a de la rozo». La ruĝa rozo (kutime tenita kun la maldekstra pugno) estas la simbolo de [[demokrata socialismo]]. === Referencoj === {{Referencoj | referencoj = <ref name="Wissemann2005">Volker Wissemann, C. M. Ritz: ''The genus ''Rosa'' (Rosoideae, Rosaceae) revisited: molecular analysis of nrITS and ''atp''B-''rbc''L intergenic spacer (IGS) versus conventional taxonomy''. ''Botanical Journal of the Linnean Society'', Band 147, 2005, S. 275–290. {{DOI|10.1111/j.1095-8339.2005.00368.x}}</ref> }} == Literaturo == * Heinz Henker: ''Rosa''. In: Hans. J. Conert u. a. (Hrsg.): [[Gustav Hegi]]. ''Illustrierte Flora von Mitteleuropa''. Band IV, Teil 2C. Spermatophyta: Angiospermae: Dicotyledones 2 (4). Rosaceae (Rosengewächse).'' 2. Auflage, Parey, Berlin 2003, p. 1–109. ISBN 3-8263-3065-X'' * Gu Cuizhi & Kenneth R. Robertson: [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=128746 ''Rosa'', S. 339 – textgleich online wie gedrucktes Werk], [http://flora.huh.harvard.edu/china/mss/volume09/Rosaceae.PDF PDF 4,6&nbsp;MB]{{404|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, In: Wu Zheng-yi & Peter H. Raven (Hrsg.): ''Flora of China'', Volume 9 – ''Pittosporaceae through Connaraceae'', Science Press und Missouri Botanical Garden Press, Beijing und St. Louis, 2003. ISBN 1-930723-14-8. (Abschnitte Beschreibung und Systematik) * Hella Brumme, Thomas Gladis: ''Vorarbeiten zur Inventarisierung pflanzengenetischer Ressourcen in Deutschland - Die Wildrosen (Gattung Rosa L.) im Europa-Rosarium Sangerhausen, nach ihrer Verwandtschaft geordnet.'' [http://www.das-rosen-netzwerk.de/pages/Wiroverz-2007-08-13.pdf Volltext-PDF.]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Vidu ankaŭ == * [[Hundorozo]] * [[Kulturrozo]] * [[Noisette-rozo]] * [[Rozario (ĝardeno)]] * [[Roza klaso]] * [[Rozoĝardeno de Eŭropo]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=roz}} * Tipps zur [http://www.garten.de/tags/rosen Rosenpflege] * [http://linnaeus.nrm.se/flora/di/rosa/rosa/ Datenblatt in ''Den virtuella floran'' mit den Verbreitungskarten auf der Nordhalbkugel, von den Arten, die in Schweden vorkommen.] Datenoj ({{sv}}) [[Kategorio:Rozoj| ]] [[Kategorio:Ĝardenplantoj]] [[Kategorio:Ornamaj plantoj]] [[Kategorio:Parfumoj]] 5mjpki1nsxpop0hge7un4w7vv4gft7r 0 55269 9494087 9460562 2026-10-15T18:24:57Z Kani 670 /* Vidu ankaŭ */ 9494087 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}}[[Dosiero:Banding_Marbled_Godwit_on_Bowdoin_NWR_(12820314955).jpg|eta|250x250ra|[[Marmora limozo]] estanta [[Birdoringado|ringita]] por studoj pri [[birdomigrado]]]] '''Ornitologio''' aŭ '''birdoscienco''' estas la fako de [[zoologio]] kiu temas pri [[birdo]]j. Persono kiu studas ornitologion estas ornitologo aŭ birdisto. == Historio kaj teknikoj == [[Dosiero:AldrovandiOrnithology.jpg|eta|250px|Libro pri ornitologio verkita de [[Ulisse Aldrovandi]] ([[1599]])]] [[Dosiero:BelonBirdSkel.jpg|eta|La komparo de skeletoj de birdo kaj homo fare de [[Pierre Belon]] en sia ''Libro de birdoj'', 1555]] [[Dosiero:ValliDeTodi1601.jpg|eta|[[Antonio Valli da Todi]], kiu skribis pri ''Aviculture'' (birdukulturo) en 1601, konis la ligojn inter teritorio kaj kanto de birdoj]] [[Dosiero:An_Experiment_on_a_Bird_in_an_Air_Pump_by_Joseph_Wright_of_Derby,_1768.jpg|eta|[[Eksperimento sur birdo en aerpumpilo]], [[Joseph Wright of Derby|Joseph Wright de Derbio]], 1768]] [[Dosiero:Bird_eggs.jpg|eta|Frua studo de birdoj temigis kolektadon kiel ekzemple ovoj, plumoj kaj nestoj.]] [[Dosiero:VillageBirdsFlorenceMerriam.jpg|eta|Paĝo de frua [[kampargvidilo]] fare de [[Florence Augusta Merriam Bailey]]]] La historio de la [[Leterkolombo|leterkolomba]] [[poŝto]] retroetendiĝas tra pluraj miloj da jaroj. Tiu elteneme fluganta birdeto, havanta mirindan orientad-kapablon, facile retrovas sian lokon eĉ el grandaj distancoj. Laŭ pruvaĵoj de arkeologiaj malkovroj la kolombo estis sukcese uzita por [[Heroldo|heroldaj]] servoj jam en la jaroj 3000-4000 antaŭ nia epoko, en [[Ĉina civilizacio|Ĉinio]], [[Antikva Egiptio|Egiptio]], [[Mezopotamio]]. Eĉ en la [[19-a jarcento]] kaj ĝis la unua duono de la [[20-a jarcento]] estis signifa tiu rapideco, kiun havis la leterkolomba sistemo al la tradicia poŝto. Ekzemple, la [[londona borso]] povis - danke al la [[kolombopoŝto]] - ĝustatempe informiĝi pri la [[Batalo de Waterloo|malvenko]] de [[Napoleono Bonaparte|Napoleono]] ĉe [[Waterloo]], tiel ĝi povis komenci granddimensian financan manipuladon. Bedaŭrinde, tiun ĉi paceman birdon oni priuzis en [[milito]]j por perado de sciigoj ekde la [[pratempo]]j preskaŭ ĝis niaj tagoj. En la [[Unua Mondmilito]] la germana militgvidantaro provis utiligi la leterkolombojn krom por heroldado ankaŭ por [[Rekognosko|rekognoskaj]] celoj. Sur la bruston de speciale trejnitaj kolomboj oni muntis malpez-metalajn [[Kamerao|fotokameraojn]] kun konvena fokusdistanco kaj garnitajn per aŭtomata funkciigilo. En alto de 200–300 m ili enflugis 30–40&nbsp;km-ojn malantaŭ la malamikajn frontojn, kie la aŭtomate funkciigitaj [[fotoaparato]]j faris registraĵojn en vera "birdoperspektivo" pri la malamikaj [[tranĉeo]]j, [[operaco]]j, k.a. Leterkolombojn cetere uzis la batalantaj armeoj ankaŭ en la [[Dua Mondmilito]] kaj la [[Korea milito|Korea Milito]]. Kiel sin orientas en [[aero]] la leterkolomboj kaj la migrantaj birdoj? Kia interna "[[kompaso]]" direktas ilin dum ilia plurmil-kilometra [[Birdomigrado|migrovojo]]? El kio ili gajnas kaj kiel ili [[Racio|racie]] eluzas la [[energio]]n? Ankaŭ [[homo]]j de la [[antikva tempo]] kaj la [[mezepoko]] rimarkis la propraĵojn por eltenema [[Birdoflugo|flugado]] kaj bonega [[orientiĝo]] de iuj birdoj, sed manke de konvenaj teknikaj instrumentoj kaj ornitologia sciaro oni ne povis respondi la demandojn rilatantajn al la [[ornitofaŭno]] opiniita [[Mistero|mistera]]. (Ornitologio = parto de [[zoologio]], resumanta la konojn pri la birdoj.) La moderna ornitologio pli bone proksimiĝis al la malkovro de la ornitofaŭnaj sekretoj, parte per la modernaj teknikaj instalaĵoj. La [[migrobirdoj]] traflugas distancojn de plurmil [[kilometro]]j jare. Signifa etapo de ilia vojo situas super la senlimaj [[oceano]]j, tiel ili ne povas sin orienti pere de surteraj objektoj, [[monto]]j, [[rivero]]j. Laŭ taksado de ornitologoj en jaro 600 milionoj da birdoj transflugas el [[Eŭropo]] en [[Afriko]]n, por tie travintri. En tago ili flugadas meznombre 6-8 [[horo]]jn. Ilia flugrapido varias ankaŭ laŭ iliaj speci-rilatoj. Fluge la [[fringo]] atingas la [[rapido]]n 35 [[km/h]], la [[arĝentmevo]] la 48&nbsp;km/h, la [[fuliko]] la 60&nbsp;km/h, la [[anasedoj]] la 90–120&nbsp;km/h. La flugrapido de la leterkolombo varias inter 60 kaj 140&nbsp;km/h depende de la [[Vetero|veterkondiĉoj]] kaj la [[distanco]]. La [[apuso]] kalkuliĝas kiel [[Rekordo|rekordulo]], ĉar ĝi kapablas traflugi tage 560–1000&nbsp;km-ojn kun la mezrapido 240&nbsp;km/h. Tiu ĉi birdo flugas en la [[alto]] 1900 m, la [[cikonio]]j en la alto 2500 m, kaj iuj [[ansero]]j flugas en la alto 6000 m. == Radaro kiel ornitologia esplorilo == Jam en la Dua Mondmilito oni spertis, ke la radarondoj reagas pri la migrantaj birdogrupoj kaj eĉ pri solaj flugantaj birdoj kun plipeza korpo. La "birdobildoj" sur la [[radarekrano]]j erarigis kaj bedaŭrinde eĉ nun erarigas manipulistojn de la instalaĵoj. La flugadon de la birdoj oni povas akompani per [[radaro]], tiel helpe de ĝi tutaj [[populacio]]j estas mezureblaj. Kelke da radaroj kun granda [[povumo]] kapablas sensi solan grandkorpan birdon el distanco de 100&nbsp;km. La radaro multe helpis dum la pasintaj 30 jaroj al la ornitologoj konstati ne nur la lokiĝon sed ankaŭ la rapidon de la birdoj. La angla elektroinĝeniero O. Dunning konstruis tian radaron, kiu funkcias per [[Elektromagneta ondo|elektromagnetaj ondoj]] de [[frekvenco]] 9,6 [[GHZ|GHz]]. Per la [[reflektiĝo]] de la radarondoj oni povas konstati la pasrapidon de la fluganta birdo. Por la rapidmezurado oni aplikis ankaŭ la [[Doppler-a efiko|Doppler-efekton]] konstatantan la ir-rapidon de [[motorveturilo]]j. La radarekrano multe malkovras por la ornitologoj, la migrantajn birdogrupojn, kaj eĉ tion, se ili devas direktoŝanĝi pro [[tempesto]]. La sekvado de migrantaj birdoj povas okazi tiel, ke oni alfiksas [[Miniaturo (komputado)|miniaturan]] [[radioaparato]]n sur birdokorpon. La aparato dumfluge elsendas [[radiosignalo]]jn. Tiujn [[signalo]]jn kolektas [[ricevilo]]j lokitaj sur [[kontinento]] aŭ [[ŝipo]]j, aŭ [[Artefarita satelito|satelitoj]]. Tiel oni povas spursekvi la migrantajn birdojn kaj konstati la vojlongon traflugitan en [[tago]]. Tiuj ĉi modernaj teknikaj rimedoj elpuŝis la kutiman [[birdoringado]]n. La [[ringo]]j povas esti el diversaj materialoj: antaŭ jardekoj oni fabrikis ilin el [[Zinko|zinka]] aŭ [[Aluminio|aluminia]] [[lameno]], kiujn oni fiksis kiel [[braceleto]]n sur la [[tarso]]n de la birdo. Sur la ringoj troviĝas la nomo de la stacio kaj la vicmontra numero de la birdo. Laŭ indikoj - se la birdo estis ie kaptita, eble pafita - oni povas konstati la lokon, [[dato]]n de la ringado kaj pere de tiuj la distancon traflugitan de la birdo. == La kompaso de la birdoj == Iuj el la plej ekscitaj esplorkampoj de la ornitologio estas, kiel sin orientas la birdo dum mallongaj, kaj speciale dum longaj migrovojoj? Dum la ĵusaj jardekoj oni plenumis [[eksperimento]]jn ne nur per leterkolomboj. La germana ornitologo Kramer sukcesis pruvi, ke la [[sturno]] sin orientas laŭ la pozicioj de la [[Suno]]. En la flug-eksperimentejon li metis sturnon. En la interno de la flugejo li lokis [[spegulo]]jn. Kramer spertis, ke la sturno ĉiam flugas direkte al la Suno, pliĝuste ĝi tenas sian flugdirekton laŭ la sunirado. Vane klopodis Kramer erarigi la sturnon per speguloj, la birdo ĉiufoje kapablis konstati la ĝustan, do la veran sunpozicion. Laŭ Kramer, la sturno scias korekti la direkton laŭ la sunirado konvene al la [[sezono]]j. Multaj sciencistoj eksperimentis rilate al la nokta orientiĝo de la birdoj. Oni metis [[hortulano]]n en [[planetario]]n. Sur la [[Plafono (arkitekturo)|plafonon]] de la planetario oni [[Projekcio|projekciis]] la [[Aŭtuna konstelacio|aŭtunajn konstelaciojn]], kaj oni spertis, ke la hortulanoj bonege sin orientas laŭ la [[stelo]]j. Sed tiuj du eksperimento-specoj ne klarigas al ni, kiel la birdo sin orientas en [[nubo]]plena vetero? La leterkolombo nome eĉ en malhela vetero precize atingas la celon, kaj ankaŭ la migrobirdoj ne perdas sian orientad-kapablon en nuboplena vetero. Okaze de eksperimento sur la [[okulo]]jn de iu leterkolombo oni fiksis [[Polurado|nepoluritajn]] [[Kontaktlenso|kontaktolensojn]], kaj la kolombo eĉ tiel trafis la celon. Dum la pasintaj jardekoj oni plivastigis la eksperimentojn pri la orientiĝo de la birdoj ankaŭ por aliaj [[birdospecio]]j. De post nelonge la sciencistoj opinias, ke la migrantaj birdoj sin orientas kaj tenas la flugdirekton laŭ la [[Termagneta kampo|termagneto]]. Tiun opinion subtenas ankaŭ eksperimentoj faritaj per [[ruĝgorĝuloj]]. Kiam oni flugigis la ruĝgorĝulon en magneta kampo estigita en [[ŝtalkamero]] oni spertis, ke ili flugas en la direkto de la [[fortlinio]]j. Se la direkton de la fortlinioj oni ŝanĝis per 180°, la eksperimentataj birdoj daŭrigis sian flugadon kontraŭdirekte (returne). La orientiĝon laŭ la magnetaj fortlinioj subtenis ankaŭ leterkolombaj eksperimentoj. Plurfoje oni sukcesis devojigi ĝin de ĝia flugdirekto per miniatura [[elektromagneto]] fiksita sur ĝia korpo. La [[sensivo]]n de kolomboj pri magnetaj fortlinioj oni provis priuzi ankaŭ el praktika vidpunkto en [[Parizo]], en aŭtuno de la jaro 1981. Nombro da grandurboj de la mondo, kiel ankaŭ Parizo, ekde jardekoj penadas kontraŭ kolombogrupoj. La kolomboj okupas iujn [[placo]]jn, [[konstruaĵo]]jn kaj per siaj [[ekskremento]]j poluadas la ĉirkaŭon, ili disvastigas [[Patogena agento|patogenajn faktorojn]]. En Parizo, helpe de mekanikaj kaj kemiaj kaptiloj ĝis nun aplikitaj oni ne sukcesis teni sur malalta nivelo la nombron de la kolomboj, pro tio fakuloj nun ellaboris novan metodon por la forpelado de la kolomboj. Sur la [[tegmento]] de la [[urbodomo]] kaj ses [[foirhalo]]j oni establis magnetajn zonojn, do per elektromagnetaj ondoj oni perturbas la naturdonitan kompason de la birdoj, tiel provante misorienti, forteni ilin de iliaj kutimaj restadejoj. Ĝis la nunaj tagoj pri malmulte da birdospecioj oni eksperimentis rilate al la orientiĝo laŭ magnetaj fortlinioj. Sed la eksperimentoj per ruĝgorĝuloj kaj leterkolomboj finiĝis kun pozitivaj rezultoj. James Gould, kunlaboranto de la [[Universitato de Princeton]] ([[Usono]]), plurfoje spertis, ke la leterkolombo sian flugdirekton korektas laŭ la magnetaj fortlinioj mezurataj ekde la [[nordo]]-direkto. Estas tre interese, ke la leterkolombo kapablas korekti eĉ lokajn termagnetajn [[devio]]jn, kaj fine el granda distanco ĝi trafas la celon kun [[dekliniĝo]] de nur 2–5&nbsp;km, en tiaj teritorioj en kiuj troviĝas signifaj magnetaj devioj. Post la eksperimentoj de Gould, la esploristoj opiniis cetere, ke en la [[organismo]] de la leterkolombo funkcias tiaspeca [[organo]], kiu rolas kiel interna kompaso. Walcott, Presti kaj Pettigrew, usonaj biologoj, provis pruvi sian [[hipotezo]]n per supersensiva [[detektilo]]. Per la detektilo nomata SQUID ({{Lang-en|Super Conducting Quantum Interference Device}} --- Superkondukta Kvantuminterferenca Aparato) oni povas demonstri eksterordinare malfortan magnetokampon. La du esploristoj ekzamenis per tiu ĉi detektilo leterkolombon ultrafridigitan je {{GdC|−196}}, kaj ili spertis, ke la aparato mezuris magnetokampon ĉe certa punkto de la kolomba [[cerbo]]. Sekve ili pretigis tranĉaĵojn el la kolomba cerbo, kaj ekzamenis ilin per [[Elektrona mikroskopo|elektronmikroskopo]]. Inter la [[nervo]][[histo]]j ili trovis oblongajn partetojn asociigantajn pri mikromagnetoj. Poste per [[Iksradio|iksradiaj]] [[difrakto]]-esploroj ili provis kvalifiki la konsiston de la oblongaj partetoj. Surprizite ili observis, ke temas pri materialoj [[Magnetito|magnetitriĉaj]], kiuj entenas eĉ [[fero]]n, krome en malpli alta [[proporcio]] [[nikelo]]n, [[kupro]]n kaj [[zinko]]n. La magnetito ([[Fera oksido|feroksida]] [[mineralo]]) estas forte magnetiĝinta mineralo, kio signas la direkton de la kampoforto en la termagneta kampo. La kolombo do kunportas en sia kapo naturdotitan kompason, tiel ĝi kapablas teni sian flugdirekton. Sed nekonata estas tiu interna procezo, kio funkciigas, ligite al [[nervofadeno]]j, la internan kompason. == Magnetaj devioj == [[Dosiero:Monitoreo_de_Aves_a_Largo_Plazo.jpg|eta|Esploristo mezuras sovaĝan [[pego]]n. La dekstra kruro de la birdo havas metalan identigan etikedon.]] [[Dosiero:Condor_in_flight.JPG|eta|Kalifornia [[Kondoroj|kondoro]] markita per flugiletikedoj]] La termagneto: la magneta kampo elformiĝinta ĉirkaŭ la [[Tero]]. La kampo kaj intenso de la termagneto varias en tempo. La termagnetecon influas la ŝtonformacioj, kies magnetigebleco interdiferencas. La lokajn malnormalaĵojn de la magneta kampo oni nomas magneta devio. Danke al la intensaj [[Mezuro|mezurado]] de [[satelito]]j, oni povas nun jam sin apogi sur sufiĉe precizaj [[mapo]]j pri termagnetaj devioj. La indikojn kaj deviojn de la termagneteco en la [[kosmo]] mezuris unuafoje la satelito [[Sputnik 3|Sputnik-3]], en la jaro [[1958]]. Inter la jaroj [[1965]] kaj [[1971]] vastan mezurserion plenumis la usona POGO ({{Lang-en|Polar Orbiting Geophysical Observatories}}- Polusorbitaj Geofizikaj Observatorioj) - poste ĝin sekvis la [[MAGSAT]]. Tiun ĉi sateliton oni enorbitigis la 31-an de oktobro 1979, helpe de la [[raketo]] Scout. La satelito plenumis mezuri ĝis la 11-a de junio 1980, tiam ĝi forbruliĝis en la malaltaj aertavoloj. La rezultojn de la mezurado jam plejparte prilaboris la [[geofizikisto]]j. Baze de la satelita mezurado pli ol dujardeka ni scias, ke la magneta kampo ĉirkaŭ la Tero elmontras signifajn deviojn. La intenso de la magneta kampo ĉe la [[Polusa regiono|polusoj]] estas 50.000 [[nT]], dum en la linio de la [[ekvatoro]] 30.000 nT (T = [[Teslo (mezurunuo)|teslo]], unito de la [[Magneta induko|magneta indukto]]). Ĉe altnombraj punktoj de la Tero montriĝas tre gravaj devioj, tiel estis mezurataj eĉ 5-10-onoj de la supre diritaj du valoroj. Signifajn magneto-deviojn registris la satelitaj [[magnetometro]]j ĉe iuj regionoj de Usono kaj [[Meksiko]], ĉe landpartoj de [[Hindujo]] kaj [[Aŭstralio]], ĉe la ĉefurbo de [[Centrafriko]], ĉirkaŭ [[Bangvio]]. La malnormalaĵojn oni geografie precize elmontris, sed iliajn kaŭzojn oni ne sukcesis ĝis nun klarigi. La magnetaj ŝtormoj kaj [[anomalio]]j perturbas la homojn egale en la [[trafiko]]j aera kaj surmara, kaj en la [[radiofonio]]. Kio koncernas la navigadon de la birdoj, estas konsterne, ke la leterkolombo kapablas korekti longdistance la lokajn anomaliojn. Verŝajne ankaŭ al la migrobirdoj la [[naturo]] donacis internan kompason. Sed tiuj biologiaj kompasoj estas pli perfektaj ol la navigaj aparatoj konstruitaj de la homo. == Birdoj en la ventotunelo == [[Dosiero:EmlenFunnel.svg|eta|Emlen-[[funelo]] estas uzata por studi la orientiĝkonduton de migrantaj birdoj en [[laboratorio]]. Eksperimentistoj foje metas la funelon ene de [[planetario]] por studi noktan migradon.]] [[Dosiero:CanadaGooseSummer19942003.png|eta|Somera distribuo kaj abundo de [[Kanada ansero]] uzante datumojn de la North American Breeding Bird Surveys 1994-2003]] [[Dosiero:Red-billed_quelea_flocking_at_waterhole.jpg|eta|[[Ruĝbeka teksbirdo]] estas grava agrikultura [[plago]] en partoj de [[Afriko]].]] Neniu surtera [[besto]] krom [[maro]]jn transflugantaj migrobirdoj kapablas seninterrompe trapasi distancon de 1000–1500&nbsp;km. El kio ili ĉerpas la energion por fari la longan kaj danĝeran [[vojaĝo]]n? La plej malgranda reprezentanto de la ornitofaŭno estas la [[kolibro]]. Tiu eteta birdo kapablas je nekredeblaj povumoj, ekzemple ĝi scias retroflugi, kaj plenumas tiajn [[Transkapiĝsalto|transkapiĝojn]], [[flugfiguro]]jn en [[aero]], kiujn povus [[Envio|envii]] eĉ [[Aerobatiko|aerobatikaj]] [[piloto]]j. Iu kolibro-specio, la ''[[Art archilochus]]'', [[Nesto|nestadas]] ĉe la orientaj bordregionoj de Usono, sed travintras en [[Mez-Ameriko]]. Tiu birdeto entute nur kun 4 [[Gramo|g]] da [[maso]], kaj 3&nbsp;cm da [[longo]], trapasas 800&nbsp;km da vojo super la maro sen [[surteriĝo]]. Ĝiaj [[flugilo]]j estas [[Liliputo|liliputaj]], ĝi ne kapablas [[Glisilo|glisi]], ĝi ne havas ripozejon. Ĝia povumo estas miriga: ĝi plenumas 50 flugilmovojn en [[sekundo]], do dum la 18-hora flugvojaĝo pli ol 3 milionojn! Antaŭ ol ekiri sur sia migrovojo la birdoj ĝisplene "[[Ŝargo|ŝargas]]" sin per [[nutraĵo]]j. Per tiu "brulmaterialalpreno" ilia grastavolo foj-foje unu kaj duonoble plidikiĝas ol kutime. La forbruligo de tiu grasmaso certigas la funkciadon de ilia [[Muskola sistemo|muskolaro]]. La [[Kemia energio|kemian energion]] de la [[graso]] la organismo de la birdo [[Energia konverto|konvertas]] en [[Mekanika energio|mekanikan energion]]. La [[brulaĵo]] de la dirita kolibro estas entute nur 2 g, tiom devas sufiĉi por la vojaĝo de 800&nbsp;km. Se la birdeton super la maro subite atakas [[kontraŭvento]], ĝi antaŭtempe forkonsumas sian energion kaj [[Kraŝo|kraŝas]] en la maron. La povumon de birdoj la ornitologoj mezuras kompreneble ne en [[Watt|W]], sed ili provas esprimi la mezan efikecon de la birdo-muskolaro. Baze de eksperimentaj mezuroj faritaj en [[ventotunelo]] tiun valoron oni ricevas esplorante la flug-povumon de la birdoj en rilato kun la forkonsumita energikvanto. Se la [[efikeco]] de la birdmuskolaro estas 0,23, tio signifas, ke 23 % de ĝia kemia energio fariĝas utiligita dumfluge. Do ĝi tiom uzas por superforti la [[aerrezisto]]n kaj por antaŭeniri. Ĝiaj restaj 77 % el vidpunkto [[Energetiko|energetika]] ne utiliĝas, tion la birdo foruzas en formo de [[varmo]]. Jes, sed tiu ĉi maniero de la [[varmo-disipo]] estas ne flanka vidpunkto, ĉar se tiu procezo disvolviĝus subite, la [[sangcirkulado]] ĉesus. Laŭ saĝa leĝo de naturo la superflua varmokvanto foriĝas tra la [[pulmo]] de la birdo, kaj ĝia parto forvaporas de la [[Haŭto|haŭtsurfaco]]. La birdo per la hirtigo de la [[plumaro]] malbaras la vojon al la [[vaporado]]. Vance Tucker, usona profesoro, mezuris la povumon de birdoj en ventotunelo. La ventotunelo estas unu el la gravaj aparatoj de la [[aerodinamika]]j eksperimentoj, en kies mezurspaco etmodelojn, aŭ [[prototipo]]jn de 1 : 1 de [[aviadilo]]j, [[raketo]]j, [[kamiono]]j k.a. oni ekzamenas per [[ventolilo]]j. En la mezurspaco oni filmas, respektive mezuras per diversaj instrumentoj la konduton de la modeloj, en diversintensaj [[aerfluo]]j. Por biologiaj eksperimentoj la ventotunelo ĝis nun ne estis ofte aplikata. Tucker devis solvi antaŭ la eksperimentoj dresotaskojn pretendantajn persistan trankvilon, poste li sukcese atingis, ke la birdoj alkutimiĝu al la specialaj kondiĉoj de la ventotunelo. Pluan tempon li bezonis por tio, ke la birdoj vivu sian ĉiutagan vivon kun folio-[[kapoto]] sur sia kapo. Sed post monatoj fine li sukcesis en tio, ke la ekzamenataj birdoj ([[falko]]j, [[mevo]]j, [[Papagoideaj|papagoj]] k.a.) obeu lian volon flugonte foje eĉ tagduonon en la ventotunelo. En la ventotunelo la birdoj flugadis same kiel en la naturo, sed ili ne antaŭeniris, ĉar la artefaritan aerreziston ili ne sukcesis superforti. Do ili flugadis samloke. El sub la folio-kapoto metita sur la kapon de la birdoj maldika plastotubo kondukis al la analiza aparato, kiu kontinue registris la kvantojn de la [[Enspiro|enspirata]] [[oksigeno]] kaj [[Elspiro|elspirata]] [[Karbona dioksido|karbondioksido]]. En la ventotunelo de Tucker, sub kondiĉoj kiam ĝi flugis [[Horizontalo|horizontale]], ekzemple la papago "pasis" kun rapido 35&nbsp;km/h. Ĉe tiu ĉi rapido ĝia oksigenkonsumo estis la minimuma. Se oni malaltigis la ventotunelon, la birdo flugis suben, ĝia oksigenkonsumo malpliiĝis. Kiam oni plialtigis la ventotunelon, ankaŭ ĝia oksigenkonsumo plimultiĝis. Dum flugo la birdo foruzis 12,8-oblon de la energio foruzita ĉe senmova situo. Ĉe la dirita rapido 35&nbsp;km/h dum horizontala flugado la organismo de la birdo forbruligis 0,39 g da graso en horo. Tiu maso signifis 1,1 % de ĝia korpomaso. == Vidu ankaŭ == * [[Birdobredado]] * [[Birdomigrado]] * [[Birdoringado]] * [[Birdoj]] * [[Birdumo]] * [[Oologio]] * [[Taksonomio]] * [[Zoologio]] ==Bildaro== <gallery> Dosiero:Fregata magnificens1.jpg|''Fregata magnificens''. Dosiero:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - Tête d'Etude l'Oiseau (1867).jpg|"Étude de tête d'oiseau" (1867, pentraĵo de [[William Bouguereau]] - (19-a jarcento). Dosiero:Plinyelder.jpg|Bildo de la 19-a jarcento de [[Plinio la Maljuna]]. Dosiero:Barrère Pierre 1690-1755 Ornithologiae.png|Bildo de ornitologia libro de franco Pierre Barrère, 1745. </gallery> [[Dosiero:Facsimile_Painting_of_Geese,_Tomb_of_Nefermaat_and_Itet_MET_DT226227.jpg|eta|730ra|maldekstre|Anseroj de murpanelo de la tombo de Nefermaat, Antikva Egiptio ĉ. 2575–2551 a.n.e. La artisto jam klare distingis inter ordinaraj anseroj kaj paro da arktaj [[Ruĝbrusta ansero|ruĝbrustaj anseroj]], kiuj vintrumas ĝis orienta Mediteraneo. Li ankaŭ distingas maturan masklan ekzempleron ĉu disde ino ĉu de maturiĝanta junulo.]] {{-}} == Vidu ankaŭ == * [[Birdumo]] * [[Birdomigrado]] * [[Birdoj]] * [[Birdkanto]] * [[Listo de ornitologoj]] * [[Avifaŭno]] * [[Ornitologia manlibro]] * [[Listo de landaj kaj regionaj avifaŭnoj]] * [[Reprodukta birdenketo]] {{Portalo Birdoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=ornito}} * [http://www.avionary.info/2010_home.html Avionary - birdaro en pluraj lingvoj inkluzive de Esperanto]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://cso.cz/index.php?ID=89&basket=1796c3f65dda225d1c16a032699133bb Ĉeĥa Ornitologia Societo kun nomaro en pluraj lingvoj inkluzive de Esperanto] * [http://www.biolib.cz/en/main/ BioLib - Biologia Librejo kun faŭno kaj flaŭro en pluraj lingvoj inkluzive de Esperanto] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Ornitologio]] gqefjo7bber9qwcexralbpojiwdl18w 9494088 9494087 2026-10-15T18:26:00Z Kani 670 /* Vidu ankaŭ */ 9494088 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}}[[Dosiero:Banding_Marbled_Godwit_on_Bowdoin_NWR_(12820314955).jpg|eta|250x250ra|[[Marmora limozo]] estanta [[Birdoringado|ringita]] por studoj pri [[birdomigrado]]]] '''Ornitologio''' aŭ '''birdoscienco''' estas la fako de [[zoologio]] kiu temas pri [[birdo]]j. Persono kiu studas ornitologion estas ornitologo aŭ birdisto. == Historio kaj teknikoj == [[Dosiero:AldrovandiOrnithology.jpg|eta|250px|Libro pri ornitologio verkita de [[Ulisse Aldrovandi]] ([[1599]])]] [[Dosiero:BelonBirdSkel.jpg|eta|La komparo de skeletoj de birdo kaj homo fare de [[Pierre Belon]] en sia ''Libro de birdoj'', 1555]] [[Dosiero:ValliDeTodi1601.jpg|eta|[[Antonio Valli da Todi]], kiu skribis pri ''Aviculture'' (birdukulturo) en 1601, konis la ligojn inter teritorio kaj kanto de birdoj]] [[Dosiero:An_Experiment_on_a_Bird_in_an_Air_Pump_by_Joseph_Wright_of_Derby,_1768.jpg|eta|[[Eksperimento sur birdo en aerpumpilo]], [[Joseph Wright of Derby|Joseph Wright de Derbio]], 1768]] [[Dosiero:Bird_eggs.jpg|eta|Frua studo de birdoj temigis kolektadon kiel ekzemple ovoj, plumoj kaj nestoj.]] [[Dosiero:VillageBirdsFlorenceMerriam.jpg|eta|Paĝo de frua [[kampargvidilo]] fare de [[Florence Augusta Merriam Bailey]]]] La historio de la [[Leterkolombo|leterkolomba]] [[poŝto]] retroetendiĝas tra pluraj miloj da jaroj. Tiu elteneme fluganta birdeto, havanta mirindan orientad-kapablon, facile retrovas sian lokon eĉ el grandaj distancoj. Laŭ pruvaĵoj de arkeologiaj malkovroj la kolombo estis sukcese uzita por [[Heroldo|heroldaj]] servoj jam en la jaroj 3000-4000 antaŭ nia epoko, en [[Ĉina civilizacio|Ĉinio]], [[Antikva Egiptio|Egiptio]], [[Mezopotamio]]. Eĉ en la [[19-a jarcento]] kaj ĝis la unua duono de la [[20-a jarcento]] estis signifa tiu rapideco, kiun havis la leterkolomba sistemo al la tradicia poŝto. Ekzemple, la [[londona borso]] povis - danke al la [[kolombopoŝto]] - ĝustatempe informiĝi pri la [[Batalo de Waterloo|malvenko]] de [[Napoleono Bonaparte|Napoleono]] ĉe [[Waterloo]], tiel ĝi povis komenci granddimensian financan manipuladon. Bedaŭrinde, tiun ĉi paceman birdon oni priuzis en [[milito]]j por perado de sciigoj ekde la [[pratempo]]j preskaŭ ĝis niaj tagoj. En la [[Unua Mondmilito]] la germana militgvidantaro provis utiligi la leterkolombojn krom por heroldado ankaŭ por [[Rekognosko|rekognoskaj]] celoj. Sur la bruston de speciale trejnitaj kolomboj oni muntis malpez-metalajn [[Kamerao|fotokameraojn]] kun konvena fokusdistanco kaj garnitajn per aŭtomata funkciigilo. En alto de 200–300 m ili enflugis 30–40&nbsp;km-ojn malantaŭ la malamikajn frontojn, kie la aŭtomate funkciigitaj [[fotoaparato]]j faris registraĵojn en vera "birdoperspektivo" pri la malamikaj [[tranĉeo]]j, [[operaco]]j, k.a. Leterkolombojn cetere uzis la batalantaj armeoj ankaŭ en la [[Dua Mondmilito]] kaj la [[Korea milito|Korea Milito]]. Kiel sin orientas en [[aero]] la leterkolomboj kaj la migrantaj birdoj? Kia interna "[[kompaso]]" direktas ilin dum ilia plurmil-kilometra [[Birdomigrado|migrovojo]]? El kio ili gajnas kaj kiel ili [[Racio|racie]] eluzas la [[energio]]n? Ankaŭ [[homo]]j de la [[antikva tempo]] kaj la [[mezepoko]] rimarkis la propraĵojn por eltenema [[Birdoflugo|flugado]] kaj bonega [[orientiĝo]] de iuj birdoj, sed manke de konvenaj teknikaj instrumentoj kaj ornitologia sciaro oni ne povis respondi la demandojn rilatantajn al la [[ornitofaŭno]] opiniita [[Mistero|mistera]]. (Ornitologio = parto de [[zoologio]], resumanta la konojn pri la birdoj.) La moderna ornitologio pli bone proksimiĝis al la malkovro de la ornitofaŭnaj sekretoj, parte per la modernaj teknikaj instalaĵoj. La [[migrobirdoj]] traflugas distancojn de plurmil [[kilometro]]j jare. Signifa etapo de ilia vojo situas super la senlimaj [[oceano]]j, tiel ili ne povas sin orienti pere de surteraj objektoj, [[monto]]j, [[rivero]]j. Laŭ taksado de ornitologoj en jaro 600 milionoj da birdoj transflugas el [[Eŭropo]] en [[Afriko]]n, por tie travintri. En tago ili flugadas meznombre 6-8 [[horo]]jn. Ilia flugrapido varias ankaŭ laŭ iliaj speci-rilatoj. Fluge la [[fringo]] atingas la [[rapido]]n 35 [[km/h]], la [[arĝentmevo]] la 48&nbsp;km/h, la [[fuliko]] la 60&nbsp;km/h, la [[anasedoj]] la 90–120&nbsp;km/h. La flugrapido de la leterkolombo varias inter 60 kaj 140&nbsp;km/h depende de la [[Vetero|veterkondiĉoj]] kaj la [[distanco]]. La [[apuso]] kalkuliĝas kiel [[Rekordo|rekordulo]], ĉar ĝi kapablas traflugi tage 560–1000&nbsp;km-ojn kun la mezrapido 240&nbsp;km/h. Tiu ĉi birdo flugas en la [[alto]] 1900 m, la [[cikonio]]j en la alto 2500 m, kaj iuj [[ansero]]j flugas en la alto 6000 m. == Radaro kiel ornitologia esplorilo == Jam en la Dua Mondmilito oni spertis, ke la radarondoj reagas pri la migrantaj birdogrupoj kaj eĉ pri solaj flugantaj birdoj kun plipeza korpo. La "birdobildoj" sur la [[radarekrano]]j erarigis kaj bedaŭrinde eĉ nun erarigas manipulistojn de la instalaĵoj. La flugadon de la birdoj oni povas akompani per [[radaro]], tiel helpe de ĝi tutaj [[populacio]]j estas mezureblaj. Kelke da radaroj kun granda [[povumo]] kapablas sensi solan grandkorpan birdon el distanco de 100&nbsp;km. La radaro multe helpis dum la pasintaj 30 jaroj al la ornitologoj konstati ne nur la lokiĝon sed ankaŭ la rapidon de la birdoj. La angla elektroinĝeniero O. Dunning konstruis tian radaron, kiu funkcias per [[Elektromagneta ondo|elektromagnetaj ondoj]] de [[frekvenco]] 9,6 [[GHZ|GHz]]. Per la [[reflektiĝo]] de la radarondoj oni povas konstati la pasrapidon de la fluganta birdo. Por la rapidmezurado oni aplikis ankaŭ la [[Doppler-a efiko|Doppler-efekton]] konstatantan la ir-rapidon de [[motorveturilo]]j. La radarekrano multe malkovras por la ornitologoj, la migrantajn birdogrupojn, kaj eĉ tion, se ili devas direktoŝanĝi pro [[tempesto]]. La sekvado de migrantaj birdoj povas okazi tiel, ke oni alfiksas [[Miniaturo (komputado)|miniaturan]] [[radioaparato]]n sur birdokorpon. La aparato dumfluge elsendas [[radiosignalo]]jn. Tiujn [[signalo]]jn kolektas [[ricevilo]]j lokitaj sur [[kontinento]] aŭ [[ŝipo]]j, aŭ [[Artefarita satelito|satelitoj]]. Tiel oni povas spursekvi la migrantajn birdojn kaj konstati la vojlongon traflugitan en [[tago]]. Tiuj ĉi modernaj teknikaj rimedoj elpuŝis la kutiman [[birdoringado]]n. La [[ringo]]j povas esti el diversaj materialoj: antaŭ jardekoj oni fabrikis ilin el [[Zinko|zinka]] aŭ [[Aluminio|aluminia]] [[lameno]], kiujn oni fiksis kiel [[braceleto]]n sur la [[tarso]]n de la birdo. Sur la ringoj troviĝas la nomo de la stacio kaj la vicmontra numero de la birdo. Laŭ indikoj - se la birdo estis ie kaptita, eble pafita - oni povas konstati la lokon, [[dato]]n de la ringado kaj pere de tiuj la distancon traflugitan de la birdo. == La kompaso de la birdoj == Iuj el la plej ekscitaj esplorkampoj de la ornitologio estas, kiel sin orientas la birdo dum mallongaj, kaj speciale dum longaj migrovojoj? Dum la ĵusaj jardekoj oni plenumis [[eksperimento]]jn ne nur per leterkolomboj. La germana ornitologo Kramer sukcesis pruvi, ke la [[sturno]] sin orientas laŭ la pozicioj de la [[Suno]]. En la flug-eksperimentejon li metis sturnon. En la interno de la flugejo li lokis [[spegulo]]jn. Kramer spertis, ke la sturno ĉiam flugas direkte al la Suno, pliĝuste ĝi tenas sian flugdirekton laŭ la sunirado. Vane klopodis Kramer erarigi la sturnon per speguloj, la birdo ĉiufoje kapablis konstati la ĝustan, do la veran sunpozicion. Laŭ Kramer, la sturno scias korekti la direkton laŭ la sunirado konvene al la [[sezono]]j. Multaj sciencistoj eksperimentis rilate al la nokta orientiĝo de la birdoj. Oni metis [[hortulano]]n en [[planetario]]n. Sur la [[Plafono (arkitekturo)|plafonon]] de la planetario oni [[Projekcio|projekciis]] la [[Aŭtuna konstelacio|aŭtunajn konstelaciojn]], kaj oni spertis, ke la hortulanoj bonege sin orientas laŭ la [[stelo]]j. Sed tiuj du eksperimento-specoj ne klarigas al ni, kiel la birdo sin orientas en [[nubo]]plena vetero? La leterkolombo nome eĉ en malhela vetero precize atingas la celon, kaj ankaŭ la migrobirdoj ne perdas sian orientad-kapablon en nuboplena vetero. Okaze de eksperimento sur la [[okulo]]jn de iu leterkolombo oni fiksis [[Polurado|nepoluritajn]] [[Kontaktlenso|kontaktolensojn]], kaj la kolombo eĉ tiel trafis la celon. Dum la pasintaj jardekoj oni plivastigis la eksperimentojn pri la orientiĝo de la birdoj ankaŭ por aliaj [[birdospecio]]j. De post nelonge la sciencistoj opinias, ke la migrantaj birdoj sin orientas kaj tenas la flugdirekton laŭ la [[Termagneta kampo|termagneto]]. Tiun opinion subtenas ankaŭ eksperimentoj faritaj per [[ruĝgorĝuloj]]. Kiam oni flugigis la ruĝgorĝulon en magneta kampo estigita en [[ŝtalkamero]] oni spertis, ke ili flugas en la direkto de la [[fortlinio]]j. Se la direkton de la fortlinioj oni ŝanĝis per 180°, la eksperimentataj birdoj daŭrigis sian flugadon kontraŭdirekte (returne). La orientiĝon laŭ la magnetaj fortlinioj subtenis ankaŭ leterkolombaj eksperimentoj. Plurfoje oni sukcesis devojigi ĝin de ĝia flugdirekto per miniatura [[elektromagneto]] fiksita sur ĝia korpo. La [[sensivo]]n de kolomboj pri magnetaj fortlinioj oni provis priuzi ankaŭ el praktika vidpunkto en [[Parizo]], en aŭtuno de la jaro 1981. Nombro da grandurboj de la mondo, kiel ankaŭ Parizo, ekde jardekoj penadas kontraŭ kolombogrupoj. La kolomboj okupas iujn [[placo]]jn, [[konstruaĵo]]jn kaj per siaj [[ekskremento]]j poluadas la ĉirkaŭon, ili disvastigas [[Patogena agento|patogenajn faktorojn]]. En Parizo, helpe de mekanikaj kaj kemiaj kaptiloj ĝis nun aplikitaj oni ne sukcesis teni sur malalta nivelo la nombron de la kolomboj, pro tio fakuloj nun ellaboris novan metodon por la forpelado de la kolomboj. Sur la [[tegmento]] de la [[urbodomo]] kaj ses [[foirhalo]]j oni establis magnetajn zonojn, do per elektromagnetaj ondoj oni perturbas la naturdonitan kompason de la birdoj, tiel provante misorienti, forteni ilin de iliaj kutimaj restadejoj. Ĝis la nunaj tagoj pri malmulte da birdospecioj oni eksperimentis rilate al la orientiĝo laŭ magnetaj fortlinioj. Sed la eksperimentoj per ruĝgorĝuloj kaj leterkolomboj finiĝis kun pozitivaj rezultoj. James Gould, kunlaboranto de la [[Universitato de Princeton]] ([[Usono]]), plurfoje spertis, ke la leterkolombo sian flugdirekton korektas laŭ la magnetaj fortlinioj mezurataj ekde la [[nordo]]-direkto. Estas tre interese, ke la leterkolombo kapablas korekti eĉ lokajn termagnetajn [[devio]]jn, kaj fine el granda distanco ĝi trafas la celon kun [[dekliniĝo]] de nur 2–5&nbsp;km, en tiaj teritorioj en kiuj troviĝas signifaj magnetaj devioj. Post la eksperimentoj de Gould, la esploristoj opiniis cetere, ke en la [[organismo]] de la leterkolombo funkcias tiaspeca [[organo]], kiu rolas kiel interna kompaso. Walcott, Presti kaj Pettigrew, usonaj biologoj, provis pruvi sian [[hipotezo]]n per supersensiva [[detektilo]]. Per la detektilo nomata SQUID ({{Lang-en|Super Conducting Quantum Interference Device}} --- Superkondukta Kvantuminterferenca Aparato) oni povas demonstri eksterordinare malfortan magnetokampon. La du esploristoj ekzamenis per tiu ĉi detektilo leterkolombon ultrafridigitan je {{GdC|−196}}, kaj ili spertis, ke la aparato mezuris magnetokampon ĉe certa punkto de la kolomba [[cerbo]]. Sekve ili pretigis tranĉaĵojn el la kolomba cerbo, kaj ekzamenis ilin per [[Elektrona mikroskopo|elektronmikroskopo]]. Inter la [[nervo]][[histo]]j ili trovis oblongajn partetojn asociigantajn pri mikromagnetoj. Poste per [[Iksradio|iksradiaj]] [[difrakto]]-esploroj ili provis kvalifiki la konsiston de la oblongaj partetoj. Surprizite ili observis, ke temas pri materialoj [[Magnetito|magnetitriĉaj]], kiuj entenas eĉ [[fero]]n, krome en malpli alta [[proporcio]] [[nikelo]]n, [[kupro]]n kaj [[zinko]]n. La magnetito ([[Fera oksido|feroksida]] [[mineralo]]) estas forte magnetiĝinta mineralo, kio signas la direkton de la kampoforto en la termagneta kampo. La kolombo do kunportas en sia kapo naturdotitan kompason, tiel ĝi kapablas teni sian flugdirekton. Sed nekonata estas tiu interna procezo, kio funkciigas, ligite al [[nervofadeno]]j, la internan kompason. == Magnetaj devioj == [[Dosiero:Monitoreo_de_Aves_a_Largo_Plazo.jpg|eta|Esploristo mezuras sovaĝan [[pego]]n. La dekstra kruro de la birdo havas metalan identigan etikedon.]] [[Dosiero:Condor_in_flight.JPG|eta|Kalifornia [[Kondoroj|kondoro]] markita per flugiletikedoj]] La termagneto: la magneta kampo elformiĝinta ĉirkaŭ la [[Tero]]. La kampo kaj intenso de la termagneto varias en tempo. La termagnetecon influas la ŝtonformacioj, kies magnetigebleco interdiferencas. La lokajn malnormalaĵojn de la magneta kampo oni nomas magneta devio. Danke al la intensaj [[Mezuro|mezurado]] de [[satelito]]j, oni povas nun jam sin apogi sur sufiĉe precizaj [[mapo]]j pri termagnetaj devioj. La indikojn kaj deviojn de la termagneteco en la [[kosmo]] mezuris unuafoje la satelito [[Sputnik 3|Sputnik-3]], en la jaro [[1958]]. Inter la jaroj [[1965]] kaj [[1971]] vastan mezurserion plenumis la usona POGO ({{Lang-en|Polar Orbiting Geophysical Observatories}}- Polusorbitaj Geofizikaj Observatorioj) - poste ĝin sekvis la [[MAGSAT]]. Tiun ĉi sateliton oni enorbitigis la 31-an de oktobro 1979, helpe de la [[raketo]] Scout. La satelito plenumis mezuri ĝis la 11-a de junio 1980, tiam ĝi forbruliĝis en la malaltaj aertavoloj. La rezultojn de la mezurado jam plejparte prilaboris la [[geofizikisto]]j. Baze de la satelita mezurado pli ol dujardeka ni scias, ke la magneta kampo ĉirkaŭ la Tero elmontras signifajn deviojn. La intenso de la magneta kampo ĉe la [[Polusa regiono|polusoj]] estas 50.000 [[nT]], dum en la linio de la [[ekvatoro]] 30.000 nT (T = [[Teslo (mezurunuo)|teslo]], unito de la [[Magneta induko|magneta indukto]]). Ĉe altnombraj punktoj de la Tero montriĝas tre gravaj devioj, tiel estis mezurataj eĉ 5-10-onoj de la supre diritaj du valoroj. Signifajn magneto-deviojn registris la satelitaj [[magnetometro]]j ĉe iuj regionoj de Usono kaj [[Meksiko]], ĉe landpartoj de [[Hindujo]] kaj [[Aŭstralio]], ĉe la ĉefurbo de [[Centrafriko]], ĉirkaŭ [[Bangvio]]. La malnormalaĵojn oni geografie precize elmontris, sed iliajn kaŭzojn oni ne sukcesis ĝis nun klarigi. La magnetaj ŝtormoj kaj [[anomalio]]j perturbas la homojn egale en la [[trafiko]]j aera kaj surmara, kaj en la [[radiofonio]]. Kio koncernas la navigadon de la birdoj, estas konsterne, ke la leterkolombo kapablas korekti longdistance la lokajn anomaliojn. Verŝajne ankaŭ al la migrobirdoj la [[naturo]] donacis internan kompason. Sed tiuj biologiaj kompasoj estas pli perfektaj ol la navigaj aparatoj konstruitaj de la homo. == Birdoj en la ventotunelo == [[Dosiero:EmlenFunnel.svg|eta|Emlen-[[funelo]] estas uzata por studi la orientiĝkonduton de migrantaj birdoj en [[laboratorio]]. Eksperimentistoj foje metas la funelon ene de [[planetario]] por studi noktan migradon.]] [[Dosiero:CanadaGooseSummer19942003.png|eta|Somera distribuo kaj abundo de [[Kanada ansero]] uzante datumojn de la North American Breeding Bird Surveys 1994-2003]] [[Dosiero:Red-billed_quelea_flocking_at_waterhole.jpg|eta|[[Ruĝbeka teksbirdo]] estas grava agrikultura [[plago]] en partoj de [[Afriko]].]] Neniu surtera [[besto]] krom [[maro]]jn transflugantaj migrobirdoj kapablas seninterrompe trapasi distancon de 1000–1500&nbsp;km. El kio ili ĉerpas la energion por fari la longan kaj danĝeran [[vojaĝo]]n? La plej malgranda reprezentanto de la ornitofaŭno estas la [[kolibro]]. Tiu eteta birdo kapablas je nekredeblaj povumoj, ekzemple ĝi scias retroflugi, kaj plenumas tiajn [[Transkapiĝsalto|transkapiĝojn]], [[flugfiguro]]jn en [[aero]], kiujn povus [[Envio|envii]] eĉ [[Aerobatiko|aerobatikaj]] [[piloto]]j. Iu kolibro-specio, la ''[[Art archilochus]]'', [[Nesto|nestadas]] ĉe la orientaj bordregionoj de Usono, sed travintras en [[Mez-Ameriko]]. Tiu birdeto entute nur kun 4 [[Gramo|g]] da [[maso]], kaj 3&nbsp;cm da [[longo]], trapasas 800&nbsp;km da vojo super la maro sen [[surteriĝo]]. Ĝiaj [[flugilo]]j estas [[Liliputo|liliputaj]], ĝi ne kapablas [[Glisilo|glisi]], ĝi ne havas ripozejon. Ĝia povumo estas miriga: ĝi plenumas 50 flugilmovojn en [[sekundo]], do dum la 18-hora flugvojaĝo pli ol 3 milionojn! Antaŭ ol ekiri sur sia migrovojo la birdoj ĝisplene "[[Ŝargo|ŝargas]]" sin per [[nutraĵo]]j. Per tiu "brulmaterialalpreno" ilia grastavolo foj-foje unu kaj duonoble plidikiĝas ol kutime. La forbruligo de tiu grasmaso certigas la funkciadon de ilia [[Muskola sistemo|muskolaro]]. La [[Kemia energio|kemian energion]] de la [[graso]] la organismo de la birdo [[Energia konverto|konvertas]] en [[Mekanika energio|mekanikan energion]]. La [[brulaĵo]] de la dirita kolibro estas entute nur 2 g, tiom devas sufiĉi por la vojaĝo de 800&nbsp;km. Se la birdeton super la maro subite atakas [[kontraŭvento]], ĝi antaŭtempe forkonsumas sian energion kaj [[Kraŝo|kraŝas]] en la maron. La povumon de birdoj la ornitologoj mezuras kompreneble ne en [[Watt|W]], sed ili provas esprimi la mezan efikecon de la birdo-muskolaro. Baze de eksperimentaj mezuroj faritaj en [[ventotunelo]] tiun valoron oni ricevas esplorante la flug-povumon de la birdoj en rilato kun la forkonsumita energikvanto. Se la [[efikeco]] de la birdmuskolaro estas 0,23, tio signifas, ke 23 % de ĝia kemia energio fariĝas utiligita dumfluge. Do ĝi tiom uzas por superforti la [[aerrezisto]]n kaj por antaŭeniri. Ĝiaj restaj 77 % el vidpunkto [[Energetiko|energetika]] ne utiliĝas, tion la birdo foruzas en formo de [[varmo]]. Jes, sed tiu ĉi maniero de la [[varmo-disipo]] estas ne flanka vidpunkto, ĉar se tiu procezo disvolviĝus subite, la [[sangcirkulado]] ĉesus. Laŭ saĝa leĝo de naturo la superflua varmokvanto foriĝas tra la [[pulmo]] de la birdo, kaj ĝia parto forvaporas de la [[Haŭto|haŭtsurfaco]]. La birdo per la hirtigo de la [[plumaro]] malbaras la vojon al la [[vaporado]]. Vance Tucker, usona profesoro, mezuris la povumon de birdoj en ventotunelo. La ventotunelo estas unu el la gravaj aparatoj de la [[aerodinamika]]j eksperimentoj, en kies mezurspaco etmodelojn, aŭ [[prototipo]]jn de 1 : 1 de [[aviadilo]]j, [[raketo]]j, [[kamiono]]j k.a. oni ekzamenas per [[ventolilo]]j. En la mezurspaco oni filmas, respektive mezuras per diversaj instrumentoj la konduton de la modeloj, en diversintensaj [[aerfluo]]j. Por biologiaj eksperimentoj la ventotunelo ĝis nun ne estis ofte aplikata. Tucker devis solvi antaŭ la eksperimentoj dresotaskojn pretendantajn persistan trankvilon, poste li sukcese atingis, ke la birdoj alkutimiĝu al la specialaj kondiĉoj de la ventotunelo. Pluan tempon li bezonis por tio, ke la birdoj vivu sian ĉiutagan vivon kun folio-[[kapoto]] sur sia kapo. Sed post monatoj fine li sukcesis en tio, ke la ekzamenataj birdoj ([[falko]]j, [[mevo]]j, [[Papagoideaj|papagoj]] k.a.) obeu lian volon flugonte foje eĉ tagduonon en la ventotunelo. En la ventotunelo la birdoj flugadis same kiel en la naturo, sed ili ne antaŭeniris, ĉar la artefaritan aerreziston ili ne sukcesis superforti. Do ili flugadis samloke. El sub la folio-kapoto metita sur la kapon de la birdoj maldika plastotubo kondukis al la analiza aparato, kiu kontinue registris la kvantojn de la [[Enspiro|enspirata]] [[oksigeno]] kaj [[Elspiro|elspirata]] [[Karbona dioksido|karbondioksido]]. En la ventotunelo de Tucker, sub kondiĉoj kiam ĝi flugis [[Horizontalo|horizontale]], ekzemple la papago "pasis" kun rapido 35&nbsp;km/h. Ĉe tiu ĉi rapido ĝia oksigenkonsumo estis la minimuma. Se oni malaltigis la ventotunelon, la birdo flugis suben, ĝia oksigenkonsumo malpliiĝis. Kiam oni plialtigis la ventotunelon, ankaŭ ĝia oksigenkonsumo plimultiĝis. Dum flugo la birdo foruzis 12,8-oblon de la energio foruzita ĉe senmova situo. Ĉe la dirita rapido 35&nbsp;km/h dum horizontala flugado la organismo de la birdo forbruligis 0,39 g da graso en horo. Tiu maso signifis 1,1 % de ĝia korpomaso. ==Bildaro== <gallery> Dosiero:Fregata magnificens1.jpg|''Fregata magnificens''. Dosiero:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - Tête d'Etude l'Oiseau (1867).jpg|"Étude de tête d'oiseau" (1867, pentraĵo de [[William Bouguereau]] - (19-a jarcento). Dosiero:Plinyelder.jpg|Bildo de la 19-a jarcento de [[Plinio la Maljuna]]. Dosiero:Barrère Pierre 1690-1755 Ornithologiae.png|Bildo de ornitologia libro de franco Pierre Barrère, 1745. </gallery> [[Dosiero:Facsimile_Painting_of_Geese,_Tomb_of_Nefermaat_and_Itet_MET_DT226227.jpg|eta|730ra|maldekstre|Anseroj de murpanelo de la tombo de Nefermaat, Antikva Egiptio ĉ. 2575–2551 a.n.e. La artisto jam klare distingis inter ordinaraj anseroj kaj paro da arktaj [[Ruĝbrusta ansero|ruĝbrustaj anseroj]], kiuj vintrumas ĝis orienta Mediteraneo. Li ankaŭ distingas maturan masklan ekzempleron ĉu disde ino ĉu de maturiĝanta junulo.]] {{-}} == Vidu ankaŭ == * [[Birdumo]] * [[Birdomigrado]] * [[Birdoj]] * [[Birdkanto]] * [[Listo de ornitologoj]] * [[Avifaŭno]] * [[Ornitologia manlibro]] * [[Listo de landaj kaj regionaj avifaŭnoj]] * [[Reprodukta birdenketo]] {{Portalo Birdoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=ornito}} * [http://www.avionary.info/2010_home.html Avionary - birdaro en pluraj lingvoj inkluzive de Esperanto]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://cso.cz/index.php?ID=89&basket=1796c3f65dda225d1c16a032699133bb Ĉeĥa Ornitologia Societo kun nomaro en pluraj lingvoj inkluzive de Esperanto] * [http://www.biolib.cz/en/main/ BioLib - Biologia Librejo kun faŭno kaj flaŭro en pluraj lingvoj inkluzive de Esperanto] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Ornitologio]] glh0hp14qyndq6a60gkthupx1u62eiw 9494089 9494088 2026-10-15T18:27:46Z Kani 670 /* Vidu ankaŭ */ 9494089 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}}[[Dosiero:Banding_Marbled_Godwit_on_Bowdoin_NWR_(12820314955).jpg|eta|250x250ra|[[Marmora limozo]] estanta [[Birdoringado|ringita]] por studoj pri [[birdomigrado]]]] '''Ornitologio''' aŭ '''birdoscienco''' estas la fako de [[zoologio]] kiu temas pri [[birdo]]j. Persono kiu studas ornitologion estas ornitologo aŭ birdisto. == Historio kaj teknikoj == [[Dosiero:AldrovandiOrnithology.jpg|eta|250px|Libro pri ornitologio verkita de [[Ulisse Aldrovandi]] ([[1599]])]] [[Dosiero:BelonBirdSkel.jpg|eta|La komparo de skeletoj de birdo kaj homo fare de [[Pierre Belon]] en sia ''Libro de birdoj'', 1555]] [[Dosiero:ValliDeTodi1601.jpg|eta|[[Antonio Valli da Todi]], kiu skribis pri ''Aviculture'' (birdukulturo) en 1601, konis la ligojn inter teritorio kaj kanto de birdoj]] [[Dosiero:An_Experiment_on_a_Bird_in_an_Air_Pump_by_Joseph_Wright_of_Derby,_1768.jpg|eta|[[Eksperimento sur birdo en aerpumpilo]], [[Joseph Wright of Derby|Joseph Wright de Derbio]], 1768]] [[Dosiero:Bird_eggs.jpg|eta|Frua studo de birdoj temigis kolektadon kiel ekzemple ovoj, plumoj kaj nestoj.]] [[Dosiero:VillageBirdsFlorenceMerriam.jpg|eta|Paĝo de frua [[kampargvidilo]] fare de [[Florence Augusta Merriam Bailey]]]] La historio de la [[Leterkolombo|leterkolomba]] [[poŝto]] retroetendiĝas tra pluraj miloj da jaroj. Tiu elteneme fluganta birdeto, havanta mirindan orientad-kapablon, facile retrovas sian lokon eĉ el grandaj distancoj. Laŭ pruvaĵoj de arkeologiaj malkovroj la kolombo estis sukcese uzita por [[Heroldo|heroldaj]] servoj jam en la jaroj 3000-4000 antaŭ nia epoko, en [[Ĉina civilizacio|Ĉinio]], [[Antikva Egiptio|Egiptio]], [[Mezopotamio]]. Eĉ en la [[19-a jarcento]] kaj ĝis la unua duono de la [[20-a jarcento]] estis signifa tiu rapideco, kiun havis la leterkolomba sistemo al la tradicia poŝto. Ekzemple, la [[londona borso]] povis - danke al la [[kolombopoŝto]] - ĝustatempe informiĝi pri la [[Batalo de Waterloo|malvenko]] de [[Napoleono Bonaparte|Napoleono]] ĉe [[Waterloo]], tiel ĝi povis komenci granddimensian financan manipuladon. Bedaŭrinde, tiun ĉi paceman birdon oni priuzis en [[milito]]j por perado de sciigoj ekde la [[pratempo]]j preskaŭ ĝis niaj tagoj. En la [[Unua Mondmilito]] la germana militgvidantaro provis utiligi la leterkolombojn krom por heroldado ankaŭ por [[Rekognosko|rekognoskaj]] celoj. Sur la bruston de speciale trejnitaj kolomboj oni muntis malpez-metalajn [[Kamerao|fotokameraojn]] kun konvena fokusdistanco kaj garnitajn per aŭtomata funkciigilo. En alto de 200–300 m ili enflugis 30–40&nbsp;km-ojn malantaŭ la malamikajn frontojn, kie la aŭtomate funkciigitaj [[fotoaparato]]j faris registraĵojn en vera "birdoperspektivo" pri la malamikaj [[tranĉeo]]j, [[operaco]]j, k.a. Leterkolombojn cetere uzis la batalantaj armeoj ankaŭ en la [[Dua Mondmilito]] kaj la [[Korea milito|Korea Milito]]. Kiel sin orientas en [[aero]] la leterkolomboj kaj la migrantaj birdoj? Kia interna "[[kompaso]]" direktas ilin dum ilia plurmil-kilometra [[Birdomigrado|migrovojo]]? El kio ili gajnas kaj kiel ili [[Racio|racie]] eluzas la [[energio]]n? Ankaŭ [[homo]]j de la [[antikva tempo]] kaj la [[mezepoko]] rimarkis la propraĵojn por eltenema [[Birdoflugo|flugado]] kaj bonega [[orientiĝo]] de iuj birdoj, sed manke de konvenaj teknikaj instrumentoj kaj ornitologia sciaro oni ne povis respondi la demandojn rilatantajn al la [[ornitofaŭno]] opiniita [[Mistero|mistera]]. (Ornitologio = parto de [[zoologio]], resumanta la konojn pri la birdoj.) La moderna ornitologio pli bone proksimiĝis al la malkovro de la ornitofaŭnaj sekretoj, parte per la modernaj teknikaj instalaĵoj. La [[migrobirdoj]] traflugas distancojn de plurmil [[kilometro]]j jare. Signifa etapo de ilia vojo situas super la senlimaj [[oceano]]j, tiel ili ne povas sin orienti pere de surteraj objektoj, [[monto]]j, [[rivero]]j. Laŭ taksado de ornitologoj en jaro 600 milionoj da birdoj transflugas el [[Eŭropo]] en [[Afriko]]n, por tie travintri. En tago ili flugadas meznombre 6-8 [[horo]]jn. Ilia flugrapido varias ankaŭ laŭ iliaj speci-rilatoj. Fluge la [[fringo]] atingas la [[rapido]]n 35 [[km/h]], la [[arĝentmevo]] la 48&nbsp;km/h, la [[fuliko]] la 60&nbsp;km/h, la [[anasedoj]] la 90–120&nbsp;km/h. La flugrapido de la leterkolombo varias inter 60 kaj 140&nbsp;km/h depende de la [[Vetero|veterkondiĉoj]] kaj la [[distanco]]. La [[apuso]] kalkuliĝas kiel [[Rekordo|rekordulo]], ĉar ĝi kapablas traflugi tage 560–1000&nbsp;km-ojn kun la mezrapido 240&nbsp;km/h. Tiu ĉi birdo flugas en la [[alto]] 1900 m, la [[cikonio]]j en la alto 2500 m, kaj iuj [[ansero]]j flugas en la alto 6000 m. == Radaro kiel ornitologia esplorilo == Jam en la Dua Mondmilito oni spertis, ke la radarondoj reagas pri la migrantaj birdogrupoj kaj eĉ pri solaj flugantaj birdoj kun plipeza korpo. La "birdobildoj" sur la [[radarekrano]]j erarigis kaj bedaŭrinde eĉ nun erarigas manipulistojn de la instalaĵoj. La flugadon de la birdoj oni povas akompani per [[radaro]], tiel helpe de ĝi tutaj [[populacio]]j estas mezureblaj. Kelke da radaroj kun granda [[povumo]] kapablas sensi solan grandkorpan birdon el distanco de 100&nbsp;km. La radaro multe helpis dum la pasintaj 30 jaroj al la ornitologoj konstati ne nur la lokiĝon sed ankaŭ la rapidon de la birdoj. La angla elektroinĝeniero O. Dunning konstruis tian radaron, kiu funkcias per [[Elektromagneta ondo|elektromagnetaj ondoj]] de [[frekvenco]] 9,6 [[GHZ|GHz]]. Per la [[reflektiĝo]] de la radarondoj oni povas konstati la pasrapidon de la fluganta birdo. Por la rapidmezurado oni aplikis ankaŭ la [[Doppler-a efiko|Doppler-efekton]] konstatantan la ir-rapidon de [[motorveturilo]]j. La radarekrano multe malkovras por la ornitologoj, la migrantajn birdogrupojn, kaj eĉ tion, se ili devas direktoŝanĝi pro [[tempesto]]. La sekvado de migrantaj birdoj povas okazi tiel, ke oni alfiksas [[Miniaturo (komputado)|miniaturan]] [[radioaparato]]n sur birdokorpon. La aparato dumfluge elsendas [[radiosignalo]]jn. Tiujn [[signalo]]jn kolektas [[ricevilo]]j lokitaj sur [[kontinento]] aŭ [[ŝipo]]j, aŭ [[Artefarita satelito|satelitoj]]. Tiel oni povas spursekvi la migrantajn birdojn kaj konstati la vojlongon traflugitan en [[tago]]. Tiuj ĉi modernaj teknikaj rimedoj elpuŝis la kutiman [[birdoringado]]n. La [[ringo]]j povas esti el diversaj materialoj: antaŭ jardekoj oni fabrikis ilin el [[Zinko|zinka]] aŭ [[Aluminio|aluminia]] [[lameno]], kiujn oni fiksis kiel [[braceleto]]n sur la [[tarso]]n de la birdo. Sur la ringoj troviĝas la nomo de la stacio kaj la vicmontra numero de la birdo. Laŭ indikoj - se la birdo estis ie kaptita, eble pafita - oni povas konstati la lokon, [[dato]]n de la ringado kaj pere de tiuj la distancon traflugitan de la birdo. == La kompaso de la birdoj == Iuj el la plej ekscitaj esplorkampoj de la ornitologio estas, kiel sin orientas la birdo dum mallongaj, kaj speciale dum longaj migrovojoj? Dum la ĵusaj jardekoj oni plenumis [[eksperimento]]jn ne nur per leterkolomboj. La germana ornitologo Kramer sukcesis pruvi, ke la [[sturno]] sin orientas laŭ la pozicioj de la [[Suno]]. En la flug-eksperimentejon li metis sturnon. En la interno de la flugejo li lokis [[spegulo]]jn. Kramer spertis, ke la sturno ĉiam flugas direkte al la Suno, pliĝuste ĝi tenas sian flugdirekton laŭ la sunirado. Vane klopodis Kramer erarigi la sturnon per speguloj, la birdo ĉiufoje kapablis konstati la ĝustan, do la veran sunpozicion. Laŭ Kramer, la sturno scias korekti la direkton laŭ la sunirado konvene al la [[sezono]]j. Multaj sciencistoj eksperimentis rilate al la nokta orientiĝo de la birdoj. Oni metis [[hortulano]]n en [[planetario]]n. Sur la [[Plafono (arkitekturo)|plafonon]] de la planetario oni [[Projekcio|projekciis]] la [[Aŭtuna konstelacio|aŭtunajn konstelaciojn]], kaj oni spertis, ke la hortulanoj bonege sin orientas laŭ la [[stelo]]j. Sed tiuj du eksperimento-specoj ne klarigas al ni, kiel la birdo sin orientas en [[nubo]]plena vetero? La leterkolombo nome eĉ en malhela vetero precize atingas la celon, kaj ankaŭ la migrobirdoj ne perdas sian orientad-kapablon en nuboplena vetero. Okaze de eksperimento sur la [[okulo]]jn de iu leterkolombo oni fiksis [[Polurado|nepoluritajn]] [[Kontaktlenso|kontaktolensojn]], kaj la kolombo eĉ tiel trafis la celon. Dum la pasintaj jardekoj oni plivastigis la eksperimentojn pri la orientiĝo de la birdoj ankaŭ por aliaj [[birdospecio]]j. De post nelonge la sciencistoj opinias, ke la migrantaj birdoj sin orientas kaj tenas la flugdirekton laŭ la [[Termagneta kampo|termagneto]]. Tiun opinion subtenas ankaŭ eksperimentoj faritaj per [[ruĝgorĝuloj]]. Kiam oni flugigis la ruĝgorĝulon en magneta kampo estigita en [[ŝtalkamero]] oni spertis, ke ili flugas en la direkto de la [[fortlinio]]j. Se la direkton de la fortlinioj oni ŝanĝis per 180°, la eksperimentataj birdoj daŭrigis sian flugadon kontraŭdirekte (returne). La orientiĝon laŭ la magnetaj fortlinioj subtenis ankaŭ leterkolombaj eksperimentoj. Plurfoje oni sukcesis devojigi ĝin de ĝia flugdirekto per miniatura [[elektromagneto]] fiksita sur ĝia korpo. La [[sensivo]]n de kolomboj pri magnetaj fortlinioj oni provis priuzi ankaŭ el praktika vidpunkto en [[Parizo]], en aŭtuno de la jaro 1981. Nombro da grandurboj de la mondo, kiel ankaŭ Parizo, ekde jardekoj penadas kontraŭ kolombogrupoj. La kolomboj okupas iujn [[placo]]jn, [[konstruaĵo]]jn kaj per siaj [[ekskremento]]j poluadas la ĉirkaŭon, ili disvastigas [[Patogena agento|patogenajn faktorojn]]. En Parizo, helpe de mekanikaj kaj kemiaj kaptiloj ĝis nun aplikitaj oni ne sukcesis teni sur malalta nivelo la nombron de la kolomboj, pro tio fakuloj nun ellaboris novan metodon por la forpelado de la kolomboj. Sur la [[tegmento]] de la [[urbodomo]] kaj ses [[foirhalo]]j oni establis magnetajn zonojn, do per elektromagnetaj ondoj oni perturbas la naturdonitan kompason de la birdoj, tiel provante misorienti, forteni ilin de iliaj kutimaj restadejoj. Ĝis la nunaj tagoj pri malmulte da birdospecioj oni eksperimentis rilate al la orientiĝo laŭ magnetaj fortlinioj. Sed la eksperimentoj per ruĝgorĝuloj kaj leterkolomboj finiĝis kun pozitivaj rezultoj. James Gould, kunlaboranto de la [[Universitato de Princeton]] ([[Usono]]), plurfoje spertis, ke la leterkolombo sian flugdirekton korektas laŭ la magnetaj fortlinioj mezurataj ekde la [[nordo]]-direkto. Estas tre interese, ke la leterkolombo kapablas korekti eĉ lokajn termagnetajn [[devio]]jn, kaj fine el granda distanco ĝi trafas la celon kun [[dekliniĝo]] de nur 2–5&nbsp;km, en tiaj teritorioj en kiuj troviĝas signifaj magnetaj devioj. Post la eksperimentoj de Gould, la esploristoj opiniis cetere, ke en la [[organismo]] de la leterkolombo funkcias tiaspeca [[organo]], kiu rolas kiel interna kompaso. Walcott, Presti kaj Pettigrew, usonaj biologoj, provis pruvi sian [[hipotezo]]n per supersensiva [[detektilo]]. Per la detektilo nomata SQUID ({{Lang-en|Super Conducting Quantum Interference Device}} --- Superkondukta Kvantuminterferenca Aparato) oni povas demonstri eksterordinare malfortan magnetokampon. La du esploristoj ekzamenis per tiu ĉi detektilo leterkolombon ultrafridigitan je {{GdC|−196}}, kaj ili spertis, ke la aparato mezuris magnetokampon ĉe certa punkto de la kolomba [[cerbo]]. Sekve ili pretigis tranĉaĵojn el la kolomba cerbo, kaj ekzamenis ilin per [[Elektrona mikroskopo|elektronmikroskopo]]. Inter la [[nervo]][[histo]]j ili trovis oblongajn partetojn asociigantajn pri mikromagnetoj. Poste per [[Iksradio|iksradiaj]] [[difrakto]]-esploroj ili provis kvalifiki la konsiston de la oblongaj partetoj. Surprizite ili observis, ke temas pri materialoj [[Magnetito|magnetitriĉaj]], kiuj entenas eĉ [[fero]]n, krome en malpli alta [[proporcio]] [[nikelo]]n, [[kupro]]n kaj [[zinko]]n. La magnetito ([[Fera oksido|feroksida]] [[mineralo]]) estas forte magnetiĝinta mineralo, kio signas la direkton de la kampoforto en la termagneta kampo. La kolombo do kunportas en sia kapo naturdotitan kompason, tiel ĝi kapablas teni sian flugdirekton. Sed nekonata estas tiu interna procezo, kio funkciigas, ligite al [[nervofadeno]]j, la internan kompason. == Magnetaj devioj == [[Dosiero:Monitoreo_de_Aves_a_Largo_Plazo.jpg|eta|Esploristo mezuras sovaĝan [[pego]]n. La dekstra kruro de la birdo havas metalan identigan etikedon.]] [[Dosiero:Condor_in_flight.JPG|eta|Kalifornia [[Kondoroj|kondoro]] markita per flugiletikedoj]] La termagneto: la magneta kampo elformiĝinta ĉirkaŭ la [[Tero]]. La kampo kaj intenso de la termagneto varias en tempo. La termagnetecon influas la ŝtonformacioj, kies magnetigebleco interdiferencas. La lokajn malnormalaĵojn de la magneta kampo oni nomas magneta devio. Danke al la intensaj [[Mezuro|mezurado]] de [[satelito]]j, oni povas nun jam sin apogi sur sufiĉe precizaj [[mapo]]j pri termagnetaj devioj. La indikojn kaj deviojn de la termagneteco en la [[kosmo]] mezuris unuafoje la satelito [[Sputnik 3|Sputnik-3]], en la jaro [[1958]]. Inter la jaroj [[1965]] kaj [[1971]] vastan mezurserion plenumis la usona POGO ({{Lang-en|Polar Orbiting Geophysical Observatories}}- Polusorbitaj Geofizikaj Observatorioj) - poste ĝin sekvis la [[MAGSAT]]. Tiun ĉi sateliton oni enorbitigis la 31-an de oktobro 1979, helpe de la [[raketo]] Scout. La satelito plenumis mezuri ĝis la 11-a de junio 1980, tiam ĝi forbruliĝis en la malaltaj aertavoloj. La rezultojn de la mezurado jam plejparte prilaboris la [[geofizikisto]]j. Baze de la satelita mezurado pli ol dujardeka ni scias, ke la magneta kampo ĉirkaŭ la Tero elmontras signifajn deviojn. La intenso de la magneta kampo ĉe la [[Polusa regiono|polusoj]] estas 50.000 [[nT]], dum en la linio de la [[ekvatoro]] 30.000 nT (T = [[Teslo (mezurunuo)|teslo]], unito de la [[Magneta induko|magneta indukto]]). Ĉe altnombraj punktoj de la Tero montriĝas tre gravaj devioj, tiel estis mezurataj eĉ 5-10-onoj de la supre diritaj du valoroj. Signifajn magneto-deviojn registris la satelitaj [[magnetometro]]j ĉe iuj regionoj de Usono kaj [[Meksiko]], ĉe landpartoj de [[Hindujo]] kaj [[Aŭstralio]], ĉe la ĉefurbo de [[Centrafriko]], ĉirkaŭ [[Bangvio]]. La malnormalaĵojn oni geografie precize elmontris, sed iliajn kaŭzojn oni ne sukcesis ĝis nun klarigi. La magnetaj ŝtormoj kaj [[anomalio]]j perturbas la homojn egale en la [[trafiko]]j aera kaj surmara, kaj en la [[radiofonio]]. Kio koncernas la navigadon de la birdoj, estas konsterne, ke la leterkolombo kapablas korekti longdistance la lokajn anomaliojn. Verŝajne ankaŭ al la migrobirdoj la [[naturo]] donacis internan kompason. Sed tiuj biologiaj kompasoj estas pli perfektaj ol la navigaj aparatoj konstruitaj de la homo. == Birdoj en la ventotunelo == [[Dosiero:EmlenFunnel.svg|eta|Emlen-[[funelo]] estas uzata por studi la orientiĝkonduton de migrantaj birdoj en [[laboratorio]]. Eksperimentistoj foje metas la funelon ene de [[planetario]] por studi noktan migradon.]] [[Dosiero:CanadaGooseSummer19942003.png|eta|Somera distribuo kaj abundo de [[Kanada ansero]] uzante datumojn de la North American Breeding Bird Surveys 1994-2003]] [[Dosiero:Red-billed_quelea_flocking_at_waterhole.jpg|eta|[[Ruĝbeka teksbirdo]] estas grava agrikultura [[plago]] en partoj de [[Afriko]].]] Neniu surtera [[besto]] krom [[maro]]jn transflugantaj migrobirdoj kapablas seninterrompe trapasi distancon de 1000–1500&nbsp;km. El kio ili ĉerpas la energion por fari la longan kaj danĝeran [[vojaĝo]]n? La plej malgranda reprezentanto de la ornitofaŭno estas la [[kolibro]]. Tiu eteta birdo kapablas je nekredeblaj povumoj, ekzemple ĝi scias retroflugi, kaj plenumas tiajn [[Transkapiĝsalto|transkapiĝojn]], [[flugfiguro]]jn en [[aero]], kiujn povus [[Envio|envii]] eĉ [[Aerobatiko|aerobatikaj]] [[piloto]]j. Iu kolibro-specio, la ''[[Art archilochus]]'', [[Nesto|nestadas]] ĉe la orientaj bordregionoj de Usono, sed travintras en [[Mez-Ameriko]]. Tiu birdeto entute nur kun 4 [[Gramo|g]] da [[maso]], kaj 3&nbsp;cm da [[longo]], trapasas 800&nbsp;km da vojo super la maro sen [[surteriĝo]]. Ĝiaj [[flugilo]]j estas [[Liliputo|liliputaj]], ĝi ne kapablas [[Glisilo|glisi]], ĝi ne havas ripozejon. Ĝia povumo estas miriga: ĝi plenumas 50 flugilmovojn en [[sekundo]], do dum la 18-hora flugvojaĝo pli ol 3 milionojn! Antaŭ ol ekiri sur sia migrovojo la birdoj ĝisplene "[[Ŝargo|ŝargas]]" sin per [[nutraĵo]]j. Per tiu "brulmaterialalpreno" ilia grastavolo foj-foje unu kaj duonoble plidikiĝas ol kutime. La forbruligo de tiu grasmaso certigas la funkciadon de ilia [[Muskola sistemo|muskolaro]]. La [[Kemia energio|kemian energion]] de la [[graso]] la organismo de la birdo [[Energia konverto|konvertas]] en [[Mekanika energio|mekanikan energion]]. La [[brulaĵo]] de la dirita kolibro estas entute nur 2 g, tiom devas sufiĉi por la vojaĝo de 800&nbsp;km. Se la birdeton super la maro subite atakas [[kontraŭvento]], ĝi antaŭtempe forkonsumas sian energion kaj [[Kraŝo|kraŝas]] en la maron. La povumon de birdoj la ornitologoj mezuras kompreneble ne en [[Watt|W]], sed ili provas esprimi la mezan efikecon de la birdo-muskolaro. Baze de eksperimentaj mezuroj faritaj en [[ventotunelo]] tiun valoron oni ricevas esplorante la flug-povumon de la birdoj en rilato kun la forkonsumita energikvanto. Se la [[efikeco]] de la birdmuskolaro estas 0,23, tio signifas, ke 23 % de ĝia kemia energio fariĝas utiligita dumfluge. Do ĝi tiom uzas por superforti la [[aerrezisto]]n kaj por antaŭeniri. Ĝiaj restaj 77 % el vidpunkto [[Energetiko|energetika]] ne utiliĝas, tion la birdo foruzas en formo de [[varmo]]. Jes, sed tiu ĉi maniero de la [[varmo-disipo]] estas ne flanka vidpunkto, ĉar se tiu procezo disvolviĝus subite, la [[sangcirkulado]] ĉesus. Laŭ saĝa leĝo de naturo la superflua varmokvanto foriĝas tra la [[pulmo]] de la birdo, kaj ĝia parto forvaporas de la [[Haŭto|haŭtsurfaco]]. La birdo per la hirtigo de la [[plumaro]] malbaras la vojon al la [[vaporado]]. Vance Tucker, usona profesoro, mezuris la povumon de birdoj en ventotunelo. La ventotunelo estas unu el la gravaj aparatoj de la [[aerodinamika]]j eksperimentoj, en kies mezurspaco etmodelojn, aŭ [[prototipo]]jn de 1 : 1 de [[aviadilo]]j, [[raketo]]j, [[kamiono]]j k.a. oni ekzamenas per [[ventolilo]]j. En la mezurspaco oni filmas, respektive mezuras per diversaj instrumentoj la konduton de la modeloj, en diversintensaj [[aerfluo]]j. Por biologiaj eksperimentoj la ventotunelo ĝis nun ne estis ofte aplikata. Tucker devis solvi antaŭ la eksperimentoj dresotaskojn pretendantajn persistan trankvilon, poste li sukcese atingis, ke la birdoj alkutimiĝu al la specialaj kondiĉoj de la ventotunelo. Pluan tempon li bezonis por tio, ke la birdoj vivu sian ĉiutagan vivon kun folio-[[kapoto]] sur sia kapo. Sed post monatoj fine li sukcesis en tio, ke la ekzamenataj birdoj ([[falko]]j, [[mevo]]j, [[Papagoideaj|papagoj]] k.a.) obeu lian volon flugonte foje eĉ tagduonon en la ventotunelo. En la ventotunelo la birdoj flugadis same kiel en la naturo, sed ili ne antaŭeniris, ĉar la artefaritan aerreziston ili ne sukcesis superforti. Do ili flugadis samloke. El sub la folio-kapoto metita sur la kapon de la birdoj maldika plastotubo kondukis al la analiza aparato, kiu kontinue registris la kvantojn de la [[Enspiro|enspirata]] [[oksigeno]] kaj [[Elspiro|elspirata]] [[Karbona dioksido|karbondioksido]]. En la ventotunelo de Tucker, sub kondiĉoj kiam ĝi flugis [[Horizontalo|horizontale]], ekzemple la papago "pasis" kun rapido 35&nbsp;km/h. Ĉe tiu ĉi rapido ĝia oksigenkonsumo estis la minimuma. Se oni malaltigis la ventotunelon, la birdo flugis suben, ĝia oksigenkonsumo malpliiĝis. Kiam oni plialtigis la ventotunelon, ankaŭ ĝia oksigenkonsumo plimultiĝis. Dum flugo la birdo foruzis 12,8-oblon de la energio foruzita ĉe senmova situo. Ĉe la dirita rapido 35&nbsp;km/h dum horizontala flugado la organismo de la birdo forbruligis 0,39 g da graso en horo. Tiu maso signifis 1,1 % de ĝia korpomaso. ==Bildaro== <gallery> Dosiero:Fregata magnificens1.jpg|''Fregata magnificens''. Dosiero:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - Tête d'Etude l'Oiseau (1867).jpg|"Étude de tête d'oiseau" (1867, pentraĵo de [[William Bouguereau]] - (19-a jarcento). Dosiero:Plinyelder.jpg|Bildo de la 19-a jarcento de [[Plinio la Maljuna]]. Dosiero:Barrère Pierre 1690-1755 Ornithologiae.png|Bildo de ornitologia libro de franco Pierre Barrère, 1745. </gallery> [[Dosiero:Facsimile_Painting_of_Geese,_Tomb_of_Nefermaat_and_Itet_MET_DT226227.jpg|eta|730ra|maldekstre|Anseroj de murpanelo de la tombo de Nefermaat, Antikva Egiptio ĉ. 2575–2551 a.n.e. La artisto jam klare distingis inter ordinaraj anseroj kaj paro da arktaj [[Ruĝbrusta ansero|ruĝbrustaj anseroj]], kiuj vintrumas ĝis orienta Mediteraneo. Li ankaŭ distingas maturan masklan ekzempleron ĉu disde ino ĉu de maturiĝanta junulo.]] {{-}} == Vidu ankaŭ == * [[Avifaŭno]] * [[Birdkanto]] * [[Birdobredado]] * [[Birdomigrado]] * [[Birdoringado]] * [[Birdoj]] * [[Birdumo]] * [[Listo de landaj kaj regionaj avifaŭnoj]] * [[Listo de ornitologoj]] * [[Oologio]] * [[Ornitologia manlibro]] * [[Reprodukta birdenketo]] * [[Taksonomio]] * [[Zoologio]] {{Portalo Birdoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=ornito}} * [http://www.avionary.info/2010_home.html Avionary - birdaro en pluraj lingvoj inkluzive de Esperanto]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://cso.cz/index.php?ID=89&basket=1796c3f65dda225d1c16a032699133bb Ĉeĥa Ornitologia Societo kun nomaro en pluraj lingvoj inkluzive de Esperanto] * [http://www.biolib.cz/en/main/ BioLib - Biologia Librejo kun faŭno kaj flaŭro en pluraj lingvoj inkluzive de Esperanto] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Ornitologio]] 3lbwdgwo26ts67fc1rt84zsxcxbm5k7 9494090 9494089 2026-10-15T18:29:24Z Kani 670 /* Bildaro */ 9494090 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}}[[Dosiero:Banding_Marbled_Godwit_on_Bowdoin_NWR_(12820314955).jpg|eta|250x250ra|[[Marmora limozo]] estanta [[Birdoringado|ringita]] por studoj pri [[birdomigrado]]]] '''Ornitologio''' aŭ '''birdoscienco''' estas la fako de [[zoologio]] kiu temas pri [[birdo]]j. Persono kiu studas ornitologion estas ornitologo aŭ birdisto. == Historio kaj teknikoj == [[Dosiero:AldrovandiOrnithology.jpg|eta|250px|Libro pri ornitologio verkita de [[Ulisse Aldrovandi]] ([[1599]])]] [[Dosiero:BelonBirdSkel.jpg|eta|La komparo de skeletoj de birdo kaj homo fare de [[Pierre Belon]] en sia ''Libro de birdoj'', 1555]] [[Dosiero:ValliDeTodi1601.jpg|eta|[[Antonio Valli da Todi]], kiu skribis pri ''Aviculture'' (birdukulturo) en 1601, konis la ligojn inter teritorio kaj kanto de birdoj]] [[Dosiero:An_Experiment_on_a_Bird_in_an_Air_Pump_by_Joseph_Wright_of_Derby,_1768.jpg|eta|[[Eksperimento sur birdo en aerpumpilo]], [[Joseph Wright of Derby|Joseph Wright de Derbio]], 1768]] [[Dosiero:Bird_eggs.jpg|eta|Frua studo de birdoj temigis kolektadon kiel ekzemple ovoj, plumoj kaj nestoj.]] [[Dosiero:VillageBirdsFlorenceMerriam.jpg|eta|Paĝo de frua [[kampargvidilo]] fare de [[Florence Augusta Merriam Bailey]]]] La historio de la [[Leterkolombo|leterkolomba]] [[poŝto]] retroetendiĝas tra pluraj miloj da jaroj. Tiu elteneme fluganta birdeto, havanta mirindan orientad-kapablon, facile retrovas sian lokon eĉ el grandaj distancoj. Laŭ pruvaĵoj de arkeologiaj malkovroj la kolombo estis sukcese uzita por [[Heroldo|heroldaj]] servoj jam en la jaroj 3000-4000 antaŭ nia epoko, en [[Ĉina civilizacio|Ĉinio]], [[Antikva Egiptio|Egiptio]], [[Mezopotamio]]. Eĉ en la [[19-a jarcento]] kaj ĝis la unua duono de la [[20-a jarcento]] estis signifa tiu rapideco, kiun havis la leterkolomba sistemo al la tradicia poŝto. Ekzemple, la [[londona borso]] povis - danke al la [[kolombopoŝto]] - ĝustatempe informiĝi pri la [[Batalo de Waterloo|malvenko]] de [[Napoleono Bonaparte|Napoleono]] ĉe [[Waterloo]], tiel ĝi povis komenci granddimensian financan manipuladon. Bedaŭrinde, tiun ĉi paceman birdon oni priuzis en [[milito]]j por perado de sciigoj ekde la [[pratempo]]j preskaŭ ĝis niaj tagoj. En la [[Unua Mondmilito]] la germana militgvidantaro provis utiligi la leterkolombojn krom por heroldado ankaŭ por [[Rekognosko|rekognoskaj]] celoj. Sur la bruston de speciale trejnitaj kolomboj oni muntis malpez-metalajn [[Kamerao|fotokameraojn]] kun konvena fokusdistanco kaj garnitajn per aŭtomata funkciigilo. En alto de 200–300 m ili enflugis 30–40&nbsp;km-ojn malantaŭ la malamikajn frontojn, kie la aŭtomate funkciigitaj [[fotoaparato]]j faris registraĵojn en vera "birdoperspektivo" pri la malamikaj [[tranĉeo]]j, [[operaco]]j, k.a. Leterkolombojn cetere uzis la batalantaj armeoj ankaŭ en la [[Dua Mondmilito]] kaj la [[Korea milito|Korea Milito]]. Kiel sin orientas en [[aero]] la leterkolomboj kaj la migrantaj birdoj? Kia interna "[[kompaso]]" direktas ilin dum ilia plurmil-kilometra [[Birdomigrado|migrovojo]]? El kio ili gajnas kaj kiel ili [[Racio|racie]] eluzas la [[energio]]n? Ankaŭ [[homo]]j de la [[antikva tempo]] kaj la [[mezepoko]] rimarkis la propraĵojn por eltenema [[Birdoflugo|flugado]] kaj bonega [[orientiĝo]] de iuj birdoj, sed manke de konvenaj teknikaj instrumentoj kaj ornitologia sciaro oni ne povis respondi la demandojn rilatantajn al la [[ornitofaŭno]] opiniita [[Mistero|mistera]]. (Ornitologio = parto de [[zoologio]], resumanta la konojn pri la birdoj.) La moderna ornitologio pli bone proksimiĝis al la malkovro de la ornitofaŭnaj sekretoj, parte per la modernaj teknikaj instalaĵoj. La [[migrobirdoj]] traflugas distancojn de plurmil [[kilometro]]j jare. Signifa etapo de ilia vojo situas super la senlimaj [[oceano]]j, tiel ili ne povas sin orienti pere de surteraj objektoj, [[monto]]j, [[rivero]]j. Laŭ taksado de ornitologoj en jaro 600 milionoj da birdoj transflugas el [[Eŭropo]] en [[Afriko]]n, por tie travintri. En tago ili flugadas meznombre 6-8 [[horo]]jn. Ilia flugrapido varias ankaŭ laŭ iliaj speci-rilatoj. Fluge la [[fringo]] atingas la [[rapido]]n 35 [[km/h]], la [[arĝentmevo]] la 48&nbsp;km/h, la [[fuliko]] la 60&nbsp;km/h, la [[anasedoj]] la 90–120&nbsp;km/h. La flugrapido de la leterkolombo varias inter 60 kaj 140&nbsp;km/h depende de la [[Vetero|veterkondiĉoj]] kaj la [[distanco]]. La [[apuso]] kalkuliĝas kiel [[Rekordo|rekordulo]], ĉar ĝi kapablas traflugi tage 560–1000&nbsp;km-ojn kun la mezrapido 240&nbsp;km/h. Tiu ĉi birdo flugas en la [[alto]] 1900 m, la [[cikonio]]j en la alto 2500 m, kaj iuj [[ansero]]j flugas en la alto 6000 m. == Radaro kiel ornitologia esplorilo == Jam en la Dua Mondmilito oni spertis, ke la radarondoj reagas pri la migrantaj birdogrupoj kaj eĉ pri solaj flugantaj birdoj kun plipeza korpo. La "birdobildoj" sur la [[radarekrano]]j erarigis kaj bedaŭrinde eĉ nun erarigas manipulistojn de la instalaĵoj. La flugadon de la birdoj oni povas akompani per [[radaro]], tiel helpe de ĝi tutaj [[populacio]]j estas mezureblaj. Kelke da radaroj kun granda [[povumo]] kapablas sensi solan grandkorpan birdon el distanco de 100&nbsp;km. La radaro multe helpis dum la pasintaj 30 jaroj al la ornitologoj konstati ne nur la lokiĝon sed ankaŭ la rapidon de la birdoj. La angla elektroinĝeniero O. Dunning konstruis tian radaron, kiu funkcias per [[Elektromagneta ondo|elektromagnetaj ondoj]] de [[frekvenco]] 9,6 [[GHZ|GHz]]. Per la [[reflektiĝo]] de la radarondoj oni povas konstati la pasrapidon de la fluganta birdo. Por la rapidmezurado oni aplikis ankaŭ la [[Doppler-a efiko|Doppler-efekton]] konstatantan la ir-rapidon de [[motorveturilo]]j. La radarekrano multe malkovras por la ornitologoj, la migrantajn birdogrupojn, kaj eĉ tion, se ili devas direktoŝanĝi pro [[tempesto]]. La sekvado de migrantaj birdoj povas okazi tiel, ke oni alfiksas [[Miniaturo (komputado)|miniaturan]] [[radioaparato]]n sur birdokorpon. La aparato dumfluge elsendas [[radiosignalo]]jn. Tiujn [[signalo]]jn kolektas [[ricevilo]]j lokitaj sur [[kontinento]] aŭ [[ŝipo]]j, aŭ [[Artefarita satelito|satelitoj]]. Tiel oni povas spursekvi la migrantajn birdojn kaj konstati la vojlongon traflugitan en [[tago]]. Tiuj ĉi modernaj teknikaj rimedoj elpuŝis la kutiman [[birdoringado]]n. La [[ringo]]j povas esti el diversaj materialoj: antaŭ jardekoj oni fabrikis ilin el [[Zinko|zinka]] aŭ [[Aluminio|aluminia]] [[lameno]], kiujn oni fiksis kiel [[braceleto]]n sur la [[tarso]]n de la birdo. Sur la ringoj troviĝas la nomo de la stacio kaj la vicmontra numero de la birdo. Laŭ indikoj - se la birdo estis ie kaptita, eble pafita - oni povas konstati la lokon, [[dato]]n de la ringado kaj pere de tiuj la distancon traflugitan de la birdo. == La kompaso de la birdoj == Iuj el la plej ekscitaj esplorkampoj de la ornitologio estas, kiel sin orientas la birdo dum mallongaj, kaj speciale dum longaj migrovojoj? Dum la ĵusaj jardekoj oni plenumis [[eksperimento]]jn ne nur per leterkolomboj. La germana ornitologo Kramer sukcesis pruvi, ke la [[sturno]] sin orientas laŭ la pozicioj de la [[Suno]]. En la flug-eksperimentejon li metis sturnon. En la interno de la flugejo li lokis [[spegulo]]jn. Kramer spertis, ke la sturno ĉiam flugas direkte al la Suno, pliĝuste ĝi tenas sian flugdirekton laŭ la sunirado. Vane klopodis Kramer erarigi la sturnon per speguloj, la birdo ĉiufoje kapablis konstati la ĝustan, do la veran sunpozicion. Laŭ Kramer, la sturno scias korekti la direkton laŭ la sunirado konvene al la [[sezono]]j. Multaj sciencistoj eksperimentis rilate al la nokta orientiĝo de la birdoj. Oni metis [[hortulano]]n en [[planetario]]n. Sur la [[Plafono (arkitekturo)|plafonon]] de la planetario oni [[Projekcio|projekciis]] la [[Aŭtuna konstelacio|aŭtunajn konstelaciojn]], kaj oni spertis, ke la hortulanoj bonege sin orientas laŭ la [[stelo]]j. Sed tiuj du eksperimento-specoj ne klarigas al ni, kiel la birdo sin orientas en [[nubo]]plena vetero? La leterkolombo nome eĉ en malhela vetero precize atingas la celon, kaj ankaŭ la migrobirdoj ne perdas sian orientad-kapablon en nuboplena vetero. Okaze de eksperimento sur la [[okulo]]jn de iu leterkolombo oni fiksis [[Polurado|nepoluritajn]] [[Kontaktlenso|kontaktolensojn]], kaj la kolombo eĉ tiel trafis la celon. Dum la pasintaj jardekoj oni plivastigis la eksperimentojn pri la orientiĝo de la birdoj ankaŭ por aliaj [[birdospecio]]j. De post nelonge la sciencistoj opinias, ke la migrantaj birdoj sin orientas kaj tenas la flugdirekton laŭ la [[Termagneta kampo|termagneto]]. Tiun opinion subtenas ankaŭ eksperimentoj faritaj per [[ruĝgorĝuloj]]. Kiam oni flugigis la ruĝgorĝulon en magneta kampo estigita en [[ŝtalkamero]] oni spertis, ke ili flugas en la direkto de la [[fortlinio]]j. Se la direkton de la fortlinioj oni ŝanĝis per 180°, la eksperimentataj birdoj daŭrigis sian flugadon kontraŭdirekte (returne). La orientiĝon laŭ la magnetaj fortlinioj subtenis ankaŭ leterkolombaj eksperimentoj. Plurfoje oni sukcesis devojigi ĝin de ĝia flugdirekto per miniatura [[elektromagneto]] fiksita sur ĝia korpo. La [[sensivo]]n de kolomboj pri magnetaj fortlinioj oni provis priuzi ankaŭ el praktika vidpunkto en [[Parizo]], en aŭtuno de la jaro 1981. Nombro da grandurboj de la mondo, kiel ankaŭ Parizo, ekde jardekoj penadas kontraŭ kolombogrupoj. La kolomboj okupas iujn [[placo]]jn, [[konstruaĵo]]jn kaj per siaj [[ekskremento]]j poluadas la ĉirkaŭon, ili disvastigas [[Patogena agento|patogenajn faktorojn]]. En Parizo, helpe de mekanikaj kaj kemiaj kaptiloj ĝis nun aplikitaj oni ne sukcesis teni sur malalta nivelo la nombron de la kolomboj, pro tio fakuloj nun ellaboris novan metodon por la forpelado de la kolomboj. Sur la [[tegmento]] de la [[urbodomo]] kaj ses [[foirhalo]]j oni establis magnetajn zonojn, do per elektromagnetaj ondoj oni perturbas la naturdonitan kompason de la birdoj, tiel provante misorienti, forteni ilin de iliaj kutimaj restadejoj. Ĝis la nunaj tagoj pri malmulte da birdospecioj oni eksperimentis rilate al la orientiĝo laŭ magnetaj fortlinioj. Sed la eksperimentoj per ruĝgorĝuloj kaj leterkolomboj finiĝis kun pozitivaj rezultoj. James Gould, kunlaboranto de la [[Universitato de Princeton]] ([[Usono]]), plurfoje spertis, ke la leterkolombo sian flugdirekton korektas laŭ la magnetaj fortlinioj mezurataj ekde la [[nordo]]-direkto. Estas tre interese, ke la leterkolombo kapablas korekti eĉ lokajn termagnetajn [[devio]]jn, kaj fine el granda distanco ĝi trafas la celon kun [[dekliniĝo]] de nur 2–5&nbsp;km, en tiaj teritorioj en kiuj troviĝas signifaj magnetaj devioj. Post la eksperimentoj de Gould, la esploristoj opiniis cetere, ke en la [[organismo]] de la leterkolombo funkcias tiaspeca [[organo]], kiu rolas kiel interna kompaso. Walcott, Presti kaj Pettigrew, usonaj biologoj, provis pruvi sian [[hipotezo]]n per supersensiva [[detektilo]]. Per la detektilo nomata SQUID ({{Lang-en|Super Conducting Quantum Interference Device}} --- Superkondukta Kvantuminterferenca Aparato) oni povas demonstri eksterordinare malfortan magnetokampon. La du esploristoj ekzamenis per tiu ĉi detektilo leterkolombon ultrafridigitan je {{GdC|−196}}, kaj ili spertis, ke la aparato mezuris magnetokampon ĉe certa punkto de la kolomba [[cerbo]]. Sekve ili pretigis tranĉaĵojn el la kolomba cerbo, kaj ekzamenis ilin per [[Elektrona mikroskopo|elektronmikroskopo]]. Inter la [[nervo]][[histo]]j ili trovis oblongajn partetojn asociigantajn pri mikromagnetoj. Poste per [[Iksradio|iksradiaj]] [[difrakto]]-esploroj ili provis kvalifiki la konsiston de la oblongaj partetoj. Surprizite ili observis, ke temas pri materialoj [[Magnetito|magnetitriĉaj]], kiuj entenas eĉ [[fero]]n, krome en malpli alta [[proporcio]] [[nikelo]]n, [[kupro]]n kaj [[zinko]]n. La magnetito ([[Fera oksido|feroksida]] [[mineralo]]) estas forte magnetiĝinta mineralo, kio signas la direkton de la kampoforto en la termagneta kampo. La kolombo do kunportas en sia kapo naturdotitan kompason, tiel ĝi kapablas teni sian flugdirekton. Sed nekonata estas tiu interna procezo, kio funkciigas, ligite al [[nervofadeno]]j, la internan kompason. == Magnetaj devioj == [[Dosiero:Monitoreo_de_Aves_a_Largo_Plazo.jpg|eta|Esploristo mezuras sovaĝan [[pego]]n. La dekstra kruro de la birdo havas metalan identigan etikedon.]] [[Dosiero:Condor_in_flight.JPG|eta|Kalifornia [[Kondoroj|kondoro]] markita per flugiletikedoj]] La termagneto: la magneta kampo elformiĝinta ĉirkaŭ la [[Tero]]. La kampo kaj intenso de la termagneto varias en tempo. La termagnetecon influas la ŝtonformacioj, kies magnetigebleco interdiferencas. La lokajn malnormalaĵojn de la magneta kampo oni nomas magneta devio. Danke al la intensaj [[Mezuro|mezurado]] de [[satelito]]j, oni povas nun jam sin apogi sur sufiĉe precizaj [[mapo]]j pri termagnetaj devioj. La indikojn kaj deviojn de la termagneteco en la [[kosmo]] mezuris unuafoje la satelito [[Sputnik 3|Sputnik-3]], en la jaro [[1958]]. Inter la jaroj [[1965]] kaj [[1971]] vastan mezurserion plenumis la usona POGO ({{Lang-en|Polar Orbiting Geophysical Observatories}}- Polusorbitaj Geofizikaj Observatorioj) - poste ĝin sekvis la [[MAGSAT]]. Tiun ĉi sateliton oni enorbitigis la 31-an de oktobro 1979, helpe de la [[raketo]] Scout. La satelito plenumis mezuri ĝis la 11-a de junio 1980, tiam ĝi forbruliĝis en la malaltaj aertavoloj. La rezultojn de la mezurado jam plejparte prilaboris la [[geofizikisto]]j. Baze de la satelita mezurado pli ol dujardeka ni scias, ke la magneta kampo ĉirkaŭ la Tero elmontras signifajn deviojn. La intenso de la magneta kampo ĉe la [[Polusa regiono|polusoj]] estas 50.000 [[nT]], dum en la linio de la [[ekvatoro]] 30.000 nT (T = [[Teslo (mezurunuo)|teslo]], unito de la [[Magneta induko|magneta indukto]]). Ĉe altnombraj punktoj de la Tero montriĝas tre gravaj devioj, tiel estis mezurataj eĉ 5-10-onoj de la supre diritaj du valoroj. Signifajn magneto-deviojn registris la satelitaj [[magnetometro]]j ĉe iuj regionoj de Usono kaj [[Meksiko]], ĉe landpartoj de [[Hindujo]] kaj [[Aŭstralio]], ĉe la ĉefurbo de [[Centrafriko]], ĉirkaŭ [[Bangvio]]. La malnormalaĵojn oni geografie precize elmontris, sed iliajn kaŭzojn oni ne sukcesis ĝis nun klarigi. La magnetaj ŝtormoj kaj [[anomalio]]j perturbas la homojn egale en la [[trafiko]]j aera kaj surmara, kaj en la [[radiofonio]]. Kio koncernas la navigadon de la birdoj, estas konsterne, ke la leterkolombo kapablas korekti longdistance la lokajn anomaliojn. Verŝajne ankaŭ al la migrobirdoj la [[naturo]] donacis internan kompason. Sed tiuj biologiaj kompasoj estas pli perfektaj ol la navigaj aparatoj konstruitaj de la homo. == Birdoj en la ventotunelo == [[Dosiero:EmlenFunnel.svg|eta|Emlen-[[funelo]] estas uzata por studi la orientiĝkonduton de migrantaj birdoj en [[laboratorio]]. Eksperimentistoj foje metas la funelon ene de [[planetario]] por studi noktan migradon.]] [[Dosiero:CanadaGooseSummer19942003.png|eta|Somera distribuo kaj abundo de [[Kanada ansero]] uzante datumojn de la North American Breeding Bird Surveys 1994-2003]] [[Dosiero:Red-billed_quelea_flocking_at_waterhole.jpg|eta|[[Ruĝbeka teksbirdo]] estas grava agrikultura [[plago]] en partoj de [[Afriko]].]] Neniu surtera [[besto]] krom [[maro]]jn transflugantaj migrobirdoj kapablas seninterrompe trapasi distancon de 1000–1500&nbsp;km. El kio ili ĉerpas la energion por fari la longan kaj danĝeran [[vojaĝo]]n? La plej malgranda reprezentanto de la ornitofaŭno estas la [[kolibro]]. Tiu eteta birdo kapablas je nekredeblaj povumoj, ekzemple ĝi scias retroflugi, kaj plenumas tiajn [[Transkapiĝsalto|transkapiĝojn]], [[flugfiguro]]jn en [[aero]], kiujn povus [[Envio|envii]] eĉ [[Aerobatiko|aerobatikaj]] [[piloto]]j. Iu kolibro-specio, la ''[[Art archilochus]]'', [[Nesto|nestadas]] ĉe la orientaj bordregionoj de Usono, sed travintras en [[Mez-Ameriko]]. Tiu birdeto entute nur kun 4 [[Gramo|g]] da [[maso]], kaj 3&nbsp;cm da [[longo]], trapasas 800&nbsp;km da vojo super la maro sen [[surteriĝo]]. Ĝiaj [[flugilo]]j estas [[Liliputo|liliputaj]], ĝi ne kapablas [[Glisilo|glisi]], ĝi ne havas ripozejon. Ĝia povumo estas miriga: ĝi plenumas 50 flugilmovojn en [[sekundo]], do dum la 18-hora flugvojaĝo pli ol 3 milionojn! Antaŭ ol ekiri sur sia migrovojo la birdoj ĝisplene "[[Ŝargo|ŝargas]]" sin per [[nutraĵo]]j. Per tiu "brulmaterialalpreno" ilia grastavolo foj-foje unu kaj duonoble plidikiĝas ol kutime. La forbruligo de tiu grasmaso certigas la funkciadon de ilia [[Muskola sistemo|muskolaro]]. La [[Kemia energio|kemian energion]] de la [[graso]] la organismo de la birdo [[Energia konverto|konvertas]] en [[Mekanika energio|mekanikan energion]]. La [[brulaĵo]] de la dirita kolibro estas entute nur 2 g, tiom devas sufiĉi por la vojaĝo de 800&nbsp;km. Se la birdeton super la maro subite atakas [[kontraŭvento]], ĝi antaŭtempe forkonsumas sian energion kaj [[Kraŝo|kraŝas]] en la maron. La povumon de birdoj la ornitologoj mezuras kompreneble ne en [[Watt|W]], sed ili provas esprimi la mezan efikecon de la birdo-muskolaro. Baze de eksperimentaj mezuroj faritaj en [[ventotunelo]] tiun valoron oni ricevas esplorante la flug-povumon de la birdoj en rilato kun la forkonsumita energikvanto. Se la [[efikeco]] de la birdmuskolaro estas 0,23, tio signifas, ke 23 % de ĝia kemia energio fariĝas utiligita dumfluge. Do ĝi tiom uzas por superforti la [[aerrezisto]]n kaj por antaŭeniri. Ĝiaj restaj 77 % el vidpunkto [[Energetiko|energetika]] ne utiliĝas, tion la birdo foruzas en formo de [[varmo]]. Jes, sed tiu ĉi maniero de la [[varmo-disipo]] estas ne flanka vidpunkto, ĉar se tiu procezo disvolviĝus subite, la [[sangcirkulado]] ĉesus. Laŭ saĝa leĝo de naturo la superflua varmokvanto foriĝas tra la [[pulmo]] de la birdo, kaj ĝia parto forvaporas de la [[Haŭto|haŭtsurfaco]]. La birdo per la hirtigo de la [[plumaro]] malbaras la vojon al la [[vaporado]]. Vance Tucker, usona profesoro, mezuris la povumon de birdoj en ventotunelo. La ventotunelo estas unu el la gravaj aparatoj de la [[aerodinamika]]j eksperimentoj, en kies mezurspaco etmodelojn, aŭ [[prototipo]]jn de 1 : 1 de [[aviadilo]]j, [[raketo]]j, [[kamiono]]j k.a. oni ekzamenas per [[ventolilo]]j. En la mezurspaco oni filmas, respektive mezuras per diversaj instrumentoj la konduton de la modeloj, en diversintensaj [[aerfluo]]j. Por biologiaj eksperimentoj la ventotunelo ĝis nun ne estis ofte aplikata. Tucker devis solvi antaŭ la eksperimentoj dresotaskojn pretendantajn persistan trankvilon, poste li sukcese atingis, ke la birdoj alkutimiĝu al la specialaj kondiĉoj de la ventotunelo. Pluan tempon li bezonis por tio, ke la birdoj vivu sian ĉiutagan vivon kun folio-[[kapoto]] sur sia kapo. Sed post monatoj fine li sukcesis en tio, ke la ekzamenataj birdoj ([[falko]]j, [[mevo]]j, [[Papagoideaj|papagoj]] k.a.) obeu lian volon flugonte foje eĉ tagduonon en la ventotunelo. En la ventotunelo la birdoj flugadis same kiel en la naturo, sed ili ne antaŭeniris, ĉar la artefaritan aerreziston ili ne sukcesis superforti. Do ili flugadis samloke. El sub la folio-kapoto metita sur la kapon de la birdoj maldika plastotubo kondukis al la analiza aparato, kiu kontinue registris la kvantojn de la [[Enspiro|enspirata]] [[oksigeno]] kaj [[Elspiro|elspirata]] [[Karbona dioksido|karbondioksido]]. En la ventotunelo de Tucker, sub kondiĉoj kiam ĝi flugis [[Horizontalo|horizontale]], ekzemple la papago "pasis" kun rapido 35&nbsp;km/h. Ĉe tiu ĉi rapido ĝia oksigenkonsumo estis la minimuma. Se oni malaltigis la ventotunelon, la birdo flugis suben, ĝia oksigenkonsumo malpliiĝis. Kiam oni plialtigis la ventotunelon, ankaŭ ĝia oksigenkonsumo plimultiĝis. Dum flugo la birdo foruzis 12,8-oblon de la energio foruzita ĉe senmova situo. Ĉe la dirita rapido 35&nbsp;km/h dum horizontala flugado la organismo de la birdo forbruligis 0,39 g da graso en horo. Tiu maso signifis 1,1 % de ĝia korpomaso. ==Bildaro== <gallery> Dosiero:Fregata magnificens1.jpg|''Fregata magnificens''. Dosiero:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - Tête d'Etude l'Oiseau (1867).jpg|"Étude de tête d'oiseau" (1867, pentraĵo de [[William Bouguereau]] - (19-a jarcento). Dosiero:Plinyelder.jpg|Bildo de la 19-a jarcento de [[Plinio la Maljuna]]. Dosiero:Barrère Pierre 1690-1755 Ornithologiae.png|Bildo de ornitologia libro de franco Pierre Barrère, 1745. </gallery> [[Dosiero:Facsimile_Painting_of_Geese,_Tomb_of_Nefermaat_and_Itet_MET_DT226227.jpg|eta|730ra|maldekstre|Anseroj de murpanelo de la tombo de Nefermaat, Antikva Egiptio ĉ. 2575–2551 a.n.e. La artisto jam klare distingis inter ordinaraj anseroj kaj paro da arktaj [[Ruĝbrusta ansero|ruĝbrustaj anseroj]], kiuj vintrumas ĝis orienta Mediteraneo. Li ankaŭ distingas maturan masklan ekzempleron ĉu disde ino ĉu de maturiĝanta junulo.]] {{-}} ==En Esperanto== * Kani, AĈAJ ORNITOLOGOJ, [[Boletín]], 455, pp. 23-24. == Vidu ankaŭ == * [[Avifaŭno]] * [[Birdkanto]] * [[Birdobredado]] * [[Birdomigrado]] * [[Birdoringado]] * [[Birdoj]] * [[Birdumo]] * [[Listo de landaj kaj regionaj avifaŭnoj]] * [[Listo de ornitologoj]] * [[Oologio]] * [[Ornitologia manlibro]] * [[Reprodukta birdenketo]] * [[Taksonomio]] * [[Zoologio]] {{Portalo Birdoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=ornito}} * [http://www.avionary.info/2010_home.html Avionary - birdaro en pluraj lingvoj inkluzive de Esperanto]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://cso.cz/index.php?ID=89&basket=1796c3f65dda225d1c16a032699133bb Ĉeĥa Ornitologia Societo kun nomaro en pluraj lingvoj inkluzive de Esperanto] * [http://www.biolib.cz/en/main/ BioLib - Biologia Librejo kun faŭno kaj flaŭro en pluraj lingvoj inkluzive de Esperanto] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Ornitologio]] 1n0i3cj0lb172pvrfbia329tbhu7bcn 0 60930 9494237 9439285 2026-10-16T08:04:13Z ThomasPusch 1869 9494237 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Departemento |lando = Peruo |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |ĉefurbo = [[{{#invoke:Wikidata|claim|P36}}]] |regiono-ISO = PE-LAM |mapo1 lokumilo = iso |kodo = PE-LAM |kodo tipo = [[ISO 3166-2]] |areo_kodo = |establita = |establita tipo = Fondo |mapligilo = jes |zomo = 7 |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto |ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} |ĉefulo tipo = Guberniestro }} '''Lambayeque''', Esperantigite '''[[departemento Lambajeko]]''', estas unu el la 24 [[departemento]]j de [[Peruo]]. == Situo == Ĝi situas ĉe la norda marbordo, 751&nbsp;km fore de [[Limo]], ĉefurbo de [[Peruo]]. Ĝi havas kunlimojn norde kun [[Piura]], sude kun [[La Libertad (Peruo)|La Libertad]], oriente kun Cajamarca ([[Kaĥamarko]]) kaj okcidente kun la Maro de Grau. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la departemento vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Ĝi estas regiono kun fekundaj [[valo]]j kaj riĉa [[marbordo]]. * Ĉefurbo: [[Chiclayo]] * Latitudo suda: 5º 28´ 37" * Longitudo okcidenta: inter 79º 53´ 48" kaj 80º 37´ 24" * Alteco: 29 m * Provincoj: 3 * Distriktoj: 38 == Klimato == La klimato estas preskaŭ varma: [[subtropika klimato|subtrokipa]] kaj [[seka klimato|seka]]-tropika, kun multa humido kaj malmultaj pluvoj en la suda marbordo. La maksimuma temperaturo superpasas {{GdC|34}} (januaro-aprilo) kaj la malmaksimuma estas {{GdC|14,7}} en julio. == Transporto == * Haveno: [[Eten]] kaj [[Pimentel]]. * Flughaveno: [[Chiclayo]]. == Geografio == [[Dosiero:Provinces of Lambayeque.PNG|eta|200px|Mapo de la departemento Lambayeque.]] Lambayeque okupas teritorion, kiu kunigas la subtropikan marbordan dezerton kun la arbaro sek-tropika. La dezerto estas komuna en la marbordo centre kaj sude. En la nordo ekzistas arbaroj sek-tropikaj, kiel [[Chaparri]] kaj [[Chongoyape]]. * Riveroj: [[La Leche]], [[Chancay]], [[Saña]] kaj [[Motupe]]. * Montoj: [[Tembladera]] (3650 m) en [[Provinco Ferreñafe|Ferreñafe]]; [[Quesería]] (2550 m) en [[Provinco Lambayeque|Lambayeque]]; [[Escalera]] (1600 m) en [[Provinco Lambayeque|Lambayeque]]. * Insuloj: [[Lobos de Tierra]] kaj [[Lobos de Afuera]]. == Historio == La originoj de la Lambayeque-[[civilizo]], multe mirita pro ties konoj pri [[metalurgio]], komenciĝas kun la [[mito]] de [[Naylamp]], reĝo, kiu alvenis de la maro kaj dekretis la adoron al Yampallec. Eble la Lambayeque- aŭ [[Sicán]]-kulturo aperis kiam finis la [[Moche]]-kulturo, konkerita de la [[Wari]]-oj. Post jarcentoj ĝi aniĝis al la [[regno (politiko)|regno]] [[Mochica]], [[Ĉimuoj|ĉimua]] reĝlando. Dum tiu epoko konstruiĝis grandaj akvokanaloj, kiel Raca Rumi. Post kvar jardekoj da batalado, la [[inkaoj]] konkeris la ĉimuan regnon, unu jarcenton antaŭ la hispana konkero. Dum la [[sendependiĝo|sendependisma]] milito kontraŭ [[Hispanio]] en [[1821]], elstaris [[Juan Manuel Iturregui]] kaj [[Pascual Saco]]. La peruaj [[maristo]]j [[Elias Aguirre]] kaj [[Diego Ferré]] batalis ĝismorte kun la ŝipo [[Huáscar]] en [[1879]] en la marobatalo de [[Punta Angamos|Angamos]], dum la milito kontraŭ [[Ĉilio]]. == Politiko organizo == Lambayeque havas 3 [[provinco]]jn. * [[Provinco Chiclayo]], kun 20 distriktoj. * [[Provinco Ferreñafe]], kun 6 distriktoj. * [[Provinco Lambayeque]], kun 12 distriktoj. == Ekonomio == En ĉi tiu regiono oni produktas [[rizo]]n kaj [[sukero]]n (en [[Tumán]], [[Pomalca]] kaj [[Cayaltí]]), kaj ankaŭ [[citrono]]jn en [[Olmos]]. Aliaj produktoj: [[fazeolo]], ''[[zarandaja]]'', [[maizo]], [[sorgo]], ''[[algarrobina]]'' kaj [[mielo]]. La [[fiŝkaptado]] estas tre grava. == Turismo == La trezorojn de la Sinjoro de Sipán oni montras en [[Muzeo de la Reĝaj Tomboj]] (Lambayeque) kaj [[Túcume]]. En Ferreñafe estas la Sicán-Muzeo. [[Chiclayo]] estas "la ĉefurbo de la amikeco", ekonomia kaj komerca akso de la nordo de Peruo. En [[Monsegu]] kaj [[Eten]] oni kreas manfaritaĵojn el [[pajlo]] kaj [[ligno]]. Okazas pilgrimadoj al la [[Kruco de Motupe]] kaj estas famaj la akvosportoj en [[Tinajones]]. == Kutimoj == La plej konata danco estas ''[[marinero]]'', kio estas miksaĵo el sama danco el [[Trujillo]] kaj la danco ''tondero'' el [[Piura]]. Aliaj dancoj estas ''Las cumananas'', ''Los tristes'', ''Las décimas zañeras'', ''La Zaña'' kaj la [[valso]]. La gastronomio estas tre diversa: ''ceviche'', ''seco de cabrito'', ''chinguirito'', rizo kun anaso, ''chicha'' (drinkaĵo); dezertoj: ''king kong'' kaj ''natillas''. Ekzistas foiroj de ĉevaloj kaj ankaŭ kok-bataloj en la vilaĝoj. == Vidindaĵoj == * Casa Montjoy, en Lambayeque. * Muzeo Bruning, en Lambayeque. * Preĝejo San Pedro, en Lambayeque. * Antikvaj preĝejoj, en [[Saña]]. * [[Túcume]]. * [[Sipán]]. * Arbaroj Pomac. * Plaĝoj en [[Pimentel]] kaj [[Eten]]. == Eksteraj ligiloj == {{Commons|Lambayeque|Lambayeque}} * http://www.regionlambayeque.gob.pe {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151011091641/http://www.regionlambayeque.gob.pe/ |date=2015-10-11 }} * http://www.unprg.edu.pe * http://abc.es/especiales/index.asp?cid=7916 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051220101710/http://abc.es/especiales/index.asp?cid=7916 |date=2005-12-20 }} * http://www.lambayeque.net {{Departementoj de Peruo}} [[Kategorio:Departementoj de Peruo|Lambayeque]] 0kgzno7cwmgjjpzp8k62uvb6s5km4l8 9494238 9494237 2026-10-16T08:08:53Z ThomasPusch 1869 9494238 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Departemento |lando = Peruo |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |ĉefurbo = [[{{#invoke:Wikidata|claim|P36}}]] |regiono-ISO = PE-LAM |mapo1 lokumilo = iso |kodo = PE-LAM |kodo tipo = [[ISO 3166-2]] |areo_kodo = |establita = |establita tipo = Fondo |mapligilo = jes |zomo = 7 |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto |ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} |ĉefulo tipo = Guberniestro }} '''Lambayeque''', esperantigite '''[[departemento Lambajeko]]''', estas unu el la 24 [[departemento]]j (aŭ regionoj) de [[Peruo]]. == Situo == Ĝi situas ĉe la norda marbordo, 751&nbsp;km fore de [[Limo]], ĉefurbo de [[Peruo]]. Ĝi havas kunlimojn norde kun [[Piura]], sude kun [[La Libertad (Peruo)|La Libertad]], oriente kun Cajamarca ([[Kaĥamarko]]) kaj okcidente kun la Maro de Grau. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la departemento vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Ĝi estas regiono kun fekundaj [[valo]]j kaj riĉa [[marbordo]]. Ĉefurbo de la departemento aŭ administra regiono estas [[Chiclayo]] - plia grava urbo estas la urbo Lambayeque samnoma al la departemento kaj ankaŭ al samnomaj [[provinco Lambayeque|provinco]] kaj distrikto. * Latitudo suda: 5º 28´ 37" * Longitudo okcidenta: inter 79º 53´ 48" kaj 80º 37´ 24" * Alteco: 29 m * Provincoj: 3 * Distriktoj: 38 == Klimato == La klimato estas preskaŭ varma: [[subtropika klimato|subtrokipa]] kaj [[seka klimato|seka]]-tropika, kun multa humido kaj malmultaj pluvoj en la suda marbordo. La maksimuma temperaturo superpasas {{GdC|34}} (januaro-aprilo) kaj la malmaksimuma estas {{GdC|14,7}} en julio. == Transporto == * Haveno: [[Eten]] kaj [[Pimentel]]. * Flughaveno: [[Chiclayo]]. == Geografio == [[Dosiero:Provinces of Lambayeque.PNG|eta|200px|Mapo de la departemento Lambayeque.]] Lambayeque okupas teritorion, kiu kunigas la subtropikan marbordan dezerton kun la arbaro sek-tropika. La dezerto estas komuna en la marbordo centre kaj sude. En la nordo ekzistas arbaroj sek-tropikaj, kiel [[Chaparri]] kaj [[Chongoyape]]. * Riveroj: [[La Leche]], [[Chancay]], [[Saña]] kaj [[Motupe]]. * Montoj: [[Tembladera]] (3650 m) en [[Provinco Ferreñafe|Ferreñafe]]; [[Quesería]] (2550 m) en [[Provinco Lambayeque|Lambayeque]]; [[Escalera]] (1600 m) en [[Provinco Lambayeque|Lambayeque]]. * Insuloj: [[Lobos de Tierra]] kaj [[Lobos de Afuera]]. == Historio == La originoj de la Lambayeque-[[civilizo]], multe mirita pro ties konoj pri [[metalurgio]], komenciĝas kun la [[mito]] de [[Naylamp]], reĝo, kiu alvenis de la maro kaj dekretis la adoron al Yampallec. Eble la Lambayeque- aŭ [[Sicán]]-kulturo aperis kiam finis la [[Moche]]-kulturo, konkerita de la [[Wari]]-oj. Post jarcentoj ĝi aniĝis al la [[regno (politiko)|regno]] [[Mochica]], [[Ĉimuoj|ĉimua]] reĝlando. Dum tiu epoko konstruiĝis grandaj akvokanaloj, kiel Raca Rumi. Post kvar jardekoj da batalado, la [[inkaoj]] konkeris la ĉimuan regnon, unu jarcenton antaŭ la hispana konkero. Dum la [[sendependiĝo|sendependisma]] milito kontraŭ [[Hispanio]] en [[1821]], elstaris [[Juan Manuel Iturregui]] kaj [[Pascual Saco]]. La peruaj [[maristo]]j [[Elias Aguirre]] kaj [[Diego Ferré]] batalis ĝismorte kun la ŝipo [[Huáscar]] en [[1879]] en la marobatalo de [[Punta Angamos|Angamos]], dum la milito kontraŭ [[Ĉilio]]. == Politiko organizo == Lambayeque havas 3 [[provinco]]jn. * [[Provinco Chiclayo]], kun 20 distriktoj. * [[Provinco Ferreñafe]], kun 6 distriktoj. * [[Provinco Lambayeque]], kun 12 distriktoj. == Ekonomio == En ĉi tiu regiono oni produktas [[rizo]]n kaj [[sukero]]n (en [[Tumán]], [[Pomalca]] kaj [[Cayaltí]]), kaj ankaŭ [[citrono]]jn en [[Olmos]]. Aliaj produktoj: [[fazeolo]], ''[[zarandaja]]'', [[maizo]], [[sorgo]], ''[[algarrobina]]'' kaj [[mielo]]. La [[fiŝkaptado]] estas tre grava. == Turismo == La trezorojn de la Sinjoro de Sipán oni montras en [[Muzeo de la Reĝaj Tomboj]] (Lambayeque) kaj [[Túcume]]. En Ferreñafe estas la Sicán-Muzeo. [[Chiclayo]] estas "la ĉefurbo de la amikeco", ekonomia kaj komerca akso de la nordo de Peruo. En [[Monsegu]] kaj [[Eten]] oni kreas manfaritaĵojn el [[pajlo]] kaj [[ligno]]. Okazas pilgrimadoj al la [[Kruco de Motupe]] kaj estas famaj la akvosportoj en [[Tinajones]]. == Kutimoj == La plej konata danco estas ''[[marinero]]'', kio estas miksaĵo el sama danco el [[Trujillo]] kaj la danco ''tondero'' el [[Piura]]. Aliaj dancoj estas ''Las cumananas'', ''Los tristes'', ''Las décimas zañeras'', ''La Zaña'' kaj la [[valso]]. La gastronomio estas tre diversa: ''ceviche'', ''seco de cabrito'', ''chinguirito'', rizo kun anaso, ''chicha'' (drinkaĵo); dezertoj: ''king kong'' kaj ''natillas''. Ekzistas foiroj de ĉevaloj kaj ankaŭ kok-bataloj en la vilaĝoj. == Vidindaĵoj == * Casa Montjoy, en Lambayeque. * Muzeo Bruning, en Lambayeque. * Preĝejo San Pedro, en Lambayeque. * Antikvaj preĝejoj, en [[Saña]]. * [[Túcume]]. * [[Sipán]]. * Arbaroj Pomac. * Plaĝoj en [[Pimentel]] kaj [[Eten]]. == Eksteraj ligiloj == {{Commons|Lambayeque|Lambayeque}} * http://www.regionlambayeque.gob.pe {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151011091641/http://www.regionlambayeque.gob.pe/ |date=2015-10-11 }} * http://www.unprg.edu.pe * http://abc.es/especiales/index.asp?cid=7916 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051220101710/http://abc.es/especiales/index.asp?cid=7916 |date=2005-12-20 }} * http://www.lambayeque.net {{Departementoj de Peruo}} [[Kategorio:Departementoj de Peruo|Lambayeque]] 7ul2m2w9hk1d9i2ri6deal0cx9xjsaw 9494239 9494238 2026-10-16T08:09:52Z ThomasPusch 1869 /* Situo */ 9494239 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Departemento |lando = Peruo |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |ĉefurbo = [[{{#invoke:Wikidata|claim|P36}}]] |regiono-ISO = PE-LAM |mapo1 lokumilo = iso |kodo = PE-LAM |kodo tipo = [[ISO 3166-2]] |areo_kodo = |establita = |establita tipo = Fondo |mapligilo = jes |zomo = 7 |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto |ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} |ĉefulo tipo = Guberniestro }} '''Lambayeque''', esperantigite '''[[departemento Lambajeko]]''', estas unu el la 24 [[departemento]]j (aŭ regionoj) de [[Peruo]]. == Situo == Ĝi situas ĉe la norda marbordo, 751&nbsp;km fore de [[Limo]], ĉefurbo de [[Peruo]]. Ĝi havas kunlimojn norde kun [[Piura]], sude kun [[La Libertad (Peruo)|La Libertad]], oriente kun Cajamarca ([[Kaĥamarko]]) kaj okcidente kun la Maro de Grau. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la departemento vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Ĝi estas regiono kun fekundaj [[valo]]j kaj riĉa [[marbordo]]. Ĉefurbo de la departemento aŭ administra regiono estas [[Chiclayo]] - plia grava urbo estas la urbo Lambayeque samnoma al la departemento kaj ankaŭ al samnomaj [[provinco Lambayeque|provinco]] kaj distrikto: La urbo Lambayeque situas 10 kilomtrojn pli nordokcidente de [[Chiclayo]]. * Latitudo suda: 5º 28´ 37" * Longitudo okcidenta: inter 79º 53´ 48" kaj 80º 37´ 24" * Alteco: 29 m * Provincoj: 3 * Distriktoj: 38 == Klimato == La klimato estas preskaŭ varma: [[subtropika klimato|subtrokipa]] kaj [[seka klimato|seka]]-tropika, kun multa humido kaj malmultaj pluvoj en la suda marbordo. La maksimuma temperaturo superpasas {{GdC|34}} (januaro-aprilo) kaj la malmaksimuma estas {{GdC|14,7}} en julio. == Transporto == * Haveno: [[Eten]] kaj [[Pimentel]]. * Flughaveno: [[Chiclayo]]. == Geografio == [[Dosiero:Provinces of Lambayeque.PNG|eta|200px|Mapo de la departemento Lambayeque.]] Lambayeque okupas teritorion, kiu kunigas la subtropikan marbordan dezerton kun la arbaro sek-tropika. La dezerto estas komuna en la marbordo centre kaj sude. En la nordo ekzistas arbaroj sek-tropikaj, kiel [[Chaparri]] kaj [[Chongoyape]]. * Riveroj: [[La Leche]], [[Chancay]], [[Saña]] kaj [[Motupe]]. * Montoj: [[Tembladera]] (3650 m) en [[Provinco Ferreñafe|Ferreñafe]]; [[Quesería]] (2550 m) en [[Provinco Lambayeque|Lambayeque]]; [[Escalera]] (1600 m) en [[Provinco Lambayeque|Lambayeque]]. * Insuloj: [[Lobos de Tierra]] kaj [[Lobos de Afuera]]. == Historio == La originoj de la Lambayeque-[[civilizo]], multe mirita pro ties konoj pri [[metalurgio]], komenciĝas kun la [[mito]] de [[Naylamp]], reĝo, kiu alvenis de la maro kaj dekretis la adoron al Yampallec. Eble la Lambayeque- aŭ [[Sicán]]-kulturo aperis kiam finis la [[Moche]]-kulturo, konkerita de la [[Wari]]-oj. Post jarcentoj ĝi aniĝis al la [[regno (politiko)|regno]] [[Mochica]], [[Ĉimuoj|ĉimua]] reĝlando. Dum tiu epoko konstruiĝis grandaj akvokanaloj, kiel Raca Rumi. Post kvar jardekoj da batalado, la [[inkaoj]] konkeris la ĉimuan regnon, unu jarcenton antaŭ la hispana konkero. Dum la [[sendependiĝo|sendependisma]] milito kontraŭ [[Hispanio]] en [[1821]], elstaris [[Juan Manuel Iturregui]] kaj [[Pascual Saco]]. La peruaj [[maristo]]j [[Elias Aguirre]] kaj [[Diego Ferré]] batalis ĝismorte kun la ŝipo [[Huáscar]] en [[1879]] en la marobatalo de [[Punta Angamos|Angamos]], dum la milito kontraŭ [[Ĉilio]]. == Politiko organizo == Lambayeque havas 3 [[provinco]]jn. * [[Provinco Chiclayo]], kun 20 distriktoj. * [[Provinco Ferreñafe]], kun 6 distriktoj. * [[Provinco Lambayeque]], kun 12 distriktoj. == Ekonomio == En ĉi tiu regiono oni produktas [[rizo]]n kaj [[sukero]]n (en [[Tumán]], [[Pomalca]] kaj [[Cayaltí]]), kaj ankaŭ [[citrono]]jn en [[Olmos]]. Aliaj produktoj: [[fazeolo]], ''[[zarandaja]]'', [[maizo]], [[sorgo]], ''[[algarrobina]]'' kaj [[mielo]]. La [[fiŝkaptado]] estas tre grava. == Turismo == La trezorojn de la Sinjoro de Sipán oni montras en [[Muzeo de la Reĝaj Tomboj]] (Lambayeque) kaj [[Túcume]]. En Ferreñafe estas la Sicán-Muzeo. [[Chiclayo]] estas "la ĉefurbo de la amikeco", ekonomia kaj komerca akso de la nordo de Peruo. En [[Monsegu]] kaj [[Eten]] oni kreas manfaritaĵojn el [[pajlo]] kaj [[ligno]]. Okazas pilgrimadoj al la [[Kruco de Motupe]] kaj estas famaj la akvosportoj en [[Tinajones]]. == Kutimoj == La plej konata danco estas ''[[marinero]]'', kio estas miksaĵo el sama danco el [[Trujillo]] kaj la danco ''tondero'' el [[Piura]]. Aliaj dancoj estas ''Las cumananas'', ''Los tristes'', ''Las décimas zañeras'', ''La Zaña'' kaj la [[valso]]. La gastronomio estas tre diversa: ''ceviche'', ''seco de cabrito'', ''chinguirito'', rizo kun anaso, ''chicha'' (drinkaĵo); dezertoj: ''king kong'' kaj ''natillas''. Ekzistas foiroj de ĉevaloj kaj ankaŭ kok-bataloj en la vilaĝoj. == Vidindaĵoj == * Casa Montjoy, en Lambayeque. * Muzeo Bruning, en Lambayeque. * Preĝejo San Pedro, en Lambayeque. * Antikvaj preĝejoj, en [[Saña]]. * [[Túcume]]. * [[Sipán]]. * Arbaroj Pomac. * Plaĝoj en [[Pimentel]] kaj [[Eten]]. == Eksteraj ligiloj == {{Commons|Lambayeque|Lambayeque}} * http://www.regionlambayeque.gob.pe {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151011091641/http://www.regionlambayeque.gob.pe/ |date=2015-10-11 }} * http://www.unprg.edu.pe * http://abc.es/especiales/index.asp?cid=7916 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051220101710/http://abc.es/especiales/index.asp?cid=7916 |date=2005-12-20 }} * http://www.lambayeque.net {{Departementoj de Peruo}} [[Kategorio:Departementoj de Peruo|Lambayeque]] c14pki1zb511aqz47o5vk7a6xuli1ge 9494240 9494239 2026-10-16T08:10:58Z ThomasPusch 1869 /* Geografio */ 9494240 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Departemento |lando = Peruo |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |ĉefurbo = [[{{#invoke:Wikidata|claim|P36}}]] |regiono-ISO = PE-LAM |mapo1 lokumilo = iso |kodo = PE-LAM |kodo tipo = [[ISO 3166-2]] |areo_kodo = |establita = |establita tipo = Fondo |mapligilo = jes |zomo = 7 |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto |ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} |ĉefulo tipo = Guberniestro }} '''Lambayeque''', esperantigite '''[[departemento Lambajeko]]''', estas unu el la 24 [[departemento]]j (aŭ regionoj) de [[Peruo]]. == Situo == Ĝi situas ĉe la norda marbordo, 751&nbsp;km fore de [[Limo]], ĉefurbo de [[Peruo]]. Ĝi havas kunlimojn norde kun [[Piura]], sude kun [[La Libertad (Peruo)|La Libertad]], oriente kun Cajamarca ([[Kaĥamarko]]) kaj okcidente kun la Maro de Grau. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la departemento vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Ĝi estas regiono kun fekundaj [[valo]]j kaj riĉa [[marbordo]]. Ĉefurbo de la departemento aŭ administra regiono estas [[Chiclayo]] - plia grava urbo estas la urbo Lambayeque samnoma al la departemento kaj ankaŭ al samnomaj [[provinco Lambayeque|provinco]] kaj distrikto: La urbo Lambayeque situas 10 kilomtrojn pli nordokcidente de [[Chiclayo]]. * Latitudo suda: 5º 28´ 37" * Longitudo okcidenta: inter 79º 53´ 48" kaj 80º 37´ 24" * Alteco: 29 m * Provincoj: 3 * Distriktoj: 38 == Klimato == La klimato estas preskaŭ varma: [[subtropika klimato|subtrokipa]] kaj [[seka klimato|seka]]-tropika, kun multa humido kaj malmultaj pluvoj en la suda marbordo. La maksimuma temperaturo superpasas {{GdC|34}} (januaro-aprilo) kaj la malmaksimuma estas {{GdC|14,7}} en julio. == Transporto == * Haveno: [[Eten]] kaj [[Pimentel]]. * Flughaveno: [[Chiclayo]]. == Geografio == [[Dosiero:Provinces of Lambayeque.PNG|eta|200px|Mapo de la departemento Lambayeque.]] Lambayeque okupas teritorion, kiu kunigas la subtropikan marbordan dezerton kun la arbaro sek-tropika. La dezerto estas komuna en la marbordo centre kaj sude. En la nordo ekzistas arbaroj sek-tropikaj, kiel [[Chaparri]] kaj [[Chongoyape]]. * Riveroj: [[La Leche]], [[Chancay]], [[Saña]] kaj [[Motupe]]. * Montoj: [[Tembladera]] (3650 m) en [[provinco Ferreñafe]]; [[Quesería]] (2550 m) en [[provinco Lambayeque]]; [[Escalera]] (1600 m) en la sama [[provinco Lambayeque]]. * Insuloj: [[Lobos de Tierra]] kaj [[Lobos de Afuera]]. == Historio == La originoj de la Lambayeque-[[civilizo]], multe mirita pro ties konoj pri [[metalurgio]], komenciĝas kun la [[mito]] de [[Naylamp]], reĝo, kiu alvenis de la maro kaj dekretis la adoron al Yampallec. Eble la Lambayeque- aŭ [[Sicán]]-kulturo aperis kiam finis la [[Moche]]-kulturo, konkerita de la [[Wari]]-oj. Post jarcentoj ĝi aniĝis al la [[regno (politiko)|regno]] [[Mochica]], [[Ĉimuoj|ĉimua]] reĝlando. Dum tiu epoko konstruiĝis grandaj akvokanaloj, kiel Raca Rumi. Post kvar jardekoj da batalado, la [[inkaoj]] konkeris la ĉimuan regnon, unu jarcenton antaŭ la hispana konkero. Dum la [[sendependiĝo|sendependisma]] milito kontraŭ [[Hispanio]] en [[1821]], elstaris [[Juan Manuel Iturregui]] kaj [[Pascual Saco]]. La peruaj [[maristo]]j [[Elias Aguirre]] kaj [[Diego Ferré]] batalis ĝismorte kun la ŝipo [[Huáscar]] en [[1879]] en la marobatalo de [[Punta Angamos|Angamos]], dum la milito kontraŭ [[Ĉilio]]. == Politiko organizo == Lambayeque havas 3 [[provinco]]jn. * [[Provinco Chiclayo]], kun 20 distriktoj. * [[Provinco Ferreñafe]], kun 6 distriktoj. * [[Provinco Lambayeque]], kun 12 distriktoj. == Ekonomio == En ĉi tiu regiono oni produktas [[rizo]]n kaj [[sukero]]n (en [[Tumán]], [[Pomalca]] kaj [[Cayaltí]]), kaj ankaŭ [[citrono]]jn en [[Olmos]]. Aliaj produktoj: [[fazeolo]], ''[[zarandaja]]'', [[maizo]], [[sorgo]], ''[[algarrobina]]'' kaj [[mielo]]. La [[fiŝkaptado]] estas tre grava. == Turismo == La trezorojn de la Sinjoro de Sipán oni montras en [[Muzeo de la Reĝaj Tomboj]] (Lambayeque) kaj [[Túcume]]. En Ferreñafe estas la Sicán-Muzeo. [[Chiclayo]] estas "la ĉefurbo de la amikeco", ekonomia kaj komerca akso de la nordo de Peruo. En [[Monsegu]] kaj [[Eten]] oni kreas manfaritaĵojn el [[pajlo]] kaj [[ligno]]. Okazas pilgrimadoj al la [[Kruco de Motupe]] kaj estas famaj la akvosportoj en [[Tinajones]]. == Kutimoj == La plej konata danco estas ''[[marinero]]'', kio estas miksaĵo el sama danco el [[Trujillo]] kaj la danco ''tondero'' el [[Piura]]. Aliaj dancoj estas ''Las cumananas'', ''Los tristes'', ''Las décimas zañeras'', ''La Zaña'' kaj la [[valso]]. La gastronomio estas tre diversa: ''ceviche'', ''seco de cabrito'', ''chinguirito'', rizo kun anaso, ''chicha'' (drinkaĵo); dezertoj: ''king kong'' kaj ''natillas''. Ekzistas foiroj de ĉevaloj kaj ankaŭ kok-bataloj en la vilaĝoj. == Vidindaĵoj == * Casa Montjoy, en Lambayeque. * Muzeo Bruning, en Lambayeque. * Preĝejo San Pedro, en Lambayeque. * Antikvaj preĝejoj, en [[Saña]]. * [[Túcume]]. * [[Sipán]]. * Arbaroj Pomac. * Plaĝoj en [[Pimentel]] kaj [[Eten]]. == Eksteraj ligiloj == {{Commons|Lambayeque|Lambayeque}} * http://www.regionlambayeque.gob.pe {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151011091641/http://www.regionlambayeque.gob.pe/ |date=2015-10-11 }} * http://www.unprg.edu.pe * http://abc.es/especiales/index.asp?cid=7916 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051220101710/http://abc.es/especiales/index.asp?cid=7916 |date=2005-12-20 }} * http://www.lambayeque.net {{Departementoj de Peruo}} [[Kategorio:Departementoj de Peruo|Lambayeque]] iujf2hoeucwoq53nifbgap94w7exfa8 9494242 9494240 2026-10-16T08:12:33Z ThomasPusch 1869 /* Situo */ 9494242 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Departemento |lando = Peruo |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |ĉefurbo = [[{{#invoke:Wikidata|claim|P36}}]] |regiono-ISO = PE-LAM |mapo1 lokumilo = iso |kodo = PE-LAM |kodo tipo = [[ISO 3166-2]] |areo_kodo = |establita = |establita tipo = Fondo |mapligilo = jes |zomo = 7 |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto |ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} |ĉefulo tipo = Guberniestro }} '''Lambayeque''', esperantigite '''[[departemento Lambajeko]]''', estas unu el la 24 [[departemento]]j (aŭ regionoj) de [[Peruo]]. == Situo == Ĝi situas ĉe la norda marbordo, 751&nbsp;km fore de [[Limo]], ĉefurbo de [[Peruo]]. Ĝi havas kunlimojn norde kun [[Piura]], sude kun [[La Libertad (Peruo)|La Libertad]], oriente kun Cajamarca ([[Kaĥamarko]]) kaj okcidente kun la Maro de Grau. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la departemento vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Ĝi estas regiono kun fekundaj [[valo]]j kaj riĉa [[marbordo]]. Ĉefurbo de la departemento aŭ administra regiono estas [[Chiclayo]] - plia grava urbo estas la [[urbo Lambayeque]] samnoma al la departemento kaj ankaŭ al samnomaj [[provinco Lambayeque|provinco]] kaj distrikto: La urbo Lambayeque situas 10 kilomtrojn pli nordokcidente de [[Chiclayo]]. * Latitudo suda: 5º 28´ 37" * Longitudo okcidenta: inter 79º 53´ 48" kaj 80º 37´ 24" * Alteco: 29 m * Provincoj: 3 * Distriktoj: 38 == Klimato == La klimato estas preskaŭ varma: [[subtropika klimato|subtrokipa]] kaj [[seka klimato|seka]]-tropika, kun multa humido kaj malmultaj pluvoj en la suda marbordo. La maksimuma temperaturo superpasas {{GdC|34}} (januaro-aprilo) kaj la malmaksimuma estas {{GdC|14,7}} en julio. == Transporto == * Haveno: [[Eten]] kaj [[Pimentel]]. * Flughaveno: [[Chiclayo]]. == Geografio == [[Dosiero:Provinces of Lambayeque.PNG|eta|200px|Mapo de la departemento Lambayeque.]] Lambayeque okupas teritorion, kiu kunigas la subtropikan marbordan dezerton kun la arbaro sek-tropika. La dezerto estas komuna en la marbordo centre kaj sude. En la nordo ekzistas arbaroj sek-tropikaj, kiel [[Chaparri]] kaj [[Chongoyape]]. * Riveroj: [[La Leche]], [[Chancay]], [[Saña]] kaj [[Motupe]]. * Montoj: [[Tembladera]] (3650 m) en [[provinco Ferreñafe]]; [[Quesería]] (2550 m) en [[provinco Lambayeque]]; [[Escalera]] (1600 m) en la sama [[provinco Lambayeque]]. * Insuloj: [[Lobos de Tierra]] kaj [[Lobos de Afuera]]. == Historio == La originoj de la Lambayeque-[[civilizo]], multe mirita pro ties konoj pri [[metalurgio]], komenciĝas kun la [[mito]] de [[Naylamp]], reĝo, kiu alvenis de la maro kaj dekretis la adoron al Yampallec. Eble la Lambayeque- aŭ [[Sicán]]-kulturo aperis kiam finis la [[Moche]]-kulturo, konkerita de la [[Wari]]-oj. Post jarcentoj ĝi aniĝis al la [[regno (politiko)|regno]] [[Mochica]], [[Ĉimuoj|ĉimua]] reĝlando. Dum tiu epoko konstruiĝis grandaj akvokanaloj, kiel Raca Rumi. Post kvar jardekoj da batalado, la [[inkaoj]] konkeris la ĉimuan regnon, unu jarcenton antaŭ la hispana konkero. Dum la [[sendependiĝo|sendependisma]] milito kontraŭ [[Hispanio]] en [[1821]], elstaris [[Juan Manuel Iturregui]] kaj [[Pascual Saco]]. La peruaj [[maristo]]j [[Elias Aguirre]] kaj [[Diego Ferré]] batalis ĝismorte kun la ŝipo [[Huáscar]] en [[1879]] en la marobatalo de [[Punta Angamos|Angamos]], dum la milito kontraŭ [[Ĉilio]]. == Politiko organizo == Lambayeque havas 3 [[provinco]]jn. * [[Provinco Chiclayo]], kun 20 distriktoj. * [[Provinco Ferreñafe]], kun 6 distriktoj. * [[Provinco Lambayeque]], kun 12 distriktoj. == Ekonomio == En ĉi tiu regiono oni produktas [[rizo]]n kaj [[sukero]]n (en [[Tumán]], [[Pomalca]] kaj [[Cayaltí]]), kaj ankaŭ [[citrono]]jn en [[Olmos]]. Aliaj produktoj: [[fazeolo]], ''[[zarandaja]]'', [[maizo]], [[sorgo]], ''[[algarrobina]]'' kaj [[mielo]]. La [[fiŝkaptado]] estas tre grava. == Turismo == La trezorojn de la Sinjoro de Sipán oni montras en [[Muzeo de la Reĝaj Tomboj]] (Lambayeque) kaj [[Túcume]]. En Ferreñafe estas la Sicán-Muzeo. [[Chiclayo]] estas "la ĉefurbo de la amikeco", ekonomia kaj komerca akso de la nordo de Peruo. En [[Monsegu]] kaj [[Eten]] oni kreas manfaritaĵojn el [[pajlo]] kaj [[ligno]]. Okazas pilgrimadoj al la [[Kruco de Motupe]] kaj estas famaj la akvosportoj en [[Tinajones]]. == Kutimoj == La plej konata danco estas ''[[marinero]]'', kio estas miksaĵo el sama danco el [[Trujillo]] kaj la danco ''tondero'' el [[Piura]]. Aliaj dancoj estas ''Las cumananas'', ''Los tristes'', ''Las décimas zañeras'', ''La Zaña'' kaj la [[valso]]. La gastronomio estas tre diversa: ''ceviche'', ''seco de cabrito'', ''chinguirito'', rizo kun anaso, ''chicha'' (drinkaĵo); dezertoj: ''king kong'' kaj ''natillas''. Ekzistas foiroj de ĉevaloj kaj ankaŭ kok-bataloj en la vilaĝoj. == Vidindaĵoj == * Casa Montjoy, en Lambayeque. * Muzeo Bruning, en Lambayeque. * Preĝejo San Pedro, en Lambayeque. * Antikvaj preĝejoj, en [[Saña]]. * [[Túcume]]. * [[Sipán]]. * Arbaroj Pomac. * Plaĝoj en [[Pimentel]] kaj [[Eten]]. == Eksteraj ligiloj == {{Commons|Lambayeque|Lambayeque}} * http://www.regionlambayeque.gob.pe {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151011091641/http://www.regionlambayeque.gob.pe/ |date=2015-10-11 }} * http://www.unprg.edu.pe * http://abc.es/especiales/index.asp?cid=7916 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051220101710/http://abc.es/especiales/index.asp?cid=7916 |date=2005-12-20 }} * http://www.lambayeque.net {{Departementoj de Peruo}} [[Kategorio:Departementoj de Peruo|Lambayeque]] plhkymkskhtsqe00zq8rew664esswbn 9494243 9494242 2026-10-16T08:13:26Z ThomasPusch 1869 /* Situo */ 9494243 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Departemento |lando = Peruo |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |ĉefurbo = [[{{#invoke:Wikidata|claim|P36}}]] |regiono-ISO = PE-LAM |mapo1 lokumilo = iso |kodo = PE-LAM |kodo tipo = [[ISO 3166-2]] |areo_kodo = |establita = |establita tipo = Fondo |mapligilo = jes |zomo = 7 |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto |ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} |ĉefulo tipo = Guberniestro }} '''Lambayeque''', esperantigite '''[[departemento Lambajeko]]''', estas unu el la 24 [[departemento]]j (aŭ regionoj) de [[Peruo]]. == Situo == Ĝi situas ĉe la norda marbordo, 751&nbsp;km fore de [[Limo]], ĉefurbo de [[Peruo]]. Ĝi havas kunlimojn norde kun [[Piura]], sude kun [[La Libertad (Peruo)|La Libertad]], oriente kun Cajamarca ([[Kaĥamarko]]) kaj okcidente kun la Maro de Grau. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la departemento vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Ĝi estas regiono kun fekundaj [[valo]]j kaj riĉa [[marbordo]]. Ĉefurbo de la departemento aŭ administra regiono estas [[Chiclayo]] - plia grava urbo estas la [[urbo Lambayeque]] samnoma al la departemento kaj ankaŭ al samnomaj [[provinco Lambayeque|provinco]] kaj [[distrikto Lambayeque|distrikto]]: La urbo Lambayeque situas 10 kilomtrojn pli nordokcidente de [[Chiclayo]]. * Latitudo suda: 5º 28´ 37" * Longitudo okcidenta: inter 79º 53´ 48" kaj 80º 37´ 24" * Alteco: 29 m * Provincoj: 3 * Distriktoj: 38 == Klimato == La klimato estas preskaŭ varma: [[subtropika klimato|subtrokipa]] kaj [[seka klimato|seka]]-tropika, kun multa humido kaj malmultaj pluvoj en la suda marbordo. La maksimuma temperaturo superpasas {{GdC|34}} (januaro-aprilo) kaj la malmaksimuma estas {{GdC|14,7}} en julio. == Transporto == * Haveno: [[Eten]] kaj [[Pimentel]]. * Flughaveno: [[Chiclayo]]. == Geografio == [[Dosiero:Provinces of Lambayeque.PNG|eta|200px|Mapo de la departemento Lambayeque.]] Lambayeque okupas teritorion, kiu kunigas la subtropikan marbordan dezerton kun la arbaro sek-tropika. La dezerto estas komuna en la marbordo centre kaj sude. En la nordo ekzistas arbaroj sek-tropikaj, kiel [[Chaparri]] kaj [[Chongoyape]]. * Riveroj: [[La Leche]], [[Chancay]], [[Saña]] kaj [[Motupe]]. * Montoj: [[Tembladera]] (3650 m) en [[provinco Ferreñafe]]; [[Quesería]] (2550 m) en [[provinco Lambayeque]]; [[Escalera]] (1600 m) en la sama [[provinco Lambayeque]]. * Insuloj: [[Lobos de Tierra]] kaj [[Lobos de Afuera]]. == Historio == La originoj de la Lambayeque-[[civilizo]], multe mirita pro ties konoj pri [[metalurgio]], komenciĝas kun la [[mito]] de [[Naylamp]], reĝo, kiu alvenis de la maro kaj dekretis la adoron al Yampallec. Eble la Lambayeque- aŭ [[Sicán]]-kulturo aperis kiam finis la [[Moche]]-kulturo, konkerita de la [[Wari]]-oj. Post jarcentoj ĝi aniĝis al la [[regno (politiko)|regno]] [[Mochica]], [[Ĉimuoj|ĉimua]] reĝlando. Dum tiu epoko konstruiĝis grandaj akvokanaloj, kiel Raca Rumi. Post kvar jardekoj da batalado, la [[inkaoj]] konkeris la ĉimuan regnon, unu jarcenton antaŭ la hispana konkero. Dum la [[sendependiĝo|sendependisma]] milito kontraŭ [[Hispanio]] en [[1821]], elstaris [[Juan Manuel Iturregui]] kaj [[Pascual Saco]]. La peruaj [[maristo]]j [[Elias Aguirre]] kaj [[Diego Ferré]] batalis ĝismorte kun la ŝipo [[Huáscar]] en [[1879]] en la marobatalo de [[Punta Angamos|Angamos]], dum la milito kontraŭ [[Ĉilio]]. == Politiko organizo == Lambayeque havas 3 [[provinco]]jn. * [[Provinco Chiclayo]], kun 20 distriktoj. * [[Provinco Ferreñafe]], kun 6 distriktoj. * [[Provinco Lambayeque]], kun 12 distriktoj. == Ekonomio == En ĉi tiu regiono oni produktas [[rizo]]n kaj [[sukero]]n (en [[Tumán]], [[Pomalca]] kaj [[Cayaltí]]), kaj ankaŭ [[citrono]]jn en [[Olmos]]. Aliaj produktoj: [[fazeolo]], ''[[zarandaja]]'', [[maizo]], [[sorgo]], ''[[algarrobina]]'' kaj [[mielo]]. La [[fiŝkaptado]] estas tre grava. == Turismo == La trezorojn de la Sinjoro de Sipán oni montras en [[Muzeo de la Reĝaj Tomboj]] (Lambayeque) kaj [[Túcume]]. En Ferreñafe estas la Sicán-Muzeo. [[Chiclayo]] estas "la ĉefurbo de la amikeco", ekonomia kaj komerca akso de la nordo de Peruo. En [[Monsegu]] kaj [[Eten]] oni kreas manfaritaĵojn el [[pajlo]] kaj [[ligno]]. Okazas pilgrimadoj al la [[Kruco de Motupe]] kaj estas famaj la akvosportoj en [[Tinajones]]. == Kutimoj == La plej konata danco estas ''[[marinero]]'', kio estas miksaĵo el sama danco el [[Trujillo]] kaj la danco ''tondero'' el [[Piura]]. Aliaj dancoj estas ''Las cumananas'', ''Los tristes'', ''Las décimas zañeras'', ''La Zaña'' kaj la [[valso]]. La gastronomio estas tre diversa: ''ceviche'', ''seco de cabrito'', ''chinguirito'', rizo kun anaso, ''chicha'' (drinkaĵo); dezertoj: ''king kong'' kaj ''natillas''. Ekzistas foiroj de ĉevaloj kaj ankaŭ kok-bataloj en la vilaĝoj. == Vidindaĵoj == * Casa Montjoy, en Lambayeque. * Muzeo Bruning, en Lambayeque. * Preĝejo San Pedro, en Lambayeque. * Antikvaj preĝejoj, en [[Saña]]. * [[Túcume]]. * [[Sipán]]. * Arbaroj Pomac. * Plaĝoj en [[Pimentel]] kaj [[Eten]]. == Eksteraj ligiloj == {{Commons|Lambayeque|Lambayeque}} * http://www.regionlambayeque.gob.pe {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151011091641/http://www.regionlambayeque.gob.pe/ |date=2015-10-11 }} * http://www.unprg.edu.pe * http://abc.es/especiales/index.asp?cid=7916 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051220101710/http://abc.es/especiales/index.asp?cid=7916 |date=2005-12-20 }} * http://www.lambayeque.net {{Departementoj de Peruo}} [[Kategorio:Departementoj de Peruo|Lambayeque]] rj2h5vw9vc42j1td5yys0g0reoovwf0 9494245 9494243 2026-10-16T08:14:14Z ThomasPusch 1869 /* Politiko organizo */ 9494245 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Departemento |lando = Peruo |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |ĉefurbo = [[{{#invoke:Wikidata|claim|P36}}]] |regiono-ISO = PE-LAM |mapo1 lokumilo = iso |kodo = PE-LAM |kodo tipo = [[ISO 3166-2]] |areo_kodo = |establita = |establita tipo = Fondo |mapligilo = jes |zomo = 7 |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto |ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} |ĉefulo tipo = Guberniestro }} '''Lambayeque''', esperantigite '''[[departemento Lambajeko]]''', estas unu el la 24 [[departemento]]j (aŭ regionoj) de [[Peruo]]. == Situo == Ĝi situas ĉe la norda marbordo, 751&nbsp;km fore de [[Limo]], ĉefurbo de [[Peruo]]. Ĝi havas kunlimojn norde kun [[Piura]], sude kun [[La Libertad (Peruo)|La Libertad]], oriente kun Cajamarca ([[Kaĥamarko]]) kaj okcidente kun la Maro de Grau. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la departemento vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Ĝi estas regiono kun fekundaj [[valo]]j kaj riĉa [[marbordo]]. Ĉefurbo de la departemento aŭ administra regiono estas [[Chiclayo]] - plia grava urbo estas la [[urbo Lambayeque]] samnoma al la departemento kaj ankaŭ al samnomaj [[provinco Lambayeque|provinco]] kaj [[distrikto Lambayeque|distrikto]]: La urbo Lambayeque situas 10 kilomtrojn pli nordokcidente de [[Chiclayo]]. * Latitudo suda: 5º 28´ 37" * Longitudo okcidenta: inter 79º 53´ 48" kaj 80º 37´ 24" * Alteco: 29 m * Provincoj: 3 * Distriktoj: 38 == Klimato == La klimato estas preskaŭ varma: [[subtropika klimato|subtrokipa]] kaj [[seka klimato|seka]]-tropika, kun multa humido kaj malmultaj pluvoj en la suda marbordo. La maksimuma temperaturo superpasas {{GdC|34}} (januaro-aprilo) kaj la malmaksimuma estas {{GdC|14,7}} en julio. == Transporto == * Haveno: [[Eten]] kaj [[Pimentel]]. * Flughaveno: [[Chiclayo]]. == Geografio == [[Dosiero:Provinces of Lambayeque.PNG|eta|200px|Mapo de la departemento Lambayeque.]] Lambayeque okupas teritorion, kiu kunigas la subtropikan marbordan dezerton kun la arbaro sek-tropika. La dezerto estas komuna en la marbordo centre kaj sude. En la nordo ekzistas arbaroj sek-tropikaj, kiel [[Chaparri]] kaj [[Chongoyape]]. * Riveroj: [[La Leche]], [[Chancay]], [[Saña]] kaj [[Motupe]]. * Montoj: [[Tembladera]] (3650 m) en [[provinco Ferreñafe]]; [[Quesería]] (2550 m) en [[provinco Lambayeque]]; [[Escalera]] (1600 m) en la sama [[provinco Lambayeque]]. * Insuloj: [[Lobos de Tierra]] kaj [[Lobos de Afuera]]. == Historio == La originoj de la Lambayeque-[[civilizo]], multe mirita pro ties konoj pri [[metalurgio]], komenciĝas kun la [[mito]] de [[Naylamp]], reĝo, kiu alvenis de la maro kaj dekretis la adoron al Yampallec. Eble la Lambayeque- aŭ [[Sicán]]-kulturo aperis kiam finis la [[Moche]]-kulturo, konkerita de la [[Wari]]-oj. Post jarcentoj ĝi aniĝis al la [[regno (politiko)|regno]] [[Mochica]], [[Ĉimuoj|ĉimua]] reĝlando. Dum tiu epoko konstruiĝis grandaj akvokanaloj, kiel Raca Rumi. Post kvar jardekoj da batalado, la [[inkaoj]] konkeris la ĉimuan regnon, unu jarcenton antaŭ la hispana konkero. Dum la [[sendependiĝo|sendependisma]] milito kontraŭ [[Hispanio]] en [[1821]], elstaris [[Juan Manuel Iturregui]] kaj [[Pascual Saco]]. La peruaj [[maristo]]j [[Elias Aguirre]] kaj [[Diego Ferré]] batalis ĝismorte kun la ŝipo [[Huáscar]] en [[1879]] en la marobatalo de [[Punta Angamos|Angamos]], dum la milito kontraŭ [[Ĉilio]]. == Politiko organizo == Lambayeque havas 3 [[provinco]]jn. * [[Provinco Chiclayo]], kun 20 distriktoj, * [[provinco Ferreñafe]], kun 6 distriktoj kaj * [[provinco Lambayeque]], kun 12 distriktoj. == Ekonomio == En ĉi tiu regiono oni produktas [[rizo]]n kaj [[sukero]]n (en [[Tumán]], [[Pomalca]] kaj [[Cayaltí]]), kaj ankaŭ [[citrono]]jn en [[Olmos]]. Aliaj produktoj: [[fazeolo]], ''[[zarandaja]]'', [[maizo]], [[sorgo]], ''[[algarrobina]]'' kaj [[mielo]]. La [[fiŝkaptado]] estas tre grava. == Turismo == La trezorojn de la Sinjoro de Sipán oni montras en [[Muzeo de la Reĝaj Tomboj]] (Lambayeque) kaj [[Túcume]]. En Ferreñafe estas la Sicán-Muzeo. [[Chiclayo]] estas "la ĉefurbo de la amikeco", ekonomia kaj komerca akso de la nordo de Peruo. En [[Monsegu]] kaj [[Eten]] oni kreas manfaritaĵojn el [[pajlo]] kaj [[ligno]]. Okazas pilgrimadoj al la [[Kruco de Motupe]] kaj estas famaj la akvosportoj en [[Tinajones]]. == Kutimoj == La plej konata danco estas ''[[marinero]]'', kio estas miksaĵo el sama danco el [[Trujillo]] kaj la danco ''tondero'' el [[Piura]]. Aliaj dancoj estas ''Las cumananas'', ''Los tristes'', ''Las décimas zañeras'', ''La Zaña'' kaj la [[valso]]. La gastronomio estas tre diversa: ''ceviche'', ''seco de cabrito'', ''chinguirito'', rizo kun anaso, ''chicha'' (drinkaĵo); dezertoj: ''king kong'' kaj ''natillas''. Ekzistas foiroj de ĉevaloj kaj ankaŭ kok-bataloj en la vilaĝoj. == Vidindaĵoj == * Casa Montjoy, en Lambayeque. * Muzeo Bruning, en Lambayeque. * Preĝejo San Pedro, en Lambayeque. * Antikvaj preĝejoj, en [[Saña]]. * [[Túcume]]. * [[Sipán]]. * Arbaroj Pomac. * Plaĝoj en [[Pimentel]] kaj [[Eten]]. == Eksteraj ligiloj == {{Commons|Lambayeque|Lambayeque}} * http://www.regionlambayeque.gob.pe {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151011091641/http://www.regionlambayeque.gob.pe/ |date=2015-10-11 }} * http://www.unprg.edu.pe * http://abc.es/especiales/index.asp?cid=7916 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051220101710/http://abc.es/especiales/index.asp?cid=7916 |date=2005-12-20 }} * http://www.lambayeque.net {{Departementoj de Peruo}} [[Kategorio:Departementoj de Peruo|Lambayeque]] 7uzsmendt3ol38d31fs1d0pogkkvu1j 0 61048 9494251 8679340 2026-10-16T08:19:55Z Sj1mor 12103 9494251 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Provinco |lando = Peruo |mapo = Location of the province Chiclayo in Lambayeque.svg |mapo priskribo= |regiono-ISO = PE |mapo1 lokumilo = iso |mapligilo = jes |latitudo = |longitudo = |ĉefurbo_lat_d ={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |ĉefurbo_long_d = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 8 |areo_kodo = |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto }} '''Provinco Chiclayo''' estas unu el la tri provincoj de la [[regiono Lambayeque]] en [[Peruo]]. Ĝi limas norde al la [[provinco Lambajeko]] (Lambayeque) kaj la [[provinco Ferreñafe]], sude al [[departemento La Libertad]], oriente al [[departemento Kaĥamarkio]] (Cajamarca) kaj okcidente al [[Pacifika Oceano]]. Kolonelo [[Felipe Santiago Salaverry]] kreis provincon en la [[18-a de aprilo]] [[1835]]. * Metropolo: Chiclayo * Supraĵo: 3,288.60 km2. * Popolo: {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}}} (en [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]]) == Politiko organizo == Havas du dek distriktoj. * [[Chiclayo]] * [[Chongoyape]] * [[Eten]] * [[Eten faveno]] * [[Jose Leonardo Ortiz]] * [[La Victoria (Peruo)|La Victoria]] * [[Lagunas]] * [[Monsefu]] * [[Nueva Arica]] * [[Oyotun]] * [[Picsi]] * [[Pimentel (Peruo)|Pimentel]] * [[Reque]] * [[Santa Rosa (Peruo)|Santa Rosa]] * [[Saña]] * [[Cayalti]] * [[Patapo]] * [[Pomalca]] * [[Pucala]] * [[Tuman]] == Reliefo == La tero estas glata kun leĝera deklivo. Prezentas duno, medano kaj teraso. Kelkaj altaĵo: Kruco de Pardono, Cerropon, Boro, Kruco de Espero. == Klimato == Varma, seka kun kelkaj vento. Suno preskaŭ ĉiu jaro. Malmulta pluvo. == Naturo == La teritorio havas du rivero: Saña kaj Chancay, kio akvumas la plantadojn. Ankaŭ ekzistas subtero akvo. Abundaj deponejos de: areno, ŝtono. {{Projektoj}} [[Kategorio:Provincoj de Peruo|Chiclayo]] 6gghgogi2a50ctyso9kvahrcj9sx6dy 0 61049 9494252 8679343 2026-10-16T08:20:40Z Sj1mor 12103 9494252 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Provinco |lando = Peruo |mapo=Location of the province Ferreñafe in Lambayeque.png |mapo priskribo= |regiono-ISO = PE |mapo1 lokumilo = iso |mapligilo = jes |latitudo = |longitudo = |ĉefurbo_lat_d ={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |ĉefurbo_long_d = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 8 |areo_kodo = |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto }} '''Ferreñafe''' (elp. ''Ferenjafe''): Provinco de la [[Regiono Lambayeque]] en [[Peruo]]. Ĝi limas en la nordo kun la [[provinco de Lambayeque]] kaj [[regiono Ka&#293;amarko]] (Cajamarca), en la sudo kun [[provinco de Chiclayo]], en la oriento kun [[regiono Ka&#293;amarko]] (Cajamarca), en la okcidento kun [[provinco de Lambayeque]] kaj [[provinco de Chiclayo]]. * Ĉefurbo: [[Ferreñafe]] * Surfaco: 1.578.60 Km2. * Loĝantaro: {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}}} (en [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]]) == Politiko organizo == Ĝi estas dividita en 6 distriktoj: * [[Ferreñafe]] * [[Cañaris]] * [[Incahuasi (Peruo)|Incahuasi]] * [[Manuel Mesones Muro]] * [[Pitipo]] * [[Pueblo Nuevo (Peruo)|Pueblo Nuevo]] == Reliefo == La tero estas plana kun deklivo sudokcidenten. Ĝi entenas terasojn, krutaĵojn kaj montaron. La nordoriento (Incahuasi kaj Cañaris) estas en la [[Andoj|Anda]] montoĉeno. == Klimato == Ne tre varma. Malvarma en la oriento. == Naturo == {{Projektoj}} [[Kategorio:Provincoj de Peruo|Ferrenzzafe]] 257hi3x7ykuucx9iqxk1decst5pn1xr 0 61050 9494226 8679345 2026-10-16T07:45:27Z ThomasPusch 1869 /* Politiko organizo */ 9494226 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Provinco |lando = Peruo |mapo=Location of the province Lambayeque in Lambayeque.svg |mapo priskribo= |regiono-ISO = PE |mapo1 lokumilo = iso |mapligilo = jes |latitudo = |longitudo = |ĉefurbo_lat_d ={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |ĉefurbo_long_d = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 8 |areo_kodo = |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto }} '''Lambajeko''' estas '''provinco''' de la [[departemento Lambajeko]] en [[Peruo]]. Najbaraj estas norde kaj okcidente la [[regiono Piura]], oriente la [[provinco Ferreñafe]] kaj sude la [[provinco Chiclayo]]. * Ĉefurbo: [[Lambayeque]] * Areo: 9,346.63 km² * Loĝantoj: 256,031 == Politiko organizo == Provinco Lambajeko havas 12 distriktojn: * [[Lambayeque (distrikto)]] * [[Chochope]] * [[Illimo]] * [[Jayanca]] * [[Mochumi]] * [[Morrope]] * [[Motupe]] * [[Olmos]] * [[Pacora]] * [[Salas]] * [[San Jose (distrikto)]] * [[Tucume]] == Reliefo == La reliefo de la provinco estas diversa. Parte ĝi estas glata kun pampo, [[plaĝo]], medano kaj [[duno]]. La oriento havas montojn. == Klimato == La klimato estas varma kaj seka; la suno estas forta. Malmulte pluvas. {{Projektoj}} [[Kategorio:Provincoj de Peruo|Lambajeko]] 8xynfmipkpfyroxw7uq71q5633nkxpg 9494234 9494226 2026-10-16T07:58:27Z ThomasPusch 1869 vidu la diskutpaĝan noton. 9494234 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Provinco |lando = Peruo |mapo=Location of the province Lambayeque in Lambayeque.svg |mapo priskribo= |regiono-ISO = PE |mapo1 lokumilo = iso |mapligilo = jes |latitudo = |longitudo = |ĉefurbo_lat_d ={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |ĉefurbo_long_d = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 8 |areo_kodo = |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto }} '''Lambajeko''' estas '''provinco''' de la [[departemento Lambajeko]] en [[Peruo]]. Najbaraj estas norde kaj okcidente la [[regiono Piura]], oriente la [[provinco Ferreñafe]] kaj sude la [[provinco Chiclayo]]. * Ĉefurbo: [[Lambayeque]] * Areo: 9,346.63 km² * Loĝantoj: {{WikidataLoĝantaro}} (en {{WikidataLoĝantaroDato}}) == Politiko organizo == Provinco Lambajeko havas 12 distriktojn: * [[Lambayeque (distrikto)]] * [[Chochope]] * [[Illimo]] * [[Jayanca]] * [[Mochumi]] * [[Morrope]] * [[Motupe]] * [[Olmos]] * [[Pacora]] * [[Salas]] * [[San Jose (distrikto)]] * [[Tucume]] == Reliefo == La reliefo de la provinco estas diversa. Parte ĝi estas glata kun pampo, [[plaĝo]], medano kaj [[duno]]. La oriento havas montojn. == Klimato == La klimato estas varma kaj seka; la suno estas forta. Malmulte pluvas. {{Projektoj}} [[Kategorio:Provincoj de Peruo|Lambajeko]] res83naq1vu04zb51bv686cjqloiz9n 9494235 9494234 2026-10-16T07:59:36Z ThomasPusch 1869 vidu la diskutpaĝan noton. 9494235 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Provinco |lando = Peruo |mapo=Location of the province Lambayeque in Lambayeque.svg |mapo priskribo= |regiono-ISO = PE |mapo1 lokumilo = iso |mapligilo = jes |latitudo = |longitudo = |ĉefurbo_lat_d ={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |ĉefurbo_long_d = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 8 |areo_kodo = |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto }} '''Lambajeko''' estas '''provinco''' de la [[departemento Lambajeko]] en [[Peruo]]. Najbaraj estas norde kaj okcidente la [[regiono Piura]], oriente la [[provinco Ferreñafe]] kaj sude la [[provinco Chiclayo]]. * Ĉefurbo: [[Lambayeque]] * Areo: 9,346.63 km² * Loĝantoj: {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}}} (en [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]]) == Politiko organizo == Provinco Lambajeko havas 12 distriktojn: * [[Lambayeque (distrikto)]] * [[Chochope]] * [[Illimo]] * [[Jayanca]] * [[Mochumi]] * [[Morrope]] * [[Motupe]] * [[Olmos]] * [[Pacora]] * [[Salas]] * [[San Jose (distrikto)]] * [[Tucume]] == Reliefo == La reliefo de la provinco estas diversa. Parte ĝi estas glata kun pampo, [[plaĝo]], medano kaj [[duno]]. La oriento havas montojn. == Klimato == La klimato estas varma kaj seka; la suno estas forta. Malmulte pluvas. {{Projektoj}} [[Kategorio:Provincoj de Peruo|Lambajeko]] lslj4tzcqgchwcz2a15hg64jbg8rscb 0 61397 9494248 8679342 2026-10-16T08:19:28Z Sj1mor 12103 9494248 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Provinco |lando = Peruo |mapo=Location of the province Ascope in La Libertad.svg |mapo priskribo=Situo de provinco Ascope |regiono-ISO = PE |mapo1 lokumilo = iso |mapligilo = jes |latitudo = |longitudo = |ĉefurbo_lat_d ={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |ĉefurbo_long_d = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 8 |areo_kodo = |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto }} Provinco de [[La Libertad (Peruo)]] en Sudameriko. * Fondas: Majo, 31 de 1984 * Metropolo: Ascope * Areo: 2655,47 km². * Loĝantaro: {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}}} (en [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]]) == Distriktoj == * Ascope * Casa Grande * Chicama * Chocope * Magdalena de Cao * Paijan * Razuri * Santiago de Cao == Historio == == Geografio == == Klimato == == Ekonomio == == Turismo == * [[El Brujo]] * Malabrigo Haveno (Chicama) == Naturo == == Gravaj personoj == {{Projektoj}} [[Kategorio:Provincoj de Peruo|Ascope]] 6zj6v9osjza2pgg3luuuvv2n53popc4 0 61399 9494249 8679347 2026-10-16T08:19:39Z Sj1mor 12103 9494249 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Provinco |lando = Peruo |mapo=Location of the province Bolívar in La Libertad.svg |mapo priskribo= |regiono-ISO = PE |mapo1 lokumilo = iso |mapligilo = jes |latitudo = |longitudo = |ĉefurbo_lat_d ={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |ĉefurbo_long_d = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 8 |areo_kodo = |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto }} '''Bolivar''' estas provinco de [[La Libertad (Peruo)]] en [[Peruo]] en [[Sudameriko]]. * Fondita: [[20-a de novembro]] [[1916]] * Metropolo: Bolivar * Areo: 1718,86 km² * Loĝantaro: {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}}} (en [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]]) == Distriktoj == * Bolivar * Bambamarka * Condormarka * Longotea * Uchumarka * Ucuncha == Historio == == Geografio == == Klimato == == Ekonomio == == Turismo == == Naturo == == Gravaj personoj == {{Projektoj}} [[Kategorio:Provincoj de Peruo|Bolivar]] qs7nzwu70qbzbs3kp2praf0ue6llykw 0 61400 9494250 8646661 2026-10-16T08:19:47Z Sj1mor 12103 9494250 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Provinco |lando = Peruo |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |regiono-ISO = PE |mapo1 lokumilo = iso |mapligilo = jes |latitudo = |longitudo = |ĉefurbo_lat_d ={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |ĉefurbo_long_d = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 8 |areo_kodo = |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto }} [[Dosiero:Location of the province Chepén in La Libertad.svg|eta|Situo de provinco Ĉepenio]] <!--[[Dosiero:COA Chepén Province in La Libertad Region.png|eta|Blazono de provinco Ĉepenio]]--> Provinco de [[La Libertad (Peruo)]] en Sudameriko. * Fondita: Septembro, 6 de 1984 * Metropolo: Chepen * Nivelo: 131 metroj super la [[marnivelo]] * Areo: 1142,43 Km². * Loĝantaro: {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}}} (en [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]]) == Distriktoj == [[Dosiero:Districts of the Chepen province in La Libertad.png|eta|Distriktoj de provinco Ĉepenio]] * Chepén * Pacanga * Pueblo Nuevo == Historio == == Geografio == == Klimato == == Ekonomio == == Turismo == * Chepen Altaĵo == Naturo == == Gravaj personoj == {{Projektoj}} [[Kategorio:Provincoj de Peruo|Chepen]] tcdq8qpdiy9ske36x8m98i470q5z9xo 0 61401 9494253 9220445 2026-10-16T08:20:55Z Sj1mor 12103 9494253 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Provinco |lando = Peruo |mapo=Location of the province Gran Chimú in La Libertad.svg |mapo priskribo= |regiono-ISO = PE |mapo1 lokumilo = iso |mapligilo = jes |latitudo = |longitudo = |ĉefurbo_lat_d ={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |ĉefurbo_long_d = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 8 |areo_kodo = |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto }} '''Provinco Gran Chimú''' estas provinco de [[La Libertad (Peruo)]] en Sudameriko. * Fondita: Decembro, 8 de 1994 * Metropolo: Cascas * Areo: 2658,96 km². * Loĝantaro: {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}}} (en [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]]) == Distriktoj == * Cascas * Lucma * Marmot * Sayapullo {{Projektoj}} [[Kategorio:Provincoj de Peruo|Gran Chimu]] k41g0sgy9v6hircj2i2yrclmo16hc6m 0 61402 9494254 8679349 2026-10-16T08:21:00Z Sj1mor 12103 9494254 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Provinco |lando = Peruo |mapo=Location of the province Julcán in La Libertad.svg |mapo priskribo= |regiono-ISO = PE |mapo1 lokumilo = iso |mapligilo = jes |latitudo = |longitudo = |ĉefurbo_lat_d ={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |ĉefurbo_long_d = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 8 |areo_kodo = |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto }} '''Julcán''' estas provinco de [[La Libertad (Peruo)]] en Sudameriko. * Fondodato: Junio, 20 de 1990 * Ĉefurbo: [[Julcán (urbo)|Julcán]] * Areo: 1284,77&nbsp;km² * Loĝantaro: {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}}} (en [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]]) == Distriktoj == * [[Julcán (distrikto)|Julcán]] * [[Calamarca]] * [[Carabamba]] * [[Huaso (distrikto)|Huaso]] <!-- == Historio == == Geografio == == Klimato == == Ekonomio == == Turismo == == Naturo == == Gravaj personoj == --> [[Kategorio:Provincoj de Peruo|Julcan]] ln7j6gd886hzdlglordim16nzic3k43 0 61403 9494255 8679350 2026-10-16T08:21:15Z Sj1mor 12103 9494255 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Provinco |lando = Peruo |mapo=Location of the province Otuzco in La Libertad.PNG |mapo priskribo= |regiono-ISO = PE |mapo1 lokumilo = iso |mapligilo = jes |latitudo = |longitudo = |ĉefurbo_lat_d ={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |ĉefurbo_long_d = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 8 |areo_kodo = |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto }} '''Otusco''' (hispane: Otuzco) estis ona urbo kaj provinco de [[La Libertad (Peruo)]] en Sudameriko. * Fondita: Aprilo, 25 de 1861 * Metropolo: Otuzco * Areo: 1101,39 km². * Loĝantaro: {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}}} (en [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]]) == Distriktoj == * Otuzco * Agallpampa * Charat * Huaranchal * La Cuesta * Mache * Paranday * Salpo * Sinsicap * Usquil == Historio == == Geografio == == Klimato == == Ekonomio == == Turismo == * Preĝejo * Urbo == Naturo == == Gravaj personoj == {{Projektoj}} [[Kategorio:Provincoj de Peruo|Otuzco]] 8kkt2lhn8fmtr40mip0p6jgby8p5q7k 0 61404 9494256 8778027 2026-10-16T08:21:22Z Sj1mor 12103 9494256 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Provinco |lando = Peruo |mapo=Location of the province Pacasmayo in La Libertad.svg |mapo priskribo= |regiono-ISO = PE |mapo1 lokumilo = iso |mapligilo = jes |zomo = 8 |areo_kodo = |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto }} Provinco de [[La Libertad (Peruo)]] en [[Sudameriko]]. * Fondas: Novembro, 23 de 1864 * Metropolo: San Pedro de Lloc * Supraĵo: 2110.77 * Loĝantaro: {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}}} (en [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]]) == Distriktoj == * San Pedro de lloc * Guadalupe * Jequetepeque * Pacasmayo * San Jose == Historio == == Geografio == == Klimato == == Ekonomio == == Turismo == * San Pedro de LLoc Preĝejo * Antonio Raimondi Muzeo * Cañoncillo Arbaroj * Pakatnamu * Pacasmayo Plaĝo == Naturo == == Grava Persono == {{Projektoj}} [[Kategorio:Provincoj de Peruo|Pacasmayo]] pp8dkamzvg0qdc4gii70sd1eclmzbsm 0 61405 9494370 8646671 2026-10-16T11:14:00Z ThomasPusch 1869 9494370 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Provinco |lando = Peruo |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |regiono-ISO = PE |mapo1 lokumilo = iso |mapligilo = jes |latitudo = |longitudo = |ĉefurbo_lat_d ={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |ĉefurbo_long_d = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 8 |areo_kodo = |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto }} '''Patáz''' estas provinco de [[La Libertad (Peruo)]] en [[Sudameriko]]. Ĝi estis fondita la {{daton|12|februaro|1821}}. La ĉefurbo estas [[Tayabamba]]. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. == Distriktoj == * Tayabamba * Buldibuyo * Chillia * Huancaspata * Huaylillas * Huayo * Ongon * Parcoy * Pataz * Pias * Santiago de Challas * Taurija * Urpay {{Projektoj}} [[Kategorio:Provincoj de Peruo|Pataz]] 6j35ljef8qsrwbpysq89u7pb60qm3xs 9494372 9494370 2026-10-16T11:14:27Z ThomasPusch 1869 9494372 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Provinco |lando = Peruo |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |regiono-ISO = PE |mapo1 lokumilo = iso |mapligilo = jes |latitudo = |longitudo = |ĉefurbo_lat_d ={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |ĉefurbo_long_d = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 8 |areo_kodo = |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto }} '''Patáz''' estas provinco de [[La Libertad (Peruo)]] en [[Sudameriko]]. Ĝi estis fondita la {{daton|12|februaro|1821}}. La ĉefurbo estas [[Tayabamba]]. Laŭ la stato de [[{WikidataLoĝantaroDato}}]] en la provinco vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. == Distriktoj == * Tayabamba * Buldibuyo * Chillia * Huancaspata * Huaylillas * Huayo * Ongon * Parcoy * Pataz * Pias * Santiago de Challas * Taurija * Urpay {{Projektoj}} [[Kategorio:Provincoj de Peruo|Pataz]] 98gwd7svac1ldb0laipabkzbyuaoxar 9494374 9494372 2026-10-16T11:15:22Z ThomasPusch 1869 9494374 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Provinco |lando = Peruo |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |regiono-ISO = PE |mapo1 lokumilo = iso |mapligilo = jes |latitudo = |longitudo = |ĉefurbo_lat_d ={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |ĉefurbo_long_d = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 8 |areo_kodo = |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto }} '''Patáz''' estas provinco de [[La Libertad (Peruo)]] en [[Sudameriko]]. Ĝi estis fondita la {{daton|12|februaro|1821}}. La ĉefurbo estas [[Tayabamba]]. Laŭ la stato de [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]] en la provinco vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. == Distriktoj == * Tayabamba * Buldibuyo * Chillia * Huancaspata * Huaylillas * Huayo * Ongon * Parcoy * Pataz * Pias * Santiago de Challas * Taurija * Urpay {{Projektoj}} [[Kategorio:Provincoj de Peruo|Pataz]] qwtjrns6380i682b4kybduh87qyubw4 0 61406 9494257 8679352 2026-10-16T08:21:30Z Sj1mor 12103 9494257 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Provinco |lando = Peruo |mapo=Location of the province Sánchez Carrión in La Libertad.svg |mapo priskribo= |regiono-ISO = PE |mapo1 lokumilo = iso |mapligilo = jes |latitudo = |longitudo = |ĉefurbo_lat_d ={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |ĉefurbo_long_d = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 8 |areo_kodo = |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto }} Provinco de [[La Libertad (Peruo)]] en [[Sudameriko]]. * Fondiĝis: 12-an de Februaro 1821 * Metropolo: Huamachuco * Areo: 4226,53 km². * Loĝantaro: {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}}} (en [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]]) == Distriktoj == * Huamachuco * Cochorco * Curgos * Chugay * Marcabal * Sanagoran * Sarin * Sartimbamba == Historio == == Geografio == == Klimato == == Ekonomio == == Turismo == * Markahuamachuko * Wirakochapampa == Naturo == == Gravaj personoj == {{Projektoj}} {{Ĝermo|geografio}} [[Kategorio:Provincoj de Peruo|Sanchez Carrion]] 86riwxhhln2k5d6ucnzkrx1t3npdnsy 0 61407 9494258 8646689 2026-10-16T08:21:35Z Sj1mor 12103 9494258 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Provinco |lando = Peruo |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo=Location of the province Santiago de Chuco in La Libertad.svg |mapo priskribo= |regiono-ISO = PE |mapo1 lokumilo = iso |mapligilo = jes |latitudo = |longitudo = |ĉefurbo_lat_d ={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |ĉefurbo_long_d = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 8 |areo_kodo = |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto }} Provinco de [[La Libertad (Peruo)]] en [[Sudameriko]]. * Fondita: Novembro, 13 de 1900 * Metropolo: Santiago de Chuko * Areo: 2486,38 km². * Loĝantaro: {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}}} (en [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]]) == Distriktoj == * Santiago de Chuko * Angasmarca * Cachicadan * Mollebamba * Mollepata * Quiruvilca * Santa Cruz de Chuca * Sitabamba == Historio == == Geografio == == Klimato == == Ekonomio == == Turismo == * Varmaj Banoj (Cachikadan) * Calipuy Nacia Rezervo == Naturo == == Gravaj personoj == {{Projektoj}} [[Kategorio:Provincoj de Peruo|Santiago de Chuco]] qwzpkv1zh6b4lmm58prozfesc4s1z28 0 61408 9494259 9368415 2026-10-16T08:21:41Z Sj1mor 12103 9494259 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Provinco |lando = Peruo |mapo=Location of the province Virú in La Libertad.PNG |mapo priskribo= |regiono-ISO = PE |mapo1 lokumilo = iso |mapligilo = jes |zomo = 8 |areo_kodo = |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto }} '''Provinco Viruo''' estas provinco de [[La Libertad (Peruo)]] en [[Sudameriko]]. * Fondas: Januaro, 5 de 1995 * Metropolo: Viru * Supraĵo: 3214.54 Km2. * Loĝantaro: {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}}} (en [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]]) == Distriktoj == * Viru * Chao * Guadalupito == Turismo == * Chavimochic Projekto * Guañape Insulo * Urbo {{Projektoj}} [[Kategorio:Provincoj de Peruo|Viruo]] c8g6tw67qujtf4jxwkm2x0u1yvsu2tu 0 64765 9493938 8724850 2026-10-15T13:13:23Z Sj1mor 12103 9493938 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Obninsk WV Banner v1.jpg|center|775px]] {{Informkesto urbo | ŝtato = {{Rusia Federacio}} | regiono = [[Centra federacia regiono]] | provinco = {{Kaluga provinco}} | regiono-ISO = RU-KLU | situo sur mapo = Rusio eŭropa parto | tipo1 = reliefo | situo de = situo en la eŭropa parto de Rusio | zomo = 9 | situo sur mapo2 = Kaluga provinco | tipo2 = reliefo | situo de2 = situo en la [[Kaluga provinco]] | bildo = <!-- kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = }} '''Obninsk''' ({{lang-ru|Обнинск}}) estas [[urbo]] en [[Kaluga provinco]] de [[Rusio]] (inter [[Moskvo]] kaj [[Kaluga]]). Obninsk fariĝis fama pro la unua en la mondo [[nuklea centralo]] kaj granda instituto de nuklea fiziko; ĝi estas la unua [[scienca urbo]] en [[Rusio]]. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la urbo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Kodo de [[OKATO]] de la urbo (en jaro [[2005]]) estas 29415. La interurba telefona kodo estas 08439, la enurbaj telefonnumeroj estas kvinciferaj (en [[2005]]). Obninsk estas centro de [[aglomeraĵo de Obninsk|aglomeraĵo]] kun pli ol 200 mil loĝantoj. La urbo situas ĉe rivero [[Protva]] (Протва) - enfluanto de [[Okao]]. == Historio == La urbo estis fondita en [[1946]] pro konstruado de esplora fizikenergia instituto kaj [[nuklea elektrocentralo]] (malfermita en [[1954]]). Ĝi havas statuson de urbo ekde [[1956]]. En [[1959]] la urbo havis 16,3 mil loĝantojn. Ekde [[2000]] Obninsk havas statuson de [[scienca urbo]]. == Fizika geografio == Riveroj: [[Protva]], Repinka. == Loĝantaro == En [[2002]] la urbo havis 105,7 mil loĝantojn, kaj en [[2010]] temis pri 105 595 loĝantoj <ref>[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst29/DBInet.cgi Oficiala statistiko] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160305202051/http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst29/DBInet.cgi |date=2016-03-05 }} '''{{ru}}'''</ref>. Laŭ loĝantaro Obninsk estas la dua urbo en Kaluga provinco (post [[Kaluga]]). == Scienco == * Nuklea centralo (la unua): marfermita la [[26-a de junio|26-an de junio]] [[1954]], haltigita la [[29-a de aprilo|29-an de aprilo]] [[2002]] * Instituto de nuklea fiziko, funkcias ĝis nun == Ekonomio == == Politiko == Obninsk estas aparta urbo de Kaluga provinco (ne apartenas al distriktoj). En [[2013]] la urbestro estis Aleksandr Avdejev. == Transporto == En la urbo estas fervoja stacio Obninskoje ({{lang-ru|Обнинское}}) sur la fervoja linio [[Moskvo]] - [[Brjansk]] - [[Kiev]]. <!-- == Amaskomunikiloj == == Kulturo == == Vidindaĵoj == == Mencioj en beletro == --> == Famaj urbanoj == En la urbo naskiĝis aŭ loĝis, interalie * [[Miĥail Ŝĉerbakov]] (fama rusa bardo kaj poeto) == Esperanto-movado == * Artemij Bojkov == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Kaluga provinco]] * Apudaj urboj: [[Borovsk]], [[Malojaroslavec]], [[Ĵukov]], [[Belousovo]], [[Jermolino]] == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{ru}}) {{-}} {{urboj kaj distriktoj de Kaluga provinco}} {{bibliotekoj}} {{Ĝermo|Rusio}} [[Kategorio:Obninsk]] [[Kategorio:Sciencaj urboj]] mr4gk58bg4x4gqt8pry3jrrim2kwyw5 0 64847 9493943 9140835 2026-10-15T13:14:33Z Sj1mor 12103 9493943 wikitext text/x-wiki {{PorA|la alia urbo kun simila nomo|Polarnij}} {{Informkesto urbo|regiono-ISO=RU}} '''Polarnije Zori''' ({{Lang-ru|Полярные Зори}}) estas [[urbo]] en [[Murmanska provinco]] en [[Rusio]]. Kodo de [[OKATO]] de la urbo (en jaro [[2005]]) estas 47419. La urbo estis fondita en jaro [[1968]] kiel loĝejo dum konstruado de [[nuklea elektrocentralo]]. Ĝi havas statuson de urbo ekde jaro [[1991]]. La interurba telefona kodo estas 81532, la enurbaj telefonnumeroj estas kvinciferaj (en jaro 2005). La loka tempo estas la sama kiel [[moskva tempo]] (en jaro 2005). Geografiaj koordinatoj de la urbo estas {{Koordinatoj gm|67|22|N|32|30|E}}. La urbo estas ĉe rivero [[Niva (rivero)|Niva]] (Нива). En la urbo estas fervoja stacio. En jaro [[2002]] la urbo havis 15,9 mil loĝantojn. {{Unua}} [[Kategorio:Urboj de Murmanska provinco]] 8muoeipi04iddd2ijj3tok70x4raupt 0 71371 9493897 9493883 2026-10-15T12:06:35Z Tiguliano 34250 9493897 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo de Italio | nomo = Luni (antaŭe Ortonovo) | dosiero = Ortonovo SP 2024.jpg | blazono = {{#invoke:Wikidata|claim|P94}} | regiono = {{Italio LIG}} | provinco = {{Italio SP}} | latitudo_gradoj = 44 | latitudo_minutoj = 5 | latitudo_sekundoj = 0 | latitudo_direkto = N | longitudo_gradoj = 10 | longitudo_minutoj = 3 | longitudo_sekundoj = 0 | longitudo_direkto = E | koord_X_en_mapo = 87 | koord_Y_en_mapo = 102 | alto = 76 | areo = 13 | subdividaĵoj = Casano, Casano alto, Dogana, Isola, Ortonovo, Luni antica, Nicola, Serravalle | najbaraj_komunumoj = [[Carrara]] (MS), [[Castelnuovo Magra]], [[Fosdinovo]] (MS), [[Sarzana]] | nomo_de_loĝantoj = ''lunensi'' | patrono = [[sankta Maria]] | festo = 8-a de septembro | mapo = LIG-Mappa.png | mapamplekso = 300 }} '''Luni''' (ĝis la 20-a de aprilo 2017, ĝi nomiĝis Ortonovo), estas [[Italio|itala]] municipo en la [[Ligurio|liguria]] provinco [[Provinco La Spezia|La Spezia]]. (Notindas ke de la 20-a de aprilo 2017, la antaŭa municipo Ortonovo kiu enhavas en ĝia teritorio la restaĵoj de la antikva romia urbo Luni, ŝanĝis sian nomon ĝuste al [[Luni (urbo)|Luni]]), nomo kiu do reaperas post preskaŭ mil jaroj). == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo|https://www.comune.luni.sp.it}} ({{it}}) * [https://www.luniturismo.it turisma retejo de la regioneto] ({{it}}) {{-}} {{ĝermeto|Italio}} [[Kategorio:Komunumoj de Italio]] [[Kategorio:Komunumoj de Ligurio]] [[Kategorio:Komunumoj de Provinco La Spezia]] c8oowjurkrehjjuzr1lxyq4wtf721x7 0 72076 9494299 9077081 2026-10-16T09:00:05Z Rotsaert8000 7744 Korekto: ligilo estis al nederlandano, dum F.V. Dorno estas komunua pseŭdonimo de samnoma belgo, sen Vikipedio-paĝo, kaj du aliaj. 9494299 wikitext text/x-wiki La vorto '''Dorno''' havas plurajn signifojn: * '''[[Dorno (botaniko)|Dorno]]''' estas natura [[Planta pikilo|pikilo]] de [[vegetaĵo]]j. * '''[[Dorno (Italio)|Dorno]]''' estas [[komunumo]] de [[Italio]]. * '''F.V. Dorno''' estas pseŭdonimo de '''[[Frans Van Dooren (Belgio)]]''', flandra verkisto. * '''Dorno''' estas nomo de [[litero]] '''[[Þ]]'''. * Laŭ figura senco, '''dorno''' estas malhelpaĵo, ĝenaĵo, malplezuro. == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|ReVo=dorn}} * [[Dornobirdo]] * [[Dornokrono]] {{apartigilo}} {{Unua}} 8osa88lcim5faujcaokn7ok3vi2gkzn 0 80978 9494315 9427427 2026-10-16T09:56:59Z Sj1mor 12103 9494315 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=politika sistemo en Germanio inter 1918 kaj 1933|urbo "Weimar" en federacia lando Turingio|Vajmaro|apa=Weimar}} {{Informkesto pereinta ŝtato | nomo = Germana Regno<br /><small>("Vajmara Respubliko")</small> | origina nomo = Deutsches Reich<br /><small>("Weimarer Republik")</small> | jaro de estiĝo = 1918 | jaro de pereo = 1933 | pli antaŭ = ne | antaŭ 1 = Germana Imperiestra Regno | antaŭ 1 flago = Flag of the German Empire.svg | pli post = ne | post 1 = Nazia Germanio | post 1 flago = Flag of the German Reich (1935–1945).svg | larĝeco de la 1-a kolumno = | flago = Flago-de-Germanio.svg | artikolo pri la flago = Flago de Germanio | flago grandeco = 100px | blazono = Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg | artikolo pri la blazono = | blazono grandeco = 100px | kadro blazono = ne | mapo =Karte_des_Deutschen_Reiches,_Weimarer_Republik-Drittes_Reich_1919–1937.svg | mapo grandeco = | mapo noto = [[Landoj de la Vajmara Respubliko]]; blue markita estas la plej granda el ili, [[Prusio]]. | ĉefurbo = [[Berlino]] | areo = 468787 | areo noto = | la plej alta punkto = | la plej alta punkto noto = | la plej longa rivero = | la plej longa rivero noto = | nombro de loĝantoj = 62411000 | nombro de loĝantoj noto = (en 1925) | lingvoj = [[germana lingvo|germana]] | nacieca konsisto = | religio = | ŝtata formo = [[federacio|federacia]] [[Duonprezidenta sistemo|duonprezidenta]] [[respubliko]] kun [[Landoj de la Vajmara Respubliko|18 landoj]] | patrina lando = | monunuo = Mark (1876–1923)<br />Reichsmark (1924–1933) | estiĝo = novembro [[1918]] | pereo = januaro [[1933]] }} '''Vajmara Respubliko''' estas nomo de la [[Germanio|germana]] [[respubliko]], kiu en februaro 1919 rezultis el la [[Novembra Revolucio (Germanio)|novembra revolucio]] de 1918 kaj ekzistis ĝis 1933. Oficiale la lando daŭre nomiĝis Germana Regno (''Deutsches Reich''). Oni konsideras la respublikon la unua [[demokratio|demokratia]] ŝtato en Germanio. Ĝi havis [[federacio|federacian]] strukturon kun [[Landoj de la Vajmara Respubliko|18 landoj]]. La [[Vajmara Konstitucio]] difinis registaran sistemon miksan inter prezidanta kaj [[parlamento|parlamenta]] sistemoj. La ĉefurbo de la respubliko estis [[Berlino]], kie sidis la registaro kaj kunvenis la parlamento (''Reichstag''). La nomo de la respubliko deriviĝas de la urbo [[Vajmaro]], en kiu kunvenis la konstituci-dona [[Nacia Asembleo (Germanio 1919)|nacia asembleo]]. La karakteron de la respubliko forte influis la ĵusa [[unua mondmilito]], en kiu Germanio malvenkis, kaj la [[traktato de Versailles]]. La disfalon de la respubliko en 1933, kiu markas la fortiĝon de [[nacisocialismo]], oni ligas interalie al la dissplitiĝo de la povo en la multfrakcia parlamento. La [[Germana konstitucio|konstitucio de la postmilita Germanio (ekde 1949)]] provis eviti la kredatajn aŭ verajn fuŝojn de la [[Vajmara Konstitucio]], ekzemple plifortigis la rolon de la parlamento kaj ebligis [[mocio de demisio|malelekton de registarestro nur elektante samtempe novan]]. == Historio == === Oktobraj reformoj kaj novembra revolucio 1918 === Ekde aŭgusto 1918 la germana armeo en Francio kaj Belgio devis malrapide retiriĝi. La germana armeestraro informis al la surprizita registaro la [[29-an de septembro]] pri la senespera situacio. Ĝi volis ke la registaro enhavu ankaŭ ministrojn de tiuj partioj, kiuj en 1917 postulis pac-intertraktadojn sen la celo aneksi teritoriojn. La nova registaro intertraktadu pri armistico kun Usono, surbaze de la programo («[[14 punktoj de Wilson|14 punktoj]]») de prezidento [[Woodrow Wilson|Wilson]] el januaro 1918. Pro manko de alternativo la registaro plenumis la postulojn de la armeestraro. La 3-an de oktobro la senpartia, sed liberala princo [[Max von Baden]] kreis registaron kun reprezentantoj de la katolika partio [[Zentrumspartei|Zentrum]], la maldekstraj liberaluloj kaj la socialdemokrata partio [[Sozialdemokratische Partei Deutschlands|SPD]]. Ankoraŭ en oktobro la nova registaro sukcesis intertraktadi kun Usono, kiu estis konsiderata la plej potenca inter la malamikaj ŝtatoj. La germana konstitucio estis reformita, tiel ke la kanceliero (la ĉefministro) bezonis la konfidon de la parlamento. La demokratiiĝo de Germanio estis plenumita, en la formo de parlamenta monarkio.<ref>Heinrich August Winkler: ''Der lange Weg nach Westen. Deutsche Geschichte 1806-1933'', Bonn 2002, S. 366.</ref> [[Dosiero:Bundesarchiv B 145 Bild-P011502, Berlin, Reichskanzlei, Philipp Scheidemann.jpg|eta|altdekstre|maldekstra|Philipp Scheidemann de SPD alparolas la popolon el fenestro de la kancelierejo, [[9-a de novembro]] 1918.]] Sed fine de oktobro [[1918]] la estroj de la germana mararmeo volis ankoraŭ sendi la mararmeon kontraŭ Anglion, por subiĝi en maniero konsiderata «heroa». La marsoldatoj malkonsentis kaj ribelis; el norda Germanio la ribelo pluiris suden kaj atingis la [[9-an de novembro]] la ĉefurbon Berlino (novembra revolucio). Max von Baden timis ke okazos perforta revolucio kiel en la antaŭa jaro en Rusio. Tial li devigis la imperiestron [[Vilhelmo la 2-a (Germanio)|Vilhelmo]] abdiki kaj transdonis la kancelierecon al la socialdemokrato [[Friedrich Ebert]]. Ankaŭ Ebert estis kontraŭ revolucio kaj volis moderan, pacan politikan evoluon. [[Philipp Scheidemann]], alia elstara socialdemokrato, samtage proklamis la respublikon, por esti pli frua ol la radikaluloj, la komunistoj. Ebert riproĉis tion al li, ĉar laŭ Ebert ne Scheidemann, sed Nacia Asembleo decidu pri la formo de la ŝtato. Sed ĉar la imperiestro fuĝis al Nederlando kaj ankaŭ la aliaj germanaj princoj estis abdikitaj, estis tamen klare ke Germanio pluekzistos kiel respubliko.<ref>Heinrich August Winkler: ''Der lange Weg nach Westen. Deutsche Geschichte 1806-1933'', Bonn 2002, S. 372.</ref> La registaro de Ebert, de [[10-a de novembro]] 1918 ĝis la [[13-a de februaro]] [[1919]], nomiĝis «Konsilio de la Popolkomisiitoj», ĉar esprimoj kiel ''registaro'' aŭ ''ministro'' estis konsiderataj tro «burĝaj». En la komenco la Konsilio enhavis tri moderajn kaj tri radikalajn socialdemokratojn (la lastajn de la Sendependa Socialdemokrata Partio, USPD). Post kiam la Konsilio defendis la ŝtaton helpe de la armeo kontraŭ radikalaj ribeloj, la USPD-anoj forlasis proteste la Konsilion. La plej grava decido de la Konsilio estis voki por baloti la [[Nacia Asembleo (Germanio 1919)|Nacian Asembleon]] en januaro 1919. === Nacia Asembleo kaj konstitucio === En Berlino la situacio similis al enlanda milito. Tial la deputitoj por la Nacia Asembleo kunvenis en [[Vajmaro]], en la centra-germana regiono [[Turingio]]. Komence oni pensis pri Erfurto, sed Vajmaro estis pli facile defendebla en kazo de neceso. Cetere Vajmaro havis grandan kulturan valoron por Germanio pro Goethe kaj Schiller, kio estu signalo ankaŭ al eksterlando.<ref>Heinrich August Winkler: ''Der lange Weg nach Westen. Deutsche Geschichte 1806-1933'', Bonn 2002, S. 395.</ref> La socialdemokratoj (SPD) kaj la maldekstraj liberaluloj (DDP) estis ricevintaj multe da voĉoj, kompare al antaŭaj kaj postaj balotoj. Same kun la katolika partio ili formis la ''Vajmaran Koalicion'', kvankam ĝi ne estis la plej ofta aŭ plej tipa koalicio de la epoko. Ekde la komenco en februaro 1919 ĝis la balotoj en junio 1920 la Nacia Asembleo servis ankaŭ kiel provizora parlamento kaj elektis Ebert la unuan Regnan Prezidanton. Ĝi estis la unua germana parlamento en kiu sidis ankaŭ virinoj. La konstitucio de la 11-a de aŭgusto 1919 estis unu el la plej modernaj konstitucioj de la mondo. Plej grava aŭtoro estis la liberalulo [[Hugo Preuß]].<ref>Heinrich August Winkler: ''Der lange Weg nach Westen. Deutsche Geschichte 1806-1933'', Bonn 2002, p. 403/407.</ref> La imperiestro estis anstataŭigita per Regna Prezidanto, kiu estis elektita de la popolo por sep jaroj kaj ricevis la potencon por defendi la respublikon en krizaj tempoj. La parlamento, la ''Reichstag'', havis tamen la rajton malligi farojn de la prezidanto. La registaro ekzemple estis nomumita de la prezidanto, sed la parlamento povis devigi la registaranojn abdiki. === Traktato de Versajlo === [[Dosiero:Germanio 1914-1923.png|eta|300ra|'''Teritorioj kiujn Germanio perdis'''<br />'''1.''' Norda [[Ŝlesvigo]]: al [[Danio]]<br />'''2.''' [[Poznano|Posen (provinco)]] en [[Okcidenta Prusio]] (plejparte): al [[Pollando]]<br />'''3.''' [[Libera Urbo Dancigo]]<br />'''4.''' [[Memellando]]: sub regado de la Ligo de Nacioj, en 1923 aneksita de [[Litovio]]<br />'''5.''' Orienta [[Supra Silezio]]: al Pollando<br />'''6.''' [[Hluĉinio]]: al [[Ĉeĥoslovakio]]<br />'''7.''' [[Alzaco-Loreno]]: al [[Francio]]<br />'''8.''' [[Eupen]] kaj [[Malmedy]]: al [[Belgio]]<br />'''Ne indikita sur la mapo'''<br />'''1. '''[[Sarlando|Sar-teritorio]]: dum 15 jaroj sub regado de la Ligo de Nacioj, en la franca doganejo<br />'''2.''' Ĉiuj [[germanaj kolonioj]]]] Jam la [[11-an de novembro]] [[1918]] komisio sub la maldekstra katoliko [[Matthias Erzberger]] subskribis la armisticon kun la aliancaj potencoj (precipe Francio, Britio kaj Usono). En junio 1919 la Nacia Asembleo konfrontiĝis kun la postuloj pri paco: * Germanio estis nomata la sola kulpanto pri la milito kaj devis pagi por ĉiuj kostoj de la milito. La germana posedaĵo en eksterlando estis forprenita, kaj dum kvin jaroj Germanio devis al la venkintoj doni grandajn avantaĝojn en la interŝtata komerco (principo de plej granda favorigo). * Germanio perdis dek tri procentojn de la teritorio kaj dek procentojn de la loĝantaro (precipe, sed ne nur negermanoj). Germanio perdis ankaŭ siajn koloniojn. * La germana armeo devis esti malpligrandigita al 100.000 anoj (do multe malpli ol Francio aŭ Pollando havis) kaj ne rajtis posedi certajn armilojn, ankaŭ ne aviadilojn. Kelkaj teritorioj de Germanio ne rajtis surhavi germanajn soldatojn aŭ fortikaĵojn. * Rejnlando, do Germanio maldekstre de la rivero [[Rejno]], estis okupata de aliancaj trupoj, kelkaj partoj por kvin, aliaj por dek kaj aliaj por dek kvin jaroj. Tiu [[Traktato de Versajlo]] estiĝis sen intertraktadoj kun Germanio, kaj la germana delegitaro en Versajlo estis traktata intence humilige (siaflanke, la germana ministro pri eksteraj aferoj kondutis intence ofende dum sia vizito).<ref>Gerhard Schulz: ''Revolutionen und Friedensschlüsse 1917-1920'' (dtv-Weltgeschichte des 20. Jahrhunderts). 5a eldono, dtv: Munkeno 1980 (1967), p. 223/224.</ref>. Tamen Germanio devis subskribi la traktaton, por eviti ke aliancaj trupoj okupos tutan Germanion. En Germanio la traktato estis akceptita eksterordinare negative, precipe la aserto ke Germanio estu la sola kulpanto pri la milito. Malgraŭ ĉiuj fortaj postuloj la traktato signifis ke Germanio restis ekzisti kiel unueca lando kaj post iom da tempo povis fariĝi denove granda potenco<ref>Gottfried Niedhart: ''Die Außenpolitik der Weimarer Republik (Enzyklopädie deutscher Geschichte 53).'' 2a eldono, Oldenbourg: Munkeno 2006 (1999), p. 71.</ref>, komparebla kun Francio kaj Britio. === Krizaj jaroj 1919-1923 === [[Dosiero:Bundesarchiv Bild 146-1972-062-01, Berlin, bettelnder Kriegsinvalide.jpg|eta|links|Handikapito el la [[Unua Mondmilito]], Berlino 1923]] La juna respubliko havis multe da problemoj dum la unuaj kvar jaroj. Ĝiaj malamikoj estis: * La komunistoj de la [[Kommunistische Partei Deutschlands]], kiuj estis subtenataj de Sovetunio kaj klopodis fari en Germanio komunistan insurekcion. En 1919, 1921 kaj 1923 ili provis loke aŭ tutlande akiri la potencon. * Dekstraj radikaluloj de malsama ideologia deveno, inter ili [[Adolf Hitler]], kiu en 1923 en [[Bavario]] volis puĉi ([[Hitler-puĉo]]). Agoj de dekstre-radikalaj sekretaj grupoj estis la atencoj kontraŭ la eksa ministro pri financoj Matthias Erzberger kaj ministro pri eksteraj aferoj [[Walther Rathenau]]. [[Dosiero:Bundesarchiv Bild 183-J0305-0600-003, Berlin, Kapp-Putsch, Putschisten.jpg|eta|Berlino 1920: Soldatoj de la [[Kapp-puĉo]] kun afiŝ-tuko antaŭ la registara centro: : ''Haltu! Kiu pluiros mortpafiĝos''.]] * Ankaŭ kelkaj el la anoj de la malnovaj elitoj montriĝis radikalaj, kaj parte kunlaboris kun la maldekstraj radikaluloj. En 1920 oficiroj kaj soldatoj reagis al sia elposteniĝo per la [[Kapp-puĉo]]. Danke al la malemo de la ŝtatoficistoj, kunlabori kun la puĉistoj, la puĉo estis ĉesigita post mallonge da tempo. Sed ĝi montris ke la malamikoj de la respubliko havis multe da anoj. Precipe la konservativa DNVP, sed parte ankaŭ la dekstre-liberala DVP subtenis la puĉistojn aŭ havis almenaŭ neklaran sintenon.<ref>Heinrich August Winkler: ''Der lange Weg nach Westen. Deutsche Geschichte 1806-1933'', Bonn 2002, p. 411.</ref> * En la okupata Rejnlando separatistoj volis fondi memstarajn ŝtatojn, kun subteno de la francaj okupantoj. * Alia loka problemo estis polaj naciistoj, kiuj precipe en la etne pridisputata Supra Silezio estis aktivaj. La ĝenerala, ankaŭ ekonomia krizo eksplodis en 1923. Germanio, laŭ aserto de alianca komisio, ne liveris sufiĉe da ligno kaj karbo por pagi siajn ŝuldojn rilate al la milito (reparacioj). Tial Francio kaj Belgio sendis trupojn en la [[Ruhr-regiono]]n por forpreni karbon rekte. La regna registaro reagis per ''pasiva rezistado'': Ŝtatoficistoj kaj ministoj ne rajtis kunlabori kun la okupantoj, sed ricevis siajn salajrojn de la registaro. Okupado kaj rezistado pligrandigis la germanan inflacion: La registaro pagis en enlando per nove presitaj monbiletoj. En novembro 1923 unu usona dolaro kostis unu bilionon da markoj. Tiutempe la nova registaro sub [[Gustav Stresemann]] jam ĉesis la pasivan rezistadon. La monato novembro de 1923 kun siaj komunistaj ribeloj kaj la (sensukcesa) Hitler-puĉo vidis la kulminon, sed ankaŭ jam la supervenkon de la krizo. Regna Prezidanto Ebert transdonis en la nokto al 9-a de novembro (kvin jarojn post la revolucio) diktatorecan plenpovon al armeestro [[Hans von Seeckt]], kiu estis malamiko de la respubliko, sed lojale subpremis puĉoprovojn kaj redonis la potencon en februaro.<ref>Heinrich August Winkler: ''Der lange Weg nach Westen. Deutsche Geschichte 1806-1933'', Bonn 2002, S. 444-449.</ref> === La jaroj 1923-1929 === [[Dosiero:Bundesarchiv Bild 102-08490, Genf, Völkerbund, Gustav Stresemann.jpg|eta|Gustav Stresemann en 1926 ĉe la [[Ligo de Nacioj]] en [[Ĝenevo]].]] Relativa ekonomia bonfarto, relativa politika stabileco kaj relative bona rilato kun la okcidenta eksterlando estis tipaj por la jaroj 1923-1929. Oni nomas ilin ankaŭ ''erao Stresemann'', pro la dekstre-liberala Stresemann, tiutempe ministro pri eksteraj aferoj kaj entute la plej influhava politikisto. Stresemann apartenis al la maldekstra parto de sia partio kaj jam en la milito estis por parlamentigo de la registara sistemo, sed lia reputacio ĉe la demokratiaj partioj suferis pro tio ke dum la milito li postulis aneksojn por la sekureco de Germanio. Nun Stresemann estis forta kolono de la respubliko kaj akiris ankaŭ en la eksterlando, eĉ en Francio, multe da admiro. Danke al la [[Dawes-plano]] de 1924 la pagado de la germanaj ŝuldoj estis parte reguligita, la valuto estis sana denove, kaj usona kapitalo enfluis la landon. Sur la tereno de eksteraj rilatoj plej menciinda estas la [[Traktato de Locarno]] el 1925: La aktuala landlimo inter Germanio unuflanke kaj Francio kaj Belgio aliflanke estis garantiita, kaj de Britio kaj de Italio. Tio protektis Francion kaj Belgion kontraŭ germana invado kiel en 1914, kaj Germanion kontraŭ Franc-Belga invado kiel en 1923. Rilate al la landlimoj kun siaj orientaj najbaroj, Germanio subskribis ke ĝi ne provos ŝanĝi tiujn landlimojn perforte. La Traktato de Locarno liberigis la vojon al germana aliĝo al la [[Ligo de Nacioj]]. Tiu organizaĵo starigita en 1920 faru la mondon sekura. Ĝi batalu milite, politike kaj ekonomie kontraŭ agresanta ŝtato. Germanio hezitis aliĝi ĉar ĝi, pro la devigita malarmiĝo, ke timis partopreni tiajn agadojn (praktike, ĝi ne volis subteni Pollandon kontraŭ sovetan atakon). Post franc-brita konfirmo, ke Germanio ne devos partopreni tion, kaj post la solvo de kelkaj malpli grandaj problemoj Germanio en oktobro 1926 povis aliĝi.<ref>Heinrich August Winkler: ''Der lange Weg nach Westen. Deutsche Geschichte 1806-1933'', Bonn 2002, p. 469/470.</ref> [[Dosiero:Bundesarchiv Bild 183-Z0127-305, Berlin 1927, Reichstreffen RFB, Thälmann, Leow.jpg|eta|rechts|La komunista ''Ligo de Ruĝfrontaj Batalantoj'' marŝas tra Berlino-Wedding, 1927.]] Ankaŭ en la erao Stresemann la ĉefaj problemoj de Germanio restis la samaj. La politika ekstremismo pluekzistis, Rejnlando estis okupata ĝis 1929/1930, kaj la relativa bonfarto baziĝis sur eksterlanda kapitalo kiu estis pruntita nur por mallongaj tempoj. Germanio konsistis ankoraŭ por du trionoj el Prusio, kio malfaciligis vere federaciisman sistemon. La granda nombro de partioj en la parlamento malfaciligis formi stabilajn registarojn. La problemo de la germanaj ŝuldoj (la reparacioj) estis ankoraŭ ne solvita, kaj Germanio estis tro malforta por defendi sin kontraŭ atako de ekstere. Por malhelpi la lastan, la germana armeo konstruis sekretajn trupojn, la tiel nomatan ''Nigran Regnan Armeon''. Eĉ la plej multaj registaranoj apenaŭ sciis pri la ekzisto aŭ grandeco de la trupoj. En februaro 1925 mortis Regna Prezidanto Ebert. En la dua rondo de la voĉdonado venkis la senpartia generalo [[Paul von Hindenburg]]. Li estis konservativa 77-jarulo subtenata de rondoj kiuj volis restarigi la politikan situacion de antaŭ 1914. Tamen, li seniluziigis tiujn rondojn kaj taksis serioza sian ĵuron sur la konstitucion. En 1932, je sia reelektiĝo, Hindenburg do ne plu estis subtenata de siaj malnovaj anoj. === Denova krizo ekde 1930 === [[Dosiero:Bundesarchiv Bild 102-12830, Berlin, Reichswehr, Geschenke an Bedürftige.jpg|eta|Mizero en Germanio: Soldatoj de la Vintro-Helpo disdonas nutraĵojn al malriĉaj infanoj, decembro 1931.]] La [[Granda depresio]] ekde 1929 transiris malrapide de Usono al Eŭropo. Usonaj pruntedonoj estis reprenitaj el Germanio, la senlaboreco kreskis, kaj politikaj ekstremistoj povis pligrandigi siajn anarojn.<ref>Heinrich August Winkler: ''Der lange Weg nach Westen. Deutsche Geschichte 1806-1933'', Bonn 2002, p. 483/484.</ref> Okaze de la parlamentaj balotoj de septembro 1930 la nacisocialistoj akiris 18,2 procentojn, la komunistoj plibongis sin al 13,1 procentoj. Jam en marto 1930 la granda koalicio estis malsukcesinta. La [[kabineto]] sub la socialdemokrato [[Hermann Müller]], ekde 1928, estis fakte ne vera koalicio, la partoprenantaj partioj ne sentis sin devigataj subteni la kabineton. Precipe inter socialdemokratoj kaj dekstraj liberaluloj la malinterkonsentoj estis grandaj. Fine la kabineto disfalis pro malinterkonsento pri malgranda plialtigo de la kontribuoj al la asekuro por senlaboreco.<ref>Heinrich August Winkler: ''Der lange Weg nach Westen. Deutsche Geschichte 1806-1933'', Bonn 2002, p. 486/487.</ref> La nova kanceliero (ĉefministro) [[Heinrich Brüning]], de la dekstra parto de la katolika ''Zentrum''-partio, kreis kabineton kun malplimulto en la parlamento: sia propra partio, la du liberalaj partioj kaj aliaj burĝaj partioj. Por ke ĝi povu regadi oni elpensis agi pere de artikolo 48 de la konstitucio. Tiu artikolo donis al la Regna Prezidanto la rajton, okaze de katastrofaj kazoj agadi per dekretoj. Kiam Brüning por grava leĝo ne trovis subtenon en la parlamento, li lasis realigi ĝin per la prezidanto kiel dekreto. Tiu sistemo tamen ne funkciis sen subteno de la socialdemokratoj: La parlamento povis nuligi dekreton. Tion provis la ekstremistoj, sed la socialdemokratoj timis ke post falo de Brüning sekvos diktaturo. Fakte Brüning, pro sia politiko de ŝparado, estis tre nepopulara. La sistemo de Brüning estas nomata ''Präsidialkabinett'' (kabineto de la prezidanto), ĉar ĝi estis tre dependa de la kunlaboro de la prezidanto. Laŭ multaj vidpunktoj ne multo ŝanĝiĝis, ĉar jam dum la [[1920-aj jaroj]] ofte regis burĝa kabineto sen plimulto sed kun subteno de la socialdemokratoj en la parlamento. Sed la instrumento de dekretoj donis malbonan ekzemplon kaj [[subfoso|subfosis]] la parlamentan sistemon. En marto/aprilo 1932 okazis denove baloto por Regna Prezidanto. Hindenburg estis persvadita de Brüning kandidatiĝi denove. La demokrataj partioj alvokis reelekti Hindenburg, ĉar ili timis ke alie la nacisocialista kandidato [[Adolf Hitler]] venkos. Hindenburg venkis per 53,1 procentoj kontraŭ la 36,7 procentoj de Hitler. Sed mallonge poste Hindenburg senpostenigis Brüning, pro diversaj kialoj. Li volis pli dekstran regadon kaj malŝatis ke li estis reelektita de katolikoj kaj socialdemokratoj, dum liaj konservativaj malamikoj (grandparte) subtenis Hitleron.<ref>Heinrich August Winkler: ''Der lange Weg nach Westen. Deutsche Geschichte 1806-1933'', Bonn 2002, p. 503-505.</ref> [[Dosiero:Bundesarchiv Bild 102-00897, Franz von Papen und Konstantin von Neurath.jpg|eta|Rijkskanselier [[Franz von Papen]] (maldekstre), kun sia ministro de eksteraj aferoj [[Konstantin von Neurath]], kiu poste same servos sub Hitler.]] Nova ĉefministro fariĝis, la 1-an de junio 1932, [[Franz von Papen]], malgrava politikisto de la ''Zentrum''. Mallonge poste li fakte forlasis sian partion, por esti pli frua ol la elĵetiĝo. Papen estis politike malmulte kapabla kaj agadis kun multe da memfido, kun parlamenta subteno nur de la konservativa DNVP (kiu jam perdis multe da siaj moderaj membroj en la antaŭaj jaroj). Ĉar ankaŭ la socialdemokratoj ne volis helpi al lia kabineto de senpartiaj konservativuloj, li lasis nove elekti la parlamenton. En julio la nacisocialistoj duobligis sian voĉojn al 37,3 procentoj. Nacisocialistoj kaj komunistoj havis komune absolutan plimulton en la parlamento; sistemo en la maniero de Brüning ne plu eblis entute. La socialdemokratoj subtenis esprimon de malfido kontraŭ la registaro de Papen. Por gajni tempon Papen denove lasis elekti la parlamenton, kaj en novembro 1932 la voĉoj por la nacisocialistoj iomete malplimultiĝis. Sed la principa problemo restis la sama. Kiam kunvenos la parlamento denove, ĝi denove esprimos malfidon por eloficigi la registaron. Komence de decembro 1932 [[Kurt von Schleicher]] fariĝis ĉefministro. La generalo jam dum la antaŭaj jaroj estis tre influhava politikisto en la fono. Li plirapidigis la falon de Brüning kaj ankaŭ estis ŝovinta Papen antaŭen. Nun li mem devis gvidi la registaron. Li provis, pere de sindikatoj kaj la maldekstra parto de la nacisocialista partio, fari ke socialdemokratoj kaj nacisocialistoj subtenu la registaron. Tio ne havis sukceson. Jen Schleicher proponis al Hindenburg dumtempan diktaturon, per dissolvo de la parlamento sen novaj balotoj. Ĝis eble aŭtuno 1933 li atendis releviĝon de la ekonomio. Sed jam antaŭe Papen proponis tion, kaj tiam Schleicher, kiu volis forigi Papen, asertis ke tia diktaturo kaŭzos enlandan militon. Krom enlandan militon Hindenburg timis ankaŭ ke la ŝtata tribunalo kondamnos lin pro lezo de la konstitucio. La [[Fera Fronto]] estis paramilitisma organizo en la Vajmara Respubliko, kiu konsistis el socialdemokratoj, laborsindikatanoj kaj liberaluloj. Ties ĉefa celo estis defendi liberalan demokration kontraŭ totalismaj ideologioj el la ekstremaj dekstro kaj maldekstro, kaj ĝi ĉefe oponis la Nazian Partion kaj ties ''Sturmabteilung'', kaj la Komunistan Partion de Germanio kun ties ''Antifaschistische Aktion''. === Hitler kaj la falo de la respubliko === Jam ekde 1930 ekzistis planoj, de Schleicher kaj ankaŭ Brüning, lasi la nacisocialistojn partopreni en la registaro. Ili volis uzi la anaron, kiun Hitler subite akiris, por siaj propraj celoj plidekstrigi la politikan sistemon. Sed Hitler volis partopreni registaron kun ''Zentrum'', DNVP kaj aliaj burĝaj partioj nur se li mem fariĝos ĉefministro. Tion la aliaj politikistoj, kaj ankaŭ Hindenburg, ne akceptis. Tiuj planoj tamen estas klarigo por tio ke Brüning kaj liaj posteuloj ne konsekvence batalis kontraŭ la nacisocialistoj. [[Dosiero:Bundesarchiv Bild 183-18450-0002, Demütigung von Bernhard Kuhnt durch SA.jpg|eta|Nacisocialistoj provas humiligi la antaŭan ministroprezidanton de Oldenburgio, Bernhard Kuhnt. Ili transportas la socialdemokraton al deviga laboro, 9an de marto 1933.]] Papen elpensis kiel li tamen ankoraŭ povos krei koalicion kun la nacisocialistoj kaj tiumaniere reakiri altan politikan oficon. Li volis akcepti Hitler kiel ĉefministron, sub la kondiĉo ke li mem samtempe fariĝos vicĉefministro. Li kredis ke povos kontroli Hitler havante la konfidon de Hindenburg. En la kabineto de Hitler, kiu ekoficis la [[30an de januaro]] [[1933]], sidis krom Hitler nur du nacisocialistoj.<ref>Martin Broszat: ''Der Staat Hitlers. Grundlegung und Entwicklung seiner inneren Verfassung''. 9-a eldono, dtv: Munkeno 1981 (1969), p. 83-84.</ref> Kiel vera ĉefo de la kabineto multaj taksis la tre dekstran DNVP-partiprezidanton [[Alfred Hugenberg]]. Multaj kredis ke Hitler, kiel helpanto de la konservativuloj, eltenos nur kelkajn monatojn. Jam en februaro Hitler lasis per dekretoj de Hindenburg abolicii gravajn civitanajn rajtojn (inter alie post la incendio de la parlamento). Lia plej granda paŝo al diktatoreco estis la rajtiga leĝo de 23a de marto: Per manipulado kaj minaco kun perforto li ricevis du-trionan parlamentan plimulton por tiu leĝo. Ĝi rajtigis al la tiam aktuala registaro mem decidi pri leĝoj.<ref>Martin Broszat: ''Der Staat Hitlers. Grundlegung und Entwicklung seiner inneren Verfassung''. 9-a eldono, dtv: Munkeno 1981 (1969), p. 113-115.</ref> En tiu tempo kontraŭuloj de la nacisocialistoj estis jam persekutataj. En junio/julio ĉiuj partioj, krom la nacisocialista, estis malpermesitaj.<ref>Martin Broszat: ''Der Staat Hitlers. Grundlegung und Entwicklung seiner inneren Verfassung''. 9-a eldono, dtv: Munkeno 1981 (1969), p. 118-120, 126.</ref> Certa plenumo de la «preno de la potenco» estis dekreto de aŭgusto 1934: Post la morto de Hindenburg Hitler transprenis la povojn de la Regna Prezidanto, anstataŭ lasi elekti novan. == Postrigardo == La dek kvar jaroj de la Vajmara Respubliko staras inter la duondemokratia imperio antaŭ 1919 kaj la nacisocialista regado de 1933-1945. Oni do ofte konsideras ilin aŭ apendico de la unua aŭ simpla antaŭa historio de la lasta. La historiografio estas ŝarĝata de la demando kiel la diktatoreco de Hitler fariĝis ebla, kaj la politiko post 1945 provis malebligi novan diktaturon. En la dua mondmilito kaj jam pli frue fariĝis kutimo en la okcidento vidi la germanan historion kiel rektan linion de Luther pere de Bismarck al Hitler. Tiuj «krudaj provoj» klarigi la germanan historion malsukcesis, klarigas historiistino Marie-Luise Recker.<ref>Marie-Luise Recker: ''Die Außenpolitik des Dritten Reiches'' (Enzyklopädie deutscher Geschichte 8). Oldenbourg: Munkeno 1990, p. 54/55.</ref> En la lasta tempo oni ofte taksas la Vajmaran Respublikon pli pozitiva ol en la 1950-aj aŭ 1970-aj jaroj. Bernd Braun rilate al ekspozicio pri la kancelieroj atentigis pri iliaj grandaj meritoj dum malfacilaj tempoj.<ref>[http://www.bundesarchiv.de/aktuelles/aus_dem_archiv/mitteilungen/00087/ Bernd Braun: ''Die Reichskanzler der Weimarer Republik. Zwölf Lebensläufe in Bildern''], laste vidita 2009-08-12.</ref> La Vajmara Respubliko devis batali kontraŭ multe da ankoraŭ ne solvitaj problemoj el la imperia epoko. Oni disputis pri la senreligiigo de la lernejoj, pri la estonta formo de Prusio kaj la ekonomia-politika situacio en la oriento de Germanio. Tamen la regnaj registaroj povis ankoraŭ multan realigi. La regna financa reformo faris la regnon finance sendependa de la regionaj ŝtatoj, la regna fervoja reformo unuecigis kaj ŝtatigis la fervojon, kaj en 1927 estis enkondukita asekuro pri senlaboreco. Preskaŭ ĉiuj diskriminaciaj reguloj de la Traktato de Versajlo estis forigitaj jam antaŭ 1933, fine de 1932 Francio kaj Britio deklaris eĉ ke Germanio estu principe samrajta en militaj aferoj. En [[Federacia Respubliko Germanio]] (ekde 1949) la memoro pri la Vajmara Respubliko estis uzata por pravigi politikajn strukturojn. Ekzemple la rolo de la Federacia Prezidanto estis limigita ĉar laŭaserte la Regna Prezidanto havis tro multe da potenco. [[Referendumo]]j ne okazas ĉar dekstraj kaj maldekstraj ekstremistoj misuzis tiun instrumenton por ilia propagando. Je la alia flanko oni severe punas ofendon de la kapo de la ŝtato, rememorante kiel malfacilis al Ebert defendi sin kontraŭ dekstre ekstremista propagando. Rerigardante al la fino de la Vajmara Respubliko, la Federacia Respubliko konsideras sin ''wehrhafte Demokratie'', demokratio kiu scias defendi sin. == Kulturo kaj arto == La riĉa kultura vivo el la imperio daŭriĝis en la respubliko. Novaj estis interalie ideologiaj influoj kaj ankaŭ teknikaj ebloj. Filmoj fariĝis pli longaj ekde ĉirkaŭ 1918 kaj ricevis ekde 1927 ankaŭ sonon. Unu el la plej konataj kaj ankoraŭ ŝatataj sonfilmoj el la Vajmara Respubliko estis la muzikaĵo ''Die Drei von der Tankstelle'' (La trio de la benzinejo, 1930), interalie kun [[Willy Fritsch]] kaj [[Heinz Rühmann]] kiuj estis grandaj steluloj en la Hitler-epoko kaj en la Federacia Respubliko. Aliaj aktoroj kiel [[Peter Lorre]] devis fuĝi post 1933. Unu el la plej multekostaj filmoj en tiu epoko estis la scienc-fikcia ''Metropolis'' (1927) de [[Fritz Lang]], la faranto de ''M - eine Stadt sucht ihren Mörder'' (M - urbo serĉas sian murdiston, 1930). Filmkonantoj rememoras eksperimentaĵojn kiel ''Das Cabinett des Dr. Caligari'' (La kabineto de d-ro Caligari, 1920) aŭ la klasikan hororfilmon ''Nosferatu'' (1922). Nova estis cetere la [[radio]], en Germanio unuafoje dissendita el Königs Wusterhausen el Berlino la 22-an de decembro 1920. [[Gerhart Hauptmann]] estis dum la Vajmara Respubliko la plej respektata aŭtoro, kvankam liaj plej gravaj verkoj estis jam historio. Konataj kaj ankoraŭ legataj aŭtoroj estas la fratoj [[Thomas Mann]] kaj [[Heinrich Mann]], inter la aŭtoroj de infanlibroj menciindas [[Erich Kästner]] (''[[Emil und die Detektive]]'') kaj [[Waldemar Bonsels]] (''[[Die Biene Maja]]''). Multaj aŭtoroj estis allogataj de la komunista partio, kiel [[Bertolt Brecht]], [[Lion Feuchtwanger]] kaj [[Kurt Tucholsky]]. Dekstra aŭtoro (kvankam ne nacisocialisto) estis ekzemple [[Ernst Jünger]] kun siaj rememoroj pri la milito. == Regantoj == La [[Regna Prezidanto]] estis la ĉefo de la ŝtato, la kanceliero ĉefo de la registaro. Regna Prezidanto Ebert estis ankoraŭ elektita pere de Nacia Asembleo en 1919 kaj en 1922 per la parlamento por mallongaj daŭroj. La unua vera laŭkonstitucia elektiĝo okazis en 1925, kun la venko de Hindenburg. Dum Ebert ankoraŭ estas multe aprezata (ne nur ĉe socialdemokratoj), Hindenburg estas konsiderata tiu kiu komence difamigis la respublikon kaj fine faris Hitler kanceliero kaj nenion faris kontraŭ ties diktatoreco. El la dek du kancelieroj inter la [[Konsilio de Popolkomisiitoj]] de Ebert kaj la ekregado de Hitler, la plej konata nuntempe estas [[Gustav Stresemann]] (1923). Tamen plej longe regis lia posteulo [[Wilhelm Marx]]. === Prezidentoj === {| class="wikitable" ! '''Ofica tempo''' ! '''Nomo''' ! '''Rimarkigo''' |- | [[1919]]–[[1925]] | [[Friedrich Ebert]] |- | [[1925]] | [[Walter Simons]] | vicule |- | [[1925]]–[[1934]] | [[Paul von Hindenburg]] |- |} === Regnaj Kancelieroj === {| class="wikitable" ! '''Ofica tempo''' ! '''Nomo''' ! '''Kabineto''' ! '''Koalicio''' |- | [[1919]] | [[Philipp Scheidemann]] | Kabineto Scheidemann | SPD / Zentrum / DDP |- | [[1919]]–[[1920]] | [[Gustav Bauer]] | Kabineto Bauer | SPD / Zentrum / DDP |- | [[1920]] | [[Hermann Müller]] | Kabineto Müller 1 | SPD / DDP |- | [[1920]]–[[1921]] | [[Konstantin Fehrenbach]] | Kabineto Fehrenbach | Zentrum / SPD / DDP |- | [[1921]]–[[1922]] | [[Joseph Wirth]] | Kabineto Wirth 1<br />Kabineto Wirth 2 | Zentrum / DDP / DVP<br />Zentrum / DDP / DVP |- | [[1922]]–[[1923]] | [[Wilhelm Cuno]] | Kabineto Cuno | Zentrum / DDP / DVP / BVP |- | [[1923]] | [[Gustav Stresemann]] | Kabineto Stresemann 1<br />Kabineto Stresemann 2 | DVP / SPD / Zentrum / DDP<br />DVP / Zentrum / DDP / SPD |- | [[1923]]–[[1925]] | [[Wilhelm Marx]] | Kabineto Marx 1<br />Kabineto Marx 2 | Zentrum / DDP / DVP / BVP<br />Zentrum / DDP / DVP |- | [[1925]]–[[1926]] | [[Hans Luther]] | Kabineto Luther 1<br />Kabineto Luther 2 | Zentrum / DVP / BVP<br />Zentrum / DDP / DVP / BVP |- | [[1926]]–[[1928]] | [[Wilhelm Marx]] | Kabineto Marx 3<br />Kabineto Marx 4 | Zentrum / DDP / DVP / BVP<br />Zentrum / DNVP / DVP / BVP |- | [[1928]]–[[1930]] | [[Hermann Müller]] | Kabineto Müller 2 | SPD / Zentrum / DVP / DDP / DVP / BVP<br />Zentrum |---- | [[1930]]–[[1932]] | [[Heinrich Brüning]] | Kabineto Brüning 1<br />Kabineto Brüning 2 | ''prezidenta kabineto''<br />''prezidenta kabineto'' |- | [[1932]] | [[Franz von Papen]] | Kabineto Papen |''prezidenta kabineto'' |- | [[1932]]–[[1933]] | [[Kurt von Schleicher]] | Kabineto Schleicher | ''prezidenta kabineto'' |- |} == Politikaj partioj == En Germanio politikaj partioj ekzistas ekde la 1860-aj jaroj, kun certaj antaŭaj organizaĵoj. En la Vajmara Respubliko ili, pere de la parlamento, ne nur estis parto de la leĝdona potenco, sed decidis ankaŭ pri la kunmetado de registaroj. La grandaj partioj ''Zentrum'', socialdemokratoj (SPD) kaj du liberalaj partioj el la imperio pluekzistis, parte sub aliaj nomoj (la maldekstraj liberaluloj de FVP fariĝis DDP, la dekstraj liberaluloj de la Naciliberala Partio fariĝis DVP). La du konservativaj partioj kuniĝis en la Germannacia Popolpartio. Ĝi ne akceptis la rolon esti modera, granda dekstra partio sed batalis kontraŭ la respubliko, precipe sub ĝia prezidanto Alfred Hugenberg (ekde 1928). Moderaj konservativuloj forlasis la partion sed ne povis akiri menciindan sekvantaron. SPD perdis multe da membroj kaj balotantoj al la radikala USPD el 1917, precipe dum la balotoj de 1920. USPD disfalis jam en 1922 en du grupojn, laŭ la demando ĉu la partio akceptu la perfortan evoluon en Sovetrusio. La moderuloj reiris al SPD, la radikaluloj al la komunista partio el 1919, kiu nur per tio fariĝis vere amasa partio. == Interesaĵoj == En la respubliko forte disvolviĝis [[kontraŭpolismo]], ekde lernejaj [[lernolibro]]j ĝis kontraŭbatalantaj sin politikaj partioj, kies unusola komuna trajto iĝis malamo al politike reaperinta [[Pollando]], post [[dispartigoj de Pollando|123 jaroj de malekzisto]]. Edukiĝis generacio por kiu ties ekzisto estis malhonoro por la germano. Tio klarigas postajn senekzemplajn [[reprezalio]]jn de [[poloj]] dum la [[germana okupado de Pollando]]. Pli frue dum la unua mondmilito germanoj simpatie rilatis al poloj. == Vidu ankaŭ == * [[Haus der Weimarer Republik]], muzeo specialigita en Vajmaro * [[Historio de Germanio]] * [[Kanceliero (Germanio)]] * [[Landoj de la Vajmara Respubliko]] * [[Asocio de Poloj en Germanio]] == Referencoj == {{Projektoj}} {{Referencoj|2}} == Bibliografio == * [[Czesław Łuczak]], ''Dzieje gospodarcze Niemiec 1871–1990'' (Ekonomia historio de Germanio 1871-1990), volumo 1. {{Elstara}} {{ADLS|2009|36}} <!-- ĝis 38 --> [[Kategorio:20-a jarcento en Germanio]] [[Kategorio:Vajmara Respubliko| ]] [[Kategorio:Eksaj landoj de Eŭropo]] [[Kategorio:Historiaj germanaj teritorioj]] [[Kategorio:Sekvoj de la Unua Mondmilito en Germanio]] [[Kategorio:Granda Depresio]] [[Kategorio:Nuntempa historio de Germanio]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1919]] [[Kategorio:Respublikismo]] [[Kategorio:Administraj unuoj malfonditaj en 1933]] t5mjgslud1bq1lhpm54z95sdntg3ew8 0 101509 9494080 9475696 2026-10-15T18:11:22Z Kani 670 9494080 wikitext text/x-wiki {{informkesto geografiaĵo|markolo |priskribo de bildo= |lando=Irano |lando1=Omano |lando2=Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj |regiono-ISO = IR/OM |mapo lokumilo = Persa Golfo |mapo1 lokumilo = Irano |mapo2 lokumilo = Omano |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 7 |longo = |larĝo = 55 |larĝo tipo = Minimuma larĝo |parenco = Persa golfo |parenco1 = Omana golfo |parenco_tipo = Akvejo }} '''Ormuza Markolo'''<ref>Per tiu esperantlingva nomo dokumentita en la [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 - vidu eltranĉaĵon de la koncerna mapo 20 en la bilda galerio</ref> ({{lang-fa|تنگه هرمز}}), aŭ '''Hormuza Markolo''', estas la [[markolo]] kiu dividas la [[Persa golfo|Persan Golfon]] okcidente kaj la [[Omana golfo|Omana Golfo]] kaj [[Araba Maro|Araban Maron]] oriente. Ĝin limigas [[Irano]] ĉe la norda bordo kaj la [[Duoninsulo Musandam|Duoninsulo Musandama]] de [[Omano]] ĉe la suda. La markolo longas ĉirkaŭ 280 kilometroj, kaj la minimuma larĝo 50 kilometroj. En ĝi situas la [[insulo Ormuzo]], kaj okcidente de ĝi la insulo [[Keŝmo|Keŝm]]. [[Dosiero:Strait of Hormuz.jpg|centra|eta|500x500ra]] La Ormuza markolo havas grandan strategian signifon, ĉar ĝi estas la sola vojo, de kiu [[Kuvajto]], [[Irako]], [[Irano]], [[Sauda Arabio]], [[Barejno]], [[Kataro]] kaj [[Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj]] transportas sian [[nafto]]n. Kelkaj insuloj de la Hormuza markolo estas disputataj inter Irano kaj Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj. ==Historio== En 1959 Irano pliigis sian teritorian akvon ĝis 12 maraj mejloj (22 km) kaj en 1972 same fari Omano ĝis 12 mejloj, do la Ormuz-markolo restis “fermita” inter la teritoriaj akvoj de Irano kaj Omano. De tiam la afero restas ligita al leĝaj dispozicioj de la [[Konvencio de Unuiĝintaj Nacioj pri Juro de la Maro]]. La ŝipoj de la membroŝtatoj rajtas trapasi la teritoriajn akvojn de alia lando, ĉiam pace. Irano kaj [[Usono]] ne ratifis la konvencion, sed ambaŭ akceptis ĝin. La konflikto de 2026, inter Usono, Israelo kaj Irano, komenciĝis per aeratakoj al Irano kaj sekve aliaj ŝtatoj de la Golfo, kiel [[Saud-Arabio]], [[Kuvajto]] ktp. impllikiĝis. Nur per perado fare de [[Pakistano]], la markolo de Ormuz ekfunkciis sed ankoraŭ probleme.<ref>Mª. Rafaela Urueña, MARKOLO DE ORMUZDO, [[Boletín]], 455, p. 27. </ref> ==En Esperanto== * Mª. Rafaela Urueña, MARKOLO DE ORMUZDO, [[Boletín]], 455, p. 27. ==Bildaro== <gallery class="center"> Dosiero:Ormuza markolo en PdlM 1971.png|{{centre|jen en la [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971}} Dosiero:Iran map.png|Mapo de Irano </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Duoninsulo Musandam]] * [[Irana milito de 2026]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.dataxinfo.com/index.htm retejo pri la Oormuza markolo (angle)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200807125602/http://www.dataxinfo.com/index.htm |date=2020-08-07 }} * [http://www.un.org/Depts/los/convention_agreements/convention_historical_perspective.htm historia perspektivo de la UN-konvencio pri mara juro (angle)] * [http://www.ndu.edu/inss/books/Books_2002/Globalization_and_Maritime_Power_Dec_02/09_ch08.htm angla artikolo: "globaligo kaj mara potenco"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060410081048/http://www.ndu.edu/inss/books/Books_2002/Globalization_and_Maritime_Power_Dec_02/09_ch08.htm |date=2006-04-10 }} {{Hinda Oceano}} [[Kategorio:Markoloj en Azio]] [[Kategorio:Markoloj en la Hinda Oceano]] [[Kategorio:Persa Golfo]] q7o4fplw4twksizt6qoqvx92yhuvkmd 9494082 9494080 2026-10-15T18:12:43Z Kani 670 /* Historio */ 9494082 wikitext text/x-wiki {{informkesto geografiaĵo|markolo |priskribo de bildo= |lando=Irano |lando1=Omano |lando2=Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj |regiono-ISO = IR/OM |mapo lokumilo = Persa Golfo |mapo1 lokumilo = Irano |mapo2 lokumilo = Omano |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 7 |longo = |larĝo = 55 |larĝo tipo = Minimuma larĝo |parenco = Persa golfo |parenco1 = Omana golfo |parenco_tipo = Akvejo }} '''Ormuza Markolo'''<ref>Per tiu esperantlingva nomo dokumentita en la [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 - vidu eltranĉaĵon de la koncerna mapo 20 en la bilda galerio</ref> ({{lang-fa|تنگه هرمز}}), aŭ '''Hormuza Markolo''', estas la [[markolo]] kiu dividas la [[Persa golfo|Persan Golfon]] okcidente kaj la [[Omana golfo|Omana Golfo]] kaj [[Araba Maro|Araban Maron]] oriente. Ĝin limigas [[Irano]] ĉe la norda bordo kaj la [[Duoninsulo Musandam|Duoninsulo Musandama]] de [[Omano]] ĉe la suda. La markolo longas ĉirkaŭ 280 kilometroj, kaj la minimuma larĝo 50 kilometroj. En ĝi situas la [[insulo Ormuzo]], kaj okcidente de ĝi la insulo [[Keŝmo|Keŝm]]. [[Dosiero:Strait of Hormuz.jpg|centra|eta|500x500ra]] La Ormuza markolo havas grandan strategian signifon, ĉar ĝi estas la sola vojo, de kiu [[Kuvajto]], [[Irako]], [[Irano]], [[Sauda Arabio]], [[Barejno]], [[Kataro]] kaj [[Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj]] transportas sian [[nafto]]n. Kelkaj insuloj de la Hormuza markolo estas disputataj inter Irano kaj Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj. ==Historio== En 1959 Irano pliigis sian teritorian akvon ĝis 12 maraj mejloj (22 km) kaj en 1972 same fari Omano ĝis 12 mejloj, do la Ormuz-markolo restis “fermita” inter la teritoriaj akvoj de Irano kaj Omano. De tiam la afero restas ligita al leĝaj dispozicioj de la [[Konvencio de la Unuiĝintaj Nacioj pri Marjuro]]. La ŝipoj de la membroŝtatoj rajtas trapasi la teritoriajn akvojn de alia lando, ĉiam pace. Irano kaj [[Usono]] ne ratifis la konvencion, sed ambaŭ akceptis ĝin. La konflikto de 2026, inter Usono, Israelo kaj Irano, komenciĝis per aeratakoj al Irano kaj sekve aliaj ŝtatoj de la Golfo, kiel [[Saud-Arabio]], [[Kuvajto]] ktp. impllikiĝis. Nur per perado fare de [[Pakistano]], la markolo de Ormuz ekfunkciis sed ankoraŭ probleme.<ref>Mª. Rafaela Urueña, MARKOLO DE ORMUZDO, [[Boletín]], 455, p. 27. </ref> ==En Esperanto== * Mª. Rafaela Urueña, MARKOLO DE ORMUZDO, [[Boletín]], 455, p. 27. ==Bildaro== <gallery class="center"> Dosiero:Ormuza markolo en PdlM 1971.png|{{centre|jen en la [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971}} Dosiero:Iran map.png|Mapo de Irano </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Duoninsulo Musandam]] * [[Irana milito de 2026]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.dataxinfo.com/index.htm retejo pri la Oormuza markolo (angle)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200807125602/http://www.dataxinfo.com/index.htm |date=2020-08-07 }} * [http://www.un.org/Depts/los/convention_agreements/convention_historical_perspective.htm historia perspektivo de la UN-konvencio pri mara juro (angle)] * [http://www.ndu.edu/inss/books/Books_2002/Globalization_and_Maritime_Power_Dec_02/09_ch08.htm angla artikolo: "globaligo kaj mara potenco"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060410081048/http://www.ndu.edu/inss/books/Books_2002/Globalization_and_Maritime_Power_Dec_02/09_ch08.htm |date=2006-04-10 }} {{Hinda Oceano}} [[Kategorio:Markoloj en Azio]] [[Kategorio:Markoloj en la Hinda Oceano]] [[Kategorio:Persa Golfo]] hqyxxctc6qz3gb5qxb08rm927yt6a9p 0 103786 9493982 8875816 2026-10-15T14:43:08Z Roberto 609 /* Renomaj personoj */ 9493982 wikitext text/x-wiki {{Apartigila paĝo|PUI}} {{Informkesto setlejo de Rumanio | Nomo = Pui | Speco = Komunuma sidejo | Distrikto = Hunedoara | Komunumo = | AliajNomoj = Puj ({{hu}}), Hühnerdorf ({{de}}) | IamaHungaraDepartemento = Hunyad | latitudo-gradoj = 45 | latitudo-minutoj = 31 | latitudo-sekundoj = 1 | longitudo-gradoj = 23 | longitudo-minutoj = 5 | longitudo-sekundoj = 31 | Alto = 410 | Poŝtkodo = 337345 | Loĝantaro = 570 (en 2011; 793 en 2002) | LoĝantaroKom = 4.122 (en 2011; 4.456 en 2002) | Siruta = 90547 }} '''Pui''' [puj] (hungare: '''Puj''', germane: '''Hühnerdorf''') estas komunumo en Rumanio sudoriente de [[Hațeg]]. En [[1910]] ĝi havis 1 165 loĝantojn (rumanoj, hungaroj); en [[1992]] 887 (rumanoj, 4&nbsp;% da hungaroj). Ĝia unua skriba mencio estas el [[1426]]. Ĝis [[1919]] ĝi apartenis al [[Hungario]] (''Hunyad vármegye''). Administre apartenas al ĝi la vilaĝoj [[Băiești]], [[Federi]], [[Fizești]], [[Galați (Pui)|Galați]], [[Hobița]], [[Ohaba-Ponor]], [[Ponor (Pui)|Ponor]], [[Râu Bărbat]], [[Rușor (Pui)|Rușor]], [[Șerel]] kaj [[Uric]]. == Fonto == * [[Magyar nagylexikon]], 1–18, 1993–2004, Budapest. * [[Loknomvortaro de Transilvanio kaj de Moldavio (Rumanio)]]. == Renomaj personoj == * Casiu Valeriu Barbu (n. [[23-a de marto]] [[1934]]): muzikologo. ==Lokaj esperantistoj== *[[Aŭrelo Stanciu]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://nepszamlalas.adatbank.transindex.ro/ Popolnombrado 2002] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080614234332/http://nepszamlalas.adatbank.transindex.ro/ |date=2008-06-14 }} * [http://harta.infoturism.ro/romania/Hunedoara/harta_Hunedoara.php Mapo de la distrikto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060524023420/http://harta.infoturism.ro/romania/Hunedoara/harta_Hunedoara.php |date=2006-05-24 }} * [http://sebok1.adatbank.transindex.ro/legbelso.php?nev=Hunyad Administracia mapo de la distrikto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150509090040/http://sebok1.adatbank.transindex.ro/legbelso.php?nev=Hunyad |date=2015-05-09 }} <gallery> Dosiero: Pui jud Hunedoara.png|Situo en la distrikto </gallery> {{Komunumoj de distrikto Hunedoara}} {{Unua}} {{DEFAŬLTORDIGO:Pui}} [[Kategorio:Komunumoj de distrikto Hunedoara]] [[Kategorio:Vilaĝoj de distrikto Hunedoara]] [[Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio]] [[Kategorio:Distrikto Hunedoara]] 24pfjjrf7niscgzbpza2m6ml1efupu2 0 107545 9494051 8876938 2026-10-15T16:44:46Z Sj1mor 12103 9494051 wikitext text/x-wiki '''Sângeorgiu de Câmpie''' [sınĝorĝu de kımpije] ([[hungare]]: '''Uzdiszentgyörgy''' [uzdisentdjordj]) estas [[vilaĝo]] en [[Rumanio]] nordokcidente de [[Târgu Mureș]]. Administracie ĝi apartenas al [[Sânpetru de Câmpie]]. ==Loĝantaro== En [[1910]] ĝi havis 540 loĝantojn ([[rumanoj]], [[ciganoj]], [[hungaroj]]) kaj en [[1992]] 433 (rumanoj). ==Historio== Ĝia unua skriba mencio estas en [[1329]]. Ĝis [[1919]] kaj inter [[1940]] kaj [[1944]] ĝi apartenis al [[Hungario]], al [[Kolozs]]. ==Fonto== *[[Magyar nagylexikon]], 1-18., 1993-2004, Budapest. *[[Loknomvortaro de Transilvanio kaj de Moldavio (Rumanio)]] ==[[Komunumo]]j de [[Sankta Georgo]] en [[Transilvanio]]== La ceterajn en [[Hungara reĝlando]] vidu: [[Bácsszentgyörgy]]! {|class="wikitable" border="2" |- | [[Csíkszentgyörgy]] || [[Erdőszentgyörgy]] || [[Giurgiova|Karasszentgyörgy]] || [[Marosszentgyörgy]] |- | [[Sângeorgiu de Meseş|Meszesszentgyörgy]] || [[Monostorszentgyörgy]] || [[Oláhszentgyörgy]] || [[Sfântu Gheorghe (Covasna)|Sepsiszentgyörgy]] |- | [[Szászszentgyörgy]] || [[Valea Sângeorgiului|Szentgyörgyválya]] || [[Sztrigyszentgyörgy]] || [[Sângeorge|Tárnokszentgyörgy]] |- | [[Torockószentgyörgy]] || [[Uzdiszentgyörgy]] || || |} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.harta-turistica.ro/map.php?ID=16 Interaga mapo de distrikto Mureş] * [http://nepszamlalas.adatbank.transindex.ro/ Popolnombrado 2002] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080614234332/http://nepszamlalas.adatbank.transindex.ro/ |date=2008-06-14 }} {{ĝermo|Rumanio}} [[Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio]] [[Kategorio:Distrikto Mureș]] dsdu636cyqug9zamqlubwbarljawq0s 0 107693 9494281 9039817 2026-10-16T08:44:24Z Sj1mor 12103 9494281 wikitext text/x-wiki {{Unua}} {{Informkesto asocio |kestokoloro = #009900 |eonomo = Svisa Esperanto-Societo |nomo = <small>{{Lang|de|Schweizerische Esperanto-Gesellschaft}}<br />{{Lang|fr|Société suisse d’espéranto}}<br />{{Lang|it|Società esperantista svizzera}}<br /> Societad svizra d’esperanto</small> |emblemo = Ses logo.gif |emblemgrando = 113ra <!-- se montri ĝin pli grande ol 113x133 bilderoj, ĝi bildiĝas grafike malkvalite --> |lando = Svislando |tipo = landa [[Esperanto-asocio]] |celo = |influaero = |fondiĝdato = 27-a de septembro 1903 |fondiĝloko = [[Rolle]] }}{{Informkesto organizaĵo}}La '''Svisa Esperanto-Societo''' ('''SES'''<ref>{{ULS|p=654 k.s.}}</ref>; ({{Lang-de|Schweizerische Esperanto-Gesellschaft}}, {{Lang-fr|Société suisse d’espéranto}}, {{Lang-it|Società esperantista svizzera}}, kaj [[romanĉa lingvo|romanĉe]]: ''Societad svizra d’esperanto'') estas unu el la plej tradiciaj Esperanto-Societoj de [[Eŭropo]]. Ĝi fondiĝis 1903 en [[Romandio]] en la hotelo Tête Noire en [[Rolle]] la 27-an de septembro<ref>{{ULS|p=728}}</ref>. Ĝia unua prezidanto estis [[Eugène Failletaz]], kiu estas ekster la esperanto-movado en Svislando konata kiel grava komerca pioniro de Romandio. Inter la pioniroj de la societo troviĝas ankaŭ personecoj kiel [[Hector Hodler]] (kunfondinto de [[UEA]] kaj poste prezidanto de ĝi) kaj [[Edmond Privat]]. Ĝian sidejon Svisa Esperanto-Societo havas hodiaŭ en la urba biblioteko de [[La Chaux-de-Fonds]] en [[CDELI]], kiu entenas ankaŭ la bibliotekon de la societo. La societo oficiale deklariĝis [[komunutila]]. == 6-foje gastiganto de Universala Kongreso de Esperanto == Svisa Esperanto-Societo gastigis 6-foje la [[Universala Kongreso de Esperanto|Universalan Kongreson de Esperanto]], [[UK 1906|1906]] en [[Ĝenevo]], [[UK 1913|1913]] en [[Berno]], [[UK 1925|1925]] en [[Ĝenevo]], [[UK 1939|1939]] en [[Berno]], [[UK 1947|1947]] en [[Berno]] kaj [[UK 1979|1979]] en [[Lucerno]]. La kongreso en 1939 estis la lasta Universala Kongreso antaŭ la dua mondmilito. Dum la mondmilito kongresoj ne okazis - kaj nur en 1947 en Svislando post la milito la Esperanto-movado, kies ĝermoj povis postvivi en la protektita Svislando en ĉirkaŭe komplete detruita mondo kvazaŭ renaskiĝis, kiel fenikso el la cindro. == Lokaj societoj kaj grupoj Kultura centro Esperantista KCE == En La Chaux de Fonds fondiĝis grava kulturcentro ligita al nova E-organizo nomata [[Esperanta Civito]]. En la centro regule okazas E-kursoj, simpozioj, kaj kongresoj (SAT-kongreso). Krome ĝi produktas la tradician gazeton „Heroldo“ en modesta formo 4-paĝa kaj informas internacie per sia ret-organo Heko. Aktivaj lokaj grupoj kaj kluboj en [[Svislando]] nuntempe ekzistas en [[Bazelo]] (Esperanto-Societo Bazelo),<ref>[http://esperanto.ch/bazelo Sudrejna Kuriero]</ref> en [[Berno]], en Wil (Esperanto-Klubo Wil),<ref>[http://esperanto.ch/wil Retejo de Esperanto-Klubo Wil]</ref> en [[Ĝenevo]] (Esperanto-Grupo "La Stelo"<ref>[http://www.lastelo.ch Retejo de La Stelo]</ref> kaj *Espéranto-Genève-Régions"),<ref>[http://www.esperanto-geneve-regions.info Retejo de Espéranto-Genève-Régions]</ref> en [[Laŭzano]] ([[Laŭzana Esperanto-Societo]]),<ref>[http://www.esperanto-lausanne.ch Retejo de Esperanto-Societo Laŭzano]</ref> kaj en Zuriko [[Esperanto-Societo Zuriko]].<ref>[http://esperanto.ch/zuriko Retejo de Esperanto-Societo Zuriko]</ref> Kelkaj SES-anoj membras en SAT (Sennaciisma Asocio Tutmonda), laborista FA de UEA. [[Dosiero:Ses-kunprezidantoj.jpg|eta|200ra|[[Mireille Grosjean]] kaj [[Dietrich Michael Weidmann]], kunprezidantoj de SES ĝis 2021]] == Prezidantoj de Svisa Esperanto-Societo == * 1903-1904 [[Eugène Failletaz]], [[Kantono Vaŭdo]] * 1904 [[Joseph Feierabend]], [[Kantono Berno]] * 1904-1908 [[Friedrich Schneeberger]], [[Kantono Berno]] * 1908-1911 [[René de Saussure]], [[Kantono Ĝenevo]] * 1911-1913 [[Eduard Stettler]], [[Kantono Berno]] * 1914-1915 [[Jakob Schmid]], [[Kantono Berno]] * 1915-1917 [[René de Saussure]], [[Kantono Ĝenevo]] * 1917-1918 [[Emma Chenevard]], [[Kantono Neŭŝatelo]] * 1918-1919 [[Petro Schacht]], [[Kantono Zuriko]] * 1919-1921 [[Jean Wenger]], [[Kantono Neŭŝatelo]] * 1921-1927 [[Edmond Privat]], [[Kantono Neŭŝatelo]] * 1927-1932 [[Eduard Stettler]], [[Kantono Berno]] * 1932-1937 [[Rudolf Gottlieb Maeder]], [[Kantono Sankt-Galo]] * 1937-1938 [[Georg Rotach]], [[Kantono Apencelo Ekstera]] * 1938-1939 [[René-William Perrenoud]], [[Kantono Neŭŝatelo]] * 1939-1942 [[Marcel Jaccard]], [[Kantono Neŭŝatelo]] kaj [[Kantono Zuriko]] * 1942-1945 [[Otto Walder]], [[Kantono Turgovio]] kaj [[Kantono Berno]] * 1945-1947 [[Jules Gilliard]], [[Kantono Neŭŝatelo]] * 1947-1950 [[Fritz Liechti]], [[Kantono Zuriko]] * 1950-1953 [[Werner Laederach]], [[Kantono Zuriko]] * 1953-1954 [[Hans Hermann]], [[Kantono Berno]] * 1954-1957 [[René-William Perrenoud]], [[Kantono Neŭŝatelo]] * 1957-1960 [[Lilly Schaerer]], [[Kantono Berno]] * 1960-1963 [[Bruno Graf]], [[Kantono Berno]] * 1963-1964 [[Erwin Zuber]] kaj [[Rudolf Schneebeli]], ambaŭ [[Kantono Zuriko]], kaj [[René-William Perrenoud]] kiel provizora gvidkomitato * 1964-1965 [[David Buhlmann]], [[Kantono Vaŭdo]] * 1966-1971 [[Werner Laederach]], [[Kantono Zuriko]] * 1971-1972 [[Karl-Heinz Mischler]], [[Kantono Zuriko]] * 1972-1973 [[Daniel R. Muhlemann]], [[Kantono Argovio]] * 1973-1976 [[Otto Walder]], [[Kantono Turgovio]] * 1976 [[David Buhlmann]], [[Kantono Vaŭdo]] * 1977-1979 [[Otto Walder]], [[Kantono Turgovio]] * 1979-1980 [[István Morocz]], [[Kantono Zuriko]] * 1980-1986 [[Arthur Baur]], [[Kantono Zuriko]] * 1986-1994 [[Claude Gacond]], [[Kantono Neŭŝatelo]] * 1994-1997 [[Perla Martinelli]], [[Kantono Tiĉino]] * 1997-2006 [[Bruno Graf]], [[Kantono Berno]] * 2006-2021 [[Dietrich Michael Weidmann]], [[Kantono Zuriko]] kaj [[Mireille Grosjean]], [[Kantono Neŭŝatelo]] * 2021-2024 Mireille Grosjean * ekde 2024 Mireille Grosjean kaj [[Raphael Das Gupta]]<ref>[[Raphael Das Gupta]] [https://web.archive.org/web/20250307095713/https://svisa-esperanto-societo.ch/eo/ ekde januaro 2022, ankaŭ ekzemple en marto 2025, en la societa retejo aperas kiel estrarano de SES, tamen ne kiel kun-prezidanto]. Tio ne estas pruvo ke la informo pri kun-prezidanteco ekde 2024 ne ĝustus, sed pri tiu aserto ankoraŭ mankas konfirmebla referenco.</ref> == Internaciaj rilatoj == SES flegas kontaktojn kun la najbarlandaj Esperanto-Asocioj en Francio ([[Unuiĝo Franca por Esperanto]]), italio ([[Itala Esperantista Federacio]]), Aŭstrio ([[Aŭstria Esperantista Federacio]] kaj Germanio ([[Germana Esperanto-Asocio]]) kaj estas landa sekcio de [[Universala Esperanto-Asocio]]. == Oficiala organo, revuoj == De 1903 ĝis 1973 la oficiala organo de Svisa Esperanto-Societo estis la revuo [[Svisa Espero]]. En la longa vico de la nomoj de la redaktoroj de Svisa Espero troviĝas personoj kiel [[René de Saussure]], [[Karl Jost]], [[Otto Walder]], [[Arthur Baur]], [[Claude Piron]] kaj je la fino [[Claude Gacond]]. Ek de 1973 Svisa Espero estis anstataŭigita de [[Svisa Esperanto-Revuo]], kiu chesis aperi en 1990. Ek de 1991 Svisa Esperanto-Societo eldonas la modestan informilon [http://www.svisa-esperanto-societo.ch/SESi/ SES informas] , kiu ĝis la fino de la 1990-aj jaroj apenaŭ enhavis redaktajn kontribuojn, krom la oficialaj informoj de la societo. La membroj de SES en tiu ĉi periodo kompense ricevis laŭ elekto la revuon [[Heroldo de Esperanto]] aŭ [[Literatura Foiro|Literaturan Foiron]]. En 1999 SES ĉesigis la kontrakton kun Literatura Foiro kaj ekde tiam SES informas denove aperas ankaŭ kun kultura kaj redakta partoj. Ekde printempo 2015 aperas Sub la titolo [[Svisa Espero]] la nova kvarlingva svisa revuo pri daŭriopovo en la franca, germana, itala kaj esperanta lingvoj, redaktita de [[Dietrich Michael Weidmann]] kaj eldonita de [[Allsprachendienst Esperanto GmbH]] kun la subteno kaj aŭspicio de SES. == Aktivecoj == [[Dosiero:2014-05-18-Yverdon (Foto Dietrich Michael Weidmann) 083.JPG|eta|220ra|<small>Svisa Esperanto-Ĥoro, okaze de la ĝenerala kunveno 2014 en [[Yverdon-les-Bains]]</small>]] Aktuale SES havas 170 individuajn membrojn, kio estas nature nur malgranda parto de la Esperanto-parolantoj en Svislando, kiu estas taksebla al inter 5000 kaj 10000 personoj. Ekde la ĝenerala kunveno 2006 Svisa Esperanto-Societo estas gvidita de du kunprezidantoj [[Dietrich Michael Weidmann]] kaj [[Mireille Grosjean]]. SES okazigas jare du renkontiĝojn. Temas pri en printempo la jara ĝenerala kunveno. Plie okazadas fine de aŭgusto "Postsomera renkontiĝo". En 2006, SES eldonis kune kun [[CDELI]] la verkon de [[Andreas Künzli]] [[Universalaj Lingvoj en Svislando|Universalaj Lingvoj en Svislando, Svisa Enciklopedio Planlingva]]. Svisa Esperanto-Societo eldonis 6-foje jare la informbultenon "[[SES informas]]" en Esperanto. Ĝin ricevis la membraro kaj interesuloj, kaj ekde 2007 la eldonoj ankaŭ rete legeblis en la retpaĝo de SES. La redaktoro estis [[Claude Gacond]]. Tiu eldonado finiĝis la 31-an de decembro [[2014]]. En urbo [[La Chaux-de-Fonds]] aktivis en CDELI [[Claude Gacond]], gvidanto de seminarioj, ĝis lia forpaso en novembro 2024 - nun lia teamo daŭrigas la laboron, sed planiĝas en 2028 ŝanĝi la lokon de la arkivo kaj ankaŭ la precipan lokon de la seminarioj kaj kursoj.<ref>[https://www.liberafolio.org/2024/10/01/kien-iros-cdeli-kaj-al-kiu-gi-apartenas/ "Kien iros CDELI kaj al kiu ĝi apartenas?"], artikolo en [[Libera Folio]] aperinta 2024-10-01 ({{eo}})</ref> La studsabatoj (ĉiam la trian sabaton de la monato) estas gvidataj de [[Monika Molnar]], kursgvidanto por progresintoj, [[Nancy Fontannaz]] por la mezuloj kaj ''Luc Allemand'' por la komencantoj. La 1-an kaj 2-an de novembro 2008 okazis en [[Sangernboden]] en [[kantono Berno]] por la unua fojo [[SFERO|SFERO, Svisa Familia Esperanto-Renkontiĝo]] por Esperanto-familioj kun infanoj. SFERO okazis en 2009 en [[Lenk]] en Kantono Berno, en 2010 en [[Métabief]], [[Francio]], en 2011 en [[Richterswil]], [[kantono Zuriko]] . Estas projekto, ke tia renkontiĝo okazu nun regule almenaŭ unu-foje en la jaro. SFERO okazis, okazos en [[Les Geneveys-sur-Coffrane]], [[kantono Neuchâtel]], en 2012, en [[Langnau]], [[kantono Berno]], en 2013, en [[Vordemwald]], [[kantono Aargau]] en 2014. En printempo 2015 SES lanĉis novan kvarlingvan revuon (france, germane, itale kaj esperante) sub la titolo [[Svisa Espero]] pri la temoj daŭripovo, lingvopolitiko kaj prezentado de Svislando. La koncepto estas aperigi interesan revuon ankaŭ por ne-esperantista publiko. La unua eldono de la nova Svisa Espero (kies titolo intence aludas al la iama malnova Svisa Espero, kiu ĉesis aperi en 1973) estis sendita al ĉiuj membroj de la du naciaj parlamentoj (nacia konsilio kaj kantona konsilio) al la membroj de la svisa registaro kaj al ĉiuj kantonaj edukdepartementoj kaj centoj da aliaj gravaj publikaj instancoj kaj ĵurnalistoj. En la Universitato de Neŭŝatelo antaŭ la Tria Tutmonda Kolokvo pri instruado de Esperanto estis disdonitaj plurcent ekzempleroj de la nova revuo kaj ankaŭ en aliaj lokoj okazis disdonado. La 13-an ĝis 16-a de majo [[2015]] okazis en Neŭŝatelo la [[Tria Tutmonda Kolokvo pri instruado de Esperanto]] organizita de [[ILEI]], kiun SES kaj finance kaj per aktivaj kontribuoj kaj kunhelpo kaj per ampleksa raportado en [[SES informas]] kaj [[Svisa Espero]] subtenis. Ek de 2016 la svisa film-entrepreno WeidGon funkciigas la jutuban kanalon [[SvisRaporto]], kiun redaktas [[Nelida Weidmann]], kiun Svisa Esperanto-Societo en 2018 nomumis komisiitinon por publikaj rilatoj de SES. Interalie SES subvenciis en 2019 la ĉiutagan filmadon de la [[UK 2019|104-a Universala Kongreso de Esperanto]] en [[Lahtio]], publikigitan en SvisRaporto. La 30an de aprilo ĝis la 3-a de majo [[2020]] Svisa Esperanto-Societo en kunlaboro kun [[Esperanto-Societo Zuriko]] en Zuriko volis okazigi la '''Svisajn Esperanto-Tagojn 2020'''. Pro la [[pandemio]] ili okazis la 17-an kaj 18-an de oktobro. == Referencoj kaj notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.svisa-esperanto-societo.ch Svisa Esperanto-Societo] * [https://www.facebook.com/SvisaEsperantoSocieto oficiala paĝo en la retejo] ''[[Facebook]]'' (precipe {{eo}}) {{Komunejokat|Ĝenerala Kunveno de SES|Ĝenerala kunveno de SES}} <br /> {{Esperanto-kluboj de Svislando}} {{Eŭropaj Esperanto-asocioj}} {{Esperanta Mondo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Svisa Esperanto-Societo| ]] [[Kategorio:Svisaj Esperanto-asocioj]] pen1ft31vv5vkoxu7ggeyygzquus3vm 0 108493 9493989 9423659 2026-10-15T15:18:29Z LiMr 34378 -kategorio 9493989 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Józef Częścik''' (filozofia-literatura pseŭdonimo '''Zellker'''), naskiĝis la [[19-a de junio|19-an de junio]] [[1955]] en [[Maków Mazowiecki]], [[Pollando]], estas [[filozofo]], [[verkisto]] kaj aŭtoro de lernolibroj, [[Eldonisto|iama eldonisto]], la fondinto kaj iama estro de [[Wydawnictwo Harmonia|Grupa Wydawnicza Harmonia]] (Eldona Grupo de Harmonia, antaŭe ''Wydawnictwo Harmonia''/Eldonejo Harmonia) kaj [[Listo de polaj esperantistoj|esperantisto]]. Li publikigis kelkajn verkojn en la [[pola lingvo]] kaj en [[Esperanto]]. == Verkaro (elekto) == En Esperanto li publikigis en la revuoj ''[[Pola Esperantisto]]'', ''[[Literatura Foiro]]'', ''[[Heroldo de Esperanto]]'' kaj ''[[Kvakera Esperantisto]]''. Ekde lia emeritiĝo en 2020, li komencis prilabori la 7-voluman vivoverkon pri filozofio - sub la nomo de ''Lazura Ideo''. La unua volumo ("''O rzeczywistości''”) estis publikigita en 2022. En la volumo estas mencio pri Esperanto, [[Pasporta Servo]] kaj vivantaj esperantistoj. La eldonejo, kie li publikigis, havas la Esperantan nomon 'Unuo'. === Lernolibroj === * "''Gramatyka, co z głowy nie umyka''", pole * "''Wesoła gramatyka''", pole * "''Tęczowa gramatyka''", pole * "''Ortografia, co do głowy trafia''", pole * "''Odlotowa ortografia''", pole === Literaturaj verkoj === * „''Dobra Nowina według J. C.''” [Bona Novaĵo laŭ J. C.] – apokrifo en la pola (1993)<ref>Józef Częścik, ''Dobra Nowina według J. C.'', Gdańsk 1993 </ref> * „''Kruszynka i Kolczasty''” [Etulino kaj Pikulo] – fabelo en la pola (1999) * „''Obrót pierwszy. 365 jednominutowych refleksji''” [La unua rotacio. 365 unu-minutaj meditoj] (2026) * „''Rok jak krok pierwszy. 365 kilkunastosekundowych metaforycznych refleksji''” [La jaro kiel la unua paŝo. 365 dekkelk-sekundaj metaforaj meditoj] (2026) * „Rok ''pierwszy. 365 kilkusekundowych refleksji''” [La unua jaro. 365 kelk-sekundaj meditoj] (2026) === Filozofiaj verkoj (sub la pseŭdonimo Zellker) === * „''Lazurowa Idea – cz. I: O rzeczywistości''” [Lazura Ideo – vol. I: Pri realo] – pole (2022) * „''Lazurowa Idea - cz. II: O człowieku”'' [Lazura Ideo - vol. II: Pri homo] - pole (2025) * „''Pensante ni estiĝas. 555 maksimoj pri amo kaj aliaj valoroj''”, tradukis la aùtoro, Gdańsk, eld. Unuo, 120 paĝoj, <nowiki>ISBN 9788383098135</nowiki> – Esperanto (2025) == Fonto/referencoj == * ''Who is Who w Polsce'', eld. VII, Hübners Who is Who, Zug 2008, [vol. 1]: A-Mar, p. 634. {{Referencoj}} {{Vivtempo|Częścik, Józef}} [[Kategorio:Polaj esperantistoj]] [[Kategorio:Polaj entreprenistoj]] [[Kategorio:Verkistoj]] [[Kategorio:Filozofoj]] jasbbesnbqlyxycm1qy8on2g8vmmtuq 9493991 9493989 2026-10-15T15:19:17Z LiMr 34378 ±[[Kategorio:Verkistoj]]→[[Kategorio:Polaj verkistoj]]; ±[[Kategorio:Filozofoj]]→[[Kategorio:Polaj filozofoj]] per [[Vikipedio:VarmaKato|HotCat]] 9493991 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Józef Częścik''' (filozofia-literatura pseŭdonimo '''Zellker'''), naskiĝis la [[19-a de junio|19-an de junio]] [[1955]] en [[Maków Mazowiecki]], [[Pollando]], estas [[filozofo]], [[verkisto]] kaj aŭtoro de lernolibroj, [[Eldonisto|iama eldonisto]], la fondinto kaj iama estro de [[Wydawnictwo Harmonia|Grupa Wydawnicza Harmonia]] (Eldona Grupo de Harmonia, antaŭe ''Wydawnictwo Harmonia''/Eldonejo Harmonia) kaj [[Listo de polaj esperantistoj|esperantisto]]. Li publikigis kelkajn verkojn en la [[pola lingvo]] kaj en [[Esperanto]]. == Verkaro (elekto) == En Esperanto li publikigis en la revuoj ''[[Pola Esperantisto]]'', ''[[Literatura Foiro]]'', ''[[Heroldo de Esperanto]]'' kaj ''[[Kvakera Esperantisto]]''. Ekde lia emeritiĝo en 2020, li komencis prilabori la 7-voluman vivoverkon pri filozofio - sub la nomo de ''Lazura Ideo''. La unua volumo ("''O rzeczywistości''”) estis publikigita en 2022. En la volumo estas mencio pri Esperanto, [[Pasporta Servo]] kaj vivantaj esperantistoj. La eldonejo, kie li publikigis, havas la Esperantan nomon 'Unuo'. === Lernolibroj === * "''Gramatyka, co z głowy nie umyka''", pole * "''Wesoła gramatyka''", pole * "''Tęczowa gramatyka''", pole * "''Ortografia, co do głowy trafia''", pole * "''Odlotowa ortografia''", pole === Literaturaj verkoj === * „''Dobra Nowina według J. C.''” [Bona Novaĵo laŭ J. C.] – apokrifo en la pola (1993)<ref>Józef Częścik, ''Dobra Nowina według J. C.'', Gdańsk 1993 </ref> * „''Kruszynka i Kolczasty''” [Etulino kaj Pikulo] – fabelo en la pola (1999) * „''Obrót pierwszy. 365 jednominutowych refleksji''” [La unua rotacio. 365 unu-minutaj meditoj] (2026) * „''Rok jak krok pierwszy. 365 kilkunastosekundowych metaforycznych refleksji''” [La jaro kiel la unua paŝo. 365 dekkelk-sekundaj metaforaj meditoj] (2026) * „Rok ''pierwszy. 365 kilkusekundowych refleksji''” [La unua jaro. 365 kelk-sekundaj meditoj] (2026) === Filozofiaj verkoj (sub la pseŭdonimo Zellker) === * „''Lazurowa Idea – cz. I: O rzeczywistości''” [Lazura Ideo – vol. I: Pri realo] – pole (2022) * „''Lazurowa Idea - cz. II: O człowieku”'' [Lazura Ideo - vol. II: Pri homo] - pole (2025) * „''Pensante ni estiĝas. 555 maksimoj pri amo kaj aliaj valoroj''”, tradukis la aùtoro, Gdańsk, eld. Unuo, 120 paĝoj, <nowiki>ISBN 9788383098135</nowiki> – Esperanto (2025) == Fonto/referencoj == * ''Who is Who w Polsce'', eld. VII, Hübners Who is Who, Zug 2008, [vol. 1]: A-Mar, p. 634. {{Referencoj}} {{Vivtempo|Częścik, Józef}} [[Kategorio:Polaj esperantistoj]] [[Kategorio:Polaj entreprenistoj]] [[Kategorio:Polaj verkistoj]] [[Kategorio:Polaj filozofoj]] rx19kn8kddlm6g0n6y34an4c1ljbrl1 0 121967 9493955 9490859 2026-10-15T13:40:16Z Roberto 609 /* Charles Bégel */ 9493955 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto | speco = ĝermo | bildo = <span style="vertical-align: middle; background:transparent">[[Dosiero:Flago-de-Francio.svg|50ra]]<span style="margin-left:-45px;">[[Dosiero:Jubilea simbolo.svg|40ra]]</span></span> | css-stiloj = width: 80%; | teksto = ''Tiu ĉi paĝo listigas [[Vikipedio:ĝermo|ĝermajn informojn]] pri [[franca esperantisto|francaj esperantistoj]]. Movu mallongajn informojn pri francaj esperantistoj en tiun ĉi paĝon metante [[Vikipedio:alidirektilo|alidirektilo]]n.<br />Se vi volus partigi informon en apartan artikolon, aldonu informojn tiel ke '''minimume''' estu tri plenaj frazoj, prefere pli, nepre estu ĝustaj kategorioj, almenaŭ [[:kategorio:francaj esperantistoj]], kaj laŭeble ankaŭ uziĝu la ŝablonoj {{ŝ|Informkesto homo}} kaj {{ŝ|vivtempo}}. Post kreo de aparta artikolo forigu la informon de ĉi tie.<br />Ekzistas pli plena '''[[listo de francaj esperantistoj]]''', en kiu listiĝu la nomoj de francaj esperantistoj aŭ menciataj ĉi tie aŭ per propra biografia artikolo.'' <!-- Pri ĉi tiu paĝo, vidu la historian diskuton [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo_2006_9#Kvanto_kaj_kvalito]] --> }} {{KompaktaEnhavTabeloEo}} == A == ===[[Albert Adeline]]=== '''Albert ADELINE''' (mortis en septembro 1933) estis Sekretario de la Franca [[Ĉambro de Komerco]] en [[Londono]]. Li sciis Esperanton kaj subtenis ĝin, kvankam li ne movadis<ref>[[La Brita Esperantisto]] - Numero 343, Novembro (1933)</ref>. ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} ===Amigault=== '''Amigault''' estis esperantisto el St-Denis, malaperinta ĉe Charleroi la 22-a de aŭgusto 1914 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===Asset=== '''Asset''' estis esperantisto militkaptita en 1917 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n205-206 sep.-ok. 1917</ref>. ===[[Gérard Aussenac]]=== '''Gérard Aussenac''', fervojisto, estis esperantisto en [[Saint-Dizier]] en 1912<ref>[[Propaganda piedvojaĝo]]</ref> kaj [[Sézanne]] en 1916, kie delegito de UEA li estis en 1916<ref>Esperanto n 193-194 sep-okt 1916</ref> sekretario de la Nordorienta Federacio. ===G. Azambre=== '''G. Azambre''' estis esperantisto el [[Marcilles]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Altengrabow]]<ref>Esperanto n182 okt 1915</ref>. == B == === [[M. Baissac]] === '''M. BAISSAC''' estis pioniro en Alĝerio en la komenco de 20-a jarcento. En 1905 li verkis la originalan teatraĵon "La duonokulvitro". Baissac publikigis artikolojn pri la 2-a UK en alĝeriaj gazetoj: „Le Republicain“ kaj „L'Independant“ en 1906.<ref>[https://archive.org/details/RuslandaEsperantisto_1906_n11_nov/page/232/mode/2up Ruslanda Esperantisto. ''Esperantista movado''. N 11, p. 232.] Nov. 1906</ref> ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} ===[[Gaston Barat]]=== '''Gaston Barat''' (mortis 1918) estis esperantisto el [[Lille]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n215-216 jul-aŭg 1918</ref> ===[[Otto Barban]]=== '''Otto Barban''' estis esperantisto el Metz, mortinto dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n174 feb 1915</ref> ===Barraud=== Lieŭtenanto-Kolonelo Barraud (mortis 1915) estis esperantisto el Bordeaux, mortinto dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. === [[Paulette Bascou]] === '''Paulette BASCOU''' (naskiĝis en 1909, mortis la [[27-an de decembro]] 1995 en [[Privas]], Francio) estis Freinet-metoda Esperanto-instruintino, delegito de Universala Esperanto-Asocio ([[UEA]]) pri edukado dum kvaronjarcento kaj aktiva en la movado JEAN. ===T. Baumann=== '''T. Baumann''' estis esperantisto el [[Château Sallins]] forkondukita kiel garantiulo en 1915 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> en la sama jaro li revenis al [[Bayonne]]<ref>Esperanto n182 okt 1915</ref>. ===A. Bayet=== '''A. Bayet''' estis esperantisto el St-Maurice en Gourgois, vundita kaj kredeble kaptita la 7-an aŭ 8-a de septembro 1914, dum la Unua mondmilito, en [[Fosse Martin]].<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===[[René Beck]]=== '''René Beck''' estis franca esperantisto en [[Chartres]], kiu esperantiĝis en 1903. Verko: *'''La Mistera Sinjorino. Novelo originale verkita en Esperanto'''. Eld. Librejo Asselin, [[Tours]], 1913 (?). {{citaĵo|La verko prezentas la historion de malfeliĉa virino edziniĝinta kun viro malbona kaj diboĉema. En la komenco de la rakonto ni jam trovas ŝin apartigita de ŝia edzo kaj loĝanta sola en vilaĝo. Kio tie okazas estas vive priskribita en tre klara bona Esperanto. Ŝajnas al ni bedaŭrinde, ke la aŭtoro ne faris el sia [[temo]] iom pli dikan volumon, ĉar tiumaniere li povus kredeble prezenti pli detale la karakterojn de la personaro. Cetere la prezo estas sufiĉe alta por tiel malgranda libreto. La verko de nia samideano estas tute leginda. Ni esperas, ke ĝi ricevos bonan akcepton ĉe la Esperantistaro, kiu per tio kuraĝigos lin al plua kaj eble pli ambicia provo sur la kampo de nia [[originala literaturo]].|A.B. [[La Brita Esperantisto]] - Numero 104, Aŭgusto (1913)}} === [[Michel Becker]] === [[Dosiero:Grosjean Maupin, Becker – Cours Élémentaire Pratique d’Esperanto, 1909.pdf|160ra|eta]] '''Michel BECKER''' estis franca esperantisto, kiu publikigis kun [[Émile Grosjean-Maupin]] la ''Cours élémentaire pratique d'après la méthode combinée'', 1909, tradukita italen, persen ktp. Verko * Michel Becker et E. Grosjean - Maupin. ''Cours élémentaire pratique d’Esperanto d’après la methode directe combinée''. Eldonejo [[Hachette]], Parizo, 1909, (12 x 18 cm) 166 paĝoj. ===[[Charles Bégel]]=== '''Charles Bégel''' (naskiĝis 1855? - mortis 1919) estis esperantistino el [[Lyon]], kie li estis profesoro ĉe la liceo Ampère en la komenco de 20-a jarcento. En 1902, post parolado de [[Émile Boirac]], li fondis la Esperanto-grupon de Lyon kun [[Henri Dor]], [[Emile Cohendy|Prof. Cohendy]], [[Albert Offret]] kaj [[Jeanne Zabilon d'her Ranfaing]]. <ref>Esperanto n234 fev 1920</ref>. ===[[Lucien Bernot]]=== '''Lucien BERNOT''' (mortis 1905), plibone konata sub la pseŭdonomo « Elber No » estis franca esperantisto pioniro en [[Fontenay-sous-Bois]]. Li verkis multajn muzikaĵojn. Li direktis ankoraŭ, en la ĵurnalo [[L'Espérantiste]] la rubrikon « amuzaĵoj ». === [[Roger Blanc]] === '''Roger BLANC''' (naskiĝis en [[1913]], mortis [[1993]] en [[Sancoins]], [[Francio]]) estis emerita lernejestro, [[UEA]]-delegito tra 40 jaroj. Li fondis plurajn grupojn kaj estris regionan federacion dum jaroj. ===[[Louis Bigorgne]]=== '''Louis Bigorgne''' estis esperantisto militkapita en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n190 aŭt 1915</ref>. ===[[Robert Bollack]]=== '''Robert Bollack''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Parizo]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref> === [[Fanny Bonnet]] === '''Fanny BONNET''' [bone] (naskiĝis la {{daton|9|septembro|1870}} en [[Parizo]]; mortis en [[1936]]) estis franca "profesorino", t.e. instruistino, de la [[angla lingvo]] kaj de [[stenografio]]. Ŝi esperantiĝis en [[1903]]. Ŝi estis kasistino de [[SFPE]] dum 10 jaroj kaj komitatanino de la "[[Fédération Universitaire Espérantiste de France]]". ===Bord=== '''Profesoro Bord''' (mortis 1919) estis esperantisto el [[Beaune]], kies loka grupo li fondis en 1903. Li estis unu el la unuaj pioniroj de Esperanto-movado en [[Burgonjo]]. En 1907 li iniciatis la kreon de la [[Esperanta Burgonja Federacio]], kiu estis unu el la plej vivplenaj Francaj Esperanto-asocio; antaŭ la Unua milito <ref>Esperanto n232 dec. 1919</ref>. ===J. A. Bordes=== '''J. A. Bordes''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Saint-Chamond]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref> === [[Emile Borel]] === '''Emile BOREL''' estis franca [[radiostacio|radiostaciestro]] kaj esperantisto de [[Liono]], kiu vivis en la kvartalo ''La Doua'' de la urbo [[Villeurbanne]] tuj norde de Liono, en ties [[Metropolo Liono|nuna metropola regiono]]. Li naskiĝis la [[27-an de aprilo]] [[1884]] en Liono ([[Lyon]]), kaj fervore propagandis favore al Esperanto, aparte en la [[radiostacio]], kiun li multajn jarojn direktis. Lia edzino estis unu el la fondintoj de la feminista Esperanto-Socio [[UDEV]]. ===[[Emile Boirac (filo)]]=== {{Ne konfuzu|Emile Boirac}} '''Emile Boirac ''' (mortis 1915) estis filo de Rektoro [[Emile Boirac]]. Li estis esperantisto el Dijon, mortinto dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>.. === [[Rémy Bouchet]] === '''Rémy BOUCHET''' estas franca esperantisto. En Esperantujo li interalie kontribuas al la organizaĵo [[Tutmonda Asocio de Konstruistoj Esperantistaj]] (TAKE). === [[Honoré Bourdelon]] === '''Honoré BOURDELON''' (naskiĝis en [[1892]], mortis la [[21-a de septembro|21-an de septembro]] [[1980]]) estis multjara [[delegito de UEA]] en [[Marsejlo]], [[Francio]]. Li prezidis la Lokan Kongresan Komitaton de la [[42-a UK 1957]] en [[Marsejlo]]. === [[Louis Bourdon]] === [[Pastro]] '''Louis BOURDON''' ([[1904]], mortis la [[14-a de marto|14-an de marto]] [[2005]] en [[Lille]], [[Francio]]) lernis [[Esperanto]]n ĉ. 65-jaraĝa. Li entuziasme partoprenis en multaj kongresoj kaj renkontiĝoj, ĉe kiuj li ofte celebris la Sanktan [[Meso]]n. === [[Suzanne Bourot]] === '''Suzanne BOUROT''' (naskiĝis en [[1936]]) estas franca esperantistino, dum pluraj jaroj membro de Franca Esperanto Instituto ([[FEI]]). Ŝi estas unu el la ĉefaj kunfondintoj de la esperanto-centro [[Kvinpetalo]], kaj daŭre prizorgis ĝin dum transira periodo de 2004 (morto de [[Georges Lagrange|Georgo Lagranĝo]]) ĝis 2008, lasante iom post iom la taskojn al administranta skipo. ===[[Eugène Bourreau]]=== '''Eugène Bourreau''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Parizo]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref> === [[André Brest]] === '''André BREST''' (naskiĝis en [[1928]], mortis la [[4-a de aprilo|4-an de aprilo]] [[1993]]) estis [[UEA]]-delegito en [[Bormes-les-Mimosas]] ([[Francio]]). === [[Marc Budimir]] === '''Marc Svetomir BUDIMIR''' (naskiĝis en [[1929]], mortis la [[3-an de aŭgusto]] [[1976]] revenante de la [[61-a UK 1976]] en [[Ateno]] en trafik-akcidento en [[Greklando]]) estis franco jugoslav-devena. Li aktivis en la Esperanto-movado ekde [[1952]], unue en [[Beogrado]] ĝis la jaro [[1956]], kaj poste en [[Liono]], kie li vivis dum la lastaj dudek jaroj. === [[Fernand Buecher]] === '''Fernand BUECHER''' (naskiĝis en 1902 je nomo ''Ferdinand Bücher'' en Alzaco, [[Germana Regno]], mortis en 1996) post la [[Unua Mondmilito]] estis kunfondinto de la Esperanto-grupo en [[Mulhouse]] ([[Alzaco]], Francio). Li estis UEA-membro dum preskaŭ 50 jaroj kaj [[delegito de UEA|delegito]] en [[Didenheim]] dum 20 jaroj. ===[[Lucien Bourgois]]=== '''Lucien Bourgois''' franca esperanto-verkisto. Li estis prezidanto de [[Nordfrancia Esperanto-Federacio]] en la fino de 20-a jarcento. Verkoj: *'''Laŭ la fluo de l’ interparolo; Konversacia gvidlibro franca-Esperanta'''. Mimeo. Eld. [[Cercle esperantiste de l'Agenais]], [[Laroque Timbaut]], 1985. *'''Kvarlingva proverbaro'''. Eld. [[La KancerKliniko]], Parizo, 2000 26p. A4. ===[[Jules Bouche]]=== '''Jules Bouche''' (mortis 1915?) estis esperantisto el Parizo, mortinto dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref>. == C == === [[Hector Cachon]] === '''Hector CACHON''' [ekTOR kaŜON] (naskita la {{daton|11|marto|1891}} en [[Sens]],departemento [[Yonne]], mortinta en [[1951]]) estis franca esperantisto kaj tipografo. Laŭ la [[enciklopedio de Esperanto]] de 1934 li estis esperantisto de 1910. Li estis unu el la unuaj membroj de ''[[Fédération Espérantiste Ouvrière]]'' (FEO) kaj de [[SAT]], estis sekretario de FDO de 1924 ĝis 1933 kaj direkciano de [[SAT]] de 1927 ĝis 1932. Plurajn kursojn li gvidis en [[Parizo]]. === [[Fortuné Cadenel]] === '''Fortuné CADENEL''' (naskiĝis en [[1901]], mortis la [[18-a de junio|18-an de junio]] [[1987]]) estis membro de [[UEA]] kaj unu el la organizantoj de la [[Universala Kongreso]] en [[Marsejlo]] ([[1957]]). === [[Raoul Cahouet]] === '''Raoul CAHOUET''' naskiĝis en [[1931]] kaj mortis la [[5-a de decembro|5-an de decembro]] [[1994]]. La [[urbo]] [[Vierzon]] ([[Francio]]), kie li estis delegito, decidis inaŭguri dulingvan memorplaton je lia memoro. ===[[Georges Carreiron]]=== '''Georges Carreiron''' (naskiĝis 1896?, mortis 1919) estis esperantisto el Parizo. Li estis vundita dum la Unua mondmilito kaj sekve mortis<ref>Esperanto n224 apr 1919</ref>. ===[[Edouard Carrete]]=== '''Edouard Carrete''' estis esperantisto el [[Lille]], militkaptito en 1915 dum la Unua mondmilito arestita ĉe Munster<ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. ===[[Adrien Cart]]=== '''Adrien Cart''' filo de [[Theophile Cart]], estis esperantisto malaperinta en 1915 dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n191-192 jul-aŭg 1916</ref>. Estis notico pri lia morto en 1916 en la [[Batalo de Somme]] la 20-a de julio 1916<ref>Esperanto n 193-194 sep-okt 1916</ref>, sed li estis sendito el militkaptejo al Svisio en 1917 <ref>Esperanto n207 nov. 1917</ref>. === [[Jean-Pierre Cancel]] === '''Jean-Pierre CANCEL''' estas franca esperantisto vivanta en [[Alzaco]]. Li aktivas en la regiona Esperanto-asocio "[[Espéranto France-Est]]" kaj en 1993 estis inter la fondintoj de la organizaĵo [[Tutmonda Asocio de Konstruistoj Esperantistaj]] (TAKE). ===[[Raul Chaigné]]=== '''André-Raul Chaigné''' estis franca esperantisto el [[Culzac]], malaperinta la 20-an de aŭgusto 1914 en [[Faxe-Fonteny]] dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref>. === [[Jean Clement]] === '''Jean CLEMENT''' (naskiĝis en [[1908]], mortis en [[januaro]] [[1998]] en [[Vierzon]], ([[Francio]]) estis iama [[delegito de UEA]] pri [[naturprotektado]]. ===[[Marcel Clement]]=== '''Marcel Clement''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Orange (Francio)]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref> === [[Maurice Clavel]] === '''Maurice CLAVEL''' (naskiĝis en [[1910]], mortis la [[16-a de novembro|16-an de novembro]] en [[Valence]], [[Francio]]) estis franca esperantisto. Li estis membro de [[UEA]] depost [[1938]] kaj delegito ekde [[1946]]. === [[Roger Colney]] === '''Roger Colney''' estis de longe la prezidanto de la intertempe malaperinta poŝta [[ESP]]-asocio en [[GAP]]. === [[Jean-Paul Colnot]] === '''Jean-Paul COLNOT''' (naskiĝis en [[1928]], mortis en [[aŭgusto]] [[2000]]), estis franca delegito kaj fakdelegito (pri [[junularo]], poste pri [[turismo]]) dum preskaŭ duona jarcento en Nancio ([[Nancy]]) kaj [[Laxou]] (Francio). Colnot estis bona, efika instruisto de Esperanto, i.a. en la junuldomo en Nancio. Por EFE, la Esperanto-asocio en Alsaco-Loreno, li aktivis kiel sekretario (1959-1972<!-- @EFE-anoj: bonvolu kontroli kaj korekti-->) kaj prezidanto (1972-1980<!-- @EFE-anoj: bonvolu kontroli kaj korekti; mi prenis la informojn el http://esperanto.france.est.free.fr/historio.htm pri prezidantoj -->). ===Comte=== '''Kapitano Comte''' estis franca esperantisto el [[Boulogne-sur-Mer]], militkaptito en koncentrejo Kavalier Scharnhorst apud [[Magdeburg]].<ref>Esperanto n174 feb 1915</ref> ===[[Horace Cotelle]]=== '''Horace Cotelle''' estis esperantisto militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Sennelager]]<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref>. La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 1917 mar 1917</ref> ===J. M. Courtinat=== '''J. M. Courtinat''' estis esperantisto militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n183 nov 1915</ref> === [[Robert Coyac]] === '''Robert COYAC''' ([[1912]], mortis la [[23-a de oktobro|23-an de oktobro]] [[1991]]) estis [[UEA]]-delegito kaj fervojisto en [[Sartrouville]], [[Francio]]. === [[Louis Cozic]] === '''Louis COZIC''' (kozik) (naskiĝis la [[27-an de februaro]] [[1879]] en [[Parizo]]) estis [[Francio|franca]] inĝeniero kaj esperantisto. Laŭ la [[enciklopedio de Esperanto]] de 1934 li plurajn jarojn estis prezidanto de la Asocio de la Inĝenieroj de Ŝtataj Publikaj Laboroj (france ''Association des Ingénieurs des Travaux publics''). Fervora propagandisto de Esperanto, li longe estis prezidanto de la [[Federacio de la Pariza Regiono]]. == D == === [[Henri Dabezies]] === '''Henri DABEZIES''' (naskiĝis en [[1918]], mortis en aŭgusto [[1992]] en [[Parizo]]) estis multajn jarojn fakdelegito pri protestantismo. ===[[Jean Dardel]]=== '''Jean Dardel''' estis esperantisto en Francio en la komenco de 20-a jarcento. Verko: *'''La tekniko de la Termala Kuracado ĉe [[Aix-les-Bains]]'''. Eld. e A. Malaine, Parizo, 1905(?) === [[Jeanne Dedieu]] === '''Jeanne DEDIEU''' estis franca instruistino kaj esperantistino. En 1949 ŝi estis unu el kvar estraranoj de la ĵus nove fondita [[Internacia Ligo de Esperantistaj Instruistoj]]<ref>''Internacia Ligo de Esperantistaj Instruistoj stariĝis!'' En: [http://www.gazetoteko.com/jv/jv4909.pdf ''La Juna Vivo,'' septembro 1949], paĝo 355.</ref>. En la sekva estraro de 1956 Jeanne Dedieu estis la prezidantino kaj plurajn jarojn gvidis la ligon.<ref>laŭ [[Humphrey Tonkin]], [[Poznano]], [[Pollando]] 8-an de februaro 2014</ref> ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} === [[Paul Degon]] === '''Paul DEGON''', franco, d-ro, advokato en [[Neuilly-sur-Seine]]. Ano de la [[Lingva Komitato]], UEA-delegito, kunlaboris je [[La Revuo]] kaj Jarlibro de UEA. ===[[Albert Delaunay]]=== '''Albert Delaunay''' estis esperantisto el [[Amiens]], militkaptita 1915 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. ===[[Lucien Demarcy]]=== '''Lucien Demarcy''', filo de [[Léon Demarcy]], estis esperantisto el [[Beauvais]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n195 nov 1916</ref> === [[Louis Demarest]] === '''Louis DEMAREST''' (demare) estis franca instruisto kaj unu el la kunfondintoj de [[SPPE]] en [[1898]] kaj el la unuaj propagandistoj por Esperanto en Francio, nome en "Journal des instituteurs", 1899. Li prezidis la grupon de [[Reims]] ĝis 1902, poste li forveturis al [[Konakry]] ([[Gvineo]]). ===[[Lucien Deniau]]=== '''Lucien Deniau''' estis esperantisto militkaptita en 1916 dum la Unua mondmilito. <ref>Esperanto n191-192 jul-aŭg 1916</ref> === [[Pol Denis]] === '''Pol DENIS''' estas franca esperantisto, delegito de [[UEA]]. Li jam longe aktivas en sia urbo [[Bar-le-Duc]] kaj por la regiona Esperanto-asocio "[[Espéranto France-Est]]" kiel prezidanto (1980-1983<!-- @EFE-anoj: bonvolu kontroli kaj korekti; mi prenis la informojn el http://esperanto.france.est.free.fr/historio.htm pri prezidantoj -->), komitatano kaj redaktoro de la komunikilo "[[La informilo]]". ===[[Paul Deschamps]]=== '''Paul Deschamps''' (mortis la 22-an de aŭgusto 1914) estis franca esperantisto el [[Rouen]] dum la Unua mondmilito ĉe Fillières (Meurthe-et-Moselle)<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref>. === [[Roger Despiney]] === '''Roger DESPINEY''' (1907-2003) estis franca delegito de [[UEA]], prezidanto de la Pariza Federacio, sideja direktoro de [[Espéranto-France]] (1978-1987) kaj ties honora prezidanto.<!-- Ĉu estas familia rilato al la pli juna esperantistino [[Barbara Despiney]], devene el Pollando? Ĉu ŝi povus esti lia bofilino? --> === [[Charles Devoucoux]] === '''Charles Devoucoux''' (mortis 1909<ref>[https://archive.org/details/BelgaEsperantisto_1909_n003_jan/page/n33/mode/2up?q=Charles&view=theater Belga Esperantisto n003] (jan 1909)</ref>) advokato, estis franca pioniro listita en la Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”/Serio XXIII ĉe [[Valognes]], Manche kaj prezidanto de la grupo de [[Charenton]]. Li ofte faris kursojn kaj paroladojn en la Pariza regiono. ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} ===[[Henriette Diou-Trouillon]]=== '''Henriette Diou-Trouillon''' estis franca esperantistino en la komenco de la 20-a jarcento. ;Tradukoj: *'''Oficiala resumo de la teosofia doktrino'''. Eld. Preza Esperanta Societo, Parizo, 1912(?)<ref>Esperanto n135 dez 1912</ref> ===[[Xavier Dorion]]=== '''Xavier Dorion''' (mortis 1904) estis unu el la pioniroj de Esperanto en [[Roubaix]]. === [[Raymond Doury]] === '''Raymond DOURY''' (naskiĝis en [[1912]] kaj mortis [[4-an de marto]] [[2000]]) estis [[franca esperantisto]] kaj iama [[UEA-delegito]] pri [[mondcivitanismo]]. Li mortis la [[4-an de marto]] en vilaĝeto ''Combejean'', komunumo [[Pierrerue]], departemento [[Hérault]] en suda [[Francio]]. Ĝis la mezo de la [[1980-aj jaroj]] li aktivis en la [[Pariza regiono]], i. a. kiel delegito por [[Parizo]], gvidanto de konversaciaj rondoj kaj redaktoro de la [[gazeto]] [[Paris-Esperanto]]. ===[[Yvonne Dousset]]=== '''Yvonne DOUSSET''', esperantistino en Parizo en la komenco de 20-a jarcento. ===A. Dupuis === '''A. Dupuis '''(mortis 1915) estis esperantisto el [[Gipoy]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref> ===[[Paul Dumas]]=== '''Paul Dumas''' (mortis 1918) estis esperantisto el [[Toulon]] en la komenco de 20-a jarcento. <ref>Esperanto n212 apr. 1918</ref> === [[Marcel Dupuis]] === '''Marcel DUPUIS''' [dŭpŭi] (naskiĝis la {{daton|25|februaro|1880}} en [[Parizo]]) estis [[franca esperantisto]] kaj [[inĝeniero]] de [[fervojo]]j. Li propagandis ĉefe sur la kampo de fervojoj kaj [[turismo]] per artikoloj, paroladoj, organizo de karavanoj ktp. Li estis vicprezidinto de la [[Pariza Esperantista Grupo]] kaj ĝenerala sekretario de [[ISAE]]. ===[[Roland Dupuis]]=== '''Roland DUPUIS''' estis franca esperantisto dum la mezo de 20-a jarcento. Tradukoj: * [[Georges Duhamel]]. ''Rakontoj pri Nederlando'', 1938 [https://www.amazon.fr/RAKONTOJ-NEDERLANDO-ESPERANTO-HISTOIRES-HOLLANDE/dp/B01I3YXTF2] * [[Georges Duhamel]]. ''Norda Kanto'', 1939 [http://retbutiko.be/de/ero/nork] * [[Guy de Maupassant]]. [[La Normandaj Rakontoj]]. Eld. [[Eldona Societo Esperanto]], 1953. ====Recenzoj==== Pri ''Rakontoj pri Nederlando'' {{citaĵo|Unuavide, oni povus supozi, ke ĉi tiu libreto estas nur riĉe ilustrita kaj altklasa gvidlibro al Nederlando. Sed ĝi estas multe pli, ol tio. Verkite de membro de la [[Franca Akademio]], ĝi konsistas el serio de 20 delikataj literaturaj skizoj, veraj [[prozpoemo]]j, kiuj spiras amon al Nederlando kaj instigas la leganton ŝati ĝiajn belaĵojn. La traduko estas bonega, kaj la verko tre rekomendinda. Notinda esprimo: ''Ĉiuj pecoj de la puzlo (ĵig-saw puzzle)''.|[[Montagu Christie Butler]] (M.C.B.) [[La Brita Esperantisto]] - Numero 405, januaro (1939) }} ==E== ===Louis Eschembrenner=== Serĝento '''Louis Eschembrenner''' estis esperantisto el [[Fresne-Nord]] militkaptita en 1916 dum la Unua mondmilito en [[Germanio]].<ref>Esperanto n191-192 jul-aŭg 1916</ref> == F == ===[[Alexandre Fabre]]=== '''Alexandre Fabre''' (mortis 1915) estis esperantisto. eks-volapukisto, loĝanta en [[Toulon]] ekde 1907, kie li fondis esperanto-grupon, unu el la pioniroj de Esperanto en Francio<ref>Esperanto n186 feb 1915</ref>. ===F. Farjon=== '''F. Farjon''' (mortis 1916), prezidanto de la komerca ĉambro en [[Boulogne sur Mer]], estis unu el la organizintoj de la [[UK 1905|unua Universala Kongreso]].<ref>Esperanto n191-192 jul-aŭg 1916</ref> === [[Germaine Faucher-Mahé]] === '''Germaine FAUCHER-MAHÉ''' (naskiĝis en [[1908]], mortis la [[3-a de aprilo|3-an de aprilo]] [[1994]]) estis vidvino de Jacques-Louis Mahé ([[Lorjak]]). === [[Marcelle Fauvart-Bastoni]] === '''Marcelle Fauvart-Bastoni''' estis franca esperantistino en la komenco de 20-a jarcento. Verko * '''Cours élémentaire pour apprendre l’Espéranto sans professeur'''.— Paris. Hachette & C°. 1912? {{Citaĵo|Tiu nova kurso estas speciale rekomendinda al la francparolantoj kiuj deziras lerni la lingvon Esperanto, ĉar la aŭtorino atentis pri multnombraj specialaj frazkonstruaĵoj kaj dirmanieroj de la franca lingvo. Kvankam ni ne plu bezonas francajn lernolibrojn ni devas tamen konfesi ke la nova metodo estas bona kaj tute rekomendinda.|[[Belga Esperantisto]] n046-047 (aŭg-sep 1912)}} === [[Juliette Fayot]] === '''Juliette FAYOT''' (1899-1995), dumviva membro de UEA kaj de Unuiĝo Franca por Esperanto, pentristino, kiu verkis kaj ilustris '''Gvidlibro tra Paris''' (1965), mortis la 4-an de aŭgusto 1995 en Parizo. === [[Maurice Feneyrol]] === '''Maurice FENEYROL''' (1924-2000), iama delegito pri elektrotekniko, dumviva membro de UEA kaj de Unuiĝo Franca por Esperanto, granda mecenato de la Esperanto-movado, forpasis junie en La Garde (Francio). ===[[Maurice Flavigny]]=== '''Maurice Flavigny''' (mortis 1918) estis esperantisto el [[La Havro]] mortigita en la lastaj tagoj de Unua mondmilito.<ref>Esperanto n224 apr 1919</ref> ===[[Odile Florent]]=== '''Odile Florent''' (mortis 1919) instruistino, estis esperantistino el [[Sebourg]] en la komenco de 20-a jarcento<ref>Esperanto n239 okt 1919</ref> ===[[Jules Forestier]]=== '''Jules Forestier''' (mortis 1920) diplomato, estis esperantisto en [[Genève]] en la komenco de 20-a jarcento. Li estis garantianto de UEA. Forestier estis dum kelkaj jaroj reprezentanto de la Franca registaro en [[Indoĉinio]]. <ref>Esperanto n236 apr 1920</ref> == G == === [[François Garrique]] === '''François GARRIQUE''' (1911-2003) estis vicdelegito (1958-59) kaj delegito (1960-91), mortis en Rognes (Francio). ===[[Georges Gauvin]]=== '''Georges Gauvin''' (mortis 1917) estis esperantisto el [[Toulon]], vundita apud Monastir, mortis en Veria (Grekujo) dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n207 nov. 1917</ref>. === [[Madeleine Gibez]] === '''Madeleine GIBEZ''' (1902-1998), iama delegitino en Gargas (Francio) kaj pri turismo, mortis la [[9-a de decembro|9-an de decembro]]. ===[[René Giroux]]=== '''René Giroux''' estis esperantisto el [[Chartres]], militkaptita 1915 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. ===[[Marcel Glon]]=== '''Marcel Glon''' estis esperantisto el [[Parizo]], kaptita en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref>. === [[Félix Gomez]] === '''Félix GOMEZ''' (naskiĝis en [[1920]]; mortis en [[2001]] en [[Les Cluses]]) estis franca esperantisto, membro de [[UEA]] dum duona jarcento, iama [[delegito de UEA]]. ===[[Henri Gourmand]]=== '''Henri Gourmand''' estis esperantisto militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Germanio]]<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref>. ===[[Louis Gouchon]]=== '''Louis Gouchon''' estis esperantisto el [[Lyon]], militkaptito en 1915 dum la Unua mondmilito, arestita en [[Quedlinburg]]on <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. === [[Léon Goudé]] === '''Léon GOUDÉ''' naskiĝis en [[1923]], delegito en [[Juigné-sur-Loire]] ([[Francio]]), katolika [[pastro]], kiu fondis la grupon en [[Baugé-en-Anjou|Baugé]] kaj gvidis multajn kursojn, mortis la [[8-an de aŭgusto]] [[1994]] en [[Anĝero]]. ===[[Henri Graër]]=== '''Henri Graër''' estis franca esperantisto el Lille, militkaptito ĉe Munster en 1915.<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref> === [[André Grossmann]] === '''André (Andreo) GROSSMANN''' (naskiĝis la {{daton|1942-11-17}}) estas franca esperantisto, delegito de [[UEA]], laŭ profesio [[informadiko|informadikisto]]. Li jam longe aktivas por Esperanto en sia urbo [[Mulhouse]] kaj por la regiona Esperanto-asocio "[[Espéranto France-Est]]" kiel komitatano, membroadministranto, kasisto kaj redaktoro de la dissendolisto "Alzaco-Loreno". ===[[Josée Guivy]]=== '''Josée Guivy''' estis franca esperantisto en la komenco de 20-a jarcento. Traduko: *[[Jacques Freneuze]].<small>^??</small> '''Per Telefono'''. Eld. Presejo S. Martino, [[Sainte-Radegonde]], 1907 <ref>([https://bibliotekoj.org/esperantajbitoj/PDF/Bibliografio%201888-1911%20Davidov.pdf Bibliografio 1888-1911 de Georg Davidov-Saratov, paĝo 26]</ref> ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} == H == === [[Alberic Humez]] === '''Alberic HUMEZ''' (ume) estis franca entreprenisto kaj esperantisto en [[Douai]]. De [[1908]] ĝis sia morto li seninterrompe estis UEA-delegito. Li elektiĝis [[honora membro de UEA]]. ==I== ===[[Albert Issaly]]=== '''Albert Issaly''' estis esperantisto el [[Poitiers]], kiu mortis iam dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n222 fev 1919</ref> == J == === [[Pierre Jelenc]] === '''Pierre JELENC''' estas franca esperantisto, kiu estas inter la [[kunlaborintoj de PIV]], rilate al la fakoj [[histologio]], [[biologio]], [[fiziologio]] kaj [[kemio]]. En 1996 li kontribuis al la esperantlingva traduko de la romano [[Naskiĝo de la Rustimuna Ŝtalrato]] de [[Harry Harrison]], kiun publikigis la eldonejo [[Sezonoj]] en [[Jekaterinburg]].<!-- Ĉu estas familia rilato al la esperantisto [[Féodor Jelenc]], ankaŭ kunlaborinto de PIV? --> ===[[Ernest Joly]]=== '''Ernest Joly''' estis esperantisto militkaptito en 1915 dum la Unua mondmilito arestita en [[Ohrdruf]]on<ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. === [[Roland Jossinet]] === '''Roland JOSSINET''', esperantisto ekde 1920, UEA-membro seninterrompe de 1937, iama delegito pri reviziado de manuskriptoj, mortis 1995 en Parizo. ===[[Emile Jourdan]]=== '''Emile Jourdan''' (mortis 1915) estis esperantisto el Marseille, mortinto dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. ===[[Georges Jullien]]=== '''Georges Jullien''' estis franca esperantisto el Nice, malaperinta la 10-an de septembro 1914 en [[Sonancourt]] dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref>. == K == === [[Katakana (Pafklik)]] === '''Katakana''' estas membro de la [[Pafklik]]. Li komponas repinstrumentarojn kaj repas. === [[Georges Kolowrat]] === '''Georges KOLOWRAT''', [[licencio|licenciito]] en beletristiko, estis pioniro de Esperanto en Francio. Li aktivis ĉefe kontraŭ la afero de [[Ido]]. Verkoj * ''Faut-il réformer l'Esperanto?''. [[Presa Esperantista Societo]], Parizo, 1908 (reeldono 1938). * ''Pri la derivo en Ido kaj en Esperanto''. [[Presa Esperantista Societo]], Parizo, 1909. == L == ===[[Charles Lacoche]]=== '''Charles Lacoche''' (1890?-1914) estis franca esperantisto en la komenco de 20-a jarcento en [[Poix]].<ref>Esperanto n166 apr 1914</ref> === [[Paul Lacroix]] === '''Paul LACROIX''' [paŭl lakrŭa] estis [[franca esperantisto]], [[komercisto]], kaj prezidento de la Asocio por Komerco kaj Industrio en Grenoble. Unu el la kunfondintoj de [[SPPE]], [[1898]]. Per lia apogo okazis la unua prop. en Sudoriento de Francio. ===[[Gilbert Lamondé]]=== '''Gilbert Lamondé''' estis esperantisto kaptita en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref>. ===[[Gabriel Lanoux]]=== '''Gabriel LANOUX''' (mortis la 29-an de aprilo 1955) estis franca esperantisto en [[Alès]], departemento [[Gard]] en [[Okcitanio]]. ===[[Gaston Laudrèat]]=== '''Gaston Laudrèat''' estis esperantisto militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n181 sep 1915</ref>. === [[Noël Lecomte]] === '''Noël LECOMTE''', alie "Noĉjo Lagrafo", tradukis plurajn novelojn de [[Guy de Maupassant]]. Interalie rete legeblas: * Rozalia Prudent<ref name = "ipernity.com ROZALIA PRUDENT"> {{ Citaĵo el la reto | url = http://www.ipernity.com/blog/58225/4628494 | titolo = ipernity: ROZALIA PRUDENT - Guy de Maupassant by Noĉjo Lagrafo | alirdato = 2024-04-13 | aŭtoro = Noĉjo Lagrafo | dato = 2016-08-22 | verko = ipernity | lingvo = eo | arkivurl = https://web.archive.org/web/20221126182434/www.ipernity.com/blog/58225/4628494 | arkivdato = 2022-11-26 | citaĵo = Karaj geamikoj, mi proponas al vi tiun novelon de Guy de Maupassant }} </ref> * La ermito<ref name = "ipernity.com La ermito"> {{ Citaĵo el la reto | url = http://www.ipernity.com/blog/58225/372345 | titolo = ipernity: La ermito -- Guy de Maupassant by Noĉjo Lagrafo | alirdato = 2024-04-13 | aŭtoro = Noĉjo Lagrafo | dato = 2012-01-23 | verko = ipernity | lingvo = eo | arkivurl = https://web.archive.org/web/20221126182209/www.ipernity.com/blog/58225/372345 | arkivdato = 2022-11-26 | citaĵo = Karaj esperantlingvaj geamikoj, mi proponas al vi tiun novelon de Guy de Maupassant }} </ref> ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} === Sinjoro Lefebvre === Sinjoro '''LEFEBVRE''', (pseŭdonimo ''Ned Katryn''), franco, estis [[kapitano]] en [[Versailles]] antaŭ la [[Unua Mondmilito]]. Li verkis multajn artikolojn en la revuo "[[Lingvo Internacia]]". Aparte interesaj estis liaj humorplenaj raportoj pri [[Universalaj Kongresoj]]. === [[Michel Legris]] === '''Michel LEGRIS''' (n. en 1934, m. la 22-an de februaro 2000) estis franca esperantisto, iama [[delegito de UEA]] en Galan (departemento [[Altaj Pireneoj]] en [[Okcitanio]], Francio) kaj fakdelegito pri filatelo. === [[Armela LeQuint]] === '''Armela LEQUINT''' - la franca familia nomo skribeblas ''LeQuint'', ''Le Quint'' aŭ ''Lequint'' - estas franca esperantistino, redakciano de la satira gazeto ''[[La Kancerkliniko]]'' (LKK) kaj tradukistino kaj eldonintino de pluraj esperantlingvaj publikaĵoj. Ŝi estas la vivkunulino de [[Ĵak Lepŭil']], realnome ''Jacques Le Puil''. Grandan parton de sia vivo ŝi pasigis kaj pasigas kun li en la urbeto [[Thaumiers]] en la [[departemento Cher]].<ref>[[Grand Dictionnaire Français-Espéranto]], 1992, paĝo 5</ref>. Same kun la vivkunulo, ŝi plenumis gravajn tradukverkojn kiaj ''[[Vojaĝo ĝis noktofino]]'' laŭ ''Voyage au bout de la nuit'' de [[Louis-Ferdinand Celine]] en 2005.<ref>[https://www.amazon.com/Voja%C4%9Do-%C4%9Cis-Noktofino-Romano-Espera/dp/1595690220 Vojaĝo Ĝis Noktofino] kun esperanta recenzeto en la reta librovendejo ''[[Amazon.com]]''</ref> Pro tiu ĉi traduko la tradukistoj ricevis la [[OSIEK-premio|OSIEK-premion]] de la [[Organiza Societo de Internaciaj Esperanto-Konferencoj]] en [[2007]]. ===[[André Lemarchand]]=== '''André Lemarchand''' (mortis 1917) estis esperantisto el [[La Ciotat]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n207 nov. 1917</ref> ===[[Joseph Lemière]]=== '''Joseph Lemière''' estis esperantisto el [[Caen]], militkaptita 1915 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} ===[[Armand Levoy]]=== '''Armand Levoy''' estis esperantisto el Pré-St-Gervais, militkaptito dum la Unua mondmilito en la koncentrejo Reserve-Lazarett II, ĉe Frankfurto.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 1917 mar 1917</ref>. Li estis translokigita al [[Altengrabow]] en 1917. <ref>Esperanto n 200 apr 1917</ref> ===[[Emile Lhuissier]]=== '''Emile Lhuissier''' estis esperantisto el [[Le Mans]], kaptita en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref>. La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 1917 mar 1917</ref> === [[R. Louis]] === '''R. LOUIS''' (luis) estis franca esperantisto, kiu interalie konatis kiel kunfondinto de la asocio „Paco Libereco“. Li estis administranto kaj kunlaboranto de [[Internacia Socia Revuo]] inter la jaroj 1907 kaj 1909, kaj redaktoro de ''[[Le Travailleur Espérantiste]]'' inter la jaroj 1912 kaj 1914. Krome li interalie tradukis vastan gamon da broŝuroj pri Esperanto al la franca. === [[Pierre Louis]] === '''Pierre LOUIS''', en Esperanto '''Petro Luiso''' (naskiĝis en [[1911]], mortis en [[1998]] en [[Angulemo]] ([[Francio]]), estis verkinto kaj ilustrinto de la fama '''[[Junulkurso]] de [[SAT-Amikaro]]'''. Organizanto de kongresoj de [[SAT]] (en Nancio, 1954, kun 480 kongresanoj) kaj [[SAT-Amikaro]], li dum pluraj jaroj gvidis Esperanto-kursojn en [[Nancio]]. == M == ===[[Gaston de Maigret]]=== Grafo '''Gaston de MAIGRET''' (mortis en 1904) estis bonfaranta membro de la ''[[Société Pour la Propagation de l'Espéranto]]'', unu el la unuaj kiuj subtenis la [[Esperanto-movado en Francio|Esperanto-movadon en Francio]]<ref>La belga sonorilo - Numero 019, marto (1904)</ref>. '''Referencoj''' {{referencoj}} === [[Generalo Malraison]] === '''Generalo MALRAISON''' de la franca armeo (mortis en [[1965]]) lernis Esperanton en [[1909]] kaj ĉiam subtenis la movadon. === [[Valentin Mannevy]] === Leŭtenanto '''Valentin-Emile MANNEVY''' (naskiĝis en 1882 - mortis la 9-an de aprilo 1912) estis franca esperantisto, sekretario de esperanto-grupo de [[Condé-sur-l'Escaut]]. Li mortis sur la batalkampo en [[Maharidja]] ([[Maroko]])<ref>[https://archive.org/details/BelgaEsperantisto_1912_n044_jun/page/222/mode/2up?q=Valentin+Mannevy+&view=theater Belga Esperantisto n044] (jun 1912)</ref>. Lia [[epitafo]] en Esperanto ankoraŭ ekzistas. '''Referencoj''' {{referencoj}} === [[Fernand Maréchal]] === '''Fernand L. G. MARÉCHAL''' estis pioniro de Esperanto, franco loĝanta en [[Leeds]], aŭtoro de la apenaŭ konata pionira originala komedio "Ĉu Pumpilurbo havu pumpilon?"<ref>'Ni Festivalu' 09 aligxilo.doc</ref> Verkoj * ''La Tutmonda Lernolibro, por paroligi Esperanton, verkita laŭ la Gouín-metodo''. Eld. [[Northern Institute]], Leeds, 1906(?) * ''Trezoro de l’ Sorĉistoj''. Eldonejo Esperanto House, Leeds, 1908 (12x18), 64 paĝoj.<ref name = "esperanto.es"> {{ citaĵo el la reto | url = http://biblioteko.esperanto.es/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=557 | titolo = Details for: Trezoro de l' sorĉistoj. › Biblioteko Juan Régulo Pérez catalog | alirdato = 2024-04-13 | eldoninto = Esperanto House, Leeds | lingvo = eo | lingvo2 = en | lingvo3 = <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240412225434/http://biblioteko.esperanto.es/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=557 | arkivdato = 2024-04-12 | citaĵo = }} </ref> : Enhavo : :# Legendo pri la unua violono. :# Unuakta [[komedio]] originala: «La ensorĉigita Ringo». :# Vilhelmo Tell. :# Unuakta komedio originala «Ĉu Pumpilurbo havu Pumpilon?» ====Recenzoj==== Pri ''La Tutmonda Lernolibro, por paroligi Esperanton...'' {{citaĵo|Lernolibro verkita laŭ la Gouin metodo, ankaŭ nomata « natura metodo », nun multe uzata por instrui la fremd-naciajn lingvojn. La aŭtoro diras prave ke, por bone ellerni lingvon, oni bezonas koni multe da verboj. Tial, li priskribas la diversajn intersekvajn agojn de iu persono, kaj tio ŝajnas la plej bona maniero por facile memori la vortojn. La [[antaŭparolo]] de tiu libro estas leginda humorajn. Ni rekomendas la verkaĵon al ĉiuj esperantistaj profesoroj.|[[La belga sonorilo]] - Numero 046, Junio (1906)}} ---- Pri ''Trezoro de l’ Sorĉistoj'' {{Citaĵo|Grandampleksan kaj multekostan libron oni povas kompari kun grandega ŝipo kiu nur povas elŝipigi siajn komercaĵojn en granda haveno. Malgrandaj libroj similas al delikataj ŝipetoj kiuj povas penetri en la plej mallarĝajn golfeton por provizi ĉiujn partojn de la lando. Tiu estis sendube ankaŭ la opinio de Sro Maréchal kaj de liaj kunlaborantaj, kiam ili publikigis la ĉi supre cititajn literaturaĵetojn. Ilia celo estas tre laŭdinda kaj ilia libro estas rekomendinda; bedaŭrinde ĝi enhavas kelkajn lingvajn erarojn, kiujn ili espereble signalos en la 2-a numero de la kolekto.| [[Amatus Van der Biest-Andelhof]]. [[Belga Esperantisto]] n004 (feb 1909)}} '''Referencoj''' {{referencoj}} ===[[Alphonse Mairey]]=== Prof. '''Alphonse Mairey''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Dijon]] mortita dum la Unua mondmilito. Profesoro de [[historio]] kaj geografio ĉe la liceo kaj universitato de Dijon, unu el la kondukantoj de la socialista partio en Francujo.<ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref> ===[[Albert Margot]]=== '''Albert Margot''' estis esperantisto el [[Namur]], militkaptito en 1915 en [[Chateauroux]] dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. ===[[Henri Marton]]=== '''Henri Marton''' (aŭ ''Martron''<ref>Esperanto n179 jul. 1915</ref>) estis esperantisto el [[Canholens]], militkaptita 1915 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. ===Martin=== '''Kapitano Martin''' (mortis 1915?) estis franca esperantisto el Nice, mortita dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref>. ===[[Albert Masselier]]=== '''Albert Masselier''' estis franca esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Li estis blindita dum la Unua Mondmilito. Verko *''Franca bukedo da dudek kantoj ĉerpitaj el nacia kaj regionaj literaturĝardeno''. Eld. [[Franca Asocio de Blindaj Esperantistoj]] (FABE), [[Neuilly-Plaisance]], 1937(?) {{citaĵo|[[Kolekto]] de dudek francaj kanzonoj, vendata por la profito de la [[Franca Asocio de Blindaj Esperantistoj]]. Kvankam sen la melodioj ĝi ne multe utilas al britaj legantoj [''tiel''], certe por la francaj samideanoj ĝi tre helpos. Laŭdire, kaj kiom ni povas kontroli, la traduko bone konvenas al la muziko. |[[La Brita Esperantisto]] - Numero 380, Decembro (1936)}} === [[Sébastien Merlet]] === '''Sébastien MERLET,''' kromnomita '''Sebeto,''' estas juna franca esperantisto. Dum du jaroj li estis vicprezidanto de [[JEFO]].<ref>''[http://www.esperantomondo.net/correspondants/utilisation_eo.php#qui Qui suis-je?] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080305203234/http://www.esperantomondo.net/correspondants/utilisation_eo.php#qui |date=2008-03-05 }} (france)''</ref> '''Referencoj''' {{referencoj}} === [[François Mesplède]] === '''François MESPLÈDE''' ([[1904]]-[[2002]]) estis membro de 1973, fakdelegito pri [[turismo]] (1977-1999), mortis la 30-an de junio en [[Arcachon]] (Francio). === [[Pierre Métivier]] === '''Pierre MÉTIVIER''' naskiĝis [[1925]] kaj mortis la [[26-a de februaro|26-an de februaro]] [[2005]]. Profesie ĝardenisto, li estis delegito en [[Saint-Martin-de-la-Place]], [[Francio]], [[dumviva membro de UEA]] kaj regula membro en [[Societo Zamenhof]]. === [[Marie-Therese Micard]] === '''Marie-Thérèse MICARD''' (mortis la [[28-an de decembro]] [[1986]] en [[Caen]], [[Francio]] estis franca esperantistino. Kun sia edzo [[Henri Micard]] ŝi fondis la [[kastelo Grezijono|Kulturdomon de la Franclandaj Esperantistoj]] ([[kastelo Greziljono]]) en [[1952]]. === [[Suzanne Minault]] === '''Suzanne MINAULT''' (naskiĝis en [[1896]], mortis la [[21-an de junio]] [[1978]] en [[Niort]], [[Francio]]) estis franca esperantistino. Ŝi dum multaj jaroj estis delegito de [[UEA]]. Ŝi lernis Esperanton dum sia junaĝo en [[Parizo]] kaj poste gvidis multajn kursojn, ankaŭ korespondajn. ===[[Maurice Mongeois]]=== '''Maurice Mongeois''' (naskiĝis 1907, mortis septembro 1974) estis esperantisto en [[Épernay]] ekde 1920-a jardeko. Li gvidis la lokan Esperanto-grupon. === [[Robert Moraud]] === '''Robert MORAUD''' (naskiĝis en 1909, mortis la 5-an de oktobro 1998 en St-Yreix, Francio) estis tre agema inform-aktivulo, kiu fondis kaj gvidis Agad-Grupon por Esperanto. ===[[Gaston Moretti]]=== '''Gaston MORETTI''' (mortis en 1904) estis unu el la pioniroj en [[Nancy]]. ===[[Anselmo Morin]]=== '''Anselmo Morin''' (mortis 1916 en [[Barcelonette]]) estis franca esperantisto, ano de la [[Lingva Komitato]], iniciatinto de la Esperanta propagando en [[Meksikio]], kie [[Ambrosio Vargas]] estis esperantigita de li. ===[[Pierre Mossmann]]=== ''' Pierre Mossmann''' (mortis 1919?) instruisto, estis esperantisto el [[Vesoul]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n222 fev 1919</ref> ===[[Ultric Moulin]]=== '''Ultric Moulin''' estis esperantisto el [[Levallois-Perret]], maleperinta en 1915 dum la Unua mondmilito apud [[Arras]] <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. ===[[Yves Muffang]]=== '''Yves Muffang''' (mortis 1916), filo de [[Henri Muffang]], frato de la ŝakludanto André Muffang (1897-1989), kiu estis la unua franca internacia ŝak-majstro, estis esperantisto mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n197 jan 1917</ref> == N == ===[[Henri Niessen]]=== '''Henri Niessen''' (mortis 1917) estis esperantisto el [[Dijon]] mortita dum la Unua mondmilito post longa malsano ricevita ĉe la fronto. <ref>Esperanto n207 nov. 1917</ref> ===[[Paul Nuyts]]=== '''Paul NUYTS''' (naskiĝis probable en 1869, mortis la 18-an de aŭgusto de 1925 en [[Lannion]]) Kavaliro de la [[Honora Legio]], Prezidanto de la societo «[[Esperanto kaj komerco]]», estis franca esperantisto dum la unua duono de 20-a jarcento. Li ludis gravan rolon en la agado por la internacia lingvo iniciatita en la [[Komerca Ĉambro de Parizo]]. == P == === [[Yvonne Paulier]] === '''Yvonne PAULIER''' aŭ '''PAULIEN''' (mortis 72-jara la [[1-an de aŭgusto]] [[1972]]) estis la sekretariino de [[Unuiĝo Franca por Esperanto]]. Ŝi servis al Espéranto-France dum kvaronjarcento. Ĉiam sindonema, ŝi donacis al medicina fakultato sian korpon. ===Th. Pénisson=== '''Th. (Theodor?) Pénisson''' estis esperantisto el [[Villeneuve-Saint-Georges]], militkaptito en koncentrejo Altengrabow ĉe Magdeburg.<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref>. Pri tio li verkis: {{citaĵo|La 27 aŭgusto 1914 mi estis militkaptito jam de tri tagoj, mi morale suferis, kaj mi malsatis, kiam venis al mi la ideo, uzi la elementojn de Esperanto, kiujn mi estis lerninta en Francujo. Mi turnas min al germana soldato kaj demandas: "Ĉu vi parolas Esperante?" Li nee respondas, mi demandas du aliajn; la tria, je mia granda surprizo, jese respondas; kvankam "malamikoj" ni interparolas kiei veraj kamaradoj; mi petas de li panon, kaj li malavare donas al mi sian porcion, kiun mi ne estus havinta, se mi ne povus min komprenigi. De tiam, mi, laŭ mia eblo, disvastigis Esperanton. En la sola kaptitejo de [[Altengrabow]], mi gajnis du cent adeptojn.|Esperanto, n195 nov. 1916}} La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 1917 mar 1917</ref> ; Referencoj <references/> ===Pereira=== '''Komandanto Pereira''' (mortis 1915?) estis esperantisto el [[Clermont-Ferrand]], mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto, n173 jan 1915</ref> ===[[Louis Perret]]=== '''Louis Perret''' estis esperantisto en la mezo de 20-a jarcento. Eldonanto de [[Feuillets Encyclopédiques de Documentation Espérantiste]]. ===[[Georges Petit]]=== '''Georges Petit''' estis franca esperantisto el Parizo, militkaptito en koncetrejo Gardelegen, [[Altmark]]<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref>. ===[[Henri Petit]]=== '''Henri Petit''' estis esperantisto el Parizo, militkaptito ĉe [[Göttingen]].<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref> ===J. Petit=== '''J. Petit''' estis esperantisto el [[Parizo]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Germanio]]<ref>Esperanto n182 okt 1915</ref> === [[Henri Philippe]] === '''Henri PHILIPPE''' estis franca esperantisto en la komenco de 20-a jarcento. Pri li ĝis nun estas neniuj pliaj informoj, krom ke li estis [[Espéranto-France#prezizintoj|prezidanto]] de [[Unuiĝo Franca por Esperanto]] (UFE) inter 1951 kaj 1957, antaŭita de [[Georges Warnier]]] kaj sekvita de [[René Llech-Walter]]. === J. M. Picard === '''J. M. (Jean-Marie?) PICARD''' estis franca esperantisto en la komenco de 20-a jarcento. Verko: * ''L'Espéranto à l’École, ou l’enseignement méthodique de la Langue française aux enfants par l'Espéranto. ''. Eld. Imprimerie Paul Brodard, [[Coulommiers]], 1911 (18X11), 216 + XXVII pĝ. [https://www.abebooks.co.uk/LEsp%C3%A9ranto-l%C3%A9cole-PICARD.J.M-Instituteur-Professeur-diplom%C3%A9/30433398969/bd#&gid=1&pid=1 titolpaĝo] ===[[René Pigeard]]=== '''René Pigeard''' (mortis 1918) estis esperantisto en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n212 apr. 1918</ref> === [[Joseph Pinon]] === '''Joseph PINON''' (mortis 78-jara la [[23-a de aŭgusto|23-an de aŭgusto]] [[1965]] en [[Sallanches]]) estis franca esperantisto, Delegito de UEA en [[Sartrouville]]. ===[[Louis Poncet]]=== '''Louis PONCET''', kuracisto, estis franca esperantisto. La 8-an de majo 1925 li prezentis sian tezon al [[Universitato de Liono]] pri vakcinado en Eŭropo uzante enketon farita per Esperanto. Li estis aldona estrarano de UEA en 1932. ===G. Pourchelle=== '''G. (Georges?) Pourchelle''' estis esperantisto el Amiens, militkaptito en la koncentrejo Truppenubungsplatz <ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> kaj post en koncentrejo Zossen<ref>Esperanto n174 feb 1915</ref> ambaŭ ĉe Berlino. La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 1917 mar 1917</ref> === [[Paul Poisson]] === '''Paul POISSON''' naskiĝis en [[1917]] kaj mortis en [[1999]], aktivulo por la utiligo de [[Esperanto]] en la [[Freinet-instruado]], forpasis novembre en [[Tours]] ([[Francio]]). ===A. Ploussu=== '''A. PLOUSSU''' estis franca esperantisto en la komenco de 20-a jarcento, [[Honoraj membroj de UEA|honora membro de UEA]]. === [[Georges Pouchot]] === '''Georges POUCHOT''' (puŝo) estis franca [[profesoro]] kaj esperantisto. Naskiĝis la [[20-an de septembro]] [[1880]] en [[Caluire]] (apud [[Lyon]]). Laŭ la [[Enciklopedio de Esperanto - P|Enciklopedio de Esperanto]] de 1934 li estis sekretario kaj fondinto de „[[Amikaro Esperantista de Lyon]]“ ([[1904]]), sekretario de la [[Federacio Esperantista Rodana]] kaj administranto de [[SFPE]]. De [[1905]] gvidis multajn kursojn, publikajn kaj oficialajn (urbajn aŭ lernejajn) kaj per [[radio]] (TSF). ==Q== ===G. Queste=== '''G. Queste''' (mortis 1915?) estis esperantisto, fondinto de la grupo en [[Amiens]], mortita dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref>. == R == ===E. Ragon=== '''E. Ragon''' estis esperantisto el [[Grasse]], vundita kaj militkaptita en la koncentrejo Lager Lechfeld dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> === [[Alexandre Raymond]] === '''Alexandre RAYMOND''' (naskiĝinta en [[1988]]) estas franca esperantisto vivanta en [[Liono]]. Krom pri Esperanto li okupiĝas pri la [[arpitana lingvo]] kaj verkis vortaron pri ĝi. Neregule li kontribuetas al vikipedio per la uzantonomo [[:uzanto:Kaha|Kaha]]. ===[[André Richard]]=== '''André Richard''' (naskiĝis ~1910 - mortis 1920) estis esperantisto en [[Cannes]] en la komenco de 20-a jarcento. Li estis filo de Paul J. Richard<ref>Esperanto n239-240 jul-aŭg 1920</ref> === [[A. Rivier]] === '''A. RIVIER''' estis pioniro de Esperanto en [[Alĝerio]] en [[1899]]. Verko * [[En Rusujo per Esperanto]]. Eldonejo Moskva Librejo "Esperanto", Moskvo, 1911, (12 x 16 cm), 132 paĝoj. ===[[León Rebière]]]=== Kaporalo '''León Rebière''' estis esperantisto malaperita aŭgusto aŭ septembro 1916 dum la Unua mondmilito. <ref>Esperanto n198 feb 1917</ref> ===[[Marcelle Robineau]]=== '''Marcelle Robineau''' (naskiĝis en 1903, mortodato nekonata) estis esperantistino en [[Seignelay]], departemento [[Yonne]]<ref>[[Der Esperantist]] n124_feb. 1984</ref>. '''Referencoj''' {{referencoj}} === [[Théophile Rousseau]] === '''Théophile ROUSSEAU''' vivis de [[1880]] ĝis [[1916]], mortinta kiel soldato antaŭ [[Verdun]]. La matematikinstruisto estis de [[1908]] ĝis sia morto vicprezidanto de [[UEA]]. ===[[André Rouveret]]=== '''André Rouveret''' estis esperantisto el [[Bagard]] en la komenco de 20-a jarcento. Li pereis sur torpedita ŝipo dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n222 fev 1919</ref> === [[Marcel Roux]] === '''Marcel ROUX''', prononco [marSEL RU] estis franca sekretario kaj fervora esperantisto. Li naskiĝis la [[3-an de majo]] [[1903]] en [[Liono]], mortodato ĝis nun ne estas notita. Sekretario de urba laborista Esperanto-grupo, li interalie estis organizinto de la [[7-a SAT-Kongreso 1927]]. Marcel Roux propagandis la disvastiĝon de Esperanto per franclingvaj artikoloj en naciaj gazetoj kaj kunlaboris per esperantlingvaj artikoloj al la revuo „[[Sennaciulo]]“ de [[SAT]]. ===[[François Roy]]=== '''François Roy''' (mortis 1920) instruisto, lernejdirektoro, estis esperantisto el [[Grenoble]], kies grupon li kunkreis, en la komenco de 20-a jarcento<ref>Esperanto n234 fev 1920</ref>. ;Verko: *''Dauphiné'' . Eld. Iniciata Sindikato. === [[Gustave Roy]] === '''Gustave Roy''', framasono, instruisto pri la hispana kaj la germana, estis franca pioniro, kies pli granda kontribuo estis la partopreno en la kreado de [[Amikejo]] en [[Moresnet neŭtrala]] en 1908. [[Dosiero:Moresnet - Gustave ROY.jpg|alternative=Gustave Roy pri sendependa esperantista ŝtato|eta|Gustave Roy pri sendependa esperantista ŝtato|maldekstra]] Verko: * '''Kiel Neŭtra Moresneto fariĝis Amikejo'''. Parizo, ''Librairie de l’Esperanto'', 1908. {{Citaĵo|Mi tralegis kun granda intereso tiun ĉi broŝuron en kiu nia amiko kaj kunlaboranto Sro G. Roy pritraktas la projekton, kies unua, talenta iniciatoro li estas. S-ro Roy priskribas intersekve la gravecon de Amikejo, ĝia fondo, la ĝis nun faritajn penadojn kaj klopodojn kaj la estontecon de Amikejo. Li faras elokvantan alvokon al la esperantistoj, montras al ni la tri geniojn de Amikejo kaj prezentas fine gvideton por Fremduloj en la rava regiono, kiu estas Amikejo. La [[broŝuro]] estas skribita en korekta,entuziasta stilo; ĝi estas tute rekomendinda.|Amatus. [[Belga Esperantisto]] n.001-002 (nov-dec 1908) }} == S == ===[[Fernand Salles]]=== '''Fernand Salles''' estis esperantisto el Parizo militkaptita en 1917 dum la Unua mondmilito en [[Germanio]] <ref>Esperanto n198 feb 1917</ref> === [[Maurice Salzmann]] === '''Maurice SALZMANN''' estis esperantisto en [[Liono]], kiu internacie aparte konatiĝis pro lia traduko de la rakonto ''[[Al ĉiuj egale - mia utopio]]'' de la jidlingva verkisto [[Ŝalom Alejĥem]], kiu esperantlingve en unua eldono publikiĝis en 1928 ([https://search.worldcat.org/de/title/Al-iuj-egale-mia-utopio/oclc/1281807052 OCLC 1281807052]), sed laŭ libraj datumaroj ankaŭ en dua eldono en 1948.<ref>[https://tekstaro.com/t?nomo=esperanto-en-perspektivo&sekcio=eep-parto-2 eldonjaro 1948 estas konfirmita per la ĉapitro 7.2.26 "El la Jida Literaturo" de la verko] [[Esperanto en perspektivo]], paĝo 221</ref> La bulteno [[FranceEsperanto]] en [https://tempa.bitarkivo.org/gazetoj/FranceEsperanto/france-esperanto-monata-organo-de-francaj-esperantistoj-dua-serio-no-20-44-aug-sept-1923.pdf la eldono aŭgusto-septembro 2023, paĝo 149] gratule anoncigis ke al li naskiĝis filo Maks la 20-an de junio 1920. '''Referencoj''' {{referencoj}} ===Sans=== '''Sans''' estis esperantisto el [[Perpignan]] militkaptita en 1917 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n205-206 sep.-ok. 1917</ref>. ===[[Robert Sénéchal]]=== '''Robert Sénéchal''' estis esperantisto el [[Liévin]], kaptita en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref>. === [[Lucien Sergeant]] === '''Lucien Sergeant''', akvokato, estas pioniro en Francio. Li ĉeestis la Unuan Universala Kongreso de Esperanto en Boulogne-sur-Mer, kie li, kune kun Duchochois kaj Michaud elpensis la [[Esperanto-flago]]n. En aŭgusto 1914 li estis vokita al Unua mondmilito kaj lasis sian edzinon [[Alice Sergeant]] hejme kun sia 11-jara filo. Li revenis en januaro 1919. ===Sergent=== S-rino Sergent (naskiĝis 1841?; mortis 1919) estis esperantistino en Parizo<ref>Esperanto n224 apr 1919</ref>. ===Servais=== '''Servais''' estis esperantisto el Pré-St-Gervais, militkapitito en koncentrejo ĉe [[Mecklenburg]] <ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===[[Joseph Servais]]=== '''Joseph Servais''' estis esperantisto el [[Givet]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Rastatt]]<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref>. === [[Gérard Schneider]] === '''Gérard SCHNEIDER''' (naskiĝis en 1921, mortis la 4-an de junio 1995) estis franca katolika pastro. En sia paroĥo Saint-Clement<!-- Kiu Saint-Clement? Laŭ stato de somero 2015 estas 8 nunaj administraj komunumoj de tiu nomo en Francio, plus 8 iamaj... --> li plurfoje instruis Esperanton, kaj aranĝis per Esperanto multjaran rilatadon kun paroĥo en Germanio. === [[Dominique Simeone]] === '''Dominique SIMEONE''' estas franca esperantisto. Ekde somero 2006<ref>fonto [http://ateisto.org/arĥivujo/2007-04.pdf revuo "Ateisto" de aprilo 2007]{{404|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> li estis estrarano, ekde somero 2008 vicprezidanto, de [[Ateista Tutmonda Esperanto-Organizo]],<ref>[http://ateisto.org/arhxivujo/2013-11-ateo17.pdf informo "estraro de ATEO" en la revuo "Ateisto" de novembro 2013,]</ref><ref>[http://ateisto.org/estraro paĝo en la retejo de la organizaĵo, alirita la 30-an de novembro 2014, kontrolita la 15-an de marto 2016:] "prezidanto: [[Roland Schnell]], Germanio, vicprezidanto [[Dominique Simeone]], Francio, sekretario: [[Anna Löwenstein]], Italio, kasisto: [[Dieter Rooke]], Svislando, redaktoro: [[Christian Rivière]], Francio"</ref> kaj ekde somero 2006 ankaŭ funkciis kiel redakciano de la asocia revuo "Ateisto". === [[François Soubranne]] === '''François SOUBRANNE''' (subran) estis franca esperantisto kaj instruisto en [[Tulle]]. De l908 li seninterrompe estis UEA-delegito. ===[[Emile Souchay]]=== '''Emile Souchay''' (mortis 1918) estis esperantisto en Parizo, kie li estis vic-delegito de UEA, post li translokiĝis al [[Athis-Mons]] en la komenco de 20-a jarcento, kie li mortis pro epidemio de [[hispana gripo]].<ref>Esperanto n221 jan 1919</ref> ===[[Louis Surateau]]=== '''Louis Surateau''' (mortis marton 1917) estis esperantisto el [[Parizo]] en la komenco de 20-a jarcento. Li estis mortita en batalkampo dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n232 dec. 1919</ref>. == T == === [[Joël Thézard]] === '''Joël Thézard''' (naskiĝis la 24-an de februaro 1884 en [[Châtillon-sur-Loire]], mortis la 27-an de junio 1957 en [[Niort]]<ref>http://www.wiki-niort.fr/THEZARD_Joel_-_Artiste_Niortais</ref>), franca verkisto, pentristo kaj skulptisto, estis esperantisto en Francio ekde 1934. Li instruis desegnarton en [[Bastia]], [[Havre]] [[Guéret]] kaj fine ĉe la liceo ''Fontanes'' de [[Niort]] ekde 1919. ====Verkoj==== * 1. ''Polusaj glacioj sub noktomeza suno''. Eld. [[Franca Esperanto-Instituto]], 1937? * 2. ''La Bela Historio de Jozef'', de Zamenhof, ilustrita per 12 desegnaĵoj. Eld. Franca Esperanto-Instituto. * 3. ''Nordnordaj Fabeloj''. Eld. [[Muusses Esperanto-Biblioteko]], [[Purmerend]], 1937. ;Recenzoj Pri ''Polusaj glacioj sub noktomeza suno'' {{Citaĵo| La libreto priskribas krozadon al Islando kaj Spitzbergo kaj reveturon laŭlonge de la norvegaj fjordoj.|[[Aŭstria Esperantisto (revuo)]] n149 (dec 1937)}} {{citaĵo|Aperis en la Kolekto de Franca Esperanto Instituto tiu ĉi tre rekomendinda originala verketo konsistanta el mallongaj vojaĝnotoj ilustritaj per 30 ĉarmaj laŭnaturaj desegnoj, fotoj, [[bildo]]j laŭ [[akvarelo]]j, kaj du kartoj, ĉiuj de la aŭtoro mem. En taglibra formo ĝi priskribas krozadon al Islando kaj Spitsbergo kun reveturo laŭlonge de la fjorda [[norvega marbordo]]. Ĉiam denove la artista plumo scias kapti per kelkaj vortoj la mirindajn lumkaj kolorefekton de l' helaj arktaj vastejoj; bedaŭrinde nur, ke mankas koloro al la “akvareloj” ĉi tie represitaj. Neoficialaj estas la terminoj [[isbergo]] (iceberg), [[bankizo]] (coastal ice-pack), kaj [[tribordo]] (starboard).| M.M.D. [[La Brita Esperantisto]] - Numero 391, Novembro (1937)}} ---- Pri ''Nordnordaj Fabeloj'' {{Citaĵo|La scenejo estas jam laŭ la titolo en la [[nordo]], en la plej alta nordo. La fabeloj estas belaj kaj lerte verkitaj. La verkisto, juna [[esperantisto]] (de 4 jaroj) esperigas, ke ni povas atendi de li ankoraŭ aliajn interesajn verketojn.|[[Aŭstria Esperantisto (revuo)]] n.152 (mar 1938)}} === [[Jean-Luc Thibias]] === '''Jean-Luc THIBIAS''' (naskiĝis la {{daton|1960-08-15}}) estas franca esperantisto, delegito de [[UEA]], laŭ profesio [[poŝtoficisto]]. Li jam longe aktivas por Esperanto en sia urbo [[Nancio]] kaj por la regiona Esperanto-asocio "[[Espéranto France-Est]]" kiel prezidanto, kasisto kaj [[libroservo|libroservisto]]. ===[[Jules Thiébault]]=== '''Jules Thiébault''' estis franca esperantisto en Carignan (Ardennes) dum la unua duono de 20-a jarcento. Verkoj: *[[La malaperinta amiko]]<ref>Eldonejo A. Suzaine, Sedan</ref>; (ĉ. 1920); *[[Materiiĝoj en Mantes]] (1925); ===[[Maurice Thomas]]=== '''Maurice Thomas''' estis esperantisto kaptita en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref>. === [[Claude Trésorier]] === '''Claude TRÉSORIER''' naskiĝis la [[4-an de majo]] [[1948]], mortis la [[5-an de decembro]] [[2013]], estis franca esperantisto vivanta en la germana urbo [[Göttingen]]. Li estas la filo de [[Jacqueline Trésorier]] kaj kiel ŝi aktivis por [[kastelo Greziljono]]. Li laboris kiel docento en la instituto pri [[romanistiko]] de la [[universitato de Göttingen]], kaj movade interalie estas delegito de UEA. ===[[Marius Troullloud]]=== '''Marius Troullloud''' (mortis 1918) estis esperantisto el [[Voiron]], kiu mortis dum la Unua milito per [[hispana gripo]] en fronta hospitalo.<ref>Esperanto n224 apr 1919</ref> === [[Gaston Turin]] === '''Gaston TURIN''' (naskiĝis en [[1910]], mortis la [[6-a de marto|6-an de marto]] [[1979]] en [[Pontarlier]], [[Francio]]) estis franca esperantisto. Li estis redaktoro de [[Internacia Pedagogia Revuo]], aktivulo de [[ILEI]] kaj multjara delegito pri instruado. == V == === [[Marie-Thérèse Valantin]] === '''Marie-Thérèse VALANTIN''' naskiĝis en [[1899]] mortis novembre [[1994]] en [[Bourges]], [[Francio]]. Dojeno de la franca movado, ŝi helpis la renaskiĝon de [[Unuiĝo Franca por Esperanto]] post la [[dua mondmilito]]. ===Sr-ino Vallienne=== '''Sr-ino Vallienne''' (mortis 1913), edzino de [[Henri Vallienne]], estis esperantistino en la comenco de la 20-a jarcento. Ŝi estis verkistino, kunlaborantino de pluraj francaj revuoj kaj verkistino de kelkaj propagandaj komedioj ludataj en Esperantaj festoj de sia tempo.<ref>Esperanto, n139 fev. 1913</ref> === [[Lionel Venon]] === '''Lionel VENON''' (naskiĝis en [[1921]] - pereis la [[4-a de aprilo|4-an de aprilo]] [[1993]] en aŭto-akcidento) estis vic-urbestro de [[Selles-sur-Cher]], la prezidanto de la franca sekcio de Internacia Ligo de Esperantistaj Radio-Amatoroj ([[ILERA]]). ===[[Félix Verlaguer]]=== '''Félix Verlaguer''' (ankaŭ nomata ''Verlaque''<ref>Esperanto n205-206 sep.-ok. 1917</ref>) estis esperantisto el [[Marseille]], militkaptito en 1915 dum la Unua mondmilito de germanoj <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. Li estis citita de [[Léon Courtinat]] kiel proponanto de Esperanto-kurso por militkaptitoj<ref>Esperanto n205-206 sep.-ok. 1917</ref>. ===[[Claude Vernay]]=== '''Claude Vernay''' estis franca esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento en [[Dunkerque]]. Verko: *''Historique du mouvement espérantiste à Dunkerque, précédé d 'un aperçu sur l'évolution du probleme de la langue auxiliaire''. 1938 (?) {{citaĵo|Jen sendube unu el la plej bonaj, plej efikaj propagandaj eldonaĵoj kiuj nacilingve aperis pri [[Esperanto]]. En la libreto, grandformata kaj 76-paĝa, ni trovas la kompletan evoluon de la ideo pri [[helplingvo internacia]] lerte redaktitan kaj bone prezentitan. La libreto ekde sia apero tiom bone impresis ke oni tuj uzis ĝin por efika [[propagando]] kaj eĉ por ĉerpi el ĝi regule dokumentajn gazetartikoloj. Tiu unua parto de la broŝuro, fakte la enkonduko, estas verkita de D-ro Degand, [[advokato]] kaj prezidanto de la grupo de Dunkerque. La dua parto skizas la historion, la evoluon kaj la intensan vivon de la tiea grupo. Ankaŭ tiu parto estas tre utila , ĉar ĝi montras kiamaniere akiri viv - kaj laborplenan grupon. La broŝuro estas dokumenta por ĉiuj kaj instiga precipe por grupanoj. Diversaj belaj fotografaĵoj pligrandigas ankoraŭ ĝian valoron. Inter tiuj portretoj ni precipe citu tiu jn de Zamenhof, Dumont, la nestoro de la movado en Dunkerque, Deligny, konata esperanto-profesoro, P. Benoit, prezidinto de la loka grupo, kaj plej simpatia samideano Archdeacon, granda batalanto por nia lingvo, ktp .| Hoso. [[Belga esperantisto]] n253 (mar 1938)}} {{citaĵo|Dokumentita historio pri la movado Esperanta en Nord, kaj aparte en Dunkerque, 1902-1935. Interesa raporto pri klopodo, laboro, kaj sukceso. Dek tri portretoj, kun biografiaj notoj, de lokaj [[pioniro]]j honorindaj. Unu ĉapitro montras la anglan devenon de [[Ernest Archdeacon]], prezidanto de S.F.P.E. Komence troviĝas skiza ''Aperçu sur l' Evolution du Probleme de la Langue Auxiliare''. |[[La Brita Esperantisto]] - Numero 413, Septembro (1939)}} === [[Gaston Veron]] === '''Gaston VERON''' (naskiĝis en [[1918]]; mortis en [[2001]]) estis [[franca esperantisto]] kaj [[delegito de UEA]] en [[Domfront]] dum kvardek jaroj, iama fakdelegito pri historio, juro kaj katolikismo. === [[Renée Volpeliere]] === '''Renée VOLPELIERE''' (naskiĝis en [[1902]], mortis la [[15-a de decembro|15-an de decembro]] [[1986]] en [[Nimes]], [[Francio]]) estis [[UEA]]-delegito. Dum dek kvin jaroj ŝi estis fakdelegito pri mondofederismo kaj mondocivitaneco, ŝi ankaŭ regule kaj malavare kontribuis al la Novjorka Oficejo de UEA por subteni la laboron ĉe UN. == Y == === [[Roger Yafil]] === '''Roger YAFIL''' (1921-1997), aktivulo en la Pariza regiono, delegito pri instruado de lingvoj, kiu partoprenis en multaj UK-oj, mortis en [[Chatou]] la 16-an de februaro. Li aŭtoris la infanan kurslibron '''La familio muso'''. ==Z== ===[[Eduard Zuber]]=== '''Eduard Zuber''' estis franca esperantisto, militkaptito 1915 en [[Königsbrück]].<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Francaj esperantistoj|*]] [[Kategorio:Listoj de esperantistoj laŭ nacieco|Francaj]] [[Kategorio:Ĝermolisto de esperantistoj|Francaj]] dmaxm1dyhcuog9tasmag5g4czva0na9 9493958 9493955 2026-10-15T13:45:54Z Roberto 609 /* Maurice Clavel */ 9493958 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto | speco = ĝermo | bildo = <span style="vertical-align: middle; background:transparent">[[Dosiero:Flago-de-Francio.svg|50ra]]<span style="margin-left:-45px;">[[Dosiero:Jubilea simbolo.svg|40ra]]</span></span> | css-stiloj = width: 80%; | teksto = ''Tiu ĉi paĝo listigas [[Vikipedio:ĝermo|ĝermajn informojn]] pri [[franca esperantisto|francaj esperantistoj]]. Movu mallongajn informojn pri francaj esperantistoj en tiun ĉi paĝon metante [[Vikipedio:alidirektilo|alidirektilo]]n.<br />Se vi volus partigi informon en apartan artikolon, aldonu informojn tiel ke '''minimume''' estu tri plenaj frazoj, prefere pli, nepre estu ĝustaj kategorioj, almenaŭ [[:kategorio:francaj esperantistoj]], kaj laŭeble ankaŭ uziĝu la ŝablonoj {{ŝ|Informkesto homo}} kaj {{ŝ|vivtempo}}. Post kreo de aparta artikolo forigu la informon de ĉi tie.<br />Ekzistas pli plena '''[[listo de francaj esperantistoj]]''', en kiu listiĝu la nomoj de francaj esperantistoj aŭ menciataj ĉi tie aŭ per propra biografia artikolo.'' <!-- Pri ĉi tiu paĝo, vidu la historian diskuton [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo_2006_9#Kvanto_kaj_kvalito]] --> }} {{KompaktaEnhavTabeloEo}} == A == ===[[Albert Adeline]]=== '''Albert ADELINE''' (mortis en septembro 1933) estis Sekretario de la Franca [[Ĉambro de Komerco]] en [[Londono]]. Li sciis Esperanton kaj subtenis ĝin, kvankam li ne movadis<ref>[[La Brita Esperantisto]] - Numero 343, Novembro (1933)</ref>. ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} ===Amigault=== '''Amigault''' estis esperantisto el St-Denis, malaperinta ĉe Charleroi la 22-a de aŭgusto 1914 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===Asset=== '''Asset''' estis esperantisto militkaptita en 1917 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n205-206 sep.-ok. 1917</ref>. ===[[Gérard Aussenac]]=== '''Gérard Aussenac''', fervojisto, estis esperantisto en [[Saint-Dizier]] en 1912<ref>[[Propaganda piedvojaĝo]]</ref> kaj [[Sézanne]] en 1916, kie delegito de UEA li estis en 1916<ref>Esperanto n 193-194 sep-okt 1916</ref> sekretario de la Nordorienta Federacio. ===G. Azambre=== '''G. Azambre''' estis esperantisto el [[Marcilles]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Altengrabow]]<ref>Esperanto n182 okt 1915</ref>. == B == === [[M. Baissac]] === '''M. BAISSAC''' estis pioniro en Alĝerio en la komenco de 20-a jarcento. En 1905 li verkis la originalan teatraĵon "La duonokulvitro". Baissac publikigis artikolojn pri la 2-a UK en alĝeriaj gazetoj: „Le Republicain“ kaj „L'Independant“ en 1906.<ref>[https://archive.org/details/RuslandaEsperantisto_1906_n11_nov/page/232/mode/2up Ruslanda Esperantisto. ''Esperantista movado''. N 11, p. 232.] Nov. 1906</ref> ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} ===[[Gaston Barat]]=== '''Gaston Barat''' (mortis 1918) estis esperantisto el [[Lille]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n215-216 jul-aŭg 1918</ref> ===[[Otto Barban]]=== '''Otto Barban''' estis esperantisto el Metz, mortinto dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n174 feb 1915</ref> ===Barraud=== Lieŭtenanto-Kolonelo Barraud (mortis 1915) estis esperantisto el Bordeaux, mortinto dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. === [[Paulette Bascou]] === '''Paulette BASCOU''' (naskiĝis en 1909, mortis la [[27-an de decembro]] 1995 en [[Privas]], Francio) estis Freinet-metoda Esperanto-instruintino, delegito de Universala Esperanto-Asocio ([[UEA]]) pri edukado dum kvaronjarcento kaj aktiva en la movado JEAN. ===T. Baumann=== '''T. Baumann''' estis esperantisto el [[Château Sallins]] forkondukita kiel garantiulo en 1915 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> en la sama jaro li revenis al [[Bayonne]]<ref>Esperanto n182 okt 1915</ref>. ===A. Bayet=== '''A. Bayet''' estis esperantisto el St-Maurice en Gourgois, vundita kaj kredeble kaptita la 7-an aŭ 8-a de septembro 1914, dum la Unua mondmilito, en [[Fosse Martin]].<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===[[René Beck]]=== '''René Beck''' estis franca esperantisto en [[Chartres]], kiu esperantiĝis en 1903. Verko: *'''La Mistera Sinjorino. Novelo originale verkita en Esperanto'''. Eld. Librejo Asselin, [[Tours]], 1913 (?). {{citaĵo|La verko prezentas la historion de malfeliĉa virino edziniĝinta kun viro malbona kaj diboĉema. En la komenco de la rakonto ni jam trovas ŝin apartigita de ŝia edzo kaj loĝanta sola en vilaĝo. Kio tie okazas estas vive priskribita en tre klara bona Esperanto. Ŝajnas al ni bedaŭrinde, ke la aŭtoro ne faris el sia [[temo]] iom pli dikan volumon, ĉar tiumaniere li povus kredeble prezenti pli detale la karakterojn de la personaro. Cetere la prezo estas sufiĉe alta por tiel malgranda libreto. La verko de nia samideano estas tute leginda. Ni esperas, ke ĝi ricevos bonan akcepton ĉe la Esperantistaro, kiu per tio kuraĝigos lin al plua kaj eble pli ambicia provo sur la kampo de nia [[originala literaturo]].|A.B. [[La Brita Esperantisto]] - Numero 104, Aŭgusto (1913)}} === [[Michel Becker]] === [[Dosiero:Grosjean Maupin, Becker – Cours Élémentaire Pratique d’Esperanto, 1909.pdf|160ra|eta]] '''Michel BECKER''' estis franca esperantisto, kiu publikigis kun [[Émile Grosjean-Maupin]] la ''Cours élémentaire pratique d'après la méthode combinée'', 1909, tradukita italen, persen ktp. Verko * Michel Becker et E. Grosjean - Maupin. ''Cours élémentaire pratique d’Esperanto d’après la methode directe combinée''. Eldonejo [[Hachette]], Parizo, 1909, (12 x 18 cm) 166 paĝoj. ===[[Charles Bégel]]=== '''Charles Bégel''' (naskiĝis 1855? - mortis 1919) estis esperantistino el [[Lyon]], kie li estis profesoro ĉe la liceo Ampère en la komenco de 20-a jarcento. En 1902, post parolado de [[Émile Boirac]], li fondis la Esperanto-grupon de Lyon kun [[Henri Dor]], [[Emile Cohendy|Prof. Cohendy]], [[Albert Offret]] kaj [[Jeanne Zabilon d'her Ranfaing]]. <ref>Esperanto n234 fev 1920</ref>. ===[[Lucien Bernot]]=== '''Lucien BERNOT''' (mortis 1905), plibone konata sub la pseŭdonomo « Elber No » estis franca esperantisto pioniro en [[Fontenay-sous-Bois]]. Li verkis multajn muzikaĵojn. Li direktis ankoraŭ, en la ĵurnalo [[L'Espérantiste]] la rubrikon « amuzaĵoj ». === [[Roger Blanc]] === '''Roger BLANC''' (naskiĝis en [[1913]], mortis [[1993]] en [[Sancoins]], [[Francio]]) estis emerita lernejestro, [[UEA]]-delegito tra 40 jaroj. Li fondis plurajn grupojn kaj estris regionan federacion dum jaroj. ===[[Louis Bigorgne]]=== '''Louis Bigorgne''' estis esperantisto militkapita en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n190 aŭt 1915</ref>. ===[[Robert Bollack]]=== '''Robert Bollack''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Parizo]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref> === [[Fanny Bonnet]] === '''Fanny BONNET''' [bone] (naskiĝis la {{daton|9|septembro|1870}} en [[Parizo]]; mortis en [[1936]]) estis franca "profesorino", t.e. instruistino, de la [[angla lingvo]] kaj de [[stenografio]]. Ŝi esperantiĝis en [[1903]]. Ŝi estis kasistino de [[SFPE]] dum 10 jaroj kaj komitatanino de la "[[Fédération Universitaire Espérantiste de France]]". ===Bord=== '''Profesoro Bord''' (mortis 1919) estis esperantisto el [[Beaune]], kies loka grupo li fondis en 1903. Li estis unu el la unuaj pioniroj de Esperanto-movado en [[Burgonjo]]. En 1907 li iniciatis la kreon de la [[Esperanta Burgonja Federacio]], kiu estis unu el la plej vivplenaj Francaj Esperanto-asocio; antaŭ la Unua milito <ref>Esperanto n232 dec. 1919</ref>. ===J. A. Bordes=== '''J. A. Bordes''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Saint-Chamond]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref> === [[Emile Borel]] === '''Emile BOREL''' estis franca [[radiostacio|radiostaciestro]] kaj esperantisto de [[Liono]], kiu vivis en la kvartalo ''La Doua'' de la urbo [[Villeurbanne]] tuj norde de Liono, en ties [[Metropolo Liono|nuna metropola regiono]]. Li naskiĝis la [[27-an de aprilo]] [[1884]] en Liono ([[Lyon]]), kaj fervore propagandis favore al Esperanto, aparte en la [[radiostacio]], kiun li multajn jarojn direktis. Lia edzino estis unu el la fondintoj de la feminista Esperanto-Socio [[UDEV]]. ===[[Emile Boirac (filo)]]=== {{Ne konfuzu|Emile Boirac}} '''Emile Boirac ''' (mortis 1915) estis filo de Rektoro [[Emile Boirac]]. Li estis esperantisto el Dijon, mortinto dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>.. === [[Rémy Bouchet]] === '''Rémy BOUCHET''' estas franca esperantisto. En Esperantujo li interalie kontribuas al la organizaĵo [[Tutmonda Asocio de Konstruistoj Esperantistaj]] (TAKE). === [[Honoré Bourdelon]] === '''Honoré BOURDELON''' (naskiĝis en [[1892]], mortis la [[21-a de septembro|21-an de septembro]] [[1980]]) estis multjara [[delegito de UEA]] en [[Marsejlo]], [[Francio]]. Li prezidis la Lokan Kongresan Komitaton de la [[42-a UK 1957]] en [[Marsejlo]]. === [[Louis Bourdon]] === [[Pastro]] '''Louis BOURDON''' ([[1904]], mortis la [[14-a de marto|14-an de marto]] [[2005]] en [[Lille]], [[Francio]]) lernis [[Esperanto]]n ĉ. 65-jaraĝa. Li entuziasme partoprenis en multaj kongresoj kaj renkontiĝoj, ĉe kiuj li ofte celebris la Sanktan [[Meso]]n. === [[Suzanne Bourot]] === '''Suzanne BOUROT''' (naskiĝis en [[1936]]) estas franca esperantistino, dum pluraj jaroj membro de Franca Esperanto Instituto ([[FEI]]). Ŝi estas unu el la ĉefaj kunfondintoj de la esperanto-centro [[Kvinpetalo]], kaj daŭre prizorgis ĝin dum transira periodo de 2004 (morto de [[Georges Lagrange|Georgo Lagranĝo]]) ĝis 2008, lasante iom post iom la taskojn al administranta skipo. ===[[Eugène Bourreau]]=== '''Eugène Bourreau''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Parizo]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref> === [[André Brest]] === '''André BREST''' (naskiĝis en [[1928]], mortis la [[4-a de aprilo|4-an de aprilo]] [[1993]]) estis [[UEA]]-delegito en [[Bormes-les-Mimosas]] ([[Francio]]). === [[Marc Budimir]] === '''Marc Svetomir BUDIMIR''' (naskiĝis en [[1929]], mortis la [[3-an de aŭgusto]] [[1976]] revenante de la [[61-a UK 1976]] en [[Ateno]] en trafik-akcidento en [[Greklando]]) estis franco jugoslav-devena. Li aktivis en la Esperanto-movado ekde [[1952]], unue en [[Beogrado]] ĝis la jaro [[1956]], kaj poste en [[Liono]], kie li vivis dum la lastaj dudek jaroj. === [[Fernand Buecher]] === '''Fernand BUECHER''' (naskiĝis en 1902 je nomo ''Ferdinand Bücher'' en Alzaco, [[Germana Regno]], mortis en 1996) post la [[Unua Mondmilito]] estis kunfondinto de la Esperanto-grupo en [[Mulhouse]] ([[Alzaco]], Francio). Li estis UEA-membro dum preskaŭ 50 jaroj kaj [[delegito de UEA|delegito]] en [[Didenheim]] dum 20 jaroj. ===[[Lucien Bourgois]]=== '''Lucien Bourgois''' franca esperanto-verkisto. Li estis prezidanto de [[Nordfrancia Esperanto-Federacio]] en la fino de 20-a jarcento. Verkoj: *'''Laŭ la fluo de l’ interparolo; Konversacia gvidlibro franca-Esperanta'''. Mimeo. Eld. [[Cercle esperantiste de l'Agenais]], [[Laroque Timbaut]], 1985. *'''Kvarlingva proverbaro'''. Eld. [[La KancerKliniko]], Parizo, 2000 26p. A4. ===[[Jules Bouche]]=== '''Jules Bouche''' (mortis 1915?) estis esperantisto el Parizo, mortinto dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref>. == C == === [[Hector Cachon]] === '''Hector CACHON''' [ekTOR kaŜON] (naskita la {{daton|11|marto|1891}} en [[Sens]],departemento [[Yonne]], mortinta en [[1951]]) estis franca esperantisto kaj tipografo. Laŭ la [[enciklopedio de Esperanto]] de 1934 li estis esperantisto de 1910. Li estis unu el la unuaj membroj de ''[[Fédération Espérantiste Ouvrière]]'' (FEO) kaj de [[SAT]], estis sekretario de FDO de 1924 ĝis 1933 kaj direkciano de [[SAT]] de 1927 ĝis 1932. Plurajn kursojn li gvidis en [[Parizo]]. === [[Fortuné Cadenel]] === '''Fortuné CADENEL''' (naskiĝis en [[1901]], mortis la [[18-a de junio|18-an de junio]] [[1987]]) estis membro de [[UEA]] kaj unu el la organizantoj de la [[Universala Kongreso]] en [[Marsejlo]] ([[1957]]). === [[Raoul Cahouet]] === '''Raoul CAHOUET''' naskiĝis en [[1931]] kaj mortis la [[5-a de decembro|5-an de decembro]] [[1994]]. La [[urbo]] [[Vierzon]] ([[Francio]]), kie li estis delegito, decidis inaŭguri dulingvan memorplaton je lia memoro. ===[[Georges Carreiron]]=== '''Georges Carreiron''' (naskiĝis 1896?, mortis 1919) estis esperantisto el Parizo. Li estis vundita dum la Unua mondmilito kaj sekve mortis<ref>Esperanto n224 apr 1919</ref>. ===[[Edouard Carrete]]=== '''Edouard Carrete''' estis esperantisto el [[Lille]], militkaptito en 1915 dum la Unua mondmilito arestita ĉe Munster<ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. ===[[Adrien Cart]]=== '''Adrien Cart''' filo de [[Theophile Cart]], estis esperantisto malaperinta en 1915 dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n191-192 jul-aŭg 1916</ref>. Estis notico pri lia morto en 1916 en la [[Batalo de Somme]] la 20-a de julio 1916<ref>Esperanto n 193-194 sep-okt 1916</ref>, sed li estis sendito el militkaptejo al Svisio en 1917 <ref>Esperanto n207 nov. 1917</ref>. === [[Jean-Pierre Cancel]] === '''Jean-Pierre CANCEL''' estas franca esperantisto vivanta en [[Alzaco]]. Li aktivas en la regiona Esperanto-asocio "[[Espéranto France-Est]]" kaj en 1993 estis inter la fondintoj de la organizaĵo [[Tutmonda Asocio de Konstruistoj Esperantistaj]] (TAKE). ===[[Raul Chaigné]]=== '''André-Raul Chaigné''' estis franca esperantisto el [[Culzac]], malaperinta la 20-an de aŭgusto 1914 en [[Faxe-Fonteny]] dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref>. === [[Jean Clement]] === '''Jean CLEMENT''' (naskiĝis en [[1908]], mortis en [[januaro]] [[1998]] en [[Vierzon]], ([[Francio]]) estis iama [[delegito de UEA]] pri [[naturprotektado]]. ===[[Marcel Clement]]=== '''Marcel Clement''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Orange (Francio)]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref> === [[Maurice Clavel]] === '''Maurice CLAVEL''' (naskiĝis en [[1910]], mortis la [[16-a de novembro|16-an de novembro]] en [[Valence]], [[Francio]]) estis franca esperantisto. Li estis membro de [[UEA]] depost [[1938]] kaj delegito ekde [[1946]]. ===[[Emile Cohendy]]=== '''Emile Cohendy''' (naskiĝis 1851?-mortis 1920) profesoro pri komerca juro ĉe la Fakultato kaj ĉe la Supera Komerca Lernejo, estis esperantisto el Lyon, kies loka esperanto-grupo li estis prezidanto, en la komenco de 20-a jarcento. Li subite mortis 69-jara la 1-an oktobro 1920 pro kormalsano. Lia nekrologio en revuo Esperanto diras: {{citaĵo|La ĉefa trajto de lia karaktero estis la ĝentilo, kaj multaj samideanoj persone spertis lian servemon, kiun li kaŝis sub modesta bonvolo. Respektata kaj amata de siaj studentoj, li postlasas gravan juran verkon: tiaj kursoj, liaj komentarioj de la kodoj estas klasikaj. [[Profesoro]] demokrata, li volis, ke ne nur la studentoj lernu, ke liaj samlandanoj lernu ne nur vortojn sed faktojn: al li Francio ŝuldas la principon de deviga teknika industria kaj komerca instruado; de 1897 en la Supera Konsilantaro de l’Teĥnika Instruado li batalis por tio, kaj antaŭ kelkaj monatoj leĝo sankciis liajn klopodojn. Homo bonkora, li batalis kontraŭ la suferoj, kontraŭ la mizero, kontraŭ la malamo: li sin dediĉis al bonfaraj institucioj por blinduloj, por kripligitaj soldatoj, al la urba pruntoficejo, al Esperanto. En 1902 Emile Cohendy fondis la Grupon de Lyon kun neforgesebla [[Henri Dor|D-ro Dor]], [[Charles Bégel|Ch. Begel]], [[Jeanne Zabilon d'her Ranfaing|F-ino Zabilon d’Her]], [[Albert Offret|S-ro Prof. Offret]]. Baldaŭ li fariĝis Vic-prezidanto, kaj en 1912 anstataŭis D-ron Dor kiel Prezidanto. Lia nomo tre utile efikis por nia movado en nia regiono, kaj li faris plurajn propagandajn paroladojn. En 1919, konvinkita ke Esperanto sukcesos nur per [[UEA]], li fariĝis [[Dumviva membro de UEA|Dumviva Membro]] aliĝante al nia Garantia Kapitalo. Ve! lia dumviva membreco ne estis longa! Ni prezentas al lia vidvino, al liaj filoj, kaj al lia bofilo, S-ro [[Justin Godart]], deputito, Honora Membro de UEA, niajn emociajn kondolencojn. La funebra ceremonio okazis la 4 oktobro en la granda amfiteatro de la Fakultato, kie kolegoj, lernintoj kaj urbestro S-ro Herriot gloris Hajn meritojn. Inter multegaj funebraj kronoj estis tiu de la [[Amikaro Esperantista de Lyon|Grupo Esp. de Lyon]]. | L. P. Esperanto n243 nov 1920}} === [[Roger Colney]] === '''Roger Colney''' estis de longe la prezidanto de la intertempe malaperinta poŝta [[ESP]]-asocio en [[GAP]]. === [[Jean-Paul Colnot]] === '''Jean-Paul COLNOT''' (naskiĝis en [[1928]], mortis en [[aŭgusto]] [[2000]]), estis franca delegito kaj fakdelegito (pri [[junularo]], poste pri [[turismo]]) dum preskaŭ duona jarcento en Nancio ([[Nancy]]) kaj [[Laxou]] (Francio). Colnot estis bona, efika instruisto de Esperanto, i.a. en la junuldomo en Nancio. Por EFE, la Esperanto-asocio en Alsaco-Loreno, li aktivis kiel sekretario (1959-1972<!-- @EFE-anoj: bonvolu kontroli kaj korekti-->) kaj prezidanto (1972-1980<!-- @EFE-anoj: bonvolu kontroli kaj korekti; mi prenis la informojn el http://esperanto.france.est.free.fr/historio.htm pri prezidantoj -->). ===Comte=== '''Kapitano Comte''' estis franca esperantisto el [[Boulogne-sur-Mer]], militkaptito en koncentrejo Kavalier Scharnhorst apud [[Magdeburg]].<ref>Esperanto n174 feb 1915</ref> ===[[Horace Cotelle]]=== '''Horace Cotelle''' estis esperantisto militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Sennelager]]<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref>. La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 1917 mar 1917</ref> ===J. M. Courtinat=== '''J. M. Courtinat''' estis esperantisto militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n183 nov 1915</ref> === [[Robert Coyac]] === '''Robert COYAC''' ([[1912]], mortis la [[23-a de oktobro|23-an de oktobro]] [[1991]]) estis [[UEA]]-delegito kaj fervojisto en [[Sartrouville]], [[Francio]]. === [[Louis Cozic]] === '''Louis COZIC''' (kozik) (naskiĝis la [[27-an de februaro]] [[1879]] en [[Parizo]]) estis [[Francio|franca]] inĝeniero kaj esperantisto. Laŭ la [[enciklopedio de Esperanto]] de 1934 li plurajn jarojn estis prezidanto de la Asocio de la Inĝenieroj de Ŝtataj Publikaj Laboroj (france ''Association des Ingénieurs des Travaux publics''). Fervora propagandisto de Esperanto, li longe estis prezidanto de la [[Federacio de la Pariza Regiono]]. == D == === [[Henri Dabezies]] === '''Henri DABEZIES''' (naskiĝis en [[1918]], mortis en aŭgusto [[1992]] en [[Parizo]]) estis multajn jarojn fakdelegito pri protestantismo. ===[[Jean Dardel]]=== '''Jean Dardel''' estis esperantisto en Francio en la komenco de 20-a jarcento. Verko: *'''La tekniko de la Termala Kuracado ĉe [[Aix-les-Bains]]'''. Eld. e A. Malaine, Parizo, 1905(?) === [[Jeanne Dedieu]] === '''Jeanne DEDIEU''' estis franca instruistino kaj esperantistino. En 1949 ŝi estis unu el kvar estraranoj de la ĵus nove fondita [[Internacia Ligo de Esperantistaj Instruistoj]]<ref>''Internacia Ligo de Esperantistaj Instruistoj stariĝis!'' En: [http://www.gazetoteko.com/jv/jv4909.pdf ''La Juna Vivo,'' septembro 1949], paĝo 355.</ref>. En la sekva estraro de 1956 Jeanne Dedieu estis la prezidantino kaj plurajn jarojn gvidis la ligon.<ref>laŭ [[Humphrey Tonkin]], [[Poznano]], [[Pollando]] 8-an de februaro 2014</ref> ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} === [[Paul Degon]] === '''Paul DEGON''', franco, d-ro, advokato en [[Neuilly-sur-Seine]]. Ano de la [[Lingva Komitato]], UEA-delegito, kunlaboris je [[La Revuo]] kaj Jarlibro de UEA. ===[[Albert Delaunay]]=== '''Albert Delaunay''' estis esperantisto el [[Amiens]], militkaptita 1915 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. ===[[Lucien Demarcy]]=== '''Lucien Demarcy''', filo de [[Léon Demarcy]], estis esperantisto el [[Beauvais]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n195 nov 1916</ref> === [[Louis Demarest]] === '''Louis DEMAREST''' (demare) estis franca instruisto kaj unu el la kunfondintoj de [[SPPE]] en [[1898]] kaj el la unuaj propagandistoj por Esperanto en Francio, nome en "Journal des instituteurs", 1899. Li prezidis la grupon de [[Reims]] ĝis 1902, poste li forveturis al [[Konakry]] ([[Gvineo]]). ===[[Lucien Deniau]]=== '''Lucien Deniau''' estis esperantisto militkaptita en 1916 dum la Unua mondmilito. <ref>Esperanto n191-192 jul-aŭg 1916</ref> === [[Pol Denis]] === '''Pol DENIS''' estas franca esperantisto, delegito de [[UEA]]. Li jam longe aktivas en sia urbo [[Bar-le-Duc]] kaj por la regiona Esperanto-asocio "[[Espéranto France-Est]]" kiel prezidanto (1980-1983<!-- @EFE-anoj: bonvolu kontroli kaj korekti; mi prenis la informojn el http://esperanto.france.est.free.fr/historio.htm pri prezidantoj -->), komitatano kaj redaktoro de la komunikilo "[[La informilo]]". ===[[Paul Deschamps]]=== '''Paul Deschamps''' (mortis la 22-an de aŭgusto 1914) estis franca esperantisto el [[Rouen]] dum la Unua mondmilito ĉe Fillières (Meurthe-et-Moselle)<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref>. === [[Roger Despiney]] === '''Roger DESPINEY''' (1907-2003) estis franca delegito de [[UEA]], prezidanto de la Pariza Federacio, sideja direktoro de [[Espéranto-France]] (1978-1987) kaj ties honora prezidanto.<!-- Ĉu estas familia rilato al la pli juna esperantistino [[Barbara Despiney]], devene el Pollando? Ĉu ŝi povus esti lia bofilino? --> === [[Charles Devoucoux]] === '''Charles Devoucoux''' (mortis 1909<ref>[https://archive.org/details/BelgaEsperantisto_1909_n003_jan/page/n33/mode/2up?q=Charles&view=theater Belga Esperantisto n003] (jan 1909)</ref>) advokato, estis franca pioniro listita en la Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”/Serio XXIII ĉe [[Valognes]], Manche kaj prezidanto de la grupo de [[Charenton]]. Li ofte faris kursojn kaj paroladojn en la Pariza regiono. ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} ===[[Henriette Diou-Trouillon]]=== '''Henriette Diou-Trouillon''' estis franca esperantistino en la komenco de la 20-a jarcento. ;Tradukoj: *'''Oficiala resumo de la teosofia doktrino'''. Eld. Preza Esperanta Societo, Parizo, 1912(?)<ref>Esperanto n135 dez 1912</ref> ===[[Xavier Dorion]]=== '''Xavier Dorion''' (mortis 1904) estis unu el la pioniroj de Esperanto en [[Roubaix]]. === [[Raymond Doury]] === '''Raymond DOURY''' (naskiĝis en [[1912]] kaj mortis [[4-an de marto]] [[2000]]) estis [[franca esperantisto]] kaj iama [[UEA-delegito]] pri [[mondcivitanismo]]. Li mortis la [[4-an de marto]] en vilaĝeto ''Combejean'', komunumo [[Pierrerue]], departemento [[Hérault]] en suda [[Francio]]. Ĝis la mezo de la [[1980-aj jaroj]] li aktivis en la [[Pariza regiono]], i. a. kiel delegito por [[Parizo]], gvidanto de konversaciaj rondoj kaj redaktoro de la [[gazeto]] [[Paris-Esperanto]]. ===[[Yvonne Dousset]]=== '''Yvonne DOUSSET''', esperantistino en Parizo en la komenco de 20-a jarcento. ===A. Dupuis === '''A. Dupuis '''(mortis 1915) estis esperantisto el [[Gipoy]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref> ===[[Paul Dumas]]=== '''Paul Dumas''' (mortis 1918) estis esperantisto el [[Toulon]] en la komenco de 20-a jarcento. <ref>Esperanto n212 apr. 1918</ref> === [[Marcel Dupuis]] === '''Marcel DUPUIS''' [dŭpŭi] (naskiĝis la {{daton|25|februaro|1880}} en [[Parizo]]) estis [[franca esperantisto]] kaj [[inĝeniero]] de [[fervojo]]j. Li propagandis ĉefe sur la kampo de fervojoj kaj [[turismo]] per artikoloj, paroladoj, organizo de karavanoj ktp. Li estis vicprezidinto de la [[Pariza Esperantista Grupo]] kaj ĝenerala sekretario de [[ISAE]]. ===[[Roland Dupuis]]=== '''Roland DUPUIS''' estis franca esperantisto dum la mezo de 20-a jarcento. Tradukoj: * [[Georges Duhamel]]. ''Rakontoj pri Nederlando'', 1938 [https://www.amazon.fr/RAKONTOJ-NEDERLANDO-ESPERANTO-HISTOIRES-HOLLANDE/dp/B01I3YXTF2] * [[Georges Duhamel]]. ''Norda Kanto'', 1939 [http://retbutiko.be/de/ero/nork] * [[Guy de Maupassant]]. [[La Normandaj Rakontoj]]. Eld. [[Eldona Societo Esperanto]], 1953. ====Recenzoj==== Pri ''Rakontoj pri Nederlando'' {{citaĵo|Unuavide, oni povus supozi, ke ĉi tiu libreto estas nur riĉe ilustrita kaj altklasa gvidlibro al Nederlando. Sed ĝi estas multe pli, ol tio. Verkite de membro de la [[Franca Akademio]], ĝi konsistas el serio de 20 delikataj literaturaj skizoj, veraj [[prozpoemo]]j, kiuj spiras amon al Nederlando kaj instigas la leganton ŝati ĝiajn belaĵojn. La traduko estas bonega, kaj la verko tre rekomendinda. Notinda esprimo: ''Ĉiuj pecoj de la puzlo (ĵig-saw puzzle)''.|[[Montagu Christie Butler]] (M.C.B.) [[La Brita Esperantisto]] - Numero 405, januaro (1939) }} ==E== ===Louis Eschembrenner=== Serĝento '''Louis Eschembrenner''' estis esperantisto el [[Fresne-Nord]] militkaptita en 1916 dum la Unua mondmilito en [[Germanio]].<ref>Esperanto n191-192 jul-aŭg 1916</ref> == F == ===[[Alexandre Fabre]]=== '''Alexandre Fabre''' (mortis 1915) estis esperantisto. eks-volapukisto, loĝanta en [[Toulon]] ekde 1907, kie li fondis esperanto-grupon, unu el la pioniroj de Esperanto en Francio<ref>Esperanto n186 feb 1915</ref>. ===F. Farjon=== '''F. Farjon''' (mortis 1916), prezidanto de la komerca ĉambro en [[Boulogne sur Mer]], estis unu el la organizintoj de la [[UK 1905|unua Universala Kongreso]].<ref>Esperanto n191-192 jul-aŭg 1916</ref> === [[Germaine Faucher-Mahé]] === '''Germaine FAUCHER-MAHÉ''' (naskiĝis en [[1908]], mortis la [[3-a de aprilo|3-an de aprilo]] [[1994]]) estis vidvino de Jacques-Louis Mahé ([[Lorjak]]). === [[Marcelle Fauvart-Bastoni]] === '''Marcelle Fauvart-Bastoni''' estis franca esperantistino en la komenco de 20-a jarcento. Verko * '''Cours élémentaire pour apprendre l’Espéranto sans professeur'''.— Paris. Hachette & C°. 1912? {{Citaĵo|Tiu nova kurso estas speciale rekomendinda al la francparolantoj kiuj deziras lerni la lingvon Esperanto, ĉar la aŭtorino atentis pri multnombraj specialaj frazkonstruaĵoj kaj dirmanieroj de la franca lingvo. Kvankam ni ne plu bezonas francajn lernolibrojn ni devas tamen konfesi ke la nova metodo estas bona kaj tute rekomendinda.|[[Belga Esperantisto]] n046-047 (aŭg-sep 1912)}} === [[Juliette Fayot]] === '''Juliette FAYOT''' (1899-1995), dumviva membro de UEA kaj de Unuiĝo Franca por Esperanto, pentristino, kiu verkis kaj ilustris '''Gvidlibro tra Paris''' (1965), mortis la 4-an de aŭgusto 1995 en Parizo. === [[Maurice Feneyrol]] === '''Maurice FENEYROL''' (1924-2000), iama delegito pri elektrotekniko, dumviva membro de UEA kaj de Unuiĝo Franca por Esperanto, granda mecenato de la Esperanto-movado, forpasis junie en La Garde (Francio). ===[[Maurice Flavigny]]=== '''Maurice Flavigny''' (mortis 1918) estis esperantisto el [[La Havro]] mortigita en la lastaj tagoj de Unua mondmilito.<ref>Esperanto n224 apr 1919</ref> ===[[Odile Florent]]=== '''Odile Florent''' (mortis 1919) instruistino, estis esperantistino el [[Sebourg]] en la komenco de 20-a jarcento<ref>Esperanto n239 okt 1919</ref> ===[[Jules Forestier]]=== '''Jules Forestier''' (mortis 1920) diplomato, estis esperantisto en [[Genève]] en la komenco de 20-a jarcento. Li estis garantianto de UEA. Forestier estis dum kelkaj jaroj reprezentanto de la Franca registaro en [[Indoĉinio]]. <ref>Esperanto n236 apr 1920</ref> == G == === [[François Garrique]] === '''François GARRIQUE''' (1911-2003) estis vicdelegito (1958-59) kaj delegito (1960-91), mortis en Rognes (Francio). ===[[Georges Gauvin]]=== '''Georges Gauvin''' (mortis 1917) estis esperantisto el [[Toulon]], vundita apud Monastir, mortis en Veria (Grekujo) dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n207 nov. 1917</ref>. === [[Madeleine Gibez]] === '''Madeleine GIBEZ''' (1902-1998), iama delegitino en Gargas (Francio) kaj pri turismo, mortis la [[9-a de decembro|9-an de decembro]]. ===[[René Giroux]]=== '''René Giroux''' estis esperantisto el [[Chartres]], militkaptita 1915 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. ===[[Marcel Glon]]=== '''Marcel Glon''' estis esperantisto el [[Parizo]], kaptita en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref>. === [[Félix Gomez]] === '''Félix GOMEZ''' (naskiĝis en [[1920]]; mortis en [[2001]] en [[Les Cluses]]) estis franca esperantisto, membro de [[UEA]] dum duona jarcento, iama [[delegito de UEA]]. ===[[Henri Gourmand]]=== '''Henri Gourmand''' estis esperantisto militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Germanio]]<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref>. ===[[Louis Gouchon]]=== '''Louis Gouchon''' estis esperantisto el [[Lyon]], militkaptito en 1915 dum la Unua mondmilito, arestita en [[Quedlinburg]]on <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. === [[Léon Goudé]] === '''Léon GOUDÉ''' naskiĝis en [[1923]], delegito en [[Juigné-sur-Loire]] ([[Francio]]), katolika [[pastro]], kiu fondis la grupon en [[Baugé-en-Anjou|Baugé]] kaj gvidis multajn kursojn, mortis la [[8-an de aŭgusto]] [[1994]] en [[Anĝero]]. ===[[Henri Graër]]=== '''Henri Graër''' estis franca esperantisto el Lille, militkaptito ĉe Munster en 1915.<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref> === [[André Grossmann]] === '''André (Andreo) GROSSMANN''' (naskiĝis la {{daton|1942-11-17}}) estas franca esperantisto, delegito de [[UEA]], laŭ profesio [[informadiko|informadikisto]]. Li jam longe aktivas por Esperanto en sia urbo [[Mulhouse]] kaj por la regiona Esperanto-asocio "[[Espéranto France-Est]]" kiel komitatano, membroadministranto, kasisto kaj redaktoro de la dissendolisto "Alzaco-Loreno". ===[[Josée Guivy]]=== '''Josée Guivy''' estis franca esperantisto en la komenco de 20-a jarcento. Traduko: *[[Jacques Freneuze]].<small>^??</small> '''Per Telefono'''. Eld. Presejo S. Martino, [[Sainte-Radegonde]], 1907 <ref>([https://bibliotekoj.org/esperantajbitoj/PDF/Bibliografio%201888-1911%20Davidov.pdf Bibliografio 1888-1911 de Georg Davidov-Saratov, paĝo 26]</ref> ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} == H == === [[Alberic Humez]] === '''Alberic HUMEZ''' (ume) estis franca entreprenisto kaj esperantisto en [[Douai]]. De [[1908]] ĝis sia morto li seninterrompe estis UEA-delegito. Li elektiĝis [[honora membro de UEA]]. ==I== ===[[Albert Issaly]]=== '''Albert Issaly''' estis esperantisto el [[Poitiers]], kiu mortis iam dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n222 fev 1919</ref> == J == === [[Pierre Jelenc]] === '''Pierre JELENC''' estas franca esperantisto, kiu estas inter la [[kunlaborintoj de PIV]], rilate al la fakoj [[histologio]], [[biologio]], [[fiziologio]] kaj [[kemio]]. En 1996 li kontribuis al la esperantlingva traduko de la romano [[Naskiĝo de la Rustimuna Ŝtalrato]] de [[Harry Harrison]], kiun publikigis la eldonejo [[Sezonoj]] en [[Jekaterinburg]].<!-- Ĉu estas familia rilato al la esperantisto [[Féodor Jelenc]], ankaŭ kunlaborinto de PIV? --> ===[[Ernest Joly]]=== '''Ernest Joly''' estis esperantisto militkaptito en 1915 dum la Unua mondmilito arestita en [[Ohrdruf]]on<ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. === [[Roland Jossinet]] === '''Roland JOSSINET''', esperantisto ekde 1920, UEA-membro seninterrompe de 1937, iama delegito pri reviziado de manuskriptoj, mortis 1995 en Parizo. ===[[Emile Jourdan]]=== '''Emile Jourdan''' (mortis 1915) estis esperantisto el Marseille, mortinto dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. ===[[Georges Jullien]]=== '''Georges Jullien''' estis franca esperantisto el Nice, malaperinta la 10-an de septembro 1914 en [[Sonancourt]] dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref>. == K == === [[Katakana (Pafklik)]] === '''Katakana''' estas membro de la [[Pafklik]]. Li komponas repinstrumentarojn kaj repas. === [[Georges Kolowrat]] === '''Georges KOLOWRAT''', [[licencio|licenciito]] en beletristiko, estis pioniro de Esperanto en Francio. Li aktivis ĉefe kontraŭ la afero de [[Ido]]. Verkoj * ''Faut-il réformer l'Esperanto?''. [[Presa Esperantista Societo]], Parizo, 1908 (reeldono 1938). * ''Pri la derivo en Ido kaj en Esperanto''. [[Presa Esperantista Societo]], Parizo, 1909. == L == ===[[Charles Lacoche]]=== '''Charles Lacoche''' (1890?-1914) estis franca esperantisto en la komenco de 20-a jarcento en [[Poix]].<ref>Esperanto n166 apr 1914</ref> === [[Paul Lacroix]] === '''Paul LACROIX''' [paŭl lakrŭa] estis [[franca esperantisto]], [[komercisto]], kaj prezidento de la Asocio por Komerco kaj Industrio en Grenoble. Unu el la kunfondintoj de [[SPPE]], [[1898]]. Per lia apogo okazis la unua prop. en Sudoriento de Francio. ===[[Gilbert Lamondé]]=== '''Gilbert Lamondé''' estis esperantisto kaptita en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref>. ===[[Gabriel Lanoux]]=== '''Gabriel LANOUX''' (mortis la 29-an de aprilo 1955) estis franca esperantisto en [[Alès]], departemento [[Gard]] en [[Okcitanio]]. ===[[Gaston Laudrèat]]=== '''Gaston Laudrèat''' estis esperantisto militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n181 sep 1915</ref>. === [[Noël Lecomte]] === '''Noël LECOMTE''', alie "Noĉjo Lagrafo", tradukis plurajn novelojn de [[Guy de Maupassant]]. Interalie rete legeblas: * Rozalia Prudent<ref name = "ipernity.com ROZALIA PRUDENT"> {{ Citaĵo el la reto | url = http://www.ipernity.com/blog/58225/4628494 | titolo = ipernity: ROZALIA PRUDENT - Guy de Maupassant by Noĉjo Lagrafo | alirdato = 2024-04-13 | aŭtoro = Noĉjo Lagrafo | dato = 2016-08-22 | verko = ipernity | lingvo = eo | arkivurl = https://web.archive.org/web/20221126182434/www.ipernity.com/blog/58225/4628494 | arkivdato = 2022-11-26 | citaĵo = Karaj geamikoj, mi proponas al vi tiun novelon de Guy de Maupassant }} </ref> * La ermito<ref name = "ipernity.com La ermito"> {{ Citaĵo el la reto | url = http://www.ipernity.com/blog/58225/372345 | titolo = ipernity: La ermito -- Guy de Maupassant by Noĉjo Lagrafo | alirdato = 2024-04-13 | aŭtoro = Noĉjo Lagrafo | dato = 2012-01-23 | verko = ipernity | lingvo = eo | arkivurl = https://web.archive.org/web/20221126182209/www.ipernity.com/blog/58225/372345 | arkivdato = 2022-11-26 | citaĵo = Karaj esperantlingvaj geamikoj, mi proponas al vi tiun novelon de Guy de Maupassant }} </ref> ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} === Sinjoro Lefebvre === Sinjoro '''LEFEBVRE''', (pseŭdonimo ''Ned Katryn''), franco, estis [[kapitano]] en [[Versailles]] antaŭ la [[Unua Mondmilito]]. Li verkis multajn artikolojn en la revuo "[[Lingvo Internacia]]". Aparte interesaj estis liaj humorplenaj raportoj pri [[Universalaj Kongresoj]]. === [[Michel Legris]] === '''Michel LEGRIS''' (n. en 1934, m. la 22-an de februaro 2000) estis franca esperantisto, iama [[delegito de UEA]] en Galan (departemento [[Altaj Pireneoj]] en [[Okcitanio]], Francio) kaj fakdelegito pri filatelo. === [[Armela LeQuint]] === '''Armela LEQUINT''' - la franca familia nomo skribeblas ''LeQuint'', ''Le Quint'' aŭ ''Lequint'' - estas franca esperantistino, redakciano de la satira gazeto ''[[La Kancerkliniko]]'' (LKK) kaj tradukistino kaj eldonintino de pluraj esperantlingvaj publikaĵoj. Ŝi estas la vivkunulino de [[Ĵak Lepŭil']], realnome ''Jacques Le Puil''. Grandan parton de sia vivo ŝi pasigis kaj pasigas kun li en la urbeto [[Thaumiers]] en la [[departemento Cher]].<ref>[[Grand Dictionnaire Français-Espéranto]], 1992, paĝo 5</ref>. Same kun la vivkunulo, ŝi plenumis gravajn tradukverkojn kiaj ''[[Vojaĝo ĝis noktofino]]'' laŭ ''Voyage au bout de la nuit'' de [[Louis-Ferdinand Celine]] en 2005.<ref>[https://www.amazon.com/Voja%C4%9Do-%C4%9Cis-Noktofino-Romano-Espera/dp/1595690220 Vojaĝo Ĝis Noktofino] kun esperanta recenzeto en la reta librovendejo ''[[Amazon.com]]''</ref> Pro tiu ĉi traduko la tradukistoj ricevis la [[OSIEK-premio|OSIEK-premion]] de la [[Organiza Societo de Internaciaj Esperanto-Konferencoj]] en [[2007]]. ===[[André Lemarchand]]=== '''André Lemarchand''' (mortis 1917) estis esperantisto el [[La Ciotat]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n207 nov. 1917</ref> ===[[Joseph Lemière]]=== '''Joseph Lemière''' estis esperantisto el [[Caen]], militkaptita 1915 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} ===[[Armand Levoy]]=== '''Armand Levoy''' estis esperantisto el Pré-St-Gervais, militkaptito dum la Unua mondmilito en la koncentrejo Reserve-Lazarett II, ĉe Frankfurto.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 1917 mar 1917</ref>. Li estis translokigita al [[Altengrabow]] en 1917. <ref>Esperanto n 200 apr 1917</ref> ===[[Emile Lhuissier]]=== '''Emile Lhuissier''' estis esperantisto el [[Le Mans]], kaptita en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref>. La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 1917 mar 1917</ref> === [[R. Louis]] === '''R. LOUIS''' (luis) estis franca esperantisto, kiu interalie konatis kiel kunfondinto de la asocio „Paco Libereco“. Li estis administranto kaj kunlaboranto de [[Internacia Socia Revuo]] inter la jaroj 1907 kaj 1909, kaj redaktoro de ''[[Le Travailleur Espérantiste]]'' inter la jaroj 1912 kaj 1914. Krome li interalie tradukis vastan gamon da broŝuroj pri Esperanto al la franca. === [[Pierre Louis]] === '''Pierre LOUIS''', en Esperanto '''Petro Luiso''' (naskiĝis en [[1911]], mortis en [[1998]] en [[Angulemo]] ([[Francio]]), estis verkinto kaj ilustrinto de la fama '''[[Junulkurso]] de [[SAT-Amikaro]]'''. Organizanto de kongresoj de [[SAT]] (en Nancio, 1954, kun 480 kongresanoj) kaj [[SAT-Amikaro]], li dum pluraj jaroj gvidis Esperanto-kursojn en [[Nancio]]. == M == ===[[Gaston de Maigret]]=== Grafo '''Gaston de MAIGRET''' (mortis en 1904) estis bonfaranta membro de la ''[[Société Pour la Propagation de l'Espéranto]]'', unu el la unuaj kiuj subtenis la [[Esperanto-movado en Francio|Esperanto-movadon en Francio]]<ref>La belga sonorilo - Numero 019, marto (1904)</ref>. '''Referencoj''' {{referencoj}} === [[Generalo Malraison]] === '''Generalo MALRAISON''' de la franca armeo (mortis en [[1965]]) lernis Esperanton en [[1909]] kaj ĉiam subtenis la movadon. === [[Valentin Mannevy]] === Leŭtenanto '''Valentin-Emile MANNEVY''' (naskiĝis en 1882 - mortis la 9-an de aprilo 1912) estis franca esperantisto, sekretario de esperanto-grupo de [[Condé-sur-l'Escaut]]. Li mortis sur la batalkampo en [[Maharidja]] ([[Maroko]])<ref>[https://archive.org/details/BelgaEsperantisto_1912_n044_jun/page/222/mode/2up?q=Valentin+Mannevy+&view=theater Belga Esperantisto n044] (jun 1912)</ref>. Lia [[epitafo]] en Esperanto ankoraŭ ekzistas. '''Referencoj''' {{referencoj}} === [[Fernand Maréchal]] === '''Fernand L. G. MARÉCHAL''' estis pioniro de Esperanto, franco loĝanta en [[Leeds]], aŭtoro de la apenaŭ konata pionira originala komedio "Ĉu Pumpilurbo havu pumpilon?"<ref>'Ni Festivalu' 09 aligxilo.doc</ref> Verkoj * ''La Tutmonda Lernolibro, por paroligi Esperanton, verkita laŭ la Gouín-metodo''. Eld. [[Northern Institute]], Leeds, 1906(?) * ''Trezoro de l’ Sorĉistoj''. Eldonejo Esperanto House, Leeds, 1908 (12x18), 64 paĝoj.<ref name = "esperanto.es"> {{ citaĵo el la reto | url = http://biblioteko.esperanto.es/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=557 | titolo = Details for: Trezoro de l' sorĉistoj. › Biblioteko Juan Régulo Pérez catalog | alirdato = 2024-04-13 | eldoninto = Esperanto House, Leeds | lingvo = eo | lingvo2 = en | lingvo3 = <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240412225434/http://biblioteko.esperanto.es/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=557 | arkivdato = 2024-04-12 | citaĵo = }} </ref> : Enhavo : :# Legendo pri la unua violono. :# Unuakta [[komedio]] originala: «La ensorĉigita Ringo». :# Vilhelmo Tell. :# Unuakta komedio originala «Ĉu Pumpilurbo havu Pumpilon?» ====Recenzoj==== Pri ''La Tutmonda Lernolibro, por paroligi Esperanton...'' {{citaĵo|Lernolibro verkita laŭ la Gouin metodo, ankaŭ nomata « natura metodo », nun multe uzata por instrui la fremd-naciajn lingvojn. La aŭtoro diras prave ke, por bone ellerni lingvon, oni bezonas koni multe da verboj. Tial, li priskribas la diversajn intersekvajn agojn de iu persono, kaj tio ŝajnas la plej bona maniero por facile memori la vortojn. La [[antaŭparolo]] de tiu libro estas leginda humorajn. Ni rekomendas la verkaĵon al ĉiuj esperantistaj profesoroj.|[[La belga sonorilo]] - Numero 046, Junio (1906)}} ---- Pri ''Trezoro de l’ Sorĉistoj'' {{Citaĵo|Grandampleksan kaj multekostan libron oni povas kompari kun grandega ŝipo kiu nur povas elŝipigi siajn komercaĵojn en granda haveno. Malgrandaj libroj similas al delikataj ŝipetoj kiuj povas penetri en la plej mallarĝajn golfeton por provizi ĉiujn partojn de la lando. Tiu estis sendube ankaŭ la opinio de Sro Maréchal kaj de liaj kunlaborantaj, kiam ili publikigis la ĉi supre cititajn literaturaĵetojn. Ilia celo estas tre laŭdinda kaj ilia libro estas rekomendinda; bedaŭrinde ĝi enhavas kelkajn lingvajn erarojn, kiujn ili espereble signalos en la 2-a numero de la kolekto.| [[Amatus Van der Biest-Andelhof]]. [[Belga Esperantisto]] n004 (feb 1909)}} '''Referencoj''' {{referencoj}} ===[[Alphonse Mairey]]=== Prof. '''Alphonse Mairey''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Dijon]] mortita dum la Unua mondmilito. Profesoro de [[historio]] kaj geografio ĉe la liceo kaj universitato de Dijon, unu el la kondukantoj de la socialista partio en Francujo.<ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref> ===[[Albert Margot]]=== '''Albert Margot''' estis esperantisto el [[Namur]], militkaptito en 1915 en [[Chateauroux]] dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. ===[[Henri Marton]]=== '''Henri Marton''' (aŭ ''Martron''<ref>Esperanto n179 jul. 1915</ref>) estis esperantisto el [[Canholens]], militkaptita 1915 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. ===Martin=== '''Kapitano Martin''' (mortis 1915?) estis franca esperantisto el Nice, mortita dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref>. ===[[Albert Masselier]]=== '''Albert Masselier''' estis franca esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Li estis blindita dum la Unua Mondmilito. Verko *''Franca bukedo da dudek kantoj ĉerpitaj el nacia kaj regionaj literaturĝardeno''. Eld. [[Franca Asocio de Blindaj Esperantistoj]] (FABE), [[Neuilly-Plaisance]], 1937(?) {{citaĵo|[[Kolekto]] de dudek francaj kanzonoj, vendata por la profito de la [[Franca Asocio de Blindaj Esperantistoj]]. Kvankam sen la melodioj ĝi ne multe utilas al britaj legantoj [''tiel''], certe por la francaj samideanoj ĝi tre helpos. Laŭdire, kaj kiom ni povas kontroli, la traduko bone konvenas al la muziko. |[[La Brita Esperantisto]] - Numero 380, Decembro (1936)}} === [[Sébastien Merlet]] === '''Sébastien MERLET,''' kromnomita '''Sebeto,''' estas juna franca esperantisto. Dum du jaroj li estis vicprezidanto de [[JEFO]].<ref>''[http://www.esperantomondo.net/correspondants/utilisation_eo.php#qui Qui suis-je?] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080305203234/http://www.esperantomondo.net/correspondants/utilisation_eo.php#qui |date=2008-03-05 }} (france)''</ref> '''Referencoj''' {{referencoj}} === [[François Mesplède]] === '''François MESPLÈDE''' ([[1904]]-[[2002]]) estis membro de 1973, fakdelegito pri [[turismo]] (1977-1999), mortis la 30-an de junio en [[Arcachon]] (Francio). === [[Pierre Métivier]] === '''Pierre MÉTIVIER''' naskiĝis [[1925]] kaj mortis la [[26-a de februaro|26-an de februaro]] [[2005]]. Profesie ĝardenisto, li estis delegito en [[Saint-Martin-de-la-Place]], [[Francio]], [[dumviva membro de UEA]] kaj regula membro en [[Societo Zamenhof]]. === [[Marie-Therese Micard]] === '''Marie-Thérèse MICARD''' (mortis la [[28-an de decembro]] [[1986]] en [[Caen]], [[Francio]] estis franca esperantistino. Kun sia edzo [[Henri Micard]] ŝi fondis la [[kastelo Grezijono|Kulturdomon de la Franclandaj Esperantistoj]] ([[kastelo Greziljono]]) en [[1952]]. === [[Suzanne Minault]] === '''Suzanne MINAULT''' (naskiĝis en [[1896]], mortis la [[21-an de junio]] [[1978]] en [[Niort]], [[Francio]]) estis franca esperantistino. Ŝi dum multaj jaroj estis delegito de [[UEA]]. Ŝi lernis Esperanton dum sia junaĝo en [[Parizo]] kaj poste gvidis multajn kursojn, ankaŭ korespondajn. ===[[Maurice Mongeois]]=== '''Maurice Mongeois''' (naskiĝis 1907, mortis septembro 1974) estis esperantisto en [[Épernay]] ekde 1920-a jardeko. Li gvidis la lokan Esperanto-grupon. === [[Robert Moraud]] === '''Robert MORAUD''' (naskiĝis en 1909, mortis la 5-an de oktobro 1998 en St-Yreix, Francio) estis tre agema inform-aktivulo, kiu fondis kaj gvidis Agad-Grupon por Esperanto. ===[[Gaston Moretti]]=== '''Gaston MORETTI''' (mortis en 1904) estis unu el la pioniroj en [[Nancy]]. ===[[Anselmo Morin]]=== '''Anselmo Morin''' (mortis 1916 en [[Barcelonette]]) estis franca esperantisto, ano de la [[Lingva Komitato]], iniciatinto de la Esperanta propagando en [[Meksikio]], kie [[Ambrosio Vargas]] estis esperantigita de li. ===[[Pierre Mossmann]]=== ''' Pierre Mossmann''' (mortis 1919?) instruisto, estis esperantisto el [[Vesoul]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n222 fev 1919</ref> ===[[Ultric Moulin]]=== '''Ultric Moulin''' estis esperantisto el [[Levallois-Perret]], maleperinta en 1915 dum la Unua mondmilito apud [[Arras]] <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. ===[[Yves Muffang]]=== '''Yves Muffang''' (mortis 1916), filo de [[Henri Muffang]], frato de la ŝakludanto André Muffang (1897-1989), kiu estis la unua franca internacia ŝak-majstro, estis esperantisto mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n197 jan 1917</ref> == N == ===[[Henri Niessen]]=== '''Henri Niessen''' (mortis 1917) estis esperantisto el [[Dijon]] mortita dum la Unua mondmilito post longa malsano ricevita ĉe la fronto. <ref>Esperanto n207 nov. 1917</ref> ===[[Paul Nuyts]]=== '''Paul NUYTS''' (naskiĝis probable en 1869, mortis la 18-an de aŭgusto de 1925 en [[Lannion]]) Kavaliro de la [[Honora Legio]], Prezidanto de la societo «[[Esperanto kaj komerco]]», estis franca esperantisto dum la unua duono de 20-a jarcento. Li ludis gravan rolon en la agado por la internacia lingvo iniciatita en la [[Komerca Ĉambro de Parizo]]. == P == === [[Yvonne Paulier]] === '''Yvonne PAULIER''' aŭ '''PAULIEN''' (mortis 72-jara la [[1-an de aŭgusto]] [[1972]]) estis la sekretariino de [[Unuiĝo Franca por Esperanto]]. Ŝi servis al Espéranto-France dum kvaronjarcento. Ĉiam sindonema, ŝi donacis al medicina fakultato sian korpon. ===Th. Pénisson=== '''Th. (Theodor?) Pénisson''' estis esperantisto el [[Villeneuve-Saint-Georges]], militkaptito en koncentrejo Altengrabow ĉe Magdeburg.<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref>. Pri tio li verkis: {{citaĵo|La 27 aŭgusto 1914 mi estis militkaptito jam de tri tagoj, mi morale suferis, kaj mi malsatis, kiam venis al mi la ideo, uzi la elementojn de Esperanto, kiujn mi estis lerninta en Francujo. Mi turnas min al germana soldato kaj demandas: "Ĉu vi parolas Esperante?" Li nee respondas, mi demandas du aliajn; la tria, je mia granda surprizo, jese respondas; kvankam "malamikoj" ni interparolas kiei veraj kamaradoj; mi petas de li panon, kaj li malavare donas al mi sian porcion, kiun mi ne estus havinta, se mi ne povus min komprenigi. De tiam, mi, laŭ mia eblo, disvastigis Esperanton. En la sola kaptitejo de [[Altengrabow]], mi gajnis du cent adeptojn.|Esperanto, n195 nov. 1916}} La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 1917 mar 1917</ref> ; Referencoj <references/> ===Pereira=== '''Komandanto Pereira''' (mortis 1915?) estis esperantisto el [[Clermont-Ferrand]], mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto, n173 jan 1915</ref> ===[[Louis Perret]]=== '''Louis Perret''' estis esperantisto en la mezo de 20-a jarcento. Eldonanto de [[Feuillets Encyclopédiques de Documentation Espérantiste]]. ===[[Georges Petit]]=== '''Georges Petit''' estis franca esperantisto el Parizo, militkaptito en koncetrejo Gardelegen, [[Altmark]]<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref>. ===[[Henri Petit]]=== '''Henri Petit''' estis esperantisto el Parizo, militkaptito ĉe [[Göttingen]].<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref> ===J. Petit=== '''J. Petit''' estis esperantisto el [[Parizo]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Germanio]]<ref>Esperanto n182 okt 1915</ref> === [[Henri Philippe]] === '''Henri PHILIPPE''' estis franca esperantisto en la komenco de 20-a jarcento. Pri li ĝis nun estas neniuj pliaj informoj, krom ke li estis [[Espéranto-France#prezizintoj|prezidanto]] de [[Unuiĝo Franca por Esperanto]] (UFE) inter 1951 kaj 1957, antaŭita de [[Georges Warnier]]] kaj sekvita de [[René Llech-Walter]]. === J. M. Picard === '''J. M. (Jean-Marie?) PICARD''' estis franca esperantisto en la komenco de 20-a jarcento. Verko: * ''L'Espéranto à l’École, ou l’enseignement méthodique de la Langue française aux enfants par l'Espéranto. ''. Eld. Imprimerie Paul Brodard, [[Coulommiers]], 1911 (18X11), 216 + XXVII pĝ. [https://www.abebooks.co.uk/LEsp%C3%A9ranto-l%C3%A9cole-PICARD.J.M-Instituteur-Professeur-diplom%C3%A9/30433398969/bd#&gid=1&pid=1 titolpaĝo] ===[[René Pigeard]]=== '''René Pigeard''' (mortis 1918) estis esperantisto en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n212 apr. 1918</ref> === [[Joseph Pinon]] === '''Joseph PINON''' (mortis 78-jara la [[23-a de aŭgusto|23-an de aŭgusto]] [[1965]] en [[Sallanches]]) estis franca esperantisto, Delegito de UEA en [[Sartrouville]]. ===[[Louis Poncet]]=== '''Louis PONCET''', kuracisto, estis franca esperantisto. La 8-an de majo 1925 li prezentis sian tezon al [[Universitato de Liono]] pri vakcinado en Eŭropo uzante enketon farita per Esperanto. Li estis aldona estrarano de UEA en 1932. ===G. Pourchelle=== '''G. (Georges?) Pourchelle''' estis esperantisto el Amiens, militkaptito en la koncentrejo Truppenubungsplatz <ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> kaj post en koncentrejo Zossen<ref>Esperanto n174 feb 1915</ref> ambaŭ ĉe Berlino. La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 1917 mar 1917</ref> === [[Paul Poisson]] === '''Paul POISSON''' naskiĝis en [[1917]] kaj mortis en [[1999]], aktivulo por la utiligo de [[Esperanto]] en la [[Freinet-instruado]], forpasis novembre en [[Tours]] ([[Francio]]). ===A. Ploussu=== '''A. PLOUSSU''' estis franca esperantisto en la komenco de 20-a jarcento, [[Honoraj membroj de UEA|honora membro de UEA]]. === [[Georges Pouchot]] === '''Georges POUCHOT''' (puŝo) estis franca [[profesoro]] kaj esperantisto. Naskiĝis la [[20-an de septembro]] [[1880]] en [[Caluire]] (apud [[Lyon]]). Laŭ la [[Enciklopedio de Esperanto - P|Enciklopedio de Esperanto]] de 1934 li estis sekretario kaj fondinto de „[[Amikaro Esperantista de Lyon]]“ ([[1904]]), sekretario de la [[Federacio Esperantista Rodana]] kaj administranto de [[SFPE]]. De [[1905]] gvidis multajn kursojn, publikajn kaj oficialajn (urbajn aŭ lernejajn) kaj per [[radio]] (TSF). ==Q== ===G. Queste=== '''G. Queste''' (mortis 1915?) estis esperantisto, fondinto de la grupo en [[Amiens]], mortita dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref>. == R == ===E. Ragon=== '''E. Ragon''' estis esperantisto el [[Grasse]], vundita kaj militkaptita en la koncentrejo Lager Lechfeld dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> === [[Alexandre Raymond]] === '''Alexandre RAYMOND''' (naskiĝinta en [[1988]]) estas franca esperantisto vivanta en [[Liono]]. Krom pri Esperanto li okupiĝas pri la [[arpitana lingvo]] kaj verkis vortaron pri ĝi. Neregule li kontribuetas al vikipedio per la uzantonomo [[:uzanto:Kaha|Kaha]]. ===[[André Richard]]=== '''André Richard''' (naskiĝis ~1910 - mortis 1920) estis esperantisto en [[Cannes]] en la komenco de 20-a jarcento. Li estis filo de Paul J. Richard<ref>Esperanto n239-240 jul-aŭg 1920</ref> === [[A. Rivier]] === '''A. RIVIER''' estis pioniro de Esperanto en [[Alĝerio]] en [[1899]]. Verko * [[En Rusujo per Esperanto]]. Eldonejo Moskva Librejo "Esperanto", Moskvo, 1911, (12 x 16 cm), 132 paĝoj. ===[[León Rebière]]]=== Kaporalo '''León Rebière''' estis esperantisto malaperita aŭgusto aŭ septembro 1916 dum la Unua mondmilito. <ref>Esperanto n198 feb 1917</ref> ===[[Marcelle Robineau]]=== '''Marcelle Robineau''' (naskiĝis en 1903, mortodato nekonata) estis esperantistino en [[Seignelay]], departemento [[Yonne]]<ref>[[Der Esperantist]] n124_feb. 1984</ref>. '''Referencoj''' {{referencoj}} === [[Théophile Rousseau]] === '''Théophile ROUSSEAU''' vivis de [[1880]] ĝis [[1916]], mortinta kiel soldato antaŭ [[Verdun]]. La matematikinstruisto estis de [[1908]] ĝis sia morto vicprezidanto de [[UEA]]. ===[[André Rouveret]]=== '''André Rouveret''' estis esperantisto el [[Bagard]] en la komenco de 20-a jarcento. Li pereis sur torpedita ŝipo dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n222 fev 1919</ref> === [[Marcel Roux]] === '''Marcel ROUX''', prononco [marSEL RU] estis franca sekretario kaj fervora esperantisto. Li naskiĝis la [[3-an de majo]] [[1903]] en [[Liono]], mortodato ĝis nun ne estas notita. Sekretario de urba laborista Esperanto-grupo, li interalie estis organizinto de la [[7-a SAT-Kongreso 1927]]. Marcel Roux propagandis la disvastiĝon de Esperanto per franclingvaj artikoloj en naciaj gazetoj kaj kunlaboris per esperantlingvaj artikoloj al la revuo „[[Sennaciulo]]“ de [[SAT]]. ===[[François Roy]]=== '''François Roy''' (mortis 1920) instruisto, lernejdirektoro, estis esperantisto el [[Grenoble]], kies grupon li kunkreis, en la komenco de 20-a jarcento<ref>Esperanto n234 fev 1920</ref>. ;Verko: *''Dauphiné'' . Eld. Iniciata Sindikato. === [[Gustave Roy]] === '''Gustave Roy''', framasono, instruisto pri la hispana kaj la germana, estis franca pioniro, kies pli granda kontribuo estis la partopreno en la kreado de [[Amikejo]] en [[Moresnet neŭtrala]] en 1908. [[Dosiero:Moresnet - Gustave ROY.jpg|alternative=Gustave Roy pri sendependa esperantista ŝtato|eta|Gustave Roy pri sendependa esperantista ŝtato|maldekstra]] Verko: * '''Kiel Neŭtra Moresneto fariĝis Amikejo'''. Parizo, ''Librairie de l’Esperanto'', 1908. {{Citaĵo|Mi tralegis kun granda intereso tiun ĉi broŝuron en kiu nia amiko kaj kunlaboranto Sro G. Roy pritraktas la projekton, kies unua, talenta iniciatoro li estas. S-ro Roy priskribas intersekve la gravecon de Amikejo, ĝia fondo, la ĝis nun faritajn penadojn kaj klopodojn kaj la estontecon de Amikejo. Li faras elokvantan alvokon al la esperantistoj, montras al ni la tri geniojn de Amikejo kaj prezentas fine gvideton por Fremduloj en la rava regiono, kiu estas Amikejo. La [[broŝuro]] estas skribita en korekta,entuziasta stilo; ĝi estas tute rekomendinda.|Amatus. [[Belga Esperantisto]] n.001-002 (nov-dec 1908) }} == S == ===[[Fernand Salles]]=== '''Fernand Salles''' estis esperantisto el Parizo militkaptita en 1917 dum la Unua mondmilito en [[Germanio]] <ref>Esperanto n198 feb 1917</ref> === [[Maurice Salzmann]] === '''Maurice SALZMANN''' estis esperantisto en [[Liono]], kiu internacie aparte konatiĝis pro lia traduko de la rakonto ''[[Al ĉiuj egale - mia utopio]]'' de la jidlingva verkisto [[Ŝalom Alejĥem]], kiu esperantlingve en unua eldono publikiĝis en 1928 ([https://search.worldcat.org/de/title/Al-iuj-egale-mia-utopio/oclc/1281807052 OCLC 1281807052]), sed laŭ libraj datumaroj ankaŭ en dua eldono en 1948.<ref>[https://tekstaro.com/t?nomo=esperanto-en-perspektivo&sekcio=eep-parto-2 eldonjaro 1948 estas konfirmita per la ĉapitro 7.2.26 "El la Jida Literaturo" de la verko] [[Esperanto en perspektivo]], paĝo 221</ref> La bulteno [[FranceEsperanto]] en [https://tempa.bitarkivo.org/gazetoj/FranceEsperanto/france-esperanto-monata-organo-de-francaj-esperantistoj-dua-serio-no-20-44-aug-sept-1923.pdf la eldono aŭgusto-septembro 2023, paĝo 149] gratule anoncigis ke al li naskiĝis filo Maks la 20-an de junio 1920. '''Referencoj''' {{referencoj}} ===Sans=== '''Sans''' estis esperantisto el [[Perpignan]] militkaptita en 1917 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n205-206 sep.-ok. 1917</ref>. ===[[Robert Sénéchal]]=== '''Robert Sénéchal''' estis esperantisto el [[Liévin]], kaptita en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref>. === [[Lucien Sergeant]] === '''Lucien Sergeant''', akvokato, estas pioniro en Francio. Li ĉeestis la Unuan Universala Kongreso de Esperanto en Boulogne-sur-Mer, kie li, kune kun Duchochois kaj Michaud elpensis la [[Esperanto-flago]]n. En aŭgusto 1914 li estis vokita al Unua mondmilito kaj lasis sian edzinon [[Alice Sergeant]] hejme kun sia 11-jara filo. Li revenis en januaro 1919. ===Sergent=== S-rino Sergent (naskiĝis 1841?; mortis 1919) estis esperantistino en Parizo<ref>Esperanto n224 apr 1919</ref>. ===Servais=== '''Servais''' estis esperantisto el Pré-St-Gervais, militkapitito en koncentrejo ĉe [[Mecklenburg]] <ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===[[Joseph Servais]]=== '''Joseph Servais''' estis esperantisto el [[Givet]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Rastatt]]<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref>. === [[Gérard Schneider]] === '''Gérard SCHNEIDER''' (naskiĝis en 1921, mortis la 4-an de junio 1995) estis franca katolika pastro. En sia paroĥo Saint-Clement<!-- Kiu Saint-Clement? Laŭ stato de somero 2015 estas 8 nunaj administraj komunumoj de tiu nomo en Francio, plus 8 iamaj... --> li plurfoje instruis Esperanton, kaj aranĝis per Esperanto multjaran rilatadon kun paroĥo en Germanio. === [[Dominique Simeone]] === '''Dominique SIMEONE''' estas franca esperantisto. Ekde somero 2006<ref>fonto [http://ateisto.org/arĥivujo/2007-04.pdf revuo "Ateisto" de aprilo 2007]{{404|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> li estis estrarano, ekde somero 2008 vicprezidanto, de [[Ateista Tutmonda Esperanto-Organizo]],<ref>[http://ateisto.org/arhxivujo/2013-11-ateo17.pdf informo "estraro de ATEO" en la revuo "Ateisto" de novembro 2013,]</ref><ref>[http://ateisto.org/estraro paĝo en la retejo de la organizaĵo, alirita la 30-an de novembro 2014, kontrolita la 15-an de marto 2016:] "prezidanto: [[Roland Schnell]], Germanio, vicprezidanto [[Dominique Simeone]], Francio, sekretario: [[Anna Löwenstein]], Italio, kasisto: [[Dieter Rooke]], Svislando, redaktoro: [[Christian Rivière]], Francio"</ref> kaj ekde somero 2006 ankaŭ funkciis kiel redakciano de la asocia revuo "Ateisto". === [[François Soubranne]] === '''François SOUBRANNE''' (subran) estis franca esperantisto kaj instruisto en [[Tulle]]. De l908 li seninterrompe estis UEA-delegito. ===[[Emile Souchay]]=== '''Emile Souchay''' (mortis 1918) estis esperantisto en Parizo, kie li estis vic-delegito de UEA, post li translokiĝis al [[Athis-Mons]] en la komenco de 20-a jarcento, kie li mortis pro epidemio de [[hispana gripo]].<ref>Esperanto n221 jan 1919</ref> ===[[Louis Surateau]]=== '''Louis Surateau''' (mortis marton 1917) estis esperantisto el [[Parizo]] en la komenco de 20-a jarcento. Li estis mortita en batalkampo dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n232 dec. 1919</ref>. == T == === [[Joël Thézard]] === '''Joël Thézard''' (naskiĝis la 24-an de februaro 1884 en [[Châtillon-sur-Loire]], mortis la 27-an de junio 1957 en [[Niort]]<ref>http://www.wiki-niort.fr/THEZARD_Joel_-_Artiste_Niortais</ref>), franca verkisto, pentristo kaj skulptisto, estis esperantisto en Francio ekde 1934. Li instruis desegnarton en [[Bastia]], [[Havre]] [[Guéret]] kaj fine ĉe la liceo ''Fontanes'' de [[Niort]] ekde 1919. ====Verkoj==== * 1. ''Polusaj glacioj sub noktomeza suno''. Eld. [[Franca Esperanto-Instituto]], 1937? * 2. ''La Bela Historio de Jozef'', de Zamenhof, ilustrita per 12 desegnaĵoj. Eld. Franca Esperanto-Instituto. * 3. ''Nordnordaj Fabeloj''. Eld. [[Muusses Esperanto-Biblioteko]], [[Purmerend]], 1937. ;Recenzoj Pri ''Polusaj glacioj sub noktomeza suno'' {{Citaĵo| La libreto priskribas krozadon al Islando kaj Spitzbergo kaj reveturon laŭlonge de la norvegaj fjordoj.|[[Aŭstria Esperantisto (revuo)]] n149 (dec 1937)}} {{citaĵo|Aperis en la Kolekto de Franca Esperanto Instituto tiu ĉi tre rekomendinda originala verketo konsistanta el mallongaj vojaĝnotoj ilustritaj per 30 ĉarmaj laŭnaturaj desegnoj, fotoj, [[bildo]]j laŭ [[akvarelo]]j, kaj du kartoj, ĉiuj de la aŭtoro mem. En taglibra formo ĝi priskribas krozadon al Islando kaj Spitsbergo kun reveturo laŭlonge de la fjorda [[norvega marbordo]]. Ĉiam denove la artista plumo scias kapti per kelkaj vortoj la mirindajn lumkaj kolorefekton de l' helaj arktaj vastejoj; bedaŭrinde nur, ke mankas koloro al la “akvareloj” ĉi tie represitaj. Neoficialaj estas la terminoj [[isbergo]] (iceberg), [[bankizo]] (coastal ice-pack), kaj [[tribordo]] (starboard).| M.M.D. [[La Brita Esperantisto]] - Numero 391, Novembro (1937)}} ---- Pri ''Nordnordaj Fabeloj'' {{Citaĵo|La scenejo estas jam laŭ la titolo en la [[nordo]], en la plej alta nordo. La fabeloj estas belaj kaj lerte verkitaj. La verkisto, juna [[esperantisto]] (de 4 jaroj) esperigas, ke ni povas atendi de li ankoraŭ aliajn interesajn verketojn.|[[Aŭstria Esperantisto (revuo)]] n.152 (mar 1938)}} === [[Jean-Luc Thibias]] === '''Jean-Luc THIBIAS''' (naskiĝis la {{daton|1960-08-15}}) estas franca esperantisto, delegito de [[UEA]], laŭ profesio [[poŝtoficisto]]. Li jam longe aktivas por Esperanto en sia urbo [[Nancio]] kaj por la regiona Esperanto-asocio "[[Espéranto France-Est]]" kiel prezidanto, kasisto kaj [[libroservo|libroservisto]]. ===[[Jules Thiébault]]=== '''Jules Thiébault''' estis franca esperantisto en Carignan (Ardennes) dum la unua duono de 20-a jarcento. Verkoj: *[[La malaperinta amiko]]<ref>Eldonejo A. Suzaine, Sedan</ref>; (ĉ. 1920); *[[Materiiĝoj en Mantes]] (1925); ===[[Maurice Thomas]]=== '''Maurice Thomas''' estis esperantisto kaptita en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref>. === [[Claude Trésorier]] === '''Claude TRÉSORIER''' naskiĝis la [[4-an de majo]] [[1948]], mortis la [[5-an de decembro]] [[2013]], estis franca esperantisto vivanta en la germana urbo [[Göttingen]]. Li estas la filo de [[Jacqueline Trésorier]] kaj kiel ŝi aktivis por [[kastelo Greziljono]]. Li laboris kiel docento en la instituto pri [[romanistiko]] de la [[universitato de Göttingen]], kaj movade interalie estas delegito de UEA. ===[[Marius Troullloud]]=== '''Marius Troullloud''' (mortis 1918) estis esperantisto el [[Voiron]], kiu mortis dum la Unua milito per [[hispana gripo]] en fronta hospitalo.<ref>Esperanto n224 apr 1919</ref> === [[Gaston Turin]] === '''Gaston TURIN''' (naskiĝis en [[1910]], mortis la [[6-a de marto|6-an de marto]] [[1979]] en [[Pontarlier]], [[Francio]]) estis franca esperantisto. Li estis redaktoro de [[Internacia Pedagogia Revuo]], aktivulo de [[ILEI]] kaj multjara delegito pri instruado. == V == === [[Marie-Thérèse Valantin]] === '''Marie-Thérèse VALANTIN''' naskiĝis en [[1899]] mortis novembre [[1994]] en [[Bourges]], [[Francio]]. Dojeno de la franca movado, ŝi helpis la renaskiĝon de [[Unuiĝo Franca por Esperanto]] post la [[dua mondmilito]]. ===Sr-ino Vallienne=== '''Sr-ino Vallienne''' (mortis 1913), edzino de [[Henri Vallienne]], estis esperantistino en la comenco de la 20-a jarcento. Ŝi estis verkistino, kunlaborantino de pluraj francaj revuoj kaj verkistino de kelkaj propagandaj komedioj ludataj en Esperantaj festoj de sia tempo.<ref>Esperanto, n139 fev. 1913</ref> === [[Lionel Venon]] === '''Lionel VENON''' (naskiĝis en [[1921]] - pereis la [[4-a de aprilo|4-an de aprilo]] [[1993]] en aŭto-akcidento) estis vic-urbestro de [[Selles-sur-Cher]], la prezidanto de la franca sekcio de Internacia Ligo de Esperantistaj Radio-Amatoroj ([[ILERA]]). ===[[Félix Verlaguer]]=== '''Félix Verlaguer''' (ankaŭ nomata ''Verlaque''<ref>Esperanto n205-206 sep.-ok. 1917</ref>) estis esperantisto el [[Marseille]], militkaptito en 1915 dum la Unua mondmilito de germanoj <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. Li estis citita de [[Léon Courtinat]] kiel proponanto de Esperanto-kurso por militkaptitoj<ref>Esperanto n205-206 sep.-ok. 1917</ref>. ===[[Claude Vernay]]=== '''Claude Vernay''' estis franca esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento en [[Dunkerque]]. Verko: *''Historique du mouvement espérantiste à Dunkerque, précédé d 'un aperçu sur l'évolution du probleme de la langue auxiliaire''. 1938 (?) {{citaĵo|Jen sendube unu el la plej bonaj, plej efikaj propagandaj eldonaĵoj kiuj nacilingve aperis pri [[Esperanto]]. En la libreto, grandformata kaj 76-paĝa, ni trovas la kompletan evoluon de la ideo pri [[helplingvo internacia]] lerte redaktitan kaj bone prezentitan. La libreto ekde sia apero tiom bone impresis ke oni tuj uzis ĝin por efika [[propagando]] kaj eĉ por ĉerpi el ĝi regule dokumentajn gazetartikoloj. Tiu unua parto de la broŝuro, fakte la enkonduko, estas verkita de D-ro Degand, [[advokato]] kaj prezidanto de la grupo de Dunkerque. La dua parto skizas la historion, la evoluon kaj la intensan vivon de la tiea grupo. Ankaŭ tiu parto estas tre utila , ĉar ĝi montras kiamaniere akiri viv - kaj laborplenan grupon. La broŝuro estas dokumenta por ĉiuj kaj instiga precipe por grupanoj. Diversaj belaj fotografaĵoj pligrandigas ankoraŭ ĝian valoron. Inter tiuj portretoj ni precipe citu tiu jn de Zamenhof, Dumont, la nestoro de la movado en Dunkerque, Deligny, konata esperanto-profesoro, P. Benoit, prezidinto de la loka grupo, kaj plej simpatia samideano Archdeacon, granda batalanto por nia lingvo, ktp .| Hoso. [[Belga esperantisto]] n253 (mar 1938)}} {{citaĵo|Dokumentita historio pri la movado Esperanta en Nord, kaj aparte en Dunkerque, 1902-1935. Interesa raporto pri klopodo, laboro, kaj sukceso. Dek tri portretoj, kun biografiaj notoj, de lokaj [[pioniro]]j honorindaj. Unu ĉapitro montras la anglan devenon de [[Ernest Archdeacon]], prezidanto de S.F.P.E. Komence troviĝas skiza ''Aperçu sur l' Evolution du Probleme de la Langue Auxiliare''. |[[La Brita Esperantisto]] - Numero 413, Septembro (1939)}} === [[Gaston Veron]] === '''Gaston VERON''' (naskiĝis en [[1918]]; mortis en [[2001]]) estis [[franca esperantisto]] kaj [[delegito de UEA]] en [[Domfront]] dum kvardek jaroj, iama fakdelegito pri historio, juro kaj katolikismo. === [[Renée Volpeliere]] === '''Renée VOLPELIERE''' (naskiĝis en [[1902]], mortis la [[15-a de decembro|15-an de decembro]] [[1986]] en [[Nimes]], [[Francio]]) estis [[UEA]]-delegito. Dum dek kvin jaroj ŝi estis fakdelegito pri mondofederismo kaj mondocivitaneco, ŝi ankaŭ regule kaj malavare kontribuis al la Novjorka Oficejo de UEA por subteni la laboron ĉe UN. == Y == === [[Roger Yafil]] === '''Roger YAFIL''' (1921-1997), aktivulo en la Pariza regiono, delegito pri instruado de lingvoj, kiu partoprenis en multaj UK-oj, mortis en [[Chatou]] la 16-an de februaro. Li aŭtoris la infanan kurslibron '''La familio muso'''. ==Z== ===[[Eduard Zuber]]=== '''Eduard Zuber''' estis franca esperantisto, militkaptito 1915 en [[Königsbrück]].<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Francaj esperantistoj|*]] [[Kategorio:Listoj de esperantistoj laŭ nacieco|Francaj]] [[Kategorio:Ĝermolisto de esperantistoj|Francaj]] l33st8gvmu8kecz609tc8w95tnqfty6 9494365 9493958 2026-10-16T11:08:11Z Roberto 609 /* Pierre Jelenc */ 9494365 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto | speco = ĝermo | bildo = <span style="vertical-align: middle; background:transparent">[[Dosiero:Flago-de-Francio.svg|50ra]]<span style="margin-left:-45px;">[[Dosiero:Jubilea simbolo.svg|40ra]]</span></span> | css-stiloj = width: 80%; | teksto = ''Tiu ĉi paĝo listigas [[Vikipedio:ĝermo|ĝermajn informojn]] pri [[franca esperantisto|francaj esperantistoj]]. Movu mallongajn informojn pri francaj esperantistoj en tiun ĉi paĝon metante [[Vikipedio:alidirektilo|alidirektilo]]n.<br />Se vi volus partigi informon en apartan artikolon, aldonu informojn tiel ke '''minimume''' estu tri plenaj frazoj, prefere pli, nepre estu ĝustaj kategorioj, almenaŭ [[:kategorio:francaj esperantistoj]], kaj laŭeble ankaŭ uziĝu la ŝablonoj {{ŝ|Informkesto homo}} kaj {{ŝ|vivtempo}}. Post kreo de aparta artikolo forigu la informon de ĉi tie.<br />Ekzistas pli plena '''[[listo de francaj esperantistoj]]''', en kiu listiĝu la nomoj de francaj esperantistoj aŭ menciataj ĉi tie aŭ per propra biografia artikolo.'' <!-- Pri ĉi tiu paĝo, vidu la historian diskuton [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo_2006_9#Kvanto_kaj_kvalito]] --> }} {{KompaktaEnhavTabeloEo}} == A == ===[[Albert Adeline]]=== '''Albert ADELINE''' (mortis en septembro 1933) estis Sekretario de la Franca [[Ĉambro de Komerco]] en [[Londono]]. Li sciis Esperanton kaj subtenis ĝin, kvankam li ne movadis<ref>[[La Brita Esperantisto]] - Numero 343, Novembro (1933)</ref>. ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} ===Amigault=== '''Amigault''' estis esperantisto el St-Denis, malaperinta ĉe Charleroi la 22-a de aŭgusto 1914 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===Asset=== '''Asset''' estis esperantisto militkaptita en 1917 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n205-206 sep.-ok. 1917</ref>. ===[[Gérard Aussenac]]=== '''Gérard Aussenac''', fervojisto, estis esperantisto en [[Saint-Dizier]] en 1912<ref>[[Propaganda piedvojaĝo]]</ref> kaj [[Sézanne]] en 1916, kie delegito de UEA li estis en 1916<ref>Esperanto n 193-194 sep-okt 1916</ref> sekretario de la Nordorienta Federacio. ===G. Azambre=== '''G. Azambre''' estis esperantisto el [[Marcilles]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Altengrabow]]<ref>Esperanto n182 okt 1915</ref>. == B == === [[M. Baissac]] === '''M. BAISSAC''' estis pioniro en Alĝerio en la komenco de 20-a jarcento. En 1905 li verkis la originalan teatraĵon "La duonokulvitro". Baissac publikigis artikolojn pri la 2-a UK en alĝeriaj gazetoj: „Le Republicain“ kaj „L'Independant“ en 1906.<ref>[https://archive.org/details/RuslandaEsperantisto_1906_n11_nov/page/232/mode/2up Ruslanda Esperantisto. ''Esperantista movado''. N 11, p. 232.] Nov. 1906</ref> ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} ===[[Gaston Barat]]=== '''Gaston Barat''' (mortis 1918) estis esperantisto el [[Lille]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n215-216 jul-aŭg 1918</ref> ===[[Otto Barban]]=== '''Otto Barban''' estis esperantisto el Metz, mortinto dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n174 feb 1915</ref> ===Barraud=== Lieŭtenanto-Kolonelo Barraud (mortis 1915) estis esperantisto el Bordeaux, mortinto dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. === [[Paulette Bascou]] === '''Paulette BASCOU''' (naskiĝis en 1909, mortis la [[27-an de decembro]] 1995 en [[Privas]], Francio) estis Freinet-metoda Esperanto-instruintino, delegito de Universala Esperanto-Asocio ([[UEA]]) pri edukado dum kvaronjarcento kaj aktiva en la movado JEAN. ===T. Baumann=== '''T. Baumann''' estis esperantisto el [[Château Sallins]] forkondukita kiel garantiulo en 1915 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> en la sama jaro li revenis al [[Bayonne]]<ref>Esperanto n182 okt 1915</ref>. ===A. Bayet=== '''A. Bayet''' estis esperantisto el St-Maurice en Gourgois, vundita kaj kredeble kaptita la 7-an aŭ 8-a de septembro 1914, dum la Unua mondmilito, en [[Fosse Martin]].<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===[[René Beck]]=== '''René Beck''' estis franca esperantisto en [[Chartres]], kiu esperantiĝis en 1903. Verko: *'''La Mistera Sinjorino. Novelo originale verkita en Esperanto'''. Eld. Librejo Asselin, [[Tours]], 1913 (?). {{citaĵo|La verko prezentas la historion de malfeliĉa virino edziniĝinta kun viro malbona kaj diboĉema. En la komenco de la rakonto ni jam trovas ŝin apartigita de ŝia edzo kaj loĝanta sola en vilaĝo. Kio tie okazas estas vive priskribita en tre klara bona Esperanto. Ŝajnas al ni bedaŭrinde, ke la aŭtoro ne faris el sia [[temo]] iom pli dikan volumon, ĉar tiumaniere li povus kredeble prezenti pli detale la karakterojn de la personaro. Cetere la prezo estas sufiĉe alta por tiel malgranda libreto. La verko de nia samideano estas tute leginda. Ni esperas, ke ĝi ricevos bonan akcepton ĉe la Esperantistaro, kiu per tio kuraĝigos lin al plua kaj eble pli ambicia provo sur la kampo de nia [[originala literaturo]].|A.B. [[La Brita Esperantisto]] - Numero 104, Aŭgusto (1913)}} === [[Michel Becker]] === [[Dosiero:Grosjean Maupin, Becker – Cours Élémentaire Pratique d’Esperanto, 1909.pdf|160ra|eta]] '''Michel BECKER''' estis franca esperantisto, kiu publikigis kun [[Émile Grosjean-Maupin]] la ''Cours élémentaire pratique d'après la méthode combinée'', 1909, tradukita italen, persen ktp. Verko * Michel Becker et E. Grosjean - Maupin. ''Cours élémentaire pratique d’Esperanto d’après la methode directe combinée''. Eldonejo [[Hachette]], Parizo, 1909, (12 x 18 cm) 166 paĝoj. ===[[Charles Bégel]]=== '''Charles Bégel''' (naskiĝis 1855? - mortis 1919) estis esperantistino el [[Lyon]], kie li estis profesoro ĉe la liceo Ampère en la komenco de 20-a jarcento. En 1902, post parolado de [[Émile Boirac]], li fondis la Esperanto-grupon de Lyon kun [[Henri Dor]], [[Emile Cohendy|Prof. Cohendy]], [[Albert Offret]] kaj [[Jeanne Zabilon d'her Ranfaing]]. <ref>Esperanto n234 fev 1920</ref>. ===[[Lucien Bernot]]=== '''Lucien BERNOT''' (mortis 1905), plibone konata sub la pseŭdonomo « Elber No » estis franca esperantisto pioniro en [[Fontenay-sous-Bois]]. Li verkis multajn muzikaĵojn. Li direktis ankoraŭ, en la ĵurnalo [[L'Espérantiste]] la rubrikon « amuzaĵoj ». === [[Roger Blanc]] === '''Roger BLANC''' (naskiĝis en [[1913]], mortis [[1993]] en [[Sancoins]], [[Francio]]) estis emerita lernejestro, [[UEA]]-delegito tra 40 jaroj. Li fondis plurajn grupojn kaj estris regionan federacion dum jaroj. ===[[Louis Bigorgne]]=== '''Louis Bigorgne''' estis esperantisto militkapita en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n190 aŭt 1915</ref>. ===[[Robert Bollack]]=== '''Robert Bollack''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Parizo]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref> === [[Fanny Bonnet]] === '''Fanny BONNET''' [bone] (naskiĝis la {{daton|9|septembro|1870}} en [[Parizo]]; mortis en [[1936]]) estis franca "profesorino", t.e. instruistino, de la [[angla lingvo]] kaj de [[stenografio]]. Ŝi esperantiĝis en [[1903]]. Ŝi estis kasistino de [[SFPE]] dum 10 jaroj kaj komitatanino de la "[[Fédération Universitaire Espérantiste de France]]". ===Bord=== '''Profesoro Bord''' (mortis 1919) estis esperantisto el [[Beaune]], kies loka grupo li fondis en 1903. Li estis unu el la unuaj pioniroj de Esperanto-movado en [[Burgonjo]]. En 1907 li iniciatis la kreon de la [[Esperanta Burgonja Federacio]], kiu estis unu el la plej vivplenaj Francaj Esperanto-asocio; antaŭ la Unua milito <ref>Esperanto n232 dec. 1919</ref>. ===J. A. Bordes=== '''J. A. Bordes''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Saint-Chamond]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref> === [[Emile Borel]] === '''Emile BOREL''' estis franca [[radiostacio|radiostaciestro]] kaj esperantisto de [[Liono]], kiu vivis en la kvartalo ''La Doua'' de la urbo [[Villeurbanne]] tuj norde de Liono, en ties [[Metropolo Liono|nuna metropola regiono]]. Li naskiĝis la [[27-an de aprilo]] [[1884]] en Liono ([[Lyon]]), kaj fervore propagandis favore al Esperanto, aparte en la [[radiostacio]], kiun li multajn jarojn direktis. Lia edzino estis unu el la fondintoj de la feminista Esperanto-Socio [[UDEV]]. ===[[Emile Boirac (filo)]]=== {{Ne konfuzu|Emile Boirac}} '''Emile Boirac ''' (mortis 1915) estis filo de Rektoro [[Emile Boirac]]. Li estis esperantisto el Dijon, mortinto dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>.. === [[Rémy Bouchet]] === '''Rémy BOUCHET''' estas franca esperantisto. En Esperantujo li interalie kontribuas al la organizaĵo [[Tutmonda Asocio de Konstruistoj Esperantistaj]] (TAKE). === [[Honoré Bourdelon]] === '''Honoré BOURDELON''' (naskiĝis en [[1892]], mortis la [[21-a de septembro|21-an de septembro]] [[1980]]) estis multjara [[delegito de UEA]] en [[Marsejlo]], [[Francio]]. Li prezidis la Lokan Kongresan Komitaton de la [[42-a UK 1957]] en [[Marsejlo]]. === [[Louis Bourdon]] === [[Pastro]] '''Louis BOURDON''' ([[1904]], mortis la [[14-a de marto|14-an de marto]] [[2005]] en [[Lille]], [[Francio]]) lernis [[Esperanto]]n ĉ. 65-jaraĝa. Li entuziasme partoprenis en multaj kongresoj kaj renkontiĝoj, ĉe kiuj li ofte celebris la Sanktan [[Meso]]n. === [[Suzanne Bourot]] === '''Suzanne BOUROT''' (naskiĝis en [[1936]]) estas franca esperantistino, dum pluraj jaroj membro de Franca Esperanto Instituto ([[FEI]]). Ŝi estas unu el la ĉefaj kunfondintoj de la esperanto-centro [[Kvinpetalo]], kaj daŭre prizorgis ĝin dum transira periodo de 2004 (morto de [[Georges Lagrange|Georgo Lagranĝo]]) ĝis 2008, lasante iom post iom la taskojn al administranta skipo. ===[[Eugène Bourreau]]=== '''Eugène Bourreau''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Parizo]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref> === [[André Brest]] === '''André BREST''' (naskiĝis en [[1928]], mortis la [[4-a de aprilo|4-an de aprilo]] [[1993]]) estis [[UEA]]-delegito en [[Bormes-les-Mimosas]] ([[Francio]]). === [[Marc Budimir]] === '''Marc Svetomir BUDIMIR''' (naskiĝis en [[1929]], mortis la [[3-an de aŭgusto]] [[1976]] revenante de la [[61-a UK 1976]] en [[Ateno]] en trafik-akcidento en [[Greklando]]) estis franco jugoslav-devena. Li aktivis en la Esperanto-movado ekde [[1952]], unue en [[Beogrado]] ĝis la jaro [[1956]], kaj poste en [[Liono]], kie li vivis dum la lastaj dudek jaroj. === [[Fernand Buecher]] === '''Fernand BUECHER''' (naskiĝis en 1902 je nomo ''Ferdinand Bücher'' en Alzaco, [[Germana Regno]], mortis en 1996) post la [[Unua Mondmilito]] estis kunfondinto de la Esperanto-grupo en [[Mulhouse]] ([[Alzaco]], Francio). Li estis UEA-membro dum preskaŭ 50 jaroj kaj [[delegito de UEA|delegito]] en [[Didenheim]] dum 20 jaroj. ===[[Lucien Bourgois]]=== '''Lucien Bourgois''' franca esperanto-verkisto. Li estis prezidanto de [[Nordfrancia Esperanto-Federacio]] en la fino de 20-a jarcento. Verkoj: *'''Laŭ la fluo de l’ interparolo; Konversacia gvidlibro franca-Esperanta'''. Mimeo. Eld. [[Cercle esperantiste de l'Agenais]], [[Laroque Timbaut]], 1985. *'''Kvarlingva proverbaro'''. Eld. [[La KancerKliniko]], Parizo, 2000 26p. A4. ===[[Jules Bouche]]=== '''Jules Bouche''' (mortis 1915?) estis esperantisto el Parizo, mortinto dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref>. == C == === [[Hector Cachon]] === '''Hector CACHON''' [ekTOR kaŜON] (naskita la {{daton|11|marto|1891}} en [[Sens]],departemento [[Yonne]], mortinta en [[1951]]) estis franca esperantisto kaj tipografo. Laŭ la [[enciklopedio de Esperanto]] de 1934 li estis esperantisto de 1910. Li estis unu el la unuaj membroj de ''[[Fédération Espérantiste Ouvrière]]'' (FEO) kaj de [[SAT]], estis sekretario de FDO de 1924 ĝis 1933 kaj direkciano de [[SAT]] de 1927 ĝis 1932. Plurajn kursojn li gvidis en [[Parizo]]. === [[Fortuné Cadenel]] === '''Fortuné CADENEL''' (naskiĝis en [[1901]], mortis la [[18-a de junio|18-an de junio]] [[1987]]) estis membro de [[UEA]] kaj unu el la organizantoj de la [[Universala Kongreso]] en [[Marsejlo]] ([[1957]]). === [[Raoul Cahouet]] === '''Raoul CAHOUET''' naskiĝis en [[1931]] kaj mortis la [[5-a de decembro|5-an de decembro]] [[1994]]. La [[urbo]] [[Vierzon]] ([[Francio]]), kie li estis delegito, decidis inaŭguri dulingvan memorplaton je lia memoro. ===[[Georges Carreiron]]=== '''Georges Carreiron''' (naskiĝis 1896?, mortis 1919) estis esperantisto el Parizo. Li estis vundita dum la Unua mondmilito kaj sekve mortis<ref>Esperanto n224 apr 1919</ref>. ===[[Edouard Carrete]]=== '''Edouard Carrete''' estis esperantisto el [[Lille]], militkaptito en 1915 dum la Unua mondmilito arestita ĉe Munster<ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. ===[[Adrien Cart]]=== '''Adrien Cart''' filo de [[Theophile Cart]], estis esperantisto malaperinta en 1915 dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n191-192 jul-aŭg 1916</ref>. Estis notico pri lia morto en 1916 en la [[Batalo de Somme]] la 20-a de julio 1916<ref>Esperanto n 193-194 sep-okt 1916</ref>, sed li estis sendito el militkaptejo al Svisio en 1917 <ref>Esperanto n207 nov. 1917</ref>. === [[Jean-Pierre Cancel]] === '''Jean-Pierre CANCEL''' estas franca esperantisto vivanta en [[Alzaco]]. Li aktivas en la regiona Esperanto-asocio "[[Espéranto France-Est]]" kaj en 1993 estis inter la fondintoj de la organizaĵo [[Tutmonda Asocio de Konstruistoj Esperantistaj]] (TAKE). ===[[Raul Chaigné]]=== '''André-Raul Chaigné''' estis franca esperantisto el [[Culzac]], malaperinta la 20-an de aŭgusto 1914 en [[Faxe-Fonteny]] dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref>. === [[Jean Clement]] === '''Jean CLEMENT''' (naskiĝis en [[1908]], mortis en [[januaro]] [[1998]] en [[Vierzon]], ([[Francio]]) estis iama [[delegito de UEA]] pri [[naturprotektado]]. ===[[Marcel Clement]]=== '''Marcel Clement''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Orange (Francio)]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref> === [[Maurice Clavel]] === '''Maurice CLAVEL''' (naskiĝis en [[1910]], mortis la [[16-a de novembro|16-an de novembro]] en [[Valence]], [[Francio]]) estis franca esperantisto. Li estis membro de [[UEA]] depost [[1938]] kaj delegito ekde [[1946]]. ===[[Emile Cohendy]]=== '''Emile Cohendy''' (naskiĝis 1851?-mortis 1920) profesoro pri komerca juro ĉe la Fakultato kaj ĉe la Supera Komerca Lernejo, estis esperantisto el Lyon, kies loka esperanto-grupo li estis prezidanto, en la komenco de 20-a jarcento. Li subite mortis 69-jara la 1-an oktobro 1920 pro kormalsano. Lia nekrologio en revuo Esperanto diras: {{citaĵo|La ĉefa trajto de lia karaktero estis la ĝentilo, kaj multaj samideanoj persone spertis lian servemon, kiun li kaŝis sub modesta bonvolo. Respektata kaj amata de siaj studentoj, li postlasas gravan juran verkon: tiaj kursoj, liaj komentarioj de la kodoj estas klasikaj. [[Profesoro]] demokrata, li volis, ke ne nur la studentoj lernu, ke liaj samlandanoj lernu ne nur vortojn sed faktojn: al li Francio ŝuldas la principon de deviga teknika industria kaj komerca instruado; de 1897 en la Supera Konsilantaro de l’Teĥnika Instruado li batalis por tio, kaj antaŭ kelkaj monatoj leĝo sankciis liajn klopodojn. Homo bonkora, li batalis kontraŭ la suferoj, kontraŭ la mizero, kontraŭ la malamo: li sin dediĉis al bonfaraj institucioj por blinduloj, por kripligitaj soldatoj, al la urba pruntoficejo, al Esperanto. En 1902 Emile Cohendy fondis la Grupon de Lyon kun neforgesebla [[Henri Dor|D-ro Dor]], [[Charles Bégel|Ch. Begel]], [[Jeanne Zabilon d'her Ranfaing|F-ino Zabilon d’Her]], [[Albert Offret|S-ro Prof. Offret]]. Baldaŭ li fariĝis Vic-prezidanto, kaj en 1912 anstataŭis D-ron Dor kiel Prezidanto. Lia nomo tre utile efikis por nia movado en nia regiono, kaj li faris plurajn propagandajn paroladojn. En 1919, konvinkita ke Esperanto sukcesos nur per [[UEA]], li fariĝis [[Dumviva membro de UEA|Dumviva Membro]] aliĝante al nia Garantia Kapitalo. Ve! lia dumviva membreco ne estis longa! Ni prezentas al lia vidvino, al liaj filoj, kaj al lia bofilo, S-ro [[Justin Godart]], deputito, Honora Membro de UEA, niajn emociajn kondolencojn. La funebra ceremonio okazis la 4 oktobro en la granda amfiteatro de la Fakultato, kie kolegoj, lernintoj kaj urbestro S-ro Herriot gloris Hajn meritojn. Inter multegaj funebraj kronoj estis tiu de la [[Amikaro Esperantista de Lyon|Grupo Esp. de Lyon]]. | L. P. Esperanto n243 nov 1920}} === [[Roger Colney]] === '''Roger Colney''' estis de longe la prezidanto de la intertempe malaperinta poŝta [[ESP]]-asocio en [[GAP]]. === [[Jean-Paul Colnot]] === '''Jean-Paul COLNOT''' (naskiĝis en [[1928]], mortis en [[aŭgusto]] [[2000]]), estis franca delegito kaj fakdelegito (pri [[junularo]], poste pri [[turismo]]) dum preskaŭ duona jarcento en Nancio ([[Nancy]]) kaj [[Laxou]] (Francio). Colnot estis bona, efika instruisto de Esperanto, i.a. en la junuldomo en Nancio. Por EFE, la Esperanto-asocio en Alsaco-Loreno, li aktivis kiel sekretario (1959-1972<!-- @EFE-anoj: bonvolu kontroli kaj korekti-->) kaj prezidanto (1972-1980<!-- @EFE-anoj: bonvolu kontroli kaj korekti; mi prenis la informojn el http://esperanto.france.est.free.fr/historio.htm pri prezidantoj -->). ===Comte=== '''Kapitano Comte''' estis franca esperantisto el [[Boulogne-sur-Mer]], militkaptito en koncentrejo Kavalier Scharnhorst apud [[Magdeburg]].<ref>Esperanto n174 feb 1915</ref> ===[[Horace Cotelle]]=== '''Horace Cotelle''' estis esperantisto militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Sennelager]]<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref>. La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 1917 mar 1917</ref> ===J. M. Courtinat=== '''J. M. Courtinat''' estis esperantisto militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n183 nov 1915</ref> === [[Robert Coyac]] === '''Robert COYAC''' ([[1912]], mortis la [[23-a de oktobro|23-an de oktobro]] [[1991]]) estis [[UEA]]-delegito kaj fervojisto en [[Sartrouville]], [[Francio]]. === [[Louis Cozic]] === '''Louis COZIC''' (kozik) (naskiĝis la [[27-an de februaro]] [[1879]] en [[Parizo]]) estis [[Francio|franca]] inĝeniero kaj esperantisto. Laŭ la [[enciklopedio de Esperanto]] de 1934 li plurajn jarojn estis prezidanto de la Asocio de la Inĝenieroj de Ŝtataj Publikaj Laboroj (france ''Association des Ingénieurs des Travaux publics''). Fervora propagandisto de Esperanto, li longe estis prezidanto de la [[Federacio de la Pariza Regiono]]. == D == === [[Henri Dabezies]] === '''Henri DABEZIES''' (naskiĝis en [[1918]], mortis en aŭgusto [[1992]] en [[Parizo]]) estis multajn jarojn fakdelegito pri protestantismo. ===[[Jean Dardel]]=== '''Jean Dardel''' estis esperantisto en Francio en la komenco de 20-a jarcento. Verko: *'''La tekniko de la Termala Kuracado ĉe [[Aix-les-Bains]]'''. Eld. e A. Malaine, Parizo, 1905(?) === [[Jeanne Dedieu]] === '''Jeanne DEDIEU''' estis franca instruistino kaj esperantistino. En 1949 ŝi estis unu el kvar estraranoj de la ĵus nove fondita [[Internacia Ligo de Esperantistaj Instruistoj]]<ref>''Internacia Ligo de Esperantistaj Instruistoj stariĝis!'' En: [http://www.gazetoteko.com/jv/jv4909.pdf ''La Juna Vivo,'' septembro 1949], paĝo 355.</ref>. En la sekva estraro de 1956 Jeanne Dedieu estis la prezidantino kaj plurajn jarojn gvidis la ligon.<ref>laŭ [[Humphrey Tonkin]], [[Poznano]], [[Pollando]] 8-an de februaro 2014</ref> ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} === [[Paul Degon]] === '''Paul DEGON''', franco, d-ro, advokato en [[Neuilly-sur-Seine]]. Ano de la [[Lingva Komitato]], UEA-delegito, kunlaboris je [[La Revuo]] kaj Jarlibro de UEA. ===[[Albert Delaunay]]=== '''Albert Delaunay''' estis esperantisto el [[Amiens]], militkaptita 1915 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. ===[[Lucien Demarcy]]=== '''Lucien Demarcy''', filo de [[Léon Demarcy]], estis esperantisto el [[Beauvais]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n195 nov 1916</ref> === [[Louis Demarest]] === '''Louis DEMAREST''' (demare) estis franca instruisto kaj unu el la kunfondintoj de [[SPPE]] en [[1898]] kaj el la unuaj propagandistoj por Esperanto en Francio, nome en "Journal des instituteurs", 1899. Li prezidis la grupon de [[Reims]] ĝis 1902, poste li forveturis al [[Konakry]] ([[Gvineo]]). ===[[Lucien Deniau]]=== '''Lucien Deniau''' estis esperantisto militkaptita en 1916 dum la Unua mondmilito. <ref>Esperanto n191-192 jul-aŭg 1916</ref> === [[Pol Denis]] === '''Pol DENIS''' estas franca esperantisto, delegito de [[UEA]]. Li jam longe aktivas en sia urbo [[Bar-le-Duc]] kaj por la regiona Esperanto-asocio "[[Espéranto France-Est]]" kiel prezidanto (1980-1983<!-- @EFE-anoj: bonvolu kontroli kaj korekti; mi prenis la informojn el http://esperanto.france.est.free.fr/historio.htm pri prezidantoj -->), komitatano kaj redaktoro de la komunikilo "[[La informilo]]". ===[[Paul Deschamps]]=== '''Paul Deschamps''' (mortis la 22-an de aŭgusto 1914) estis franca esperantisto el [[Rouen]] dum la Unua mondmilito ĉe Fillières (Meurthe-et-Moselle)<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref>. === [[Roger Despiney]] === '''Roger DESPINEY''' (1907-2003) estis franca delegito de [[UEA]], prezidanto de la Pariza Federacio, sideja direktoro de [[Espéranto-France]] (1978-1987) kaj ties honora prezidanto.<!-- Ĉu estas familia rilato al la pli juna esperantistino [[Barbara Despiney]], devene el Pollando? Ĉu ŝi povus esti lia bofilino? --> === [[Charles Devoucoux]] === '''Charles Devoucoux''' (mortis 1909<ref>[https://archive.org/details/BelgaEsperantisto_1909_n003_jan/page/n33/mode/2up?q=Charles&view=theater Belga Esperantisto n003] (jan 1909)</ref>) advokato, estis franca pioniro listita en la Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”/Serio XXIII ĉe [[Valognes]], Manche kaj prezidanto de la grupo de [[Charenton]]. Li ofte faris kursojn kaj paroladojn en la Pariza regiono. ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} ===[[Henriette Diou-Trouillon]]=== '''Henriette Diou-Trouillon''' estis franca esperantistino en la komenco de la 20-a jarcento. ;Tradukoj: *'''Oficiala resumo de la teosofia doktrino'''. Eld. Preza Esperanta Societo, Parizo, 1912(?)<ref>Esperanto n135 dez 1912</ref> ===[[Xavier Dorion]]=== '''Xavier Dorion''' (mortis 1904) estis unu el la pioniroj de Esperanto en [[Roubaix]]. === [[Raymond Doury]] === '''Raymond DOURY''' (naskiĝis en [[1912]] kaj mortis [[4-an de marto]] [[2000]]) estis [[franca esperantisto]] kaj iama [[UEA-delegito]] pri [[mondcivitanismo]]. Li mortis la [[4-an de marto]] en vilaĝeto ''Combejean'', komunumo [[Pierrerue]], departemento [[Hérault]] en suda [[Francio]]. Ĝis la mezo de la [[1980-aj jaroj]] li aktivis en la [[Pariza regiono]], i. a. kiel delegito por [[Parizo]], gvidanto de konversaciaj rondoj kaj redaktoro de la [[gazeto]] [[Paris-Esperanto]]. ===[[Yvonne Dousset]]=== '''Yvonne DOUSSET''', esperantistino en Parizo en la komenco de 20-a jarcento. ===A. Dupuis === '''A. Dupuis '''(mortis 1915) estis esperantisto el [[Gipoy]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref> ===[[Paul Dumas]]=== '''Paul Dumas''' (mortis 1918) estis esperantisto el [[Toulon]] en la komenco de 20-a jarcento. <ref>Esperanto n212 apr. 1918</ref> === [[Marcel Dupuis]] === '''Marcel DUPUIS''' [dŭpŭi] (naskiĝis la {{daton|25|februaro|1880}} en [[Parizo]]) estis [[franca esperantisto]] kaj [[inĝeniero]] de [[fervojo]]j. Li propagandis ĉefe sur la kampo de fervojoj kaj [[turismo]] per artikoloj, paroladoj, organizo de karavanoj ktp. Li estis vicprezidinto de la [[Pariza Esperantista Grupo]] kaj ĝenerala sekretario de [[ISAE]]. ===[[Roland Dupuis]]=== '''Roland DUPUIS''' estis franca esperantisto dum la mezo de 20-a jarcento. Tradukoj: * [[Georges Duhamel]]. ''Rakontoj pri Nederlando'', 1938 [https://www.amazon.fr/RAKONTOJ-NEDERLANDO-ESPERANTO-HISTOIRES-HOLLANDE/dp/B01I3YXTF2] * [[Georges Duhamel]]. ''Norda Kanto'', 1939 [http://retbutiko.be/de/ero/nork] * [[Guy de Maupassant]]. [[La Normandaj Rakontoj]]. Eld. [[Eldona Societo Esperanto]], 1953. ====Recenzoj==== Pri ''Rakontoj pri Nederlando'' {{citaĵo|Unuavide, oni povus supozi, ke ĉi tiu libreto estas nur riĉe ilustrita kaj altklasa gvidlibro al Nederlando. Sed ĝi estas multe pli, ol tio. Verkite de membro de la [[Franca Akademio]], ĝi konsistas el serio de 20 delikataj literaturaj skizoj, veraj [[prozpoemo]]j, kiuj spiras amon al Nederlando kaj instigas la leganton ŝati ĝiajn belaĵojn. La traduko estas bonega, kaj la verko tre rekomendinda. Notinda esprimo: ''Ĉiuj pecoj de la puzlo (ĵig-saw puzzle)''.|[[Montagu Christie Butler]] (M.C.B.) [[La Brita Esperantisto]] - Numero 405, januaro (1939) }} ==E== ===Louis Eschembrenner=== Serĝento '''Louis Eschembrenner''' estis esperantisto el [[Fresne-Nord]] militkaptita en 1916 dum la Unua mondmilito en [[Germanio]].<ref>Esperanto n191-192 jul-aŭg 1916</ref> == F == ===[[Alexandre Fabre]]=== '''Alexandre Fabre''' (mortis 1915) estis esperantisto. eks-volapukisto, loĝanta en [[Toulon]] ekde 1907, kie li fondis esperanto-grupon, unu el la pioniroj de Esperanto en Francio<ref>Esperanto n186 feb 1915</ref>. ===F. Farjon=== '''F. Farjon''' (mortis 1916), prezidanto de la komerca ĉambro en [[Boulogne sur Mer]], estis unu el la organizintoj de la [[UK 1905|unua Universala Kongreso]].<ref>Esperanto n191-192 jul-aŭg 1916</ref> === [[Germaine Faucher-Mahé]] === '''Germaine FAUCHER-MAHÉ''' (naskiĝis en [[1908]], mortis la [[3-a de aprilo|3-an de aprilo]] [[1994]]) estis vidvino de Jacques-Louis Mahé ([[Lorjak]]). === [[Marcelle Fauvart-Bastoni]] === '''Marcelle Fauvart-Bastoni''' estis franca esperantistino en la komenco de 20-a jarcento. Verko * '''Cours élémentaire pour apprendre l’Espéranto sans professeur'''.— Paris. Hachette & C°. 1912? {{Citaĵo|Tiu nova kurso estas speciale rekomendinda al la francparolantoj kiuj deziras lerni la lingvon Esperanto, ĉar la aŭtorino atentis pri multnombraj specialaj frazkonstruaĵoj kaj dirmanieroj de la franca lingvo. Kvankam ni ne plu bezonas francajn lernolibrojn ni devas tamen konfesi ke la nova metodo estas bona kaj tute rekomendinda.|[[Belga Esperantisto]] n046-047 (aŭg-sep 1912)}} === [[Juliette Fayot]] === '''Juliette FAYOT''' (1899-1995), dumviva membro de UEA kaj de Unuiĝo Franca por Esperanto, pentristino, kiu verkis kaj ilustris '''Gvidlibro tra Paris''' (1965), mortis la 4-an de aŭgusto 1995 en Parizo. === [[Maurice Feneyrol]] === '''Maurice FENEYROL''' (1924-2000), iama delegito pri elektrotekniko, dumviva membro de UEA kaj de Unuiĝo Franca por Esperanto, granda mecenato de la Esperanto-movado, forpasis junie en La Garde (Francio). ===[[Maurice Flavigny]]=== '''Maurice Flavigny''' (mortis 1918) estis esperantisto el [[La Havro]] mortigita en la lastaj tagoj de Unua mondmilito.<ref>Esperanto n224 apr 1919</ref> ===[[Odile Florent]]=== '''Odile Florent''' (mortis 1919) instruistino, estis esperantistino el [[Sebourg]] en la komenco de 20-a jarcento<ref>Esperanto n239 okt 1919</ref> ===[[Jules Forestier]]=== '''Jules Forestier''' (mortis 1920) diplomato, estis esperantisto en [[Genève]] en la komenco de 20-a jarcento. Li estis garantianto de UEA. Forestier estis dum kelkaj jaroj reprezentanto de la Franca registaro en [[Indoĉinio]]. <ref>Esperanto n236 apr 1920</ref> == G == === [[François Garrique]] === '''François GARRIQUE''' (1911-2003) estis vicdelegito (1958-59) kaj delegito (1960-91), mortis en Rognes (Francio). ===[[Georges Gauvin]]=== '''Georges Gauvin''' (mortis 1917) estis esperantisto el [[Toulon]], vundita apud Monastir, mortis en Veria (Grekujo) dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n207 nov. 1917</ref>. === [[Madeleine Gibez]] === '''Madeleine GIBEZ''' (1902-1998), iama delegitino en Gargas (Francio) kaj pri turismo, mortis la [[9-a de decembro|9-an de decembro]]. ===[[René Giroux]]=== '''René Giroux''' estis esperantisto el [[Chartres]], militkaptita 1915 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. ===[[Marcel Glon]]=== '''Marcel Glon''' estis esperantisto el [[Parizo]], kaptita en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref>. === [[Félix Gomez]] === '''Félix GOMEZ''' (naskiĝis en [[1920]]; mortis en [[2001]] en [[Les Cluses]]) estis franca esperantisto, membro de [[UEA]] dum duona jarcento, iama [[delegito de UEA]]. ===[[Henri Gourmand]]=== '''Henri Gourmand''' estis esperantisto militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Germanio]]<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref>. ===[[Louis Gouchon]]=== '''Louis Gouchon''' estis esperantisto el [[Lyon]], militkaptito en 1915 dum la Unua mondmilito, arestita en [[Quedlinburg]]on <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. === [[Léon Goudé]] === '''Léon GOUDÉ''' naskiĝis en [[1923]], delegito en [[Juigné-sur-Loire]] ([[Francio]]), katolika [[pastro]], kiu fondis la grupon en [[Baugé-en-Anjou|Baugé]] kaj gvidis multajn kursojn, mortis la [[8-an de aŭgusto]] [[1994]] en [[Anĝero]]. ===[[Henri Graër]]=== '''Henri Graër''' estis franca esperantisto el Lille, militkaptito ĉe Munster en 1915.<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref> === [[André Grossmann]] === '''André (Andreo) GROSSMANN''' (naskiĝis la {{daton|1942-11-17}}) estas franca esperantisto, delegito de [[UEA]], laŭ profesio [[informadiko|informadikisto]]. Li jam longe aktivas por Esperanto en sia urbo [[Mulhouse]] kaj por la regiona Esperanto-asocio "[[Espéranto France-Est]]" kiel komitatano, membroadministranto, kasisto kaj redaktoro de la dissendolisto "Alzaco-Loreno". ===[[Josée Guivy]]=== '''Josée Guivy''' estis franca esperantisto en la komenco de 20-a jarcento. Traduko: *[[Jacques Freneuze]].<small>^??</small> '''Per Telefono'''. Eld. Presejo S. Martino, [[Sainte-Radegonde]], 1907 <ref>([https://bibliotekoj.org/esperantajbitoj/PDF/Bibliografio%201888-1911%20Davidov.pdf Bibliografio 1888-1911 de Georg Davidov-Saratov, paĝo 26]</ref> ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} == H == === [[Alberic Humez]] === '''Alberic HUMEZ''' (ume) estis franca entreprenisto kaj esperantisto en [[Douai]]. De [[1908]] ĝis sia morto li seninterrompe estis UEA-delegito. Li elektiĝis [[honora membro de UEA]]. ==I== ===[[Albert Issaly]]=== '''Albert Issaly''' estis esperantisto el [[Poitiers]], kiu mortis iam dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n222 fev 1919</ref> == J == === [[Pierre Jelenc]] === '''Pierre JELENC''' estas franca esperantisto, kiu estas inter la [[kunlaborintoj de PIV]], rilate al la fakoj [[histologio]], [[biologio]], [[fiziologio]] kaj [[kemio]]. En 1996 li kontribuis al la esperantlingva traduko de la romano [[Naskiĝo de la Rustimuna Ŝtalrato]] de [[Harry Harrison]], kiun publikigis la eldonejo [[Sezonoj]] en [[Jekaterinburg]].<!-- Ĉu estas familia rilato al la esperantisto [[Féodor Jelenc]], ankaŭ kunlaborinto de PIV? --> ===[[Paul Jobard]]=== '''Paul Jobard''' estis esperantisto en [[Dijon]], estro de eldonejo Jobard. Li eldonis multajn Esperantaĵojn, inter aliaj la [[Jarlibro de UEA]]. ===[[Ernest Joly]]=== '''Ernest Joly''' estis esperantisto militkaptito en 1915 dum la Unua mondmilito arestita en [[Ohrdruf]]on<ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. === [[Roland Jossinet]] === '''Roland JOSSINET''', esperantisto ekde 1920, UEA-membro seninterrompe de 1937, iama delegito pri reviziado de manuskriptoj, mortis 1995 en Parizo. ===[[Emile Jourdan]]=== '''Emile Jourdan''' (mortis 1915) estis esperantisto el Marseille, mortinto dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. ===[[Georges Jullien]]=== '''Georges Jullien''' estis franca esperantisto el Nice, malaperinta la 10-an de septembro 1914 en [[Sonancourt]] dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref>. == K == === [[Katakana (Pafklik)]] === '''Katakana''' estas membro de la [[Pafklik]]. Li komponas repinstrumentarojn kaj repas. === [[Georges Kolowrat]] === '''Georges KOLOWRAT''', [[licencio|licenciito]] en beletristiko, estis pioniro de Esperanto en Francio. Li aktivis ĉefe kontraŭ la afero de [[Ido]]. Verkoj * ''Faut-il réformer l'Esperanto?''. [[Presa Esperantista Societo]], Parizo, 1908 (reeldono 1938). * ''Pri la derivo en Ido kaj en Esperanto''. [[Presa Esperantista Societo]], Parizo, 1909. == L == ===[[Charles Lacoche]]=== '''Charles Lacoche''' (1890?-1914) estis franca esperantisto en la komenco de 20-a jarcento en [[Poix]].<ref>Esperanto n166 apr 1914</ref> === [[Paul Lacroix]] === '''Paul LACROIX''' [paŭl lakrŭa] estis [[franca esperantisto]], [[komercisto]], kaj prezidento de la Asocio por Komerco kaj Industrio en Grenoble. Unu el la kunfondintoj de [[SPPE]], [[1898]]. Per lia apogo okazis la unua prop. en Sudoriento de Francio. ===[[Gilbert Lamondé]]=== '''Gilbert Lamondé''' estis esperantisto kaptita en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref>. ===[[Gabriel Lanoux]]=== '''Gabriel LANOUX''' (mortis la 29-an de aprilo 1955) estis franca esperantisto en [[Alès]], departemento [[Gard]] en [[Okcitanio]]. ===[[Gaston Laudrèat]]=== '''Gaston Laudrèat''' estis esperantisto militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n181 sep 1915</ref>. === [[Noël Lecomte]] === '''Noël LECOMTE''', alie "Noĉjo Lagrafo", tradukis plurajn novelojn de [[Guy de Maupassant]]. Interalie rete legeblas: * Rozalia Prudent<ref name = "ipernity.com ROZALIA PRUDENT"> {{ Citaĵo el la reto | url = http://www.ipernity.com/blog/58225/4628494 | titolo = ipernity: ROZALIA PRUDENT - Guy de Maupassant by Noĉjo Lagrafo | alirdato = 2024-04-13 | aŭtoro = Noĉjo Lagrafo | dato = 2016-08-22 | verko = ipernity | lingvo = eo | arkivurl = https://web.archive.org/web/20221126182434/www.ipernity.com/blog/58225/4628494 | arkivdato = 2022-11-26 | citaĵo = Karaj geamikoj, mi proponas al vi tiun novelon de Guy de Maupassant }} </ref> * La ermito<ref name = "ipernity.com La ermito"> {{ Citaĵo el la reto | url = http://www.ipernity.com/blog/58225/372345 | titolo = ipernity: La ermito -- Guy de Maupassant by Noĉjo Lagrafo | alirdato = 2024-04-13 | aŭtoro = Noĉjo Lagrafo | dato = 2012-01-23 | verko = ipernity | lingvo = eo | arkivurl = https://web.archive.org/web/20221126182209/www.ipernity.com/blog/58225/372345 | arkivdato = 2022-11-26 | citaĵo = Karaj esperantlingvaj geamikoj, mi proponas al vi tiun novelon de Guy de Maupassant }} </ref> ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} === Sinjoro Lefebvre === Sinjoro '''LEFEBVRE''', (pseŭdonimo ''Ned Katryn''), franco, estis [[kapitano]] en [[Versailles]] antaŭ la [[Unua Mondmilito]]. Li verkis multajn artikolojn en la revuo "[[Lingvo Internacia]]". Aparte interesaj estis liaj humorplenaj raportoj pri [[Universalaj Kongresoj]]. === [[Michel Legris]] === '''Michel LEGRIS''' (n. en 1934, m. la 22-an de februaro 2000) estis franca esperantisto, iama [[delegito de UEA]] en Galan (departemento [[Altaj Pireneoj]] en [[Okcitanio]], Francio) kaj fakdelegito pri filatelo. === [[Armela LeQuint]] === '''Armela LEQUINT''' - la franca familia nomo skribeblas ''LeQuint'', ''Le Quint'' aŭ ''Lequint'' - estas franca esperantistino, redakciano de la satira gazeto ''[[La Kancerkliniko]]'' (LKK) kaj tradukistino kaj eldonintino de pluraj esperantlingvaj publikaĵoj. Ŝi estas la vivkunulino de [[Ĵak Lepŭil']], realnome ''Jacques Le Puil''. Grandan parton de sia vivo ŝi pasigis kaj pasigas kun li en la urbeto [[Thaumiers]] en la [[departemento Cher]].<ref>[[Grand Dictionnaire Français-Espéranto]], 1992, paĝo 5</ref>. Same kun la vivkunulo, ŝi plenumis gravajn tradukverkojn kiaj ''[[Vojaĝo ĝis noktofino]]'' laŭ ''Voyage au bout de la nuit'' de [[Louis-Ferdinand Celine]] en 2005.<ref>[https://www.amazon.com/Voja%C4%9Do-%C4%9Cis-Noktofino-Romano-Espera/dp/1595690220 Vojaĝo Ĝis Noktofino] kun esperanta recenzeto en la reta librovendejo ''[[Amazon.com]]''</ref> Pro tiu ĉi traduko la tradukistoj ricevis la [[OSIEK-premio|OSIEK-premion]] de la [[Organiza Societo de Internaciaj Esperanto-Konferencoj]] en [[2007]]. ===[[André Lemarchand]]=== '''André Lemarchand''' (mortis 1917) estis esperantisto el [[La Ciotat]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n207 nov. 1917</ref> ===[[Joseph Lemière]]=== '''Joseph Lemière''' estis esperantisto el [[Caen]], militkaptita 1915 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} ===[[Armand Levoy]]=== '''Armand Levoy''' estis esperantisto el Pré-St-Gervais, militkaptito dum la Unua mondmilito en la koncentrejo Reserve-Lazarett II, ĉe Frankfurto.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 1917 mar 1917</ref>. Li estis translokigita al [[Altengrabow]] en 1917. <ref>Esperanto n 200 apr 1917</ref> ===[[Emile Lhuissier]]=== '''Emile Lhuissier''' estis esperantisto el [[Le Mans]], kaptita en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref>. La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 1917 mar 1917</ref> === [[R. Louis]] === '''R. LOUIS''' (luis) estis franca esperantisto, kiu interalie konatis kiel kunfondinto de la asocio „Paco Libereco“. Li estis administranto kaj kunlaboranto de [[Internacia Socia Revuo]] inter la jaroj 1907 kaj 1909, kaj redaktoro de ''[[Le Travailleur Espérantiste]]'' inter la jaroj 1912 kaj 1914. Krome li interalie tradukis vastan gamon da broŝuroj pri Esperanto al la franca. === [[Pierre Louis]] === '''Pierre LOUIS''', en Esperanto '''Petro Luiso''' (naskiĝis en [[1911]], mortis en [[1998]] en [[Angulemo]] ([[Francio]]), estis verkinto kaj ilustrinto de la fama '''[[Junulkurso]] de [[SAT-Amikaro]]'''. Organizanto de kongresoj de [[SAT]] (en Nancio, 1954, kun 480 kongresanoj) kaj [[SAT-Amikaro]], li dum pluraj jaroj gvidis Esperanto-kursojn en [[Nancio]]. == M == ===[[Gaston de Maigret]]=== Grafo '''Gaston de MAIGRET''' (mortis en 1904) estis bonfaranta membro de la ''[[Société Pour la Propagation de l'Espéranto]]'', unu el la unuaj kiuj subtenis la [[Esperanto-movado en Francio|Esperanto-movadon en Francio]]<ref>La belga sonorilo - Numero 019, marto (1904)</ref>. '''Referencoj''' {{referencoj}} === [[Generalo Malraison]] === '''Generalo MALRAISON''' de la franca armeo (mortis en [[1965]]) lernis Esperanton en [[1909]] kaj ĉiam subtenis la movadon. === [[Valentin Mannevy]] === Leŭtenanto '''Valentin-Emile MANNEVY''' (naskiĝis en 1882 - mortis la 9-an de aprilo 1912) estis franca esperantisto, sekretario de esperanto-grupo de [[Condé-sur-l'Escaut]]. Li mortis sur la batalkampo en [[Maharidja]] ([[Maroko]])<ref>[https://archive.org/details/BelgaEsperantisto_1912_n044_jun/page/222/mode/2up?q=Valentin+Mannevy+&view=theater Belga Esperantisto n044] (jun 1912)</ref>. Lia [[epitafo]] en Esperanto ankoraŭ ekzistas. '''Referencoj''' {{referencoj}} === [[Fernand Maréchal]] === '''Fernand L. G. MARÉCHAL''' estis pioniro de Esperanto, franco loĝanta en [[Leeds]], aŭtoro de la apenaŭ konata pionira originala komedio "Ĉu Pumpilurbo havu pumpilon?"<ref>'Ni Festivalu' 09 aligxilo.doc</ref> Verkoj * ''La Tutmonda Lernolibro, por paroligi Esperanton, verkita laŭ la Gouín-metodo''. Eld. [[Northern Institute]], Leeds, 1906(?) * ''Trezoro de l’ Sorĉistoj''. Eldonejo Esperanto House, Leeds, 1908 (12x18), 64 paĝoj.<ref name = "esperanto.es"> {{ citaĵo el la reto | url = http://biblioteko.esperanto.es/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=557 | titolo = Details for: Trezoro de l' sorĉistoj. › Biblioteko Juan Régulo Pérez catalog | alirdato = 2024-04-13 | eldoninto = Esperanto House, Leeds | lingvo = eo | lingvo2 = en | lingvo3 = <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20240412225434/http://biblioteko.esperanto.es/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=557 | arkivdato = 2024-04-12 | citaĵo = }} </ref> : Enhavo : :# Legendo pri la unua violono. :# Unuakta [[komedio]] originala: «La ensorĉigita Ringo». :# Vilhelmo Tell. :# Unuakta komedio originala «Ĉu Pumpilurbo havu Pumpilon?» ====Recenzoj==== Pri ''La Tutmonda Lernolibro, por paroligi Esperanton...'' {{citaĵo|Lernolibro verkita laŭ la Gouin metodo, ankaŭ nomata « natura metodo », nun multe uzata por instrui la fremd-naciajn lingvojn. La aŭtoro diras prave ke, por bone ellerni lingvon, oni bezonas koni multe da verboj. Tial, li priskribas la diversajn intersekvajn agojn de iu persono, kaj tio ŝajnas la plej bona maniero por facile memori la vortojn. La [[antaŭparolo]] de tiu libro estas leginda humorajn. Ni rekomendas la verkaĵon al ĉiuj esperantistaj profesoroj.|[[La belga sonorilo]] - Numero 046, Junio (1906)}} ---- Pri ''Trezoro de l’ Sorĉistoj'' {{Citaĵo|Grandampleksan kaj multekostan libron oni povas kompari kun grandega ŝipo kiu nur povas elŝipigi siajn komercaĵojn en granda haveno. Malgrandaj libroj similas al delikataj ŝipetoj kiuj povas penetri en la plej mallarĝajn golfeton por provizi ĉiujn partojn de la lando. Tiu estis sendube ankaŭ la opinio de Sro Maréchal kaj de liaj kunlaborantaj, kiam ili publikigis la ĉi supre cititajn literaturaĵetojn. Ilia celo estas tre laŭdinda kaj ilia libro estas rekomendinda; bedaŭrinde ĝi enhavas kelkajn lingvajn erarojn, kiujn ili espereble signalos en la 2-a numero de la kolekto.| [[Amatus Van der Biest-Andelhof]]. [[Belga Esperantisto]] n004 (feb 1909)}} '''Referencoj''' {{referencoj}} ===[[Alphonse Mairey]]=== Prof. '''Alphonse Mairey''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Dijon]] mortita dum la Unua mondmilito. Profesoro de [[historio]] kaj geografio ĉe la liceo kaj universitato de Dijon, unu el la kondukantoj de la socialista partio en Francujo.<ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref> ===[[Albert Margot]]=== '''Albert Margot''' estis esperantisto el [[Namur]], militkaptito en 1915 en [[Chateauroux]] dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. ===[[Henri Marton]]=== '''Henri Marton''' (aŭ ''Martron''<ref>Esperanto n179 jul. 1915</ref>) estis esperantisto el [[Canholens]], militkaptita 1915 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. ===Martin=== '''Kapitano Martin''' (mortis 1915?) estis franca esperantisto el Nice, mortita dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref>. ===[[Albert Masselier]]=== '''Albert Masselier''' estis franca esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Li estis blindita dum la Unua Mondmilito. Verko *''Franca bukedo da dudek kantoj ĉerpitaj el nacia kaj regionaj literaturĝardeno''. Eld. [[Franca Asocio de Blindaj Esperantistoj]] (FABE), [[Neuilly-Plaisance]], 1937(?) {{citaĵo|[[Kolekto]] de dudek francaj kanzonoj, vendata por la profito de la [[Franca Asocio de Blindaj Esperantistoj]]. Kvankam sen la melodioj ĝi ne multe utilas al britaj legantoj [''tiel''], certe por la francaj samideanoj ĝi tre helpos. Laŭdire, kaj kiom ni povas kontroli, la traduko bone konvenas al la muziko. |[[La Brita Esperantisto]] - Numero 380, Decembro (1936)}} === [[Sébastien Merlet]] === '''Sébastien MERLET,''' kromnomita '''Sebeto,''' estas juna franca esperantisto. Dum du jaroj li estis vicprezidanto de [[JEFO]].<ref>''[http://www.esperantomondo.net/correspondants/utilisation_eo.php#qui Qui suis-je?] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080305203234/http://www.esperantomondo.net/correspondants/utilisation_eo.php#qui |date=2008-03-05 }} (france)''</ref> '''Referencoj''' {{referencoj}} === [[François Mesplède]] === '''François MESPLÈDE''' ([[1904]]-[[2002]]) estis membro de 1973, fakdelegito pri [[turismo]] (1977-1999), mortis la 30-an de junio en [[Arcachon]] (Francio). === [[Pierre Métivier]] === '''Pierre MÉTIVIER''' naskiĝis [[1925]] kaj mortis la [[26-a de februaro|26-an de februaro]] [[2005]]. Profesie ĝardenisto, li estis delegito en [[Saint-Martin-de-la-Place]], [[Francio]], [[dumviva membro de UEA]] kaj regula membro en [[Societo Zamenhof]]. === [[Marie-Therese Micard]] === '''Marie-Thérèse MICARD''' (mortis la [[28-an de decembro]] [[1986]] en [[Caen]], [[Francio]] estis franca esperantistino. Kun sia edzo [[Henri Micard]] ŝi fondis la [[kastelo Grezijono|Kulturdomon de la Franclandaj Esperantistoj]] ([[kastelo Greziljono]]) en [[1952]]. === [[Suzanne Minault]] === '''Suzanne MINAULT''' (naskiĝis en [[1896]], mortis la [[21-an de junio]] [[1978]] en [[Niort]], [[Francio]]) estis franca esperantistino. Ŝi dum multaj jaroj estis delegito de [[UEA]]. Ŝi lernis Esperanton dum sia junaĝo en [[Parizo]] kaj poste gvidis multajn kursojn, ankaŭ korespondajn. ===[[Maurice Mongeois]]=== '''Maurice Mongeois''' (naskiĝis 1907, mortis septembro 1974) estis esperantisto en [[Épernay]] ekde 1920-a jardeko. Li gvidis la lokan Esperanto-grupon. === [[Robert Moraud]] === '''Robert MORAUD''' (naskiĝis en 1909, mortis la 5-an de oktobro 1998 en St-Yreix, Francio) estis tre agema inform-aktivulo, kiu fondis kaj gvidis Agad-Grupon por Esperanto. ===[[Gaston Moretti]]=== '''Gaston MORETTI''' (mortis en 1904) estis unu el la pioniroj en [[Nancy]]. ===[[Anselmo Morin]]=== '''Anselmo Morin''' (mortis 1916 en [[Barcelonette]]) estis franca esperantisto, ano de la [[Lingva Komitato]], iniciatinto de la Esperanta propagando en [[Meksikio]], kie [[Ambrosio Vargas]] estis esperantigita de li. ===[[Pierre Mossmann]]=== ''' Pierre Mossmann''' (mortis 1919?) instruisto, estis esperantisto el [[Vesoul]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n222 fev 1919</ref> ===[[Ultric Moulin]]=== '''Ultric Moulin''' estis esperantisto el [[Levallois-Perret]], maleperinta en 1915 dum la Unua mondmilito apud [[Arras]] <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. ===[[Yves Muffang]]=== '''Yves Muffang''' (mortis 1916), filo de [[Henri Muffang]], frato de la ŝakludanto André Muffang (1897-1989), kiu estis la unua franca internacia ŝak-majstro, estis esperantisto mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n197 jan 1917</ref> == N == ===[[Henri Niessen]]=== '''Henri Niessen''' (mortis 1917) estis esperantisto el [[Dijon]] mortita dum la Unua mondmilito post longa malsano ricevita ĉe la fronto. <ref>Esperanto n207 nov. 1917</ref> ===[[Paul Nuyts]]=== '''Paul NUYTS''' (naskiĝis probable en 1869, mortis la 18-an de aŭgusto de 1925 en [[Lannion]]) Kavaliro de la [[Honora Legio]], Prezidanto de la societo «[[Esperanto kaj komerco]]», estis franca esperantisto dum la unua duono de 20-a jarcento. Li ludis gravan rolon en la agado por la internacia lingvo iniciatita en la [[Komerca Ĉambro de Parizo]]. == P == === [[Yvonne Paulier]] === '''Yvonne PAULIER''' aŭ '''PAULIEN''' (mortis 72-jara la [[1-an de aŭgusto]] [[1972]]) estis la sekretariino de [[Unuiĝo Franca por Esperanto]]. Ŝi servis al Espéranto-France dum kvaronjarcento. Ĉiam sindonema, ŝi donacis al medicina fakultato sian korpon. ===Th. Pénisson=== '''Th. (Theodor?) Pénisson''' estis esperantisto el [[Villeneuve-Saint-Georges]], militkaptito en koncentrejo Altengrabow ĉe Magdeburg.<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref>. Pri tio li verkis: {{citaĵo|La 27 aŭgusto 1914 mi estis militkaptito jam de tri tagoj, mi morale suferis, kaj mi malsatis, kiam venis al mi la ideo, uzi la elementojn de Esperanto, kiujn mi estis lerninta en Francujo. Mi turnas min al germana soldato kaj demandas: "Ĉu vi parolas Esperante?" Li nee respondas, mi demandas du aliajn; la tria, je mia granda surprizo, jese respondas; kvankam "malamikoj" ni interparolas kiei veraj kamaradoj; mi petas de li panon, kaj li malavare donas al mi sian porcion, kiun mi ne estus havinta, se mi ne povus min komprenigi. De tiam, mi, laŭ mia eblo, disvastigis Esperanton. En la sola kaptitejo de [[Altengrabow]], mi gajnis du cent adeptojn.|Esperanto, n195 nov. 1916}} La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 1917 mar 1917</ref> ; Referencoj <references/> ===Pereira=== '''Komandanto Pereira''' (mortis 1915?) estis esperantisto el [[Clermont-Ferrand]], mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto, n173 jan 1915</ref> ===[[Louis Perret]]=== '''Louis Perret''' estis esperantisto en la mezo de 20-a jarcento. Eldonanto de [[Feuillets Encyclopédiques de Documentation Espérantiste]]. ===[[Georges Petit]]=== '''Georges Petit''' estis franca esperantisto el Parizo, militkaptito en koncetrejo Gardelegen, [[Altmark]]<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref>. ===[[Henri Petit]]=== '''Henri Petit''' estis esperantisto el Parizo, militkaptito ĉe [[Göttingen]].<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref> ===J. Petit=== '''J. Petit''' estis esperantisto el [[Parizo]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Germanio]]<ref>Esperanto n182 okt 1915</ref> === [[Henri Philippe]] === '''Henri PHILIPPE''' estis franca esperantisto en la komenco de 20-a jarcento. Pri li ĝis nun estas neniuj pliaj informoj, krom ke li estis [[Espéranto-France#prezizintoj|prezidanto]] de [[Unuiĝo Franca por Esperanto]] (UFE) inter 1951 kaj 1957, antaŭita de [[Georges Warnier]]] kaj sekvita de [[René Llech-Walter]]. === J. M. Picard === '''J. M. (Jean-Marie?) PICARD''' estis franca esperantisto en la komenco de 20-a jarcento. Verko: * ''L'Espéranto à l’École, ou l’enseignement méthodique de la Langue française aux enfants par l'Espéranto. ''. Eld. Imprimerie Paul Brodard, [[Coulommiers]], 1911 (18X11), 216 + XXVII pĝ. [https://www.abebooks.co.uk/LEsp%C3%A9ranto-l%C3%A9cole-PICARD.J.M-Instituteur-Professeur-diplom%C3%A9/30433398969/bd#&gid=1&pid=1 titolpaĝo] ===[[René Pigeard]]=== '''René Pigeard''' (mortis 1918) estis esperantisto en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n212 apr. 1918</ref> === [[Joseph Pinon]] === '''Joseph PINON''' (mortis 78-jara la [[23-a de aŭgusto|23-an de aŭgusto]] [[1965]] en [[Sallanches]]) estis franca esperantisto, Delegito de UEA en [[Sartrouville]]. ===[[Louis Poncet]]=== '''Louis PONCET''', kuracisto, estis franca esperantisto. La 8-an de majo 1925 li prezentis sian tezon al [[Universitato de Liono]] pri vakcinado en Eŭropo uzante enketon farita per Esperanto. Li estis aldona estrarano de UEA en 1932. ===G. Pourchelle=== '''G. (Georges?) Pourchelle''' estis esperantisto el Amiens, militkaptito en la koncentrejo Truppenubungsplatz <ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> kaj post en koncentrejo Zossen<ref>Esperanto n174 feb 1915</ref> ambaŭ ĉe Berlino. La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 1917 mar 1917</ref> === [[Paul Poisson]] === '''Paul POISSON''' naskiĝis en [[1917]] kaj mortis en [[1999]], aktivulo por la utiligo de [[Esperanto]] en la [[Freinet-instruado]], forpasis novembre en [[Tours]] ([[Francio]]). ===A. Ploussu=== '''A. PLOUSSU''' estis franca esperantisto en la komenco de 20-a jarcento, [[Honoraj membroj de UEA|honora membro de UEA]]. === [[Georges Pouchot]] === '''Georges POUCHOT''' (puŝo) estis franca [[profesoro]] kaj esperantisto. Naskiĝis la [[20-an de septembro]] [[1880]] en [[Caluire]] (apud [[Lyon]]). Laŭ la [[Enciklopedio de Esperanto - P|Enciklopedio de Esperanto]] de 1934 li estis sekretario kaj fondinto de „[[Amikaro Esperantista de Lyon]]“ ([[1904]]), sekretario de la [[Federacio Esperantista Rodana]] kaj administranto de [[SFPE]]. De [[1905]] gvidis multajn kursojn, publikajn kaj oficialajn (urbajn aŭ lernejajn) kaj per [[radio]] (TSF). ==Q== ===G. Queste=== '''G. Queste''' (mortis 1915?) estis esperantisto, fondinto de la grupo en [[Amiens]], mortita dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref>. == R == ===E. Ragon=== '''E. Ragon''' estis esperantisto el [[Grasse]], vundita kaj militkaptita en la koncentrejo Lager Lechfeld dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> === [[Alexandre Raymond]] === '''Alexandre RAYMOND''' (naskiĝinta en [[1988]]) estas franca esperantisto vivanta en [[Liono]]. Krom pri Esperanto li okupiĝas pri la [[arpitana lingvo]] kaj verkis vortaron pri ĝi. Neregule li kontribuetas al vikipedio per la uzantonomo [[:uzanto:Kaha|Kaha]]. ===[[André Richard]]=== '''André Richard''' (naskiĝis ~1910 - mortis 1920) estis esperantisto en [[Cannes]] en la komenco de 20-a jarcento. Li estis filo de Paul J. Richard<ref>Esperanto n239-240 jul-aŭg 1920</ref> === [[A. Rivier]] === '''A. RIVIER''' estis pioniro de Esperanto en [[Alĝerio]] en [[1899]]. Verko * [[En Rusujo per Esperanto]]. Eldonejo Moskva Librejo "Esperanto", Moskvo, 1911, (12 x 16 cm), 132 paĝoj. ===[[León Rebière]]]=== Kaporalo '''León Rebière''' estis esperantisto malaperita aŭgusto aŭ septembro 1916 dum la Unua mondmilito. <ref>Esperanto n198 feb 1917</ref> ===[[Marcelle Robineau]]=== '''Marcelle Robineau''' (naskiĝis en 1903, mortodato nekonata) estis esperantistino en [[Seignelay]], departemento [[Yonne]]<ref>[[Der Esperantist]] n124_feb. 1984</ref>. '''Referencoj''' {{referencoj}} === [[Théophile Rousseau]] === '''Théophile ROUSSEAU''' vivis de [[1880]] ĝis [[1916]], mortinta kiel soldato antaŭ [[Verdun]]. La matematikinstruisto estis de [[1908]] ĝis sia morto vicprezidanto de [[UEA]]. ===[[André Rouveret]]=== '''André Rouveret''' estis esperantisto el [[Bagard]] en la komenco de 20-a jarcento. Li pereis sur torpedita ŝipo dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n222 fev 1919</ref> === [[Marcel Roux]] === '''Marcel ROUX''', prononco [marSEL RU] estis franca sekretario kaj fervora esperantisto. Li naskiĝis la [[3-an de majo]] [[1903]] en [[Liono]], mortodato ĝis nun ne estas notita. Sekretario de urba laborista Esperanto-grupo, li interalie estis organizinto de la [[7-a SAT-Kongreso 1927]]. Marcel Roux propagandis la disvastiĝon de Esperanto per franclingvaj artikoloj en naciaj gazetoj kaj kunlaboris per esperantlingvaj artikoloj al la revuo „[[Sennaciulo]]“ de [[SAT]]. ===[[François Roy]]=== '''François Roy''' (mortis 1920) instruisto, lernejdirektoro, estis esperantisto el [[Grenoble]], kies grupon li kunkreis, en la komenco de 20-a jarcento<ref>Esperanto n234 fev 1920</ref>. ;Verko: *''Dauphiné'' . Eld. Iniciata Sindikato. === [[Gustave Roy]] === '''Gustave Roy''', framasono, instruisto pri la hispana kaj la germana, estis franca pioniro, kies pli granda kontribuo estis la partopreno en la kreado de [[Amikejo]] en [[Moresnet neŭtrala]] en 1908. [[Dosiero:Moresnet - Gustave ROY.jpg|alternative=Gustave Roy pri sendependa esperantista ŝtato|eta|Gustave Roy pri sendependa esperantista ŝtato|maldekstra]] Verko: * '''Kiel Neŭtra Moresneto fariĝis Amikejo'''. Parizo, ''Librairie de l’Esperanto'', 1908. {{Citaĵo|Mi tralegis kun granda intereso tiun ĉi broŝuron en kiu nia amiko kaj kunlaboranto Sro G. Roy pritraktas la projekton, kies unua, talenta iniciatoro li estas. S-ro Roy priskribas intersekve la gravecon de Amikejo, ĝia fondo, la ĝis nun faritajn penadojn kaj klopodojn kaj la estontecon de Amikejo. Li faras elokvantan alvokon al la esperantistoj, montras al ni la tri geniojn de Amikejo kaj prezentas fine gvideton por Fremduloj en la rava regiono, kiu estas Amikejo. La [[broŝuro]] estas skribita en korekta,entuziasta stilo; ĝi estas tute rekomendinda.|Amatus. [[Belga Esperantisto]] n.001-002 (nov-dec 1908) }} == S == ===[[Fernand Salles]]=== '''Fernand Salles''' estis esperantisto el Parizo militkaptita en 1917 dum la Unua mondmilito en [[Germanio]] <ref>Esperanto n198 feb 1917</ref> === [[Maurice Salzmann]] === '''Maurice SALZMANN''' estis esperantisto en [[Liono]], kiu internacie aparte konatiĝis pro lia traduko de la rakonto ''[[Al ĉiuj egale - mia utopio]]'' de la jidlingva verkisto [[Ŝalom Alejĥem]], kiu esperantlingve en unua eldono publikiĝis en 1928 ([https://search.worldcat.org/de/title/Al-iuj-egale-mia-utopio/oclc/1281807052 OCLC 1281807052]), sed laŭ libraj datumaroj ankaŭ en dua eldono en 1948.<ref>[https://tekstaro.com/t?nomo=esperanto-en-perspektivo&sekcio=eep-parto-2 eldonjaro 1948 estas konfirmita per la ĉapitro 7.2.26 "El la Jida Literaturo" de la verko] [[Esperanto en perspektivo]], paĝo 221</ref> La bulteno [[FranceEsperanto]] en [https://tempa.bitarkivo.org/gazetoj/FranceEsperanto/france-esperanto-monata-organo-de-francaj-esperantistoj-dua-serio-no-20-44-aug-sept-1923.pdf la eldono aŭgusto-septembro 2023, paĝo 149] gratule anoncigis ke al li naskiĝis filo Maks la 20-an de junio 1920. '''Referencoj''' {{referencoj}} ===Sans=== '''Sans''' estis esperantisto el [[Perpignan]] militkaptita en 1917 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n205-206 sep.-ok. 1917</ref>. ===[[Robert Sénéchal]]=== '''Robert Sénéchal''' estis esperantisto el [[Liévin]], kaptita en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref>. === [[Lucien Sergeant]] === '''Lucien Sergeant''', akvokato, estas pioniro en Francio. Li ĉeestis la Unuan Universala Kongreso de Esperanto en Boulogne-sur-Mer, kie li, kune kun Duchochois kaj Michaud elpensis la [[Esperanto-flago]]n. En aŭgusto 1914 li estis vokita al Unua mondmilito kaj lasis sian edzinon [[Alice Sergeant]] hejme kun sia 11-jara filo. Li revenis en januaro 1919. ===Sergent=== S-rino Sergent (naskiĝis 1841?; mortis 1919) estis esperantistino en Parizo<ref>Esperanto n224 apr 1919</ref>. ===Servais=== '''Servais''' estis esperantisto el Pré-St-Gervais, militkapitito en koncentrejo ĉe [[Mecklenburg]] <ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===[[Joseph Servais]]=== '''Joseph Servais''' estis esperantisto el [[Givet]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Rastatt]]<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref>. === [[Gérard Schneider]] === '''Gérard SCHNEIDER''' (naskiĝis en 1921, mortis la 4-an de junio 1995) estis franca katolika pastro. En sia paroĥo Saint-Clement<!-- Kiu Saint-Clement? Laŭ stato de somero 2015 estas 8 nunaj administraj komunumoj de tiu nomo en Francio, plus 8 iamaj... --> li plurfoje instruis Esperanton, kaj aranĝis per Esperanto multjaran rilatadon kun paroĥo en Germanio. === [[Dominique Simeone]] === '''Dominique SIMEONE''' estas franca esperantisto. Ekde somero 2006<ref>fonto [http://ateisto.org/arĥivujo/2007-04.pdf revuo "Ateisto" de aprilo 2007]{{404|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> li estis estrarano, ekde somero 2008 vicprezidanto, de [[Ateista Tutmonda Esperanto-Organizo]],<ref>[http://ateisto.org/arhxivujo/2013-11-ateo17.pdf informo "estraro de ATEO" en la revuo "Ateisto" de novembro 2013,]</ref><ref>[http://ateisto.org/estraro paĝo en la retejo de la organizaĵo, alirita la 30-an de novembro 2014, kontrolita la 15-an de marto 2016:] "prezidanto: [[Roland Schnell]], Germanio, vicprezidanto [[Dominique Simeone]], Francio, sekretario: [[Anna Löwenstein]], Italio, kasisto: [[Dieter Rooke]], Svislando, redaktoro: [[Christian Rivière]], Francio"</ref> kaj ekde somero 2006 ankaŭ funkciis kiel redakciano de la asocia revuo "Ateisto". === [[François Soubranne]] === '''François SOUBRANNE''' (subran) estis franca esperantisto kaj instruisto en [[Tulle]]. De l908 li seninterrompe estis UEA-delegito. ===[[Emile Souchay]]=== '''Emile Souchay''' (mortis 1918) estis esperantisto en Parizo, kie li estis vic-delegito de UEA, post li translokiĝis al [[Athis-Mons]] en la komenco de 20-a jarcento, kie li mortis pro epidemio de [[hispana gripo]].<ref>Esperanto n221 jan 1919</ref> ===[[Louis Surateau]]=== '''Louis Surateau''' (mortis marton 1917) estis esperantisto el [[Parizo]] en la komenco de 20-a jarcento. Li estis mortita en batalkampo dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n232 dec. 1919</ref>. == T == === [[Joël Thézard]] === '''Joël Thézard''' (naskiĝis la 24-an de februaro 1884 en [[Châtillon-sur-Loire]], mortis la 27-an de junio 1957 en [[Niort]]<ref>http://www.wiki-niort.fr/THEZARD_Joel_-_Artiste_Niortais</ref>), franca verkisto, pentristo kaj skulptisto, estis esperantisto en Francio ekde 1934. Li instruis desegnarton en [[Bastia]], [[Havre]] [[Guéret]] kaj fine ĉe la liceo ''Fontanes'' de [[Niort]] ekde 1919. ====Verkoj==== * 1. ''Polusaj glacioj sub noktomeza suno''. Eld. [[Franca Esperanto-Instituto]], 1937? * 2. ''La Bela Historio de Jozef'', de Zamenhof, ilustrita per 12 desegnaĵoj. Eld. Franca Esperanto-Instituto. * 3. ''Nordnordaj Fabeloj''. Eld. [[Muusses Esperanto-Biblioteko]], [[Purmerend]], 1937. ;Recenzoj Pri ''Polusaj glacioj sub noktomeza suno'' {{Citaĵo| La libreto priskribas krozadon al Islando kaj Spitzbergo kaj reveturon laŭlonge de la norvegaj fjordoj.|[[Aŭstria Esperantisto (revuo)]] n149 (dec 1937)}} {{citaĵo|Aperis en la Kolekto de Franca Esperanto Instituto tiu ĉi tre rekomendinda originala verketo konsistanta el mallongaj vojaĝnotoj ilustritaj per 30 ĉarmaj laŭnaturaj desegnoj, fotoj, [[bildo]]j laŭ [[akvarelo]]j, kaj du kartoj, ĉiuj de la aŭtoro mem. En taglibra formo ĝi priskribas krozadon al Islando kaj Spitsbergo kun reveturo laŭlonge de la fjorda [[norvega marbordo]]. Ĉiam denove la artista plumo scias kapti per kelkaj vortoj la mirindajn lumkaj kolorefekton de l' helaj arktaj vastejoj; bedaŭrinde nur, ke mankas koloro al la “akvareloj” ĉi tie represitaj. Neoficialaj estas la terminoj [[isbergo]] (iceberg), [[bankizo]] (coastal ice-pack), kaj [[tribordo]] (starboard).| M.M.D. [[La Brita Esperantisto]] - Numero 391, Novembro (1937)}} ---- Pri ''Nordnordaj Fabeloj'' {{Citaĵo|La scenejo estas jam laŭ la titolo en la [[nordo]], en la plej alta nordo. La fabeloj estas belaj kaj lerte verkitaj. La verkisto, juna [[esperantisto]] (de 4 jaroj) esperigas, ke ni povas atendi de li ankoraŭ aliajn interesajn verketojn.|[[Aŭstria Esperantisto (revuo)]] n.152 (mar 1938)}} === [[Jean-Luc Thibias]] === '''Jean-Luc THIBIAS''' (naskiĝis la {{daton|1960-08-15}}) estas franca esperantisto, delegito de [[UEA]], laŭ profesio [[poŝtoficisto]]. Li jam longe aktivas por Esperanto en sia urbo [[Nancio]] kaj por la regiona Esperanto-asocio "[[Espéranto France-Est]]" kiel prezidanto, kasisto kaj [[libroservo|libroservisto]]. ===[[Jules Thiébault]]=== '''Jules Thiébault''' estis franca esperantisto en Carignan (Ardennes) dum la unua duono de 20-a jarcento. Verkoj: *[[La malaperinta amiko]]<ref>Eldonejo A. Suzaine, Sedan</ref>; (ĉ. 1920); *[[Materiiĝoj en Mantes]] (1925); ===[[Maurice Thomas]]=== '''Maurice Thomas''' estis esperantisto kaptita en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref>. === [[Claude Trésorier]] === '''Claude TRÉSORIER''' naskiĝis la [[4-an de majo]] [[1948]], mortis la [[5-an de decembro]] [[2013]], estis franca esperantisto vivanta en la germana urbo [[Göttingen]]. Li estas la filo de [[Jacqueline Trésorier]] kaj kiel ŝi aktivis por [[kastelo Greziljono]]. Li laboris kiel docento en la instituto pri [[romanistiko]] de la [[universitato de Göttingen]], kaj movade interalie estas delegito de UEA. ===[[Marius Troullloud]]=== '''Marius Troullloud''' (mortis 1918) estis esperantisto el [[Voiron]], kiu mortis dum la Unua milito per [[hispana gripo]] en fronta hospitalo.<ref>Esperanto n224 apr 1919</ref> === [[Gaston Turin]] === '''Gaston TURIN''' (naskiĝis en [[1910]], mortis la [[6-a de marto|6-an de marto]] [[1979]] en [[Pontarlier]], [[Francio]]) estis franca esperantisto. Li estis redaktoro de [[Internacia Pedagogia Revuo]], aktivulo de [[ILEI]] kaj multjara delegito pri instruado. == V == === [[Marie-Thérèse Valantin]] === '''Marie-Thérèse VALANTIN''' naskiĝis en [[1899]] mortis novembre [[1994]] en [[Bourges]], [[Francio]]. Dojeno de la franca movado, ŝi helpis la renaskiĝon de [[Unuiĝo Franca por Esperanto]] post la [[dua mondmilito]]. ===Sr-ino Vallienne=== '''Sr-ino Vallienne''' (mortis 1913), edzino de [[Henri Vallienne]], estis esperantistino en la comenco de la 20-a jarcento. Ŝi estis verkistino, kunlaborantino de pluraj francaj revuoj kaj verkistino de kelkaj propagandaj komedioj ludataj en Esperantaj festoj de sia tempo.<ref>Esperanto, n139 fev. 1913</ref> === [[Lionel Venon]] === '''Lionel VENON''' (naskiĝis en [[1921]] - pereis la [[4-a de aprilo|4-an de aprilo]] [[1993]] en aŭto-akcidento) estis vic-urbestro de [[Selles-sur-Cher]], la prezidanto de la franca sekcio de Internacia Ligo de Esperantistaj Radio-Amatoroj ([[ILERA]]). ===[[Félix Verlaguer]]=== '''Félix Verlaguer''' (ankaŭ nomata ''Verlaque''<ref>Esperanto n205-206 sep.-ok. 1917</ref>) estis esperantisto el [[Marseille]], militkaptito en 1915 dum la Unua mondmilito de germanoj <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. Li estis citita de [[Léon Courtinat]] kiel proponanto de Esperanto-kurso por militkaptitoj<ref>Esperanto n205-206 sep.-ok. 1917</ref>. ===[[Claude Vernay]]=== '''Claude Vernay''' estis franca esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento en [[Dunkerque]]. Verko: *''Historique du mouvement espérantiste à Dunkerque, précédé d 'un aperçu sur l'évolution du probleme de la langue auxiliaire''. 1938 (?) {{citaĵo|Jen sendube unu el la plej bonaj, plej efikaj propagandaj eldonaĵoj kiuj nacilingve aperis pri [[Esperanto]]. En la libreto, grandformata kaj 76-paĝa, ni trovas la kompletan evoluon de la ideo pri [[helplingvo internacia]] lerte redaktitan kaj bone prezentitan. La libreto ekde sia apero tiom bone impresis ke oni tuj uzis ĝin por efika [[propagando]] kaj eĉ por ĉerpi el ĝi regule dokumentajn gazetartikoloj. Tiu unua parto de la broŝuro, fakte la enkonduko, estas verkita de D-ro Degand, [[advokato]] kaj prezidanto de la grupo de Dunkerque. La dua parto skizas la historion, la evoluon kaj la intensan vivon de la tiea grupo. Ankaŭ tiu parto estas tre utila , ĉar ĝi montras kiamaniere akiri viv - kaj laborplenan grupon. La broŝuro estas dokumenta por ĉiuj kaj instiga precipe por grupanoj. Diversaj belaj fotografaĵoj pligrandigas ankoraŭ ĝian valoron. Inter tiuj portretoj ni precipe citu tiu jn de Zamenhof, Dumont, la nestoro de la movado en Dunkerque, Deligny, konata esperanto-profesoro, P. Benoit, prezidinto de la loka grupo, kaj plej simpatia samideano Archdeacon, granda batalanto por nia lingvo, ktp .| Hoso. [[Belga esperantisto]] n253 (mar 1938)}} {{citaĵo|Dokumentita historio pri la movado Esperanta en Nord, kaj aparte en Dunkerque, 1902-1935. Interesa raporto pri klopodo, laboro, kaj sukceso. Dek tri portretoj, kun biografiaj notoj, de lokaj [[pioniro]]j honorindaj. Unu ĉapitro montras la anglan devenon de [[Ernest Archdeacon]], prezidanto de S.F.P.E. Komence troviĝas skiza ''Aperçu sur l' Evolution du Probleme de la Langue Auxiliare''. |[[La Brita Esperantisto]] - Numero 413, Septembro (1939)}} === [[Gaston Veron]] === '''Gaston VERON''' (naskiĝis en [[1918]]; mortis en [[2001]]) estis [[franca esperantisto]] kaj [[delegito de UEA]] en [[Domfront]] dum kvardek jaroj, iama fakdelegito pri historio, juro kaj katolikismo. === [[Renée Volpeliere]] === '''Renée VOLPELIERE''' (naskiĝis en [[1902]], mortis la [[15-a de decembro|15-an de decembro]] [[1986]] en [[Nimes]], [[Francio]]) estis [[UEA]]-delegito. Dum dek kvin jaroj ŝi estis fakdelegito pri mondofederismo kaj mondocivitaneco, ŝi ankaŭ regule kaj malavare kontribuis al la Novjorka Oficejo de UEA por subteni la laboron ĉe UN. == Y == === [[Roger Yafil]] === '''Roger YAFIL''' (1921-1997), aktivulo en la Pariza regiono, delegito pri instruado de lingvoj, kiu partoprenis en multaj UK-oj, mortis en [[Chatou]] la 16-an de februaro. Li aŭtoris la infanan kurslibron '''La familio muso'''. ==Z== ===[[Eduard Zuber]]=== '''Eduard Zuber''' estis franca esperantisto, militkaptito 1915 en [[Königsbrück]].<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Francaj esperantistoj|*]] [[Kategorio:Listoj de esperantistoj laŭ nacieco|Francaj]] [[Kategorio:Ĝermolisto de esperantistoj|Francaj]] k4pln7w2ni35wbf9a6kpg4tsx2m99vb 0 121968 9494368 9490409 2026-10-16T11:12:52Z Roberto 609 /* Martina Sachs */ 9494368 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto | speco = ĝermo | bildo = <span style="vertical-align: middle; background:transparent">[[Dosiero:Flago-de-Germanio.svg|50ra]]<span style="margin-left:-45px;">[[Dosiero:Jubilea simbolo.svg|40ra]]</span></span> | css-stiloj = width: 80%; | teksto = ''Ĉi tiu paĝo listigas [[Vikipedio:ĝermo|ĝermajn informojn]] pri [[germana esperantisto|germanaj esperantistoj]]. Movu mallongajn informojn pri germanaj esperantistoj en tiun ĉi paĝon metante [[Vikipedio:alidirektilo|alidirektilo]]n.<br />Se vi volus partigi informon en apartan artikolon, aldonu informojn tiel ke '''minimume''' estu tri plenaj frazoj, prefere pli, nepre estu ĝustaj kategorioj, almenaŭ [[:kategorio:germanaj esperantistoj]], kaj laŭeble ankaŭ uziĝu la ŝablonoj {{ŝ|Informkesto homo}} kaj {{ŝ|vivtempo}}. Post kreo de aparta artikolo forigu la informon de ĉi tie.<br />Ekzistas pli plena '''[[listo de germanaj esperantistoj]]''', en kiu listiĝu la nomoj de germanaj esperantistoj aŭ menciataj ĉi tie aŭ per propra biografia artikolo.'' <!-- Pri ĉi tiu paĝo, vidu la historian diskuton [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo_2006_9#Kvanto_kaj_kvalito]] --> }} {{KompaktaEnhavTabelo}} ==A== ===[[Robert Alm]]=== '''Robert Alm''' (naskiĝis la 20-an de junio 1897) estis esperantisto en [[Wismar]]. == B == === [[Diana Babec]] === '''Diana BABEC''' (naskiĝis {{naskiĝtago|1969|09|21}}, do nun {{aĝo|1969|09|21}}-jara) estas germana esperantistino. Ŝi en la [[1990-aj jaroj]] plurajn jarojn estis komisionano de [[Germana Esperanto-Junularo]] pri publikaj rilatoj, dum ŝi estis studento en [[Soest]].<ref>ekzemple en ''Die Deutsche Esperanto-Jugend stellt sich vor'' (la teamo de GEJ sin prezentas), eldono 1995, paĝo 11</ref>. ==== Referencoj ==== {{referencoj}} ===[[Gottlieb Baumann]]=== '''Gottlieb Baumann''' (mortis 1917) estis esperantisto el [[Eger]] dum la komenco de la 20-a jarcento.<ref>Esperanto n209 jan 1918</ref> ===[[Andreas Bender]]=== '''Andreas Bender''' estis esperantisto dum la unua duono de 20-a jarcento en [[Neunkirchen]]. ===[[Josef Benning]]=== '''Josef Benning''' (mortis 1919?) estis esperantisto en la komenco de 20-a jarcento en [[Bochum]]. <ref>Esperanto n222 fev 1919</ref> === [[Anneliese Elsa Bepperling]] === '''Anneliese (Lisa) Elsa BEPPERLING''' (naskiĝis en [[1919]], mortis la [[11-an de novembro]] [[1990]] en [[Hamburgo]], [[Germanio]], pro rajd-akcidento) estis dum multaj jaroj fakdelegitino de [[UEA]]. === [[Katja Bertram]] === '''Katja BERTRAM''' (naskiĝis en 1966 aŭ 1967) estas germana esperantistino, kiu kreskis en la komunumo [[Bissendorf]] en [[Malsupra Saksio]] kaj esperantistiĝis en lerneja aĝo, kiel lernantino en la tiam ankoraŭ nur-knabina ''Ursula''-gimnazio de [[Osnabruko]] - intertempe la privata katolika mezlernejo akceptas ankaŭ knabajn lernejanojn. Fine de la 1980-aj kaj en la 1990-aj jaroj ŝi estis estraranino kaj komisianino pri internaciaj rilatoj de [[Germana Esperanto-Junularo]], kaj krome plurajn jarojn aktivis kiel esperantlingva aktorino en la teatra grupo ''[[Kia Koincido]]''. === [[Rita Beug]] === '''Rita BEUG''' (naskiĝis en 1916, mortis fine de aŭtuno 1997) estis dumviva membro de [[UEA]], animo de la Esperanto-grupo en [[Würzburg]] (Germanio) kaj iama vic- kaj turisma fakdelegito de UEA. ===A. Binder=== '''A. Binder''' estis esperantisto el [[Stade]], militkaptito en 1915 dum la Unua mondmilito arestita ĉe [[Dorset]]<ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. === [[W. D. Ekkehard Bink]] === D-ro '''W. D. Ekkehard BINK''' (naskiĝis en [[1924]], mortis julie [[1992]] en [[Hamburgo]]) estis [[UEA]]-fakdelegito pri [[matematiko]]. === [[Sascha Bittner]] === '''Sascha BITTNER''' en la 2000-aj jaroj estis juna germana esperantistoj kaj aktivulo de [[GEJ]]. Ekzemple li okaze de la 51-a [[Internacia Seminario|IS]] en [[Würzburg]] ([[2007]]/[[2008]]) faris edukan programeron pri [[geokaŝado]]. Pri lia naskiĝjaro aŭ studado resp. profesio ĝis nun estas neniuj informoj, sed konatas ke li en 2007 vivis en [[Hoppstädten]], [[Rejnlando-Palatinato]].<ref>[http://www.u-matthias.de/trilanda.htm anonco pri la 8-a Trilanda Renkontiĝo de la Esperanto-Junularoj en Baden-Virtembergo, Hesio kaj Rejnlando-Palatinato en Idar-Oberstein (Okcidenta Germanio, inter Mainz kaj Saarbrücken) en majo 2007]</ref> '''Referencoj''' {{Referencoj}} ===D. Borchers=== '''D. Borchers''' estis esperantisto el [[Stade]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Nevers]]<ref>Esperanto n184 dec 1915</ref> ===[[Bruno Kuberski]]=== '''Bruno Kuberski''' estis esperantisto el [[Bochum]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Cassis]]<ref>Esperanto n186 jan 1916</ref> === [[Hans J. Borgwardt]] === '''Hans Joachim BORGWARDT'''<!-- jes, BORgwardt (laŭ siatempa membrolisto de GEA)! - kaj ne "BROgwardt" kiel malprave asertas ĉiuj kopiitaj interretaj paĝoj!!! --> (naskiĝis la {{daton|2|marto|1924}}, mortis en novembro 2003) estis delegito pri humanismo kaj homaj rajtoj (1991-2003) en [[Stralsund]] (Germanio). Li estis ano de la Centra Estraro de [[GDREA]]. === [[Marta Boxhammer]] === '''Marta BOXHAMMER''' {{prononco|'''boks'''hama}} (naskiĝis la {{daton|14|marto|1882}} en ''Sänitz'' (ekde 1954 pole ''Sanice'' apud [[Rothenburg (Saksio)]] en [[Malsupra Luzacio]], mortis la {{daton|30|novembro|1931}}) estis pioniro de la laborista Esperanto-movado. === [[Rudolf Brand]] === '''Rudolf BRAND''' (naskiĝis en [[1921]], mortis la [[6-an de novembro]] [[1992]] en [[Bamberg]], [[Germanio]]) estis [[UEA]]-fakdelegito pri instruado kaj [[turismo]]. En [[1966]] li estis la ĉeforganizanto de [[Germana Esperanto-Kongreso]] en Bamberg. === [[Franz Josef Braun]] === '''Franz Josef BRAUN''' (mortis en aĝo de 86 jaroj la 30-an de junio 2023 en [[Bühl (Baden)|Bühl]],<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.balzhofen.de/Auftritte/20230712%20Nachruf%20Franz-Josef%20Braun/aktuell01.htm |titolo=nekrologo de muzika asocio en la urbo Bühl pri li de julio 2023, kun portreta foto identiganta lin |alirdato=2025-09-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20250926091748/https://www.balzhofen.de/Auftritte/20230712%20Nachruf%20Franz-Josef%20Braun/aktuell01.htm |arkivdato=2025-09-26 }}</ref> do naskiĝis en 1936 aŭ 1937) estis germana esperantisto aktiva en [[Germana Esperanto-Asocio]] GEA kaj en ties suborganizo [[BAVELO]] en la [[germana federacia lando]] [[Baden-Virtembergo]]. Li en 1984 estis gvida kunfondanto de la Internacia Komerca kaj Ekonomia Fakgrupo (intertempe [[Internacia Komerca kaj Ekonomia Federacio]], IKEF) pri uzado de Esperanto en komerco kaj ekonomio. ==== Referencoj ==== {{referencoj}} === [[Gisela Braun]] === '''Gisela BRAUN''' (mortis 36-jara la [[15-an de novembro]] [[1970]]) estis [[germana esperantisto|germana esperantistino]] kaj fakdelegito en [[Frankfurto ĉe Majno]]. Sub tragika cirkonstanco ŝi perdis la vivon surstrate. ===[[Johanna Brautigam]]=== '''Johanna Brautigam''' (naskiĝis la 4-an de februaro 1898) estis esperantistino en [[Meißen]]. === [[Otto Brandt]] === '''Otto BRANDT''' (naskiĝis en [[1891]], mortis komence de junio en [[1970]]) estis germana esperantisto en [[Krefeld]]. Li lernis Esperanton 50 jarojn antaŭ la morto kaj estis malnova membro kaj fakdelegito por blinduloj. En 1962 al li estis atribuita la [[meritmedalo de GEA|honorbroŝo de GEA]]. [[Dosiero:1923 Historio Brüggemann.jpg|eta|160px|''Historio de Esperanto'', fare de Karl Brüggemann.]] === [[Karl Brüggemann]] === '''Karl Brüggemann''' estis germana esperantisto en la unua duono de la 20-a jarcento. Verkoj * ''Unua legolibreto''. (19 Rakontoj, fabeloj kaj popollegendoj). Eld. [[Friedrich Ader]], Dresden, 1922. - 64 paĝoj, 16 cm. - (Universala biblioteko no. 1, *AB: 97 A 5 dl 6) * ''Dua legolibreto''. (16 prozaĵoj el literaturo , arto kaj scienco). Eld. [[Friedrich Ader]], Dresden, 1922. - 63 paĝoj, 16 cm. - (Universala biblioteko no. 2, *AB: 96 B 10 dl 10) {{Citaĵo|La enhavo estas senriproĉa, kaj la eldono boneqe prizorgita.|[[Belga Esperantisto]] n092-093 (okt-nov 1922)}} * ''Esperanto-Lehrbuch für Schul-, Kursus- und Selbstunterricht'', Eld. [[Friedrich Ader]], Dresden, 1922 - 144 paĝoj, 2 Bl., Kl. 8°<ref>https://www.rotes-antiquariat.de/index.php?action=books_detail&lang=en&proid=220787 ''Esperanto-Lehrbuch für Schul-, Kursus- und Selbstunterricht'' en antikvaĵejo de Berlino</ref><!-- se iam bezonatos: https://web.archive.org/web/20240221181025/https://www.rotes-antiquariat.de/index.php?action=books_detail&lang=en&proid=220787--> * ''Historio de Esperanto''. Eld. [[Friedrich Ader]], Dresden, 1923. - ? paĝoj, 16 cm. - (Universala biblioteko no. 3) * [[Wilhelm Hauff]]: La Almozulino de la "Pont des Arts": novelo el la germana lingvo tradukita de Karl Brüggemann. Eld. [[Friedrich Ader]], Dresden 1923. - 144 paĝoj, 16 cm. - (Universala biblioteko no. 4, *AB: 96 B 10 dl 14) * Johann Heinrich Daniel Zschokke: Aventuro en la Novjara Nokto: novelo el la germana lingvo esperantigita de Karl Brüggemann. Eld. [[Friedrich Ader]], Dresden, 1923. - 72 paĝoj, 16 cm. - (Universala biblioteko no. 6, *AB: 96 B 10 dl 15) * ''El la mitologio de antikvaj popoloj''. Eld. [[Friedrich Ader]], Dresden, 1923. - 80 paĝoj, 16 cm. - (Universala biblioteko no. 5, *AB: 97 C 7 dl 2) La kodoj estas de la [https://web.archive.org/web/20080611201314/http://repertorium.library.uu.nl/standlijsten/kunsttalen.htm Standlijst collectie "Kunsttalen" (lista kolekto "Artaj lingvoj")] de la universitata biblioteko [[universitato Utrecht|Utrecht]], arkivigita en junio 2008 {{referencoj}} ===[[Arthur Brühe]]=== '''Arthur Brühe''' estis esperantisto, militkaptita 1916 dum la Unua mondmilito en [[Handforth]]<ref>Esperanto n 193-194 sep-okt 1916</ref> ===[[Harry Brühl]]=== '''Harry Brühl''' estis esperantisto en Germanio dum la komenco de 20-a jarcento. Verko: *'''Kurzer Lehrgang der Internationalen Hilfssprache Esperanto'''. Eld. Hans Th. Hoffmann, Berlino, 1907(?) ===[[Willi Bruhn]]=== '''Willi Bruhn''' (mortis 1915?) estis esperantisto el Postdam, kiu mortis dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1914</ref> ===[[Paul Bühring]]=== '''Paul Bühring''' (mortis 1920) estis esperantisto en [[Oberschüneweid]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n236 apr 1918</ref> ===[[Adolf Bruse]]=== '''Adolf Bruse''' (mortis 1917?) estis elperantisto el Lubeck, kiu mortis dum la Unua mondmilito sekve de malsano kaptita en la servo de Ruga Kruco.<ref>Esperanto n209 jan 1918</ref> ===B. Böning=== '''B. Böning''' estis esperantisto el [[Bremen]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Le Havre]]<ref>Esperanto n184 dec 1915</ref> === [[Martin Burkert]] === Pri '''Martin BURKERT''' vidu sub [[#Martin Markarian|Martin Markarian]]. ===[[Max Büschel]]=== '''Max Büschel''' estis esperantisto en LEIPZIG, dum la komenco de 20-a jarcento. Li ellernis Esperanton en 1903<ref>[[:s:Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”/Serio XXIV|Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”/Serio XXIV]], n-ro 9210 </ref>. Verkoj: *'''D. Zamenhofs Esperanto-Sprache zum Selbstunterricht'''. Eld. Verlag von Rudolf Uhlig, Leipzig, 1907(?) {{referencoj}} === [[Nicola Buskotte]] === '''Nicola BUSKOTTE''' (naskiĝis {{naskiĝtago|1966|7|17}}, do nun {{aĝo|1966|7|17}}-jara) estas germana historiistino kaj esperantistino, kiu kreskis en la komunumo [[Ostercappeln]] en [[Malsupra Saksio]] kaj esperantistiĝis en lerneja aĝo, kiel lernantino en la knabina ''Ursula''-gimnazio de [[Osnabruko]]. Fine de la 1980-aj kaj en la 1990-aj jaroj, grandparte dum sia studado en la [[universitato de Monastero]], ŝi estis estraranino de [[Germana Esperanto-Junularo]], interalie pri renkontiĝoj kaj pri financoj. ===[[Walter Busse]]=== '''Walter Busse''' (naskiĝis la 24-an de januaro 1899) estis esperantisto el [[Magdeburg]]. == C == === H. de Chalmot === '''H. de Chalmot''' estis esperantistino en [[Göttingen]] citita en [[Adresaro de la Esperantistoj]], serio XXV/peco 1,<ref>[[:s:Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”/Serio XXV/Peco 1|Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”/Serio XXV/Peco 1]], n-ro 9959</ref> kiu signifas ke ŝi ellernis Esperanton en 1904. La adresaro indikas ŝin kiel fraŭlino, kio estas indiko ke probable ŝi estis junulino kiam ŝi lernis la lingvon, eble lernejano aŭ studentino. En 1909 ŝi verkis kun [[Frieda Döninghaus]] kalendaron en kvar lingvoj: Esperanto, la franca, germana kaj angla. ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} ===[[Max Chamrol]]=== '''Max Chamrol''' (mortis la 20an de decembro 1980) estis germana esperantisto. == D == ===G. Daub=== '''G. Daub''' (mortis 1915?) estis germana esperantisto ekde la 19-a jarcento (n-ro 7964), kiu mortis dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto, n173 jan 1915</ref> ===[[Ferdinand Delkliseur]]=== Pastro '''Ferdinand Delkliseur''' (mortis 1910) estis Esperantisto el Hamburgo. Li estis "konsulo" (t.e. [[delegito de UEA]]), en [[Frankfurto ĉe Majno]] en la komenco de la 20-a jarcento <ref>Esperanto n80 20 jun. 1910</ref>. === [[Carl Denker]] === '''Carl Denker''' (mortis la 30-an de aprilo 1933), vegetarano kaj konfidata supera registara konsilisto de titolo ''Geheimrat'', estis germana esperantisto. ===[[Florentin Dentler]]=== '''Florentin Dentler''' (mortis 1915?) el Grimma, estis unu el pioniroj de esperanto en Germanio ekde la 19-a jarcento (n-ro 6614), kiu mortis dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===[[Ernst Diedrich]]=== '''Ernst Diedrich''' (naskiĝis la 30-an de marto 1909) estis esperantisto en [[Warin]]. === [[Alfred Dietrich]] === '''Alfred DIETRICH''' (naskiĝis en 1926, mortis la 2-an de aprilo 1995 en [[Elsfleth]]), estis germana fervojisto kaj esperantisto. Li fondis la Esperanto-grupon en [[Elsfleth]]. ===[[Walter Dietze]]=== '''Walter Dietze''' (mortis la 10-an de novembro 1978) estis esperantisto el [[Großpösna]]. === [[Frieda Döninghaus]] === '''Frieda Döninghaus''' estis germana esperantistino en [[Kolonjo]] en la komenco de 20-a jarcento. En 1909, ŝi verkis kun H. de Chalmot la kalendaron ''Kalendaro por lingva ripetado en kvar lingvoj : Esperanto-Franco-Germana kaj Angla''. Ŝi pagis la eldonon sur 53 folioj (25X15). {{Citaĵo|Jen ŝir[[kalendaro]], enhavanta por ĉiu tago de la jaro kvarlingvan tekston pri la ĉiutago (''sic'') vivo, proverboj, kc. La aŭtorinoj elektis kiel devizo de sia publikaĵo : Ripetado estas la fonto de scipovo. Estas ankaŭ mia opinio, kaj traleginte la tre laŭdindan verkon de la estimataj aŭtorinoj, mi plezure esprimas al ili mian sinceran gratulon kaj mian tutkoran bondeziron pri sukceso.|[[Amatus Van der Biest-Andelhof| Amatus]]. [[Belga Esperantisto]] n.15 (jan 1910)}} ===[[Felix Dyba]]=== '''Felix Dyba''', gimnazia instruisto, estis germana esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Li instruis [[stenografio]] kaj aperigis original-sistemon „Ĉies“. Verko *ESPERANTA STENOGRAFIO INTERNACIA. Unua Parto. Korespondada Skribo. 14 paĝa (10.5 X 16.5 cm.) broŝuro hektografiita. Eld. la aŭtoro: Berlino, 1926? == E == === [[Otto Eberler]] === '''Otto EBERLER''' (naskiĝis la {{daton|9|marto|1891}} en [[Altusried]]) estis germana esperantisto kaj advokato. Li estis komponisto de moderna dancmuziko kaj propagandisto de Esperanto en Germanio kaj eksterlando. === [[Alois Eder]] === '''Alois EDER''' (naskiĝis en la {{daton|26|11|1940}} en [[Bruck an der Großglocknerstraße]], mortis la {{daton|21|8|2026}}<ref>[https://ikue.org/in-memoriam/ rubriko "In memoriam"] - ĉe: ''ikue.org''</ref><ref>[https://esperanto-bw.de/pages/posts/forpasis-nia-prezidanto-318.php "Forpasis nia prezidanto"] - ĉe: ''esperanto-bw.de''</ref>) estis aŭstra-germana esperantisto kaj pensiiĝinta religia pedagogo. Li esperantiĝis 14-jara en la [[internulejo]] de [[Kollegium Borromaeum Salzburg]], ekde ties fondojaro en [[1982]] estis li estrarano de [[BAVELO]], poste inter la jaroj 2001 kaj 2005 estis li estrarano de GEA kaj almenaŭ de 2012 prezidanto de BAVELO. Li loĝis en [[Gärtringen]]. ===[[Erich Ehmig]]=== '''Erich Ehmig''' (naskiĝis la 13-an de aŭgusto 1898) estis esperantisto en [[Hildburghausen]]. === [[Ulrich Ender]] === D-ro '''Ulrich ENDER''' (naskiĝis la {{daton|1955-04-30}}, kutime nomata ''Uli Ender'') - estas germana esperantisto vivanta en Munkeno. De jardekoj aktiva en la loka Esperanto-movado, li interalie estis inter la organizantoj de la [[69-a Germana Esperanto-Kongreso]] de pentekosto 1991 en sia hejmurbo, kadre de kiu reunuiĝis la du landaj asocioj de UEA el okcidenta kaj orienta Germanio al unu asocio. ===[[Otto Erbs]]=== '''Otto Erbs''' (mortis la 24-an de decembro 1981) estis kunfondinto de la Esperanto-grupo [[Waltershausen]], [[Turingio]]. == F == === [[Paul Fast]] === '''Paul FAST''' estis germana esperantisto kaj instruisto en komerca lernejo. Li naskiĝis la [[21-an de septembro]] [[1853]] kaj mortis la [[28-an de oktobro]] [[1928]]. En [[1907]] li estis kunfondinto de Esperanto-grupo de [[Kenigsbergo]] en [[Orienta Prusio]] (Königsberg i.Pr.). Fast verkis Esperantan gramatikon kun W.B. Mielck, "Die Weltsprache, ein Hilfsmittel für jedermann", Leipzig ([[Lepsiko]]) 1912, 181&nbsp;p. === [[Bernd Finger]] === '''Bernd FINGER''' (naskiĝis {{naskiĝtago|1972|08|30}}, do nun {{aĝo|1972|08|30}}-jara) estas germana esperantisto kaj filologo pri romanidaj lingvoj. Li en la [[1990-aj jaroj]] plurajn jarojn estis estrarano de [[Germana Esperanto-Junularo]] pri renkontiĝoj.<ref>ekzemple en ''Die Deutsche Esperanto-Jugend stellt sich vor'' (la teamo de GEJ sin prezentas), eldono 1995, paĝo 8</ref> ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} === [[Karl Foehr]] === '''Karl FOEHR''' estis germana esperantisto kaj direktoro de komerca kaj industria altlernejo en [[Köthen (Anhalt)]]. Li naskiĝis la [[25-an de marto]] [[1860]] en [[Stuttgart]] (Stutgarto) kaj mortis la [[21-an de aprilo]] [[1930]] en [[Freiberg]]. Esperanto estis lernofako en lia altlernejo. Paroladoj, vizito de [[Universala Kongreso|Universalaj Kongresoj]]. === [[Clemens Fries]] === '''Clemens FRIES''' {{prononco|klemens fris}} (naskita en [[1984]]) estas germana esperantisto. Li komence de la [[2010-aj jaroj]] estis estrarano de [[Germana Esperanto-Junularo]] kaj respondeca pri ties Interreta Komisiono. (''[[Esperanto aktuell]] 2012/1, paĝo 25.) [[dosiero:1922 Universala Legolibro.jpg|eta|150ra|{{centre|la kovrilo de ''Universala Legolibro'' (1922)}}]] === [[Wilhelm Fricke]] === '''Wilhelm Fricke''' estis germana esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Verko: * ''Universala Legolibro''. Modelaj tradu­kaĵoj el la tutmonda literaturo kaj originaloj Esperantaj. Eldonejo Ellersiek & Borel, Berlin-Dresden, 1922, 176 paĝoj, 18,5 x 13 cm. {{Citaĵo|Enhavas 90 bone elektitaj versaĵoj kaj prozaĵoj de niaj plej bonaj Esperantistaj stilistoj. La libro estas presita sur bona papero kaj tre zorge eldonita.|[[Belga Esperantisto]] n092-093 (okt-nov 1922)}} === [[Heike Fritz]] === '''Heike FRITZ''', naskonomo Heike LÜHMANN, estas germana esperantistino, vivanta en [[Hennef]], [[Nordrejn-Vestfalio]]. Aparte en la [[1970-aj jaroj]], ankoraŭ konata per la fraŭlina familia nomo, ŝi estis tre aktiva en la junulara Esperanto-movado, en [[TEJO]], [[GEJ]] kaj la junulara grupo de la universitata urbo [[Bonno]]. En la Esperanto-movado ŝi ankaŭ konatiĝis kun la posta edzo [[Klaus-Peter Fritz|Klaus-Peter]], kun kiu ŝi vivis ĝis ties morto en 2020. La paro estis gepatroj de tri infanoj, Marina, Benjamin kaj Fabian. === [[Helmut Fuchs]] === '''Helmut Fuchs''' (n. la 18-an de aprilo 1909, m. nekonata) estis esperantisto en [[Pirna]], kie li estis honora civitano, estis membro de [[Centra Laborrondo Esperanto]] kaj membro de la Internacia Komitato de [[MEM]]. === [[Heinrich Funk]] === '''Heinrich FUNK''' (mortis la [[1-an de marto]] [[1970]]) estis germana esperantisto, multjara prezidanto kaj estrarano de la Esperanto-Societo [[Fulda]] en orienta [[Hesio]]. Li lernis la lingvon en [[1907]], kunfondis grupon en [[Heilbronn]] kaj estis malnova membro kaj [[delegito de UEA]]. == G == ===[[Arno Gallandt]]=== '''Arno Gallandt''' (mortis 1915) estis germana esperantisto el Berlino en la komenco de la 20-a jarcento. Li mortis en 1915 batalante dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. ===[[Gerard Goldberg]]=== '''Gerard Goldberg''' estis esperantisto malaperita 1916 dum la Unua mondmilito en Barleuse<ref>Esperanto n 193-194 sep-okt 1916</ref>. === [[Martin Goldberg]] === '''Martin GOLDBERG''' estis germana esperantisto kaj popollerneja instruisto en [[Lepsiko]] (Leipzig), kiu naskiĝis la [[16-an de aŭgusto]] [[1890]] en Groß Schönau (hodiaŭ [[Velký Šenov]] en [[Ĉeĥio]]). Dum pluraj jaroj li plenumis valorajn servojn por Tutmonda Asocio de Geinstruistoj Esperantistaj ([[TAGE]]) kaj ĉe la eldono de [[Internacia Pedagogia Revuo]]. === [[Cornelius Göbel]] === [[Dosiero:Göbel Cornelius 208 VIII. Universala Kongreso Esperantista – Albumo (cropped).jpg|eta|140ra|{{centre|[[Cornelius Göbel]] en 1912}}]] '''Cornelius GÖBEL''' estis doktoriĝinta esperantisto aktiva en la unua duono de la 20-a jarcento en [[Görlitz]]. En 1910 li elektiĝis prezidanto de la urba ''Esperanto-Societo Zamenhof'', kaj plurfoje faris festparoladojn en kaj pri Esperanto antaŭ publiko de plurcent personoj. Proksime li kunlaboris kun la komercisto kaj esperantista aktivulo [[Ferdinand Maly]], kiu forte instigis la fondon de la urba grupo, subtenis ĝin en la unuaj jaroj kaj poste iĝis honora membro de la grupo. '''Fontoj:''' * „[[Germana Esperantisto]]”, decembro 1910, N-ro 12, p. 253, 254 * „Germana Esperantisto”, januaro 1913, N-ro 1 A, p. 7, 8 ===[[Wolfgang Göpel]]=== '''Wolfgang Göpel''' (mortis la 31-an de marto 1984) estis esperantisto el [[Wolmirstedt]], [[GDR]] (ekde 1990 en la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Saksio-Anhalto]]). ===[[Wally Graetz]]=== '''Wally Graetz''' (naskiĝis la 8-an de julio 1908) estis esperantistino en Berlino, edzino de [[Rudi Graetz]]. === [[Ursula Grattapaglia]] === '''Ursula GRATTAPAGLIA''' (naskiĝis en [[Berlino]] en 1933) estas german-devena brazila esperantistino, administrantino de fondaĵo [[Bona Espero]] en [[Brazilo]] kun ŝia edzo [[Giuseppe Grattapaglia|Giuseppe]]. Ŝi estas membro de [[Rotario]] kaj [[Rotaria Amikaro de Esperantistoj]]. === [[Hellmut Grebe]] === '''Hellmut GREBE''' (naskiĝdato ankoraŭ ne notita ĉi-tie, intertempe pensiulo, antaŭe instruisto pri la latina en Bremeno)<ref>[https://taz.de/Esperanto-estos-facile-lernebla-lingvo/!1727898/ sufiĉe ĥaosa, supozeble mis-skanita, teksto el 1991 pri la bremena Esperanto-grupo] en retejo de la gazeto [[TAZ]]</ref> estas germana esperantisto. Ekde la [[1980-aj jaroj]] li estas la prezidanto de la Esperanto-grupo de la [[urboŝtato]] [[Bremeno]].<ref>[https://www.esperanto.de/de/landesverb%C3%A4nde-alt noto en historia listo el 2006 pri la landaj ligoj de] [[GEA]]</ref> Ankaŭ lia filino ''Maren'' estas esperantistino kaj aparte en la lernejaj jaroj en Bremeno kaj poste la studa tempo de protestantisma religio en Marburgo en la 1980-aj kaj komencaj 1990-aj jaroj aktivis en [[Germana Esperanto-Junularo]]. ===[[Alexander Greeven]]=== '''Alexander Greeven''' (mortis 1915) estis germana esperantisto el Dortmund, de kies grupo li estis kasisto, en la komenco de la 20-a jarcento. Li mortis en 1915 batalante dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. ===[[Hermann Greff]]=== '''Hermann Greff''', kemiisto, estis esperantisto en la komenco de 20-a jarcento en [[Elbing]].<ref>Esperanto n166 apr 1914</ref> ===[[Hans Grosse]]=== '''Hans Grosse''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Radebeul]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref> :Referencoj {{Referencoj}} ===Fr. Gruhlke=== '''Fr. Gruhlke''' estis esperantisto el [[Bodenbach]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Rusio]]<ref>Esperanto n182 okt 1915</ref>. === [[Johannes Grundkötter]] === '''Johannes GRUNDKÖTTER''' (naskiĝis en [[1900]], mortis la [[16-an de marto]] [[1991]] en [[Landau]], [[Germanio]]) estis aktiva esperantisto en sia loĝurbo [[Landau]] kaj ties regiono [[Palatinato]]. === [[Walter Gscheidel]] === '''Walther GSCHEIDEL''' (naskiĝis en [[1902]], mortis la [[29-a de marto|29-an de marto]] [[1993]] en [[Crailsheim]], [[Germanio]]) estis aktiva esperantisto ekde [[1928]]. Pri siaj malfacilaj travivaĵoj en- kaj post-militaj li estis intervjuata de [[Konrad Grammelspacher]] kadre de la projekto ''Rettet die Erinnerung - Sekurigu la rememoron''. ===[[Kurt Günther (esperantisto)|Kurt Günther]]=== '''Kurt Günther'''' (mortis la 9-an de februaro 1983) estis esperantisto en [[Schwarzenberg]]. ===[[Werner Gürges]]=== '''Werner Gürges''' (mortis 1915?<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref>) estis germana esperantisto el Dresden, vundita kaj malaperinta en [[Sampuis près Vitry]] la 10-an de septembro 1914 dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===[[Kurt Güse]]=== '''Kurt Güse''' (naskiĝis la 14-an de majo 1924) estis prezidanto de la Distrikta Estraro [[Schwerin]] kaj membro de Centra Estraro de [[GDREA]]. == H == === [[Thomas Händel]] === '''Thomas Händel''' (naskiĝis {{naskiĝtago|1972|08|26}}, do nun {{aĝo|1972|08|26}}-jara) estas germana esperantisto kaj teologo. Li en la [[1990-aj jaroj]] plurajn jarojn estis komisionano de [[Germana Esperanto-Junularo]], jam dum li estis lernejano, kaj ekde 1995 estis la redaktoro de la nacia bulteno ''[[GEJ-gazeto]]'' (poste alititolita al ''"[[kune]]"''), estante studento pri teologio en [[Münster (Vestfalio)]].<ref>ekzemple en ''Die Deutsche Esperanto-Jugend stellt sich vor'' (la teamo de GEJ sin prezentas), eldono 1995, paĝo 8</ref>. ===Hanke=== '''Hanke''' (mortis 1915) estis esperantisto el Dresdeno, kiu mortis dum la Unua mondmilito. === [[Alois Hans]] === '''Alois HANS''' (naskiĝis en [[1928]], mortis en [[1992]] en [[Maikammer]], [[Germanio]]) estis dumviva membro de [[UEA]]. === [[Heinrich Harasin]] === '''Heinrich Harasin''' eldonisto, estis esperantisto en [[Mainz]] dum la mezo de 20-a jarcento. === [[Detlef Haußner]] === Pri '''Detlef HAUSSNER''' vidu ĉe [[Susanne Warmuth]]. ===[[Emmerich Haussmann]]=== '''Emmerich Haussmann''' (mortis 1915?) estis esperantisto el [[Krefeld]] (n-ro 884), kiu mortis dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1914</ref> ===[[Johannes Heyn]]=== '''Johannes Heyn''' (naskiĝjaro nekonata, mortis en 1916) estis esperantisto en Leipzig kaj Dresden. Li fondis ''Centran Komercejon por Esperantujo'' en Dresden kaj poste ĝin daŭrigis kun gazeto, ''La Duonmonata'', en Leipzig<ref>[[La Brita Esperantisto]] - Numero 141, septembro (1916)</ref>. {{referencoj}} ===[[Manilius Herbig]]=== '''Manilius Herbig''' estis esperantisto en Germanio dum la komenco de 20-a jarcento. Verko: *''Preĝkanto “ Patro Nia”''. Eld. Esperanto Librejo, Leipzig, 1912(?) {{citaĵo|Jen tre interesa kaj esprimplena muziko, en ellaborita formo, aŭ la vortoj de la Krista [[preĝo]], tradukita de D-ro Zamenhof. La kantistoj certe ĝin ŝatos. Sed, bedaŭrinde la akompano estas tiel malfacila por legado, ke ĝi timigos multe da pianistoj. La malfacileco devenas de la kapricoj de la ordinara muzika signosistemo, kombine kun la ŝanĝoj de [[gamo]]. Granda parto de tiu malfacileco estus forigita se la lerta verkisto nur volus ĝin subigi je duontono, donante ĝin en E maldura, anstataŭ F maldura. En ĉiu okazo, ĝi multe gajnus per pli simpla ortografio. Se, en la nuna gamo, la unua ŝanĝo estus en signon de [[Cb]] (sep subsignoj) anstataŭ B (kvin supersignoj), tiu [[signo]] povus daŭri ĝis la ŝanĝo en la GĜ-signon (unu [[supersigno]]). Tiel oni evitus du ŝanĝojn, kaj multajn duoblajn supersignojn, kiuj tre embarasas la nemetiistan ludiston tute sem iu muzika, aŭ eĉ teĥnika, neceso. |E,L.Y. [[La Brita Esperantisto]] - Numero 090, Junio (1912)}} ===[[Kurt Heeg]]=== '''Kurt Heeg''' estis germana esperantisto en [[Fraureuth]], distrikto [[Karl Marks]]-urbo de [[orienta Germanio]] (intertempe en la [[distrikto Zwickau]] de la federacia lando [[Saksio]]), kiu en 1978 estis distingita per la komunisma [[Johannes Becher|Johannes-Becher]]-Medalo en bronzo.<ref>[[Der Esperantist]] - [https://archive.org/details/DerEsperantist_1978_n091_maj/page/n21/mode/2up numero 091, majo 1978, paĝo 23]</ref> ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} === [[Fritz Hegemann]] === D-ro '''Fritz HEGEMANN''' (naskiĝis en [[1935]], mortis en [[1991]] survoje al la [[76-a UK 1991|UK]] en [[Bergeno]]) estis kuracisto el [[Fürfeld]], [[Germanio]] kaj deĵoris kiel [[UEA]]-fakdelegito pri motorbiciklado. === [[Roland H. Hegen]] === '''Roland H. HEGEN''' (naskiĝis en [[1930]], mortis en [[1994]]) estis dumviva [[UEA]]-membro, fakdelegito pri [[humanismo]] en [[Elmstein]] ([[Germanio]]), prizorginto de Esperanto-Centro Humanismo en Elmstein-Iggelbach. ===[[Kurt Henke]]=== '''Kurt Henke''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Barmen]], mortinto dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. === [[Max Heinrich]] === '''Max HEINRICH''' [maks hajnriĥ] (naskiĝis en [[1871]]) estis germana esperantisto kaj mezlerneja instruisto. Li vivis en [[Potsdam]] kaj interesiĝis pri [[stenografio]]. === [[Paul Heinrich]] === '''Paul HEINRICH''' (naskiĝis en [[1880]], mortis la [[19-a de junio|19-an de junio]] [[1980]] tri monatojn antaŭ sia centa datreveno) estis membro de la Esperanto-grupo en [[Wiesbaden]], [[Germanio]], === [[Werner Heinrich]] === '''Werner HEINRICH''' (n. la {{daton|19|novembro|1904}}, m. la {{daton|6|oktobro|1999}} en Berlino) estis dumviva membro kaj longtempa ano de [[Societo Zamenhof]], honora membro de [[Germana Esperanto-Asocio]] en [[Berlino]], ĝis la ŝtata reunuiĝo de 1990 en [[okcidenta Berlino]]. Esperantisto de post la [[dua mondmilito]], dum multaj jaroj li gvidis grupon en [[Esperanto-Ligo Berlin]]o. ===[[Richard Herr]]=== '''Richard Herr''' (mortis la 29-a de januaro de 1983) estis esperantisto en [[Potsdam]]. ===[[Herbert Hesse]]=== '''Herbert Hesse''', poeto, estis germana esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Verko *''Sonoj novaj kaj malnovaj: Originalaj versoj''. Eld. la aŭtoro, [[Heroldo de Esperanto]], [[Kolonjo]], 1930. {{citaĵo|Fine, ree poezio. Bela formo, sonora vorto, ne nur, feliĉe, sed ankaŭ ideoj, simple, nature esprimitaj sen afekto. Ni citu kiel ekzemplon de la verketo, la sekvantan trilinian verseton: <poem> Vivo. El nevidebla man’ monero falis. Ekbrilis. Eksonoris voĉ’ metala. Momento — malaperis son’ kaj brilo. </poem> Ĉiu Esperantisto devus almenaŭ konatiĝi kun la juveleto « Nia Lingvo » sur paĝo 22, kiu revokos en lia koro korŝvelantan senton iam ankaŭ sentitan.|[[Belga esperantisto]] n188 (sep-nov 1931)}} === [[Konrad Hinsen]] === '''Konrad HINSEN''' estas germana fizikisto kaj esperantisto, vivanta en [[Munkeno]], post kiam stude li labore pasigis multajn jarojn en Kanado. Li estas inter la [[kunlaborintoj de PIV|kunlaborintoj de la eldono 2005 de la]] ''[[Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto]]''. ===[[Josef Hock]]=== '''Josef Hock'''estis esperantisto el [[Bayer]] malaperita la 15-a de septembro 1916 dum la Unua mondmilito en [[Francio]]. <ref>Esperanto n198 feb 1917</ref> ===[[Obergast Holst]]=== '''Obergast Holst''' (mortis 1918) estis esperantisto en la komenco de 20-a jarcento<ref>Esperanto n215-216 jul-aŭg 1918</ref>. ===[[Marie Hommel]]=== '''Marie Hommel''' (mortis 1919?) estis esperantisto en [[Dresdeno]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n222 fev 1919</ref> === [[Jakob Hotz]] === '''Jakob HOTZ''' estis esperantisto en Mannheim dum mezo de la 20-a jarcento. === [[Reinold Huber]] === '''Reinold HUBER''' (naskiĝis en [[1937]], mortis la 28-an de januaro [[2002]] en [[Salzburg]]-Gnigl, [[Aŭstrio]]) estis germana dumviva membro de [[UEA]]. ===[[Ernst Hübscher]]=== '''Ernst Hübscher''' (mortis 1918) estis esperantisto el [[Regensburg]] en la komenco de 20-a jarcento<ref>Esperanto n219 nov 1918</ref> ===Hunger=== '''Hunger''' estis esperantisto el Frankenberg. Dum la Unua mondmilito li estis civilkaptito internigita en [[Le Vigan]] (Francio)<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> == I == === [[Ludwig Istel]] === '''Ludwig ISTEL''' estis germana asekura direktoro kaj esperantisto. Li mortis la 17-an de decembro 1933 en [[Wiesbaden]]. De [[1908]] ĝis la morto li estis delegito de [[UEA]]<ref>[https://viewer.onb.ac.at/10045F99/ ekzemple jen en la Jarlibro de UEA pri la jaro 1923, presite p. 207, en la komputila versio p. 252]</ref> kaj laboris amplekse por Esperanto. ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} == J == ===[[Bianka Jacobsen-Mulongo]] === '''Bianka Jacobsen-Mulongo''', ĝis edziniĝo nur ''Bianka Jacobsen'', estas germana esperantistino, kiu tre aktivis en lernejaj kaj studentaj jaroj fine de la 1980-aj kaj en la 1990-aj jaroj en [[Germana Esperanto-Junularo]]. Interalie ŝi unu jaron deĵoris kiel plentempa [[volontulo de TEJO]] en [[Roterdamo]], kaj ŝi aktive kunsukcesigis interalie la [[34-a IS|34-an]] (1990-1991), [[35-a IS|35-an]], kaj [[36-a IS|36-an IS-on]] (1992-1993). Ekde komenco de la 21-a jarcento ŝi vivas en [[Rüsselsheim]], ekde kie ŝi ekzemple vizitis la proksiman [[IJK 2015|IJK-on 2015 en Wiesbaden]]. ==== Eksteraj ligiloj ==== * [https://de.linkedin.com/in/bianka-jacobsen-mulongo-2bab1216 paĝo pri Bianka Jacobsen-Mulongo en la profesia reto] ''linkedin.com'' <!-- [[Kategorio:Volontuloj de TEJO]] --> === [[Josef Jakob]] === '''Josef JAKOB''' estis [[germana esperantisto]] en [[Munkeno]]. Ĉirkaŭ [[1888]] li estis [[volapukisto]] kaj iĝis [[esperantisto]] nur [[1919]]. Jam [[1920]] li publikis en munkena gazetaro kaj paroladis pri [[Esperanto]] al 1500 homoj. ===[[Alois Jauernig]]=== '''Alois Jauernig''' (naskiĝis 1899?; mortis la 31-a de julio 1982) estis esperantisto el [[Sangerhausen]], kiu movadis en [[Quedlinburg]]. === [[Rudolf Jochmann]] === '''Rudolf JOCHMANN''' (naskiĝis en [[1902]], mortis en [[1986]] en [[Grafing apud Munkeno]], [[Bavario]], [[Germanio]]) estis esperantisto, arkitekto, delegito kaj fakdelegito de [[UEA]] pri konstruado, lia profesio. Li estis inter la [[ĉeĥaj germanoj]], ĝis la fino de la dua mondmilito vivis en [[Langenau (Sudetio)|Langenau]], nun {{lang-cs|Lánov}}, kaj en [[1929]] en gazetare multe atentata [[geedziĝoj esperantistaj|internacia movada geedziĝo]] en Langenau edziĝis al la bulgara esperantistino [[Dalinka Spasova]].<ref>[http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e2h&datum=1929&page=86&size=45 ''La plej nova Esperanto-geedziĝfesto]; La Marto, 1929</ref> Ankaŭ la [[Enciklopedio de Esperanto]] de 1934 menciis la nupton.<ref>[https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl-g.htm listo sub la kapvorto "Geedziĝoj esperantistaj"] en la [[Enciklopedio de Esperanto]] de 1934 ({{eo}})</ref> '''Publikaĵoj''' * "Heimatbuch der Gemeinde Langenau mit Josefsdorf" (etnografia libro pri la komunumo Langenau kun Josefsdorf) von Rudolf Jochmann, Grafing, aprilo 1986 (https://www.oppelt.org/forum/viewtopic.php?t=339 referenco]) '''Referencoj''' {{referencoj}} ===[[Victor Jung]]=== '''Victor Jung''' estis esperantisto el [[Bayer]] malaperita la 15/16-a de decembro 1916 dum la [[Batalo apud Verdun]] en [[Francio]]. <ref>Esperanto n198 feb 1917</ref> === [[August Junker]] === '''August JUNKER''' estis [[germana esperantisto]] kaj komercisto. Li naskiĝis en [[Kolonjo]]. Li estis kunfondinto de [[Revelo]] kaj prezidanto de la ekzamena komitato de la [[Germana Esperanto-Instituto]]. Li aperigis originalajn prozaĵojn en gazetoj. ===[[Rudolf Jurig]]=== '''Rudolf Jurig''' estis esperantisto el [[Zittau]], militkaptita 1916 dum la Unua mondmilito en [[Dordogne]]<ref>Esperanto n 193-194 sep-okt 1916</ref> == K == === [[Walter Kaukal]] === '''Walter KAUKAL''' (vivdatoj ankoraŭ ne konataj), aparte en la 1960-aj kaj 1970-aj jaroj estis aktiva esperantisto en [[Neustadt ĉe la Vinvojo]] (''Neustadt/Weinstr.''), kiu estis aparte agema en varbado de novaj individuaj membroj de UEA, nelaste de [[dumviva membro de UEA|dumvivaj membroj]], ĉe homoj kiuj jam lernis la lingvon sed ankoraŭ ne plene aktivas movade, kaj fokusiĝis pri la administra progreso de la internacia Esperanto-movado. ''' Eksteraj ligiloj ''' * [https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/51200/edition/47695/content al li dediĉiĝas granda artikolo en n-ro majo 1970 de la] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240924075400/https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/51200/edition/47695/content |date=2024-09-24 }} [[revuo Esperanto]], paĝoj 78 kaj 79] ({{eo}}) * kaj [[Claude Gacond]] [http://www.esperanto-gacond.ch/Claude_Gacond_Radioprelego_0335.pdf menciis lin en radioprelego en marto 1970] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20241220144758/http://www.esperanto-gacond.ch/Claude_Gacond_Radioprelego_0335.pdf |date=2024-12-20 }} de la [[Svisa Radio Internacia]] ({{eo}}) ===[[Karl Keßner]]=== '''Karl Keßner''' (naskiĝis la 24-an de junio 1888) estis germana esperantisto en Berlino. === [[Ernst Klemm]] === '''Ernst KLEMM''' (mortis ĉ. la 14-an de junio 1930), supera instruisto en [[Chemnitz]], estis longjara, agema kunlaboranto de la [[Asocio de Germanaj Esperanto-Instruistoj]] en la unua duono de 20-a jarcento. === [[Gerhard Klingenhöfer]] === '''Gerhard KLINGENHÖFER''' (naskiĝis la 21-an de majo 1932 en [[Leverkusen]], mortis la 21-an de majo 2017 en [[Erlangen]], ekzakte je la 85-a naskiĝtaga reveno) estis germana inĝeniero en la firmao ''[[Siemens AG]]'' kaj ekde 1994 estis esperantisto. Multajn jarojn li funkciis kiel prezidanto de la Esperanto-grupo en [[Erlangen]] kaj aparte flegis intensajn rilatojn kun esperantistoj kaj Esperanto-grupoj en Pollando. * [https://esperantobayern.wordpress.com/texte/nachrufe-nekrologoj/gerhard-klingenhoefer/ detala nekrologo en la retejo de] [[Bavara Esperanto-Ligo]] ({{de}}) === [[Linde Knöschke]] === '''Linde KNÖSCHKE''' (naskiĝis en 1936, mortis la 10-an de decembro 2001) estis multjara estrarano de [[Esperanto-Asocio de GDR]], aganto por la scienc-teknika apliko de la lingvo kaj aŭtoro de sociologiaj studoj. ===[[Fritz König]]=== '''Fritz König''' estis esperantisto militkaptita en 1917 dum la Unua mondmilito en [[Britio]] <ref>Esperanto n207 nov. 1917</ref> === [[Josef König]] === '''Josef KÖNIG''' (1887 - 1978) estis instruisto kaj esperantisto en [[Stockum (Sundern)]]. Dum sia vivo, li certigis, ke la universala lingvo Esperanto postlasis spurojn en Stockum. Nur danke al li, la militmonumento, unu el la {{J|preĝeja sonorilo}}, kaj lia tombo havas surskribojn en Esperanto. Kaj kompreneble la Esperantostrato - en kiu ankaŭ la hejmo de Josef König troviĝas. ===[[Otto König]]=== '''Otto König''' (mortis 1918) estis esperantisto el [[Zittau]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n219 nov 1918</ref> === [[Franz Körbing]] === '''Franz Körbing ''' estis esperantisto en Göttingen dum mezo de 20-a jarcento. ===[[Carl Koess]]=== '''Carl Koess''' estis esperantisto, civila militkaptito en 1915 dum la Unua mondmilito ĉe [[Cannes]]<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref>. Li estis sendita al Svisio en 1918 <ref>Esperanto n213 majo 1918</ref>. === [[Paul Köster]] === '''Paul KÖSTER''' (mortis la {{daton|3|decembro|1998}}) dum multaj jaroj prezidis la Esperanto-grupon en [[Rostock]]. Paul vojaĝis tra Eŭropo de 1931 ĝis 1933. Pri lia vojaĝo ekzistas lumdisko de la 2-a de decembro 2001, aranĝita de la [[Ŝverino|Ŝverina]] esperantisto [[Ralf Kuse]]. ===[[Rudolf Kracht]]=== '''Rudolf Kracht''' (mortis 1918) estis esperantisto el [[Münster (Vestfalio)]] en la komenco de 20-a jarcento. Li verkis versaĵojn.<ref>Esperanto n219 nov 1918</ref> === [[Josef Kreitz]] === '''Josef KREITZ''' estis blinda esperantisto de la 20-a jarcento, vivinta en [[Kreuzau]],<ref>[https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-662-35209-0#:~:text=Handbuch%20der%20Blindenwohlfahrtspflege informo en ''Handbuch der Blindenwohlfahrtspflege'' (1927)] (enhavolisto, en formato PDF, {{de}})</ref> [[distrikto Düren]], ekde 1945 en [[Nordrejn-Vestfalio]]. Li estis la unua prezidanto de [[Universala Asocio de Blindaj Esperantistoj]] (UABE), fondita en somero 2024, kadre de la Kvara Kongreso de blindaj Esperantistoj en [[Vieno]] sine de la [[UK 1924]], post kiam jam la antaŭaj tri samspecaj kongresoj ekde la unua de 1921 en [[Prago]] sine de la [[UK 1921]] preparis tiun fondon. En 1960 li honoriĝis per la [[meritmedalo de GEA]]. ==== Eldonaĵoj ==== * [[Josef Kreitz]]: [https://web.archive.org/web/20250624072629/https://www.libe.slikom.info/Historio%20de%20la%20Esperanto-Movado%20Inter%20la%20Blinduloj/Joseph%20Kreitz_1.htm Historio de la Esperanto-Movado inter la Blinduloj en tri brajlaj volumoj, jen volumo 1, eldoninto ''Imprenta Braille de la Organizacion Nacional de Ciegos''] en [[Barcelono]], arkivigo de junio 2025 ({{de}}) * Josef Kreitz: [https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-662-35209-0_29 ''Handbuch der Blindenwohlfahrtspflege'' (1927), ĉapitro ''Esperanto unter den deutschen Blinden'', paĝoj 276–277] ({{de}}) ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} === [[Franz Kreutzberg]] === '''Franz KREUTZBERG''' (mortis la [[10-an de majo]] [[1959]], 65-jara) estis germana esperantisto, industria komercisto, multjara UEA-delegito de [[Kolonjo]]. Fervora esperantisto-propagandisto dum 48 jaroj, li estis fondinto de loka grupo, kies konstanta prezidanto kaj kursestro li estis pli ol 25 jarojn. ===E. Kröber=== Dr. '''E. Kröber''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Leipzig]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref> ===[[Rita Krips]]=== '''Rita Krips''' (naskiĝis en 1953) en 1975 estis prezidantino de la junulara komisiono de [[Centra Laborrondo Esperanto]] en Kulturligo de GDR<ref>''[[Der Esperantist]]'' - numeroj 073-074, majo - junio (1975)</ref>. Ekde 1971 la junulara komisiono estis landa sekcio de [[TEJO]] kaj internacie estis nomata [[Esperanto-Junularo de GDR]]. ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} [[dosiero:Wiesbaden Kaiser-Friedrich-Ring 60.jpg|eta|maldekstra|180ra|{{centre|la domo ''Kaiser-Friedrich-Ring 60'' en [[Wiesbaden]]}}]] === d-ro Kunschert === D-ro '''Kunschert''' estis esperantisto en [[Wiesbaden]] dum la komenco de 20-a jarcento. Li aperis en la [[Adresaro de la Esperantistoj|Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon Esperanto]]/Serio XXVII/Parto 2 sub la adreso ''Kaiser-Friedrich-Ring 60, III, Wiesbaden".'' Tio signifas ke li lernis la lingvon en 1906 aŭ 1907. Verko * D-ro Burwinckel_ ''La Kormalsanoj, priskribo popularo (''sic'')''. Traduko de d-ro Kunschert. Eld. Esperanto-Verlag [[Möller & Borel]], Berlino, 1909? (24 x 15), 40 paĝoj. {{Citaĵo|Ĝenerale la publiko nenion legas pri medicino krom... malfeliĉe, kelkajn ĉiam trompemajn anoncartitolojn. Jen nun interesa libreto, skribita kaj esperantigita de kuracistoj, tute komprenebla de ĉiu, pli ol rekomendinda, ne nur utila, sed necesa. La klareco de l'stilo, la akurateco de l'ideoj estas admirindaj ; mi legis la verkon kun granda plezuro, kaj mi estos feliĉa, se multaj el niaj gelegantoj bonvolos konatiĝi je ĝi.|D-ro Amatido (pseŭdonimo de [[Willem Van der Biest]]). [[Belga Esperantisto]] n.15 (jan 1910)}} ==== Internaj ligiloj ==== * [[:s:Adresaro_de_la_personoj_kiuj_ellernis_la_lingvon_„Esperanto”/Serio_XXVII/Parto_2|la Serio XXVII Parto 2 de la adresaro ciferece en]] [[vikifontaro]] ({{eo}}) * [[:dosiero:LD10-185.JPG|kaj skanita paĝo de la koncerna paĝo 185 de la adresaro]] ({{eo}}) {{-l}} ===[[Viktor Kutschert]]=== '''Viktor Kutschert''' (mortis 1917?) estis esperantisto el [[Bromberg]] en la komenco de la 20-a jarcento mortita dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n209 jan 1918</ref> ===[[Hermann Krueger]]=== '''Hermann Krueger''' estis esperantisto el [[Güstrow]], vundita kaj maleperinta en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. == L == ===[[Otto Lauckner]]=== '''Otto LAUCKNER''', n. la 27-an de septembro 1901,<ref>[[Der Esperantist]] - [https://archive.org/details/DerEsperantist_1976_n078_apr/page/n21/mode/2up?view=theater numero 078, aprilo 1976, paĝo 22]</ref> m. nekonata, estis laborista esperantisto en [[Großenhain]], distrikto Dresdeno de la komunisma [[orienta Germanio]] (intertempe en la [[distrikto Meißen]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Saksio]]). ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} === [[Michael Lennartz]]=== '''Michael LENNARTZ''' estas germana esperantisto aparte aktiva en la epoko de la socialisma ŝtato [[GDR]], kiu multe verkis en [[Der Esperantist]]. '''Eksteraj ligiloj ''' * [https://esperanto-sh.blogspot.com/2013/10 artikolo pri li el oktobro 2013 pri la] [[nordfrisa lingvo]] ({{eo}}) ===[[Rudolph Leonhardt]]=== '''Rudolph Leonhardt''' (mortis 1915?) estis germana esperantisto el Dresden, mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> === [[Siegfried Liebeck]] === '''Siegfried LIEBECK''' (libek) estis germana d-ro jura, [[advokato]] kaj [[notario]]. Li naskiĝis la [[12-an de februaro]] [[1885]] en [[Konigsbergo]], kaj aparte propagandas inter [[juristo]]j. Siegfried Liebeck en [[1931]] verkis ''Jurista Terminaro'' Germanan-Esperantlingvan. ===[[Otto Lauckner]]=== '''Otto Lauckner''' (naskiĝis la 27-an de septembro 1901) estis germana esperantisto el [[Großenhain]]. === A. Mobus Lübeck === Dr. Phil. '''A. Mobus Lübeck''', estis germana esperantisto komence de la 20-a jarcento. Eĉ ne klaras, ĉu lia familia nomo vere estis "Mobus Lübeck" aŭ ĉu li nur aldonis la indikon pri sia vivurbo "Lübeck" ([[Lubeko]]) al la familia nomo "Mobus". '''Verko''' :Demonstraciaj tabeloj, pri la konstruo de Esperanto, 8 tabeloj pri la konstruo de la lingvo Esperanto. Eld. [[Möller & Borel]], Berlino, 1910?, 80X106. {{Citaĵo|En tiuj tabeloj estas sinoptike montrataj : 1. Alfabeto, 2. deklinacio, 3. la numeraloj, 4. pronomoj, adverboj, 5. verbo, ĉefaj formoj, 6. konjugacia [[tabelo]] laŭ latina skemo, 7. afiksoj, 8. rolo de Esperanto. La tabeloj enhavas do la plej gravan parton el la gramatiko esperanta. Ili povas tre utili en tiuj instruejoj, kie nigra tabulo kaj kreto mankas, kaj ŝpari la tempon kiun la skribado sur la nigran tabulon necesigas.|[[Belga Esperantisto]] n025 (nov 1910)}} == M == === [[Willi Machleidt]] === '''Willi MACHLEIDT''' (naskiĝis en [[1934]]; mortis la {{daton|15|novembro|1999}} en [[Berlino]]) estis [[germana esperantisto]]. En la [[1950-aj jaroj]] li apartenis al la tiam aktiva junulara Esperanto-grupo de Berlino. === [[Ferdinand Maly]] === '''Ferdinand MALY''' (mali) estis germana esperantisto kaj policadministranto. Li naskiĝis la [[1-an de junio]] 1867 en [[Leitmeritz]] (ĉeĥe ''Litoměřice'' en [[Bohemio]]), kaj estis esperantisto ekde 1903. Ferdinand Maly fondis 11 Esperanto-grupojn kaj gvidis 26 kursojn. Li elektiĝis honora membro de la Esperanto-grupoj en [[Görlitz]] kaj [[Eisleben]] (Germanio). En 1910 li verkis gramatikon de la internacia lingvo. {{EdE|M}} === [[Wilhelm Marienfeld]] === '''Wilhelm Marienfeld''' estis esperantisto en Hannover dum mezo de 20-a jarcento. ===H. Martano=== '''H. Martano''' estis esperantisto en la komenco de 20-a jarcento. Verko: *'''Esperanto-Normal-Grammatik für Deutsche'''. Bamberg, 1912 <ref>Esperanto n147 jun 1913</ref> === [[Julius Mathes]] === '''Julius Mathes''' estis esperantisto en Freiburg dum mezo de 20-a jarcento. ===[[Kurt Mathiak]]=== '''Kurt Mathiak''' (mortis 1915?) estis esperantisto el [[Danzig]], mortita dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===[[Arthur May]]=== '''Arthur May''' (mortis 1917) estis esperantisto el Frankenberg mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n207 nov. 1917</ref>. === [[Fritz Mayerhauser]] === '''Fritz MAYERHAUSER''', formale Friedrich Mayerhauser, estis komercisto kaj esperantisto en [[Bad Reichenhall]] ĉe la limo inter [[Bavario]] kaj [[Salcburgio]] en [[Aŭstrio]]. Interalie li estis gastiganto de la [[propaganda piedvojaĝo]] de [[Parizo]] al la [[UK 1912]] en [[Krakovo]], kiu gastis en Bad Reichenhall inter la 28-a ĝis 29-a de julio de tiu jaro. En la familio esperantistis precipe li kaj lia filino Manjo. Laŭ [https://bulteno.esperanto-usa.org/a/1922/16/00-pdf/bulteno.pdf Amerika Esperantisto, numero junio 1922, paĝo 18] dokumentiĝas ke li ĝis Usono komercis pri gravuritaj aluminiaj pordoplatoj. === [[Max Mayr]] === '''Max Mayr''' estis germana esperantisto, kiu verkis * '''„Mondosteno“. la plej klara. mallonga kaj facila stenografio esperanta''', originale verkita ĉe [[Reichertshausen]], Post Au-[[Hallertau]], Bayern. {{Citaĵo|La sistemo malgraŭ sia titolo ne ŝajnas originala, sed aranĝita laŭ germana stenografio vokalskriba. La signoj por konsonantoj estas malsuprenstrekoj kaj honzontalstrekoj. Sed ne ĉiuj signoj estas bone elektitaj laŭ la principoj de ofteco kaj legebleco. Tamen la kunligado estas vere simila kaj la formoj estas relative mallongaj. Personoj, kiuj ne scipovas alian stenografion, povus rapide kaj facile uzi tiun sistemon, almenaŭ por la tiel nomita „koresponda skribo“ |E. W. [[Aŭstria Esperantisto (revuo)]] n. 104 (jan 1934)}} === [[Maria Merla]] === '''Maria MERLA''' estas germana esperantistino kaj lingvoinstruistino, aktiva movade de la 1980-aj jaroj, ekde la lernejaj jaroj en [[Paderborno]] kaj posta studado en [[Hamburgo]]. Ankaŭ pli poste, dum instruista posteno en [[Francio]], ŝi estis en proksima kontakto kun la regionaj esperantistoj. Ŝi de almenaŭ la jaro 2000 estas la precipa motoro de la loka Esperanto-grupo en [[Darmstadt]], vivanta en la tradicia urboparto [[Darmstadt-Bessungen|Bessungen]], sed petis ke ne pli da biografiaj informoj de ŝi aperu en vikipedio. === [[Judith Meyer]] === '''Maria MEYER''' ([[d:Q131332069|en vikidatumoj]]) estas germana esperantistino, lingvoinstruistino kaj verkistino de lingvolerniloj en vasta gamo da lingvoj. Ŝia naskiĝjaro ĝis nun ne estas konata, sed konatas ke ŝi pasigis la infanajn jarojn en [[Kamp-Lintfort]] kaj ekde la plenkreskiĝo vivas en [[Berlino]]. Origine ŝi membris en la estraro de interreta esperanta grupiĝo [[E@I]], antaŭ ol demisii, organizis kaj gvidis laborgrupojn en kunvenoj pri [[Lingva ideologio]], [[Aktivula Maturigo]], la [[Komuna Eŭropa Referenckadro por Lingvoj]] kaj pri tielnomata "[[Plurlingvula kunveno]]" en [[Berlino]] (la lasta interalie kun [[Chuck Smith]]). Kun Chuck kaj eta kroma teamo ŝi ankaŭ starigis la socian retejon [[Amikumu (retejo)|Amikumu]], kaj en 2018 kunaŭtoris kun la brito [[Tim Owen]] la lernolibron ''Complete Esperanto''. ''' Eksteraj ligiloj ''' * [https://learnlangs.com ''learnlangs.com'' - oficiala rettaglibro de ŝi] (precipe en la {{angla}}) * [https://www.facebook.com/judith.meyer.969 persona retpaĝo en la] [[socia retejo]] ''[[Facebook]]'' ===[[Artur Mildner]]=== '''Artur Mildner''' (naskiĝis la 22-a de septembro 1898) estis esperantisto en [[Pirna]]. === [[Hans Moder]] === '''Hans MODER''' estis germano ĉeĥoslovaka. Li estis longjara sekretario de la Esperanto-unuiĝo „Verda Stelo“ en [[Prago]], kaj estis instruisto pri Esperanto en blindulejo. En Esperanto li verkis aron da humoraj skizoj. ===[[Emil Momber]]=== '''Emil Momber''' (mortis 1919?) estis esperantisto el [[Bad Honnef]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n222 fev 1919</ref>. [[Adam Zakrzewski]] en sia ''Historio de Esperanto'' citas iun Momber, kiu partoprenis literaturan konkurson dum la [[7-a UK|Universala kongreso de Antverpeno]]. === [[Marieta Moschner]] === '''Marieta MOSCHNER''' (naskiĝis en [[1914]], mortis la [[8-an de oktobro]] [[1999]] en [[Aŭgsburgo]]) estis germana esperantistino. Ŝi estis regula membro de [[Germana Esperanto-Asocio]], de [[UEA]] kaj de [[Societo Zamenhof]], sindona movadano kaj gastiganto. === [[Walter Mutschler]] === '''Walter MUTSCHLER''' (mortis en marto [[1987]] en [[Freudenstadt]], [[Germanio]]) estis dumviva membro de [[UEA]]. == N == ===[[Anton Neitzel]]=== '''Anton Neitzel''' (mortis 1919) estis esperantisto el [[Hannover]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n224 apr 1919</ref> ===[[Karl Niedling]]=== '''Karl Niedling''' (mortis 1985) estis germana esperantisto en [[Thale]], kunfondinto de la laborist-movada Esperanto-grupo en [[Ruhla]]. ===[[Karl Nopitsch]]=== Serĝento '''Karl Nopitsch''' estis esperantisto el [[Bayer]] malaperita la 15-a de septembro 1916 dum la [[batalo apud Verdun]] en [[Francio]]. <ref>Esperanto n198 feb 1917</ref> === [[H. Nonnenmann]] === ''' H. Nonnenmann''' estis esperantisto en Germanio dum la unua duono de 20-a jarcento, citita en artikolo ''Germanio'' de [[Enciklopedio de Esperanto]], ano de lingva komisiono de [[GLEA]]. Verko *''LEA Vortaro Esperanto-Deutsch''. Eld. [[Laborista Esperanto-Asocio]] por la german lingvaj teritorioj ([[GLEA]]), Berlino, 1933. {{citaĵo|La antaŭvorto diras, ke la libro servas al la bezonoj de la ĉiutaga [[praktiko]] de la [[laborista movado]], de la kolektiva internacia laborista kaj terkulturista [[korespondado]]. « La ĝis nun aperintaj burĝaj vortaroj estas tiurilate tute malkontentigaj, ĉar unue ilia vort-''eksplikado'' estas ideologie burĝa, ne marksisma... ili reakcie ignoras progresajn lingvoformojn eĉ jam vaste aplikatajn en la praktiko (ekz. finaĵo io). Tiel ni trovas la formojn administra apud administracio, aritmetio apud aritmetiko, botanio apud botaniko, gimnastiko apud [[gimnastiko]], didakio apud didaktiko, profilakso apud profilaktiko, kosmetio apud kosmetiko. Logike daŭrigante , ni atendis, sed ne trovis fizio por fiziko, ankaŭ ne metafizio por metafiziko, tie strange ne la tre konatajn kaj uzitajn formojn telegrafio, telefonio, stereotipio, kinematografio. Ni ankaŭ ne trovis la supozeblajn formojn teknio por tekniko, praktio por praktiko, lirio por liriko, etio por etiko, politio por politiko, polemio por polemiko. Kio montros al la [[laboristo]]j kiam ili uzu la finaĵon « iko » aŭ « io » Krom tio in trovas la formojn butro, kvaze, ant, ĉirk, kvazaŭ la forntoj butero, kvazaŭ, antaŭ, ĉirkaŭ, ktp. ne bone ludas sian rolon. En la frazo : "agu, kvazaŭ mi ĉeestis" , mi eĉ ne kapablas diri "agu, kvaze mi ĉeestus", ĉar la vorto tute ne estas adverbo sed [[konjunkcio]]. Entute la vortaro donas al ni la konfuzan bildon de senorda laborado. Sed ni lernas ke "klasaneco obligas" traduko "Klassenzugehorigkeit verpflichtet ". Verdire, ĉiam la sama povas esti konstatata: la simpleco estas multe pli malfacile atingebla ol komplikeco. Tion jam spertis D-ro Zamenhof; nur finfine li alvenis al simpleco, la supera eleganteco kaj perfekteco. Kompilketo devenas ordinare de ne klaraj ideoj. Precipe por laboristaj rondoj simpleco estas deviga se ne "obliga". Ekzemplo plia : ŝajnas ke la vorto "apartigi" ne plu sufiĉas. Oni bezonas la radikon "separ". Mi havas do tute simple de tio. separi-apartigi, separo-apartigo, separita-apartigita. En la vortato, mi trovas separinta. Jen kion oni faras el la facila Esperanto.|[[Belga esperantisto]] n201 (maj-jun 1933)}} === [[Friedrich Nüchter]] === '''Friedrich Nüchter''' estis germana esperantisto (aŭ minimume simpatizanto) en la komenco de 20-a jarcento. Verko * [[Friedrich Nüchter]]: ''Albrecht Dürer. Lia vivo kaj elekto el liaj verkoj.'' Esperantigita de la [[Germana Esperanto-Asocio]]. Ansbach: Seybold, 1911. 95 paĝoj kaj 54 tabuloj kaj bildoj.<br />''Formato 33x26. {{Citaĵo|Unu el la plej konataj kaj plej grandaj artistoj mezepokaj estas la eminenta Nurnberga majstro Albrecht Dürer. Certe hodiaŭe, kiam preskaŭ kvar centjaroj disigas nin de lia laborado, klarigoj pri liaj verkoj estas bezonaj. Ne estas manko de riĉenhavaj libroj por pli profunda studado, kiuj certe estas tradukitaj en ĉiujn vivantajn lingvojn. Sed inter ili ne estas libro kuniganta malmultekostecon kaj plej impresan artan ornamon kun tiom kompetentaj, facile kompreneblaj kaj vivplene klarigantaj vortoj, kiel la laboro de Dr. Friedr. Nüchter. Tia lia verko en sia originala teksto estis salutata kun sincera laŭdo de la gazetaro, de artkonantoj kaj kompetentaj personoj kaj rekomendata, precipe kiel donaca verko, por plej granda vastigado pro sia alta valoro por praktika [[artedukado]]. <br/> La tradukado estas farita de granda nombro da konataj esperantistoj de Germana Esperanto-Asocio sub direktado de s-ro d-ro [[Maximilian Kandt]] kaj s-ino prof. [[Marie Hankel]]; s-ro [[Antoni Grabowski]] tralegis la tekston. Ĉiu esperantisto certe salutas ĝoje la eldonadon de tiu verko kaj devus opinii ĝin sia honora devo, helpi al la disvastigado de la belega arteldonaĵo, kiu tion plene meritas. Al tiu teksto, ĉerpita el la anonccirkulero de la verko, ni povas nur aldoni ke tiu libro estas la plej arte eldonita verko de la tuta [[esperanta literaturo]]. Ĝi devas esti en la biblioteko de ĉiu artamanta samideano.|[[Belga Esperantisto]] n038 (dec 1911)}} {{citaĵo| Germano Esp. Asocio faris grandan servon al Esperanto kaj al nia propagando, eldonante tradukon de tiu grava kaj belega verko de D-ro Fr. Nüchter. Ĉe tiu tradukado laboris aro da Esperantistoj sub la lerta direktado de [[Maximilian Kandt|S-ro Kandt]] kaj [[Marie Hankel|S-ino Hankel]]. Aliaj sindonemuloj zorgis pri la korektado kaj line S-ro [[Antoni Grabowski|A. Grabowski]] trarigardis la tuton kaj aprobis la tradukon. Oni vidas, ke niaj germanaj samideanoj, kiel kutime, metode penadis por liveri al la Esperantistaro bonstilan kaj fidindan tekston.<br> Cetere la originala verko indis tian metodemon kaj zorgemecon por la okula kaj spirita ĝuado de la artamantoj kaj la nepra artemiĝo de multaj aliaj.<br> Tiu enfolia kajero (cm. 34,5x26) enhavas 75 pagojn, 54 tabulojn kaj bildojn (t. p. pentraĵoj, mandesegnaĵoj, kupro-kaj ligno-gravuroj, unikolorpresaĵo). La plej bonaj verkoj de Dürer estas modele reproduktitaj, grandparte laŭ originala grandeco.<br> Mi rimarkis inter aliaj rimarkindaĵoj la portretojn de la patro kaj [[Barbara Dürer|patrino de Dürer]] kaj de Dürer mem — [[Leporo de Dürer|la leporon]], mirida mandesegnaĵo — [[Adamo kaj Evo (Durero)|Adamo kaj Evon]] — la faman [[Kavaliro, Morto kaj Diablo]]n — Melancholia'n - [[la kvar Apostoloj]]n — la portreton de Holzschuher, k. t. p.<br> La teksto kiu akompanas la bildojn interese rakontas pri la vivo kaj tempo de Dürer, kaj ĝi tiel klare priskribas la represitajn [[pentraĵo]]jn kaj gravurojn, ke la desegnitaj scenoj kaj personoj, kun la tuta Dürer-a epoko, kun la tiamaj kredoj, karakteroj kaj moroj, ŝajne revivigas kaj movigas sub la mirigitaj okuloj. Certe, traleginte kaj trarigardinte tiun libron, ĉiu esperantisto povos pli multe koni pri la fama XV-XVI jarcentata artisto ol multaj profesiaj artkritikistoj.|Esperanto n.118 5 mar. 1912}} ==O== ===A. Omlor=== '''A. Omlor''' estis esperantisto el [[Sankt Ingbert]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Francio]]<ref>Esperanto n182 okt 1915</ref> ===[[Luise von Osenburg]]=== '''Grafino Luise von Osenburg''' (mortis 1918) estis esperantistino el [[Birstein]] en la komenco de 20-a jarcento. <ref>Esperanto n214 jun 1918</ref> === [[Guido Otto]] === '''Guido Otto''', instruisto, estis germana esperantisto en la komenco de 20-a jarcento, pioniro en [[Plauen]], kie li gvidis la unuan Esperanto-kurso en 1900. Lia lernolibro havis multajn reeldonojn kun pli ol 30 mil ekzempleroj. Verko * Elementar-Lehbuch zum gründlichen Erlernung der int. Hilfssprache Esperanto. {{Citaĵo|La tuta lernoperiodo estas dividita en 10 lecionojn, ĉiu kun parola kaj skriba ekzerco. La parto de praktikaj tekstoj enhavas anekdotojn, ekzemplojn de komercaj leteroj, eltiraĵojn el paroladoj kaj artikolojn de plej famaj [[esperantisto]]j.|[[Belga Esperantisto]] n087 (maj 1922)}} == P == === [[Johanna Pagenstecher]] === '''Johanna PAGENSTECHER''' (mortis la [[1-a de februaro|1-an de februaro]] [[1959]]) estis sekretariino de la Esperanto-grupo en [[Bonn]]. ===[[Richard Partecke]]=== '''Richard Partecke''' (naskiĝis lan 15 de decembro 1923) estis esperantisto en [[Eisenach]]. Li gvidis la Scienc-Teknikan Komisionen de [[GDR]]. Li studis terminologion de aviado en Esperanto<ref>[[Der Esperantist]] n119_mar. 1983</ref>. Li prezentis komunikaĵon ''Temo kaj amplekso de mikroelektronika fakvortlisto kiel parto de elektronika fakvortaro'' en [[Konferenco pri Aplikoj de Esperanto en Scienco kaj Tekniko]] 1980. ===[[Otto Pick]]=== '''Otto Pick''' (mortis 1915) estis germana esperantisto el Breslau en la komenco de la 20-a jarcento. Li mortis en 1915 batalante dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. ===[[Isy Pindur]]=== '''Isy Pindur''' estis esperantisto el [[Schweldnitz]] militkaptita en 1917 dum la Unua mondmilito en [[Francio]] <ref>Esperanto n198 feb 1917</ref> === [[Josef Pontz]] === '''Josef PONTZ''' (ponc), germano, [[doktoro]] jura kaj notario en [[Jablonec]] a. N. ([[germane]] Gablonz, [[Ĉeĥoslovakio]]). Naskiĝis la [[5-a de julio|5-an de julio]] [[1895]] en Haslau ([[ĉeĥe]] Hazlov) apud Aŝ. Esperantisto ekde [[1909]]. Aktive kunlaboris en la landa organizo, prezidis la organizaĵon [[Germana Esperanto-Ligo en Ĉeĥoslovakio]] (GEL). ===[[Rosemarie Post]]=== '''Rosemarie Post''' (mortis 1985) estas esperantistino el [[Apolda]]. ===[[Theodor Pyl]]=== '''Theodor Pyl''' (mortis 1915?) estis esperantisto el [[Greifswald]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref> == R == === [[Uli Rau]] === '''Uli RAU''' (naskiĝis {{naskiĝtago|1973|05|13}}, do nun {{aĝo|1973|05|13}}-jara) estas germana esperantisto. Li en la [[1990-aj jaroj]] plurajn jarojn estis komisionano de [[Germana Esperanto-Junularo]] pri renkontiĝoj, dum li estis lernejano en [[Rheinsheim]] kaj [[Philippsburg]], civilservanto en 1994 kaj 1995 kaj poste ĝis 2001 estis studento en la [[Teknologia universitato Dresdeno]].<ref>ekzemple en ''Die Deutsche Esperanto-Jugend stellt sich vor'' (la teamo de GEJ sin prezentas), eldono 1995, paĝo 9</ref>. Poste li kompletigis siajn studojn pri ekonomio kaj komerco en la [[universitato de Trento]], kaj ekde la fino de la 2000-aj jaroj laboras en [[Oslo]], [[Norvegio]].<ref>[https://www.facebook.com/uli.rau paĝo en la retejo ''facebook'']</ref> ===[[Robert Raupp]]=== '''Robert Raupp''', kuracisto, estis germana esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Verko *Esperanto-paradigmaro. Kondukilo por instruado en kursoj kaj [[klubo]]j. Eld. la aŭtoro, Freiberg, 1932(?). 48 Paĝoj 22x15 cm. ===Reber=== '''Reber''' (mortis 1915?) estis esperantisto el [[Bamberg]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===Barono de Reinsperg=== La '''Barono de Reinsperg''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Breslau]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n182 okt 1915</ref> ===F. Reifschneider=== '''F. Reifschneider''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Berlino]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref> === [[Max Reichelt]] === === [[Matthias Reimann]] === '''Matthias REIMANN''' estas esperantisto el [[Nordhausen]], urbo en la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Turingio]] de [[Germanio]], kiu interalie aktivas en la regiona [[Esperanto-Societo Sudharco]], sed internacia plej elstaras kiel estrarano de de [[Esperantista Go-Ligo Internacia]] kaj kiel organizanto de retaj [[Goo]]-turniroj sur interreta KISEIDO Go-Servilo, kiun partoprenas interesatoj pri goo kaj Esperanto el la tuta mondo uzante komputilojn. === [[Hermann Remers]] === '''Hermann REMERS''' estas germana [[tornisto]] kaj historia esperantisto, kiu naskiĝis en [[1891]] en Duseldorfo ([[Düsseldorf]]) kaj mortis la [[14-an de oktobro]] [[1928]]. Li estis aktivulo en la loka laborista grupo, kunfondinto de la eldon-kooperativo de [[SAT]] kaj la kasisto ĝis [[1924]]. Kunlaboris al [[SAT]]-gazetoj. [[Enciklopedio de Esperanto - R|EdE-R]] === [[Karl-Heinz Renschler]] === '''Karl-Heinz RENSCHLER''' (naskiĝis en [[1923]], mortis la [[20-an de aŭgusto]] [[1993]]) estis [[UEA]]-fakdelegito pri [[turismo]] en [[Bad Krozingen]] ([[Germanio]]). === [[Ursula Richter]] === '''Ursula RICHTER''' (naskiĝis en 1919, mortis la [[7-an de majo]] [[2001]]) estis longe aktiva en la Esperanto-grupo [[Frankfurto ĉe Majno|Frankfurta]], kiu organizis kursojn en sia hejmo. === [[Kurt Riedel]] === '''Kurt RIEDEL''' (ridel), naskiĝis la [[29-an de oktobro]] [[1891]] en ''Jugelsburg'', urboparto de [[Adorf (Vogtland)]], estis germana esperantisto, [[doktoro]] pri [[filologio]] kaj [[docento]] ĉe la pedagogia instituto de la [[Teknologia universitato Dresdeno|Teknologia Altlernejo]] en [[Dresdeno]]. Riedel prelegis pri [[Esperanto]] en la Pedagogia Instituto kaj estis redaktanto de „[[Internacia Pedagogia Revuo]]“ de 1929 ĝis 1933. {{EdE|R}} === [[Johann Riedl]] === '''Johann RIEDL''' (naskiĝis en [[1913]], mortis en [[1999]]) estis [[germana esperantisto]] kaj iama [[delegito de UEA]] en [[Esslingen]] (Germanio). ===A. Rosenberg=== '''A. Rosenberg''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Berlino]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref> ===[[Eugen Rüdig]]=== '''Eugen Rüdig''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Gummersbach]], kiu mortis dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref> ===[[Elli Rühle]]=== '''Elli Rühle''' (naskiĝis la 9-an de marto 1913) estis esperantisto en [[Meißen]]. == S == === [[Georg Chr. Sack]] === '''Georg Chr. SACK''' (naskiĝis en [[1912]], mortis la [[4-an de januaro]] [[1975]] en [[Heidelberg]], [[Germanio]]) estis altlerneja muzikinstruisto, unu el la plej agemaj komitatanoj de [[Muzika Esperanto-Ligo]] kaj de 1963 ĝis 1975 la sekretario de la liga ''Muzika Terminara Komisiono''. === [[Martina Sachs]] === '''Martina SACHS-BOCKELMANN''' (instruistino vivanta en [[Stromberg]], [[Rejnlando-Palatinato]]), filino de la esperantisto [[Rüdiger Sachs]], naskiĝinta komence de la 1960-aj jaroj en [[Namibio]], ĝis nun menciiĝas nur per unu frazo en la artikolo pri sia patro, kvankam ŝi tre aktivis en [[Germana Esperanto-Junularo]] dum ŝi estis lernejano en [[Eschwege]], norda [[Hesio]], kaj en la sekvaj unuaj jaroj de studado. Ŝi daŭre aktive partoprenas UK-ojn kaj aliajn esperantistajn eventojn, ekzemple en aŭgusto 2024 estis en la [[UK 2024|109-a UK]] en [[Aruŝo]], [[Tanzanio]]. ===[[Franz Salzbrenner]]=== '''Franz Salzbrenner''' (mortis 1920) estis esperantisto el [[Seelingstädt]] en la komenco de 20-a jarcento. Li estis fervora pacifisto, antialkoholisto, antitabakisto, ter- kaj loĝejoreformisto<ref>Esperanto n244 dec 1920</ref>. === [[Hans Schäper]] === '''Hans SCHÄPER''', estis germana esperantisto loĝinta en la unua duono de la 20-a jarcento en [[Essen]], Germanio. Li estis la [[Geedziĝoj esperantistaj|edzo]] de la brita esperantistino [[Mabel Victoria Schäper]], naskita Hewetson (naskiĝjaro nekonata, mortis la 6-an de februaro 1933), kiu pro li translokiĝis al Germanio<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 335, marto (1933)</ref>. {{referencoj}} === [[Gustav Schattat]] === '''Gustav SCHATTAT''' {{prononco|ŜA:tat}} estis germana esperantisto kaj [[revizoro]]. Li naskiĝis la [[8-an de aŭgusto]] [[1885]] en [[Königsberg]]. Verkis: „Esperanto-Führer“, lernolibro, 1926; „Einführung in die deutsche Sprachlehre“ (kursa helplibro kun ideoj por Esperanta teorio), 1927 en [[Hamburgo]]. ===[[Hanna Scheffs]]=== '''Hanna Scheffs''' (naskiĝis la 23-an de novembro 1914) sindikata sekretariino, estis germana esperantistino en [[Potsdam]], kies grupo ŝi estis estrarano, ŝi ankaŭ estis kaj [[membro]] de la Centra Estraro de [[GDREA]]. Ŝi lernis Esperanton en 1974. Ŝi ricevis la plej altan distingon de Kulturligo de [[GDR]], la Johannes-R.-Becher-medalon en oro<ref>[[Der Esperantist]] n124_feb.1984</ref>. ===[[Selma Schlesinger]]=== '''Selma Schlesinger''' (mortis 1919) estis esperantistino el [[Breslau]], kies loka grupo ŝi estis estrarano, en la komenco de 20-a jarcento<ref>Esperanto n233 jan. 1920</ref>. === [[Natalia von Schenck]] === ''' Natalia von SCHENCK''' (naskiĝis la 26-an de julio de 1840; mortis la 19-an de majo 1921) estis germana esperantistino el [[Arnsberg]]. Ekde 1905 ŝi loĝis en [[Almoloya de Alquisiras]], [[Meksiko]], en la bieno "Los Arcos". Ŝi kune kun la amikino ''Alice L. Nohl'' estis unu de la ĉefaj propagandistoj de Esperanto en Meksiko. Krome ŝi ankaŭ aktivis en la socia vivo. Ŝi estis protektantino de la blinduloj kaj ŝi enkondukis la [[brajlo]]-sistemon al [[Meksiko]]. Estas infanlernejo (''escuela preescolar general'') en la kolonio ''Santa Teresa'' en [[Huehuetoca]] nomita omaĝe al ŝi.<ref>[https://www.estudia.com.mx/natalia-von-schenck-escuela-preescolar-general-huehuetoca-mexico-15EJN4672W.html informo pri la infanlernejo ''Natalia von Schenck'' en la retejo ''estudia.com.mx'']</ref> {{referencoj}} [[dosiero:IFEF-kongreso Fulda 1967 Schindler-Steenhout-Roseman.jpg|eta|{{centre|iuj partoprenantoj de la [[IFEF]]-kongreso 1967 en [[Fulda]], 5-a de dekstre Heinz Schindler}}]] === [[Heinz Schindler]] === '''Heinz SCHINDLER''' {{prononco|ŜI:NDl^a}} (1920-2012) estis germana esperantisto, emerita fervoja oficisto, vivanta en la urbeto [[Schwelm]] de la federacia lando [[Nordrejn-Vestfalio]]. La apuda foto de la [[IFEF]]-kongreso 1967 en [[Fulda]] pruvas ke li jam en la 1960-aj jaroj estis aktiva esperantisto. Laŭ nekrologo en revuo Esperanto (januaro 2013) li mortis la 27-an de septembro 2012. La revuo [[Esperanto aktuell]] 4/2013 indikas, ke li mortis inter printempo 2012 kaj printempo 2013.<ref>[https://www.esperanto.de/sites/default/files/esperanto.de/ea-archiv/Esperanto%20aktuell%202013-4.pdf protokolo de la jarkunveno de GEA la 19-an de majo 2013] en [[Esperanto aktuell]] 4/2013 (ĉi tie {{de}})</ref> {{referencoj}} '''Eksteraj ligiloj:''' * [http://esperanto.cri.cn/1/2006/08/15/1@43416.htm intervjuo de 2006 kun li en la retejo ''esperanto.cri.cn'' (tie enŝteliĝis tajperaro "Schindlr")] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160329143318/http://esperanto.cri.cn/1/2006/08/15/1@43416.htm |date=2016-03-29 }} === [[Julie Schindler]] === '''Julie SCHINDLER''' estis esperantistino aktiva en la unua duono de la 20-a jarcento en [[Görlitz]]. Interalie, en 1913 ŝi elektiĝis kasistino de la urba ''Esperanto-Societo Zamenhof''. Julie Schindler estas ŝia naskiĝnomo, kiun ŝi havis kiel fraŭlino. Ĝis nun mankas informoj, ĉu ŝi poste edziniĝis kaj eble ŝanĝis la familian nomon. Evidente, ankaŭ mankas datoj pri naskiĝo kaj morto. === [[Hans Schiebl]] === '''Hans SCHIEBL''' {{prononco|ŜI:bl}} komence de la [[20-a jarcento]] estis germandevena aŭstra poŝtdirektoro en Vieno, laŭ la stato de la jaro 1934 jam pensiiĝinta. Li speciale laboris en katolikaj rondoj por Esperanto, kaj multajn jarojn estis kasisto de katolika Esperanto-unuiĝo en Vieno. {{EdE|S}} ===[[Willy Schmitt]]=== '''Willy Schmitt''' (mortis 1915) estis germana esperantisto el Kronach i. Oberfranken en la komenco de la 20-a jarcento. Li mortis en 1915 batalante dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. === [[Bodo Schneider]] === '''Bodo SCHNEIDER''' (naskiĝis en [[1931]] kaj mortis la [[24-an de januaro]] [[2000]] en [[Porvoo]], prononco {{prononco|BO:do ŜNAJ:d^a}}) estis fakdelegito pri [[fiziko]]. === [[Josef Schneider]] === '''Josef SCHNEIDER''' {{prononco|JO:zef ŜNAJ:d^a}} estis germana esperantisto kaj [[inĝenierio|inĝenieria]] [[profesoro]] ĉe la germana komerca akademio en [[Karlovy Vary]] ([[Karlsbad]], [[Ĉeĥoslovakio]]). Li naskiĝis la [[13-an de majo]] [[1895]] en [[Ostrava|Moravská Ostrava]], kaj estis esperantisto de [[1924]]. Josef Schneider fondis Esperanto-grupon en Karlovy Vary, kaj oficiale instruis Esperanton kiel laŭvolan fakon en sia [[lernejo]]. ===[[Ernst Schonert]]=== '''Ernst Schonert''' (naskiĝis la 13-an de junio 1907) estis germana esperantisto. Li [[Esperanto-instruado en orienta Berlino|instruis esperanton en Berlino]] dum la 1960-aj jaroj, inter lia lernintoj estas [[Hella Sauerbrey]], kaj estis redaktoro de [[Berlina informilo]] de 1974 ĝis 1979. === [[Hermann Schröder]] === '''Hermann SCHRÖDER''' {{prononco|HERman ŜR''E'':d^a}} (naskita en [[1920]]; mortinta komence de [[1999]]) estis prezidanto de Budhana Ligo Esperantista kaj inter la jaroj 1974 kaj 1979 redaktoro de ties ''Budhana Kuriero,'' iama delegito de UEA pri budhismo, kaj aŭtoro de la libreto ''Budho kaj la moderna homo'' (1979). === [[Nathalie Schuchert]] === '''Nathalie SCHUCHERT''' (naskiĝis {{naskiĝtago|1974|04|29}}, do nun {{aĝo|1974|04|29}}-jara) estas germana esperantistino. Ŝi en la [[1990-aj jaroj]] plurajn jarojn estis komisionanino kaj ekde 1995 estraranino de [[Germana Esperanto-Junularo]] pri kulturo, dum ŝi estis lernantino en [[Germersheim]] kaj poste ekde 1995 studento de romanistiko en [[Majenco]].<ref>ekzemple en ''Die Deutsche Esperanto-Jugend stellt sich vor'' (la teamo de GEJ sin prezentas), eldono 1995, paĝo 20</ref>. {{referencoj}} === [[Edmund Schulz]] === ''' Edmund SCHULZ''', kalkulkonsilanto, estis germana esperantisto en la urbo [[Schweidnitz]] de [[Silezio]]. En 1909 li lernis Esperanton en la unua urba kurso de Esperanto, gvidita fare de [[Julie Wolfson]] el [[Breslau]]; sekve de tiu kurso fondiĝas vigla urba Esperanto-grupo, kies prezidanto iĝas Edmund Schulz. Jam en la sekva jaro, 1910, li en la najbara urbo [[Liegnitz]] okazigas publikan paroladon pri Esperanto kaj sekvan Esperanto-kurson, sekve de kio tie fondiĝas propra urba Esperanto-grupo. Post la [[unua Mondmilito]] li vivis en [[Überlingen]] ĉe la [[Bodenlago]]. === [[Steffen Schüssler]] === '''Steffen PIETSCH''' {{prononco|ŜTEfn PI:Ĉ}}, ekde la edziĝo '''Steffen SCHÜSSLER''' [ŝ''i''sler] (naskita {{naskiĝtago|1970|01|5}}, do nun {{aĝo|1970|01|5}}-jara) estas germana esperantisto kaj informadikisto. Li en la 1990-aj jaroj, dum studado de [[ekonomika matematiko]] en la [[Teknologia Universitato Berlino]], estis estrarano de [[Germana Esperanto-Junularo]] kaj gvidis ties oficejon en Berlino.<ref>ekzemple en ''Die Deutsche Esperanto-Jugend stellt sich vor'' (la teamo de GEJ sin prezentas), eldono 1995, paĝo 5</ref> {{referencoj}} === [[Hans Schütt]] === '''Hans SCHÜTT''' [ŝ''i''t] (naskiĝis en [[1908]], mortis la [[2-an de decembro]] [[1993]] en [[Hamburgo]], [[Germanio]]) estis tra 37 jaroj [[UEA]]-fakdelegito pri komerco kaj regula membro de [[Societo Zamenhof]]. ===E. Schwarz=== '''E. Schwarz''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Berlino]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref> ===[[Andreas Sebald]]=== '''Andreas Sebald''' estis esperantisto malaperita la 15-a de septembro 1916 dum la Unua mondmilito en la [[batalo de Somme]]. <ref>Esperanto n195 nov 1916</ref> ===[[Erich Seidemann]]=== '''Erich Seidemann''' (naskiĝis la 22-an de majo 1903<ref>Laŭ [[Der Esperantist]] n.119 mar. 1983, p. 69, li naskiĝis en 1908</ref>) estis esperantisto en Dresdeno. Germanlingva referenco<ref>[https://www.hgwst.de/Wehnerpost/Wehnerpost_20.pdf informoj en la publikaĵo ''Wehnerpost'', eldono 20, paĝoj 6 kaj 7]</ref> asertas, ke li fine de la 1920-aj jaroj estis tre akcita [[socialisto]] en la urbo kaj funkciis kiel sekretario de la kamarado [[Herbert Wehner]], kiu poste de la diktaturo de [[Nazia Germanio]] fuĝis al Svedio kaj post la [[Dua Mondmilito]] decidis en reveni al [[Dresdeno]], kiu nun situis en la [[Sovetunie okupita zono de postmilita Germanio]]. {{referencoj}} ===[[Otto Sengewald]]=== '''Sengewald''' (mortis 1915?) estis germana esperantisto el [[Hirschfelde]], mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===Th. Sherer=== '''Th. Sherer''' (1836?-1919?) estis esperantisto el Lubeck. <ref>Esperanto n225 majo 1919</ref> ===[[Tobias Sigel]]=== '''Tobias Sigel''' estis germana esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Li esperantigis: * Aventuroj de Malspertulo : Fragmento de la verko / [[Robert Reitzel]]. Eld. [[Ellersiek & Borel]], Berlino, 1924. {{citaĵo|La malspertulo estas la aŭtoro mem, kiu vojaĝis Usonon dum sia junaĝo por trovi porviron (''sic'') kaj kies komenca restado en la Nova Mondo estis intersekvo de mizeroj, de suferadoj, de seniĝadoj kaj mankoj, kiujn li rakontas kun neelĉerpebla bonhumoro, ne ŝparante tamen merititan ungoskrapon al tiu aŭ alia riĉa senkorulo. La traduko estas entute bonefarita, kvankam ĉi tie kaj tie la atenton de l' leganto trafos ĉu vorto malbonsence uzita, aŭ ne ĝuste kunmetita, ĉu esprimo tro laŭvorte tradukita, ĉu gramatika nekorektaĵo. (Ekzemploj: kompanio, anst. kunularo aŭ ĉeesto; sklavofoirejo; anst. sklavofoiro; «ĉio bone marŝis»; anst. sukcesis; la adiaŭo de tiu arbara [[idilio]], anst. «al»; Ĉio estis plenega per laboristoj, anst. «de»; laboro kio, anst. kiu.)|[[Belga esperantisto]] n124 (jun 1925)}} === [[Karl Simon]] === '''Karl SIMON''' (naskiĝis en [[1896]], mortis la [[12-an de aŭgusto]] [[1989]] en [[Munkeno]], [[Germanio]]) estis [[UEA]]-fakdelegito pri fervojoj dum trideko da jaroj. Ne konfuzu lin kun la forst-sciencisto [[Karl-Hermann Simon]]. === [[Rudolf Skoruppa]] === '''Rudolf SKORUPPA''' (naskiĝis en 1930, mortis en 2003) estis delegito kaj fakdelegito pri [[fotografio]], [[katolikismo]] kaj naturkuracado (1995-2002), mortis la [[2-an de novembro]] [[2003]] en [[Bad Wörishofen]] (Germanio). ===F. Soegel=== '''F. Soegel''' (mortis 1915?) estis germana esperantisto el [[Den Hof]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===[[Josef Sommer]]=== '''Josef SOMMER''' estis germana esperantisto en la mezo de 20-a jarcento. Verko: * '''Wörterbuch Esperanto-Deutsch.''' [[Max Butin]], [[Josef Sommer]], Limburger Vereinsdruckerei, [[Limburg (Lahn)|Limburg/Lahn]] 1952. ===[[Georg Sörgel]]=== Prof. Dr. '''Georg Sörgel''' botanikisto (naskiĝis 1911- mortis la 12an de julio 1961) estis germana esperantisto el [[Quedlinburg]]. Li ludis gravan rolon en la unua etapo de la revigligo de organizita [[Esperanto-movado]] de [[GDR]]. Georg Sorgel jam eklernis [[Esperanto]]n en sia junaĝo. Kiam li post la milito, en la jaro 1948, eklaboris en Quedlinburg ĉe la Planinstituto post kelkaj jaroj en tiu urbo ekfunkciis la unuaj Esperanto-kursoj, laŭ lia iniciato. ===[[Harmut Sögel]]=== Dr. '''Harmut Sögel''' esperantisto en Germanio. En januaro 1984 li doktoriĝis per disertacio kun la temo "''Ein System der deutschen Verben im EDV-Bereich ais Grundlage für die linguistische Datenverarbeitung mit einem Vergleich zu englischen und Esperanto-Verben''" (Sistemo de germanaj verboj en la elektronika, datumprilabora sfero kiel bazo por la lingvistika [[datumprilaborado]], kompare kun anglaj kaj Esperantaj verboj) ĉe la [[Humboldt-Universitato]] en Berlino. La disertacio ekestis sub gvido de prof. d-ro [[Georg F. Meier]]<ref>[[Der Esperantist]] n126_apr. 1984</ref>. ===[[Stefan Sklepik]]=== '''Stefan Sklepik''' estis esperantisto en [[Posen]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n166 apr 1914</ref> ===[[Emil Sprotte]]=== '''Emil Sprotte''' (mortis 1920) estis esperantisto en [[Berlino]] en la komenco de 20-a jarcento je [[hispana gripo]]. Li estis aŭtoro de [[stenografio]] "Aoro" kaj multe tradukis el Korano. Li propagandis en Azio.<ref>Esperanto n236 apr 1920</ref> ===[[Adolf Steinhagen]]=== '''Adolf Steinhagen''' (mortis 1915) estis germana esperantisto el [[Hagen]] en la komenco de la 20-a jarcento. Li mortis en 1915 batalante dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. === [[Georg S. Streidt]] === '''Georg S. STREIDT''' estis germana esperantisto de la unua duono de 20-a jarcento. Verko: * ''Esperanto-Lehrbuch für Volksschulen: auf Grundlage der Anschauung und des Erlebnisses in zwei Teilen mit 30 Bildern''. Eldonis [[Ferdinand Hirt & Sohn]], Leipzig. 1922. {{Citaĵo|La germanaj propagandistoj ja ne rajtis plendi pro manko de lernolibroj en sia lingvo. La ĵus aperinta [[libro]] de G. Streidt tamen ne estas troa. Ĝi celas speciale la instruon de Esperanto al lernantoj de la popol-lernejoj, do al infanoj. Kaj ni povas senhezite diri, ke ĝi bonege trafas sian celon. Ĝi estas bazita sur la aktiva metodo. Ni estas certaj ke per tiu nova libro la instruantoj atingos bonegajn rezultatojn.|[[Belga Esperantisto]] n085-086 (mar-apr 1922)}} {{Citaĵo|Nenecese estas, laŭ ni, ripeti laŭdojn, kiujn meritis la apero de la unua parto de tiu libro. Bonega instruilo, kiu certe havos grandan influon super la enkonduko de nia lingvo en la lernejoj de germanlingvaj landoj.|[[Belga Esperantisto]] n088-089 (jun-jul 1922)}} === [[Paul String]] === '''Paul STRING''', naskiĝis la [[5-an de marto]] [[1930]] kaj mortis 82-jara la [[29-an de julio]] [[2012]],<ref>[https://issuu.com/davidortmann/docs/die-pforte_nr.65 noteto en la gazeto ''Die Pforte'' 65/2012]{{404|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ({{de}})</ref> estis [[germanoj|germana]] [[esperantisto]] kaj [[elektronikisto]] el [[Dresdeno]], [[Saksio]]. La revuo ''[[Esperanto aktuell]]'' 4/2013 indikas, ke la jarkunveno de [[Germana Esperanto-Asocio|GEA]] la 19-an de majo 2013 kadre de la [[Germana Esperanto-Kongreso]] aparte memorigis pri li.<ref>[https://www.esperanto.de/sites/default/files/esperanto.de/ea-archiv/Esperanto%20aktuell%202013-4.pdf protokolo de la jarkunveno de GEA la 19-an de majo 2013] en [[Esperanto aktuell]] 4/2013, paĝo 11 (ĉi tie {{de}}, en formato [[Portebla dokumentformo|PDF]])</ref> == Referencoj == {{referencoj}} === [[Erwin Stolpe]] === '''Erwin STOLPE''' (naskiĝis en [[1894]], mortis la [[13-an de aprilo]] [[1970]]) estis germana esperantisto, vic-prezidanto de [[Internacia Esperanto-Asocio de Juristoj]]. Li partoprenis la organizitan Esperanto-movadon jam de 1913. Inter 1947 kaj 1960 li deĵoris kiel juĝisto ĉe la supera tribunalo de Berlino. ===[[Eduard Szynianowski]]=== '''Eduard Szynianowski''' (mortis 1918) estis esperantisto el [[Bromberg]], kiu mortis en batalo ĉe la pola limo dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n224 apr 1919</ref> == T == ===J. Tamke=== '''J. Tamke''' (naskiĝis 1886?; mortis 1919) estis esperantisto el [[Agathenburg]]. Li propagandis precipe inter la [[Senalkohola kulturo|Bontemplanoj]], al kiuj li apartenis. Li mortis pro [[hispana gripo]] en 1919<ref>Esperanto n225 majo 1919</ref>. ===[[Paul Tauche]]=== '''Paul Tauche''' estis esperantisto militkaptita 1916 dum la Unua mondmilito en [[Handforth]]<ref>Esperanto n 193-194 sep-okt 1916</ref> kaj post [[Hawick]].<ref>Esperanto n195 nov 1916</ref> ===[[Franz Thiele]]=== '''Franz Thiele''' (mortis 1917) estis esperantisto el [[Rudolstadt]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n207 nov. 1917</ref> === [[Hans Tressel]] === '''Hans TRESSEL''' estis komercisto kaj dum pli ol duonjarcento esperantisto en [[Munkeno]]. Li plenumis la funkcion de [[UEA-delegito]] en la bavara ĉefurbo dum 53 jaroj. Interalie li estis gastiganto de la [[propaganda piedvojaĝo]] de [[Parizo]] al la [[UK 1912]] en [[Krakovo]], kiu gastis en Munkeno inter la 24-a ĝis 26-a de julio de tiu jaro. === [[Luise Tressel]] === '''Luise TRESSEL''' (naskiĝis en [[1888]], mortis la [[9-an de julio]] [[1975]]), vidvino de la iama [[UEA-delegito]] [[Hans Tressel]] en [[Munkeno]], [[Germanio]] (kiu sian delegitan funkcion plenumis dum 53 jaroj). Ankaŭ s-ino Tressel estis dum multaj jaroj aktiva en la Movado kaj mem estis membro de UEA. === [[Wilhelm Treude]] === '''Wilhelm TREUDE''' (mortis la [[12-an de julio]] en [[Stuttgart]], [[Germanio]]) estis dumviva membro de [[UEA]] kaj malavara subtenanto de ĝia laboro - speciale ĉe [[Unuiĝintaj Nacioj]]. === [[Claude Trésorier]] === '''Claude TRÉSORIER''', naskiĝis {{naskiĝtago|1948|05|4}}, do nun {{aĝo|1948|05|4}}-aĝa, estas franca esperantisto vivanta en la germana urbo [[Göttingen]]. Li estas la filo de [[Jacqueline Trésorier]]. Claude Trésorier laboras kiel docento en la instituto pri [[romanistiko]] de la [[universitato de Göttingen]], kaj movade interalie estas [[delegito de UEA]]. == U == === [[Reinhard Uhde]] === '''Reinhard UHDE''' estis aktiva laborista esperantisto en la nordgermana havenurbo [[Bremeno]], aparte aktivema interalie en la 1950-aj jaroj. Li estis redaktoro kaj eldoninto de la germanlingva gazeto '''''Grenzenlos''''' ("senlime"), subtitolo ''Blätter von heute für Weltbürger von morgen'' ("folioj de hodiaŭ por [[mondcivitanoj]] de morgaŭ"), kunlabore kun la [[Libera Esperanto-Asocio]] (de [[SAT]] por germanlingvaj teritorioj) kaj la asocio [[TANEF]] (Turisma Asocio de Naturamikoj - Esperanto-Fako). ===[[Ernst Ulitzsch]]=== '''Ernst Ulitzsch''' (mortis 1919) instruisto, estis esperantisto el [[Gera]] dum la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n224 apr 1919</ref> == V == ===[[Robert Veigel]]=== '''Robert Veigel''' (naskiĝis la 6-an de julio 1904, mortojaro ne konata, sed sendube post la 70-a naskiĝtaga reveno en 1974) estis germana esperantisto kaj prezidanto de DLR [[Suhl]] en [[GDR]]<ref>''[[Der Esperantist]]'' - [https://archive.org/details/DerEsperantist_1974_n067-068_maj-jun/mode/2up Numeroj 067-068, majo - junio (1974), paĝo 44]</ref>. {{referencoj}} === [[Gerhard Vogel]] === '''Gerhard VOGEL''' (naskiĝis en [[1910]], mortis post longa malsano la [[30-an de marto]] [[1979]]) estis esperantisto kaj multjara fakdelegito de [[UEA]] pri [[turismo]] en [[Kolonjo]], [[Germanio]]. ===[[Meta Voigt]]=== '''Meta Voigt''' (mortis 1918) estis esperantistino el [[Hirschberg]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n219 nov 1918</ref> === [[Friedrich Volk]] === [[Dosiero:Friedrich Volk.jpg|eta|Friedrich Volk en 1955]] '''Friedrich VOLK''' (naskiĝis la {{daton|15|aprilo|1894}}, mortis komence de decembro [[1993]]) estis dumviva membro de [[UEA]], [[honoraj membroj de GEA|honora membro de Germana Esperanto-Asocio]] kaj multjara gvidinto de la Esperanto-grupo en [[Würzburg]]. ===[[Paul Voss]]=== '''Paul Voss''' estis germana esperantisto en Leipzig en la unua duono de 20-a jarcento. ;Verko *''La evoluo de la Leipziga foiro''. Eld. la aŭtoro, 1925(?) {{citaĵo|En lukse eldonita 32-paĝa broŝuro la aŭtoro pritraktas la [[historio]]n kaj la evoluon de la Leipzig’a fojro [''tiel''] de XII jarcento ĝis [[1925|nun]]. Multaj fotografaĵoj prezentas la diversajn fakojn de la [[foiro]]. Por vizitontoj nepre posedenda libro.|[[Bulgara Esperantisto]], j06 n11-12 jul-ago, 1925}} == W == ===[[Vincenz Wachutka]]=== '''Vincenz WACHUTA''' estis esperantisto en Germanio dum la unua duono de 20-a jarcento. Traduko * W. Weith. ''Al la Homojkoneco! Enkondukskribo kun bildoj. Komunike krimuloj-studajoj. Longjaraj studadoj kaj multnombraj spertecoj'' (tiel). Trad. Vincenz Wachutka. Eld. la aŭtoro. [[Mittelwalde]], 1933(?). {{citaĵo|La titolo klarigas la celon de la aŭtoro, al kiu ni rekomendas ke li estonte sin turnu al pli kapabla tradukanto por siaj venontaj Esperanto-eldonoj.|[[Belga esperantisto]] n199 (jan-feb 1933)}} === [[Hermann Wagner]] === '''Hermann WAGNER''' (naskiĝis en [[1898]], mortis la [[17-an de julio]] [[1975]] en [[Fürth]], [[Germanio]]) estis membro de [[UEA]] ekde [[1947]], dum la lastaj 20 jaroj de sia vivo regule en la kategorio de membro-subtenanto. Li estis ankaŭ delegito kaj fakdelegito. Pli konata estas lia samnomulo [[Hermann Wagner]]. ===[[Erich Wald]]=== '''Erich Wald''' (naskiĝis la 22-an de aprilo 1902) estis esperantisto en Dresdeno. ===[[Oskar Walter]]=== '''Oskar Walter''' (naskiĝis la 1-an de decembro 1903) estis esperantisto en [[Zittau]]. ===[[Walter Weckel]]=== '''Walter Weckel''' (mortis 1917?) estis esperantisto mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n209 jan 1918</ref> ===[[Ludwig Wegener]]=== '''Ludwig Wegener''' estis germana esperantisto. Verko: * ''La arto fariĝi centjara'', eld. ''Limburger Vereinsdrückerei'' - Esperanto-fako, unua eldono 1953, [[Limburg (Lahn)]]. {{citaĵo|En ĉi tiu interesa verketo, la aŭtoro traktas klare kaj koncize pri unu el la plej gravaj problemoj de nia epoko, nome: la [[nutrado]], kiu, bedaŭrinde, estas sufiĉe malzorgata de nia socio. Sekvante tiel nekompreneblan konduton, la nunaj [[generacio]]j riskas plej evidente sian ekziston. La solvo, kiun prezentas la germana [[kuracisto]], ne estas — kiel eble maliculo povas supozi — la greftado de bestaj glandoj en la homan organismon, aŭ la apliko de nova kaj mirakla eliksiro. Tute neniel! Ambaŭ sciencaj metodoj malsukcesis. La [[programo]] estas alia: «Modera vegetara [[manĝado]], sufiĉe da laboro, necesa ripozo, abunda movado, multe da akvo, suno, aero, saŭno, k. t. p. krom spirita laboro kaj interna trankvileco». Unuvorte: praktiki la naturajn rimedojn por konservi la [[sano]]n, sekvante regule la veran vojon. Rilate la aplikon de saŭno (varmoprodukta aparato) mi rimarkigas, ke D-ro V. Ferrandiz perfektigis ĝin. Per tiu moderna aparato, nomata «Vigorsauna», nia [[organismo]] estas saturita de pura oksigeno. D-ro Wegener insistas emfaze pri la graveco de la nutrado. Certe, li plene pravas, ĉar ju pli simpla kaj natura estas la [[nutraĵo]] ricevita, des pli bela kaj harmonia rezultas la propra vivo. Oni ne forgesu, ke multe glavas konstrui bonajn [[fundamento]]jn. La aŭtoro ankaŭ rekomendas daŭran intelekton laboron, kun la celo plivigligi nian spiriton. Li donas etikan [[ekzemplo]]n, dirante: «Mi havis pli ol sesdek jaroj, kiam mi komencis lerni [[Esperanto]]n!» Ĉu vi volas esprimon pli elokventan? Nu, fine jam, varme mi rekomendas al vi, kara leganto ĉi tiun mirindan libreton. Ĝia filozofia kaj scienca enhavo nutros vian personecon per altaj pensoj kaj valoraj principoj, ununura maniero efektivigi per naturaj rimedoj la sinceran deziron de l' aŭtoro, t. e. fariĝi centjara!|[[Boletín]] n060 (dec 1953)}} === [[Hermann Wehrheim]] === '''Hermann WEHRHEIM''' (naskiĝis en [[1885]], mortis la [[4-a de majo|4-an de majo]] [[1977]], en [[Hildesheim]], [[Germanio]]), estis [[germana esperantisto]]. D-ro Wehrheim estis membro de [[UEA]] seninterrompe dum la lastaj 30 jaroj de sia vivo. === [[Josef Weidacher]] === '''Josef WEIDACHER''' (naskiĝis en [[1920]], mortis la {{daton|8|julio|2000}}) estis [[germana esperantisto]] kaj fervojista aktivulo. Li estis honora membro de la [[Esperanto-Klubo Munkeno]]. ===[[Albert Weinhold]]=== '''Albert Weinhold''' (mortis la 12-an de aŭgusto 1981) estis esperantisto en Leipzig. ===[[Rudi Weiß]]=== '''Rudi WEISS''' (naskiĝis la 22-an de aprilo 1910) estis esperantisto el [[Zwickau]]. === [[Uwe Weiß]] === '''Uwe WEISS''' (n. en la 1960-aj jaroj en la tiama ŝtato [[GDR]]) apud [[Adrian Bourcevet]], [[Sabine Trenner]], [[Heidi Schiller]], [[Torsten Bendias]], [[Steffen Pietsch]], [[Andreas Jacobs]] kaj [[Sandra Kinast]] aktivis en la fonda periodo de [[Esperanto-Junularo de GDR|„Die Esperanto-Jugend“ (GDR)]], post kiam la Junulara Komisiono de GDREA en novembro 1989 decidis, krei sendependan junularan organizon. En januaro 1990 ĝi estis jure allasita.<ref>Bendias, Torsten: Die Esperanto-Jugend in der DDR. Zur Praxis und Lebenswelt sozialer Strömungen im Staatssozialismus. LIT-Verlag Dr. W. Hopf, Berlin 2011, p. 212</ref> Li aparte engaĝiĝis en la Esperanto-Junularo [[Brandenburgio]]/[[Berlino]] (EJB). Pliaj datumoj pri naskiĝjaro aŭ -loko, studado, profesio kaj nuna vivloko estas ankoraŭ ne notitaj en Vikipedio, sed kiel ĉe ĉiuj nomoj en tiu ĉi listo bonvenas ampleksigoj - kaj aparte bonvenas ekstervikipediaj referencoj, aldonataj piednote. ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} ===M. Weissbach=== '''M. Weissbach''' (mortis 1915?) estis esperantisto el [[Geyer]] mortita dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref>. === [[Heinz Weißflog]] === '''Heinz WEISSFLOG''' (mortis la 17-an de junio 1993) estis [[germana esperantisto]] vivanta en la komunumo [[Bergen auf Rügen]]. Laŭ nekrologo en la revuo [[Esperanto aktuell]], n-ro 8/1993 (paĝo 7), li estis ekde novembro 1987 vigla esperantisto, seninterrompe agis por la humanisma ideo kaj fondis en 1988 subdistriktan ligon de [[GDREA]] de la insulo [[Rügen]]. ===[[Ehrenfried Wengler]]=== ''' Ehrenfried Wengler''' (naskigis la 12an aprilo 1891 - mortis 2-an de julio 1915) estis esperantisto el Berlino, sekretario de la [[Esperanto Gruparo Berlin]] kaj post 1913 Delegito de UEA. Li estis mortita dum batalo de Champagne ĉe atakado de Galicio<ref>Esperanto n185 jan 1915</ref>. === [[Agnes Wermke]] === '''Agnes WERMKE''' estis germana instruistino. Ŝi deĵoris kiel parolintino por Esperanto ĉe la unua radio-sendstacio en [[Königsberg]] de 1927, ĝis la detruo de la demokratio en 1933. Ŝi verkis: „La konsonant-kombinoj de Esperanto kaj la demando de l' silabo-disigo“ (1910, 62 paĝoj). ===[[Ernst Wichert]]=== '''Ernst Wichert''' (naskiĝis la 29-an de julio 1886; mortis la 8-an de junio 1977) estis germana esperantisto en Berlino. === [[Walter Wichmann]] === '''Walter WICHMANN''' (naskiĝis la 23-an de februaro 1929 en Perkuhnen^*, [[Orienta Prusio]], hodiaŭ Перекрёстное (Perekrjostnoje), [[Kaliningrada provinco]], mortis la 11-an de aŭgusto 2021 en Wiesbaden) estis germana esperantisto. Li lernis la lingvon ĉirkaŭ la jaro 1950 kaj estis dum preskaŭ dudek jaroj prezidanto de [[Esperanto-Grupo Wiesbaden]]. ^* <small>Pri la origino de la loknomo vidu la tekston pri [[Perkūnas]], la ĉefa dio de la [[balta mitologio]].</small> ===[[Fritz Wicke]]=== '''Fritz WICKE''' (n. la 1-an de majo 1881 en [[Dresdeno]], m. dum 1940 en [[Chemnitz]],<ref name=DNB>[https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&cqlMode=true&query=nid%3D143246429 informoj en la datumbazo de la] [[Germana Nacia Biblioteko]] ({{de}})</ref> [[d:Q102228361|en vikidatumoj]]) estis germana esperantisto, matematikisto kaj filologo. En 1905 li 24-jara doktoriĝis (Dr. phil.) en la [[Friedrich-Schiller-Universitato Jena]]. En la Esperanto-literaturo konatiĝis aparte lia esperantlingva traduko de la novelo [[La Nigra Galero]] de [[Wilhelm Raabe]] eldoniĝta en [[1912]] <ref>[[Petro Stojan|Stojan, Petro]] 1929: ''[[Bibliografio de Internacia Lingvo]]'', numero 4095, paĝo 365 ({{eo}})</ref><ref>1934 : ''[[Enciklopedio de Esperanto]]'' ({{eo}})</ref> ĉe la Centra Eldonejo en [[Magdeburgo]], kun dua eldono en [[1922]] ĉe [[Ferdinand Hirt & Sohn]] en [[Lepsiko]], kiel kvara volumo de la serio "[[Internacia Mondliteraturo]]". Li post la studado profesie agis kiel altlerneja instruisto, do [[docento]], de matematiko kaj parencaj fakoj en la ŝtata [[akademio]] pri [[tekniko]] [[Chemnitz]],<ref name=DNB/> kiu ekde 1986 estas la [[:d:Q159630|Teknologia Universitato Chemnitz]]. {{referencoj}} ===[[Klemenz Wieczorek]]=== '''Klemenz Wieczorek''' estis germana esperantisto dum la mezo de 20-a jarcento. Verkoj: * ''Kiel aŭtodidakto al pedagogia scienco''. Eld. ''Limburger Vereinsdruckerei'', [[Limburg (Lahn)]], 1952 {{citaĵo|Verketo pri la edukado, en kiu la aŭtoro citas diversajn pensojn kaj regulojn de filozofoj kaj edukistoj kaj proprajn opiniojn pri la volo, la animo de infano, k. t. p. Li montras ankaŭ siajn vidpunktojn pri la rolo de Esperanto kiel kulturfaktoro, videble influda de la t. n. humanismo, kiu anstataŭ baziĝis sur la instruado de la socia scienco, baziĝas sur la instruado de literaturo kaj lingvoj. Pri la jenaj pensoj: «Esperanto estas la sola taŭga ilo por solvi la problemo de la komuna interkompreno kaj reunigo de la homaro » (p . 25 ) kaj «Unu el la plej gravaj ŝtupoj de la pedagogio estas la fremda lingvo» (p . 39 ), oni povas aserti ke lingvo estas nur komunikilo de ideoj kaj Esperanto estas helpilo por solvi la internacia problemon kreitan de la diverseco de lingvoj. Sed la sperto mem konvinkis la homojn, ke komuna lingvo ne havigos al ili pacan reuniĝon, sen oni ne forigas antaŭe, nacie kaj internacie, la ekonomiajn kaŭzojn de disigo, mizero, malkonfido, ribelo kaj milito.|[[Boletín]] n043 (jul 1952)}} === [[Heinrich Wielgus]] === '''Heinrich Wielgus''' (n. en la 1920-aj jaroj, mortis en oktobro 2009) estis esperantisto kaj policano en Hamburgo.<ref>[https://dlibra.kul.pl/Content/48393/1988.pdf ekzemple laŭ la]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[jarlibro de UEA]], jen en la eldono de 1988, paĝo 231</ref> Pli ol 60 jarojn li estis membro de [[Germana Esperanto-Asocio]], [[delegito de UEA]] en la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Hamburgo]] kaj kunmotoro de la federacilanda asocio [[Hamburga Esperanto-Societo]]. Esperanton li eklernis en 1948 en kurso de [[August Weide]], kune kun sia posta edzino [[Elsbeth Wielgus]],<ref>[https://www.esperanto.de/sites/default/files/esperanto.de/ea-archiv/Esperanto%20aktuell%202011-5.pdf laŭ nekrologo de la edzino en] la revuo [[Esperanto aktuell]] 2011/5, p. 15, pli amplekse ankaŭ en „Esperanto Hamburg“, 2011/4 ({{eo}}) </ref> kiu dum plurjardeka profesiado kiel sekretariino kaj ankaŭ post pensiiĝo meze de la 1980-aj jaroj, multajn jarojn estis la ĉefa motoro de la klubejo "Klaus-Groth-Straße 95" de [[Hamburga Esperanto-Societo]], funkciis kiel prezidanto, kunordigis ties gastejon, kuiris kaj organizis festojn kaj kunvenojn. La paro loĝis en la sama kvartalo, fakte nur kelkajn domojn for de la klubejo, kaj tiel povis ĉiam rapide helpi. {{referencoj}} === [[Heinrich Wieners]] === '''Heinrich WIENERS''' (naskiĝis en [[1900]]; mortis la [[30-an de aprilo]] [[1988]] en [[Lahr]]) estis germana esperantisto kaj dumviva membro de [[UEA]]. ===[[Otto Wilde]]=== '''Otto Wilde''', pentristo, estis unu el la pioniroj de esperanto en [[Magdeburgo]]. ===[[Georg Wimmer]]=== '''Georg Wimmer''' (mortis 1975) kasisto de la esperanto-grupo el [[Weißenfels]]. ===[[Arthur Winkler]]=== '''Arthur Winkler''' estis esperantisto el [[Kreiensen]], Vundita kaj malaperinta en [[Chamonille]] (en la reglono Tergnier kaj Laon) la 14-an aŭ 15-an de septembro 1914 dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===[[Hans Wingen]]=== '''Hans Wingen''', vortaristo el [[Bergisch Gladbach]] apud [[Kolonjo]], estis germana esperantisto dum la mezo de 20-a jarcento. Li estis filo de [[Wilhelm Wingen]] kun kiu li verkis multajn lernolibrojn post la [[Dua Mondmilito]]. ====Verkoj==== *'''Post la kurso''', Limburger Vereinsdruckerei, [[Limburg (Lahn)]] , 1953 (?) *'''Wörterbuch Deutsch-Esperanto''', Limburger Vereinsdruckerei, Limburg/Lahn , 1954, 180p, 12X17; *'''Esperanto für den Amateurfunk'''; Kun [[Wilhelm Wingen]] * '''Ni stenografas - laŭ la Germana Unueca Stenografio'''. Bailieboro, Kanado: Esperanto Press 1980, 40 p. * '''WIR LERNEN ESPERANTO, DIE WELTHILFSSPRACHE'''. Eld. Limburger Vereinsdruckerei, Limburg/Lahn, 1954(?) ;Recenzoj Pri '''Wörterbuch Deutsch-Esperanto''' {{citaĵo|La vortaro delonge atendita fine ekzistas. Ofte ni sentis la mankon de german-esperanta vortaro en la postmilitaj jaroj, kiam ne plu estis haveblaj la vortaroj de [[Paul Bennemann]], de [[Paul Gottfried Christaller]] nek la tre utila Liliputvortaro „10.000 Worte". Nu, la Wingen-vortaro certe ne estas liliputa, ĝi enhavas ĉ. 25.000 gvidvortojn kaj ampleksas 177 paĝojn. Tamen oni tuj konstatos ke ĝi estas malpli granda ol la standarda vortaro de la antaŭmilita tempo, tiu de Benneman, kiu havis 450 pagojn (kun iom malpli granda kompostformato). Kompreneble tio nun prezentas la avantaĝon, ke la Wingen-vortaro havas ankoraŭ tolereblan prezon, kaj tio verŝajne estas la kaŭzo de la malgrandigo. Se la prezo ne ludus rolon, oni ja plej bone represus la Bennemann-vortaron farante la necesajn aldonojn por novaj vortoj kaj la forstrekojn kaj ŝanĝojn, kiujn necesigas la moderna lingvoevoluo. Se oni volas kritiki vortaron oni devas kompari ĝin, kaj tion mi faris. Mi prenis pagon 218 de Paul Bennemann (aperinta en 1926) kaj notis, kio estis alia. En Wingen mankis jenaj vortoj ''Mastix, Mastodon, Masturbation, Masure, Matinee, Maturitât, Mâtzchen, Matze, Maurerkelle, Maueranschlag -pfeffer -kronezinne, mausig, Mausebussard, Mausoleum, Maut, maximal, Mayonnaise, Mazedonien, Mazurka, Media''. El tiuj, pluraj estas internaciaj vortoj facile esperantigeblaj eĉ por [[komencanto]], sed jam pli malagrabla estas la manko de Maturitât (en Svislando ekzemple tiu vorto estas sole uzata kaj neniam Abitur), Maurerkelle, Mayonnaise (la esperantigo „majonezo" ne estas memkomprenebla kaj kiel sciu serĉanto, kiu ne posedas P.V. ĉu ĝi estas permesebla?). Bennemann enhavas ankaŭ tre multajn parolturnojn kiel ''Maulaffen feil halten, ein gutes Maul haben, jemandem das Maul stopfen, jemandem ums Maul gehen''. Tiaj esprimoj mankas tute ĉe Wingen, aliel li ne estus povinta tiagrane redukti la amplekson de sia vortaro. Aliflanke li donas kelkajn vortojn, kiuj mankas ĉe Bennemann nome ''Matthias, mâuschenstill'' kaj ''meckern ''en la senco de grizmbli aŭ kritikaĉi. Unu vorto estas malĝusta ĉe Bennemann, nome por Mastkorb „marso" (ne ekzistas), Wingen korekte uzas „topo". Alie mi trovis kelkajn kritikindaĵojn. Kial li mencias ĉe la [[vorto]] ''Matrose'' nur „ŝipano" kaj ne „maristo", kiu ŝajnas al ni pli ofta ol la unua. Kial li enkondukas la maltaŭgan vorton „amaĵistino" por Matresse, kial li mencias por ''matschig'' nur „kota"? Ĉu oni povas diri „kota piro" por „matschig Birne"? „Matte" ne estas nur „monta herbejo", sed ĉiu [[herbejo]]. Kion pruvas ĉi tiu analizo de unu paĝo? Ĝi montras, ke Wingen devis tute rezigni pri la strebado al certagrada kompleteco, efektive li nur faris poŝvortaron — kaj oni ankaŭ povas tre bone preni lian vortaron en la poŝon, kio ankaŭ estas avantaĝo. Ĝi montris kritikindaĵojn, sed ne gravajn erarojn. Ĝi montras memstarecon de la aŭtoro. Koncerne la lastan punkton certaj aliaj paĝoj estus provokintaj ankoraŭ pli favoran juĝon, ĉar la aŭtoro tre klopodis adapti sin laŭ la aktuala lingvouzo kaj de la germana kaj de la esperanta lingvoj. La rimarkinda romanĉa vortaristo [[Ramun Vieli]] iam ekĝemis dirante: „Kiun dio volas puni, tiun li igas verki [[vortaro]]n". La laboro estas klopodiga kaj poste la kritikistoj pendigas la aŭtoron ĉe radikoj kaj silaboj. Ni ne volas fini sen esprimi al Hans Wingen la dankon en la nomo de la tuta germanlingva esperantistaro, ke li plenumis tiun tre necesan kaj utilan laboron kaj prezentis al ni verkaĵon, kiu enhavas la maksimumon, kiun la spaco permesis.|A. Baur.[[Belga Esperantisto]] - Numero 330, Februaro, 1955}} {{citaĵo|Dudek mil vortojn oni povas trovi per la nova vortaro de Wingen, eldonita de la Esperanto-Fako de la ''Limburger Vereinsdruckerei'' en [[Limburg]] / Lahn. La postmilita epoko montris gravan mankon de bona vortaro german-esperanta. Ĉi tiun mankon majstrece forigis ia aŭtoro, kiu estas konata jam kiel eldoninto de aliaj lernolibroj kaj [[esperantaĵo]]j. Agrabla aranĝo ebligas al la serĉanto de vortoj kaj [[esprimo]]j baldaŭ trovi la ĝustan. Per fakaj [[signo]]j oni estas ĉe du- aŭ pli sencaj vortoj, kiuj en germana lingvo abundas, direktata al la konvena loko. Por la germanaj esperantistoj kaj interesatoj verdlingvanoj pri germana lingvo la eldonaĵo estas de supera valoro kaj povas esti ĝenerale rekomendata. La eldonaĵo trovas specialan intereson en la germanaj regionoj malantaŭ la [[Fera Kurteno]], kie nun eksentiĝas nova freŝa blovo por la veloj de niaj tieaj samlingvanoj. |Bruno Gahler. [[Boletín]] n086 (feb 1956)}} ---- Pri ''Post la kurso'' {{citaĵo|Por germanlingvanoj ĵus aperis ĉi tiu gramatika broŝureto, celante perfektigan kurson al gelernantoj. Oni ekzercas la ĝustan parol- kaj skribmanieron Esperantan; inter kromaj germanlingvaj klarigoj ebligas, ke la lernado estu kompleta; estas interesa la detala konigado pri uzo de [[prepozicio]]j kaj la vortfarado per afiksoj; ĉefa kono, kiun nepre oni devas scii pri aglutina lingvo, kiel estas Esperanto. Ĉio estas klarigata per amuzaj ekzemploj kaj rakontetoj, kion certe ŝatos la gelernantoj, kiel ĉiuj ŝatas ĉie; do, rekomendinda uzo; klaraj presliteroj kaj bela presado kompletigas la bonan broŝuron.|[[Boletín]] n052 (apr 1953)}} {{citaĵo|Ĉi tiu germanlingva lernolibro estas tre taŭga por esperantistoj, kiuj jam trapasis la unuan kurson kaj eĉ mi konsideras, ke se oni atente studas ĉion ĝis la fino, certe la esperanta kapableco estos kompleta. Ĝi ankaŭ signifas ke la movado en la germanlingvaj landoj fariĝas pli forta kun ia paso de la tagoj, ĉar oni povis eldoni tiel kompetentan kaj belaspektan lernolibron. Mi gratulas la eldonejon pro ĝiaj klopodoj havigi taŭgan lernolibron. Kune kun ĉi tiu lernolibro, oni havigas en aparta volumo Ŝlosilon pri ĝiaj [[ekzerco]]j. |M . Rodriguez. [[Boletín]] n074 (feb 1955)}} === [[Yvonne Winkler von Mohrenfels]] === '''Yvonne WINKLER von MOHRENFELS''' (naskiĝis {{naskiĝtago|1966|04|19}}, do nun {{aĝo|1966|04|19}}-jara) estas denaske germana juristino, ekonomistino kaj esperantistino, vivanta ekde 2005 en Usono. Ŝi en la [[1990-aj jaroj]] plurajn jarojn estis komisionano de [[Germana Esperanto-Junularo]] pri internaciaj rilatoj.<ref>ekzemple en ''Die Deutsche Esperanto-Jugend stellt sich vor'' (la teamo de GEJ sin prezentas), eldono 1995, paĝo 13</ref>. Ŝia patro estas jura profesoro, kaj subtenis ŝin bone kunordigi honoroficajn taskojn kun la duobla studo en [[Saarbrücken]]. Ekde 2005 ŝi laboras ĉe la internacia firmao ''Ashland'' en [[Bridgewater (Nov-Ĵerzejo)]]. '''Eksteraj ligiloj''' * [https://modern-counsel.com/2020/yvonne-winkler-von-mohrenfels-ashland/ intervjuo kun ŝi, kun portreta foto, en 2020, post 15 jaroj en] [[Nov-Ĵerzejo]] ({{en}}) {{referencoj}} === [[Julie Winter]] === '''Julie WINTER''' (naskiĝis en [[1906]], mortis en [[2004]] en [[Wolfhagen]], [[Germanio]]) estis konstanta membrino de [[Societo Zamenhof]] ekde [[1969]]. De [[1969]] ĝis [[1992]] ŝi estis respondeculo de [[Veterana Esperantista Klubo]]. ===[[Hannelore Winzer]]=== '''Hannelore Winzer''' (mortis 1985) estis esperantisto el [[Leinefelde]]. === [[Alfred Wollbacher]] === '''Alfred WOLLBACHER''' (naskiĝis en 1912, mortis komence de novembro 1996) estis multjara [[UEA-delegito]] pri fervojoj kaj turismo en [[Bamberg]] (Germanio). ===[[Max Wolter]]=== '''Max Wolter''', komercisto, estis esperantisto en [[Turingio]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n166 apr 1914</ref> ===[[Hans Würtz]]=== '''Hans Würtz''' (mortis 1915?) estis esperantisto el [[Rohrbach]] mortita dum la Unua monmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> == Z == ===[[Alfred Zaumseil]]=== '''Alfred Zaumseil''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Gera]], kiu mortis dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref>. ===[[Theodor Zempe]]=== '''Theodor Zempe''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Berlino]], kiu mortis dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref>. === [[Gerhard Ziegler]] === '''Gerhard ZIEGLER''' en 1981 verkis Esperanto-tradukon de pluraj "elektitaj satiroj" de [[Efraim Kiŝon]], kiuj sub tiu titolo publikiĝis en eldonejo Bleicher. === [[Oskar Ziegler]] === '''Oskar''' (foje ankaŭ skribita ''Oscar'') '''ZIEGLER''' estis esperantista presisto kaj librobindisto, kiu eldonis multajn librojn pri Esperanto en la unua duono de la 20-a jarcento. Lia firmao havis sidejon en [[Stutgarto]] ĝis la fino de la [[Unua Mondmilito]] kaj en [[Marktredwitz]], norda Bavario, poste. Inter la unuaj eldonaĵoj en la nova urbo estis [[Humoraĵoj (Baucon)]] kun antaŭparolo de [[Paul Gottfried Christaller]], eldonita en 1919. :Noto: Familiaj ligoj al la pliaj esperantistoj kun sama familia nomo [[Gerhard Ziegler]] (vidu supre), [[Siegfried Ziegler]] (n. 1902 en [[Essen]], m. en 1984 en [[Seefeld (Tirolo)|Seefeld]]), germana geografo, esperantisto kaj politikisto, la unua postmilita prezidanto de [[Germana Esperanto-Asocio]] kaj [[Sven Ziegler]] (n. en 1935 en [[Kopenhago]]), dana esperantisto kaj kortuma prezidanto en Kopen­hago) estus teorie eblaj, sed ne tre probablaj. ===[[Rudolf Zimmermann]]=== '''Rudolf Zimmermann''' (naskiĝis la 15-an de septembro 1904) ===[[Wilhelm Zimmermann]]=== '''Wilhelm Zimmermann''' (mortis la 14-an de septembro 1981) estis esperantisto el [[Fürstenwalde]]. Li vojaĝis 1927 per Esperanto tra Sovetunio<ref>[[Der Esperantist]] n110 jun. 1981</ref>. ==Notoj== <references/> {{Ĝermo|esperantisto}} [[Kategorio:Germanaj esperantistoj|!]] [[Kategorio:Listoj de esperantistoj laŭ nacieco|Germanaj]] [[Kategorio:Ĝermolisto de esperantistoj|Germanaj]] ipyybdbsasxxp345ple2sh6ufhhk9jh 9494378 9494368 2026-10-16T11:18:13Z Roberto 609 /* Willy Schmitt */ 9494378 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto | speco = ĝermo | bildo = <span style="vertical-align: middle; background:transparent">[[Dosiero:Flago-de-Germanio.svg|50ra]]<span style="margin-left:-45px;">[[Dosiero:Jubilea simbolo.svg|40ra]]</span></span> | css-stiloj = width: 80%; | teksto = ''Ĉi tiu paĝo listigas [[Vikipedio:ĝermo|ĝermajn informojn]] pri [[germana esperantisto|germanaj esperantistoj]]. Movu mallongajn informojn pri germanaj esperantistoj en tiun ĉi paĝon metante [[Vikipedio:alidirektilo|alidirektilo]]n.<br />Se vi volus partigi informon en apartan artikolon, aldonu informojn tiel ke '''minimume''' estu tri plenaj frazoj, prefere pli, nepre estu ĝustaj kategorioj, almenaŭ [[:kategorio:germanaj esperantistoj]], kaj laŭeble ankaŭ uziĝu la ŝablonoj {{ŝ|Informkesto homo}} kaj {{ŝ|vivtempo}}. Post kreo de aparta artikolo forigu la informon de ĉi tie.<br />Ekzistas pli plena '''[[listo de germanaj esperantistoj]]''', en kiu listiĝu la nomoj de germanaj esperantistoj aŭ menciataj ĉi tie aŭ per propra biografia artikolo.'' <!-- Pri ĉi tiu paĝo, vidu la historian diskuton [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo_2006_9#Kvanto_kaj_kvalito]] --> }} {{KompaktaEnhavTabelo}} ==A== ===[[Robert Alm]]=== '''Robert Alm''' (naskiĝis la 20-an de junio 1897) estis esperantisto en [[Wismar]]. == B == === [[Diana Babec]] === '''Diana BABEC''' (naskiĝis {{naskiĝtago|1969|09|21}}, do nun {{aĝo|1969|09|21}}-jara) estas germana esperantistino. Ŝi en la [[1990-aj jaroj]] plurajn jarojn estis komisionano de [[Germana Esperanto-Junularo]] pri publikaj rilatoj, dum ŝi estis studento en [[Soest]].<ref>ekzemple en ''Die Deutsche Esperanto-Jugend stellt sich vor'' (la teamo de GEJ sin prezentas), eldono 1995, paĝo 11</ref>. ==== Referencoj ==== {{referencoj}} ===[[Gottlieb Baumann]]=== '''Gottlieb Baumann''' (mortis 1917) estis esperantisto el [[Eger]] dum la komenco de la 20-a jarcento.<ref>Esperanto n209 jan 1918</ref> ===[[Andreas Bender]]=== '''Andreas Bender''' estis esperantisto dum la unua duono de 20-a jarcento en [[Neunkirchen]]. ===[[Josef Benning]]=== '''Josef Benning''' (mortis 1919?) estis esperantisto en la komenco de 20-a jarcento en [[Bochum]]. <ref>Esperanto n222 fev 1919</ref> === [[Anneliese Elsa Bepperling]] === '''Anneliese (Lisa) Elsa BEPPERLING''' (naskiĝis en [[1919]], mortis la [[11-an de novembro]] [[1990]] en [[Hamburgo]], [[Germanio]], pro rajd-akcidento) estis dum multaj jaroj fakdelegitino de [[UEA]]. === [[Katja Bertram]] === '''Katja BERTRAM''' (naskiĝis en 1966 aŭ 1967) estas germana esperantistino, kiu kreskis en la komunumo [[Bissendorf]] en [[Malsupra Saksio]] kaj esperantistiĝis en lerneja aĝo, kiel lernantino en la tiam ankoraŭ nur-knabina ''Ursula''-gimnazio de [[Osnabruko]] - intertempe la privata katolika mezlernejo akceptas ankaŭ knabajn lernejanojn. Fine de la 1980-aj kaj en la 1990-aj jaroj ŝi estis estraranino kaj komisianino pri internaciaj rilatoj de [[Germana Esperanto-Junularo]], kaj krome plurajn jarojn aktivis kiel esperantlingva aktorino en la teatra grupo ''[[Kia Koincido]]''. === [[Rita Beug]] === '''Rita BEUG''' (naskiĝis en 1916, mortis fine de aŭtuno 1997) estis dumviva membro de [[UEA]], animo de la Esperanto-grupo en [[Würzburg]] (Germanio) kaj iama vic- kaj turisma fakdelegito de UEA. ===A. Binder=== '''A. Binder''' estis esperantisto el [[Stade]], militkaptito en 1915 dum la Unua mondmilito arestita ĉe [[Dorset]]<ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. === [[W. D. Ekkehard Bink]] === D-ro '''W. D. Ekkehard BINK''' (naskiĝis en [[1924]], mortis julie [[1992]] en [[Hamburgo]]) estis [[UEA]]-fakdelegito pri [[matematiko]]. === [[Sascha Bittner]] === '''Sascha BITTNER''' en la 2000-aj jaroj estis juna germana esperantistoj kaj aktivulo de [[GEJ]]. Ekzemple li okaze de la 51-a [[Internacia Seminario|IS]] en [[Würzburg]] ([[2007]]/[[2008]]) faris edukan programeron pri [[geokaŝado]]. Pri lia naskiĝjaro aŭ studado resp. profesio ĝis nun estas neniuj informoj, sed konatas ke li en 2007 vivis en [[Hoppstädten]], [[Rejnlando-Palatinato]].<ref>[http://www.u-matthias.de/trilanda.htm anonco pri la 8-a Trilanda Renkontiĝo de la Esperanto-Junularoj en Baden-Virtembergo, Hesio kaj Rejnlando-Palatinato en Idar-Oberstein (Okcidenta Germanio, inter Mainz kaj Saarbrücken) en majo 2007]</ref> '''Referencoj''' {{Referencoj}} ===D. Borchers=== '''D. Borchers''' estis esperantisto el [[Stade]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Nevers]]<ref>Esperanto n184 dec 1915</ref> ===[[Bruno Kuberski]]=== '''Bruno Kuberski''' estis esperantisto el [[Bochum]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Cassis]]<ref>Esperanto n186 jan 1916</ref> === [[Hans J. Borgwardt]] === '''Hans Joachim BORGWARDT'''<!-- jes, BORgwardt (laŭ siatempa membrolisto de GEA)! - kaj ne "BROgwardt" kiel malprave asertas ĉiuj kopiitaj interretaj paĝoj!!! --> (naskiĝis la {{daton|2|marto|1924}}, mortis en novembro 2003) estis delegito pri humanismo kaj homaj rajtoj (1991-2003) en [[Stralsund]] (Germanio). Li estis ano de la Centra Estraro de [[GDREA]]. === [[Marta Boxhammer]] === '''Marta BOXHAMMER''' {{prononco|'''boks'''hama}} (naskiĝis la {{daton|14|marto|1882}} en ''Sänitz'' (ekde 1954 pole ''Sanice'' apud [[Rothenburg (Saksio)]] en [[Malsupra Luzacio]], mortis la {{daton|30|novembro|1931}}) estis pioniro de la laborista Esperanto-movado. === [[Rudolf Brand]] === '''Rudolf BRAND''' (naskiĝis en [[1921]], mortis la [[6-an de novembro]] [[1992]] en [[Bamberg]], [[Germanio]]) estis [[UEA]]-fakdelegito pri instruado kaj [[turismo]]. En [[1966]] li estis la ĉeforganizanto de [[Germana Esperanto-Kongreso]] en Bamberg. === [[Franz Josef Braun]] === '''Franz Josef BRAUN''' (mortis en aĝo de 86 jaroj la 30-an de junio 2023 en [[Bühl (Baden)|Bühl]],<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.balzhofen.de/Auftritte/20230712%20Nachruf%20Franz-Josef%20Braun/aktuell01.htm |titolo=nekrologo de muzika asocio en la urbo Bühl pri li de julio 2023, kun portreta foto identiganta lin |alirdato=2025-09-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20250926091748/https://www.balzhofen.de/Auftritte/20230712%20Nachruf%20Franz-Josef%20Braun/aktuell01.htm |arkivdato=2025-09-26 }}</ref> do naskiĝis en 1936 aŭ 1937) estis germana esperantisto aktiva en [[Germana Esperanto-Asocio]] GEA kaj en ties suborganizo [[BAVELO]] en la [[germana federacia lando]] [[Baden-Virtembergo]]. Li en 1984 estis gvida kunfondanto de la Internacia Komerca kaj Ekonomia Fakgrupo (intertempe [[Internacia Komerca kaj Ekonomia Federacio]], IKEF) pri uzado de Esperanto en komerco kaj ekonomio. ==== Referencoj ==== {{referencoj}} === [[Gisela Braun]] === '''Gisela BRAUN''' (mortis 36-jara la [[15-an de novembro]] [[1970]]) estis [[germana esperantisto|germana esperantistino]] kaj fakdelegito en [[Frankfurto ĉe Majno]]. Sub tragika cirkonstanco ŝi perdis la vivon surstrate. ===[[Johanna Brautigam]]=== '''Johanna Brautigam''' (naskiĝis la 4-an de februaro 1898) estis esperantistino en [[Meißen]]. === [[Otto Brandt]] === '''Otto BRANDT''' (naskiĝis en [[1891]], mortis komence de junio en [[1970]]) estis germana esperantisto en [[Krefeld]]. Li lernis Esperanton 50 jarojn antaŭ la morto kaj estis malnova membro kaj fakdelegito por blinduloj. En 1962 al li estis atribuita la [[meritmedalo de GEA|honorbroŝo de GEA]]. [[Dosiero:1923 Historio Brüggemann.jpg|eta|160px|''Historio de Esperanto'', fare de Karl Brüggemann.]] === [[Karl Brüggemann]] === '''Karl Brüggemann''' estis germana esperantisto en la unua duono de la 20-a jarcento. Verkoj * ''Unua legolibreto''. (19 Rakontoj, fabeloj kaj popollegendoj). Eld. [[Friedrich Ader]], Dresden, 1922. - 64 paĝoj, 16 cm. - (Universala biblioteko no. 1, *AB: 97 A 5 dl 6) * ''Dua legolibreto''. (16 prozaĵoj el literaturo , arto kaj scienco). Eld. [[Friedrich Ader]], Dresden, 1922. - 63 paĝoj, 16 cm. - (Universala biblioteko no. 2, *AB: 96 B 10 dl 10) {{Citaĵo|La enhavo estas senriproĉa, kaj la eldono boneqe prizorgita.|[[Belga Esperantisto]] n092-093 (okt-nov 1922)}} * ''Esperanto-Lehrbuch für Schul-, Kursus- und Selbstunterricht'', Eld. [[Friedrich Ader]], Dresden, 1922 - 144 paĝoj, 2 Bl., Kl. 8°<ref>https://www.rotes-antiquariat.de/index.php?action=books_detail&lang=en&proid=220787 ''Esperanto-Lehrbuch für Schul-, Kursus- und Selbstunterricht'' en antikvaĵejo de Berlino</ref><!-- se iam bezonatos: https://web.archive.org/web/20240221181025/https://www.rotes-antiquariat.de/index.php?action=books_detail&lang=en&proid=220787--> * ''Historio de Esperanto''. Eld. [[Friedrich Ader]], Dresden, 1923. - ? paĝoj, 16 cm. - (Universala biblioteko no. 3) * [[Wilhelm Hauff]]: La Almozulino de la "Pont des Arts": novelo el la germana lingvo tradukita de Karl Brüggemann. Eld. [[Friedrich Ader]], Dresden 1923. - 144 paĝoj, 16 cm. - (Universala biblioteko no. 4, *AB: 96 B 10 dl 14) * Johann Heinrich Daniel Zschokke: Aventuro en la Novjara Nokto: novelo el la germana lingvo esperantigita de Karl Brüggemann. Eld. [[Friedrich Ader]], Dresden, 1923. - 72 paĝoj, 16 cm. - (Universala biblioteko no. 6, *AB: 96 B 10 dl 15) * ''El la mitologio de antikvaj popoloj''. Eld. [[Friedrich Ader]], Dresden, 1923. - 80 paĝoj, 16 cm. - (Universala biblioteko no. 5, *AB: 97 C 7 dl 2) La kodoj estas de la [https://web.archive.org/web/20080611201314/http://repertorium.library.uu.nl/standlijsten/kunsttalen.htm Standlijst collectie "Kunsttalen" (lista kolekto "Artaj lingvoj")] de la universitata biblioteko [[universitato Utrecht|Utrecht]], arkivigita en junio 2008 {{referencoj}} ===[[Arthur Brühe]]=== '''Arthur Brühe''' estis esperantisto, militkaptita 1916 dum la Unua mondmilito en [[Handforth]]<ref>Esperanto n 193-194 sep-okt 1916</ref> ===[[Harry Brühl]]=== '''Harry Brühl''' estis esperantisto en Germanio dum la komenco de 20-a jarcento. Verko: *'''Kurzer Lehrgang der Internationalen Hilfssprache Esperanto'''. Eld. Hans Th. Hoffmann, Berlino, 1907(?) ===[[Willi Bruhn]]=== '''Willi Bruhn''' (mortis 1915?) estis esperantisto el Postdam, kiu mortis dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1914</ref> ===[[Paul Bühring]]=== '''Paul Bühring''' (mortis 1920) estis esperantisto en [[Oberschüneweid]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n236 apr 1918</ref> ===[[Adolf Bruse]]=== '''Adolf Bruse''' (mortis 1917?) estis elperantisto el Lubeck, kiu mortis dum la Unua mondmilito sekve de malsano kaptita en la servo de Ruga Kruco.<ref>Esperanto n209 jan 1918</ref> ===B. Böning=== '''B. Böning''' estis esperantisto el [[Bremen]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Le Havre]]<ref>Esperanto n184 dec 1915</ref> === [[Martin Burkert]] === Pri '''Martin BURKERT''' vidu sub [[#Martin Markarian|Martin Markarian]]. ===[[Max Büschel]]=== '''Max Büschel''' estis esperantisto en LEIPZIG, dum la komenco de 20-a jarcento. Li ellernis Esperanton en 1903<ref>[[:s:Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”/Serio XXIV|Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”/Serio XXIV]], n-ro 9210 </ref>. Verkoj: *'''D. Zamenhofs Esperanto-Sprache zum Selbstunterricht'''. Eld. Verlag von Rudolf Uhlig, Leipzig, 1907(?) {{referencoj}} === [[Nicola Buskotte]] === '''Nicola BUSKOTTE''' (naskiĝis {{naskiĝtago|1966|7|17}}, do nun {{aĝo|1966|7|17}}-jara) estas germana historiistino kaj esperantistino, kiu kreskis en la komunumo [[Ostercappeln]] en [[Malsupra Saksio]] kaj esperantistiĝis en lerneja aĝo, kiel lernantino en la knabina ''Ursula''-gimnazio de [[Osnabruko]]. Fine de la 1980-aj kaj en la 1990-aj jaroj, grandparte dum sia studado en la [[universitato de Monastero]], ŝi estis estraranino de [[Germana Esperanto-Junularo]], interalie pri renkontiĝoj kaj pri financoj. ===[[Walter Busse]]=== '''Walter Busse''' (naskiĝis la 24-an de januaro 1899) estis esperantisto el [[Magdeburg]]. == C == === H. de Chalmot === '''H. de Chalmot''' estis esperantistino en [[Göttingen]] citita en [[Adresaro de la Esperantistoj]], serio XXV/peco 1,<ref>[[:s:Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”/Serio XXV/Peco 1|Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”/Serio XXV/Peco 1]], n-ro 9959</ref> kiu signifas ke ŝi ellernis Esperanton en 1904. La adresaro indikas ŝin kiel fraŭlino, kio estas indiko ke probable ŝi estis junulino kiam ŝi lernis la lingvon, eble lernejano aŭ studentino. En 1909 ŝi verkis kun [[Frieda Döninghaus]] kalendaron en kvar lingvoj: Esperanto, la franca, germana kaj angla. ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} ===[[Max Chamrol]]=== '''Max Chamrol''' (mortis la 20an de decembro 1980) estis germana esperantisto. == D == ===G. Daub=== '''G. Daub''' (mortis 1915?) estis germana esperantisto ekde la 19-a jarcento (n-ro 7964), kiu mortis dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto, n173 jan 1915</ref> ===[[Ferdinand Delkliseur]]=== Pastro '''Ferdinand Delkliseur''' (mortis 1910) estis Esperantisto el Hamburgo. Li estis "konsulo" (t.e. [[delegito de UEA]]), en [[Frankfurto ĉe Majno]] en la komenco de la 20-a jarcento <ref>Esperanto n80 20 jun. 1910</ref>. === [[Carl Denker]] === '''Carl Denker''' (mortis la 30-an de aprilo 1933), vegetarano kaj konfidata supera registara konsilisto de titolo ''Geheimrat'', estis germana esperantisto. ===[[Florentin Dentler]]=== '''Florentin Dentler''' (mortis 1915?) el Grimma, estis unu el pioniroj de esperanto en Germanio ekde la 19-a jarcento (n-ro 6614), kiu mortis dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===[[Ernst Diedrich]]=== '''Ernst Diedrich''' (naskiĝis la 30-an de marto 1909) estis esperantisto en [[Warin]]. === [[Alfred Dietrich]] === '''Alfred DIETRICH''' (naskiĝis en 1926, mortis la 2-an de aprilo 1995 en [[Elsfleth]]), estis germana fervojisto kaj esperantisto. Li fondis la Esperanto-grupon en [[Elsfleth]]. ===[[Walter Dietze]]=== '''Walter Dietze''' (mortis la 10-an de novembro 1978) estis esperantisto el [[Großpösna]]. === [[Frieda Döninghaus]] === '''Frieda Döninghaus''' estis germana esperantistino en [[Kolonjo]] en la komenco de 20-a jarcento. En 1909, ŝi verkis kun H. de Chalmot la kalendaron ''Kalendaro por lingva ripetado en kvar lingvoj : Esperanto-Franco-Germana kaj Angla''. Ŝi pagis la eldonon sur 53 folioj (25X15). {{Citaĵo|Jen ŝir[[kalendaro]], enhavanta por ĉiu tago de la jaro kvarlingvan tekston pri la ĉiutago (''sic'') vivo, proverboj, kc. La aŭtorinoj elektis kiel devizo de sia publikaĵo : Ripetado estas la fonto de scipovo. Estas ankaŭ mia opinio, kaj traleginte la tre laŭdindan verkon de la estimataj aŭtorinoj, mi plezure esprimas al ili mian sinceran gratulon kaj mian tutkoran bondeziron pri sukceso.|[[Amatus Van der Biest-Andelhof| Amatus]]. [[Belga Esperantisto]] n.15 (jan 1910)}} ===[[Felix Dyba]]=== '''Felix Dyba''', gimnazia instruisto, estis germana esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Li instruis [[stenografio]] kaj aperigis original-sistemon „Ĉies“. Verko *ESPERANTA STENOGRAFIO INTERNACIA. Unua Parto. Korespondada Skribo. 14 paĝa (10.5 X 16.5 cm.) broŝuro hektografiita. Eld. la aŭtoro: Berlino, 1926? == E == === [[Otto Eberler]] === '''Otto EBERLER''' (naskiĝis la {{daton|9|marto|1891}} en [[Altusried]]) estis germana esperantisto kaj advokato. Li estis komponisto de moderna dancmuziko kaj propagandisto de Esperanto en Germanio kaj eksterlando. === [[Alois Eder]] === '''Alois EDER''' (naskiĝis en la {{daton|26|11|1940}} en [[Bruck an der Großglocknerstraße]], mortis la {{daton|21|8|2026}}<ref>[https://ikue.org/in-memoriam/ rubriko "In memoriam"] - ĉe: ''ikue.org''</ref><ref>[https://esperanto-bw.de/pages/posts/forpasis-nia-prezidanto-318.php "Forpasis nia prezidanto"] - ĉe: ''esperanto-bw.de''</ref>) estis aŭstra-germana esperantisto kaj pensiiĝinta religia pedagogo. Li esperantiĝis 14-jara en la [[internulejo]] de [[Kollegium Borromaeum Salzburg]], ekde ties fondojaro en [[1982]] estis li estrarano de [[BAVELO]], poste inter la jaroj 2001 kaj 2005 estis li estrarano de GEA kaj almenaŭ de 2012 prezidanto de BAVELO. Li loĝis en [[Gärtringen]]. ===[[Erich Ehmig]]=== '''Erich Ehmig''' (naskiĝis la 13-an de aŭgusto 1898) estis esperantisto en [[Hildburghausen]]. === [[Ulrich Ender]] === D-ro '''Ulrich ENDER''' (naskiĝis la {{daton|1955-04-30}}, kutime nomata ''Uli Ender'') - estas germana esperantisto vivanta en Munkeno. De jardekoj aktiva en la loka Esperanto-movado, li interalie estis inter la organizantoj de la [[69-a Germana Esperanto-Kongreso]] de pentekosto 1991 en sia hejmurbo, kadre de kiu reunuiĝis la du landaj asocioj de UEA el okcidenta kaj orienta Germanio al unu asocio. ===[[Otto Erbs]]=== '''Otto Erbs''' (mortis la 24-an de decembro 1981) estis kunfondinto de la Esperanto-grupo [[Waltershausen]], [[Turingio]]. == F == === [[Paul Fast]] === '''Paul FAST''' estis germana esperantisto kaj instruisto en komerca lernejo. Li naskiĝis la [[21-an de septembro]] [[1853]] kaj mortis la [[28-an de oktobro]] [[1928]]. En [[1907]] li estis kunfondinto de Esperanto-grupo de [[Kenigsbergo]] en [[Orienta Prusio]] (Königsberg i.Pr.). Fast verkis Esperantan gramatikon kun W.B. Mielck, "Die Weltsprache, ein Hilfsmittel für jedermann", Leipzig ([[Lepsiko]]) 1912, 181&nbsp;p. === [[Bernd Finger]] === '''Bernd FINGER''' (naskiĝis {{naskiĝtago|1972|08|30}}, do nun {{aĝo|1972|08|30}}-jara) estas germana esperantisto kaj filologo pri romanidaj lingvoj. Li en la [[1990-aj jaroj]] plurajn jarojn estis estrarano de [[Germana Esperanto-Junularo]] pri renkontiĝoj.<ref>ekzemple en ''Die Deutsche Esperanto-Jugend stellt sich vor'' (la teamo de GEJ sin prezentas), eldono 1995, paĝo 8</ref> ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} === [[Karl Foehr]] === '''Karl FOEHR''' estis germana esperantisto kaj direktoro de komerca kaj industria altlernejo en [[Köthen (Anhalt)]]. Li naskiĝis la [[25-an de marto]] [[1860]] en [[Stuttgart]] (Stutgarto) kaj mortis la [[21-an de aprilo]] [[1930]] en [[Freiberg]]. Esperanto estis lernofako en lia altlernejo. Paroladoj, vizito de [[Universala Kongreso|Universalaj Kongresoj]]. === [[Clemens Fries]] === '''Clemens FRIES''' {{prononco|klemens fris}} (naskita en [[1984]]) estas germana esperantisto. Li komence de la [[2010-aj jaroj]] estis estrarano de [[Germana Esperanto-Junularo]] kaj respondeca pri ties Interreta Komisiono. (''[[Esperanto aktuell]] 2012/1, paĝo 25.) [[dosiero:1922 Universala Legolibro.jpg|eta|150ra|{{centre|la kovrilo de ''Universala Legolibro'' (1922)}}]] === [[Wilhelm Fricke]] === '''Wilhelm Fricke''' estis germana esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Verko: * ''Universala Legolibro''. Modelaj tradu­kaĵoj el la tutmonda literaturo kaj originaloj Esperantaj. Eldonejo Ellersiek & Borel, Berlin-Dresden, 1922, 176 paĝoj, 18,5 x 13 cm. {{Citaĵo|Enhavas 90 bone elektitaj versaĵoj kaj prozaĵoj de niaj plej bonaj Esperantistaj stilistoj. La libro estas presita sur bona papero kaj tre zorge eldonita.|[[Belga Esperantisto]] n092-093 (okt-nov 1922)}} === [[Heike Fritz]] === '''Heike FRITZ''', naskonomo Heike LÜHMANN, estas germana esperantistino, vivanta en [[Hennef]], [[Nordrejn-Vestfalio]]. Aparte en la [[1970-aj jaroj]], ankoraŭ konata per la fraŭlina familia nomo, ŝi estis tre aktiva en la junulara Esperanto-movado, en [[TEJO]], [[GEJ]] kaj la junulara grupo de la universitata urbo [[Bonno]]. En la Esperanto-movado ŝi ankaŭ konatiĝis kun la posta edzo [[Klaus-Peter Fritz|Klaus-Peter]], kun kiu ŝi vivis ĝis ties morto en 2020. La paro estis gepatroj de tri infanoj, Marina, Benjamin kaj Fabian. === [[Helmut Fuchs]] === '''Helmut Fuchs''' (n. la 18-an de aprilo 1909, m. nekonata) estis esperantisto en [[Pirna]], kie li estis honora civitano, estis membro de [[Centra Laborrondo Esperanto]] kaj membro de la Internacia Komitato de [[MEM]]. === [[Heinrich Funk]] === '''Heinrich FUNK''' (mortis la [[1-an de marto]] [[1970]]) estis germana esperantisto, multjara prezidanto kaj estrarano de la Esperanto-Societo [[Fulda]] en orienta [[Hesio]]. Li lernis la lingvon en [[1907]], kunfondis grupon en [[Heilbronn]] kaj estis malnova membro kaj [[delegito de UEA]]. == G == ===[[Arno Gallandt]]=== '''Arno Gallandt''' (mortis 1915) estis germana esperantisto el Berlino en la komenco de la 20-a jarcento. Li mortis en 1915 batalante dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. ===[[Gerard Goldberg]]=== '''Gerard Goldberg''' estis esperantisto malaperita 1916 dum la Unua mondmilito en Barleuse<ref>Esperanto n 193-194 sep-okt 1916</ref>. === [[Martin Goldberg]] === '''Martin GOLDBERG''' estis germana esperantisto kaj popollerneja instruisto en [[Lepsiko]] (Leipzig), kiu naskiĝis la [[16-an de aŭgusto]] [[1890]] en Groß Schönau (hodiaŭ [[Velký Šenov]] en [[Ĉeĥio]]). Dum pluraj jaroj li plenumis valorajn servojn por Tutmonda Asocio de Geinstruistoj Esperantistaj ([[TAGE]]) kaj ĉe la eldono de [[Internacia Pedagogia Revuo]]. === [[Cornelius Göbel]] === [[Dosiero:Göbel Cornelius 208 VIII. Universala Kongreso Esperantista – Albumo (cropped).jpg|eta|140ra|{{centre|[[Cornelius Göbel]] en 1912}}]] '''Cornelius GÖBEL''' estis doktoriĝinta esperantisto aktiva en la unua duono de la 20-a jarcento en [[Görlitz]]. En 1910 li elektiĝis prezidanto de la urba ''Esperanto-Societo Zamenhof'', kaj plurfoje faris festparoladojn en kaj pri Esperanto antaŭ publiko de plurcent personoj. Proksime li kunlaboris kun la komercisto kaj esperantista aktivulo [[Ferdinand Maly]], kiu forte instigis la fondon de la urba grupo, subtenis ĝin en la unuaj jaroj kaj poste iĝis honora membro de la grupo. '''Fontoj:''' * „[[Germana Esperantisto]]”, decembro 1910, N-ro 12, p. 253, 254 * „Germana Esperantisto”, januaro 1913, N-ro 1 A, p. 7, 8 ===[[Wolfgang Göpel]]=== '''Wolfgang Göpel''' (mortis la 31-an de marto 1984) estis esperantisto el [[Wolmirstedt]], [[GDR]] (ekde 1990 en la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Saksio-Anhalto]]). ===[[Wally Graetz]]=== '''Wally Graetz''' (naskiĝis la 8-an de julio 1908) estis esperantistino en Berlino, edzino de [[Rudi Graetz]]. === [[Ursula Grattapaglia]] === '''Ursula GRATTAPAGLIA''' (naskiĝis en [[Berlino]] en 1933) estas german-devena brazila esperantistino, administrantino de fondaĵo [[Bona Espero]] en [[Brazilo]] kun ŝia edzo [[Giuseppe Grattapaglia|Giuseppe]]. Ŝi estas membro de [[Rotario]] kaj [[Rotaria Amikaro de Esperantistoj]]. === [[Hellmut Grebe]] === '''Hellmut GREBE''' (naskiĝdato ankoraŭ ne notita ĉi-tie, intertempe pensiulo, antaŭe instruisto pri la latina en Bremeno)<ref>[https://taz.de/Esperanto-estos-facile-lernebla-lingvo/!1727898/ sufiĉe ĥaosa, supozeble mis-skanita, teksto el 1991 pri la bremena Esperanto-grupo] en retejo de la gazeto [[TAZ]]</ref> estas germana esperantisto. Ekde la [[1980-aj jaroj]] li estas la prezidanto de la Esperanto-grupo de la [[urboŝtato]] [[Bremeno]].<ref>[https://www.esperanto.de/de/landesverb%C3%A4nde-alt noto en historia listo el 2006 pri la landaj ligoj de] [[GEA]]</ref> Ankaŭ lia filino ''Maren'' estas esperantistino kaj aparte en la lernejaj jaroj en Bremeno kaj poste la studa tempo de protestantisma religio en Marburgo en la 1980-aj kaj komencaj 1990-aj jaroj aktivis en [[Germana Esperanto-Junularo]]. ===[[Alexander Greeven]]=== '''Alexander Greeven''' (mortis 1915) estis germana esperantisto el Dortmund, de kies grupo li estis kasisto, en la komenco de la 20-a jarcento. Li mortis en 1915 batalante dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. ===[[Hermann Greff]]=== '''Hermann Greff''', kemiisto, estis esperantisto en la komenco de 20-a jarcento en [[Elbing]].<ref>Esperanto n166 apr 1914</ref> ===[[Hans Grosse]]=== '''Hans Grosse''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Radebeul]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref> :Referencoj {{Referencoj}} ===Fr. Gruhlke=== '''Fr. Gruhlke''' estis esperantisto el [[Bodenbach]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Rusio]]<ref>Esperanto n182 okt 1915</ref>. === [[Johannes Grundkötter]] === '''Johannes GRUNDKÖTTER''' (naskiĝis en [[1900]], mortis la [[16-an de marto]] [[1991]] en [[Landau]], [[Germanio]]) estis aktiva esperantisto en sia loĝurbo [[Landau]] kaj ties regiono [[Palatinato]]. === [[Walter Gscheidel]] === '''Walther GSCHEIDEL''' (naskiĝis en [[1902]], mortis la [[29-a de marto|29-an de marto]] [[1993]] en [[Crailsheim]], [[Germanio]]) estis aktiva esperantisto ekde [[1928]]. Pri siaj malfacilaj travivaĵoj en- kaj post-militaj li estis intervjuata de [[Konrad Grammelspacher]] kadre de la projekto ''Rettet die Erinnerung - Sekurigu la rememoron''. ===[[Kurt Günther (esperantisto)|Kurt Günther]]=== '''Kurt Günther'''' (mortis la 9-an de februaro 1983) estis esperantisto en [[Schwarzenberg]]. ===[[Werner Gürges]]=== '''Werner Gürges''' (mortis 1915?<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref>) estis germana esperantisto el Dresden, vundita kaj malaperinta en [[Sampuis près Vitry]] la 10-an de septembro 1914 dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===[[Kurt Güse]]=== '''Kurt Güse''' (naskiĝis la 14-an de majo 1924) estis prezidanto de la Distrikta Estraro [[Schwerin]] kaj membro de Centra Estraro de [[GDREA]]. == H == === [[Thomas Händel]] === '''Thomas Händel''' (naskiĝis {{naskiĝtago|1972|08|26}}, do nun {{aĝo|1972|08|26}}-jara) estas germana esperantisto kaj teologo. Li en la [[1990-aj jaroj]] plurajn jarojn estis komisionano de [[Germana Esperanto-Junularo]], jam dum li estis lernejano, kaj ekde 1995 estis la redaktoro de la nacia bulteno ''[[GEJ-gazeto]]'' (poste alititolita al ''"[[kune]]"''), estante studento pri teologio en [[Münster (Vestfalio)]].<ref>ekzemple en ''Die Deutsche Esperanto-Jugend stellt sich vor'' (la teamo de GEJ sin prezentas), eldono 1995, paĝo 8</ref>. ===Hanke=== '''Hanke''' (mortis 1915) estis esperantisto el Dresdeno, kiu mortis dum la Unua mondmilito. === [[Alois Hans]] === '''Alois HANS''' (naskiĝis en [[1928]], mortis en [[1992]] en [[Maikammer]], [[Germanio]]) estis dumviva membro de [[UEA]]. === [[Heinrich Harasin]] === '''Heinrich Harasin''' eldonisto, estis esperantisto en [[Mainz]] dum la mezo de 20-a jarcento. === [[Detlef Haußner]] === Pri '''Detlef HAUSSNER''' vidu ĉe [[Susanne Warmuth]]. ===[[Emmerich Haussmann]]=== '''Emmerich Haussmann''' (mortis 1915?) estis esperantisto el [[Krefeld]] (n-ro 884), kiu mortis dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1914</ref> ===[[Johannes Heyn]]=== '''Johannes Heyn''' (naskiĝjaro nekonata, mortis en 1916) estis esperantisto en Leipzig kaj Dresden. Li fondis ''Centran Komercejon por Esperantujo'' en Dresden kaj poste ĝin daŭrigis kun gazeto, ''La Duonmonata'', en Leipzig<ref>[[La Brita Esperantisto]] - Numero 141, septembro (1916)</ref>. {{referencoj}} ===[[Manilius Herbig]]=== '''Manilius Herbig''' estis esperantisto en Germanio dum la komenco de 20-a jarcento. Verko: *''Preĝkanto “ Patro Nia”''. Eld. Esperanto Librejo, Leipzig, 1912(?) {{citaĵo|Jen tre interesa kaj esprimplena muziko, en ellaborita formo, aŭ la vortoj de la Krista [[preĝo]], tradukita de D-ro Zamenhof. La kantistoj certe ĝin ŝatos. Sed, bedaŭrinde la akompano estas tiel malfacila por legado, ke ĝi timigos multe da pianistoj. La malfacileco devenas de la kapricoj de la ordinara muzika signosistemo, kombine kun la ŝanĝoj de [[gamo]]. Granda parto de tiu malfacileco estus forigita se la lerta verkisto nur volus ĝin subigi je duontono, donante ĝin en E maldura, anstataŭ F maldura. En ĉiu okazo, ĝi multe gajnus per pli simpla ortografio. Se, en la nuna gamo, la unua ŝanĝo estus en signon de [[Cb]] (sep subsignoj) anstataŭ B (kvin supersignoj), tiu [[signo]] povus daŭri ĝis la ŝanĝo en la GĜ-signon (unu [[supersigno]]). Tiel oni evitus du ŝanĝojn, kaj multajn duoblajn supersignojn, kiuj tre embarasas la nemetiistan ludiston tute sem iu muzika, aŭ eĉ teĥnika, neceso. |E,L.Y. [[La Brita Esperantisto]] - Numero 090, Junio (1912)}} ===[[Kurt Heeg]]=== '''Kurt Heeg''' estis germana esperantisto en [[Fraureuth]], distrikto [[Karl Marks]]-urbo de [[orienta Germanio]] (intertempe en la [[distrikto Zwickau]] de la federacia lando [[Saksio]]), kiu en 1978 estis distingita per la komunisma [[Johannes Becher|Johannes-Becher]]-Medalo en bronzo.<ref>[[Der Esperantist]] - [https://archive.org/details/DerEsperantist_1978_n091_maj/page/n21/mode/2up numero 091, majo 1978, paĝo 23]</ref> ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} === [[Fritz Hegemann]] === D-ro '''Fritz HEGEMANN''' (naskiĝis en [[1935]], mortis en [[1991]] survoje al la [[76-a UK 1991|UK]] en [[Bergeno]]) estis kuracisto el [[Fürfeld]], [[Germanio]] kaj deĵoris kiel [[UEA]]-fakdelegito pri motorbiciklado. === [[Roland H. Hegen]] === '''Roland H. HEGEN''' (naskiĝis en [[1930]], mortis en [[1994]]) estis dumviva [[UEA]]-membro, fakdelegito pri [[humanismo]] en [[Elmstein]] ([[Germanio]]), prizorginto de Esperanto-Centro Humanismo en Elmstein-Iggelbach. ===[[Kurt Henke]]=== '''Kurt Henke''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Barmen]], mortinto dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. === [[Max Heinrich]] === '''Max HEINRICH''' [maks hajnriĥ] (naskiĝis en [[1871]]) estis germana esperantisto kaj mezlerneja instruisto. Li vivis en [[Potsdam]] kaj interesiĝis pri [[stenografio]]. === [[Paul Heinrich]] === '''Paul HEINRICH''' (naskiĝis en [[1880]], mortis la [[19-a de junio|19-an de junio]] [[1980]] tri monatojn antaŭ sia centa datreveno) estis membro de la Esperanto-grupo en [[Wiesbaden]], [[Germanio]], === [[Werner Heinrich]] === '''Werner HEINRICH''' (n. la {{daton|19|novembro|1904}}, m. la {{daton|6|oktobro|1999}} en Berlino) estis dumviva membro kaj longtempa ano de [[Societo Zamenhof]], honora membro de [[Germana Esperanto-Asocio]] en [[Berlino]], ĝis la ŝtata reunuiĝo de 1990 en [[okcidenta Berlino]]. Esperantisto de post la [[dua mondmilito]], dum multaj jaroj li gvidis grupon en [[Esperanto-Ligo Berlin]]o. ===[[Richard Herr]]=== '''Richard Herr''' (mortis la 29-a de januaro de 1983) estis esperantisto en [[Potsdam]]. ===[[Herbert Hesse]]=== '''Herbert Hesse''', poeto, estis germana esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Verko *''Sonoj novaj kaj malnovaj: Originalaj versoj''. Eld. la aŭtoro, [[Heroldo de Esperanto]], [[Kolonjo]], 1930. {{citaĵo|Fine, ree poezio. Bela formo, sonora vorto, ne nur, feliĉe, sed ankaŭ ideoj, simple, nature esprimitaj sen afekto. Ni citu kiel ekzemplon de la verketo, la sekvantan trilinian verseton: <poem> Vivo. El nevidebla man’ monero falis. Ekbrilis. Eksonoris voĉ’ metala. Momento — malaperis son’ kaj brilo. </poem> Ĉiu Esperantisto devus almenaŭ konatiĝi kun la juveleto « Nia Lingvo » sur paĝo 22, kiu revokos en lia koro korŝvelantan senton iam ankaŭ sentitan.|[[Belga esperantisto]] n188 (sep-nov 1931)}} === [[Konrad Hinsen]] === '''Konrad HINSEN''' estas germana fizikisto kaj esperantisto, vivanta en [[Munkeno]], post kiam stude li labore pasigis multajn jarojn en Kanado. Li estas inter la [[kunlaborintoj de PIV|kunlaborintoj de la eldono 2005 de la]] ''[[Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto]]''. ===[[Josef Hock]]=== '''Josef Hock'''estis esperantisto el [[Bayer]] malaperita la 15-a de septembro 1916 dum la Unua mondmilito en [[Francio]]. <ref>Esperanto n198 feb 1917</ref> ===[[Obergast Holst]]=== '''Obergast Holst''' (mortis 1918) estis esperantisto en la komenco de 20-a jarcento<ref>Esperanto n215-216 jul-aŭg 1918</ref>. ===[[Marie Hommel]]=== '''Marie Hommel''' (mortis 1919?) estis esperantisto en [[Dresdeno]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n222 fev 1919</ref> === [[Jakob Hotz]] === '''Jakob HOTZ''' estis esperantisto en Mannheim dum mezo de la 20-a jarcento. === [[Reinold Huber]] === '''Reinold HUBER''' (naskiĝis en [[1937]], mortis la 28-an de januaro [[2002]] en [[Salzburg]]-Gnigl, [[Aŭstrio]]) estis germana dumviva membro de [[UEA]]. ===[[Ernst Hübscher]]=== '''Ernst Hübscher''' (mortis 1918) estis esperantisto el [[Regensburg]] en la komenco de 20-a jarcento<ref>Esperanto n219 nov 1918</ref> ===Hunger=== '''Hunger''' estis esperantisto el Frankenberg. Dum la Unua mondmilito li estis civilkaptito internigita en [[Le Vigan]] (Francio)<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> == I == === [[Ludwig Istel]] === '''Ludwig ISTEL''' estis germana asekura direktoro kaj esperantisto. Li mortis la 17-an de decembro 1933 en [[Wiesbaden]]. De [[1908]] ĝis la morto li estis delegito de [[UEA]]<ref>[https://viewer.onb.ac.at/10045F99/ ekzemple jen en la Jarlibro de UEA pri la jaro 1923, presite p. 207, en la komputila versio p. 252]</ref> kaj laboris amplekse por Esperanto. ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} == J == ===[[Bianka Jacobsen-Mulongo]] === '''Bianka Jacobsen-Mulongo''', ĝis edziniĝo nur ''Bianka Jacobsen'', estas germana esperantistino, kiu tre aktivis en lernejaj kaj studentaj jaroj fine de la 1980-aj kaj en la 1990-aj jaroj en [[Germana Esperanto-Junularo]]. Interalie ŝi unu jaron deĵoris kiel plentempa [[volontulo de TEJO]] en [[Roterdamo]], kaj ŝi aktive kunsukcesigis interalie la [[34-a IS|34-an]] (1990-1991), [[35-a IS|35-an]], kaj [[36-a IS|36-an IS-on]] (1992-1993). Ekde komenco de la 21-a jarcento ŝi vivas en [[Rüsselsheim]], ekde kie ŝi ekzemple vizitis la proksiman [[IJK 2015|IJK-on 2015 en Wiesbaden]]. ==== Eksteraj ligiloj ==== * [https://de.linkedin.com/in/bianka-jacobsen-mulongo-2bab1216 paĝo pri Bianka Jacobsen-Mulongo en la profesia reto] ''linkedin.com'' <!-- [[Kategorio:Volontuloj de TEJO]] --> === [[Josef Jakob]] === '''Josef JAKOB''' estis [[germana esperantisto]] en [[Munkeno]]. Ĉirkaŭ [[1888]] li estis [[volapukisto]] kaj iĝis [[esperantisto]] nur [[1919]]. Jam [[1920]] li publikis en munkena gazetaro kaj paroladis pri [[Esperanto]] al 1500 homoj. ===[[Alois Jauernig]]=== '''Alois Jauernig''' (naskiĝis 1899?; mortis la 31-a de julio 1982) estis esperantisto el [[Sangerhausen]], kiu movadis en [[Quedlinburg]]. === [[Rudolf Jochmann]] === '''Rudolf JOCHMANN''' (naskiĝis en [[1902]], mortis en [[1986]] en [[Grafing apud Munkeno]], [[Bavario]], [[Germanio]]) estis esperantisto, arkitekto, delegito kaj fakdelegito de [[UEA]] pri konstruado, lia profesio. Li estis inter la [[ĉeĥaj germanoj]], ĝis la fino de la dua mondmilito vivis en [[Langenau (Sudetio)|Langenau]], nun {{lang-cs|Lánov}}, kaj en [[1929]] en gazetare multe atentata [[geedziĝoj esperantistaj|internacia movada geedziĝo]] en Langenau edziĝis al la bulgara esperantistino [[Dalinka Spasova]].<ref>[http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e2h&datum=1929&page=86&size=45 ''La plej nova Esperanto-geedziĝfesto]; La Marto, 1929</ref> Ankaŭ la [[Enciklopedio de Esperanto]] de 1934 menciis la nupton.<ref>[https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl-g.htm listo sub la kapvorto "Geedziĝoj esperantistaj"] en la [[Enciklopedio de Esperanto]] de 1934 ({{eo}})</ref> '''Publikaĵoj''' * "Heimatbuch der Gemeinde Langenau mit Josefsdorf" (etnografia libro pri la komunumo Langenau kun Josefsdorf) von Rudolf Jochmann, Grafing, aprilo 1986 (https://www.oppelt.org/forum/viewtopic.php?t=339 referenco]) '''Referencoj''' {{referencoj}} ===[[Victor Jung]]=== '''Victor Jung''' estis esperantisto el [[Bayer]] malaperita la 15/16-a de decembro 1916 dum la [[Batalo apud Verdun]] en [[Francio]]. <ref>Esperanto n198 feb 1917</ref> === [[August Junker]] === '''August JUNKER''' estis [[germana esperantisto]] kaj komercisto. Li naskiĝis en [[Kolonjo]]. Li estis kunfondinto de [[Revelo]] kaj prezidanto de la ekzamena komitato de la [[Germana Esperanto-Instituto]]. Li aperigis originalajn prozaĵojn en gazetoj. ===[[Rudolf Jurig]]=== '''Rudolf Jurig''' estis esperantisto el [[Zittau]], militkaptita 1916 dum la Unua mondmilito en [[Dordogne]]<ref>Esperanto n 193-194 sep-okt 1916</ref> == K == === [[Walter Kaukal]] === '''Walter KAUKAL''' (vivdatoj ankoraŭ ne konataj), aparte en la 1960-aj kaj 1970-aj jaroj estis aktiva esperantisto en [[Neustadt ĉe la Vinvojo]] (''Neustadt/Weinstr.''), kiu estis aparte agema en varbado de novaj individuaj membroj de UEA, nelaste de [[dumviva membro de UEA|dumvivaj membroj]], ĉe homoj kiuj jam lernis la lingvon sed ankoraŭ ne plene aktivas movade, kaj fokusiĝis pri la administra progreso de la internacia Esperanto-movado. ''' Eksteraj ligiloj ''' * [https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/51200/edition/47695/content al li dediĉiĝas granda artikolo en n-ro majo 1970 de la] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240924075400/https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/51200/edition/47695/content |date=2024-09-24 }} [[revuo Esperanto]], paĝoj 78 kaj 79] ({{eo}}) * kaj [[Claude Gacond]] [http://www.esperanto-gacond.ch/Claude_Gacond_Radioprelego_0335.pdf menciis lin en radioprelego en marto 1970] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20241220144758/http://www.esperanto-gacond.ch/Claude_Gacond_Radioprelego_0335.pdf |date=2024-12-20 }} de la [[Svisa Radio Internacia]] ({{eo}}) ===[[Karl Keßner]]=== '''Karl Keßner''' (naskiĝis la 24-an de junio 1888) estis germana esperantisto en Berlino. === [[Ernst Klemm]] === '''Ernst KLEMM''' (mortis ĉ. la 14-an de junio 1930), supera instruisto en [[Chemnitz]], estis longjara, agema kunlaboranto de la [[Asocio de Germanaj Esperanto-Instruistoj]] en la unua duono de 20-a jarcento. === [[Gerhard Klingenhöfer]] === '''Gerhard KLINGENHÖFER''' (naskiĝis la 21-an de majo 1932 en [[Leverkusen]], mortis la 21-an de majo 2017 en [[Erlangen]], ekzakte je la 85-a naskiĝtaga reveno) estis germana inĝeniero en la firmao ''[[Siemens AG]]'' kaj ekde 1994 estis esperantisto. Multajn jarojn li funkciis kiel prezidanto de la Esperanto-grupo en [[Erlangen]] kaj aparte flegis intensajn rilatojn kun esperantistoj kaj Esperanto-grupoj en Pollando. * [https://esperantobayern.wordpress.com/texte/nachrufe-nekrologoj/gerhard-klingenhoefer/ detala nekrologo en la retejo de] [[Bavara Esperanto-Ligo]] ({{de}}) === [[Linde Knöschke]] === '''Linde KNÖSCHKE''' (naskiĝis en 1936, mortis la 10-an de decembro 2001) estis multjara estrarano de [[Esperanto-Asocio de GDR]], aganto por la scienc-teknika apliko de la lingvo kaj aŭtoro de sociologiaj studoj. ===[[Fritz König]]=== '''Fritz König''' estis esperantisto militkaptita en 1917 dum la Unua mondmilito en [[Britio]] <ref>Esperanto n207 nov. 1917</ref> === [[Josef König]] === '''Josef KÖNIG''' (1887 - 1978) estis instruisto kaj esperantisto en [[Stockum (Sundern)]]. Dum sia vivo, li certigis, ke la universala lingvo Esperanto postlasis spurojn en Stockum. Nur danke al li, la militmonumento, unu el la {{J|preĝeja sonorilo}}, kaj lia tombo havas surskribojn en Esperanto. Kaj kompreneble la Esperantostrato - en kiu ankaŭ la hejmo de Josef König troviĝas. ===[[Otto König]]=== '''Otto König''' (mortis 1918) estis esperantisto el [[Zittau]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n219 nov 1918</ref> === [[Franz Körbing]] === '''Franz Körbing ''' estis esperantisto en Göttingen dum mezo de 20-a jarcento. ===[[Carl Koess]]=== '''Carl Koess''' estis esperantisto, civila militkaptito en 1915 dum la Unua mondmilito ĉe [[Cannes]]<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref>. Li estis sendita al Svisio en 1918 <ref>Esperanto n213 majo 1918</ref>. === [[Paul Köster]] === '''Paul KÖSTER''' (mortis la {{daton|3|decembro|1998}}) dum multaj jaroj prezidis la Esperanto-grupon en [[Rostock]]. Paul vojaĝis tra Eŭropo de 1931 ĝis 1933. Pri lia vojaĝo ekzistas lumdisko de la 2-a de decembro 2001, aranĝita de la [[Ŝverino|Ŝverina]] esperantisto [[Ralf Kuse]]. ===[[Rudolf Kracht]]=== '''Rudolf Kracht''' (mortis 1918) estis esperantisto el [[Münster (Vestfalio)]] en la komenco de 20-a jarcento. Li verkis versaĵojn.<ref>Esperanto n219 nov 1918</ref> === [[Josef Kreitz]] === '''Josef KREITZ''' estis blinda esperantisto de la 20-a jarcento, vivinta en [[Kreuzau]],<ref>[https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-662-35209-0#:~:text=Handbuch%20der%20Blindenwohlfahrtspflege informo en ''Handbuch der Blindenwohlfahrtspflege'' (1927)] (enhavolisto, en formato PDF, {{de}})</ref> [[distrikto Düren]], ekde 1945 en [[Nordrejn-Vestfalio]]. Li estis la unua prezidanto de [[Universala Asocio de Blindaj Esperantistoj]] (UABE), fondita en somero 2024, kadre de la Kvara Kongreso de blindaj Esperantistoj en [[Vieno]] sine de la [[UK 1924]], post kiam jam la antaŭaj tri samspecaj kongresoj ekde la unua de 1921 en [[Prago]] sine de la [[UK 1921]] preparis tiun fondon. En 1960 li honoriĝis per la [[meritmedalo de GEA]]. ==== Eldonaĵoj ==== * [[Josef Kreitz]]: [https://web.archive.org/web/20250624072629/https://www.libe.slikom.info/Historio%20de%20la%20Esperanto-Movado%20Inter%20la%20Blinduloj/Joseph%20Kreitz_1.htm Historio de la Esperanto-Movado inter la Blinduloj en tri brajlaj volumoj, jen volumo 1, eldoninto ''Imprenta Braille de la Organizacion Nacional de Ciegos''] en [[Barcelono]], arkivigo de junio 2025 ({{de}}) * Josef Kreitz: [https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-662-35209-0_29 ''Handbuch der Blindenwohlfahrtspflege'' (1927), ĉapitro ''Esperanto unter den deutschen Blinden'', paĝoj 276–277] ({{de}}) ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} === [[Franz Kreutzberg]] === '''Franz KREUTZBERG''' (mortis la [[10-an de majo]] [[1959]], 65-jara) estis germana esperantisto, industria komercisto, multjara UEA-delegito de [[Kolonjo]]. Fervora esperantisto-propagandisto dum 48 jaroj, li estis fondinto de loka grupo, kies konstanta prezidanto kaj kursestro li estis pli ol 25 jarojn. ===E. Kröber=== Dr. '''E. Kröber''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Leipzig]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref> ===[[Rita Krips]]=== '''Rita Krips''' (naskiĝis en 1953) en 1975 estis prezidantino de la junulara komisiono de [[Centra Laborrondo Esperanto]] en Kulturligo de GDR<ref>''[[Der Esperantist]]'' - numeroj 073-074, majo - junio (1975)</ref>. Ekde 1971 la junulara komisiono estis landa sekcio de [[TEJO]] kaj internacie estis nomata [[Esperanto-Junularo de GDR]]. ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} [[dosiero:Wiesbaden Kaiser-Friedrich-Ring 60.jpg|eta|maldekstra|180ra|{{centre|la domo ''Kaiser-Friedrich-Ring 60'' en [[Wiesbaden]]}}]] === d-ro Kunschert === D-ro '''Kunschert''' estis esperantisto en [[Wiesbaden]] dum la komenco de 20-a jarcento. Li aperis en la [[Adresaro de la Esperantistoj|Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon Esperanto]]/Serio XXVII/Parto 2 sub la adreso ''Kaiser-Friedrich-Ring 60, III, Wiesbaden".'' Tio signifas ke li lernis la lingvon en 1906 aŭ 1907. Verko * D-ro Burwinckel_ ''La Kormalsanoj, priskribo popularo (''sic'')''. Traduko de d-ro Kunschert. Eld. Esperanto-Verlag [[Möller & Borel]], Berlino, 1909? (24 x 15), 40 paĝoj. {{Citaĵo|Ĝenerale la publiko nenion legas pri medicino krom... malfeliĉe, kelkajn ĉiam trompemajn anoncartitolojn. Jen nun interesa libreto, skribita kaj esperantigita de kuracistoj, tute komprenebla de ĉiu, pli ol rekomendinda, ne nur utila, sed necesa. La klareco de l'stilo, la akurateco de l'ideoj estas admirindaj ; mi legis la verkon kun granda plezuro, kaj mi estos feliĉa, se multaj el niaj gelegantoj bonvolos konatiĝi je ĝi.|D-ro Amatido (pseŭdonimo de [[Willem Van der Biest]]). [[Belga Esperantisto]] n.15 (jan 1910)}} ==== Internaj ligiloj ==== * [[:s:Adresaro_de_la_personoj_kiuj_ellernis_la_lingvon_„Esperanto”/Serio_XXVII/Parto_2|la Serio XXVII Parto 2 de la adresaro ciferece en]] [[vikifontaro]] ({{eo}}) * [[:dosiero:LD10-185.JPG|kaj skanita paĝo de la koncerna paĝo 185 de la adresaro]] ({{eo}}) {{-l}} ===[[Viktor Kutschert]]=== '''Viktor Kutschert''' (mortis 1917?) estis esperantisto el [[Bromberg]] en la komenco de la 20-a jarcento mortita dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n209 jan 1918</ref> ===[[Hermann Krueger]]=== '''Hermann Krueger''' estis esperantisto el [[Güstrow]], vundita kaj maleperinta en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. == L == ===[[Otto Lauckner]]=== '''Otto LAUCKNER''', n. la 27-an de septembro 1901,<ref>[[Der Esperantist]] - [https://archive.org/details/DerEsperantist_1976_n078_apr/page/n21/mode/2up?view=theater numero 078, aprilo 1976, paĝo 22]</ref> m. nekonata, estis laborista esperantisto en [[Großenhain]], distrikto Dresdeno de la komunisma [[orienta Germanio]] (intertempe en la [[distrikto Meißen]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Saksio]]). ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} === [[Michael Lennartz]]=== '''Michael LENNARTZ''' estas germana esperantisto aparte aktiva en la epoko de la socialisma ŝtato [[GDR]], kiu multe verkis en [[Der Esperantist]]. '''Eksteraj ligiloj ''' * [https://esperanto-sh.blogspot.com/2013/10 artikolo pri li el oktobro 2013 pri la] [[nordfrisa lingvo]] ({{eo}}) ===[[Rudolph Leonhardt]]=== '''Rudolph Leonhardt''' (mortis 1915?) estis germana esperantisto el Dresden, mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> === [[Siegfried Liebeck]] === '''Siegfried LIEBECK''' (libek) estis germana d-ro jura, [[advokato]] kaj [[notario]]. Li naskiĝis la [[12-an de februaro]] [[1885]] en [[Konigsbergo]], kaj aparte propagandas inter [[juristo]]j. Siegfried Liebeck en [[1931]] verkis ''Jurista Terminaro'' Germanan-Esperantlingvan. ===[[Otto Lauckner]]=== '''Otto Lauckner''' (naskiĝis la 27-an de septembro 1901) estis germana esperantisto el [[Großenhain]]. === A. Mobus Lübeck === Dr. Phil. '''A. Mobus Lübeck''', estis germana esperantisto komence de la 20-a jarcento. Eĉ ne klaras, ĉu lia familia nomo vere estis "Mobus Lübeck" aŭ ĉu li nur aldonis la indikon pri sia vivurbo "Lübeck" ([[Lubeko]]) al la familia nomo "Mobus". '''Verko''' :Demonstraciaj tabeloj, pri la konstruo de Esperanto, 8 tabeloj pri la konstruo de la lingvo Esperanto. Eld. [[Möller & Borel]], Berlino, 1910?, 80X106. {{Citaĵo|En tiuj tabeloj estas sinoptike montrataj : 1. Alfabeto, 2. deklinacio, 3. la numeraloj, 4. pronomoj, adverboj, 5. verbo, ĉefaj formoj, 6. konjugacia [[tabelo]] laŭ latina skemo, 7. afiksoj, 8. rolo de Esperanto. La tabeloj enhavas do la plej gravan parton el la gramatiko esperanta. Ili povas tre utili en tiuj instruejoj, kie nigra tabulo kaj kreto mankas, kaj ŝpari la tempon kiun la skribado sur la nigran tabulon necesigas.|[[Belga Esperantisto]] n025 (nov 1910)}} == M == === [[Willi Machleidt]] === '''Willi MACHLEIDT''' (naskiĝis en [[1934]]; mortis la {{daton|15|novembro|1999}} en [[Berlino]]) estis [[germana esperantisto]]. En la [[1950-aj jaroj]] li apartenis al la tiam aktiva junulara Esperanto-grupo de Berlino. === [[Ferdinand Maly]] === '''Ferdinand MALY''' (mali) estis germana esperantisto kaj policadministranto. Li naskiĝis la [[1-an de junio]] 1867 en [[Leitmeritz]] (ĉeĥe ''Litoměřice'' en [[Bohemio]]), kaj estis esperantisto ekde 1903. Ferdinand Maly fondis 11 Esperanto-grupojn kaj gvidis 26 kursojn. Li elektiĝis honora membro de la Esperanto-grupoj en [[Görlitz]] kaj [[Eisleben]] (Germanio). En 1910 li verkis gramatikon de la internacia lingvo. {{EdE|M}} === [[Wilhelm Marienfeld]] === '''Wilhelm Marienfeld''' estis esperantisto en Hannover dum mezo de 20-a jarcento. ===H. Martano=== '''H. Martano''' estis esperantisto en la komenco de 20-a jarcento. Verko: *'''Esperanto-Normal-Grammatik für Deutsche'''. Bamberg, 1912 <ref>Esperanto n147 jun 1913</ref> === [[Julius Mathes]] === '''Julius Mathes''' estis esperantisto en Freiburg dum mezo de 20-a jarcento. ===[[Kurt Mathiak]]=== '''Kurt Mathiak''' (mortis 1915?) estis esperantisto el [[Danzig]], mortita dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===[[Arthur May]]=== '''Arthur May''' (mortis 1917) estis esperantisto el Frankenberg mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n207 nov. 1917</ref>. === [[Fritz Mayerhauser]] === '''Fritz MAYERHAUSER''', formale Friedrich Mayerhauser, estis komercisto kaj esperantisto en [[Bad Reichenhall]] ĉe la limo inter [[Bavario]] kaj [[Salcburgio]] en [[Aŭstrio]]. Interalie li estis gastiganto de la [[propaganda piedvojaĝo]] de [[Parizo]] al la [[UK 1912]] en [[Krakovo]], kiu gastis en Bad Reichenhall inter la 28-a ĝis 29-a de julio de tiu jaro. En la familio esperantistis precipe li kaj lia filino Manjo. Laŭ [https://bulteno.esperanto-usa.org/a/1922/16/00-pdf/bulteno.pdf Amerika Esperantisto, numero junio 1922, paĝo 18] dokumentiĝas ke li ĝis Usono komercis pri gravuritaj aluminiaj pordoplatoj. === [[Max Mayr]] === '''Max Mayr''' estis germana esperantisto, kiu verkis * '''„Mondosteno“. la plej klara. mallonga kaj facila stenografio esperanta''', originale verkita ĉe [[Reichertshausen]], Post Au-[[Hallertau]], Bayern. {{Citaĵo|La sistemo malgraŭ sia titolo ne ŝajnas originala, sed aranĝita laŭ germana stenografio vokalskriba. La signoj por konsonantoj estas malsuprenstrekoj kaj honzontalstrekoj. Sed ne ĉiuj signoj estas bone elektitaj laŭ la principoj de ofteco kaj legebleco. Tamen la kunligado estas vere simila kaj la formoj estas relative mallongaj. Personoj, kiuj ne scipovas alian stenografion, povus rapide kaj facile uzi tiun sistemon, almenaŭ por la tiel nomita „koresponda skribo“ |E. W. [[Aŭstria Esperantisto (revuo)]] n. 104 (jan 1934)}} === [[Maria Merla]] === '''Maria MERLA''' estas germana esperantistino kaj lingvoinstruistino, aktiva movade de la 1980-aj jaroj, ekde la lernejaj jaroj en [[Paderborno]] kaj posta studado en [[Hamburgo]]. Ankaŭ pli poste, dum instruista posteno en [[Francio]], ŝi estis en proksima kontakto kun la regionaj esperantistoj. Ŝi de almenaŭ la jaro 2000 estas la precipa motoro de la loka Esperanto-grupo en [[Darmstadt]], vivanta en la tradicia urboparto [[Darmstadt-Bessungen|Bessungen]], sed petis ke ne pli da biografiaj informoj de ŝi aperu en vikipedio. === [[Judith Meyer]] === '''Maria MEYER''' ([[d:Q131332069|en vikidatumoj]]) estas germana esperantistino, lingvoinstruistino kaj verkistino de lingvolerniloj en vasta gamo da lingvoj. Ŝia naskiĝjaro ĝis nun ne estas konata, sed konatas ke ŝi pasigis la infanajn jarojn en [[Kamp-Lintfort]] kaj ekde la plenkreskiĝo vivas en [[Berlino]]. Origine ŝi membris en la estraro de interreta esperanta grupiĝo [[E@I]], antaŭ ol demisii, organizis kaj gvidis laborgrupojn en kunvenoj pri [[Lingva ideologio]], [[Aktivula Maturigo]], la [[Komuna Eŭropa Referenckadro por Lingvoj]] kaj pri tielnomata "[[Plurlingvula kunveno]]" en [[Berlino]] (la lasta interalie kun [[Chuck Smith]]). Kun Chuck kaj eta kroma teamo ŝi ankaŭ starigis la socian retejon [[Amikumu (retejo)|Amikumu]], kaj en 2018 kunaŭtoris kun la brito [[Tim Owen]] la lernolibron ''Complete Esperanto''. ''' Eksteraj ligiloj ''' * [https://learnlangs.com ''learnlangs.com'' - oficiala rettaglibro de ŝi] (precipe en la {{angla}}) * [https://www.facebook.com/judith.meyer.969 persona retpaĝo en la] [[socia retejo]] ''[[Facebook]]'' ===[[Artur Mildner]]=== '''Artur Mildner''' (naskiĝis la 22-a de septembro 1898) estis esperantisto en [[Pirna]]. === [[Hans Moder]] === '''Hans MODER''' estis germano ĉeĥoslovaka. Li estis longjara sekretario de la Esperanto-unuiĝo „Verda Stelo“ en [[Prago]], kaj estis instruisto pri Esperanto en blindulejo. En Esperanto li verkis aron da humoraj skizoj. ===[[Emil Momber]]=== '''Emil Momber''' (mortis 1919?) estis esperantisto el [[Bad Honnef]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n222 fev 1919</ref>. [[Adam Zakrzewski]] en sia ''Historio de Esperanto'' citas iun Momber, kiu partoprenis literaturan konkurson dum la [[7-a UK|Universala kongreso de Antverpeno]]. === [[Marieta Moschner]] === '''Marieta MOSCHNER''' (naskiĝis en [[1914]], mortis la [[8-an de oktobro]] [[1999]] en [[Aŭgsburgo]]) estis germana esperantistino. Ŝi estis regula membro de [[Germana Esperanto-Asocio]], de [[UEA]] kaj de [[Societo Zamenhof]], sindona movadano kaj gastiganto. === [[Walter Mutschler]] === '''Walter MUTSCHLER''' (mortis en marto [[1987]] en [[Freudenstadt]], [[Germanio]]) estis dumviva membro de [[UEA]]. == N == ===[[Anton Neitzel]]=== '''Anton Neitzel''' (mortis 1919) estis esperantisto el [[Hannover]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n224 apr 1919</ref> ===[[Karl Niedling]]=== '''Karl Niedling''' (mortis 1985) estis germana esperantisto en [[Thale]], kunfondinto de la laborist-movada Esperanto-grupo en [[Ruhla]]. ===[[Karl Nopitsch]]=== Serĝento '''Karl Nopitsch''' estis esperantisto el [[Bayer]] malaperita la 15-a de septembro 1916 dum la [[batalo apud Verdun]] en [[Francio]]. <ref>Esperanto n198 feb 1917</ref> === [[H. Nonnenmann]] === ''' H. Nonnenmann''' estis esperantisto en Germanio dum la unua duono de 20-a jarcento, citita en artikolo ''Germanio'' de [[Enciklopedio de Esperanto]], ano de lingva komisiono de [[GLEA]]. Verko *''LEA Vortaro Esperanto-Deutsch''. Eld. [[Laborista Esperanto-Asocio]] por la german lingvaj teritorioj ([[GLEA]]), Berlino, 1933. {{citaĵo|La antaŭvorto diras, ke la libro servas al la bezonoj de la ĉiutaga [[praktiko]] de la [[laborista movado]], de la kolektiva internacia laborista kaj terkulturista [[korespondado]]. « La ĝis nun aperintaj burĝaj vortaroj estas tiurilate tute malkontentigaj, ĉar unue ilia vort-''eksplikado'' estas ideologie burĝa, ne marksisma... ili reakcie ignoras progresajn lingvoformojn eĉ jam vaste aplikatajn en la praktiko (ekz. finaĵo io). Tiel ni trovas la formojn administra apud administracio, aritmetio apud aritmetiko, botanio apud botaniko, gimnastiko apud [[gimnastiko]], didakio apud didaktiko, profilakso apud profilaktiko, kosmetio apud kosmetiko. Logike daŭrigante , ni atendis, sed ne trovis fizio por fiziko, ankaŭ ne metafizio por metafiziko, tie strange ne la tre konatajn kaj uzitajn formojn telegrafio, telefonio, stereotipio, kinematografio. Ni ankaŭ ne trovis la supozeblajn formojn teknio por tekniko, praktio por praktiko, lirio por liriko, etio por etiko, politio por politiko, polemio por polemiko. Kio montros al la [[laboristo]]j kiam ili uzu la finaĵon « iko » aŭ « io » Krom tio in trovas la formojn butro, kvaze, ant, ĉirk, kvazaŭ la forntoj butero, kvazaŭ, antaŭ, ĉirkaŭ, ktp. ne bone ludas sian rolon. En la frazo : "agu, kvazaŭ mi ĉeestis" , mi eĉ ne kapablas diri "agu, kvaze mi ĉeestus", ĉar la vorto tute ne estas adverbo sed [[konjunkcio]]. Entute la vortaro donas al ni la konfuzan bildon de senorda laborado. Sed ni lernas ke "klasaneco obligas" traduko "Klassenzugehorigkeit verpflichtet ". Verdire, ĉiam la sama povas esti konstatata: la simpleco estas multe pli malfacile atingebla ol komplikeco. Tion jam spertis D-ro Zamenhof; nur finfine li alvenis al simpleco, la supera eleganteco kaj perfekteco. Kompilketo devenas ordinare de ne klaraj ideoj. Precipe por laboristaj rondoj simpleco estas deviga se ne "obliga". Ekzemplo plia : ŝajnas ke la vorto "apartigi" ne plu sufiĉas. Oni bezonas la radikon "separ". Mi havas do tute simple de tio. separi-apartigi, separo-apartigo, separita-apartigita. En la vortato, mi trovas separinta. Jen kion oni faras el la facila Esperanto.|[[Belga esperantisto]] n201 (maj-jun 1933)}} === [[Friedrich Nüchter]] === '''Friedrich Nüchter''' estis germana esperantisto (aŭ minimume simpatizanto) en la komenco de 20-a jarcento. Verko * [[Friedrich Nüchter]]: ''Albrecht Dürer. Lia vivo kaj elekto el liaj verkoj.'' Esperantigita de la [[Germana Esperanto-Asocio]]. Ansbach: Seybold, 1911. 95 paĝoj kaj 54 tabuloj kaj bildoj.<br />''Formato 33x26. {{Citaĵo|Unu el la plej konataj kaj plej grandaj artistoj mezepokaj estas la eminenta Nurnberga majstro Albrecht Dürer. Certe hodiaŭe, kiam preskaŭ kvar centjaroj disigas nin de lia laborado, klarigoj pri liaj verkoj estas bezonaj. Ne estas manko de riĉenhavaj libroj por pli profunda studado, kiuj certe estas tradukitaj en ĉiujn vivantajn lingvojn. Sed inter ili ne estas libro kuniganta malmultekostecon kaj plej impresan artan ornamon kun tiom kompetentaj, facile kompreneblaj kaj vivplene klarigantaj vortoj, kiel la laboro de Dr. Friedr. Nüchter. Tia lia verko en sia originala teksto estis salutata kun sincera laŭdo de la gazetaro, de artkonantoj kaj kompetentaj personoj kaj rekomendata, precipe kiel donaca verko, por plej granda vastigado pro sia alta valoro por praktika [[artedukado]]. <br/> La tradukado estas farita de granda nombro da konataj esperantistoj de Germana Esperanto-Asocio sub direktado de s-ro d-ro [[Maximilian Kandt]] kaj s-ino prof. [[Marie Hankel]]; s-ro [[Antoni Grabowski]] tralegis la tekston. Ĉiu esperantisto certe salutas ĝoje la eldonadon de tiu verko kaj devus opinii ĝin sia honora devo, helpi al la disvastigado de la belega arteldonaĵo, kiu tion plene meritas. Al tiu teksto, ĉerpita el la anonccirkulero de la verko, ni povas nur aldoni ke tiu libro estas la plej arte eldonita verko de la tuta [[esperanta literaturo]]. Ĝi devas esti en la biblioteko de ĉiu artamanta samideano.|[[Belga Esperantisto]] n038 (dec 1911)}} {{citaĵo| Germano Esp. Asocio faris grandan servon al Esperanto kaj al nia propagando, eldonante tradukon de tiu grava kaj belega verko de D-ro Fr. Nüchter. Ĉe tiu tradukado laboris aro da Esperantistoj sub la lerta direktado de [[Maximilian Kandt|S-ro Kandt]] kaj [[Marie Hankel|S-ino Hankel]]. Aliaj sindonemuloj zorgis pri la korektado kaj line S-ro [[Antoni Grabowski|A. Grabowski]] trarigardis la tuton kaj aprobis la tradukon. Oni vidas, ke niaj germanaj samideanoj, kiel kutime, metode penadis por liveri al la Esperantistaro bonstilan kaj fidindan tekston.<br> Cetere la originala verko indis tian metodemon kaj zorgemecon por la okula kaj spirita ĝuado de la artamantoj kaj la nepra artemiĝo de multaj aliaj.<br> Tiu enfolia kajero (cm. 34,5x26) enhavas 75 pagojn, 54 tabulojn kaj bildojn (t. p. pentraĵoj, mandesegnaĵoj, kupro-kaj ligno-gravuroj, unikolorpresaĵo). La plej bonaj verkoj de Dürer estas modele reproduktitaj, grandparte laŭ originala grandeco.<br> Mi rimarkis inter aliaj rimarkindaĵoj la portretojn de la patro kaj [[Barbara Dürer|patrino de Dürer]] kaj de Dürer mem — [[Leporo de Dürer|la leporon]], mirida mandesegnaĵo — [[Adamo kaj Evo (Durero)|Adamo kaj Evon]] — la faman [[Kavaliro, Morto kaj Diablo]]n — Melancholia'n - [[la kvar Apostoloj]]n — la portreton de Holzschuher, k. t. p.<br> La teksto kiu akompanas la bildojn interese rakontas pri la vivo kaj tempo de Dürer, kaj ĝi tiel klare priskribas la represitajn [[pentraĵo]]jn kaj gravurojn, ke la desegnitaj scenoj kaj personoj, kun la tuta Dürer-a epoko, kun la tiamaj kredoj, karakteroj kaj moroj, ŝajne revivigas kaj movigas sub la mirigitaj okuloj. Certe, traleginte kaj trarigardinte tiun libron, ĉiu esperantisto povos pli multe koni pri la fama XV-XVI jarcentata artisto ol multaj profesiaj artkritikistoj.|Esperanto n.118 5 mar. 1912}} ==O== ===A. Omlor=== '''A. Omlor''' estis esperantisto el [[Sankt Ingbert]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Francio]]<ref>Esperanto n182 okt 1915</ref> ===[[Luise von Osenburg]]=== '''Grafino Luise von Osenburg''' (mortis 1918) estis esperantistino el [[Birstein]] en la komenco de 20-a jarcento. <ref>Esperanto n214 jun 1918</ref> === [[Guido Otto]] === '''Guido Otto''', instruisto, estis germana esperantisto en la komenco de 20-a jarcento, pioniro en [[Plauen]], kie li gvidis la unuan Esperanto-kurso en 1900. Lia lernolibro havis multajn reeldonojn kun pli ol 30 mil ekzempleroj. Verko * Elementar-Lehbuch zum gründlichen Erlernung der int. Hilfssprache Esperanto. {{Citaĵo|La tuta lernoperiodo estas dividita en 10 lecionojn, ĉiu kun parola kaj skriba ekzerco. La parto de praktikaj tekstoj enhavas anekdotojn, ekzemplojn de komercaj leteroj, eltiraĵojn el paroladoj kaj artikolojn de plej famaj [[esperantisto]]j.|[[Belga Esperantisto]] n087 (maj 1922)}} == P == === [[Johanna Pagenstecher]] === '''Johanna PAGENSTECHER''' (mortis la [[1-a de februaro|1-an de februaro]] [[1959]]) estis sekretariino de la Esperanto-grupo en [[Bonn]]. ===[[Richard Partecke]]=== '''Richard Partecke''' (naskiĝis lan 15 de decembro 1923) estis esperantisto en [[Eisenach]]. Li gvidis la Scienc-Teknikan Komisionen de [[GDR]]. Li studis terminologion de aviado en Esperanto<ref>[[Der Esperantist]] n119_mar. 1983</ref>. Li prezentis komunikaĵon ''Temo kaj amplekso de mikroelektronika fakvortlisto kiel parto de elektronika fakvortaro'' en [[Konferenco pri Aplikoj de Esperanto en Scienco kaj Tekniko]] 1980. ===[[Otto Pick]]=== '''Otto Pick''' (mortis 1915) estis germana esperantisto el Breslau en la komenco de la 20-a jarcento. Li mortis en 1915 batalante dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. ===[[Isy Pindur]]=== '''Isy Pindur''' estis esperantisto el [[Schweldnitz]] militkaptita en 1917 dum la Unua mondmilito en [[Francio]] <ref>Esperanto n198 feb 1917</ref> === [[Josef Pontz]] === '''Josef PONTZ''' (ponc), germano, [[doktoro]] jura kaj notario en [[Jablonec]] a. N. ([[germane]] Gablonz, [[Ĉeĥoslovakio]]). Naskiĝis la [[5-a de julio|5-an de julio]] [[1895]] en Haslau ([[ĉeĥe]] Hazlov) apud Aŝ. Esperantisto ekde [[1909]]. Aktive kunlaboris en la landa organizo, prezidis la organizaĵon [[Germana Esperanto-Ligo en Ĉeĥoslovakio]] (GEL). ===[[Rosemarie Post]]=== '''Rosemarie Post''' (mortis 1985) estas esperantistino el [[Apolda]]. ===[[Theodor Pyl]]=== '''Theodor Pyl''' (mortis 1915?) estis esperantisto el [[Greifswald]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref> == R == === [[Uli Rau]] === '''Uli RAU''' (naskiĝis {{naskiĝtago|1973|05|13}}, do nun {{aĝo|1973|05|13}}-jara) estas germana esperantisto. Li en la [[1990-aj jaroj]] plurajn jarojn estis komisionano de [[Germana Esperanto-Junularo]] pri renkontiĝoj, dum li estis lernejano en [[Rheinsheim]] kaj [[Philippsburg]], civilservanto en 1994 kaj 1995 kaj poste ĝis 2001 estis studento en la [[Teknologia universitato Dresdeno]].<ref>ekzemple en ''Die Deutsche Esperanto-Jugend stellt sich vor'' (la teamo de GEJ sin prezentas), eldono 1995, paĝo 9</ref>. Poste li kompletigis siajn studojn pri ekonomio kaj komerco en la [[universitato de Trento]], kaj ekde la fino de la 2000-aj jaroj laboras en [[Oslo]], [[Norvegio]].<ref>[https://www.facebook.com/uli.rau paĝo en la retejo ''facebook'']</ref> ===[[Robert Raupp]]=== '''Robert Raupp''', kuracisto, estis germana esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Verko *Esperanto-paradigmaro. Kondukilo por instruado en kursoj kaj [[klubo]]j. Eld. la aŭtoro, Freiberg, 1932(?). 48 Paĝoj 22x15 cm. ===Reber=== '''Reber''' (mortis 1915?) estis esperantisto el [[Bamberg]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===Barono de Reinsperg=== La '''Barono de Reinsperg''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Breslau]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n182 okt 1915</ref> ===F. Reifschneider=== '''F. Reifschneider''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Berlino]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref> === [[Max Reichelt]] === === [[Matthias Reimann]] === '''Matthias REIMANN''' estas esperantisto el [[Nordhausen]], urbo en la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Turingio]] de [[Germanio]], kiu interalie aktivas en la regiona [[Esperanto-Societo Sudharco]], sed internacia plej elstaras kiel estrarano de de [[Esperantista Go-Ligo Internacia]] kaj kiel organizanto de retaj [[Goo]]-turniroj sur interreta KISEIDO Go-Servilo, kiun partoprenas interesatoj pri goo kaj Esperanto el la tuta mondo uzante komputilojn. === [[Hermann Remers]] === '''Hermann REMERS''' estas germana [[tornisto]] kaj historia esperantisto, kiu naskiĝis en [[1891]] en Duseldorfo ([[Düsseldorf]]) kaj mortis la [[14-an de oktobro]] [[1928]]. Li estis aktivulo en la loka laborista grupo, kunfondinto de la eldon-kooperativo de [[SAT]] kaj la kasisto ĝis [[1924]]. Kunlaboris al [[SAT]]-gazetoj. [[Enciklopedio de Esperanto - R|EdE-R]] === [[Karl-Heinz Renschler]] === '''Karl-Heinz RENSCHLER''' (naskiĝis en [[1923]], mortis la [[20-an de aŭgusto]] [[1993]]) estis [[UEA]]-fakdelegito pri [[turismo]] en [[Bad Krozingen]] ([[Germanio]]). === [[Ursula Richter]] === '''Ursula RICHTER''' (naskiĝis en 1919, mortis la [[7-an de majo]] [[2001]]) estis longe aktiva en la Esperanto-grupo [[Frankfurto ĉe Majno|Frankfurta]], kiu organizis kursojn en sia hejmo. === [[Kurt Riedel]] === '''Kurt RIEDEL''' (ridel), naskiĝis la [[29-an de oktobro]] [[1891]] en ''Jugelsburg'', urboparto de [[Adorf (Vogtland)]], estis germana esperantisto, [[doktoro]] pri [[filologio]] kaj [[docento]] ĉe la pedagogia instituto de la [[Teknologia universitato Dresdeno|Teknologia Altlernejo]] en [[Dresdeno]]. Riedel prelegis pri [[Esperanto]] en la Pedagogia Instituto kaj estis redaktanto de „[[Internacia Pedagogia Revuo]]“ de 1929 ĝis 1933. {{EdE|R}} === [[Johann Riedl]] === '''Johann RIEDL''' (naskiĝis en [[1913]], mortis en [[1999]]) estis [[germana esperantisto]] kaj iama [[delegito de UEA]] en [[Esslingen]] (Germanio). ===A. Rosenberg=== '''A. Rosenberg''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Berlino]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref> ===[[Eugen Rüdig]]=== '''Eugen Rüdig''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Gummersbach]], kiu mortis dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref> ===[[Elli Rühle]]=== '''Elli Rühle''' (naskiĝis la 9-an de marto 1913) estis esperantisto en [[Meißen]]. == S == === [[Georg Chr. Sack]] === '''Georg Chr. SACK''' (naskiĝis en [[1912]], mortis la [[4-an de januaro]] [[1975]] en [[Heidelberg]], [[Germanio]]) estis altlerneja muzikinstruisto, unu el la plej agemaj komitatanoj de [[Muzika Esperanto-Ligo]] kaj de 1963 ĝis 1975 la sekretario de la liga ''Muzika Terminara Komisiono''. === [[Martina Sachs]] === '''Martina SACHS-BOCKELMANN''' (instruistino vivanta en [[Stromberg]], [[Rejnlando-Palatinato]]), filino de la esperantisto [[Rüdiger Sachs]], naskiĝinta komence de la 1960-aj jaroj en [[Namibio]], ĝis nun menciiĝas nur per unu frazo en la artikolo pri sia patro, kvankam ŝi tre aktivis en [[Germana Esperanto-Junularo]] dum ŝi estis lernejano en [[Eschwege]], norda [[Hesio]], kaj en la sekvaj unuaj jaroj de studado. Ŝi daŭre aktive partoprenas UK-ojn kaj aliajn esperantistajn eventojn, ekzemple en aŭgusto 2024 estis en la [[UK 2024|109-a UK]] en [[Aruŝo]], [[Tanzanio]]. ===[[Franz Salzbrenner]]=== '''Franz Salzbrenner''' (mortis 1920) estis esperantisto el [[Seelingstädt]] en la komenco de 20-a jarcento. Li estis fervora pacifisto, antialkoholisto, antitabakisto, ter- kaj loĝejoreformisto<ref>Esperanto n244 dec 1920</ref>. === [[Hans Schäper]] === '''Hans SCHÄPER''', estis germana esperantisto loĝinta en la unua duono de la 20-a jarcento en [[Essen]], Germanio. Li estis la [[Geedziĝoj esperantistaj|edzo]] de la brita esperantistino [[Mabel Victoria Schäper]], naskita Hewetson (naskiĝjaro nekonata, mortis la 6-an de februaro 1933), kiu pro li translokiĝis al Germanio<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 335, marto (1933)</ref>. {{referencoj}} === [[Gustav Schattat]] === '''Gustav SCHATTAT''' {{prononco|ŜA:tat}} estis germana esperantisto kaj [[revizoro]]. Li naskiĝis la [[8-an de aŭgusto]] [[1885]] en [[Königsberg]]. Verkis: „Esperanto-Führer“, lernolibro, 1926; „Einführung in die deutsche Sprachlehre“ (kursa helplibro kun ideoj por Esperanta teorio), 1927 en [[Hamburgo]]. ===[[Hanna Scheffs]]=== '''Hanna Scheffs''' (naskiĝis la 23-an de novembro 1914) sindikata sekretariino, estis germana esperantistino en [[Potsdam]], kies grupo ŝi estis estrarano, ŝi ankaŭ estis kaj [[membro]] de la Centra Estraro de [[GDREA]]. Ŝi lernis Esperanton en 1974. Ŝi ricevis la plej altan distingon de Kulturligo de [[GDR]], la Johannes-R.-Becher-medalon en oro<ref>[[Der Esperantist]] n124_feb.1984</ref>. ===[[Selma Schlesinger]]=== '''Selma Schlesinger''' (mortis 1919) estis esperantistino el [[Breslau]], kies loka grupo ŝi estis estrarano, en la komenco de 20-a jarcento<ref>Esperanto n233 jan. 1920</ref>. === [[Natalia von Schenck]] === ''' Natalia von SCHENCK''' (naskiĝis la 26-an de julio de 1840; mortis la 19-an de majo 1921) estis germana esperantistino el [[Arnsberg]]. Ekde 1905 ŝi loĝis en [[Almoloya de Alquisiras]], [[Meksiko]], en la bieno "Los Arcos". Ŝi kune kun la amikino ''Alice L. Nohl'' estis unu de la ĉefaj propagandistoj de Esperanto en Meksiko. Krome ŝi ankaŭ aktivis en la socia vivo. Ŝi estis protektantino de la blinduloj kaj ŝi enkondukis la [[brajlo]]-sistemon al [[Meksiko]]. Estas infanlernejo (''escuela preescolar general'') en la kolonio ''Santa Teresa'' en [[Huehuetoca]] nomita omaĝe al ŝi.<ref>[https://www.estudia.com.mx/natalia-von-schenck-escuela-preescolar-general-huehuetoca-mexico-15EJN4672W.html informo pri la infanlernejo ''Natalia von Schenck'' en la retejo ''estudia.com.mx'']</ref> {{referencoj}} [[dosiero:IFEF-kongreso Fulda 1967 Schindler-Steenhout-Roseman.jpg|eta|{{centre|iuj partoprenantoj de la [[IFEF]]-kongreso 1967 en [[Fulda]], 5-a de dekstre Heinz Schindler}}]] === [[Heinz Schindler]] === '''Heinz SCHINDLER''' {{prononco|ŜI:NDl^a}} (1920-2012) estis germana esperantisto, emerita fervoja oficisto, vivanta en la urbeto [[Schwelm]] de la federacia lando [[Nordrejn-Vestfalio]]. La apuda foto de la [[IFEF]]-kongreso 1967 en [[Fulda]] pruvas ke li jam en la 1960-aj jaroj estis aktiva esperantisto. Laŭ nekrologo en revuo Esperanto (januaro 2013) li mortis la 27-an de septembro 2012. La revuo [[Esperanto aktuell]] 4/2013 indikas, ke li mortis inter printempo 2012 kaj printempo 2013.<ref>[https://www.esperanto.de/sites/default/files/esperanto.de/ea-archiv/Esperanto%20aktuell%202013-4.pdf protokolo de la jarkunveno de GEA la 19-an de majo 2013] en [[Esperanto aktuell]] 4/2013 (ĉi tie {{de}})</ref> {{referencoj}} '''Eksteraj ligiloj:''' * [http://esperanto.cri.cn/1/2006/08/15/1@43416.htm intervjuo de 2006 kun li en la retejo ''esperanto.cri.cn'' (tie enŝteliĝis tajperaro "Schindlr")] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160329143318/http://esperanto.cri.cn/1/2006/08/15/1@43416.htm |date=2016-03-29 }} === [[Julie Schindler]] === '''Julie SCHINDLER''' estis esperantistino aktiva en la unua duono de la 20-a jarcento en [[Görlitz]]. Interalie, en 1913 ŝi elektiĝis kasistino de la urba ''Esperanto-Societo Zamenhof''. Julie Schindler estas ŝia naskiĝnomo, kiun ŝi havis kiel fraŭlino. Ĝis nun mankas informoj, ĉu ŝi poste edziniĝis kaj eble ŝanĝis la familian nomon. Evidente, ankaŭ mankas datoj pri naskiĝo kaj morto. === [[Hans Schiebl]] === '''Hans SCHIEBL''' {{prononco|ŜI:bl}} komence de la [[20-a jarcento]] estis germandevena aŭstra poŝtdirektoro en Vieno, laŭ la stato de la jaro 1934 jam pensiiĝinta. Li speciale laboris en katolikaj rondoj por Esperanto, kaj multajn jarojn estis kasisto de katolika Esperanto-unuiĝo en Vieno. {{EdE|S}} ===[[Willy Schmitt]]=== '''Willy Schmitt''' (mortis 1915) estis germana esperantisto el Kronach i. Oberfranken en la komenco de la 20-a jarcento. Li mortis en 1915 batalante dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. ===[[Adolf Schmidheim]]=== '''Adolf Schmidheim''' (mortis 1920) estis germana esperantisto el [[Narva]], kies loka grupo li estis prezidanto. Li estis mortpafita fine de 1918 de [[ruĝa armeo|sovjeta armeo]]. === [[Bodo Schneider]] === '''Bodo SCHNEIDER''' (naskiĝis en [[1931]] kaj mortis la [[24-an de januaro]] [[2000]] en [[Porvoo]], prononco {{prononco|BO:do ŜNAJ:d^a}}) estis fakdelegito pri [[fiziko]]. === [[Josef Schneider]] === '''Josef SCHNEIDER''' {{prononco|JO:zef ŜNAJ:d^a}} estis germana esperantisto kaj [[inĝenierio|inĝenieria]] [[profesoro]] ĉe la germana komerca akademio en [[Karlovy Vary]] ([[Karlsbad]], [[Ĉeĥoslovakio]]). Li naskiĝis la [[13-an de majo]] [[1895]] en [[Ostrava|Moravská Ostrava]], kaj estis esperantisto de [[1924]]. Josef Schneider fondis Esperanto-grupon en Karlovy Vary, kaj oficiale instruis Esperanton kiel laŭvolan fakon en sia [[lernejo]]. ===[[Ernst Schonert]]=== '''Ernst Schonert''' (naskiĝis la 13-an de junio 1907) estis germana esperantisto. Li [[Esperanto-instruado en orienta Berlino|instruis esperanton en Berlino]] dum la 1960-aj jaroj, inter lia lernintoj estas [[Hella Sauerbrey]], kaj estis redaktoro de [[Berlina informilo]] de 1974 ĝis 1979. === [[Hermann Schröder]] === '''Hermann SCHRÖDER''' {{prononco|HERman ŜR''E'':d^a}} (naskita en [[1920]]; mortinta komence de [[1999]]) estis prezidanto de Budhana Ligo Esperantista kaj inter la jaroj 1974 kaj 1979 redaktoro de ties ''Budhana Kuriero,'' iama delegito de UEA pri budhismo, kaj aŭtoro de la libreto ''Budho kaj la moderna homo'' (1979). === [[Nathalie Schuchert]] === '''Nathalie SCHUCHERT''' (naskiĝis {{naskiĝtago|1974|04|29}}, do nun {{aĝo|1974|04|29}}-jara) estas germana esperantistino. Ŝi en la [[1990-aj jaroj]] plurajn jarojn estis komisionanino kaj ekde 1995 estraranino de [[Germana Esperanto-Junularo]] pri kulturo, dum ŝi estis lernantino en [[Germersheim]] kaj poste ekde 1995 studento de romanistiko en [[Majenco]].<ref>ekzemple en ''Die Deutsche Esperanto-Jugend stellt sich vor'' (la teamo de GEJ sin prezentas), eldono 1995, paĝo 20</ref>. {{referencoj}} === [[Edmund Schulz]] === ''' Edmund SCHULZ''', kalkulkonsilanto, estis germana esperantisto en la urbo [[Schweidnitz]] de [[Silezio]]. En 1909 li lernis Esperanton en la unua urba kurso de Esperanto, gvidita fare de [[Julie Wolfson]] el [[Breslau]]; sekve de tiu kurso fondiĝas vigla urba Esperanto-grupo, kies prezidanto iĝas Edmund Schulz. Jam en la sekva jaro, 1910, li en la najbara urbo [[Liegnitz]] okazigas publikan paroladon pri Esperanto kaj sekvan Esperanto-kurson, sekve de kio tie fondiĝas propra urba Esperanto-grupo. Post la [[unua Mondmilito]] li vivis en [[Überlingen]] ĉe la [[Bodenlago]]. === [[Steffen Schüssler]] === '''Steffen PIETSCH''' {{prononco|ŜTEfn PI:Ĉ}}, ekde la edziĝo '''Steffen SCHÜSSLER''' [ŝ''i''sler] (naskita {{naskiĝtago|1970|01|5}}, do nun {{aĝo|1970|01|5}}-jara) estas germana esperantisto kaj informadikisto. Li en la 1990-aj jaroj, dum studado de [[ekonomika matematiko]] en la [[Teknologia Universitato Berlino]], estis estrarano de [[Germana Esperanto-Junularo]] kaj gvidis ties oficejon en Berlino.<ref>ekzemple en ''Die Deutsche Esperanto-Jugend stellt sich vor'' (la teamo de GEJ sin prezentas), eldono 1995, paĝo 5</ref> {{referencoj}} === [[Hans Schütt]] === '''Hans SCHÜTT''' [ŝ''i''t] (naskiĝis en [[1908]], mortis la [[2-an de decembro]] [[1993]] en [[Hamburgo]], [[Germanio]]) estis tra 37 jaroj [[UEA]]-fakdelegito pri komerco kaj regula membro de [[Societo Zamenhof]]. ===E. Schwarz=== '''E. Schwarz''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Berlino]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref> ===[[Andreas Sebald]]=== '''Andreas Sebald''' estis esperantisto malaperita la 15-a de septembro 1916 dum la Unua mondmilito en la [[batalo de Somme]]. <ref>Esperanto n195 nov 1916</ref> ===[[Erich Seidemann]]=== '''Erich Seidemann''' (naskiĝis la 22-an de majo 1903<ref>Laŭ [[Der Esperantist]] n.119 mar. 1983, p. 69, li naskiĝis en 1908</ref>) estis esperantisto en Dresdeno. Germanlingva referenco<ref>[https://www.hgwst.de/Wehnerpost/Wehnerpost_20.pdf informoj en la publikaĵo ''Wehnerpost'', eldono 20, paĝoj 6 kaj 7]</ref> asertas, ke li fine de la 1920-aj jaroj estis tre akcita [[socialisto]] en la urbo kaj funkciis kiel sekretario de la kamarado [[Herbert Wehner]], kiu poste de la diktaturo de [[Nazia Germanio]] fuĝis al Svedio kaj post la [[Dua Mondmilito]] decidis en reveni al [[Dresdeno]], kiu nun situis en la [[Sovetunie okupita zono de postmilita Germanio]]. {{referencoj}} ===[[Otto Sengewald]]=== '''Sengewald''' (mortis 1915?) estis germana esperantisto el [[Hirschfelde]], mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===Th. Sherer=== '''Th. Sherer''' (1836?-1919?) estis esperantisto el Lubeck. <ref>Esperanto n225 majo 1919</ref> ===[[Tobias Sigel]]=== '''Tobias Sigel''' estis germana esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Li esperantigis: * Aventuroj de Malspertulo : Fragmento de la verko / [[Robert Reitzel]]. Eld. [[Ellersiek & Borel]], Berlino, 1924. {{citaĵo|La malspertulo estas la aŭtoro mem, kiu vojaĝis Usonon dum sia junaĝo por trovi porviron (''sic'') kaj kies komenca restado en la Nova Mondo estis intersekvo de mizeroj, de suferadoj, de seniĝadoj kaj mankoj, kiujn li rakontas kun neelĉerpebla bonhumoro, ne ŝparante tamen merititan ungoskrapon al tiu aŭ alia riĉa senkorulo. La traduko estas entute bonefarita, kvankam ĉi tie kaj tie la atenton de l' leganto trafos ĉu vorto malbonsence uzita, aŭ ne ĝuste kunmetita, ĉu esprimo tro laŭvorte tradukita, ĉu gramatika nekorektaĵo. (Ekzemploj: kompanio, anst. kunularo aŭ ĉeesto; sklavofoirejo; anst. sklavofoiro; «ĉio bone marŝis»; anst. sukcesis; la adiaŭo de tiu arbara [[idilio]], anst. «al»; Ĉio estis plenega per laboristoj, anst. «de»; laboro kio, anst. kiu.)|[[Belga esperantisto]] n124 (jun 1925)}} === [[Karl Simon]] === '''Karl SIMON''' (naskiĝis en [[1896]], mortis la [[12-an de aŭgusto]] [[1989]] en [[Munkeno]], [[Germanio]]) estis [[UEA]]-fakdelegito pri fervojoj dum trideko da jaroj. Ne konfuzu lin kun la forst-sciencisto [[Karl-Hermann Simon]]. === [[Rudolf Skoruppa]] === '''Rudolf SKORUPPA''' (naskiĝis en 1930, mortis en 2003) estis delegito kaj fakdelegito pri [[fotografio]], [[katolikismo]] kaj naturkuracado (1995-2002), mortis la [[2-an de novembro]] [[2003]] en [[Bad Wörishofen]] (Germanio). ===F. Soegel=== '''F. Soegel''' (mortis 1915?) estis germana esperantisto el [[Den Hof]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===[[Josef Sommer]]=== '''Josef SOMMER''' estis germana esperantisto en la mezo de 20-a jarcento. Verko: * '''Wörterbuch Esperanto-Deutsch.''' [[Max Butin]], [[Josef Sommer]], Limburger Vereinsdruckerei, [[Limburg (Lahn)|Limburg/Lahn]] 1952. ===[[Georg Sörgel]]=== Prof. Dr. '''Georg Sörgel''' botanikisto (naskiĝis 1911- mortis la 12an de julio 1961) estis germana esperantisto el [[Quedlinburg]]. Li ludis gravan rolon en la unua etapo de la revigligo de organizita [[Esperanto-movado]] de [[GDR]]. Georg Sorgel jam eklernis [[Esperanto]]n en sia junaĝo. Kiam li post la milito, en la jaro 1948, eklaboris en Quedlinburg ĉe la Planinstituto post kelkaj jaroj en tiu urbo ekfunkciis la unuaj Esperanto-kursoj, laŭ lia iniciato. ===[[Harmut Sögel]]=== Dr. '''Harmut Sögel''' esperantisto en Germanio. En januaro 1984 li doktoriĝis per disertacio kun la temo "''Ein System der deutschen Verben im EDV-Bereich ais Grundlage für die linguistische Datenverarbeitung mit einem Vergleich zu englischen und Esperanto-Verben''" (Sistemo de germanaj verboj en la elektronika, datumprilabora sfero kiel bazo por la lingvistika [[datumprilaborado]], kompare kun anglaj kaj Esperantaj verboj) ĉe la [[Humboldt-Universitato]] en Berlino. La disertacio ekestis sub gvido de prof. d-ro [[Georg F. Meier]]<ref>[[Der Esperantist]] n126_apr. 1984</ref>. ===[[Stefan Sklepik]]=== '''Stefan Sklepik''' estis esperantisto en [[Posen]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n166 apr 1914</ref> ===[[Emil Sprotte]]=== '''Emil Sprotte''' (mortis 1920) estis esperantisto en [[Berlino]] en la komenco de 20-a jarcento je [[hispana gripo]]. Li estis aŭtoro de [[stenografio]] "Aoro" kaj multe tradukis el Korano. Li propagandis en Azio.<ref>Esperanto n236 apr 1920</ref> ===[[Adolf Steinhagen]]=== '''Adolf Steinhagen''' (mortis 1915) estis germana esperantisto el [[Hagen]] en la komenco de la 20-a jarcento. Li mortis en 1915 batalante dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. === [[Georg S. Streidt]] === '''Georg S. STREIDT''' estis germana esperantisto de la unua duono de 20-a jarcento. Verko: * ''Esperanto-Lehrbuch für Volksschulen: auf Grundlage der Anschauung und des Erlebnisses in zwei Teilen mit 30 Bildern''. Eldonis [[Ferdinand Hirt & Sohn]], Leipzig. 1922. {{Citaĵo|La germanaj propagandistoj ja ne rajtis plendi pro manko de lernolibroj en sia lingvo. La ĵus aperinta [[libro]] de G. Streidt tamen ne estas troa. Ĝi celas speciale la instruon de Esperanto al lernantoj de la popol-lernejoj, do al infanoj. Kaj ni povas senhezite diri, ke ĝi bonege trafas sian celon. Ĝi estas bazita sur la aktiva metodo. Ni estas certaj ke per tiu nova libro la instruantoj atingos bonegajn rezultatojn.|[[Belga Esperantisto]] n085-086 (mar-apr 1922)}} {{Citaĵo|Nenecese estas, laŭ ni, ripeti laŭdojn, kiujn meritis la apero de la unua parto de tiu libro. Bonega instruilo, kiu certe havos grandan influon super la enkonduko de nia lingvo en la lernejoj de germanlingvaj landoj.|[[Belga Esperantisto]] n088-089 (jun-jul 1922)}} === [[Paul String]] === '''Paul STRING''', naskiĝis la [[5-an de marto]] [[1930]] kaj mortis 82-jara la [[29-an de julio]] [[2012]],<ref>[https://issuu.com/davidortmann/docs/die-pforte_nr.65 noteto en la gazeto ''Die Pforte'' 65/2012]{{404|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ({{de}})</ref> estis [[germanoj|germana]] [[esperantisto]] kaj [[elektronikisto]] el [[Dresdeno]], [[Saksio]]. La revuo ''[[Esperanto aktuell]]'' 4/2013 indikas, ke la jarkunveno de [[Germana Esperanto-Asocio|GEA]] la 19-an de majo 2013 kadre de la [[Germana Esperanto-Kongreso]] aparte memorigis pri li.<ref>[https://www.esperanto.de/sites/default/files/esperanto.de/ea-archiv/Esperanto%20aktuell%202013-4.pdf protokolo de la jarkunveno de GEA la 19-an de majo 2013] en [[Esperanto aktuell]] 4/2013, paĝo 11 (ĉi tie {{de}}, en formato [[Portebla dokumentformo|PDF]])</ref> == Referencoj == {{referencoj}} === [[Erwin Stolpe]] === '''Erwin STOLPE''' (naskiĝis en [[1894]], mortis la [[13-an de aprilo]] [[1970]]) estis germana esperantisto, vic-prezidanto de [[Internacia Esperanto-Asocio de Juristoj]]. Li partoprenis la organizitan Esperanto-movadon jam de 1913. Inter 1947 kaj 1960 li deĵoris kiel juĝisto ĉe la supera tribunalo de Berlino. ===[[Eduard Szynianowski]]=== '''Eduard Szynianowski''' (mortis 1918) estis esperantisto el [[Bromberg]], kiu mortis en batalo ĉe la pola limo dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n224 apr 1919</ref> == T == ===J. Tamke=== '''J. Tamke''' (naskiĝis 1886?; mortis 1919) estis esperantisto el [[Agathenburg]]. Li propagandis precipe inter la [[Senalkohola kulturo|Bontemplanoj]], al kiuj li apartenis. Li mortis pro [[hispana gripo]] en 1919<ref>Esperanto n225 majo 1919</ref>. ===[[Paul Tauche]]=== '''Paul Tauche''' estis esperantisto militkaptita 1916 dum la Unua mondmilito en [[Handforth]]<ref>Esperanto n 193-194 sep-okt 1916</ref> kaj post [[Hawick]].<ref>Esperanto n195 nov 1916</ref> ===[[Franz Thiele]]=== '''Franz Thiele''' (mortis 1917) estis esperantisto el [[Rudolstadt]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n207 nov. 1917</ref> === [[Hans Tressel]] === '''Hans TRESSEL''' estis komercisto kaj dum pli ol duonjarcento esperantisto en [[Munkeno]]. Li plenumis la funkcion de [[UEA-delegito]] en la bavara ĉefurbo dum 53 jaroj. Interalie li estis gastiganto de la [[propaganda piedvojaĝo]] de [[Parizo]] al la [[UK 1912]] en [[Krakovo]], kiu gastis en Munkeno inter la 24-a ĝis 26-a de julio de tiu jaro. === [[Luise Tressel]] === '''Luise TRESSEL''' (naskiĝis en [[1888]], mortis la [[9-an de julio]] [[1975]]), vidvino de la iama [[UEA-delegito]] [[Hans Tressel]] en [[Munkeno]], [[Germanio]] (kiu sian delegitan funkcion plenumis dum 53 jaroj). Ankaŭ s-ino Tressel estis dum multaj jaroj aktiva en la Movado kaj mem estis membro de UEA. === [[Wilhelm Treude]] === '''Wilhelm TREUDE''' (mortis la [[12-an de julio]] en [[Stuttgart]], [[Germanio]]) estis dumviva membro de [[UEA]] kaj malavara subtenanto de ĝia laboro - speciale ĉe [[Unuiĝintaj Nacioj]]. === [[Claude Trésorier]] === '''Claude TRÉSORIER''', naskiĝis {{naskiĝtago|1948|05|4}}, do nun {{aĝo|1948|05|4}}-aĝa, estas franca esperantisto vivanta en la germana urbo [[Göttingen]]. Li estas la filo de [[Jacqueline Trésorier]]. Claude Trésorier laboras kiel docento en la instituto pri [[romanistiko]] de la [[universitato de Göttingen]], kaj movade interalie estas [[delegito de UEA]]. == U == === [[Reinhard Uhde]] === '''Reinhard UHDE''' estis aktiva laborista esperantisto en la nordgermana havenurbo [[Bremeno]], aparte aktivema interalie en la 1950-aj jaroj. Li estis redaktoro kaj eldoninto de la germanlingva gazeto '''''Grenzenlos''''' ("senlime"), subtitolo ''Blätter von heute für Weltbürger von morgen'' ("folioj de hodiaŭ por [[mondcivitanoj]] de morgaŭ"), kunlabore kun la [[Libera Esperanto-Asocio]] (de [[SAT]] por germanlingvaj teritorioj) kaj la asocio [[TANEF]] (Turisma Asocio de Naturamikoj - Esperanto-Fako). ===[[Ernst Ulitzsch]]=== '''Ernst Ulitzsch''' (mortis 1919) instruisto, estis esperantisto el [[Gera]] dum la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n224 apr 1919</ref> == V == ===[[Robert Veigel]]=== '''Robert Veigel''' (naskiĝis la 6-an de julio 1904, mortojaro ne konata, sed sendube post la 70-a naskiĝtaga reveno en 1974) estis germana esperantisto kaj prezidanto de DLR [[Suhl]] en [[GDR]]<ref>''[[Der Esperantist]]'' - [https://archive.org/details/DerEsperantist_1974_n067-068_maj-jun/mode/2up Numeroj 067-068, majo - junio (1974), paĝo 44]</ref>. {{referencoj}} === [[Gerhard Vogel]] === '''Gerhard VOGEL''' (naskiĝis en [[1910]], mortis post longa malsano la [[30-an de marto]] [[1979]]) estis esperantisto kaj multjara fakdelegito de [[UEA]] pri [[turismo]] en [[Kolonjo]], [[Germanio]]. ===[[Meta Voigt]]=== '''Meta Voigt''' (mortis 1918) estis esperantistino el [[Hirschberg]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n219 nov 1918</ref> === [[Friedrich Volk]] === [[Dosiero:Friedrich Volk.jpg|eta|Friedrich Volk en 1955]] '''Friedrich VOLK''' (naskiĝis la {{daton|15|aprilo|1894}}, mortis komence de decembro [[1993]]) estis dumviva membro de [[UEA]], [[honoraj membroj de GEA|honora membro de Germana Esperanto-Asocio]] kaj multjara gvidinto de la Esperanto-grupo en [[Würzburg]]. ===[[Paul Voss]]=== '''Paul Voss''' estis germana esperantisto en Leipzig en la unua duono de 20-a jarcento. ;Verko *''La evoluo de la Leipziga foiro''. Eld. la aŭtoro, 1925(?) {{citaĵo|En lukse eldonita 32-paĝa broŝuro la aŭtoro pritraktas la [[historio]]n kaj la evoluon de la Leipzig’a fojro [''tiel''] de XII jarcento ĝis [[1925|nun]]. Multaj fotografaĵoj prezentas la diversajn fakojn de la [[foiro]]. Por vizitontoj nepre posedenda libro.|[[Bulgara Esperantisto]], j06 n11-12 jul-ago, 1925}} == W == ===[[Vincenz Wachutka]]=== '''Vincenz WACHUTA''' estis esperantisto en Germanio dum la unua duono de 20-a jarcento. Traduko * W. Weith. ''Al la Homojkoneco! Enkondukskribo kun bildoj. Komunike krimuloj-studajoj. Longjaraj studadoj kaj multnombraj spertecoj'' (tiel). Trad. Vincenz Wachutka. Eld. la aŭtoro. [[Mittelwalde]], 1933(?). {{citaĵo|La titolo klarigas la celon de la aŭtoro, al kiu ni rekomendas ke li estonte sin turnu al pli kapabla tradukanto por siaj venontaj Esperanto-eldonoj.|[[Belga esperantisto]] n199 (jan-feb 1933)}} === [[Hermann Wagner]] === '''Hermann WAGNER''' (naskiĝis en [[1898]], mortis la [[17-an de julio]] [[1975]] en [[Fürth]], [[Germanio]]) estis membro de [[UEA]] ekde [[1947]], dum la lastaj 20 jaroj de sia vivo regule en la kategorio de membro-subtenanto. Li estis ankaŭ delegito kaj fakdelegito. Pli konata estas lia samnomulo [[Hermann Wagner]]. ===[[Erich Wald]]=== '''Erich Wald''' (naskiĝis la 22-an de aprilo 1902) estis esperantisto en Dresdeno. ===[[Oskar Walter]]=== '''Oskar Walter''' (naskiĝis la 1-an de decembro 1903) estis esperantisto en [[Zittau]]. ===[[Walter Weckel]]=== '''Walter Weckel''' (mortis 1917?) estis esperantisto mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n209 jan 1918</ref> ===[[Ludwig Wegener]]=== '''Ludwig Wegener''' estis germana esperantisto. Verko: * ''La arto fariĝi centjara'', eld. ''Limburger Vereinsdrückerei'' - Esperanto-fako, unua eldono 1953, [[Limburg (Lahn)]]. {{citaĵo|En ĉi tiu interesa verketo, la aŭtoro traktas klare kaj koncize pri unu el la plej gravaj problemoj de nia epoko, nome: la [[nutrado]], kiu, bedaŭrinde, estas sufiĉe malzorgata de nia socio. Sekvante tiel nekompreneblan konduton, la nunaj [[generacio]]j riskas plej evidente sian ekziston. La solvo, kiun prezentas la germana [[kuracisto]], ne estas — kiel eble maliculo povas supozi — la greftado de bestaj glandoj en la homan organismon, aŭ la apliko de nova kaj mirakla eliksiro. Tute neniel! Ambaŭ sciencaj metodoj malsukcesis. La [[programo]] estas alia: «Modera vegetara [[manĝado]], sufiĉe da laboro, necesa ripozo, abunda movado, multe da akvo, suno, aero, saŭno, k. t. p. krom spirita laboro kaj interna trankvileco». Unuvorte: praktiki la naturajn rimedojn por konservi la [[sano]]n, sekvante regule la veran vojon. Rilate la aplikon de saŭno (varmoprodukta aparato) mi rimarkigas, ke D-ro V. Ferrandiz perfektigis ĝin. Per tiu moderna aparato, nomata «Vigorsauna», nia [[organismo]] estas saturita de pura oksigeno. D-ro Wegener insistas emfaze pri la graveco de la nutrado. Certe, li plene pravas, ĉar ju pli simpla kaj natura estas la [[nutraĵo]] ricevita, des pli bela kaj harmonia rezultas la propra vivo. Oni ne forgesu, ke multe glavas konstrui bonajn [[fundamento]]jn. La aŭtoro ankaŭ rekomendas daŭran intelekton laboron, kun la celo plivigligi nian spiriton. Li donas etikan [[ekzemplo]]n, dirante: «Mi havis pli ol sesdek jaroj, kiam mi komencis lerni [[Esperanto]]n!» Ĉu vi volas esprimon pli elokventan? Nu, fine jam, varme mi rekomendas al vi, kara leganto ĉi tiun mirindan libreton. Ĝia filozofia kaj scienca enhavo nutros vian personecon per altaj pensoj kaj valoraj principoj, ununura maniero efektivigi per naturaj rimedoj la sinceran deziron de l' aŭtoro, t. e. fariĝi centjara!|[[Boletín]] n060 (dec 1953)}} === [[Hermann Wehrheim]] === '''Hermann WEHRHEIM''' (naskiĝis en [[1885]], mortis la [[4-a de majo|4-an de majo]] [[1977]], en [[Hildesheim]], [[Germanio]]), estis [[germana esperantisto]]. D-ro Wehrheim estis membro de [[UEA]] seninterrompe dum la lastaj 30 jaroj de sia vivo. === [[Josef Weidacher]] === '''Josef WEIDACHER''' (naskiĝis en [[1920]], mortis la {{daton|8|julio|2000}}) estis [[germana esperantisto]] kaj fervojista aktivulo. Li estis honora membro de la [[Esperanto-Klubo Munkeno]]. ===[[Albert Weinhold]]=== '''Albert Weinhold''' (mortis la 12-an de aŭgusto 1981) estis esperantisto en Leipzig. ===[[Rudi Weiß]]=== '''Rudi WEISS''' (naskiĝis la 22-an de aprilo 1910) estis esperantisto el [[Zwickau]]. === [[Uwe Weiß]] === '''Uwe WEISS''' (n. en la 1960-aj jaroj en la tiama ŝtato [[GDR]]) apud [[Adrian Bourcevet]], [[Sabine Trenner]], [[Heidi Schiller]], [[Torsten Bendias]], [[Steffen Pietsch]], [[Andreas Jacobs]] kaj [[Sandra Kinast]] aktivis en la fonda periodo de [[Esperanto-Junularo de GDR|„Die Esperanto-Jugend“ (GDR)]], post kiam la Junulara Komisiono de GDREA en novembro 1989 decidis, krei sendependan junularan organizon. En januaro 1990 ĝi estis jure allasita.<ref>Bendias, Torsten: Die Esperanto-Jugend in der DDR. Zur Praxis und Lebenswelt sozialer Strömungen im Staatssozialismus. LIT-Verlag Dr. W. Hopf, Berlin 2011, p. 212</ref> Li aparte engaĝiĝis en la Esperanto-Junularo [[Brandenburgio]]/[[Berlino]] (EJB). Pliaj datumoj pri naskiĝjaro aŭ -loko, studado, profesio kaj nuna vivloko estas ankoraŭ ne notitaj en Vikipedio, sed kiel ĉe ĉiuj nomoj en tiu ĉi listo bonvenas ampleksigoj - kaj aparte bonvenas ekstervikipediaj referencoj, aldonataj piednote. ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} ===M. Weissbach=== '''M. Weissbach''' (mortis 1915?) estis esperantisto el [[Geyer]] mortita dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref>. === [[Heinz Weißflog]] === '''Heinz WEISSFLOG''' (mortis la 17-an de junio 1993) estis [[germana esperantisto]] vivanta en la komunumo [[Bergen auf Rügen]]. Laŭ nekrologo en la revuo [[Esperanto aktuell]], n-ro 8/1993 (paĝo 7), li estis ekde novembro 1987 vigla esperantisto, seninterrompe agis por la humanisma ideo kaj fondis en 1988 subdistriktan ligon de [[GDREA]] de la insulo [[Rügen]]. ===[[Ehrenfried Wengler]]=== ''' Ehrenfried Wengler''' (naskigis la 12an aprilo 1891 - mortis 2-an de julio 1915) estis esperantisto el Berlino, sekretario de la [[Esperanto Gruparo Berlin]] kaj post 1913 Delegito de UEA. Li estis mortita dum batalo de Champagne ĉe atakado de Galicio<ref>Esperanto n185 jan 1915</ref>. === [[Agnes Wermke]] === '''Agnes WERMKE''' estis germana instruistino. Ŝi deĵoris kiel parolintino por Esperanto ĉe la unua radio-sendstacio en [[Königsberg]] de 1927, ĝis la detruo de la demokratio en 1933. Ŝi verkis: „La konsonant-kombinoj de Esperanto kaj la demando de l' silabo-disigo“ (1910, 62 paĝoj). ===[[Ernst Wichert]]=== '''Ernst Wichert''' (naskiĝis la 29-an de julio 1886; mortis la 8-an de junio 1977) estis germana esperantisto en Berlino. === [[Walter Wichmann]] === '''Walter WICHMANN''' (naskiĝis la 23-an de februaro 1929 en Perkuhnen^*, [[Orienta Prusio]], hodiaŭ Перекрёстное (Perekrjostnoje), [[Kaliningrada provinco]], mortis la 11-an de aŭgusto 2021 en Wiesbaden) estis germana esperantisto. Li lernis la lingvon ĉirkaŭ la jaro 1950 kaj estis dum preskaŭ dudek jaroj prezidanto de [[Esperanto-Grupo Wiesbaden]]. ^* <small>Pri la origino de la loknomo vidu la tekston pri [[Perkūnas]], la ĉefa dio de la [[balta mitologio]].</small> ===[[Fritz Wicke]]=== '''Fritz WICKE''' (n. la 1-an de majo 1881 en [[Dresdeno]], m. dum 1940 en [[Chemnitz]],<ref name=DNB>[https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&cqlMode=true&query=nid%3D143246429 informoj en la datumbazo de la] [[Germana Nacia Biblioteko]] ({{de}})</ref> [[d:Q102228361|en vikidatumoj]]) estis germana esperantisto, matematikisto kaj filologo. En 1905 li 24-jara doktoriĝis (Dr. phil.) en la [[Friedrich-Schiller-Universitato Jena]]. En la Esperanto-literaturo konatiĝis aparte lia esperantlingva traduko de la novelo [[La Nigra Galero]] de [[Wilhelm Raabe]] eldoniĝta en [[1912]] <ref>[[Petro Stojan|Stojan, Petro]] 1929: ''[[Bibliografio de Internacia Lingvo]]'', numero 4095, paĝo 365 ({{eo}})</ref><ref>1934 : ''[[Enciklopedio de Esperanto]]'' ({{eo}})</ref> ĉe la Centra Eldonejo en [[Magdeburgo]], kun dua eldono en [[1922]] ĉe [[Ferdinand Hirt & Sohn]] en [[Lepsiko]], kiel kvara volumo de la serio "[[Internacia Mondliteraturo]]". Li post la studado profesie agis kiel altlerneja instruisto, do [[docento]], de matematiko kaj parencaj fakoj en la ŝtata [[akademio]] pri [[tekniko]] [[Chemnitz]],<ref name=DNB/> kiu ekde 1986 estas la [[:d:Q159630|Teknologia Universitato Chemnitz]]. {{referencoj}} ===[[Klemenz Wieczorek]]=== '''Klemenz Wieczorek''' estis germana esperantisto dum la mezo de 20-a jarcento. Verkoj: * ''Kiel aŭtodidakto al pedagogia scienco''. Eld. ''Limburger Vereinsdruckerei'', [[Limburg (Lahn)]], 1952 {{citaĵo|Verketo pri la edukado, en kiu la aŭtoro citas diversajn pensojn kaj regulojn de filozofoj kaj edukistoj kaj proprajn opiniojn pri la volo, la animo de infano, k. t. p. Li montras ankaŭ siajn vidpunktojn pri la rolo de Esperanto kiel kulturfaktoro, videble influda de la t. n. humanismo, kiu anstataŭ baziĝis sur la instruado de la socia scienco, baziĝas sur la instruado de literaturo kaj lingvoj. Pri la jenaj pensoj: «Esperanto estas la sola taŭga ilo por solvi la problemo de la komuna interkompreno kaj reunigo de la homaro » (p . 25 ) kaj «Unu el la plej gravaj ŝtupoj de la pedagogio estas la fremda lingvo» (p . 39 ), oni povas aserti ke lingvo estas nur komunikilo de ideoj kaj Esperanto estas helpilo por solvi la internacia problemon kreitan de la diverseco de lingvoj. Sed la sperto mem konvinkis la homojn, ke komuna lingvo ne havigos al ili pacan reuniĝon, sen oni ne forigas antaŭe, nacie kaj internacie, la ekonomiajn kaŭzojn de disigo, mizero, malkonfido, ribelo kaj milito.|[[Boletín]] n043 (jul 1952)}} === [[Heinrich Wielgus]] === '''Heinrich Wielgus''' (n. en la 1920-aj jaroj, mortis en oktobro 2009) estis esperantisto kaj policano en Hamburgo.<ref>[https://dlibra.kul.pl/Content/48393/1988.pdf ekzemple laŭ la]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[jarlibro de UEA]], jen en la eldono de 1988, paĝo 231</ref> Pli ol 60 jarojn li estis membro de [[Germana Esperanto-Asocio]], [[delegito de UEA]] en la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Hamburgo]] kaj kunmotoro de la federacilanda asocio [[Hamburga Esperanto-Societo]]. Esperanton li eklernis en 1948 en kurso de [[August Weide]], kune kun sia posta edzino [[Elsbeth Wielgus]],<ref>[https://www.esperanto.de/sites/default/files/esperanto.de/ea-archiv/Esperanto%20aktuell%202011-5.pdf laŭ nekrologo de la edzino en] la revuo [[Esperanto aktuell]] 2011/5, p. 15, pli amplekse ankaŭ en „Esperanto Hamburg“, 2011/4 ({{eo}}) </ref> kiu dum plurjardeka profesiado kiel sekretariino kaj ankaŭ post pensiiĝo meze de la 1980-aj jaroj, multajn jarojn estis la ĉefa motoro de la klubejo "Klaus-Groth-Straße 95" de [[Hamburga Esperanto-Societo]], funkciis kiel prezidanto, kunordigis ties gastejon, kuiris kaj organizis festojn kaj kunvenojn. La paro loĝis en la sama kvartalo, fakte nur kelkajn domojn for de la klubejo, kaj tiel povis ĉiam rapide helpi. {{referencoj}} === [[Heinrich Wieners]] === '''Heinrich WIENERS''' (naskiĝis en [[1900]]; mortis la [[30-an de aprilo]] [[1988]] en [[Lahr]]) estis germana esperantisto kaj dumviva membro de [[UEA]]. ===[[Otto Wilde]]=== '''Otto Wilde''', pentristo, estis unu el la pioniroj de esperanto en [[Magdeburgo]]. ===[[Georg Wimmer]]=== '''Georg Wimmer''' (mortis 1975) kasisto de la esperanto-grupo el [[Weißenfels]]. ===[[Arthur Winkler]]=== '''Arthur Winkler''' estis esperantisto el [[Kreiensen]], Vundita kaj malaperinta en [[Chamonille]] (en la reglono Tergnier kaj Laon) la 14-an aŭ 15-an de septembro 1914 dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===[[Hans Wingen]]=== '''Hans Wingen''', vortaristo el [[Bergisch Gladbach]] apud [[Kolonjo]], estis germana esperantisto dum la mezo de 20-a jarcento. Li estis filo de [[Wilhelm Wingen]] kun kiu li verkis multajn lernolibrojn post la [[Dua Mondmilito]]. ====Verkoj==== *'''Post la kurso''', Limburger Vereinsdruckerei, [[Limburg (Lahn)]] , 1953 (?) *'''Wörterbuch Deutsch-Esperanto''', Limburger Vereinsdruckerei, Limburg/Lahn , 1954, 180p, 12X17; *'''Esperanto für den Amateurfunk'''; Kun [[Wilhelm Wingen]] * '''Ni stenografas - laŭ la Germana Unueca Stenografio'''. Bailieboro, Kanado: Esperanto Press 1980, 40 p. * '''WIR LERNEN ESPERANTO, DIE WELTHILFSSPRACHE'''. Eld. Limburger Vereinsdruckerei, Limburg/Lahn, 1954(?) ;Recenzoj Pri '''Wörterbuch Deutsch-Esperanto''' {{citaĵo|La vortaro delonge atendita fine ekzistas. Ofte ni sentis la mankon de german-esperanta vortaro en la postmilitaj jaroj, kiam ne plu estis haveblaj la vortaroj de [[Paul Bennemann]], de [[Paul Gottfried Christaller]] nek la tre utila Liliputvortaro „10.000 Worte". Nu, la Wingen-vortaro certe ne estas liliputa, ĝi enhavas ĉ. 25.000 gvidvortojn kaj ampleksas 177 paĝojn. Tamen oni tuj konstatos ke ĝi estas malpli granda ol la standarda vortaro de la antaŭmilita tempo, tiu de Benneman, kiu havis 450 pagojn (kun iom malpli granda kompostformato). Kompreneble tio nun prezentas la avantaĝon, ke la Wingen-vortaro havas ankoraŭ tolereblan prezon, kaj tio verŝajne estas la kaŭzo de la malgrandigo. Se la prezo ne ludus rolon, oni ja plej bone represus la Bennemann-vortaron farante la necesajn aldonojn por novaj vortoj kaj la forstrekojn kaj ŝanĝojn, kiujn necesigas la moderna lingvoevoluo. Se oni volas kritiki vortaron oni devas kompari ĝin, kaj tion mi faris. Mi prenis pagon 218 de Paul Bennemann (aperinta en 1926) kaj notis, kio estis alia. En Wingen mankis jenaj vortoj ''Mastix, Mastodon, Masturbation, Masure, Matinee, Maturitât, Mâtzchen, Matze, Maurerkelle, Maueranschlag -pfeffer -kronezinne, mausig, Mausebussard, Mausoleum, Maut, maximal, Mayonnaise, Mazedonien, Mazurka, Media''. El tiuj, pluraj estas internaciaj vortoj facile esperantigeblaj eĉ por [[komencanto]], sed jam pli malagrabla estas la manko de Maturitât (en Svislando ekzemple tiu vorto estas sole uzata kaj neniam Abitur), Maurerkelle, Mayonnaise (la esperantigo „majonezo" ne estas memkomprenebla kaj kiel sciu serĉanto, kiu ne posedas P.V. ĉu ĝi estas permesebla?). Bennemann enhavas ankaŭ tre multajn parolturnojn kiel ''Maulaffen feil halten, ein gutes Maul haben, jemandem das Maul stopfen, jemandem ums Maul gehen''. Tiaj esprimoj mankas tute ĉe Wingen, aliel li ne estus povinta tiagrane redukti la amplekson de sia vortaro. Aliflanke li donas kelkajn vortojn, kiuj mankas ĉe Bennemann nome ''Matthias, mâuschenstill'' kaj ''meckern ''en la senco de grizmbli aŭ kritikaĉi. Unu vorto estas malĝusta ĉe Bennemann, nome por Mastkorb „marso" (ne ekzistas), Wingen korekte uzas „topo". Alie mi trovis kelkajn kritikindaĵojn. Kial li mencias ĉe la [[vorto]] ''Matrose'' nur „ŝipano" kaj ne „maristo", kiu ŝajnas al ni pli ofta ol la unua. Kial li enkondukas la maltaŭgan vorton „amaĵistino" por Matresse, kial li mencias por ''matschig'' nur „kota"? Ĉu oni povas diri „kota piro" por „matschig Birne"? „Matte" ne estas nur „monta herbejo", sed ĉiu [[herbejo]]. Kion pruvas ĉi tiu analizo de unu paĝo? Ĝi montras, ke Wingen devis tute rezigni pri la strebado al certagrada kompleteco, efektive li nur faris poŝvortaron — kaj oni ankaŭ povas tre bone preni lian vortaron en la poŝon, kio ankaŭ estas avantaĝo. Ĝi montris kritikindaĵojn, sed ne gravajn erarojn. Ĝi montras memstarecon de la aŭtoro. Koncerne la lastan punkton certaj aliaj paĝoj estus provokintaj ankoraŭ pli favoran juĝon, ĉar la aŭtoro tre klopodis adapti sin laŭ la aktuala lingvouzo kaj de la germana kaj de la esperanta lingvoj. La rimarkinda romanĉa vortaristo [[Ramun Vieli]] iam ekĝemis dirante: „Kiun dio volas puni, tiun li igas verki [[vortaro]]n". La laboro estas klopodiga kaj poste la kritikistoj pendigas la aŭtoron ĉe radikoj kaj silaboj. Ni ne volas fini sen esprimi al Hans Wingen la dankon en la nomo de la tuta germanlingva esperantistaro, ke li plenumis tiun tre necesan kaj utilan laboron kaj prezentis al ni verkaĵon, kiu enhavas la maksimumon, kiun la spaco permesis.|A. Baur.[[Belga Esperantisto]] - Numero 330, Februaro, 1955}} {{citaĵo|Dudek mil vortojn oni povas trovi per la nova vortaro de Wingen, eldonita de la Esperanto-Fako de la ''Limburger Vereinsdruckerei'' en [[Limburg]] / Lahn. La postmilita epoko montris gravan mankon de bona vortaro german-esperanta. Ĉi tiun mankon majstrece forigis ia aŭtoro, kiu estas konata jam kiel eldoninto de aliaj lernolibroj kaj [[esperantaĵo]]j. Agrabla aranĝo ebligas al la serĉanto de vortoj kaj [[esprimo]]j baldaŭ trovi la ĝustan. Per fakaj [[signo]]j oni estas ĉe du- aŭ pli sencaj vortoj, kiuj en germana lingvo abundas, direktata al la konvena loko. Por la germanaj esperantistoj kaj interesatoj verdlingvanoj pri germana lingvo la eldonaĵo estas de supera valoro kaj povas esti ĝenerale rekomendata. La eldonaĵo trovas specialan intereson en la germanaj regionoj malantaŭ la [[Fera Kurteno]], kie nun eksentiĝas nova freŝa blovo por la veloj de niaj tieaj samlingvanoj. |Bruno Gahler. [[Boletín]] n086 (feb 1956)}} ---- Pri ''Post la kurso'' {{citaĵo|Por germanlingvanoj ĵus aperis ĉi tiu gramatika broŝureto, celante perfektigan kurson al gelernantoj. Oni ekzercas la ĝustan parol- kaj skribmanieron Esperantan; inter kromaj germanlingvaj klarigoj ebligas, ke la lernado estu kompleta; estas interesa la detala konigado pri uzo de [[prepozicio]]j kaj la vortfarado per afiksoj; ĉefa kono, kiun nepre oni devas scii pri aglutina lingvo, kiel estas Esperanto. Ĉio estas klarigata per amuzaj ekzemploj kaj rakontetoj, kion certe ŝatos la gelernantoj, kiel ĉiuj ŝatas ĉie; do, rekomendinda uzo; klaraj presliteroj kaj bela presado kompletigas la bonan broŝuron.|[[Boletín]] n052 (apr 1953)}} {{citaĵo|Ĉi tiu germanlingva lernolibro estas tre taŭga por esperantistoj, kiuj jam trapasis la unuan kurson kaj eĉ mi konsideras, ke se oni atente studas ĉion ĝis la fino, certe la esperanta kapableco estos kompleta. Ĝi ankaŭ signifas ke la movado en la germanlingvaj landoj fariĝas pli forta kun ia paso de la tagoj, ĉar oni povis eldoni tiel kompetentan kaj belaspektan lernolibron. Mi gratulas la eldonejon pro ĝiaj klopodoj havigi taŭgan lernolibron. Kune kun ĉi tiu lernolibro, oni havigas en aparta volumo Ŝlosilon pri ĝiaj [[ekzerco]]j. |M . Rodriguez. [[Boletín]] n074 (feb 1955)}} === [[Yvonne Winkler von Mohrenfels]] === '''Yvonne WINKLER von MOHRENFELS''' (naskiĝis {{naskiĝtago|1966|04|19}}, do nun {{aĝo|1966|04|19}}-jara) estas denaske germana juristino, ekonomistino kaj esperantistino, vivanta ekde 2005 en Usono. Ŝi en la [[1990-aj jaroj]] plurajn jarojn estis komisionano de [[Germana Esperanto-Junularo]] pri internaciaj rilatoj.<ref>ekzemple en ''Die Deutsche Esperanto-Jugend stellt sich vor'' (la teamo de GEJ sin prezentas), eldono 1995, paĝo 13</ref>. Ŝia patro estas jura profesoro, kaj subtenis ŝin bone kunordigi honoroficajn taskojn kun la duobla studo en [[Saarbrücken]]. Ekde 2005 ŝi laboras ĉe la internacia firmao ''Ashland'' en [[Bridgewater (Nov-Ĵerzejo)]]. '''Eksteraj ligiloj''' * [https://modern-counsel.com/2020/yvonne-winkler-von-mohrenfels-ashland/ intervjuo kun ŝi, kun portreta foto, en 2020, post 15 jaroj en] [[Nov-Ĵerzejo]] ({{en}}) {{referencoj}} === [[Julie Winter]] === '''Julie WINTER''' (naskiĝis en [[1906]], mortis en [[2004]] en [[Wolfhagen]], [[Germanio]]) estis konstanta membrino de [[Societo Zamenhof]] ekde [[1969]]. De [[1969]] ĝis [[1992]] ŝi estis respondeculo de [[Veterana Esperantista Klubo]]. ===[[Hannelore Winzer]]=== '''Hannelore Winzer''' (mortis 1985) estis esperantisto el [[Leinefelde]]. === [[Alfred Wollbacher]] === '''Alfred WOLLBACHER''' (naskiĝis en 1912, mortis komence de novembro 1996) estis multjara [[UEA-delegito]] pri fervojoj kaj turismo en [[Bamberg]] (Germanio). ===[[Max Wolter]]=== '''Max Wolter''', komercisto, estis esperantisto en [[Turingio]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n166 apr 1914</ref> ===[[Hans Würtz]]=== '''Hans Würtz''' (mortis 1915?) estis esperantisto el [[Rohrbach]] mortita dum la Unua monmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> == Z == ===[[Alfred Zaumseil]]=== '''Alfred Zaumseil''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Gera]], kiu mortis dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref>. ===[[Theodor Zempe]]=== '''Theodor Zempe''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Berlino]], kiu mortis dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref>. === [[Gerhard Ziegler]] === '''Gerhard ZIEGLER''' en 1981 verkis Esperanto-tradukon de pluraj "elektitaj satiroj" de [[Efraim Kiŝon]], kiuj sub tiu titolo publikiĝis en eldonejo Bleicher. === [[Oskar Ziegler]] === '''Oskar''' (foje ankaŭ skribita ''Oscar'') '''ZIEGLER''' estis esperantista presisto kaj librobindisto, kiu eldonis multajn librojn pri Esperanto en la unua duono de la 20-a jarcento. Lia firmao havis sidejon en [[Stutgarto]] ĝis la fino de la [[Unua Mondmilito]] kaj en [[Marktredwitz]], norda Bavario, poste. Inter la unuaj eldonaĵoj en la nova urbo estis [[Humoraĵoj (Baucon)]] kun antaŭparolo de [[Paul Gottfried Christaller]], eldonita en 1919. :Noto: Familiaj ligoj al la pliaj esperantistoj kun sama familia nomo [[Gerhard Ziegler]] (vidu supre), [[Siegfried Ziegler]] (n. 1902 en [[Essen]], m. en 1984 en [[Seefeld (Tirolo)|Seefeld]]), germana geografo, esperantisto kaj politikisto, la unua postmilita prezidanto de [[Germana Esperanto-Asocio]] kaj [[Sven Ziegler]] (n. en 1935 en [[Kopenhago]]), dana esperantisto kaj kortuma prezidanto en Kopen­hago) estus teorie eblaj, sed ne tre probablaj. ===[[Rudolf Zimmermann]]=== '''Rudolf Zimmermann''' (naskiĝis la 15-an de septembro 1904) ===[[Wilhelm Zimmermann]]=== '''Wilhelm Zimmermann''' (mortis la 14-an de septembro 1981) estis esperantisto el [[Fürstenwalde]]. Li vojaĝis 1927 per Esperanto tra Sovetunio<ref>[[Der Esperantist]] n110 jun. 1981</ref>. ==Notoj== <references/> {{Ĝermo|esperantisto}} [[Kategorio:Germanaj esperantistoj|!]] [[Kategorio:Listoj de esperantistoj laŭ nacieco|Germanaj]] [[Kategorio:Ĝermolisto de esperantistoj|Germanaj]] djmi7vjnczeq29vwryulj6aq4snon1w 9494387 9494378 2026-10-16T11:23:44Z Roberto 609 /* Alfred Zaumseil */ 9494387 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto | speco = ĝermo | bildo = <span style="vertical-align: middle; background:transparent">[[Dosiero:Flago-de-Germanio.svg|50ra]]<span style="margin-left:-45px;">[[Dosiero:Jubilea simbolo.svg|40ra]]</span></span> | css-stiloj = width: 80%; | teksto = ''Ĉi tiu paĝo listigas [[Vikipedio:ĝermo|ĝermajn informojn]] pri [[germana esperantisto|germanaj esperantistoj]]. Movu mallongajn informojn pri germanaj esperantistoj en tiun ĉi paĝon metante [[Vikipedio:alidirektilo|alidirektilo]]n.<br />Se vi volus partigi informon en apartan artikolon, aldonu informojn tiel ke '''minimume''' estu tri plenaj frazoj, prefere pli, nepre estu ĝustaj kategorioj, almenaŭ [[:kategorio:germanaj esperantistoj]], kaj laŭeble ankaŭ uziĝu la ŝablonoj {{ŝ|Informkesto homo}} kaj {{ŝ|vivtempo}}. Post kreo de aparta artikolo forigu la informon de ĉi tie.<br />Ekzistas pli plena '''[[listo de germanaj esperantistoj]]''', en kiu listiĝu la nomoj de germanaj esperantistoj aŭ menciataj ĉi tie aŭ per propra biografia artikolo.'' <!-- Pri ĉi tiu paĝo, vidu la historian diskuton [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo_2006_9#Kvanto_kaj_kvalito]] --> }} {{KompaktaEnhavTabelo}} ==A== ===[[Robert Alm]]=== '''Robert Alm''' (naskiĝis la 20-an de junio 1897) estis esperantisto en [[Wismar]]. == B == === [[Diana Babec]] === '''Diana BABEC''' (naskiĝis {{naskiĝtago|1969|09|21}}, do nun {{aĝo|1969|09|21}}-jara) estas germana esperantistino. Ŝi en la [[1990-aj jaroj]] plurajn jarojn estis komisionano de [[Germana Esperanto-Junularo]] pri publikaj rilatoj, dum ŝi estis studento en [[Soest]].<ref>ekzemple en ''Die Deutsche Esperanto-Jugend stellt sich vor'' (la teamo de GEJ sin prezentas), eldono 1995, paĝo 11</ref>. ==== Referencoj ==== {{referencoj}} ===[[Gottlieb Baumann]]=== '''Gottlieb Baumann''' (mortis 1917) estis esperantisto el [[Eger]] dum la komenco de la 20-a jarcento.<ref>Esperanto n209 jan 1918</ref> ===[[Andreas Bender]]=== '''Andreas Bender''' estis esperantisto dum la unua duono de 20-a jarcento en [[Neunkirchen]]. ===[[Josef Benning]]=== '''Josef Benning''' (mortis 1919?) estis esperantisto en la komenco de 20-a jarcento en [[Bochum]]. <ref>Esperanto n222 fev 1919</ref> === [[Anneliese Elsa Bepperling]] === '''Anneliese (Lisa) Elsa BEPPERLING''' (naskiĝis en [[1919]], mortis la [[11-an de novembro]] [[1990]] en [[Hamburgo]], [[Germanio]], pro rajd-akcidento) estis dum multaj jaroj fakdelegitino de [[UEA]]. === [[Katja Bertram]] === '''Katja BERTRAM''' (naskiĝis en 1966 aŭ 1967) estas germana esperantistino, kiu kreskis en la komunumo [[Bissendorf]] en [[Malsupra Saksio]] kaj esperantistiĝis en lerneja aĝo, kiel lernantino en la tiam ankoraŭ nur-knabina ''Ursula''-gimnazio de [[Osnabruko]] - intertempe la privata katolika mezlernejo akceptas ankaŭ knabajn lernejanojn. Fine de la 1980-aj kaj en la 1990-aj jaroj ŝi estis estraranino kaj komisianino pri internaciaj rilatoj de [[Germana Esperanto-Junularo]], kaj krome plurajn jarojn aktivis kiel esperantlingva aktorino en la teatra grupo ''[[Kia Koincido]]''. === [[Rita Beug]] === '''Rita BEUG''' (naskiĝis en 1916, mortis fine de aŭtuno 1997) estis dumviva membro de [[UEA]], animo de la Esperanto-grupo en [[Würzburg]] (Germanio) kaj iama vic- kaj turisma fakdelegito de UEA. ===A. Binder=== '''A. Binder''' estis esperantisto el [[Stade]], militkaptito en 1915 dum la Unua mondmilito arestita ĉe [[Dorset]]<ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. === [[W. D. Ekkehard Bink]] === D-ro '''W. D. Ekkehard BINK''' (naskiĝis en [[1924]], mortis julie [[1992]] en [[Hamburgo]]) estis [[UEA]]-fakdelegito pri [[matematiko]]. === [[Sascha Bittner]] === '''Sascha BITTNER''' en la 2000-aj jaroj estis juna germana esperantistoj kaj aktivulo de [[GEJ]]. Ekzemple li okaze de la 51-a [[Internacia Seminario|IS]] en [[Würzburg]] ([[2007]]/[[2008]]) faris edukan programeron pri [[geokaŝado]]. Pri lia naskiĝjaro aŭ studado resp. profesio ĝis nun estas neniuj informoj, sed konatas ke li en 2007 vivis en [[Hoppstädten]], [[Rejnlando-Palatinato]].<ref>[http://www.u-matthias.de/trilanda.htm anonco pri la 8-a Trilanda Renkontiĝo de la Esperanto-Junularoj en Baden-Virtembergo, Hesio kaj Rejnlando-Palatinato en Idar-Oberstein (Okcidenta Germanio, inter Mainz kaj Saarbrücken) en majo 2007]</ref> '''Referencoj''' {{Referencoj}} ===D. Borchers=== '''D. Borchers''' estis esperantisto el [[Stade]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Nevers]]<ref>Esperanto n184 dec 1915</ref> ===[[Bruno Kuberski]]=== '''Bruno Kuberski''' estis esperantisto el [[Bochum]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Cassis]]<ref>Esperanto n186 jan 1916</ref> === [[Hans J. Borgwardt]] === '''Hans Joachim BORGWARDT'''<!-- jes, BORgwardt (laŭ siatempa membrolisto de GEA)! - kaj ne "BROgwardt" kiel malprave asertas ĉiuj kopiitaj interretaj paĝoj!!! --> (naskiĝis la {{daton|2|marto|1924}}, mortis en novembro 2003) estis delegito pri humanismo kaj homaj rajtoj (1991-2003) en [[Stralsund]] (Germanio). Li estis ano de la Centra Estraro de [[GDREA]]. === [[Marta Boxhammer]] === '''Marta BOXHAMMER''' {{prononco|'''boks'''hama}} (naskiĝis la {{daton|14|marto|1882}} en ''Sänitz'' (ekde 1954 pole ''Sanice'' apud [[Rothenburg (Saksio)]] en [[Malsupra Luzacio]], mortis la {{daton|30|novembro|1931}}) estis pioniro de la laborista Esperanto-movado. === [[Rudolf Brand]] === '''Rudolf BRAND''' (naskiĝis en [[1921]], mortis la [[6-an de novembro]] [[1992]] en [[Bamberg]], [[Germanio]]) estis [[UEA]]-fakdelegito pri instruado kaj [[turismo]]. En [[1966]] li estis la ĉeforganizanto de [[Germana Esperanto-Kongreso]] en Bamberg. === [[Franz Josef Braun]] === '''Franz Josef BRAUN''' (mortis en aĝo de 86 jaroj la 30-an de junio 2023 en [[Bühl (Baden)|Bühl]],<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.balzhofen.de/Auftritte/20230712%20Nachruf%20Franz-Josef%20Braun/aktuell01.htm |titolo=nekrologo de muzika asocio en la urbo Bühl pri li de julio 2023, kun portreta foto identiganta lin |alirdato=2025-09-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20250926091748/https://www.balzhofen.de/Auftritte/20230712%20Nachruf%20Franz-Josef%20Braun/aktuell01.htm |arkivdato=2025-09-26 }}</ref> do naskiĝis en 1936 aŭ 1937) estis germana esperantisto aktiva en [[Germana Esperanto-Asocio]] GEA kaj en ties suborganizo [[BAVELO]] en la [[germana federacia lando]] [[Baden-Virtembergo]]. Li en 1984 estis gvida kunfondanto de la Internacia Komerca kaj Ekonomia Fakgrupo (intertempe [[Internacia Komerca kaj Ekonomia Federacio]], IKEF) pri uzado de Esperanto en komerco kaj ekonomio. ==== Referencoj ==== {{referencoj}} === [[Gisela Braun]] === '''Gisela BRAUN''' (mortis 36-jara la [[15-an de novembro]] [[1970]]) estis [[germana esperantisto|germana esperantistino]] kaj fakdelegito en [[Frankfurto ĉe Majno]]. Sub tragika cirkonstanco ŝi perdis la vivon surstrate. ===[[Johanna Brautigam]]=== '''Johanna Brautigam''' (naskiĝis la 4-an de februaro 1898) estis esperantistino en [[Meißen]]. === [[Otto Brandt]] === '''Otto BRANDT''' (naskiĝis en [[1891]], mortis komence de junio en [[1970]]) estis germana esperantisto en [[Krefeld]]. Li lernis Esperanton 50 jarojn antaŭ la morto kaj estis malnova membro kaj fakdelegito por blinduloj. En 1962 al li estis atribuita la [[meritmedalo de GEA|honorbroŝo de GEA]]. [[Dosiero:1923 Historio Brüggemann.jpg|eta|160px|''Historio de Esperanto'', fare de Karl Brüggemann.]] === [[Karl Brüggemann]] === '''Karl Brüggemann''' estis germana esperantisto en la unua duono de la 20-a jarcento. Verkoj * ''Unua legolibreto''. (19 Rakontoj, fabeloj kaj popollegendoj). Eld. [[Friedrich Ader]], Dresden, 1922. - 64 paĝoj, 16 cm. - (Universala biblioteko no. 1, *AB: 97 A 5 dl 6) * ''Dua legolibreto''. (16 prozaĵoj el literaturo , arto kaj scienco). Eld. [[Friedrich Ader]], Dresden, 1922. - 63 paĝoj, 16 cm. - (Universala biblioteko no. 2, *AB: 96 B 10 dl 10) {{Citaĵo|La enhavo estas senriproĉa, kaj la eldono boneqe prizorgita.|[[Belga Esperantisto]] n092-093 (okt-nov 1922)}} * ''Esperanto-Lehrbuch für Schul-, Kursus- und Selbstunterricht'', Eld. [[Friedrich Ader]], Dresden, 1922 - 144 paĝoj, 2 Bl., Kl. 8°<ref>https://www.rotes-antiquariat.de/index.php?action=books_detail&lang=en&proid=220787 ''Esperanto-Lehrbuch für Schul-, Kursus- und Selbstunterricht'' en antikvaĵejo de Berlino</ref><!-- se iam bezonatos: https://web.archive.org/web/20240221181025/https://www.rotes-antiquariat.de/index.php?action=books_detail&lang=en&proid=220787--> * ''Historio de Esperanto''. Eld. [[Friedrich Ader]], Dresden, 1923. - ? paĝoj, 16 cm. - (Universala biblioteko no. 3) * [[Wilhelm Hauff]]: La Almozulino de la "Pont des Arts": novelo el la germana lingvo tradukita de Karl Brüggemann. Eld. [[Friedrich Ader]], Dresden 1923. - 144 paĝoj, 16 cm. - (Universala biblioteko no. 4, *AB: 96 B 10 dl 14) * Johann Heinrich Daniel Zschokke: Aventuro en la Novjara Nokto: novelo el la germana lingvo esperantigita de Karl Brüggemann. Eld. [[Friedrich Ader]], Dresden, 1923. - 72 paĝoj, 16 cm. - (Universala biblioteko no. 6, *AB: 96 B 10 dl 15) * ''El la mitologio de antikvaj popoloj''. Eld. [[Friedrich Ader]], Dresden, 1923. - 80 paĝoj, 16 cm. - (Universala biblioteko no. 5, *AB: 97 C 7 dl 2) La kodoj estas de la [https://web.archive.org/web/20080611201314/http://repertorium.library.uu.nl/standlijsten/kunsttalen.htm Standlijst collectie "Kunsttalen" (lista kolekto "Artaj lingvoj")] de la universitata biblioteko [[universitato Utrecht|Utrecht]], arkivigita en junio 2008 {{referencoj}} ===[[Arthur Brühe]]=== '''Arthur Brühe''' estis esperantisto, militkaptita 1916 dum la Unua mondmilito en [[Handforth]]<ref>Esperanto n 193-194 sep-okt 1916</ref> ===[[Harry Brühl]]=== '''Harry Brühl''' estis esperantisto en Germanio dum la komenco de 20-a jarcento. Verko: *'''Kurzer Lehrgang der Internationalen Hilfssprache Esperanto'''. Eld. Hans Th. Hoffmann, Berlino, 1907(?) ===[[Willi Bruhn]]=== '''Willi Bruhn''' (mortis 1915?) estis esperantisto el Postdam, kiu mortis dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1914</ref> ===[[Paul Bühring]]=== '''Paul Bühring''' (mortis 1920) estis esperantisto en [[Oberschüneweid]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n236 apr 1918</ref> ===[[Adolf Bruse]]=== '''Adolf Bruse''' (mortis 1917?) estis elperantisto el Lubeck, kiu mortis dum la Unua mondmilito sekve de malsano kaptita en la servo de Ruga Kruco.<ref>Esperanto n209 jan 1918</ref> ===B. Böning=== '''B. Böning''' estis esperantisto el [[Bremen]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Le Havre]]<ref>Esperanto n184 dec 1915</ref> === [[Martin Burkert]] === Pri '''Martin BURKERT''' vidu sub [[#Martin Markarian|Martin Markarian]]. ===[[Max Büschel]]=== '''Max Büschel''' estis esperantisto en LEIPZIG, dum la komenco de 20-a jarcento. Li ellernis Esperanton en 1903<ref>[[:s:Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”/Serio XXIV|Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”/Serio XXIV]], n-ro 9210 </ref>. Verkoj: *'''D. Zamenhofs Esperanto-Sprache zum Selbstunterricht'''. Eld. Verlag von Rudolf Uhlig, Leipzig, 1907(?) {{referencoj}} === [[Nicola Buskotte]] === '''Nicola BUSKOTTE''' (naskiĝis {{naskiĝtago|1966|7|17}}, do nun {{aĝo|1966|7|17}}-jara) estas germana historiistino kaj esperantistino, kiu kreskis en la komunumo [[Ostercappeln]] en [[Malsupra Saksio]] kaj esperantistiĝis en lerneja aĝo, kiel lernantino en la knabina ''Ursula''-gimnazio de [[Osnabruko]]. Fine de la 1980-aj kaj en la 1990-aj jaroj, grandparte dum sia studado en la [[universitato de Monastero]], ŝi estis estraranino de [[Germana Esperanto-Junularo]], interalie pri renkontiĝoj kaj pri financoj. ===[[Walter Busse]]=== '''Walter Busse''' (naskiĝis la 24-an de januaro 1899) estis esperantisto el [[Magdeburg]]. == C == === H. de Chalmot === '''H. de Chalmot''' estis esperantistino en [[Göttingen]] citita en [[Adresaro de la Esperantistoj]], serio XXV/peco 1,<ref>[[:s:Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”/Serio XXV/Peco 1|Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”/Serio XXV/Peco 1]], n-ro 9959</ref> kiu signifas ke ŝi ellernis Esperanton en 1904. La adresaro indikas ŝin kiel fraŭlino, kio estas indiko ke probable ŝi estis junulino kiam ŝi lernis la lingvon, eble lernejano aŭ studentino. En 1909 ŝi verkis kun [[Frieda Döninghaus]] kalendaron en kvar lingvoj: Esperanto, la franca, germana kaj angla. ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} ===[[Max Chamrol]]=== '''Max Chamrol''' (mortis la 20an de decembro 1980) estis germana esperantisto. == D == ===G. Daub=== '''G. Daub''' (mortis 1915?) estis germana esperantisto ekde la 19-a jarcento (n-ro 7964), kiu mortis dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto, n173 jan 1915</ref> ===[[Ferdinand Delkliseur]]=== Pastro '''Ferdinand Delkliseur''' (mortis 1910) estis Esperantisto el Hamburgo. Li estis "konsulo" (t.e. [[delegito de UEA]]), en [[Frankfurto ĉe Majno]] en la komenco de la 20-a jarcento <ref>Esperanto n80 20 jun. 1910</ref>. === [[Carl Denker]] === '''Carl Denker''' (mortis la 30-an de aprilo 1933), vegetarano kaj konfidata supera registara konsilisto de titolo ''Geheimrat'', estis germana esperantisto. ===[[Florentin Dentler]]=== '''Florentin Dentler''' (mortis 1915?) el Grimma, estis unu el pioniroj de esperanto en Germanio ekde la 19-a jarcento (n-ro 6614), kiu mortis dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===[[Ernst Diedrich]]=== '''Ernst Diedrich''' (naskiĝis la 30-an de marto 1909) estis esperantisto en [[Warin]]. === [[Alfred Dietrich]] === '''Alfred DIETRICH''' (naskiĝis en 1926, mortis la 2-an de aprilo 1995 en [[Elsfleth]]), estis germana fervojisto kaj esperantisto. Li fondis la Esperanto-grupon en [[Elsfleth]]. ===[[Walter Dietze]]=== '''Walter Dietze''' (mortis la 10-an de novembro 1978) estis esperantisto el [[Großpösna]]. === [[Frieda Döninghaus]] === '''Frieda Döninghaus''' estis germana esperantistino en [[Kolonjo]] en la komenco de 20-a jarcento. En 1909, ŝi verkis kun H. de Chalmot la kalendaron ''Kalendaro por lingva ripetado en kvar lingvoj : Esperanto-Franco-Germana kaj Angla''. Ŝi pagis la eldonon sur 53 folioj (25X15). {{Citaĵo|Jen ŝir[[kalendaro]], enhavanta por ĉiu tago de la jaro kvarlingvan tekston pri la ĉiutago (''sic'') vivo, proverboj, kc. La aŭtorinoj elektis kiel devizo de sia publikaĵo : Ripetado estas la fonto de scipovo. Estas ankaŭ mia opinio, kaj traleginte la tre laŭdindan verkon de la estimataj aŭtorinoj, mi plezure esprimas al ili mian sinceran gratulon kaj mian tutkoran bondeziron pri sukceso.|[[Amatus Van der Biest-Andelhof| Amatus]]. [[Belga Esperantisto]] n.15 (jan 1910)}} ===[[Felix Dyba]]=== '''Felix Dyba''', gimnazia instruisto, estis germana esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Li instruis [[stenografio]] kaj aperigis original-sistemon „Ĉies“. Verko *ESPERANTA STENOGRAFIO INTERNACIA. Unua Parto. Korespondada Skribo. 14 paĝa (10.5 X 16.5 cm.) broŝuro hektografiita. Eld. la aŭtoro: Berlino, 1926? == E == === [[Otto Eberler]] === '''Otto EBERLER''' (naskiĝis la {{daton|9|marto|1891}} en [[Altusried]]) estis germana esperantisto kaj advokato. Li estis komponisto de moderna dancmuziko kaj propagandisto de Esperanto en Germanio kaj eksterlando. === [[Alois Eder]] === '''Alois EDER''' (naskiĝis en la {{daton|26|11|1940}} en [[Bruck an der Großglocknerstraße]], mortis la {{daton|21|8|2026}}<ref>[https://ikue.org/in-memoriam/ rubriko "In memoriam"] - ĉe: ''ikue.org''</ref><ref>[https://esperanto-bw.de/pages/posts/forpasis-nia-prezidanto-318.php "Forpasis nia prezidanto"] - ĉe: ''esperanto-bw.de''</ref>) estis aŭstra-germana esperantisto kaj pensiiĝinta religia pedagogo. Li esperantiĝis 14-jara en la [[internulejo]] de [[Kollegium Borromaeum Salzburg]], ekde ties fondojaro en [[1982]] estis li estrarano de [[BAVELO]], poste inter la jaroj 2001 kaj 2005 estis li estrarano de GEA kaj almenaŭ de 2012 prezidanto de BAVELO. Li loĝis en [[Gärtringen]]. ===[[Erich Ehmig]]=== '''Erich Ehmig''' (naskiĝis la 13-an de aŭgusto 1898) estis esperantisto en [[Hildburghausen]]. === [[Ulrich Ender]] === D-ro '''Ulrich ENDER''' (naskiĝis la {{daton|1955-04-30}}, kutime nomata ''Uli Ender'') - estas germana esperantisto vivanta en Munkeno. De jardekoj aktiva en la loka Esperanto-movado, li interalie estis inter la organizantoj de la [[69-a Germana Esperanto-Kongreso]] de pentekosto 1991 en sia hejmurbo, kadre de kiu reunuiĝis la du landaj asocioj de UEA el okcidenta kaj orienta Germanio al unu asocio. ===[[Otto Erbs]]=== '''Otto Erbs''' (mortis la 24-an de decembro 1981) estis kunfondinto de la Esperanto-grupo [[Waltershausen]], [[Turingio]]. == F == === [[Paul Fast]] === '''Paul FAST''' estis germana esperantisto kaj instruisto en komerca lernejo. Li naskiĝis la [[21-an de septembro]] [[1853]] kaj mortis la [[28-an de oktobro]] [[1928]]. En [[1907]] li estis kunfondinto de Esperanto-grupo de [[Kenigsbergo]] en [[Orienta Prusio]] (Königsberg i.Pr.). Fast verkis Esperantan gramatikon kun W.B. Mielck, "Die Weltsprache, ein Hilfsmittel für jedermann", Leipzig ([[Lepsiko]]) 1912, 181&nbsp;p. === [[Bernd Finger]] === '''Bernd FINGER''' (naskiĝis {{naskiĝtago|1972|08|30}}, do nun {{aĝo|1972|08|30}}-jara) estas germana esperantisto kaj filologo pri romanidaj lingvoj. Li en la [[1990-aj jaroj]] plurajn jarojn estis estrarano de [[Germana Esperanto-Junularo]] pri renkontiĝoj.<ref>ekzemple en ''Die Deutsche Esperanto-Jugend stellt sich vor'' (la teamo de GEJ sin prezentas), eldono 1995, paĝo 8</ref> ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} === [[Karl Foehr]] === '''Karl FOEHR''' estis germana esperantisto kaj direktoro de komerca kaj industria altlernejo en [[Köthen (Anhalt)]]. Li naskiĝis la [[25-an de marto]] [[1860]] en [[Stuttgart]] (Stutgarto) kaj mortis la [[21-an de aprilo]] [[1930]] en [[Freiberg]]. Esperanto estis lernofako en lia altlernejo. Paroladoj, vizito de [[Universala Kongreso|Universalaj Kongresoj]]. === [[Clemens Fries]] === '''Clemens FRIES''' {{prononco|klemens fris}} (naskita en [[1984]]) estas germana esperantisto. Li komence de la [[2010-aj jaroj]] estis estrarano de [[Germana Esperanto-Junularo]] kaj respondeca pri ties Interreta Komisiono. (''[[Esperanto aktuell]] 2012/1, paĝo 25.) [[dosiero:1922 Universala Legolibro.jpg|eta|150ra|{{centre|la kovrilo de ''Universala Legolibro'' (1922)}}]] === [[Wilhelm Fricke]] === '''Wilhelm Fricke''' estis germana esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Verko: * ''Universala Legolibro''. Modelaj tradu­kaĵoj el la tutmonda literaturo kaj originaloj Esperantaj. Eldonejo Ellersiek & Borel, Berlin-Dresden, 1922, 176 paĝoj, 18,5 x 13 cm. {{Citaĵo|Enhavas 90 bone elektitaj versaĵoj kaj prozaĵoj de niaj plej bonaj Esperantistaj stilistoj. La libro estas presita sur bona papero kaj tre zorge eldonita.|[[Belga Esperantisto]] n092-093 (okt-nov 1922)}} === [[Heike Fritz]] === '''Heike FRITZ''', naskonomo Heike LÜHMANN, estas germana esperantistino, vivanta en [[Hennef]], [[Nordrejn-Vestfalio]]. Aparte en la [[1970-aj jaroj]], ankoraŭ konata per la fraŭlina familia nomo, ŝi estis tre aktiva en la junulara Esperanto-movado, en [[TEJO]], [[GEJ]] kaj la junulara grupo de la universitata urbo [[Bonno]]. En la Esperanto-movado ŝi ankaŭ konatiĝis kun la posta edzo [[Klaus-Peter Fritz|Klaus-Peter]], kun kiu ŝi vivis ĝis ties morto en 2020. La paro estis gepatroj de tri infanoj, Marina, Benjamin kaj Fabian. === [[Helmut Fuchs]] === '''Helmut Fuchs''' (n. la 18-an de aprilo 1909, m. nekonata) estis esperantisto en [[Pirna]], kie li estis honora civitano, estis membro de [[Centra Laborrondo Esperanto]] kaj membro de la Internacia Komitato de [[MEM]]. === [[Heinrich Funk]] === '''Heinrich FUNK''' (mortis la [[1-an de marto]] [[1970]]) estis germana esperantisto, multjara prezidanto kaj estrarano de la Esperanto-Societo [[Fulda]] en orienta [[Hesio]]. Li lernis la lingvon en [[1907]], kunfondis grupon en [[Heilbronn]] kaj estis malnova membro kaj [[delegito de UEA]]. == G == ===[[Arno Gallandt]]=== '''Arno Gallandt''' (mortis 1915) estis germana esperantisto el Berlino en la komenco de la 20-a jarcento. Li mortis en 1915 batalante dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. ===[[Gerard Goldberg]]=== '''Gerard Goldberg''' estis esperantisto malaperita 1916 dum la Unua mondmilito en Barleuse<ref>Esperanto n 193-194 sep-okt 1916</ref>. === [[Martin Goldberg]] === '''Martin GOLDBERG''' estis germana esperantisto kaj popollerneja instruisto en [[Lepsiko]] (Leipzig), kiu naskiĝis la [[16-an de aŭgusto]] [[1890]] en Groß Schönau (hodiaŭ [[Velký Šenov]] en [[Ĉeĥio]]). Dum pluraj jaroj li plenumis valorajn servojn por Tutmonda Asocio de Geinstruistoj Esperantistaj ([[TAGE]]) kaj ĉe la eldono de [[Internacia Pedagogia Revuo]]. === [[Cornelius Göbel]] === [[Dosiero:Göbel Cornelius 208 VIII. Universala Kongreso Esperantista – Albumo (cropped).jpg|eta|140ra|{{centre|[[Cornelius Göbel]] en 1912}}]] '''Cornelius GÖBEL''' estis doktoriĝinta esperantisto aktiva en la unua duono de la 20-a jarcento en [[Görlitz]]. En 1910 li elektiĝis prezidanto de la urba ''Esperanto-Societo Zamenhof'', kaj plurfoje faris festparoladojn en kaj pri Esperanto antaŭ publiko de plurcent personoj. Proksime li kunlaboris kun la komercisto kaj esperantista aktivulo [[Ferdinand Maly]], kiu forte instigis la fondon de la urba grupo, subtenis ĝin en la unuaj jaroj kaj poste iĝis honora membro de la grupo. '''Fontoj:''' * „[[Germana Esperantisto]]”, decembro 1910, N-ro 12, p. 253, 254 * „Germana Esperantisto”, januaro 1913, N-ro 1 A, p. 7, 8 ===[[Wolfgang Göpel]]=== '''Wolfgang Göpel''' (mortis la 31-an de marto 1984) estis esperantisto el [[Wolmirstedt]], [[GDR]] (ekde 1990 en la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Saksio-Anhalto]]). ===[[Wally Graetz]]=== '''Wally Graetz''' (naskiĝis la 8-an de julio 1908) estis esperantistino en Berlino, edzino de [[Rudi Graetz]]. === [[Ursula Grattapaglia]] === '''Ursula GRATTAPAGLIA''' (naskiĝis en [[Berlino]] en 1933) estas german-devena brazila esperantistino, administrantino de fondaĵo [[Bona Espero]] en [[Brazilo]] kun ŝia edzo [[Giuseppe Grattapaglia|Giuseppe]]. Ŝi estas membro de [[Rotario]] kaj [[Rotaria Amikaro de Esperantistoj]]. === [[Hellmut Grebe]] === '''Hellmut GREBE''' (naskiĝdato ankoraŭ ne notita ĉi-tie, intertempe pensiulo, antaŭe instruisto pri la latina en Bremeno)<ref>[https://taz.de/Esperanto-estos-facile-lernebla-lingvo/!1727898/ sufiĉe ĥaosa, supozeble mis-skanita, teksto el 1991 pri la bremena Esperanto-grupo] en retejo de la gazeto [[TAZ]]</ref> estas germana esperantisto. Ekde la [[1980-aj jaroj]] li estas la prezidanto de la Esperanto-grupo de la [[urboŝtato]] [[Bremeno]].<ref>[https://www.esperanto.de/de/landesverb%C3%A4nde-alt noto en historia listo el 2006 pri la landaj ligoj de] [[GEA]]</ref> Ankaŭ lia filino ''Maren'' estas esperantistino kaj aparte en la lernejaj jaroj en Bremeno kaj poste la studa tempo de protestantisma religio en Marburgo en la 1980-aj kaj komencaj 1990-aj jaroj aktivis en [[Germana Esperanto-Junularo]]. ===[[Alexander Greeven]]=== '''Alexander Greeven''' (mortis 1915) estis germana esperantisto el Dortmund, de kies grupo li estis kasisto, en la komenco de la 20-a jarcento. Li mortis en 1915 batalante dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. ===[[Hermann Greff]]=== '''Hermann Greff''', kemiisto, estis esperantisto en la komenco de 20-a jarcento en [[Elbing]].<ref>Esperanto n166 apr 1914</ref> ===[[Hans Grosse]]=== '''Hans Grosse''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Radebeul]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref> :Referencoj {{Referencoj}} ===Fr. Gruhlke=== '''Fr. Gruhlke''' estis esperantisto el [[Bodenbach]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Rusio]]<ref>Esperanto n182 okt 1915</ref>. === [[Johannes Grundkötter]] === '''Johannes GRUNDKÖTTER''' (naskiĝis en [[1900]], mortis la [[16-an de marto]] [[1991]] en [[Landau]], [[Germanio]]) estis aktiva esperantisto en sia loĝurbo [[Landau]] kaj ties regiono [[Palatinato]]. === [[Walter Gscheidel]] === '''Walther GSCHEIDEL''' (naskiĝis en [[1902]], mortis la [[29-a de marto|29-an de marto]] [[1993]] en [[Crailsheim]], [[Germanio]]) estis aktiva esperantisto ekde [[1928]]. Pri siaj malfacilaj travivaĵoj en- kaj post-militaj li estis intervjuata de [[Konrad Grammelspacher]] kadre de la projekto ''Rettet die Erinnerung - Sekurigu la rememoron''. ===[[Kurt Günther (esperantisto)|Kurt Günther]]=== '''Kurt Günther'''' (mortis la 9-an de februaro 1983) estis esperantisto en [[Schwarzenberg]]. ===[[Werner Gürges]]=== '''Werner Gürges''' (mortis 1915?<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref>) estis germana esperantisto el Dresden, vundita kaj malaperinta en [[Sampuis près Vitry]] la 10-an de septembro 1914 dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===[[Kurt Güse]]=== '''Kurt Güse''' (naskiĝis la 14-an de majo 1924) estis prezidanto de la Distrikta Estraro [[Schwerin]] kaj membro de Centra Estraro de [[GDREA]]. == H == === [[Thomas Händel]] === '''Thomas Händel''' (naskiĝis {{naskiĝtago|1972|08|26}}, do nun {{aĝo|1972|08|26}}-jara) estas germana esperantisto kaj teologo. Li en la [[1990-aj jaroj]] plurajn jarojn estis komisionano de [[Germana Esperanto-Junularo]], jam dum li estis lernejano, kaj ekde 1995 estis la redaktoro de la nacia bulteno ''[[GEJ-gazeto]]'' (poste alititolita al ''"[[kune]]"''), estante studento pri teologio en [[Münster (Vestfalio)]].<ref>ekzemple en ''Die Deutsche Esperanto-Jugend stellt sich vor'' (la teamo de GEJ sin prezentas), eldono 1995, paĝo 8</ref>. ===Hanke=== '''Hanke''' (mortis 1915) estis esperantisto el Dresdeno, kiu mortis dum la Unua mondmilito. === [[Alois Hans]] === '''Alois HANS''' (naskiĝis en [[1928]], mortis en [[1992]] en [[Maikammer]], [[Germanio]]) estis dumviva membro de [[UEA]]. === [[Heinrich Harasin]] === '''Heinrich Harasin''' eldonisto, estis esperantisto en [[Mainz]] dum la mezo de 20-a jarcento. === [[Detlef Haußner]] === Pri '''Detlef HAUSSNER''' vidu ĉe [[Susanne Warmuth]]. ===[[Emmerich Haussmann]]=== '''Emmerich Haussmann''' (mortis 1915?) estis esperantisto el [[Krefeld]] (n-ro 884), kiu mortis dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1914</ref> ===[[Johannes Heyn]]=== '''Johannes Heyn''' (naskiĝjaro nekonata, mortis en 1916) estis esperantisto en Leipzig kaj Dresden. Li fondis ''Centran Komercejon por Esperantujo'' en Dresden kaj poste ĝin daŭrigis kun gazeto, ''La Duonmonata'', en Leipzig<ref>[[La Brita Esperantisto]] - Numero 141, septembro (1916)</ref>. {{referencoj}} ===[[Manilius Herbig]]=== '''Manilius Herbig''' estis esperantisto en Germanio dum la komenco de 20-a jarcento. Verko: *''Preĝkanto “ Patro Nia”''. Eld. Esperanto Librejo, Leipzig, 1912(?) {{citaĵo|Jen tre interesa kaj esprimplena muziko, en ellaborita formo, aŭ la vortoj de la Krista [[preĝo]], tradukita de D-ro Zamenhof. La kantistoj certe ĝin ŝatos. Sed, bedaŭrinde la akompano estas tiel malfacila por legado, ke ĝi timigos multe da pianistoj. La malfacileco devenas de la kapricoj de la ordinara muzika signosistemo, kombine kun la ŝanĝoj de [[gamo]]. Granda parto de tiu malfacileco estus forigita se la lerta verkisto nur volus ĝin subigi je duontono, donante ĝin en E maldura, anstataŭ F maldura. En ĉiu okazo, ĝi multe gajnus per pli simpla ortografio. Se, en la nuna gamo, la unua ŝanĝo estus en signon de [[Cb]] (sep subsignoj) anstataŭ B (kvin supersignoj), tiu [[signo]] povus daŭri ĝis la ŝanĝo en la GĜ-signon (unu [[supersigno]]). Tiel oni evitus du ŝanĝojn, kaj multajn duoblajn supersignojn, kiuj tre embarasas la nemetiistan ludiston tute sem iu muzika, aŭ eĉ teĥnika, neceso. |E,L.Y. [[La Brita Esperantisto]] - Numero 090, Junio (1912)}} ===[[Kurt Heeg]]=== '''Kurt Heeg''' estis germana esperantisto en [[Fraureuth]], distrikto [[Karl Marks]]-urbo de [[orienta Germanio]] (intertempe en la [[distrikto Zwickau]] de la federacia lando [[Saksio]]), kiu en 1978 estis distingita per la komunisma [[Johannes Becher|Johannes-Becher]]-Medalo en bronzo.<ref>[[Der Esperantist]] - [https://archive.org/details/DerEsperantist_1978_n091_maj/page/n21/mode/2up numero 091, majo 1978, paĝo 23]</ref> ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} === [[Fritz Hegemann]] === D-ro '''Fritz HEGEMANN''' (naskiĝis en [[1935]], mortis en [[1991]] survoje al la [[76-a UK 1991|UK]] en [[Bergeno]]) estis kuracisto el [[Fürfeld]], [[Germanio]] kaj deĵoris kiel [[UEA]]-fakdelegito pri motorbiciklado. === [[Roland H. Hegen]] === '''Roland H. HEGEN''' (naskiĝis en [[1930]], mortis en [[1994]]) estis dumviva [[UEA]]-membro, fakdelegito pri [[humanismo]] en [[Elmstein]] ([[Germanio]]), prizorginto de Esperanto-Centro Humanismo en Elmstein-Iggelbach. ===[[Kurt Henke]]=== '''Kurt Henke''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Barmen]], mortinto dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. === [[Max Heinrich]] === '''Max HEINRICH''' [maks hajnriĥ] (naskiĝis en [[1871]]) estis germana esperantisto kaj mezlerneja instruisto. Li vivis en [[Potsdam]] kaj interesiĝis pri [[stenografio]]. === [[Paul Heinrich]] === '''Paul HEINRICH''' (naskiĝis en [[1880]], mortis la [[19-a de junio|19-an de junio]] [[1980]] tri monatojn antaŭ sia centa datreveno) estis membro de la Esperanto-grupo en [[Wiesbaden]], [[Germanio]], === [[Werner Heinrich]] === '''Werner HEINRICH''' (n. la {{daton|19|novembro|1904}}, m. la {{daton|6|oktobro|1999}} en Berlino) estis dumviva membro kaj longtempa ano de [[Societo Zamenhof]], honora membro de [[Germana Esperanto-Asocio]] en [[Berlino]], ĝis la ŝtata reunuiĝo de 1990 en [[okcidenta Berlino]]. Esperantisto de post la [[dua mondmilito]], dum multaj jaroj li gvidis grupon en [[Esperanto-Ligo Berlin]]o. ===[[Richard Herr]]=== '''Richard Herr''' (mortis la 29-a de januaro de 1983) estis esperantisto en [[Potsdam]]. ===[[Herbert Hesse]]=== '''Herbert Hesse''', poeto, estis germana esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Verko *''Sonoj novaj kaj malnovaj: Originalaj versoj''. Eld. la aŭtoro, [[Heroldo de Esperanto]], [[Kolonjo]], 1930. {{citaĵo|Fine, ree poezio. Bela formo, sonora vorto, ne nur, feliĉe, sed ankaŭ ideoj, simple, nature esprimitaj sen afekto. Ni citu kiel ekzemplon de la verketo, la sekvantan trilinian verseton: <poem> Vivo. El nevidebla man’ monero falis. Ekbrilis. Eksonoris voĉ’ metala. Momento — malaperis son’ kaj brilo. </poem> Ĉiu Esperantisto devus almenaŭ konatiĝi kun la juveleto « Nia Lingvo » sur paĝo 22, kiu revokos en lia koro korŝvelantan senton iam ankaŭ sentitan.|[[Belga esperantisto]] n188 (sep-nov 1931)}} === [[Konrad Hinsen]] === '''Konrad HINSEN''' estas germana fizikisto kaj esperantisto, vivanta en [[Munkeno]], post kiam stude li labore pasigis multajn jarojn en Kanado. Li estas inter la [[kunlaborintoj de PIV|kunlaborintoj de la eldono 2005 de la]] ''[[Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto]]''. ===[[Josef Hock]]=== '''Josef Hock'''estis esperantisto el [[Bayer]] malaperita la 15-a de septembro 1916 dum la Unua mondmilito en [[Francio]]. <ref>Esperanto n198 feb 1917</ref> ===[[Obergast Holst]]=== '''Obergast Holst''' (mortis 1918) estis esperantisto en la komenco de 20-a jarcento<ref>Esperanto n215-216 jul-aŭg 1918</ref>. ===[[Marie Hommel]]=== '''Marie Hommel''' (mortis 1919?) estis esperantisto en [[Dresdeno]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n222 fev 1919</ref> === [[Jakob Hotz]] === '''Jakob HOTZ''' estis esperantisto en Mannheim dum mezo de la 20-a jarcento. === [[Reinold Huber]] === '''Reinold HUBER''' (naskiĝis en [[1937]], mortis la 28-an de januaro [[2002]] en [[Salzburg]]-Gnigl, [[Aŭstrio]]) estis germana dumviva membro de [[UEA]]. ===[[Ernst Hübscher]]=== '''Ernst Hübscher''' (mortis 1918) estis esperantisto el [[Regensburg]] en la komenco de 20-a jarcento<ref>Esperanto n219 nov 1918</ref> ===Hunger=== '''Hunger''' estis esperantisto el Frankenberg. Dum la Unua mondmilito li estis civilkaptito internigita en [[Le Vigan]] (Francio)<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> == I == === [[Ludwig Istel]] === '''Ludwig ISTEL''' estis germana asekura direktoro kaj esperantisto. Li mortis la 17-an de decembro 1933 en [[Wiesbaden]]. De [[1908]] ĝis la morto li estis delegito de [[UEA]]<ref>[https://viewer.onb.ac.at/10045F99/ ekzemple jen en la Jarlibro de UEA pri la jaro 1923, presite p. 207, en la komputila versio p. 252]</ref> kaj laboris amplekse por Esperanto. ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} == J == ===[[Bianka Jacobsen-Mulongo]] === '''Bianka Jacobsen-Mulongo''', ĝis edziniĝo nur ''Bianka Jacobsen'', estas germana esperantistino, kiu tre aktivis en lernejaj kaj studentaj jaroj fine de la 1980-aj kaj en la 1990-aj jaroj en [[Germana Esperanto-Junularo]]. Interalie ŝi unu jaron deĵoris kiel plentempa [[volontulo de TEJO]] en [[Roterdamo]], kaj ŝi aktive kunsukcesigis interalie la [[34-a IS|34-an]] (1990-1991), [[35-a IS|35-an]], kaj [[36-a IS|36-an IS-on]] (1992-1993). Ekde komenco de la 21-a jarcento ŝi vivas en [[Rüsselsheim]], ekde kie ŝi ekzemple vizitis la proksiman [[IJK 2015|IJK-on 2015 en Wiesbaden]]. ==== Eksteraj ligiloj ==== * [https://de.linkedin.com/in/bianka-jacobsen-mulongo-2bab1216 paĝo pri Bianka Jacobsen-Mulongo en la profesia reto] ''linkedin.com'' <!-- [[Kategorio:Volontuloj de TEJO]] --> === [[Josef Jakob]] === '''Josef JAKOB''' estis [[germana esperantisto]] en [[Munkeno]]. Ĉirkaŭ [[1888]] li estis [[volapukisto]] kaj iĝis [[esperantisto]] nur [[1919]]. Jam [[1920]] li publikis en munkena gazetaro kaj paroladis pri [[Esperanto]] al 1500 homoj. ===[[Alois Jauernig]]=== '''Alois Jauernig''' (naskiĝis 1899?; mortis la 31-a de julio 1982) estis esperantisto el [[Sangerhausen]], kiu movadis en [[Quedlinburg]]. === [[Rudolf Jochmann]] === '''Rudolf JOCHMANN''' (naskiĝis en [[1902]], mortis en [[1986]] en [[Grafing apud Munkeno]], [[Bavario]], [[Germanio]]) estis esperantisto, arkitekto, delegito kaj fakdelegito de [[UEA]] pri konstruado, lia profesio. Li estis inter la [[ĉeĥaj germanoj]], ĝis la fino de la dua mondmilito vivis en [[Langenau (Sudetio)|Langenau]], nun {{lang-cs|Lánov}}, kaj en [[1929]] en gazetare multe atentata [[geedziĝoj esperantistaj|internacia movada geedziĝo]] en Langenau edziĝis al la bulgara esperantistino [[Dalinka Spasova]].<ref>[http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e2h&datum=1929&page=86&size=45 ''La plej nova Esperanto-geedziĝfesto]; La Marto, 1929</ref> Ankaŭ la [[Enciklopedio de Esperanto]] de 1934 menciis la nupton.<ref>[https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl-g.htm listo sub la kapvorto "Geedziĝoj esperantistaj"] en la [[Enciklopedio de Esperanto]] de 1934 ({{eo}})</ref> '''Publikaĵoj''' * "Heimatbuch der Gemeinde Langenau mit Josefsdorf" (etnografia libro pri la komunumo Langenau kun Josefsdorf) von Rudolf Jochmann, Grafing, aprilo 1986 (https://www.oppelt.org/forum/viewtopic.php?t=339 referenco]) '''Referencoj''' {{referencoj}} ===[[Victor Jung]]=== '''Victor Jung''' estis esperantisto el [[Bayer]] malaperita la 15/16-a de decembro 1916 dum la [[Batalo apud Verdun]] en [[Francio]]. <ref>Esperanto n198 feb 1917</ref> === [[August Junker]] === '''August JUNKER''' estis [[germana esperantisto]] kaj komercisto. Li naskiĝis en [[Kolonjo]]. Li estis kunfondinto de [[Revelo]] kaj prezidanto de la ekzamena komitato de la [[Germana Esperanto-Instituto]]. Li aperigis originalajn prozaĵojn en gazetoj. ===[[Rudolf Jurig]]=== '''Rudolf Jurig''' estis esperantisto el [[Zittau]], militkaptita 1916 dum la Unua mondmilito en [[Dordogne]]<ref>Esperanto n 193-194 sep-okt 1916</ref> == K == === [[Walter Kaukal]] === '''Walter KAUKAL''' (vivdatoj ankoraŭ ne konataj), aparte en la 1960-aj kaj 1970-aj jaroj estis aktiva esperantisto en [[Neustadt ĉe la Vinvojo]] (''Neustadt/Weinstr.''), kiu estis aparte agema en varbado de novaj individuaj membroj de UEA, nelaste de [[dumviva membro de UEA|dumvivaj membroj]], ĉe homoj kiuj jam lernis la lingvon sed ankoraŭ ne plene aktivas movade, kaj fokusiĝis pri la administra progreso de la internacia Esperanto-movado. ''' Eksteraj ligiloj ''' * [https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/51200/edition/47695/content al li dediĉiĝas granda artikolo en n-ro majo 1970 de la] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240924075400/https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/51200/edition/47695/content |date=2024-09-24 }} [[revuo Esperanto]], paĝoj 78 kaj 79] ({{eo}}) * kaj [[Claude Gacond]] [http://www.esperanto-gacond.ch/Claude_Gacond_Radioprelego_0335.pdf menciis lin en radioprelego en marto 1970] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20241220144758/http://www.esperanto-gacond.ch/Claude_Gacond_Radioprelego_0335.pdf |date=2024-12-20 }} de la [[Svisa Radio Internacia]] ({{eo}}) ===[[Karl Keßner]]=== '''Karl Keßner''' (naskiĝis la 24-an de junio 1888) estis germana esperantisto en Berlino. === [[Ernst Klemm]] === '''Ernst KLEMM''' (mortis ĉ. la 14-an de junio 1930), supera instruisto en [[Chemnitz]], estis longjara, agema kunlaboranto de la [[Asocio de Germanaj Esperanto-Instruistoj]] en la unua duono de 20-a jarcento. === [[Gerhard Klingenhöfer]] === '''Gerhard KLINGENHÖFER''' (naskiĝis la 21-an de majo 1932 en [[Leverkusen]], mortis la 21-an de majo 2017 en [[Erlangen]], ekzakte je la 85-a naskiĝtaga reveno) estis germana inĝeniero en la firmao ''[[Siemens AG]]'' kaj ekde 1994 estis esperantisto. Multajn jarojn li funkciis kiel prezidanto de la Esperanto-grupo en [[Erlangen]] kaj aparte flegis intensajn rilatojn kun esperantistoj kaj Esperanto-grupoj en Pollando. * [https://esperantobayern.wordpress.com/texte/nachrufe-nekrologoj/gerhard-klingenhoefer/ detala nekrologo en la retejo de] [[Bavara Esperanto-Ligo]] ({{de}}) === [[Linde Knöschke]] === '''Linde KNÖSCHKE''' (naskiĝis en 1936, mortis la 10-an de decembro 2001) estis multjara estrarano de [[Esperanto-Asocio de GDR]], aganto por la scienc-teknika apliko de la lingvo kaj aŭtoro de sociologiaj studoj. ===[[Fritz König]]=== '''Fritz König''' estis esperantisto militkaptita en 1917 dum la Unua mondmilito en [[Britio]] <ref>Esperanto n207 nov. 1917</ref> === [[Josef König]] === '''Josef KÖNIG''' (1887 - 1978) estis instruisto kaj esperantisto en [[Stockum (Sundern)]]. Dum sia vivo, li certigis, ke la universala lingvo Esperanto postlasis spurojn en Stockum. Nur danke al li, la militmonumento, unu el la {{J|preĝeja sonorilo}}, kaj lia tombo havas surskribojn en Esperanto. Kaj kompreneble la Esperantostrato - en kiu ankaŭ la hejmo de Josef König troviĝas. ===[[Otto König]]=== '''Otto König''' (mortis 1918) estis esperantisto el [[Zittau]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n219 nov 1918</ref> === [[Franz Körbing]] === '''Franz Körbing ''' estis esperantisto en Göttingen dum mezo de 20-a jarcento. ===[[Carl Koess]]=== '''Carl Koess''' estis esperantisto, civila militkaptito en 1915 dum la Unua mondmilito ĉe [[Cannes]]<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref>. Li estis sendita al Svisio en 1918 <ref>Esperanto n213 majo 1918</ref>. === [[Paul Köster]] === '''Paul KÖSTER''' (mortis la {{daton|3|decembro|1998}}) dum multaj jaroj prezidis la Esperanto-grupon en [[Rostock]]. Paul vojaĝis tra Eŭropo de 1931 ĝis 1933. Pri lia vojaĝo ekzistas lumdisko de la 2-a de decembro 2001, aranĝita de la [[Ŝverino|Ŝverina]] esperantisto [[Ralf Kuse]]. ===[[Rudolf Kracht]]=== '''Rudolf Kracht''' (mortis 1918) estis esperantisto el [[Münster (Vestfalio)]] en la komenco de 20-a jarcento. Li verkis versaĵojn.<ref>Esperanto n219 nov 1918</ref> === [[Josef Kreitz]] === '''Josef KREITZ''' estis blinda esperantisto de la 20-a jarcento, vivinta en [[Kreuzau]],<ref>[https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-662-35209-0#:~:text=Handbuch%20der%20Blindenwohlfahrtspflege informo en ''Handbuch der Blindenwohlfahrtspflege'' (1927)] (enhavolisto, en formato PDF, {{de}})</ref> [[distrikto Düren]], ekde 1945 en [[Nordrejn-Vestfalio]]. Li estis la unua prezidanto de [[Universala Asocio de Blindaj Esperantistoj]] (UABE), fondita en somero 2024, kadre de la Kvara Kongreso de blindaj Esperantistoj en [[Vieno]] sine de la [[UK 1924]], post kiam jam la antaŭaj tri samspecaj kongresoj ekde la unua de 1921 en [[Prago]] sine de la [[UK 1921]] preparis tiun fondon. En 1960 li honoriĝis per la [[meritmedalo de GEA]]. ==== Eldonaĵoj ==== * [[Josef Kreitz]]: [https://web.archive.org/web/20250624072629/https://www.libe.slikom.info/Historio%20de%20la%20Esperanto-Movado%20Inter%20la%20Blinduloj/Joseph%20Kreitz_1.htm Historio de la Esperanto-Movado inter la Blinduloj en tri brajlaj volumoj, jen volumo 1, eldoninto ''Imprenta Braille de la Organizacion Nacional de Ciegos''] en [[Barcelono]], arkivigo de junio 2025 ({{de}}) * Josef Kreitz: [https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-662-35209-0_29 ''Handbuch der Blindenwohlfahrtspflege'' (1927), ĉapitro ''Esperanto unter den deutschen Blinden'', paĝoj 276–277] ({{de}}) ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} === [[Franz Kreutzberg]] === '''Franz KREUTZBERG''' (mortis la [[10-an de majo]] [[1959]], 65-jara) estis germana esperantisto, industria komercisto, multjara UEA-delegito de [[Kolonjo]]. Fervora esperantisto-propagandisto dum 48 jaroj, li estis fondinto de loka grupo, kies konstanta prezidanto kaj kursestro li estis pli ol 25 jarojn. ===E. Kröber=== Dr. '''E. Kröber''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Leipzig]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref> ===[[Rita Krips]]=== '''Rita Krips''' (naskiĝis en 1953) en 1975 estis prezidantino de la junulara komisiono de [[Centra Laborrondo Esperanto]] en Kulturligo de GDR<ref>''[[Der Esperantist]]'' - numeroj 073-074, majo - junio (1975)</ref>. Ekde 1971 la junulara komisiono estis landa sekcio de [[TEJO]] kaj internacie estis nomata [[Esperanto-Junularo de GDR]]. ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} [[dosiero:Wiesbaden Kaiser-Friedrich-Ring 60.jpg|eta|maldekstra|180ra|{{centre|la domo ''Kaiser-Friedrich-Ring 60'' en [[Wiesbaden]]}}]] === d-ro Kunschert === D-ro '''Kunschert''' estis esperantisto en [[Wiesbaden]] dum la komenco de 20-a jarcento. Li aperis en la [[Adresaro de la Esperantistoj|Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon Esperanto]]/Serio XXVII/Parto 2 sub la adreso ''Kaiser-Friedrich-Ring 60, III, Wiesbaden".'' Tio signifas ke li lernis la lingvon en 1906 aŭ 1907. Verko * D-ro Burwinckel_ ''La Kormalsanoj, priskribo popularo (''sic'')''. Traduko de d-ro Kunschert. Eld. Esperanto-Verlag [[Möller & Borel]], Berlino, 1909? (24 x 15), 40 paĝoj. {{Citaĵo|Ĝenerale la publiko nenion legas pri medicino krom... malfeliĉe, kelkajn ĉiam trompemajn anoncartitolojn. Jen nun interesa libreto, skribita kaj esperantigita de kuracistoj, tute komprenebla de ĉiu, pli ol rekomendinda, ne nur utila, sed necesa. La klareco de l'stilo, la akurateco de l'ideoj estas admirindaj ; mi legis la verkon kun granda plezuro, kaj mi estos feliĉa, se multaj el niaj gelegantoj bonvolos konatiĝi je ĝi.|D-ro Amatido (pseŭdonimo de [[Willem Van der Biest]]). [[Belga Esperantisto]] n.15 (jan 1910)}} ==== Internaj ligiloj ==== * [[:s:Adresaro_de_la_personoj_kiuj_ellernis_la_lingvon_„Esperanto”/Serio_XXVII/Parto_2|la Serio XXVII Parto 2 de la adresaro ciferece en]] [[vikifontaro]] ({{eo}}) * [[:dosiero:LD10-185.JPG|kaj skanita paĝo de la koncerna paĝo 185 de la adresaro]] ({{eo}}) {{-l}} ===[[Viktor Kutschert]]=== '''Viktor Kutschert''' (mortis 1917?) estis esperantisto el [[Bromberg]] en la komenco de la 20-a jarcento mortita dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n209 jan 1918</ref> ===[[Hermann Krueger]]=== '''Hermann Krueger''' estis esperantisto el [[Güstrow]], vundita kaj maleperinta en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. == L == ===[[Otto Lauckner]]=== '''Otto LAUCKNER''', n. la 27-an de septembro 1901,<ref>[[Der Esperantist]] - [https://archive.org/details/DerEsperantist_1976_n078_apr/page/n21/mode/2up?view=theater numero 078, aprilo 1976, paĝo 22]</ref> m. nekonata, estis laborista esperantisto en [[Großenhain]], distrikto Dresdeno de la komunisma [[orienta Germanio]] (intertempe en la [[distrikto Meißen]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Saksio]]). ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} === [[Michael Lennartz]]=== '''Michael LENNARTZ''' estas germana esperantisto aparte aktiva en la epoko de la socialisma ŝtato [[GDR]], kiu multe verkis en [[Der Esperantist]]. '''Eksteraj ligiloj ''' * [https://esperanto-sh.blogspot.com/2013/10 artikolo pri li el oktobro 2013 pri la] [[nordfrisa lingvo]] ({{eo}}) ===[[Rudolph Leonhardt]]=== '''Rudolph Leonhardt''' (mortis 1915?) estis germana esperantisto el Dresden, mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> === [[Siegfried Liebeck]] === '''Siegfried LIEBECK''' (libek) estis germana d-ro jura, [[advokato]] kaj [[notario]]. Li naskiĝis la [[12-an de februaro]] [[1885]] en [[Konigsbergo]], kaj aparte propagandas inter [[juristo]]j. Siegfried Liebeck en [[1931]] verkis ''Jurista Terminaro'' Germanan-Esperantlingvan. ===[[Otto Lauckner]]=== '''Otto Lauckner''' (naskiĝis la 27-an de septembro 1901) estis germana esperantisto el [[Großenhain]]. === A. Mobus Lübeck === Dr. Phil. '''A. Mobus Lübeck''', estis germana esperantisto komence de la 20-a jarcento. Eĉ ne klaras, ĉu lia familia nomo vere estis "Mobus Lübeck" aŭ ĉu li nur aldonis la indikon pri sia vivurbo "Lübeck" ([[Lubeko]]) al la familia nomo "Mobus". '''Verko''' :Demonstraciaj tabeloj, pri la konstruo de Esperanto, 8 tabeloj pri la konstruo de la lingvo Esperanto. Eld. [[Möller & Borel]], Berlino, 1910?, 80X106. {{Citaĵo|En tiuj tabeloj estas sinoptike montrataj : 1. Alfabeto, 2. deklinacio, 3. la numeraloj, 4. pronomoj, adverboj, 5. verbo, ĉefaj formoj, 6. konjugacia [[tabelo]] laŭ latina skemo, 7. afiksoj, 8. rolo de Esperanto. La tabeloj enhavas do la plej gravan parton el la gramatiko esperanta. Ili povas tre utili en tiuj instruejoj, kie nigra tabulo kaj kreto mankas, kaj ŝpari la tempon kiun la skribado sur la nigran tabulon necesigas.|[[Belga Esperantisto]] n025 (nov 1910)}} == M == === [[Willi Machleidt]] === '''Willi MACHLEIDT''' (naskiĝis en [[1934]]; mortis la {{daton|15|novembro|1999}} en [[Berlino]]) estis [[germana esperantisto]]. En la [[1950-aj jaroj]] li apartenis al la tiam aktiva junulara Esperanto-grupo de Berlino. === [[Ferdinand Maly]] === '''Ferdinand MALY''' (mali) estis germana esperantisto kaj policadministranto. Li naskiĝis la [[1-an de junio]] 1867 en [[Leitmeritz]] (ĉeĥe ''Litoměřice'' en [[Bohemio]]), kaj estis esperantisto ekde 1903. Ferdinand Maly fondis 11 Esperanto-grupojn kaj gvidis 26 kursojn. Li elektiĝis honora membro de la Esperanto-grupoj en [[Görlitz]] kaj [[Eisleben]] (Germanio). En 1910 li verkis gramatikon de la internacia lingvo. {{EdE|M}} === [[Wilhelm Marienfeld]] === '''Wilhelm Marienfeld''' estis esperantisto en Hannover dum mezo de 20-a jarcento. ===H. Martano=== '''H. Martano''' estis esperantisto en la komenco de 20-a jarcento. Verko: *'''Esperanto-Normal-Grammatik für Deutsche'''. Bamberg, 1912 <ref>Esperanto n147 jun 1913</ref> === [[Julius Mathes]] === '''Julius Mathes''' estis esperantisto en Freiburg dum mezo de 20-a jarcento. ===[[Kurt Mathiak]]=== '''Kurt Mathiak''' (mortis 1915?) estis esperantisto el [[Danzig]], mortita dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===[[Arthur May]]=== '''Arthur May''' (mortis 1917) estis esperantisto el Frankenberg mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n207 nov. 1917</ref>. === [[Fritz Mayerhauser]] === '''Fritz MAYERHAUSER''', formale Friedrich Mayerhauser, estis komercisto kaj esperantisto en [[Bad Reichenhall]] ĉe la limo inter [[Bavario]] kaj [[Salcburgio]] en [[Aŭstrio]]. Interalie li estis gastiganto de la [[propaganda piedvojaĝo]] de [[Parizo]] al la [[UK 1912]] en [[Krakovo]], kiu gastis en Bad Reichenhall inter la 28-a ĝis 29-a de julio de tiu jaro. En la familio esperantistis precipe li kaj lia filino Manjo. Laŭ [https://bulteno.esperanto-usa.org/a/1922/16/00-pdf/bulteno.pdf Amerika Esperantisto, numero junio 1922, paĝo 18] dokumentiĝas ke li ĝis Usono komercis pri gravuritaj aluminiaj pordoplatoj. === [[Max Mayr]] === '''Max Mayr''' estis germana esperantisto, kiu verkis * '''„Mondosteno“. la plej klara. mallonga kaj facila stenografio esperanta''', originale verkita ĉe [[Reichertshausen]], Post Au-[[Hallertau]], Bayern. {{Citaĵo|La sistemo malgraŭ sia titolo ne ŝajnas originala, sed aranĝita laŭ germana stenografio vokalskriba. La signoj por konsonantoj estas malsuprenstrekoj kaj honzontalstrekoj. Sed ne ĉiuj signoj estas bone elektitaj laŭ la principoj de ofteco kaj legebleco. Tamen la kunligado estas vere simila kaj la formoj estas relative mallongaj. Personoj, kiuj ne scipovas alian stenografion, povus rapide kaj facile uzi tiun sistemon, almenaŭ por la tiel nomita „koresponda skribo“ |E. W. [[Aŭstria Esperantisto (revuo)]] n. 104 (jan 1934)}} === [[Maria Merla]] === '''Maria MERLA''' estas germana esperantistino kaj lingvoinstruistino, aktiva movade de la 1980-aj jaroj, ekde la lernejaj jaroj en [[Paderborno]] kaj posta studado en [[Hamburgo]]. Ankaŭ pli poste, dum instruista posteno en [[Francio]], ŝi estis en proksima kontakto kun la regionaj esperantistoj. Ŝi de almenaŭ la jaro 2000 estas la precipa motoro de la loka Esperanto-grupo en [[Darmstadt]], vivanta en la tradicia urboparto [[Darmstadt-Bessungen|Bessungen]], sed petis ke ne pli da biografiaj informoj de ŝi aperu en vikipedio. === [[Judith Meyer]] === '''Maria MEYER''' ([[d:Q131332069|en vikidatumoj]]) estas germana esperantistino, lingvoinstruistino kaj verkistino de lingvolerniloj en vasta gamo da lingvoj. Ŝia naskiĝjaro ĝis nun ne estas konata, sed konatas ke ŝi pasigis la infanajn jarojn en [[Kamp-Lintfort]] kaj ekde la plenkreskiĝo vivas en [[Berlino]]. Origine ŝi membris en la estraro de interreta esperanta grupiĝo [[E@I]], antaŭ ol demisii, organizis kaj gvidis laborgrupojn en kunvenoj pri [[Lingva ideologio]], [[Aktivula Maturigo]], la [[Komuna Eŭropa Referenckadro por Lingvoj]] kaj pri tielnomata "[[Plurlingvula kunveno]]" en [[Berlino]] (la lasta interalie kun [[Chuck Smith]]). Kun Chuck kaj eta kroma teamo ŝi ankaŭ starigis la socian retejon [[Amikumu (retejo)|Amikumu]], kaj en 2018 kunaŭtoris kun la brito [[Tim Owen]] la lernolibron ''Complete Esperanto''. ''' Eksteraj ligiloj ''' * [https://learnlangs.com ''learnlangs.com'' - oficiala rettaglibro de ŝi] (precipe en la {{angla}}) * [https://www.facebook.com/judith.meyer.969 persona retpaĝo en la] [[socia retejo]] ''[[Facebook]]'' ===[[Artur Mildner]]=== '''Artur Mildner''' (naskiĝis la 22-a de septembro 1898) estis esperantisto en [[Pirna]]. === [[Hans Moder]] === '''Hans MODER''' estis germano ĉeĥoslovaka. Li estis longjara sekretario de la Esperanto-unuiĝo „Verda Stelo“ en [[Prago]], kaj estis instruisto pri Esperanto en blindulejo. En Esperanto li verkis aron da humoraj skizoj. ===[[Emil Momber]]=== '''Emil Momber''' (mortis 1919?) estis esperantisto el [[Bad Honnef]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n222 fev 1919</ref>. [[Adam Zakrzewski]] en sia ''Historio de Esperanto'' citas iun Momber, kiu partoprenis literaturan konkurson dum la [[7-a UK|Universala kongreso de Antverpeno]]. === [[Marieta Moschner]] === '''Marieta MOSCHNER''' (naskiĝis en [[1914]], mortis la [[8-an de oktobro]] [[1999]] en [[Aŭgsburgo]]) estis germana esperantistino. Ŝi estis regula membro de [[Germana Esperanto-Asocio]], de [[UEA]] kaj de [[Societo Zamenhof]], sindona movadano kaj gastiganto. === [[Walter Mutschler]] === '''Walter MUTSCHLER''' (mortis en marto [[1987]] en [[Freudenstadt]], [[Germanio]]) estis dumviva membro de [[UEA]]. == N == ===[[Anton Neitzel]]=== '''Anton Neitzel''' (mortis 1919) estis esperantisto el [[Hannover]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n224 apr 1919</ref> ===[[Karl Niedling]]=== '''Karl Niedling''' (mortis 1985) estis germana esperantisto en [[Thale]], kunfondinto de la laborist-movada Esperanto-grupo en [[Ruhla]]. ===[[Karl Nopitsch]]=== Serĝento '''Karl Nopitsch''' estis esperantisto el [[Bayer]] malaperita la 15-a de septembro 1916 dum la [[batalo apud Verdun]] en [[Francio]]. <ref>Esperanto n198 feb 1917</ref> === [[H. Nonnenmann]] === ''' H. Nonnenmann''' estis esperantisto en Germanio dum la unua duono de 20-a jarcento, citita en artikolo ''Germanio'' de [[Enciklopedio de Esperanto]], ano de lingva komisiono de [[GLEA]]. Verko *''LEA Vortaro Esperanto-Deutsch''. Eld. [[Laborista Esperanto-Asocio]] por la german lingvaj teritorioj ([[GLEA]]), Berlino, 1933. {{citaĵo|La antaŭvorto diras, ke la libro servas al la bezonoj de la ĉiutaga [[praktiko]] de la [[laborista movado]], de la kolektiva internacia laborista kaj terkulturista [[korespondado]]. « La ĝis nun aperintaj burĝaj vortaroj estas tiurilate tute malkontentigaj, ĉar unue ilia vort-''eksplikado'' estas ideologie burĝa, ne marksisma... ili reakcie ignoras progresajn lingvoformojn eĉ jam vaste aplikatajn en la praktiko (ekz. finaĵo io). Tiel ni trovas la formojn administra apud administracio, aritmetio apud aritmetiko, botanio apud botaniko, gimnastiko apud [[gimnastiko]], didakio apud didaktiko, profilakso apud profilaktiko, kosmetio apud kosmetiko. Logike daŭrigante , ni atendis, sed ne trovis fizio por fiziko, ankaŭ ne metafizio por metafiziko, tie strange ne la tre konatajn kaj uzitajn formojn telegrafio, telefonio, stereotipio, kinematografio. Ni ankaŭ ne trovis la supozeblajn formojn teknio por tekniko, praktio por praktiko, lirio por liriko, etio por etiko, politio por politiko, polemio por polemiko. Kio montros al la [[laboristo]]j kiam ili uzu la finaĵon « iko » aŭ « io » Krom tio in trovas la formojn butro, kvaze, ant, ĉirk, kvazaŭ la forntoj butero, kvazaŭ, antaŭ, ĉirkaŭ, ktp. ne bone ludas sian rolon. En la frazo : "agu, kvazaŭ mi ĉeestis" , mi eĉ ne kapablas diri "agu, kvaze mi ĉeestus", ĉar la vorto tute ne estas adverbo sed [[konjunkcio]]. Entute la vortaro donas al ni la konfuzan bildon de senorda laborado. Sed ni lernas ke "klasaneco obligas" traduko "Klassenzugehorigkeit verpflichtet ". Verdire, ĉiam la sama povas esti konstatata: la simpleco estas multe pli malfacile atingebla ol komplikeco. Tion jam spertis D-ro Zamenhof; nur finfine li alvenis al simpleco, la supera eleganteco kaj perfekteco. Kompilketo devenas ordinare de ne klaraj ideoj. Precipe por laboristaj rondoj simpleco estas deviga se ne "obliga". Ekzemplo plia : ŝajnas ke la vorto "apartigi" ne plu sufiĉas. Oni bezonas la radikon "separ". Mi havas do tute simple de tio. separi-apartigi, separo-apartigo, separita-apartigita. En la vortato, mi trovas separinta. Jen kion oni faras el la facila Esperanto.|[[Belga esperantisto]] n201 (maj-jun 1933)}} === [[Friedrich Nüchter]] === '''Friedrich Nüchter''' estis germana esperantisto (aŭ minimume simpatizanto) en la komenco de 20-a jarcento. Verko * [[Friedrich Nüchter]]: ''Albrecht Dürer. Lia vivo kaj elekto el liaj verkoj.'' Esperantigita de la [[Germana Esperanto-Asocio]]. Ansbach: Seybold, 1911. 95 paĝoj kaj 54 tabuloj kaj bildoj.<br />''Formato 33x26. {{Citaĵo|Unu el la plej konataj kaj plej grandaj artistoj mezepokaj estas la eminenta Nurnberga majstro Albrecht Dürer. Certe hodiaŭe, kiam preskaŭ kvar centjaroj disigas nin de lia laborado, klarigoj pri liaj verkoj estas bezonaj. Ne estas manko de riĉenhavaj libroj por pli profunda studado, kiuj certe estas tradukitaj en ĉiujn vivantajn lingvojn. Sed inter ili ne estas libro kuniganta malmultekostecon kaj plej impresan artan ornamon kun tiom kompetentaj, facile kompreneblaj kaj vivplene klarigantaj vortoj, kiel la laboro de Dr. Friedr. Nüchter. Tia lia verko en sia originala teksto estis salutata kun sincera laŭdo de la gazetaro, de artkonantoj kaj kompetentaj personoj kaj rekomendata, precipe kiel donaca verko, por plej granda vastigado pro sia alta valoro por praktika [[artedukado]]. <br/> La tradukado estas farita de granda nombro da konataj esperantistoj de Germana Esperanto-Asocio sub direktado de s-ro d-ro [[Maximilian Kandt]] kaj s-ino prof. [[Marie Hankel]]; s-ro [[Antoni Grabowski]] tralegis la tekston. Ĉiu esperantisto certe salutas ĝoje la eldonadon de tiu verko kaj devus opinii ĝin sia honora devo, helpi al la disvastigado de la belega arteldonaĵo, kiu tion plene meritas. Al tiu teksto, ĉerpita el la anonccirkulero de la verko, ni povas nur aldoni ke tiu libro estas la plej arte eldonita verko de la tuta [[esperanta literaturo]]. Ĝi devas esti en la biblioteko de ĉiu artamanta samideano.|[[Belga Esperantisto]] n038 (dec 1911)}} {{citaĵo| Germano Esp. Asocio faris grandan servon al Esperanto kaj al nia propagando, eldonante tradukon de tiu grava kaj belega verko de D-ro Fr. Nüchter. Ĉe tiu tradukado laboris aro da Esperantistoj sub la lerta direktado de [[Maximilian Kandt|S-ro Kandt]] kaj [[Marie Hankel|S-ino Hankel]]. Aliaj sindonemuloj zorgis pri la korektado kaj line S-ro [[Antoni Grabowski|A. Grabowski]] trarigardis la tuton kaj aprobis la tradukon. Oni vidas, ke niaj germanaj samideanoj, kiel kutime, metode penadis por liveri al la Esperantistaro bonstilan kaj fidindan tekston.<br> Cetere la originala verko indis tian metodemon kaj zorgemecon por la okula kaj spirita ĝuado de la artamantoj kaj la nepra artemiĝo de multaj aliaj.<br> Tiu enfolia kajero (cm. 34,5x26) enhavas 75 pagojn, 54 tabulojn kaj bildojn (t. p. pentraĵoj, mandesegnaĵoj, kupro-kaj ligno-gravuroj, unikolorpresaĵo). La plej bonaj verkoj de Dürer estas modele reproduktitaj, grandparte laŭ originala grandeco.<br> Mi rimarkis inter aliaj rimarkindaĵoj la portretojn de la patro kaj [[Barbara Dürer|patrino de Dürer]] kaj de Dürer mem — [[Leporo de Dürer|la leporon]], mirida mandesegnaĵo — [[Adamo kaj Evo (Durero)|Adamo kaj Evon]] — la faman [[Kavaliro, Morto kaj Diablo]]n — Melancholia'n - [[la kvar Apostoloj]]n — la portreton de Holzschuher, k. t. p.<br> La teksto kiu akompanas la bildojn interese rakontas pri la vivo kaj tempo de Dürer, kaj ĝi tiel klare priskribas la represitajn [[pentraĵo]]jn kaj gravurojn, ke la desegnitaj scenoj kaj personoj, kun la tuta Dürer-a epoko, kun la tiamaj kredoj, karakteroj kaj moroj, ŝajne revivigas kaj movigas sub la mirigitaj okuloj. Certe, traleginte kaj trarigardinte tiun libron, ĉiu esperantisto povos pli multe koni pri la fama XV-XVI jarcentata artisto ol multaj profesiaj artkritikistoj.|Esperanto n.118 5 mar. 1912}} ==O== ===A. Omlor=== '''A. Omlor''' estis esperantisto el [[Sankt Ingbert]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Francio]]<ref>Esperanto n182 okt 1915</ref> ===[[Luise von Osenburg]]=== '''Grafino Luise von Osenburg''' (mortis 1918) estis esperantistino el [[Birstein]] en la komenco de 20-a jarcento. <ref>Esperanto n214 jun 1918</ref> === [[Guido Otto]] === '''Guido Otto''', instruisto, estis germana esperantisto en la komenco de 20-a jarcento, pioniro en [[Plauen]], kie li gvidis la unuan Esperanto-kurso en 1900. Lia lernolibro havis multajn reeldonojn kun pli ol 30 mil ekzempleroj. Verko * Elementar-Lehbuch zum gründlichen Erlernung der int. Hilfssprache Esperanto. {{Citaĵo|La tuta lernoperiodo estas dividita en 10 lecionojn, ĉiu kun parola kaj skriba ekzerco. La parto de praktikaj tekstoj enhavas anekdotojn, ekzemplojn de komercaj leteroj, eltiraĵojn el paroladoj kaj artikolojn de plej famaj [[esperantisto]]j.|[[Belga Esperantisto]] n087 (maj 1922)}} == P == === [[Johanna Pagenstecher]] === '''Johanna PAGENSTECHER''' (mortis la [[1-a de februaro|1-an de februaro]] [[1959]]) estis sekretariino de la Esperanto-grupo en [[Bonn]]. ===[[Richard Partecke]]=== '''Richard Partecke''' (naskiĝis lan 15 de decembro 1923) estis esperantisto en [[Eisenach]]. Li gvidis la Scienc-Teknikan Komisionen de [[GDR]]. Li studis terminologion de aviado en Esperanto<ref>[[Der Esperantist]] n119_mar. 1983</ref>. Li prezentis komunikaĵon ''Temo kaj amplekso de mikroelektronika fakvortlisto kiel parto de elektronika fakvortaro'' en [[Konferenco pri Aplikoj de Esperanto en Scienco kaj Tekniko]] 1980. ===[[Otto Pick]]=== '''Otto Pick''' (mortis 1915) estis germana esperantisto el Breslau en la komenco de la 20-a jarcento. Li mortis en 1915 batalante dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. ===[[Isy Pindur]]=== '''Isy Pindur''' estis esperantisto el [[Schweldnitz]] militkaptita en 1917 dum la Unua mondmilito en [[Francio]] <ref>Esperanto n198 feb 1917</ref> === [[Josef Pontz]] === '''Josef PONTZ''' (ponc), germano, [[doktoro]] jura kaj notario en [[Jablonec]] a. N. ([[germane]] Gablonz, [[Ĉeĥoslovakio]]). Naskiĝis la [[5-a de julio|5-an de julio]] [[1895]] en Haslau ([[ĉeĥe]] Hazlov) apud Aŝ. Esperantisto ekde [[1909]]. Aktive kunlaboris en la landa organizo, prezidis la organizaĵon [[Germana Esperanto-Ligo en Ĉeĥoslovakio]] (GEL). ===[[Rosemarie Post]]=== '''Rosemarie Post''' (mortis 1985) estas esperantistino el [[Apolda]]. ===[[Theodor Pyl]]=== '''Theodor Pyl''' (mortis 1915?) estis esperantisto el [[Greifswald]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref> == R == === [[Uli Rau]] === '''Uli RAU''' (naskiĝis {{naskiĝtago|1973|05|13}}, do nun {{aĝo|1973|05|13}}-jara) estas germana esperantisto. Li en la [[1990-aj jaroj]] plurajn jarojn estis komisionano de [[Germana Esperanto-Junularo]] pri renkontiĝoj, dum li estis lernejano en [[Rheinsheim]] kaj [[Philippsburg]], civilservanto en 1994 kaj 1995 kaj poste ĝis 2001 estis studento en la [[Teknologia universitato Dresdeno]].<ref>ekzemple en ''Die Deutsche Esperanto-Jugend stellt sich vor'' (la teamo de GEJ sin prezentas), eldono 1995, paĝo 9</ref>. Poste li kompletigis siajn studojn pri ekonomio kaj komerco en la [[universitato de Trento]], kaj ekde la fino de la 2000-aj jaroj laboras en [[Oslo]], [[Norvegio]].<ref>[https://www.facebook.com/uli.rau paĝo en la retejo ''facebook'']</ref> ===[[Robert Raupp]]=== '''Robert Raupp''', kuracisto, estis germana esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Verko *Esperanto-paradigmaro. Kondukilo por instruado en kursoj kaj [[klubo]]j. Eld. la aŭtoro, Freiberg, 1932(?). 48 Paĝoj 22x15 cm. ===Reber=== '''Reber''' (mortis 1915?) estis esperantisto el [[Bamberg]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===Barono de Reinsperg=== La '''Barono de Reinsperg''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Breslau]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n182 okt 1915</ref> ===F. Reifschneider=== '''F. Reifschneider''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Berlino]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref> === [[Max Reichelt]] === === [[Matthias Reimann]] === '''Matthias REIMANN''' estas esperantisto el [[Nordhausen]], urbo en la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Turingio]] de [[Germanio]], kiu interalie aktivas en la regiona [[Esperanto-Societo Sudharco]], sed internacia plej elstaras kiel estrarano de de [[Esperantista Go-Ligo Internacia]] kaj kiel organizanto de retaj [[Goo]]-turniroj sur interreta KISEIDO Go-Servilo, kiun partoprenas interesatoj pri goo kaj Esperanto el la tuta mondo uzante komputilojn. === [[Hermann Remers]] === '''Hermann REMERS''' estas germana [[tornisto]] kaj historia esperantisto, kiu naskiĝis en [[1891]] en Duseldorfo ([[Düsseldorf]]) kaj mortis la [[14-an de oktobro]] [[1928]]. Li estis aktivulo en la loka laborista grupo, kunfondinto de la eldon-kooperativo de [[SAT]] kaj la kasisto ĝis [[1924]]. Kunlaboris al [[SAT]]-gazetoj. [[Enciklopedio de Esperanto - R|EdE-R]] === [[Karl-Heinz Renschler]] === '''Karl-Heinz RENSCHLER''' (naskiĝis en [[1923]], mortis la [[20-an de aŭgusto]] [[1993]]) estis [[UEA]]-fakdelegito pri [[turismo]] en [[Bad Krozingen]] ([[Germanio]]). === [[Ursula Richter]] === '''Ursula RICHTER''' (naskiĝis en 1919, mortis la [[7-an de majo]] [[2001]]) estis longe aktiva en la Esperanto-grupo [[Frankfurto ĉe Majno|Frankfurta]], kiu organizis kursojn en sia hejmo. === [[Kurt Riedel]] === '''Kurt RIEDEL''' (ridel), naskiĝis la [[29-an de oktobro]] [[1891]] en ''Jugelsburg'', urboparto de [[Adorf (Vogtland)]], estis germana esperantisto, [[doktoro]] pri [[filologio]] kaj [[docento]] ĉe la pedagogia instituto de la [[Teknologia universitato Dresdeno|Teknologia Altlernejo]] en [[Dresdeno]]. Riedel prelegis pri [[Esperanto]] en la Pedagogia Instituto kaj estis redaktanto de „[[Internacia Pedagogia Revuo]]“ de 1929 ĝis 1933. {{EdE|R}} === [[Johann Riedl]] === '''Johann RIEDL''' (naskiĝis en [[1913]], mortis en [[1999]]) estis [[germana esperantisto]] kaj iama [[delegito de UEA]] en [[Esslingen]] (Germanio). ===A. Rosenberg=== '''A. Rosenberg''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Berlino]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref> ===[[Eugen Rüdig]]=== '''Eugen Rüdig''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Gummersbach]], kiu mortis dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref> ===[[Elli Rühle]]=== '''Elli Rühle''' (naskiĝis la 9-an de marto 1913) estis esperantisto en [[Meißen]]. == S == === [[Georg Chr. Sack]] === '''Georg Chr. SACK''' (naskiĝis en [[1912]], mortis la [[4-an de januaro]] [[1975]] en [[Heidelberg]], [[Germanio]]) estis altlerneja muzikinstruisto, unu el la plej agemaj komitatanoj de [[Muzika Esperanto-Ligo]] kaj de 1963 ĝis 1975 la sekretario de la liga ''Muzika Terminara Komisiono''. === [[Martina Sachs]] === '''Martina SACHS-BOCKELMANN''' (instruistino vivanta en [[Stromberg]], [[Rejnlando-Palatinato]]), filino de la esperantisto [[Rüdiger Sachs]], naskiĝinta komence de la 1960-aj jaroj en [[Namibio]], ĝis nun menciiĝas nur per unu frazo en la artikolo pri sia patro, kvankam ŝi tre aktivis en [[Germana Esperanto-Junularo]] dum ŝi estis lernejano en [[Eschwege]], norda [[Hesio]], kaj en la sekvaj unuaj jaroj de studado. Ŝi daŭre aktive partoprenas UK-ojn kaj aliajn esperantistajn eventojn, ekzemple en aŭgusto 2024 estis en la [[UK 2024|109-a UK]] en [[Aruŝo]], [[Tanzanio]]. ===[[Franz Salzbrenner]]=== '''Franz Salzbrenner''' (mortis 1920) estis esperantisto el [[Seelingstädt]] en la komenco de 20-a jarcento. Li estis fervora pacifisto, antialkoholisto, antitabakisto, ter- kaj loĝejoreformisto<ref>Esperanto n244 dec 1920</ref>. === [[Hans Schäper]] === '''Hans SCHÄPER''', estis germana esperantisto loĝinta en la unua duono de la 20-a jarcento en [[Essen]], Germanio. Li estis la [[Geedziĝoj esperantistaj|edzo]] de la brita esperantistino [[Mabel Victoria Schäper]], naskita Hewetson (naskiĝjaro nekonata, mortis la 6-an de februaro 1933), kiu pro li translokiĝis al Germanio<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 335, marto (1933)</ref>. {{referencoj}} === [[Gustav Schattat]] === '''Gustav SCHATTAT''' {{prononco|ŜA:tat}} estis germana esperantisto kaj [[revizoro]]. Li naskiĝis la [[8-an de aŭgusto]] [[1885]] en [[Königsberg]]. Verkis: „Esperanto-Führer“, lernolibro, 1926; „Einführung in die deutsche Sprachlehre“ (kursa helplibro kun ideoj por Esperanta teorio), 1927 en [[Hamburgo]]. ===[[Hanna Scheffs]]=== '''Hanna Scheffs''' (naskiĝis la 23-an de novembro 1914) sindikata sekretariino, estis germana esperantistino en [[Potsdam]], kies grupo ŝi estis estrarano, ŝi ankaŭ estis kaj [[membro]] de la Centra Estraro de [[GDREA]]. Ŝi lernis Esperanton en 1974. Ŝi ricevis la plej altan distingon de Kulturligo de [[GDR]], la Johannes-R.-Becher-medalon en oro<ref>[[Der Esperantist]] n124_feb.1984</ref>. ===[[Selma Schlesinger]]=== '''Selma Schlesinger''' (mortis 1919) estis esperantistino el [[Breslau]], kies loka grupo ŝi estis estrarano, en la komenco de 20-a jarcento<ref>Esperanto n233 jan. 1920</ref>. === [[Natalia von Schenck]] === ''' Natalia von SCHENCK''' (naskiĝis la 26-an de julio de 1840; mortis la 19-an de majo 1921) estis germana esperantistino el [[Arnsberg]]. Ekde 1905 ŝi loĝis en [[Almoloya de Alquisiras]], [[Meksiko]], en la bieno "Los Arcos". Ŝi kune kun la amikino ''Alice L. Nohl'' estis unu de la ĉefaj propagandistoj de Esperanto en Meksiko. Krome ŝi ankaŭ aktivis en la socia vivo. Ŝi estis protektantino de la blinduloj kaj ŝi enkondukis la [[brajlo]]-sistemon al [[Meksiko]]. Estas infanlernejo (''escuela preescolar general'') en la kolonio ''Santa Teresa'' en [[Huehuetoca]] nomita omaĝe al ŝi.<ref>[https://www.estudia.com.mx/natalia-von-schenck-escuela-preescolar-general-huehuetoca-mexico-15EJN4672W.html informo pri la infanlernejo ''Natalia von Schenck'' en la retejo ''estudia.com.mx'']</ref> {{referencoj}} [[dosiero:IFEF-kongreso Fulda 1967 Schindler-Steenhout-Roseman.jpg|eta|{{centre|iuj partoprenantoj de la [[IFEF]]-kongreso 1967 en [[Fulda]], 5-a de dekstre Heinz Schindler}}]] === [[Heinz Schindler]] === '''Heinz SCHINDLER''' {{prononco|ŜI:NDl^a}} (1920-2012) estis germana esperantisto, emerita fervoja oficisto, vivanta en la urbeto [[Schwelm]] de la federacia lando [[Nordrejn-Vestfalio]]. La apuda foto de la [[IFEF]]-kongreso 1967 en [[Fulda]] pruvas ke li jam en la 1960-aj jaroj estis aktiva esperantisto. Laŭ nekrologo en revuo Esperanto (januaro 2013) li mortis la 27-an de septembro 2012. La revuo [[Esperanto aktuell]] 4/2013 indikas, ke li mortis inter printempo 2012 kaj printempo 2013.<ref>[https://www.esperanto.de/sites/default/files/esperanto.de/ea-archiv/Esperanto%20aktuell%202013-4.pdf protokolo de la jarkunveno de GEA la 19-an de majo 2013] en [[Esperanto aktuell]] 4/2013 (ĉi tie {{de}})</ref> {{referencoj}} '''Eksteraj ligiloj:''' * [http://esperanto.cri.cn/1/2006/08/15/1@43416.htm intervjuo de 2006 kun li en la retejo ''esperanto.cri.cn'' (tie enŝteliĝis tajperaro "Schindlr")] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160329143318/http://esperanto.cri.cn/1/2006/08/15/1@43416.htm |date=2016-03-29 }} === [[Julie Schindler]] === '''Julie SCHINDLER''' estis esperantistino aktiva en la unua duono de la 20-a jarcento en [[Görlitz]]. Interalie, en 1913 ŝi elektiĝis kasistino de la urba ''Esperanto-Societo Zamenhof''. Julie Schindler estas ŝia naskiĝnomo, kiun ŝi havis kiel fraŭlino. Ĝis nun mankas informoj, ĉu ŝi poste edziniĝis kaj eble ŝanĝis la familian nomon. Evidente, ankaŭ mankas datoj pri naskiĝo kaj morto. === [[Hans Schiebl]] === '''Hans SCHIEBL''' {{prononco|ŜI:bl}} komence de la [[20-a jarcento]] estis germandevena aŭstra poŝtdirektoro en Vieno, laŭ la stato de la jaro 1934 jam pensiiĝinta. Li speciale laboris en katolikaj rondoj por Esperanto, kaj multajn jarojn estis kasisto de katolika Esperanto-unuiĝo en Vieno. {{EdE|S}} ===[[Willy Schmitt]]=== '''Willy Schmitt''' (mortis 1915) estis germana esperantisto el Kronach i. Oberfranken en la komenco de la 20-a jarcento. Li mortis en 1915 batalante dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. ===[[Adolf Schmidheim]]=== '''Adolf Schmidheim''' (mortis 1920) estis germana esperantisto el [[Narva]], kies loka grupo li estis prezidanto. Li estis mortpafita fine de 1918 de [[ruĝa armeo|sovjeta armeo]]. === [[Bodo Schneider]] === '''Bodo SCHNEIDER''' (naskiĝis en [[1931]] kaj mortis la [[24-an de januaro]] [[2000]] en [[Porvoo]], prononco {{prononco|BO:do ŜNAJ:d^a}}) estis fakdelegito pri [[fiziko]]. === [[Josef Schneider]] === '''Josef SCHNEIDER''' {{prononco|JO:zef ŜNAJ:d^a}} estis germana esperantisto kaj [[inĝenierio|inĝenieria]] [[profesoro]] ĉe la germana komerca akademio en [[Karlovy Vary]] ([[Karlsbad]], [[Ĉeĥoslovakio]]). Li naskiĝis la [[13-an de majo]] [[1895]] en [[Ostrava|Moravská Ostrava]], kaj estis esperantisto de [[1924]]. Josef Schneider fondis Esperanto-grupon en Karlovy Vary, kaj oficiale instruis Esperanton kiel laŭvolan fakon en sia [[lernejo]]. ===[[Ernst Schonert]]=== '''Ernst Schonert''' (naskiĝis la 13-an de junio 1907) estis germana esperantisto. Li [[Esperanto-instruado en orienta Berlino|instruis esperanton en Berlino]] dum la 1960-aj jaroj, inter lia lernintoj estas [[Hella Sauerbrey]], kaj estis redaktoro de [[Berlina informilo]] de 1974 ĝis 1979. === [[Hermann Schröder]] === '''Hermann SCHRÖDER''' {{prononco|HERman ŜR''E'':d^a}} (naskita en [[1920]]; mortinta komence de [[1999]]) estis prezidanto de Budhana Ligo Esperantista kaj inter la jaroj 1974 kaj 1979 redaktoro de ties ''Budhana Kuriero,'' iama delegito de UEA pri budhismo, kaj aŭtoro de la libreto ''Budho kaj la moderna homo'' (1979). === [[Nathalie Schuchert]] === '''Nathalie SCHUCHERT''' (naskiĝis {{naskiĝtago|1974|04|29}}, do nun {{aĝo|1974|04|29}}-jara) estas germana esperantistino. Ŝi en la [[1990-aj jaroj]] plurajn jarojn estis komisionanino kaj ekde 1995 estraranino de [[Germana Esperanto-Junularo]] pri kulturo, dum ŝi estis lernantino en [[Germersheim]] kaj poste ekde 1995 studento de romanistiko en [[Majenco]].<ref>ekzemple en ''Die Deutsche Esperanto-Jugend stellt sich vor'' (la teamo de GEJ sin prezentas), eldono 1995, paĝo 20</ref>. {{referencoj}} === [[Edmund Schulz]] === ''' Edmund SCHULZ''', kalkulkonsilanto, estis germana esperantisto en la urbo [[Schweidnitz]] de [[Silezio]]. En 1909 li lernis Esperanton en la unua urba kurso de Esperanto, gvidita fare de [[Julie Wolfson]] el [[Breslau]]; sekve de tiu kurso fondiĝas vigla urba Esperanto-grupo, kies prezidanto iĝas Edmund Schulz. Jam en la sekva jaro, 1910, li en la najbara urbo [[Liegnitz]] okazigas publikan paroladon pri Esperanto kaj sekvan Esperanto-kurson, sekve de kio tie fondiĝas propra urba Esperanto-grupo. Post la [[unua Mondmilito]] li vivis en [[Überlingen]] ĉe la [[Bodenlago]]. === [[Steffen Schüssler]] === '''Steffen PIETSCH''' {{prononco|ŜTEfn PI:Ĉ}}, ekde la edziĝo '''Steffen SCHÜSSLER''' [ŝ''i''sler] (naskita {{naskiĝtago|1970|01|5}}, do nun {{aĝo|1970|01|5}}-jara) estas germana esperantisto kaj informadikisto. Li en la 1990-aj jaroj, dum studado de [[ekonomika matematiko]] en la [[Teknologia Universitato Berlino]], estis estrarano de [[Germana Esperanto-Junularo]] kaj gvidis ties oficejon en Berlino.<ref>ekzemple en ''Die Deutsche Esperanto-Jugend stellt sich vor'' (la teamo de GEJ sin prezentas), eldono 1995, paĝo 5</ref> {{referencoj}} === [[Hans Schütt]] === '''Hans SCHÜTT''' [ŝ''i''t] (naskiĝis en [[1908]], mortis la [[2-an de decembro]] [[1993]] en [[Hamburgo]], [[Germanio]]) estis tra 37 jaroj [[UEA]]-fakdelegito pri komerco kaj regula membro de [[Societo Zamenhof]]. ===E. Schwarz=== '''E. Schwarz''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Berlino]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n180 aŭg 1915</ref> ===[[Andreas Sebald]]=== '''Andreas Sebald''' estis esperantisto malaperita la 15-a de septembro 1916 dum la Unua mondmilito en la [[batalo de Somme]]. <ref>Esperanto n195 nov 1916</ref> ===[[Erich Seidemann]]=== '''Erich Seidemann''' (naskiĝis la 22-an de majo 1903<ref>Laŭ [[Der Esperantist]] n.119 mar. 1983, p. 69, li naskiĝis en 1908</ref>) estis esperantisto en Dresdeno. Germanlingva referenco<ref>[https://www.hgwst.de/Wehnerpost/Wehnerpost_20.pdf informoj en la publikaĵo ''Wehnerpost'', eldono 20, paĝoj 6 kaj 7]</ref> asertas, ke li fine de la 1920-aj jaroj estis tre akcita [[socialisto]] en la urbo kaj funkciis kiel sekretario de la kamarado [[Herbert Wehner]], kiu poste de la diktaturo de [[Nazia Germanio]] fuĝis al Svedio kaj post la [[Dua Mondmilito]] decidis en reveni al [[Dresdeno]], kiu nun situis en la [[Sovetunie okupita zono de postmilita Germanio]]. {{referencoj}} ===[[Otto Sengewald]]=== '''Sengewald''' (mortis 1915?) estis germana esperantisto el [[Hirschfelde]], mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===Th. Sherer=== '''Th. Sherer''' (1836?-1919?) estis esperantisto el Lubeck. <ref>Esperanto n225 majo 1919</ref> ===[[Tobias Sigel]]=== '''Tobias Sigel''' estis germana esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Li esperantigis: * Aventuroj de Malspertulo : Fragmento de la verko / [[Robert Reitzel]]. Eld. [[Ellersiek & Borel]], Berlino, 1924. {{citaĵo|La malspertulo estas la aŭtoro mem, kiu vojaĝis Usonon dum sia junaĝo por trovi porviron (''sic'') kaj kies komenca restado en la Nova Mondo estis intersekvo de mizeroj, de suferadoj, de seniĝadoj kaj mankoj, kiujn li rakontas kun neelĉerpebla bonhumoro, ne ŝparante tamen merititan ungoskrapon al tiu aŭ alia riĉa senkorulo. La traduko estas entute bonefarita, kvankam ĉi tie kaj tie la atenton de l' leganto trafos ĉu vorto malbonsence uzita, aŭ ne ĝuste kunmetita, ĉu esprimo tro laŭvorte tradukita, ĉu gramatika nekorektaĵo. (Ekzemploj: kompanio, anst. kunularo aŭ ĉeesto; sklavofoirejo; anst. sklavofoiro; «ĉio bone marŝis»; anst. sukcesis; la adiaŭo de tiu arbara [[idilio]], anst. «al»; Ĉio estis plenega per laboristoj, anst. «de»; laboro kio, anst. kiu.)|[[Belga esperantisto]] n124 (jun 1925)}} === [[Karl Simon]] === '''Karl SIMON''' (naskiĝis en [[1896]], mortis la [[12-an de aŭgusto]] [[1989]] en [[Munkeno]], [[Germanio]]) estis [[UEA]]-fakdelegito pri fervojoj dum trideko da jaroj. Ne konfuzu lin kun la forst-sciencisto [[Karl-Hermann Simon]]. === [[Rudolf Skoruppa]] === '''Rudolf SKORUPPA''' (naskiĝis en 1930, mortis en 2003) estis delegito kaj fakdelegito pri [[fotografio]], [[katolikismo]] kaj naturkuracado (1995-2002), mortis la [[2-an de novembro]] [[2003]] en [[Bad Wörishofen]] (Germanio). ===F. Soegel=== '''F. Soegel''' (mortis 1915?) estis germana esperantisto el [[Den Hof]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===[[Josef Sommer]]=== '''Josef SOMMER''' estis germana esperantisto en la mezo de 20-a jarcento. Verko: * '''Wörterbuch Esperanto-Deutsch.''' [[Max Butin]], [[Josef Sommer]], Limburger Vereinsdruckerei, [[Limburg (Lahn)|Limburg/Lahn]] 1952. ===[[Georg Sörgel]]=== Prof. Dr. '''Georg Sörgel''' botanikisto (naskiĝis 1911- mortis la 12an de julio 1961) estis germana esperantisto el [[Quedlinburg]]. Li ludis gravan rolon en la unua etapo de la revigligo de organizita [[Esperanto-movado]] de [[GDR]]. Georg Sorgel jam eklernis [[Esperanto]]n en sia junaĝo. Kiam li post la milito, en la jaro 1948, eklaboris en Quedlinburg ĉe la Planinstituto post kelkaj jaroj en tiu urbo ekfunkciis la unuaj Esperanto-kursoj, laŭ lia iniciato. ===[[Harmut Sögel]]=== Dr. '''Harmut Sögel''' esperantisto en Germanio. En januaro 1984 li doktoriĝis per disertacio kun la temo "''Ein System der deutschen Verben im EDV-Bereich ais Grundlage für die linguistische Datenverarbeitung mit einem Vergleich zu englischen und Esperanto-Verben''" (Sistemo de germanaj verboj en la elektronika, datumprilabora sfero kiel bazo por la lingvistika [[datumprilaborado]], kompare kun anglaj kaj Esperantaj verboj) ĉe la [[Humboldt-Universitato]] en Berlino. La disertacio ekestis sub gvido de prof. d-ro [[Georg F. Meier]]<ref>[[Der Esperantist]] n126_apr. 1984</ref>. ===[[Stefan Sklepik]]=== '''Stefan Sklepik''' estis esperantisto en [[Posen]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n166 apr 1914</ref> ===[[Emil Sprotte]]=== '''Emil Sprotte''' (mortis 1920) estis esperantisto en [[Berlino]] en la komenco de 20-a jarcento je [[hispana gripo]]. Li estis aŭtoro de [[stenografio]] "Aoro" kaj multe tradukis el Korano. Li propagandis en Azio.<ref>Esperanto n236 apr 1920</ref> ===[[Adolf Steinhagen]]=== '''Adolf Steinhagen''' (mortis 1915) estis germana esperantisto el [[Hagen]] en la komenco de la 20-a jarcento. Li mortis en 1915 batalante dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. === [[Georg S. Streidt]] === '''Georg S. STREIDT''' estis germana esperantisto de la unua duono de 20-a jarcento. Verko: * ''Esperanto-Lehrbuch für Volksschulen: auf Grundlage der Anschauung und des Erlebnisses in zwei Teilen mit 30 Bildern''. Eldonis [[Ferdinand Hirt & Sohn]], Leipzig. 1922. {{Citaĵo|La germanaj propagandistoj ja ne rajtis plendi pro manko de lernolibroj en sia lingvo. La ĵus aperinta [[libro]] de G. Streidt tamen ne estas troa. Ĝi celas speciale la instruon de Esperanto al lernantoj de la popol-lernejoj, do al infanoj. Kaj ni povas senhezite diri, ke ĝi bonege trafas sian celon. Ĝi estas bazita sur la aktiva metodo. Ni estas certaj ke per tiu nova libro la instruantoj atingos bonegajn rezultatojn.|[[Belga Esperantisto]] n085-086 (mar-apr 1922)}} {{Citaĵo|Nenecese estas, laŭ ni, ripeti laŭdojn, kiujn meritis la apero de la unua parto de tiu libro. Bonega instruilo, kiu certe havos grandan influon super la enkonduko de nia lingvo en la lernejoj de germanlingvaj landoj.|[[Belga Esperantisto]] n088-089 (jun-jul 1922)}} === [[Paul String]] === '''Paul STRING''', naskiĝis la [[5-an de marto]] [[1930]] kaj mortis 82-jara la [[29-an de julio]] [[2012]],<ref>[https://issuu.com/davidortmann/docs/die-pforte_nr.65 noteto en la gazeto ''Die Pforte'' 65/2012]{{404|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ({{de}})</ref> estis [[germanoj|germana]] [[esperantisto]] kaj [[elektronikisto]] el [[Dresdeno]], [[Saksio]]. La revuo ''[[Esperanto aktuell]]'' 4/2013 indikas, ke la jarkunveno de [[Germana Esperanto-Asocio|GEA]] la 19-an de majo 2013 kadre de la [[Germana Esperanto-Kongreso]] aparte memorigis pri li.<ref>[https://www.esperanto.de/sites/default/files/esperanto.de/ea-archiv/Esperanto%20aktuell%202013-4.pdf protokolo de la jarkunveno de GEA la 19-an de majo 2013] en [[Esperanto aktuell]] 4/2013, paĝo 11 (ĉi tie {{de}}, en formato [[Portebla dokumentformo|PDF]])</ref> == Referencoj == {{referencoj}} === [[Erwin Stolpe]] === '''Erwin STOLPE''' (naskiĝis en [[1894]], mortis la [[13-an de aprilo]] [[1970]]) estis germana esperantisto, vic-prezidanto de [[Internacia Esperanto-Asocio de Juristoj]]. Li partoprenis la organizitan Esperanto-movadon jam de 1913. Inter 1947 kaj 1960 li deĵoris kiel juĝisto ĉe la supera tribunalo de Berlino. ===[[Eduard Szynianowski]]=== '''Eduard Szynianowski''' (mortis 1918) estis esperantisto el [[Bromberg]], kiu mortis en batalo ĉe la pola limo dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n224 apr 1919</ref> == T == ===J. Tamke=== '''J. Tamke''' (naskiĝis 1886?; mortis 1919) estis esperantisto el [[Agathenburg]]. Li propagandis precipe inter la [[Senalkohola kulturo|Bontemplanoj]], al kiuj li apartenis. Li mortis pro [[hispana gripo]] en 1919<ref>Esperanto n225 majo 1919</ref>. ===[[Paul Tauche]]=== '''Paul Tauche''' estis esperantisto militkaptita 1916 dum la Unua mondmilito en [[Handforth]]<ref>Esperanto n 193-194 sep-okt 1916</ref> kaj post [[Hawick]].<ref>Esperanto n195 nov 1916</ref> ===[[Franz Thiele]]=== '''Franz Thiele''' (mortis 1917) estis esperantisto el [[Rudolstadt]] mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n207 nov. 1917</ref> === [[Hans Tressel]] === '''Hans TRESSEL''' estis komercisto kaj dum pli ol duonjarcento esperantisto en [[Munkeno]]. Li plenumis la funkcion de [[UEA-delegito]] en la bavara ĉefurbo dum 53 jaroj. Interalie li estis gastiganto de la [[propaganda piedvojaĝo]] de [[Parizo]] al la [[UK 1912]] en [[Krakovo]], kiu gastis en Munkeno inter la 24-a ĝis 26-a de julio de tiu jaro. === [[Luise Tressel]] === '''Luise TRESSEL''' (naskiĝis en [[1888]], mortis la [[9-an de julio]] [[1975]]), vidvino de la iama [[UEA-delegito]] [[Hans Tressel]] en [[Munkeno]], [[Germanio]] (kiu sian delegitan funkcion plenumis dum 53 jaroj). Ankaŭ s-ino Tressel estis dum multaj jaroj aktiva en la Movado kaj mem estis membro de UEA. === [[Wilhelm Treude]] === '''Wilhelm TREUDE''' (mortis la [[12-an de julio]] en [[Stuttgart]], [[Germanio]]) estis dumviva membro de [[UEA]] kaj malavara subtenanto de ĝia laboro - speciale ĉe [[Unuiĝintaj Nacioj]]. === [[Claude Trésorier]] === '''Claude TRÉSORIER''', naskiĝis {{naskiĝtago|1948|05|4}}, do nun {{aĝo|1948|05|4}}-aĝa, estas franca esperantisto vivanta en la germana urbo [[Göttingen]]. Li estas la filo de [[Jacqueline Trésorier]]. Claude Trésorier laboras kiel docento en la instituto pri [[romanistiko]] de la [[universitato de Göttingen]], kaj movade interalie estas [[delegito de UEA]]. == U == === [[Reinhard Uhde]] === '''Reinhard UHDE''' estis aktiva laborista esperantisto en la nordgermana havenurbo [[Bremeno]], aparte aktivema interalie en la 1950-aj jaroj. Li estis redaktoro kaj eldoninto de la germanlingva gazeto '''''Grenzenlos''''' ("senlime"), subtitolo ''Blätter von heute für Weltbürger von morgen'' ("folioj de hodiaŭ por [[mondcivitanoj]] de morgaŭ"), kunlabore kun la [[Libera Esperanto-Asocio]] (de [[SAT]] por germanlingvaj teritorioj) kaj la asocio [[TANEF]] (Turisma Asocio de Naturamikoj - Esperanto-Fako). ===[[Ernst Ulitzsch]]=== '''Ernst Ulitzsch''' (mortis 1919) instruisto, estis esperantisto el [[Gera]] dum la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n224 apr 1919</ref> == V == ===[[Robert Veigel]]=== '''Robert Veigel''' (naskiĝis la 6-an de julio 1904, mortojaro ne konata, sed sendube post la 70-a naskiĝtaga reveno en 1974) estis germana esperantisto kaj prezidanto de DLR [[Suhl]] en [[GDR]]<ref>''[[Der Esperantist]]'' - [https://archive.org/details/DerEsperantist_1974_n067-068_maj-jun/mode/2up Numeroj 067-068, majo - junio (1974), paĝo 44]</ref>. {{referencoj}} === [[Gerhard Vogel]] === '''Gerhard VOGEL''' (naskiĝis en [[1910]], mortis post longa malsano la [[30-an de marto]] [[1979]]) estis esperantisto kaj multjara fakdelegito de [[UEA]] pri [[turismo]] en [[Kolonjo]], [[Germanio]]. ===[[Meta Voigt]]=== '''Meta Voigt''' (mortis 1918) estis esperantistino el [[Hirschberg]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n219 nov 1918</ref> === [[Friedrich Volk]] === [[Dosiero:Friedrich Volk.jpg|eta|Friedrich Volk en 1955]] '''Friedrich VOLK''' (naskiĝis la {{daton|15|aprilo|1894}}, mortis komence de decembro [[1993]]) estis dumviva membro de [[UEA]], [[honoraj membroj de GEA|honora membro de Germana Esperanto-Asocio]] kaj multjara gvidinto de la Esperanto-grupo en [[Würzburg]]. ===[[Paul Voss]]=== '''Paul Voss''' estis germana esperantisto en Leipzig en la unua duono de 20-a jarcento. ;Verko *''La evoluo de la Leipziga foiro''. Eld. la aŭtoro, 1925(?) {{citaĵo|En lukse eldonita 32-paĝa broŝuro la aŭtoro pritraktas la [[historio]]n kaj la evoluon de la Leipzig’a fojro [''tiel''] de XII jarcento ĝis [[1925|nun]]. Multaj fotografaĵoj prezentas la diversajn fakojn de la [[foiro]]. Por vizitontoj nepre posedenda libro.|[[Bulgara Esperantisto]], j06 n11-12 jul-ago, 1925}} == W == ===[[Vincenz Wachutka]]=== '''Vincenz WACHUTA''' estis esperantisto en Germanio dum la unua duono de 20-a jarcento. Traduko * W. Weith. ''Al la Homojkoneco! Enkondukskribo kun bildoj. Komunike krimuloj-studajoj. Longjaraj studadoj kaj multnombraj spertecoj'' (tiel). Trad. Vincenz Wachutka. Eld. la aŭtoro. [[Mittelwalde]], 1933(?). {{citaĵo|La titolo klarigas la celon de la aŭtoro, al kiu ni rekomendas ke li estonte sin turnu al pli kapabla tradukanto por siaj venontaj Esperanto-eldonoj.|[[Belga esperantisto]] n199 (jan-feb 1933)}} === [[Hermann Wagner]] === '''Hermann WAGNER''' (naskiĝis en [[1898]], mortis la [[17-an de julio]] [[1975]] en [[Fürth]], [[Germanio]]) estis membro de [[UEA]] ekde [[1947]], dum la lastaj 20 jaroj de sia vivo regule en la kategorio de membro-subtenanto. Li estis ankaŭ delegito kaj fakdelegito. Pli konata estas lia samnomulo [[Hermann Wagner]]. ===[[Erich Wald]]=== '''Erich Wald''' (naskiĝis la 22-an de aprilo 1902) estis esperantisto en Dresdeno. ===[[Oskar Walter]]=== '''Oskar Walter''' (naskiĝis la 1-an de decembro 1903) estis esperantisto en [[Zittau]]. ===[[Walter Weckel]]=== '''Walter Weckel''' (mortis 1917?) estis esperantisto mortita dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n209 jan 1918</ref> ===[[Ludwig Wegener]]=== '''Ludwig Wegener''' estis germana esperantisto. Verko: * ''La arto fariĝi centjara'', eld. ''Limburger Vereinsdrückerei'' - Esperanto-fako, unua eldono 1953, [[Limburg (Lahn)]]. {{citaĵo|En ĉi tiu interesa verketo, la aŭtoro traktas klare kaj koncize pri unu el la plej gravaj problemoj de nia epoko, nome: la [[nutrado]], kiu, bedaŭrinde, estas sufiĉe malzorgata de nia socio. Sekvante tiel nekompreneblan konduton, la nunaj [[generacio]]j riskas plej evidente sian ekziston. La solvo, kiun prezentas la germana [[kuracisto]], ne estas — kiel eble maliculo povas supozi — la greftado de bestaj glandoj en la homan organismon, aŭ la apliko de nova kaj mirakla eliksiro. Tute neniel! Ambaŭ sciencaj metodoj malsukcesis. La [[programo]] estas alia: «Modera vegetara [[manĝado]], sufiĉe da laboro, necesa ripozo, abunda movado, multe da akvo, suno, aero, saŭno, k. t. p. krom spirita laboro kaj interna trankvileco». Unuvorte: praktiki la naturajn rimedojn por konservi la [[sano]]n, sekvante regule la veran vojon. Rilate la aplikon de saŭno (varmoprodukta aparato) mi rimarkigas, ke D-ro V. Ferrandiz perfektigis ĝin. Per tiu moderna aparato, nomata «Vigorsauna», nia [[organismo]] estas saturita de pura oksigeno. D-ro Wegener insistas emfaze pri la graveco de la nutrado. Certe, li plene pravas, ĉar ju pli simpla kaj natura estas la [[nutraĵo]] ricevita, des pli bela kaj harmonia rezultas la propra vivo. Oni ne forgesu, ke multe glavas konstrui bonajn [[fundamento]]jn. La aŭtoro ankaŭ rekomendas daŭran intelekton laboron, kun la celo plivigligi nian spiriton. Li donas etikan [[ekzemplo]]n, dirante: «Mi havis pli ol sesdek jaroj, kiam mi komencis lerni [[Esperanto]]n!» Ĉu vi volas esprimon pli elokventan? Nu, fine jam, varme mi rekomendas al vi, kara leganto ĉi tiun mirindan libreton. Ĝia filozofia kaj scienca enhavo nutros vian personecon per altaj pensoj kaj valoraj principoj, ununura maniero efektivigi per naturaj rimedoj la sinceran deziron de l' aŭtoro, t. e. fariĝi centjara!|[[Boletín]] n060 (dec 1953)}} === [[Hermann Wehrheim]] === '''Hermann WEHRHEIM''' (naskiĝis en [[1885]], mortis la [[4-a de majo|4-an de majo]] [[1977]], en [[Hildesheim]], [[Germanio]]), estis [[germana esperantisto]]. D-ro Wehrheim estis membro de [[UEA]] seninterrompe dum la lastaj 30 jaroj de sia vivo. === [[Josef Weidacher]] === '''Josef WEIDACHER''' (naskiĝis en [[1920]], mortis la {{daton|8|julio|2000}}) estis [[germana esperantisto]] kaj fervojista aktivulo. Li estis honora membro de la [[Esperanto-Klubo Munkeno]]. ===[[Albert Weinhold]]=== '''Albert Weinhold''' (mortis la 12-an de aŭgusto 1981) estis esperantisto en Leipzig. ===[[Rudi Weiß]]=== '''Rudi WEISS''' (naskiĝis la 22-an de aprilo 1910) estis esperantisto el [[Zwickau]]. === [[Uwe Weiß]] === '''Uwe WEISS''' (n. en la 1960-aj jaroj en la tiama ŝtato [[GDR]]) apud [[Adrian Bourcevet]], [[Sabine Trenner]], [[Heidi Schiller]], [[Torsten Bendias]], [[Steffen Pietsch]], [[Andreas Jacobs]] kaj [[Sandra Kinast]] aktivis en la fonda periodo de [[Esperanto-Junularo de GDR|„Die Esperanto-Jugend“ (GDR)]], post kiam la Junulara Komisiono de GDREA en novembro 1989 decidis, krei sendependan junularan organizon. En januaro 1990 ĝi estis jure allasita.<ref>Bendias, Torsten: Die Esperanto-Jugend in der DDR. Zur Praxis und Lebenswelt sozialer Strömungen im Staatssozialismus. LIT-Verlag Dr. W. Hopf, Berlin 2011, p. 212</ref> Li aparte engaĝiĝis en la Esperanto-Junularo [[Brandenburgio]]/[[Berlino]] (EJB). Pliaj datumoj pri naskiĝjaro aŭ -loko, studado, profesio kaj nuna vivloko estas ankoraŭ ne notitaj en Vikipedio, sed kiel ĉe ĉiuj nomoj en tiu ĉi listo bonvenas ampleksigoj - kaj aparte bonvenas ekstervikipediaj referencoj, aldonataj piednote. ''' Referencoj ''' {{Referencoj}} ===M. Weissbach=== '''M. Weissbach''' (mortis 1915?) estis esperantisto el [[Geyer]] mortita dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref>. === [[Heinz Weißflog]] === '''Heinz WEISSFLOG''' (mortis la 17-an de junio 1993) estis [[germana esperantisto]] vivanta en la komunumo [[Bergen auf Rügen]]. Laŭ nekrologo en la revuo [[Esperanto aktuell]], n-ro 8/1993 (paĝo 7), li estis ekde novembro 1987 vigla esperantisto, seninterrompe agis por la humanisma ideo kaj fondis en 1988 subdistriktan ligon de [[GDREA]] de la insulo [[Rügen]]. ===[[Ehrenfried Wengler]]=== ''' Ehrenfried Wengler''' (naskigis la 12an aprilo 1891 - mortis 2-an de julio 1915) estis esperantisto el Berlino, sekretario de la [[Esperanto Gruparo Berlin]] kaj post 1913 Delegito de UEA. Li estis mortita dum batalo de Champagne ĉe atakado de Galicio<ref>Esperanto n185 jan 1915</ref>. === [[Agnes Wermke]] === '''Agnes WERMKE''' estis germana instruistino. Ŝi deĵoris kiel parolintino por Esperanto ĉe la unua radio-sendstacio en [[Königsberg]] de 1927, ĝis la detruo de la demokratio en 1933. Ŝi verkis: „La konsonant-kombinoj de Esperanto kaj la demando de l' silabo-disigo“ (1910, 62 paĝoj). ===[[Ernst Wichert]]=== '''Ernst Wichert''' (naskiĝis la 29-an de julio 1886; mortis la 8-an de junio 1977) estis germana esperantisto en Berlino. === [[Walter Wichmann]] === '''Walter WICHMANN''' (naskiĝis la 23-an de februaro 1929 en Perkuhnen^*, [[Orienta Prusio]], hodiaŭ Перекрёстное (Perekrjostnoje), [[Kaliningrada provinco]], mortis la 11-an de aŭgusto 2021 en Wiesbaden) estis germana esperantisto. Li lernis la lingvon ĉirkaŭ la jaro 1950 kaj estis dum preskaŭ dudek jaroj prezidanto de [[Esperanto-Grupo Wiesbaden]]. ^* <small>Pri la origino de la loknomo vidu la tekston pri [[Perkūnas]], la ĉefa dio de la [[balta mitologio]].</small> ===[[Fritz Wicke]]=== '''Fritz WICKE''' (n. la 1-an de majo 1881 en [[Dresdeno]], m. dum 1940 en [[Chemnitz]],<ref name=DNB>[https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&cqlMode=true&query=nid%3D143246429 informoj en la datumbazo de la] [[Germana Nacia Biblioteko]] ({{de}})</ref> [[d:Q102228361|en vikidatumoj]]) estis germana esperantisto, matematikisto kaj filologo. En 1905 li 24-jara doktoriĝis (Dr. phil.) en la [[Friedrich-Schiller-Universitato Jena]]. En la Esperanto-literaturo konatiĝis aparte lia esperantlingva traduko de la novelo [[La Nigra Galero]] de [[Wilhelm Raabe]] eldoniĝta en [[1912]] <ref>[[Petro Stojan|Stojan, Petro]] 1929: ''[[Bibliografio de Internacia Lingvo]]'', numero 4095, paĝo 365 ({{eo}})</ref><ref>1934 : ''[[Enciklopedio de Esperanto]]'' ({{eo}})</ref> ĉe la Centra Eldonejo en [[Magdeburgo]], kun dua eldono en [[1922]] ĉe [[Ferdinand Hirt & Sohn]] en [[Lepsiko]], kiel kvara volumo de la serio "[[Internacia Mondliteraturo]]". Li post la studado profesie agis kiel altlerneja instruisto, do [[docento]], de matematiko kaj parencaj fakoj en la ŝtata [[akademio]] pri [[tekniko]] [[Chemnitz]],<ref name=DNB/> kiu ekde 1986 estas la [[:d:Q159630|Teknologia Universitato Chemnitz]]. {{referencoj}} ===[[Klemenz Wieczorek]]=== '''Klemenz Wieczorek''' estis germana esperantisto dum la mezo de 20-a jarcento. Verkoj: * ''Kiel aŭtodidakto al pedagogia scienco''. Eld. ''Limburger Vereinsdruckerei'', [[Limburg (Lahn)]], 1952 {{citaĵo|Verketo pri la edukado, en kiu la aŭtoro citas diversajn pensojn kaj regulojn de filozofoj kaj edukistoj kaj proprajn opiniojn pri la volo, la animo de infano, k. t. p. Li montras ankaŭ siajn vidpunktojn pri la rolo de Esperanto kiel kulturfaktoro, videble influda de la t. n. humanismo, kiu anstataŭ baziĝis sur la instruado de la socia scienco, baziĝas sur la instruado de literaturo kaj lingvoj. Pri la jenaj pensoj: «Esperanto estas la sola taŭga ilo por solvi la problemo de la komuna interkompreno kaj reunigo de la homaro » (p . 25 ) kaj «Unu el la plej gravaj ŝtupoj de la pedagogio estas la fremda lingvo» (p . 39 ), oni povas aserti ke lingvo estas nur komunikilo de ideoj kaj Esperanto estas helpilo por solvi la internacia problemon kreitan de la diverseco de lingvoj. Sed la sperto mem konvinkis la homojn, ke komuna lingvo ne havigos al ili pacan reuniĝon, sen oni ne forigas antaŭe, nacie kaj internacie, la ekonomiajn kaŭzojn de disigo, mizero, malkonfido, ribelo kaj milito.|[[Boletín]] n043 (jul 1952)}} === [[Heinrich Wielgus]] === '''Heinrich Wielgus''' (n. en la 1920-aj jaroj, mortis en oktobro 2009) estis esperantisto kaj policano en Hamburgo.<ref>[https://dlibra.kul.pl/Content/48393/1988.pdf ekzemple laŭ la]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[jarlibro de UEA]], jen en la eldono de 1988, paĝo 231</ref> Pli ol 60 jarojn li estis membro de [[Germana Esperanto-Asocio]], [[delegito de UEA]] en la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Hamburgo]] kaj kunmotoro de la federacilanda asocio [[Hamburga Esperanto-Societo]]. Esperanton li eklernis en 1948 en kurso de [[August Weide]], kune kun sia posta edzino [[Elsbeth Wielgus]],<ref>[https://www.esperanto.de/sites/default/files/esperanto.de/ea-archiv/Esperanto%20aktuell%202011-5.pdf laŭ nekrologo de la edzino en] la revuo [[Esperanto aktuell]] 2011/5, p. 15, pli amplekse ankaŭ en „Esperanto Hamburg“, 2011/4 ({{eo}}) </ref> kiu dum plurjardeka profesiado kiel sekretariino kaj ankaŭ post pensiiĝo meze de la 1980-aj jaroj, multajn jarojn estis la ĉefa motoro de la klubejo "Klaus-Groth-Straße 95" de [[Hamburga Esperanto-Societo]], funkciis kiel prezidanto, kunordigis ties gastejon, kuiris kaj organizis festojn kaj kunvenojn. La paro loĝis en la sama kvartalo, fakte nur kelkajn domojn for de la klubejo, kaj tiel povis ĉiam rapide helpi. {{referencoj}} === [[Heinrich Wieners]] === '''Heinrich WIENERS''' (naskiĝis en [[1900]]; mortis la [[30-an de aprilo]] [[1988]] en [[Lahr]]) estis germana esperantisto kaj dumviva membro de [[UEA]]. ===[[Otto Wilde]]=== '''Otto Wilde''', pentristo, estis unu el la pioniroj de esperanto en [[Magdeburgo]]. ===[[Georg Wimmer]]=== '''Georg Wimmer''' (mortis 1975) kasisto de la esperanto-grupo el [[Weißenfels]]. ===[[Arthur Winkler]]=== '''Arthur Winkler''' estis esperantisto el [[Kreiensen]], Vundita kaj malaperinta en [[Chamonille]] (en la reglono Tergnier kaj Laon) la 14-an aŭ 15-an de septembro 1914 dum la Unua mondmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> ===[[Hans Wingen]]=== '''Hans Wingen''', vortaristo el [[Bergisch Gladbach]] apud [[Kolonjo]], estis germana esperantisto dum la mezo de 20-a jarcento. Li estis filo de [[Wilhelm Wingen]] kun kiu li verkis multajn lernolibrojn post la [[Dua Mondmilito]]. ====Verkoj==== *'''Post la kurso''', Limburger Vereinsdruckerei, [[Limburg (Lahn)]] , 1953 (?) *'''Wörterbuch Deutsch-Esperanto''', Limburger Vereinsdruckerei, Limburg/Lahn , 1954, 180p, 12X17; *'''Esperanto für den Amateurfunk'''; Kun [[Wilhelm Wingen]] * '''Ni stenografas - laŭ la Germana Unueca Stenografio'''. Bailieboro, Kanado: Esperanto Press 1980, 40 p. * '''WIR LERNEN ESPERANTO, DIE WELTHILFSSPRACHE'''. Eld. Limburger Vereinsdruckerei, Limburg/Lahn, 1954(?) ;Recenzoj Pri '''Wörterbuch Deutsch-Esperanto''' {{citaĵo|La vortaro delonge atendita fine ekzistas. Ofte ni sentis la mankon de german-esperanta vortaro en la postmilitaj jaroj, kiam ne plu estis haveblaj la vortaroj de [[Paul Bennemann]], de [[Paul Gottfried Christaller]] nek la tre utila Liliputvortaro „10.000 Worte". Nu, la Wingen-vortaro certe ne estas liliputa, ĝi enhavas ĉ. 25.000 gvidvortojn kaj ampleksas 177 paĝojn. Tamen oni tuj konstatos ke ĝi estas malpli granda ol la standarda vortaro de la antaŭmilita tempo, tiu de Benneman, kiu havis 450 pagojn (kun iom malpli granda kompostformato). Kompreneble tio nun prezentas la avantaĝon, ke la Wingen-vortaro havas ankoraŭ tolereblan prezon, kaj tio verŝajne estas la kaŭzo de la malgrandigo. Se la prezo ne ludus rolon, oni ja plej bone represus la Bennemann-vortaron farante la necesajn aldonojn por novaj vortoj kaj la forstrekojn kaj ŝanĝojn, kiujn necesigas la moderna lingvoevoluo. Se oni volas kritiki vortaron oni devas kompari ĝin, kaj tion mi faris. Mi prenis pagon 218 de Paul Bennemann (aperinta en 1926) kaj notis, kio estis alia. En Wingen mankis jenaj vortoj ''Mastix, Mastodon, Masturbation, Masure, Matinee, Maturitât, Mâtzchen, Matze, Maurerkelle, Maueranschlag -pfeffer -kronezinne, mausig, Mausebussard, Mausoleum, Maut, maximal, Mayonnaise, Mazedonien, Mazurka, Media''. El tiuj, pluraj estas internaciaj vortoj facile esperantigeblaj eĉ por [[komencanto]], sed jam pli malagrabla estas la manko de Maturitât (en Svislando ekzemple tiu vorto estas sole uzata kaj neniam Abitur), Maurerkelle, Mayonnaise (la esperantigo „majonezo" ne estas memkomprenebla kaj kiel sciu serĉanto, kiu ne posedas P.V. ĉu ĝi estas permesebla?). Bennemann enhavas ankaŭ tre multajn parolturnojn kiel ''Maulaffen feil halten, ein gutes Maul haben, jemandem das Maul stopfen, jemandem ums Maul gehen''. Tiaj esprimoj mankas tute ĉe Wingen, aliel li ne estus povinta tiagrane redukti la amplekson de sia vortaro. Aliflanke li donas kelkajn vortojn, kiuj mankas ĉe Bennemann nome ''Matthias, mâuschenstill'' kaj ''meckern ''en la senco de grizmbli aŭ kritikaĉi. Unu vorto estas malĝusta ĉe Bennemann, nome por Mastkorb „marso" (ne ekzistas), Wingen korekte uzas „topo". Alie mi trovis kelkajn kritikindaĵojn. Kial li mencias ĉe la [[vorto]] ''Matrose'' nur „ŝipano" kaj ne „maristo", kiu ŝajnas al ni pli ofta ol la unua. Kial li enkondukas la maltaŭgan vorton „amaĵistino" por Matresse, kial li mencias por ''matschig'' nur „kota"? Ĉu oni povas diri „kota piro" por „matschig Birne"? „Matte" ne estas nur „monta herbejo", sed ĉiu [[herbejo]]. Kion pruvas ĉi tiu analizo de unu paĝo? Ĝi montras, ke Wingen devis tute rezigni pri la strebado al certagrada kompleteco, efektive li nur faris poŝvortaron — kaj oni ankaŭ povas tre bone preni lian vortaron en la poŝon, kio ankaŭ estas avantaĝo. Ĝi montris kritikindaĵojn, sed ne gravajn erarojn. Ĝi montras memstarecon de la aŭtoro. Koncerne la lastan punkton certaj aliaj paĝoj estus provokintaj ankoraŭ pli favoran juĝon, ĉar la aŭtoro tre klopodis adapti sin laŭ la aktuala lingvouzo kaj de la germana kaj de la esperanta lingvoj. La rimarkinda romanĉa vortaristo [[Ramun Vieli]] iam ekĝemis dirante: „Kiun dio volas puni, tiun li igas verki [[vortaro]]n". La laboro estas klopodiga kaj poste la kritikistoj pendigas la aŭtoron ĉe radikoj kaj silaboj. Ni ne volas fini sen esprimi al Hans Wingen la dankon en la nomo de la tuta germanlingva esperantistaro, ke li plenumis tiun tre necesan kaj utilan laboron kaj prezentis al ni verkaĵon, kiu enhavas la maksimumon, kiun la spaco permesis.|A. Baur.[[Belga Esperantisto]] - Numero 330, Februaro, 1955}} {{citaĵo|Dudek mil vortojn oni povas trovi per la nova vortaro de Wingen, eldonita de la Esperanto-Fako de la ''Limburger Vereinsdruckerei'' en [[Limburg]] / Lahn. La postmilita epoko montris gravan mankon de bona vortaro german-esperanta. Ĉi tiun mankon majstrece forigis ia aŭtoro, kiu estas konata jam kiel eldoninto de aliaj lernolibroj kaj [[esperantaĵo]]j. Agrabla aranĝo ebligas al la serĉanto de vortoj kaj [[esprimo]]j baldaŭ trovi la ĝustan. Per fakaj [[signo]]j oni estas ĉe du- aŭ pli sencaj vortoj, kiuj en germana lingvo abundas, direktata al la konvena loko. Por la germanaj esperantistoj kaj interesatoj verdlingvanoj pri germana lingvo la eldonaĵo estas de supera valoro kaj povas esti ĝenerale rekomendata. La eldonaĵo trovas specialan intereson en la germanaj regionoj malantaŭ la [[Fera Kurteno]], kie nun eksentiĝas nova freŝa blovo por la veloj de niaj tieaj samlingvanoj. |Bruno Gahler. [[Boletín]] n086 (feb 1956)}} ---- Pri ''Post la kurso'' {{citaĵo|Por germanlingvanoj ĵus aperis ĉi tiu gramatika broŝureto, celante perfektigan kurson al gelernantoj. Oni ekzercas la ĝustan parol- kaj skribmanieron Esperantan; inter kromaj germanlingvaj klarigoj ebligas, ke la lernado estu kompleta; estas interesa la detala konigado pri uzo de [[prepozicio]]j kaj la vortfarado per afiksoj; ĉefa kono, kiun nepre oni devas scii pri aglutina lingvo, kiel estas Esperanto. Ĉio estas klarigata per amuzaj ekzemploj kaj rakontetoj, kion certe ŝatos la gelernantoj, kiel ĉiuj ŝatas ĉie; do, rekomendinda uzo; klaraj presliteroj kaj bela presado kompletigas la bonan broŝuron.|[[Boletín]] n052 (apr 1953)}} {{citaĵo|Ĉi tiu germanlingva lernolibro estas tre taŭga por esperantistoj, kiuj jam trapasis la unuan kurson kaj eĉ mi konsideras, ke se oni atente studas ĉion ĝis la fino, certe la esperanta kapableco estos kompleta. Ĝi ankaŭ signifas ke la movado en la germanlingvaj landoj fariĝas pli forta kun ia paso de la tagoj, ĉar oni povis eldoni tiel kompetentan kaj belaspektan lernolibron. Mi gratulas la eldonejon pro ĝiaj klopodoj havigi taŭgan lernolibron. Kune kun ĉi tiu lernolibro, oni havigas en aparta volumo Ŝlosilon pri ĝiaj [[ekzerco]]j. |M . Rodriguez. [[Boletín]] n074 (feb 1955)}} === [[Yvonne Winkler von Mohrenfels]] === '''Yvonne WINKLER von MOHRENFELS''' (naskiĝis {{naskiĝtago|1966|04|19}}, do nun {{aĝo|1966|04|19}}-jara) estas denaske germana juristino, ekonomistino kaj esperantistino, vivanta ekde 2005 en Usono. Ŝi en la [[1990-aj jaroj]] plurajn jarojn estis komisionano de [[Germana Esperanto-Junularo]] pri internaciaj rilatoj.<ref>ekzemple en ''Die Deutsche Esperanto-Jugend stellt sich vor'' (la teamo de GEJ sin prezentas), eldono 1995, paĝo 13</ref>. Ŝia patro estas jura profesoro, kaj subtenis ŝin bone kunordigi honoroficajn taskojn kun la duobla studo en [[Saarbrücken]]. Ekde 2005 ŝi laboras ĉe la internacia firmao ''Ashland'' en [[Bridgewater (Nov-Ĵerzejo)]]. '''Eksteraj ligiloj''' * [https://modern-counsel.com/2020/yvonne-winkler-von-mohrenfels-ashland/ intervjuo kun ŝi, kun portreta foto, en 2020, post 15 jaroj en] [[Nov-Ĵerzejo]] ({{en}}) {{referencoj}} === [[Julie Winter]] === '''Julie WINTER''' (naskiĝis en [[1906]], mortis en [[2004]] en [[Wolfhagen]], [[Germanio]]) estis konstanta membrino de [[Societo Zamenhof]] ekde [[1969]]. De [[1969]] ĝis [[1992]] ŝi estis respondeculo de [[Veterana Esperantista Klubo]]. ===[[Hannelore Winzer]]=== '''Hannelore Winzer''' (mortis 1985) estis esperantisto el [[Leinefelde]]. === [[Alfred Wollbacher]] === '''Alfred WOLLBACHER''' (naskiĝis en 1912, mortis komence de novembro 1996) estis multjara [[UEA-delegito]] pri fervojoj kaj turismo en [[Bamberg]] (Germanio). ===[[Max Wolter]]=== '''Max Wolter''', komercisto, estis esperantisto en [[Turingio]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n166 apr 1914</ref> ===[[Hans Würtz]]=== '''Hans Würtz''' (mortis 1915?) estis esperantisto el [[Rohrbach]] mortita dum la Unua monmilito.<ref>Esperanto n173 jan 1915</ref> == Z == ===[[Alfred Zaumseil]]=== '''Alfred Zaumseil''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Gera]], kiu mortis dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref>. ===[[Kurt Zeisig]]=== '''Kurt Zeisig''' (mortis 1920) estis esperantisto el Berlino en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n244 dec 1920</ref> ===[[Theodor Zempe]]=== '''Theodor Zempe''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Berlino]], kiu mortis dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref>. === [[Gerhard Ziegler]] === '''Gerhard ZIEGLER''' en 1981 verkis Esperanto-tradukon de pluraj "elektitaj satiroj" de [[Efraim Kiŝon]], kiuj sub tiu titolo publikiĝis en eldonejo Bleicher. === [[Oskar Ziegler]] === '''Oskar''' (foje ankaŭ skribita ''Oscar'') '''ZIEGLER''' estis esperantista presisto kaj librobindisto, kiu eldonis multajn librojn pri Esperanto en la unua duono de la 20-a jarcento. Lia firmao havis sidejon en [[Stutgarto]] ĝis la fino de la [[Unua Mondmilito]] kaj en [[Marktredwitz]], norda Bavario, poste. Inter la unuaj eldonaĵoj en la nova urbo estis [[Humoraĵoj (Baucon)]] kun antaŭparolo de [[Paul Gottfried Christaller]], eldonita en 1919. :Noto: Familiaj ligoj al la pliaj esperantistoj kun sama familia nomo [[Gerhard Ziegler]] (vidu supre), [[Siegfried Ziegler]] (n. 1902 en [[Essen]], m. en 1984 en [[Seefeld (Tirolo)|Seefeld]]), germana geografo, esperantisto kaj politikisto, la unua postmilita prezidanto de [[Germana Esperanto-Asocio]] kaj [[Sven Ziegler]] (n. en 1935 en [[Kopenhago]]), dana esperantisto kaj kortuma prezidanto en Kopen­hago) estus teorie eblaj, sed ne tre probablaj. ===[[Rudolf Zimmermann]]=== '''Rudolf Zimmermann''' (naskiĝis la 15-an de septembro 1904) ===[[Wilhelm Zimmermann]]=== '''Wilhelm Zimmermann''' (mortis la 14-an de septembro 1981) estis esperantisto el [[Fürstenwalde]]. Li vojaĝis 1927 per Esperanto tra Sovetunio<ref>[[Der Esperantist]] n110 jun. 1981</ref>. ==Notoj== <references/> {{Ĝermo|esperantisto}} [[Kategorio:Germanaj esperantistoj|!]] [[Kategorio:Listoj de esperantistoj laŭ nacieco|Germanaj]] [[Kategorio:Ĝermolisto de esperantistoj|Germanaj]] gwds9x6an0xirfz30momv38qdj1m4bx 0 121974 9494360 9486039 2026-10-16T11:03:06Z Roberto 609 /* Referencoj */ 9494360 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto | speco = ĝermo | bildo = <span style="vertical-align: middle; background:transparent">[[Dosiero:Flago-de-Svedio.svg|50ra]]<span style="margin-left:-45px;">[[Dosiero:Jubilea simbolo.svg|40ra]]</span></span> | css-stiloj = width: 80%; | teksto = ''Tiu ĉi paĝo listigas [[Vikipedio:ĝermo|ĝermajn informojn]] pri [[sveda esperantisto|svedaj esperantistoj]]. Movu mallongajn informojn pri svedaj esperantistoj en tiun ĉi paĝon metante [[Vikipedio:alidirektilo|alidirektilo]]n.<br />Se vi volus partigi informon en apartan artikolon, aldonu informojn tiel ke '''minimume''' estu tri plenaj frazoj, prefere pli, nepre estu ĝustaj kategorioj, almenaŭ [[:kategorio:svedaj esperantistoj]], kaj laŭeble ankaŭ uziĝu la ŝablonoj {{ŝ|Informkesto homo}} kaj {{ŝ|vivtempo}}. Post kreo de aparta artikolo forigu la informon de ĉi-tie.<br />Ekzistas pli plena '''[[listo de svedaj esperantistoj]]''', en kiu listiĝu la nomoj de svedaj esperantistoj aŭ menciataj ĉi-tie aŭ per propra biografia artikolo.'' <!-- Pri ĉi tiu paĝo, vidu la historian diskuton [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo_2006_9#Kvanto_kaj_kvalito]] --> }} {{KompaktaEnhavTabeloEo}} Ĉi tiu artikolo temas pri multe aktivaj kaj konataj '''[[sveda]]j [[esperantisto]]j,''' pri kiuj malmulte estas skribita en fontoj. En ĉi tiuj svedaj nomoj, la lasta nomo estas la [[familia nomo|familinomo]]. == A == === [[E. Abrahamsson]] === '''E. ABRAHAMSSON''' estis pioniro de Esperanto en Svedio. Laŭ iniciato de li, d-ro Etzel instruis Esperanton en Stokholmo al militistaro de Reĝa Ĉevala Gvardio.<ref>Ruslanda Esperantisto. ''Esperantista movado''. N. 06, p. 128. Jun-jul 1906</ref> ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} === [[Gösta Ahlstrand]] === '''Gösta AHLSTRAND''' estis membro de la direkcio de [[Sveda Esperanto-Instituto]], SEI.<ref>[https://web.archive.org/web/20210515181540/http://esperantoinstitut.se/historik.html Svenska esperanto-institutet: historik] {{sv}}</ref> Kredeble li estas la ''G. Ahlstrand'' de Gävle kiu laŭ EdE membris tiun direkcion ĉirkaŭ 1930–1931, "en 1931 sekretario-sindiko de SEF", kaj estis en la direkcio anstataŭigita de [[John Johansson]] en januaro 1932. Plue laŭ EdE, li membris la [[Esperanto-movado en Svedio#Sveda Instruista Esperantisto-Fede­racio|Sveda Instruista Esperantisto-Fede­racio]], kaj 1930–1931 gvidis la porinstru­istajn kursojn en Stokholmo aranĝitaj de tiu instruista federacio.<ref name="edesv"/> ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} === [[Bertil Åkerberg]] === '''Bertil ÅKERBERG,''' 1911–1989, estis dum pli ol 20 jaroj la respondeca eldonanto de la sveda revuo ''[[La Espero (Svedio)|La Espero]].'' Li mortis meze de majo 1989 en Stokholmo. == B == === [[B. Harry Bengtsson]] === '''B. Harry BENGTSSON''' (n. en 1914, m. la 28-an de julio 2005 en Östersund (Svedio) estis sveda esperantisto kaj profesie lokomotivestro. Li estis aktiva en la terminologia laboro de [[IFEF]]. En 1976 aperis lia Fervoja terminaro Esperanto-sveda. Li ricevis bronzan medalon de la internacia fervojista kultura asocio FISAIC kaj en 2002 honoran membrecon de IFEF. Inter la jaroj 1961 kaj 1984 li estis [[delegito de UEA]] kaj fervoja fakdelegito. <ref>[https://uea.org/l/?prenu=eo_feb06 numero februaro 2006, p. 46, de la] [[revuo Esperanto]]</ref> ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} === [[Axel Sigvard Blomberg]] === '''Axel ''Åke'' Sigvard BLOMBERG''' estis [[UEA]]-[[Delegito de UEA|delegito]] en [[Lidköping]], [[Västergötland]] (Vestrogotio). Li estis prezidanto de Eldona Societo Esperanto kaj de la loka klubo, kaj iama redaktoro de la revuo ''[[La espero]]''. Li naskiĝis la {{daton|25|2|1922}} kaj mortis la {{daton|8|6|1992}}, ambaŭ en Lidköping.<!--[[:sv:special:diff/51597749]]--> === [[Viktor Bonde]] === '''Viktor BONDE''' estis [[librobindado|librobindisto]] kaj esperantisto (naskiĝinta la [[8-an de marto]] [[1892]] en [[Falun]]). Li estis pacifisto, abstinenculo, kaj esperantistiĝis en 1916. Kursoj; gvidado de la koresponda kurso de la [[Sveda Esperanto Federacio]] (SEF), 1927-1932. [[Delegito de UEA]] 1919-1929. Tradukoj el la sveda en ''[[Svenska Arbetar Esperantisten]]'' ktp. == D == === [[Eiman Dahl]] === '''Eiman Dahl''' estis esperantisto en Svedio en la unua duono de 20-a jarcento. Verko: *'''Dialogoj en Esperanto'''. Eld. Forlagsforeningen Esperanto u.p.a., Stockholm, 1932(?) {{citaĵo|Dek dialogetoj pri aktualaj temoj, por legado aŭ ludado ĉe kursoj kaj grup-kunvenoj. |[[La Brita Esperantisto]] - Numero 333, januaro (1933) }} == E == ===[[Ludvik Ekström]]=== '''Ludvik Ekström''' (mortis 1919?) estis esperantisto el [[Boras]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n222 fev 1919</ref> === [[Ann-Gerd Engberg]] === '''Ann-Gerd ENGBERG''' (1929-1994), estraranino de la klubo en Norrköping, pereis en la katastrofo de la ŝipo Estonia sur la Balta maro, la 28-an de septembro 1994. == F == === [[Asta Fredriksson]] === '''Asta Fredriksson''' estis esperantistino en la komunumo kaj urbo [[Finspång]] ([[d:Q503180]]) en la historia provinco ''[[Östergötland]]'' meze de la 20-a jarcento<ref>[[Bulgara Esperantisto]], j.23 n. 03-04 mar-apr. 1942</ref>. == H == === [[Eskil Håkansson]] === '''Eskil HÅKANSSON''' (hokanson) estis [[inĝeniero]], kaj esperantisto de 1901, kiu naskiĝis en la insula komunumo kaj urbo [[Lidingö]] ([[d:Q3120654]]) rekte norde de [[Stokholmo]]. Li instruis Esperanton en [[Stokholmo]] kaj [[Södertälje]]. Li estintis estrarano de diversaj esperanto-grupoj, kaj [[delegito de UEA]].<ref>{{EdE|Hakansson, Eskil|linia=jes|}}</ref> ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} === [[Albin Halldor]] === '''Albin ''Henning'' HALLDOR''' (n. la [[18-an de septembro]] [[1892]] en Sunne, [[Vermlando]], m. la [[26-an de junio]] [[1990]] en Stokholmo) estis sveda ĝardenisto kaj redaktoro. Halldor estis esperantisto de 1907, estrarano kaj afergvidanto de [[Eldona Societo Esperanto]] kaj sekretario de [[Sveda Esperanto-Federacio]] (SEF) de 1922 ĝis 1927.<ref name="LE ja56">[https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/52459/edition/47347/content La Espero, julio–aŭgusto 1956] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20221128224110/https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/52459/edition/47347/content |date=2022-11-28 }}, p. 75</ref> Li redaktis la organon de SEF,<ref>[https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/48692/edition/43615/content La Espero, majo 1942] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20221213173404/https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/48692/edition/43615/content |date=2022-12-13 }}, p. 71</ref> ''[[La Espero (Svedio)|La Espero]]'', de 1921 ĝis 1927. ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} === [[G. Hedström]] === '''G. Hedström''' estis esperantopioniro en [[Gävle]], eble membro de la klubo tie,<ref name="edesv"/> kaj prezidanto de SEF 1921–1923. Li kaj anstataŭigis kaj estis anstataŭiĝita de [[Paul Nylén]] en la posteno.<ref name="LE ja56"/> ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} ===H.M. Hermod=== '''M. S. Hermod''' (naskiĝis 1860?-mortis 1920) estis esperantisto en la komenco de 20-a jarcento. Fondinto de instruada-instituto per korespondo li enmetis Esperanton en la instruoplanon<ref>Esperanto n244 dec 1920</ref>. ===[[Gösta Henriksson]]=== '''Gösta Henriksson''' estis sveda esperantisto dum la mezo de 20-a jarcento. ; Verkoj *''Per Motorciklo en Tri Landoj''. Eld. [[Eldona Societo Esperanto]], Stockholm, 1938(?) *''El la vivo de Ludoviko Zamenhof – la junaĝaj jaroj''. Eld. [[Eldona Societo Esperanto]]. Stokholm, 1964 ; Tradukoj * [[Ernst Olsson]]. ''[[Kredo, Floroj, Dinamito]], Eldona Societo Esperanto, Malmö, 1961. ====Recenzoj==== Pri ''Per Motorciklo en Tri Landoj'' {{citaĵo|Simpla kaj amuze verkita taglibro pri motorcikla [[vojaĝo]] de kvar gesvedoj al [[Ĉeĥoslovakujo]], kaj pri kelktaga restado en la tiel nomata Ĉeĥa Paradizo, la belega regiono en nordorienta pardo de [[Bohemujo]]. Alloga libreto, tre utila kiel facila legolibro, kaj tute ne sen intereso por progresintoj. Mi permesas al mi nur du malgrandajn kritikojn : mi dubas pri la neceseco de la vorto ''start-i'' ; kaj mi ne komprenas, kial iuj presistoj lasas al la leganto apartigi la paĝojn. Mi neniel bedaŭras la tempon donitan al la [[legado]] de la libro. Cetere, la rakonto nun fariĝis iom historia pro la fakto, ke almenaŭ parto de la priskribita regiono ne plu apartenas al Ĉeĥoslovakujo. |A.C.O.|[[La Brita Esperantisto]] - Numero 410, Junio (1939)}} === [[Mathilde Hompes]] === '''Mathilde HOMPES''' (naskiĝis en 1853?, mortis en 1924 en Stokholmo) estis sveda esperantisto, sekretariino de Internacia Vegetara Unio. === [[Åke Holmen]] === '''Åke HOLMEN''' (naskiĝis en 1927, mortis en 1988 en la insula komunumo kaj urbo [[Hammarö]], [[d:Q499359]] en [[Vermlando]]) estis multjara [[UEA]]-fak[[Delegito de UEA|delegito]] pri biciklado. == J == === [[Victor Janheim]] === '''Victor JANHEIM''' (naskiĝis 1910, mortis frue en 1989) estis [[UEA]]-fak[[Delegito de UEA|delegito]] pri [[abelkulturo]] en la urbeto [[Kungsör]] dum pli ol 40 jaroj. === [[Märta Jensie]] === '''Märta JENSIE''' (naskiĝis 1907, mortis la 25-an de marto 1979 en [[Jönköping]]) estis sveda esperantistino. Dum 25 jaroj ŝi fakdelegitis pri [[turismo]]. === [[Bengt Joelsson]] === '''''Bengt'' Anders Gustaf JOELSSON''' estis en 1956 vicprezidanto de [[Sveda Esperanto-Federacio]]. Li loĝis en Hägersten, [[Stokholmo]].<ref>[https://web.archive.org/web/20070927115606/http://www.gazetoteko.eu/aliaj/svens.pdf, La Espero, januaro-februaro 1954], p. 3</ref> Verŝajne la sama Bengt Joelsson kiu haviĝis filon en 1956, kies edzino estis Anne-Marie, kaj iam antaŭ tiu tempo estis redaktoro de La Espero.<ref name="LE m56">[https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/52458/edition/47346/content La Espero, majo 1956] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20221125185547/https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/52458/edition/47346/content |date=2022-11-25 }}, p. 44, 47</ref> Li naskiĝis la {{daton|5|4|1919}} en Stokholmo, kaj mortis la {{daton|30|11|2002}} en la sama urbo.<!--[[:sv:special:diff/51597749]]--> ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} === [[Alf Johansson]] === '''Alf JOHANSSON''' (1921–1991) estis vic[[delegito de UEA]] en [[Lidköping]] dum pli ol 20 jaroj. === [[Gustav Johansson]] === '''Gustav R. JOHANSSON''' (naskiĝis en 1899, mortis la 19-an de septembro 1978 en [[Karlstad]]) estis esperantisto, instruisto, [[Delegito de UEA|delegito]] kaj loka peranto de [[UEA]] dum pluraj jardekoj. === [[Stig Johannsson]] === '''Stig JOHANSSON''' (naskiĝis en 1918, mortis en 1994 en [[Tomellila]]) estis esperantisto kaj dumviva membro de UEA. === [[Eva Julin]] === '''Eva JULIN,''' naskiĝinta '''[[Eva Röhlander|Röhlander]],''' 1882–1952, estis poŝtoficisto kaj ekde 1938 redaktisto de [[La Espero (Svedio)|La Espero]] dum ia periodo. Ŝi estis edziĝita kun la parlamentano, esperantisto kaj ĉef-poŝtoficisto [[Teodor Julin]] ekde 1926. Ŝi estis la filino de Kerstin kaj meblovendisto Per Ulrik Röhlander. Ŝi naskiĝis la {{daton|21|9|1882}} kaj mortis [[1952]].<ref>[https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/48692/edition/43615/content La Espero, majo 1942] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20221213173404/https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/48692/edition/43615/content |date=2022-12-13 }}, p. 71</ref><ref>[https://runeberg.org/vemardet/1943/0420.html Julin, Teodor] en la biografia enciklopedio ''Vem är det'' ([[:sv:Vem är det|jen svede]], volumo 1943</ref> ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} == K == === [[Henrik Karlsson]] === '''Henrik KARLSSON''' (1912-1995) estis [[Delegito de UEA|delegito]] en [[Kisa]] ekde 1947. Li membris en [[Societo Zamenhof]] dekomence (1975). Li mortis komence de julio 1995 en Kisa. === [[Hjalmar Kihlberg]] === '''Hjalmar KIHLBERG''' (ĉilberj) ({{dato|1|januaro|1881}} en [[Kilanda]], mortodato nekonata) estis [[sveda esperantisto]] kaj popollerneja instruisto en [[Vingåker]]. Li estis esperantisto de 1928. Li verkis multajn favorajn gazetartikolojn pri Esperanto kaj gvidis lingvokursojn. === [[Nils-Erik Kristofferson]] === '''Nils-Erik KRISTOFERSON''' (n. 1937 – m. septembro 2001 en Stokholmo) estis dumviva membro, [[Delegito de UEA|delegito]] pri [[televido]]. == L == === [[Gustav Larson]] === '''Gustav ''Adolf'' LARSON''' estis ĉefkontisto, kaj naskiĝis la 1-an de decembro 1888 en [[Falun]]. Li estis esperantisto de 1905. Li estis kasisto de SEF, kaj Kunfondinto kaj kasisto de [[Eldona Societo Esperanto]] 1918–1938. Ĉef[[delegito de UEA]].<ref>{{EdE|linia=jes|Larsson}}</ref><ref name="edesv">[https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl-s.htm en la ĉapitro "Svedio"] en ''[[Enciklopedio de Esperanto]]'' (EdE, 1934)</ref><ref>[https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/52434/edition/47328/content La Espero, septembro~oktobro 1948] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20221208224714/https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/52434/edition/47328/content |date=2022-12-08 }}, p. 128 (kun portretoj)</ref> ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} ===C. A. Lindvall=== '''C. A. Lindvall''' (mortis 1918) enĝeniero, estis esperantisto en Stokholmo en la comenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n217-218 sep-okt 1918</ref> === [[Hjalmar Lindstedt]] === '''Hjalmar LINDSTEDT''' estis inĝeniero ĉe la telefonfabriko [[Ericsson|L.M. Ericsson]], kaj ano kaj kasisto de la triula prepara komitato de la [[UK 1934]] en Stokholmo (prezidanto [[Sam Jansson]], sekretario [[Teodor Julin]]).<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/48666/edition/43597/content |titolo=''La Espero'' n-ro 7-8, 1933 |alirdato=2022-10-30 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20221028003125/https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/48666/edition/43597/content |arkivdato=2022-10-28 }}</ref> La sama nomo estas menciita kune kun [[Stellan Engholm]] kiel aŭtoroj de ''Gvidlibro de Stockholm'' de 1933,<ref>http://libris.kb.se/bib/2632740</ref> kiel propagandisto en Stokholmo laŭ EdE, kaj samfonte ”Hj. Lindstedt” estas menciita kiel estrarano de [[Esperanto-movado en Svedio#Esperanta Turista Komisiono|Esperanta Turista Komisiono]].<ref name="edesv"/>Kredeble ĉiuj asertoj temas pri la sama persono. ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} ===[[Kurt Lindstrom]]=== '''Kurt Lindstrom''' estis esperantisto en [[Agnesberg]] ĉe la mezo de 20-a jarcento<ref>Bulgara Esperantisto, j.23 n.03-04, mar.-apr. 1942</ref>. ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} === [[Henry Lundin]] === '''Henry LUNDIN''' (naskiĝis 1902 – mortis la 24-an de junio 1977 en [[Örebro]]) estis vic[[delegito de UEA]] en sia urbo. Li aktivis dum multaj jaroj, precipe en la kristana Esperanto-movado ([[KELI]]). === [[Isidor Lundmark]] === '''Isidor "Isse" LUNDMARK''' (naskiĝinta en 1910; mortinta en junio 2002 en [[Örebro]]) eklernis Esperanton kiel 17-jarulo, kaj ĝi estis lia ĉefa intereso dum la tuta vivo. Li estis sindona kaj sprita homo, kiu multon faris por la Esperanto-vivo en sia urbo. == M == === [[Lennart Magnusson]] === '''Lennart MAGNUSSON''' (naskiĝis 1911 - mortis 1994 en [[Malmö]]) estis [[UEA]]-fak[[Delegito de UEA|delegito]] pri teksindustrio en Malmö, en kies klubo li estis membro ekde 1937. ===[[Linnea Malmgren]]=== '''Linnea Malmgren''' (mortis la 28-an de marto 1970) estis sveda esperantistino. Edzino [[Ernfrid Malmgren]]. === [[Erik Vilhelm Malmkvist]] === '''Erik Vilhelm MALMKVIST''' estis fervoja oficisto naskiĝinta la 1-an de septembro 1887 en [[Grums]]. Li estis esperantisto ekde 1904, do ekde la 17-a vivjaro. Li estis [[revizoro]] de [[Eldona Societo Esperanto]] ekde 1929, prezidanto de la [[Esperantoklubo de Stokholmo]] ekde 1933 kaj estrarano de [[Sveda Esperanto-Federacio]] ekde 1932. === [[Richard Moholm]] === '''Richard MOHOLM''' (n. 1912 – m. la 9-an de aprilo 1994 en [[Lövånger]]) estis [[UEA]]-fak[[Delegito de UEA|delegito]] pri ĝardenkulturo kaj dumviva membro de UEA. == N == === [[Ingrid Näshol]] === '''Ingrid NÄSHOLM'''<!-- laŭ la persona facebook-paĝo ŝi naskiĝis la 6-an de marto, sed tie ne indikatas la jaro--> estas sveda esperantistino. Ŝi vivas en [[Sundsvall]] kaj multajn jarojn laboris kiel flegistino en la urba malsanulejo. Ekde la 1900-aj jaroj ŝi aparte aktivas por la neformala faka asocio [[Rondo Kato – Esperantista Kat-amikaro]]. ==== Eksteraj ligiloj ==== * [https://www.facebook.com/ingrid.nasholm persona paĝo en la retejo] ''[[facebook]]'' * [https://vimeo.com/132825486 triminuta filmeto pri kunsido de Rondo Kato en la Universala Kongreso de 1995] en [[Tampereo]], [[moderigisto|moderigata]] per Ingrid Näsholm, kun saluto de [[Marjorie Boulton]] * [https://www.facebook.com/Rondo-Kato-203927109689952 paĝo de Ronto Kato en la retejo] ''facebook'' === [[Ragnhild Niklasson]] === '''Ragnhild NIKLASSON''' (naskiĝis en 1908, mortis la 19-an de novembro 2001 en Örebro) estis individua membro de UEA ekde 1951 kaj multjara fak[[delegito de UEA]] pri kristanismo. En la sveda sekcio de [[KELI]] ŝi estis kasistino, sekretariino kaj inter la jaroj 1977 kaj 1980 ties prezidantino, ekde 1993 ĝia honora membro. === [[Amy Nilsson]] === '''Amy NILSSON''' (n. 1915 – m. la 7-an de januaro 2001 en [[Stokholmo]]) estis [[sveda esperantisto]], [[dumviva membro de UEA]], 50 jarojn aktiva en [[Kristana Esperantista Ligo Internacia]]. === [[Ingemar Nordin]] === '''Ingemar NORDIN''' (1914-2002) estis iama [[UEA]]-[[Delegito de UEA|delegito]] pri pedagogio. Li mortis la 15-an de januaro 2002 en Stokholmo. === [[Gustav Nygård]] === '''Gustav NYGÅRD''' (1922-1995) estis [[Delegito de UEA|delegito]] pri maristaj aferoj en [[Gotenburgo]], ano de [[Societo Zamenhof]] kaj dumviva membro. == P == ===[[Elsa Persson]]=== '''Elsa Persson''' estis esperantistino en [[Boden (Svedio)|Bodeno]] ĉe la mezo de 20-a jarcento. === [[Folke Pettersson]] === '''Folke PETTERSSON''' (n. 1918 – m. junio 1986 en [[Solna]]) estis fakdelegito pri fervojoj de pli ol 25 jaroj. == R == === [[Ulf Ribers]] === '''Ulf RIBERS''' (1913–1999) grave rolis dum multaj jaroj en la sveda [[Esperanto-movado]], interalie kiel aktivulo de la eldonejo [[Progreso (eldonejo)|Progreso]]. Li forpasis en oktobro 1999 en [[Motala]]. === [[Anders Rosenberg]] === '''Anders ROSENBERG''' estis popollerneja instruisto, poste, gimnastika direktoro, akvo-kuracisto kaj higienisto, kiu naskiĝis en la [[19-a de januaro]] [[1861]] en [[Tygelsjö]]. Estante esperantisto de 1907, li estis [[Delegito de UEA|delegito]] de [[UEA]] en[[Skara]]<ref>Esperanto n213 majo 1918</ref>, propagandisto, kaj kursgvidis kaj verkis kelkaj libretoj.<ref>{{EdE|Rosenberg, Anders|linia=jes|}}</ref> ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} === [[Ivar Runfeldt]] === '''Ivar RUNFELDT''' (naskiĝis 1903 – mortis la 13-an de septembro 1978 en [[Karlstad]]) estis fak[[Delegito de UEA|delegito]] kaj multjara membro de UEA. == S == === [[Karl-Olof Sandgren]] === '''Karl-Olof Sandgren''' (1925–1990) estis instruisto, sekretario de Sveda sekcio de [[KELI]], kristana evangelia misiisto kaj librotenisto. === [[Malte Smith]] === '''Malte SMITH''' (1908–1997), dumviva membro de UEA kaj regula ano de [[Societo Zamenhof]], mortis en [[Kävlinge]]. === [[Jack Snarberg]] === '''Jack SNARBERG''' (naskiĝis en [[1921]]; mortis la {{daton|17|januaro|2000}} en [[Jönköping]]) estis membro de UEA dum preskaŭ 60 jarojn. Li estis ĝia fak[[Delegito de UEA|delegito]] pri [[juvelo]]j. === [[Sven Strandberg]] === '''Sven STRANDBERG''' (naskiĝis en [[1925]]; mortis la {{daton|30|majo|2003}} en [[Lund]]) estis [[sveda esperantisto]] kaj [[pedelo]], iama fak[[delegito de UEA]] pri aŭtomobilismo. Li estis longtempe kluba estrarano. === [[Sven Sundin]] === '''Sven SUNDIN''' (1914–1993) estis vic[[Delegito de UEA|delegito]] en [[Växjö]]. === [[Erik Svard]] === '''Erik SVÄRD''' estas esperantisto kaj programisto. Li programis multajn sukcesajn programojn. === [[Lennart Svensson]] === '''Lennart SVENSSON''' (1930–2002) estis magistro pri filozofio, [[delegito de UEA|delegito]] kaj [[dumviva membro de UEA]] en [[Ljungby]]. Li mortis en aprilo 2002. == T == === [[Per Tornegren]] === '''Per TORNEGREN''' (1927–1997) estis dumviva membro de UEA kaj fak[[Delegito de UEA|delegito]] dum kvaronjarcento pri [[konstruado]] kaj [[laborjuro]]. Li mortis la 4-an de januaro 1997 en [[Malmö]]. === [[Harry Törnskog]] === '''Harry TÖRNSKOG''' estas sveda esperantisto. En 1956 li estis sekretario de [[Sveda Esperanto-Federacio]]. Li loĝis en [[Älvsjö]]<!-- antaŭe Alvsjö -->.<ref>[http://www.gazetoteko.com/aliaj/svens.pdf ''La Espero,'' januara-februaro 1954,] paĝo 3.</ref> ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} == W == === [[Werner Wahlund]] === '''Werner Wahlund,''' pioniro en kaj ano de la Esperanto-klubo de Gävle. Kune kun [[Rudolf Pehrsson]], li fondis la gazeto de SEF, [[La Espero (Svedio)|La Espero]] en 1913,<ref name="edesv"/> kaj estis ĝia responda eldonanto kaj administranto.<ref>[https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/48663/edition/43596/content La espero, majo 1916] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20221210044318/https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/48663/edition/43596/content |date=2022-12-10 }} (p. 1)</ref> Laŭ EdE, en "kriza tempo" li malavare monhelpis al Esperanto-propagando, kaj laŭ La Espero li donacis 500 [[sveda krono|svedaj kronoj]] al presigo de la broŝuro ''Esperanto eller Ido'', ‘Esperanto aŭ Ido‘, ŝajne ĉirkaŭ 1919.<ref name="LE m56"/><!--Lundgren: även redaktör, Hedemora, för Sveda Esperantisto, samt medgrundare SEF. Hans Svensson Hermod, von Schéele, dito. https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/52458/edition/47346/content--> ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} === [[John Widén]] === '''John WIDÉN''' (naskiĝis en 1902 - mortis la 6-an de marto 1977 en [[Lidköping]]) estis estro de loka arkivejo, en kiu li kreis konsiderindan Esperanto-fakon. Li aktivis en la loka movado dum pluraj jardekoj kaj longtempe estis ankaŭ membro de [[UEA]]. === [[Henny Widström]] === '''Henny Widström''' estis sveda esperantisto en la unua mezo de 20-a jarcento. Originala verkisto. Verko: Esperanta Legolibreto. Pensoj kaj Rakontoj de Henny Widström. {{Citaĵo|Efektive, pli pensoj ol rakontoj ili estas, ĉi tiuj 19 ĉarmaj skizetoj kaj meditaĵoj diverstemaj, kiuj spiras certan, populare pedagogian filozofion. Korekta lingvo kaj bela, facile komprenebla stilo distingas la ĉiurilate rekomendindan libreton; plaĉa aspekto, oportuna formato, bona papero kaj tre klara preso pliigas ĝian valoron.|[[Franz Zwach]]. [[Aŭstria Esperantisto]] n.41 (mar 1928)}} <!-- ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} --> === [[Karl Wiklund]] === '''Karl WIKLUND''' (naskiĝis en 1912 - mortis la 31-an de decembro 1992 en [[Gotenburgo]]) estis multjara membro de UEA. {{DEFAŬLTORDIGO:Ĝermolisto Svedaj Esperantistoj}} [[Kategorio:Svedaj esperantistoj|!]] [[Kategorio:Ĝermolisto de esperantistoj|Svedaj]] [[Kategorio:Listoj de esperantistoj laŭ nacieco|Svedaj]] 65eei1gpk7n3hs5sy37lz3y84a0zcer 0 124286 9494217 9390025 2026-10-16T06:52:31Z Sj1mor 12103 9494217 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} [[Grafo]] '''Sergej Juljeviĉ Vitte''' ({{lang-ru|Сергей Юльевич Витте}}, origine ''Sergius Witte'') (naskiĝis la {{JULGREGDATO|29|6|1849|ligilo=jes|akuzativo=jes}} en [[Tifliso]], [[Kartvelio]], tiama [[Rusa Imperio]], mortis la {{JULGREGDATO|13|3|1915|ligilo=jes|akuzativo=jes}} en [[Petrogrado]]) estis influhava [[Rusio|rusia]] [[politikisto]], financa ministro de [[1892]]-[[1903]], poste en 1905–06 unua laŭkonstitucia [[ĉefministro de Rusio]], kiu volis efektivigi okcident-tipan modernigon de Rusio per arbitraj metodoj. [[Dosiero:Sergius Witte Portrait by Ilya Repin.jpeg|eta|<center>portreto de Ilja Repin pri Vitte]]Li naskiĝis en origine nederland-devena familio de [[baltaj germanoj]], lia patro ''Julius Witte'' direktis la agrikulturan sekcion de la kaŭkaza guberniestra ofico. Vitte studis matematikon en la Universitato de [[Novorossijsk]], poste iĝis oficisto ĉe la fervojo. Li respondecis dum la [[Rusa-turka milito (1877–1878)|rusa-turka milito (1877–78)]] pri trajnoj provizantaj la fronton. Li kiel gvidanto foriĝis de la ĝistiama burokrata pensmaniero: li dungis minoritatojn kaj eĉ judojn, en la laboro uzis statistikajn metodojn por plibonigi financan staton de la fervojo. Vitte laboris ekde 1889 en la fervoja sekcio de la financa ministerio kaj li estis nomumita en februaro de 1892 al trafika ministro, en aŭgusto jam al financa ministro. En lia unua [[buĝeto]] (1893), li celis instigon de la entreprenoj tiel ekonomian evoluon de la Rusa Imperio. Li traorganizis la Ŝtatan Bankon kaj donis kapitalfontojn al la industrio, ŝipteruraj entreprenoj, establigo de ŝipadaj kaj inĝenieradaj altlernejoj; ŝparkasoj. Li reformis la leĝojn pri la firmaoj kaj igis konvertebla la rublon. Li akiris grandsumajn kreditojn por financado de la rusa industrio. Li instigis komencon de konstruado de la [[transsiberia fervojo]]. Tio ekis en 1891 kaj celis ne nur evoluigon de la foraj regionoj sed formi ''ponton'' inter Okcident-Eŭropo kaj orienta Azio. Tio funkciis ĝis la jarcent-turniĝo, kiam pro la internaciaj malcertaĵoj (bura, hispana-usona milito, boksera ribelo) malpliiĝis la enfluo de [[kredito]]j kaj la [[kapitalo]]. Li estis abdikita en aŭgusto de 1903 pro premo de la grandbienuloj kaj nefido de Nikolao la 2-a. Tiam li ricevis la ceremonian postenon kiel prezidanto de la Ministrara Komisiono. Li ĉiam protestis kontraŭ la orient-azia koloniigo, sed oni nomumis lin en julio de 1905 plenpova komisiito de Rusio por la pactraktadoj kun Japanio. Li sukcese akiris avantaĝajn kondiĉojn kaj pro tio li ricevis la rangon [[grafo]]. Kvankam li ne ŝatis la konstituciecon, li instigis Nikolaon la 2-an eldoni la tiel nomatan oktobran manifeston (aŭtuno de 1905) kaj en tio mencii enkondukon de la burĝaj liberecaj rajtoj. La caro Nikolao la 1-an de novembro nomumis lin ĉefministro. La registaro cedis en kelkaj temoj (elekta leĝo), sed samtempe perforte finigis la soldatajn ribelojn kaj agadojn de la petrograda laborsoveto. Pro la perdo de la milito kontraŭ japanio, la lando staris antaŭ financa kolapso, sed Vitte en 1906 interkonsentis pri stabiliga kredito. Spite al ĉio, li perdis fidon de la caro kaj demisiis la 29-an de aprilo 1906. Poste li ne plu efikis je la rusa politiko. == Literaturo == * ''Sergej Juljeviĉ Vitte'': The Memoirs of Count Witte (angle), eldonita de ''Sidney Harcave'', 1990 {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Vitte, Sergej}} [[Kategorio:Rusiaj politikistoj]] [[Kategorio:Rusiaj ministroj]] [[Kategorio:Ĉefministroj de Rusio]] [[Kategorio:Rusiaj grafoj]] [[Kategorio:Mortintoj en Sankt-Peterburgo]] [[Kategorio:Homoj de la Rusa-japana milito]] [[Kategorio:Grandaj krucoj de la Honora Legio]] evh8tow92c5hzpmuwt2s53br2ivfi1n 4 127472 9494220 9492524 2026-10-16T07:05:18Z Kwerkaĥemisto 264802 unu alia fakto 9494220 wikitext text/x-wiki <center> '''Arkivo de interesaj faktoj el vikipediaj artikoloj''' </center> == Numero 8, Oktobro 2026 == <div style="float:right;width:110px;font-size:small;font-style:italic;text-align:center;margin-left:1px;margin-top:15px;"> <div style="border: none;">[[Dosiero:Kuzelovsky mlyn.jpg|80px]]</div> <div style="border: none;">Ventmuelejo en Kuželov</div> </div> *Oni ne povas '''[[Necerteca principo de Heisenberg|foti elektronon]]''' *'''[[Deiva Marina|Komunumo]]''' de Italio ekis sur la pintoj de montetoj, sed moviĝis al la marbordo *'''[[Teknika Muzeo en Brno|Ĉeĥa teknika muzeo]]''' zorgas pri [[forĝejo]], [[fortikaĵo]] , kaj [[ventmuelejo]] *Subsahara Afriko havas dekdu speciojn de '''[[Dendropicos|pego]]''' *'''[[Judit Polgár|Denaskulino]]''' preskaŭ iĝis Prezidanto de [[Hungario]] *La '''[[Konstanteno la 11-a|Lasta Romia Imperiestro]]''' batalis ĝis le fino de lia [[Bizanca imperio|imperio]] *Ekzistas '''[[PeerTube]]''' retpaĝo por kundividi de esperantaj videoj *La '''[[Tera Flago]]''' estas kreita por la unua [[Tera Tago]], temante pri naturmedia konscio kaj pri celebrado de la tutgloba komunumo. == Numero 7, Aŭgusto 2017 == <div style="float:right;width:110px;font-size:small;font-style:italic;text-align:center;margin-left:1px;margin-top:15px;"> <div style="border: none;">[[Dosiero:Trachtenhut mit gamsbart.jpg|80px]]</div> <div style="border: none;">[[Gamsbart]]</div> <div style="border: none;">-</div></div> * Grandeco de la '''[[Gamsbart|hartufo]]''' estas signo de la vireco de [[bavaroj]]. * [[Universala Esperanto-Asocio|UEA]] estis '''[[Esperanto, kandidato por Nobel-Premio pri Paco en 2008|trifoja kandidato]]''' por [[Nobel-premio pri paco]]. == Numero 6, Julio 2016 == <div style="float:right;width:110px;font-size:small;font-style:italic;text-align:center;margin-left:1px;margin-top:15px;"> <div style="border: none;">[[Dosiero:MEVyMosey.png|80px]]</div> <div style="border: none;">[[Fluganta Spagetmonstro]]</div> <div style="border: none;">[[Dosiero:Oktoberfest at night.jpg|80px]]</div> <div style="border: none;">[[Oktobrofesto]] dum la nokto</div></div> * Por moki la argumentojn de la proparolantoj de inteligenta dezajno kaj [[kreismo]], usonano kreis satiran '''[[Fluganta Spagetmonstro|Dion el spagetoj]]'''. * [[Antikva Egiptio|Antikvegiptaj]] fabloj '''[[demotika lingvo|ne estis verkitaj]]''' uzante [[hieroglifoj]]n. * Nombro de lernantoj de la [[irlanda lingvo]] estas '''[[Duolingo|pli ol nombro de siaj denaskaj parolantoj]]'''. * '''[[San-Marino]]''' foje estas konsiderata la plej malnova respubliko en la mondo. * 7,7 milionoj da litroj da [[Biero en Germanio|biero]] estis servitaj dum '''[[Oktobrofesto|la plej granda kermeso]]''' en 2013. * Laŭ japana mitologio, [[sismo]]jn kaŭzas '''[[Namacu|giganta anariko]]'''. * Kelkaj lingvoversioj de [[Vikipedio]] ([[Ĉeĥa Vikipedio|ĉeĥa]], [[Slovaka Vikipedio|slovaka]], [[Oseta Vikipedio|oseta]], [[Svahila Vikipedio|svahila]]) '''[[Vikipedio en Esperanto|estis fonditaj]]''' fare de [[esperantisto]]j. * '''[[Grandduklando Flandrensis|Mikronacio]]''' ne volas siajn civitanojn viziti sian teritorion. == Numero 5, Septembro 2008 == <div style="float:right;width:110px;font-size:small;font-style:italic;text-align:center;margin-left:1px;margin-top:15px;"> <div style="border: none;">[[Dosiero:Loxoceras breynii.jpg|80px]]</div> <div style="border: none;">[[Nigra marmoro de Ashford]]</div> <br/><br/> <div style="border: none;">[[Dosiero:CayetanoRedondo.jpg|80px]]</div> <div style="border: none;">[[Cayetano Redondo]],<br/> iama urbestro de Madrido kaj esperantisto</div></div> * '''[[DJ Abdel]]''' veturas en [[Marsejlo]] per '''[[Austin FX4|Londona taksio]]''' en sia muzikvideo ''C'est Ma Life''. * La muzikalbumo de [[Queen]], ''[[A Night at the Opera (Queen)|A Night at the Opera]]'', kiu enhavas “[[Bohemian Rhapsody]]” estis registrita ne en [[Bohemio (lando)|Bohemio]] sed en '''[[Studioj Rockfield]]''' en [[Kimrio]]. * '''[[Siluroj]]''' nenion ŝuldas al [[Siluro]] kaj reciproke. * '''[[Nigra marmoro de Ashford|Fama brita marmoro]]''' (''vd. bildon''), kies specimenoj estas prezentataj en la [[muzeo kaj artgalerio de Derby]], vere estas nur [[kalkoŝtono]]. * Foje nur [[eksproprietigo]] povas preventi '''[[Tragedio de la antikomunaĵo|socian tragedion]]'''. * La '''[[Jean-François de La Pérouse|franca maroficiro]]''' batalis kontraŭ la britoj en la [[Usona Milito de Sendependeco]], kompletigis la malkovrojn de [[James Cook]] sur la [[Pacifiko]] kaj malaperis kun tuta ŝiparo apud [[Vanikoro]]. * En [[Anglio]] abundis '''[[Hipopotamo de Allenton|hipopotamoj]]'''. * '''[[Sofio la ĝirafo]]''', kaŭĉuka ludilo por suĉinfanoj, ludis roleton de Lucy en lasta sceno de franca filmo ''[[Elle s'appelait Sarah (filmo)|Elle s'appelait Sarah]]'' (“Ŝia nomo estis Sarah”). * [[Cayetano Redondo|Esperantisto]] estis urbestro de [[Madrido]] dum la [[hispana enlanda milito]] kaj estis mortpafita tuj post ties fino (''vd. bildon''). * Danke al [[nazia okupacio de Norvegio|okupado de sia lando]] '''[[Vidkun Quisling|gvidanto de la lokaj nazioj]]''' akiris novajn anojn por sia [[Nasjonal Samling|malsukcesinta partio]] kaj iĝis la unua homo deklarinta pri [[ŝtatrenverso]] per radio. * La '''[[Tiradentes|gvidanto]]''' de [[Brazilo|brazilaj]] ribeluloj estis kvaronumita postmorte kaj la '''[[Stepan Razin|ribelestro]]''' de [[Rusa carlando|rusaj]] vilaĝanoj estis tiel ekzekutita vivanta. == Numero 4, Septembro 2007 == <div style="float:right;width:110px;font-size:small;font-style:italic;text-align:center;margin-left:1px;margin-top:15px;"> <div style="border: 0px #ff9933;">[[Dosiero:Abdulkalam04052007.jpg|90px]] </div> <div style="border: 0px #ff9933;">Abdul Kalam </div> </div> * [[Abdul Kalam]], eksa '''prezidanto de [[Barato]]''' praktikas tre striktan privatan vivon, kio inkludas [[vegetarismo]]n, kaj [[alkoholo|alkohol-]] kaj [[sekso|seks]]-[[abstinado]]n. * '''[[Palos de la Frontera]]''' estas urbo sudokcidente de [[Hispanio]], el kiu eliris [[Kristoforo Kolumbo]] en la vojaĝo kiam li malkovris [[Ameriko]]n. Ĝi estis la sidejo en julio [[2007]] de la hispana kaj [[Andaluzio|andaluza]] kongresoj de [[Esperanto]]. * '''[[Ludovic Rodo]]''', artnomo de Ludovic Rodolphe Pissarro, estis [[francio|franca]] [[pentristo]], filo de [[Camille Pissarro]]. Li estis esperantisto kaj multe aktivis en la [[Laborista Esperanto-movado|esperantista laborista movado]]. == Numero 3, Februaro 2007 == * '''[[Muharrako]]''' (المحرق al-muharrak), eksa [[ĉefurbo]] kaj la dua plej granda [[urbo]] en [[Barejno]], signifas en la [[araba]] "loko de cindro". * La titolo de la unua "propra" [[albumo]] de la fama angla [[Rokmuziko|rokmuzika]] grupo [[Queen]] '''"[[A Day at the Races (Queen)|A day at the Races]]''' (anglalingve: "Tago ĉe la Kuroj") estas prenita el la samtitola filmo de la [[fratoj Marx]]. * '''[[Doloso]]''' estas unu el la [[helena mitologio|helenaj]] demonoj, kiujn liberigis el sia skatolo [[Pandora]], kaj personigas [[fraŭdo]]n, [[friponado]]n, [[trompo]]n kaj malbonajn artifikojn. * '''[[Antikva Observatorio de Pekino]]''' estas ruino de la observatoria teraso de [[Jŭan]]-[[dinastio]], konstruita pr. en la jaro 1279. Sur la teraso de la observatorio troviĝis 15 astronomiaj aparatoj faritaj el bronzo kaj ornamitaj per drakoj kaj nuboj. == Numero 2, Oktobro 2006 == * En [[1938]], la [[Finnlando|finna]] astronomo [[Yrjö Väisälä]] nomis la asteroidon '''[[1462 Zamenhof]]''' pro [[L.L. Zamenhof]], la iniciatinto de Esperanto. * Ĉar multaj japanaj familioj havis [[magnetoskopo]]n, japanaj animaciaj firmaoj komencis produkti animaciajn filmojn rekte sur [[vidbendo]], sen antaŭa montro en [[kinejo]]j. Tiu fenomeno nomiĝas '''[[Original video animation]]''' (siglita kiel OVA). * La nuna germana konstitucio enhavas kelkajn artikolojn el la '''[[Konstitucio de Weimar]]'''. * '''[[Prujno]]''' estas [[Kristalo|kristala]], [[neĝo|neĝa]] [[precipitaĵo]], kiu aperas, se la [[rosopunkto]] iras sub [[frostopunkto]]n, tamen oni ofte konfuzas ĝin kun simple frostita [[roso]]. <br> * '''[[Serpentisto (konstelacio)|Serpentisto]]''' aŭ Ofiuĥo estas 13-a [[zodiako|zodiaka]] konstelacio, kiun oni ofte ne alkalkulas al Zodiako en tradicia [[astrologio]]. <br> == Numero 1, Augusto 2006 == * Dum flugo de '''[[Tikodromedoj|tikodromedo]]''' ĝi aspektas kiel strange kolorita [[upupo]], sidante ĝi ja similas al [[muso]]. <br> * En [[Rusio]] la eltiraĵo el la verko de [[Richard Strauss]] ''"Tiel diris [[Zaratuŝtro]]..."'' (''"Also sprach Zaratustra"'') populariĝis pro tio, ke ĝi sonas komence de populara televida kvizo '''[[Kio? Kie? Kiam?]]'''. <br> * Meze de '''[[Ostankina turo]]''' situas ŝika restoracio ''"La sepa ĉielo"'' <br> * La memorŝtono sur la tombo de [[Vladimir Voroŝilov]], inventinto de la ludo "[[Kio? Kie? Kiam?]]", havas la aspekton de '''[[Nigra skatolo (Kio? Kie? Kiam?)|nigra skatolo]]'''. <br> * La sultano [[Ŝahriar]] rezoluciis de tiam edziĝi ĉiumatene kun virgulino, kiu estos senkapigita sekvantan matenon. '''[[Ŝehrazad]]''' sukcesis prokrastigi tiun verdikton por 1001 noktoj ĝis la sultano abolis sian rezolucion. <br> * 40 % de la tuta ĝis nun elminita oro en la mondo devenas de '''[[Witwatersrand]]''', montara regiono en [[Afriko]]. <br> * Se vi sukcesas ŝteli viranason de iu kamparano el la vilaĝo '''[[Vlkoš]]''' el [[Ĉeĥio]], tiam tiu vilaĝano devas senpage gastigi vin dum kermeso. <br> *[[Charles Messier]] kompilis sian faman '''[[Messier-katalogo]]n''' cele eltrovi ĉiujn [[nebulozo]]jn, ĉar ili malhelpis al astronomoj eltrovi [[kometo]]jn. 3od9k6uk2k4dvauawtiex3q7yz3wqwz 0 127476 9493973 9490421 2026-10-15T14:00:32Z Roberto 609 /* L */ 9493973 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto | speco = ĝermo | bildo = <span style="vertical-align: middle; background:transparent">[[Dosiero:Flago-de-Italio.svg|50ra]]<span style="margin-left:-45px;">[[Dosiero:Jubilea simbolo.svg|40ra]]</span></span> | css-stiloj = width: 80%; | teksto = ''Tiu ĉi paĝo listigas [[Vikipedio:ĝermo|ĝermajn informojn]] pri [[itala esperantisto|italaj esperantistoj]]. Movu mallongajn informojn pri italaj esperantistoj en tiun ĉi paĝon metante [[Vikipedio:alidirektilo|alidirektilo]]n.<br />Se vi volus partigi informon en apartan artikolon, aldonu informojn tiel ke '''minimume''' estu tri plenaj frazoj, prefere pli, nepre estu ĝustaj kategorioj, almenaŭ [[:kategorio:italaj esperantistoj]], kaj laŭeble ankaŭ uziĝu la ŝablonoj {{ŝ|Informkesto homo}} kaj {{ŝ|vivtempo}}. Post kreo de aparta artikolo forigu la informon de ĉi-tie.<br />Ekzistas pli plena '''[[listo de italaj esperantistoj]]''', en kiu listiĝu la nomoj de italaj esperantistoj aŭ menciataj ĉi-tie aŭ per propra biografia artikolo.'' <!-- Pri ĉi tiu paĝo, vidu la historian diskuton [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo_2006_9#Kvanto_kaj_kvalito]] --> }} {{KompaktaEnhavTabeloEo}} == A == === [[Alessandro Angeletti]] === '''Alessandro ANGELETTI''' (naskiĝis en [[1923]], vivis en [[Ozieri]], mortis en [[1992]] en [[Sardio]], [[Italio]]) estis itala esperantisto kaj [[notario]].<ref name="lamaddalena">[https://lamaddalena.info/i-sogni-di-garibaldi/ artikolo ''I sogni di Garibaldi'' de januaro 2018] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240724125826/https://lamaddalena.info/i-sogni-di-garibaldi/ |date=2024-07-24 }} ({{it}})</ref> En [[Sardio]] li estis movada gvidanto kaj organizanto de lingvaj seminarioj pri [[Esperanto]]. Krome li multajn jarojn estis prezidanto de la Sarda Esperantista Unuiĝo (''Unione Esperantista Sarda'')<ref name="lamaddalena"/>, estis aktiva membro de [[IKUE]] kaj funkciis kiel unu el la ĉefaj organizantoj de la 54-a [[Itala Kongreso de Esperanto]], kiu havis lokon en oktobro 1983 en [[Alghero]].<ref>[[Espero Katolika]], numero 1982 12</ref> {{referencoj}} == B == === [[Alfredo Bassetti]] === '''Alfredo BASSETTI''' naskiĝis en [[1912]], dum 50 jaroj animo de la Esperanto-movado en [[Trento]] ([[Italio]]) kaj prezidinto (1966- 94) de la loka Esperanto-grupo, delegito pri [[fervojo]]j kaj [[turismo]], mortis la [[25-a de februaro|25-an de februaro]] [[1997]]. === [[Alessandro Bellucci]] === '''Alessandro BELLUCCI''' estas itala esperantisto, membro de [[Florenca Esperanto-Asocio]]. === [[Dario Besseghini]] === '''Dario BESSEGHINI''' estas esperantisto kaj amatora lingvisto, ekde la fino de la [[1970-aj jaroj]] gvida aktivulo de [[Itala Esperantista Junularo]] kaj inter la jaroj [[1980]] kaj [[1985]] redaktoro de la revuo [[Kontakto (revuo)|Kontakto]] de [[TEJO]] - parte sole, parte en redaktora duopo. Li naskiĝis en [[Bergamo]] kaj ekde la jaro 1992 laboras kiel komputila teknikisto en la [[Universitato de Pizo]] (Pisa),<ref>[https://www.linkedin.com/in/dariobesseghini/details/experience de lia persona paĝo en la retejo] [[LinkedIn]]</ref> kie li diplomiĝis pri matematiko. Li loĝas en [[San Giuliano Terme]] iom norde de [[Pizo (Italio)|Pizo]].<ref>[https://www.facebook.com/dario.besseghini/ de lia persona paĝo en la retejo] [[Facebook]]</ref> Naskiĝdato ne jam troviĝis en la interretaj mencioj pri li, sed laŭ takso li devus havi naskiĝjaron [[1960]].<!-- Hipotezon pri naskiĝjaro 1960 apogas lia salutnomo "Dario1960" en la retejoj https://store.falkon.org/u/dario1960 kaj https://www.opencode.net/dario1960 --> {{referencoj}} === [[Medardo Biagi]] === '''Medardo BIAGI''' (naskiĝis en [[1907]], mortis la [[7-a de decembro|7-an de decembro]] [[1991]] en [[Bologna]], [[Italio]]) estis malnova membro, regula kongresano kaj apoganto de [[Societo Zamenhof]]. === [[Giacomo Bianchini]] === '''Giacomo BIANCHINI''' naskiĝis en 1875 en Carbona PN , mortis en 1954 . Li esperantiĝis en la jaro 1904 . * vidu aparta paĝo pri li ĉe [[Giacomo Bianchini]] === [[Patrizia Bini]] === '''Patrizia BINI''' estas itala esperantistino, membro de [[Florenca Esperanto-Asocio]]. === [[Matia Bolcato]] === '''Matia BOLCATO''' (n. en 1906, mortis la 20-an de septembro 1998), estis itala esperantistino kaj iama [[UEA-delegito]] pri instruado en [[Mantovo]] (Italio). === [[Laura Bonciani]] === '''Laura BONCIANI''' estas itala esperantistino, membro de [[Florenca Esperanto-Asocio]]. === [[Egisto Borghini]] === '''Egisto BORGHINI''' (naskiĝis la 15-an de septembro 1953, mortis decembre 2023) estis esperantisto ekde juna aĝo. Ekde 2021 li estis prezidanto de la Esperanto-klubo en [[Massa]]. === [[Riccardo Borgioli]] === '''Riccardo BORGIOLI''' estas itala esperantisto, membro de [[Florenca Esperanto-Asocio]]. === [[Giuseppe Stanislao Boscarino]] === '''Giuseppe Stanislao BOSCARINO''' (mortis 72-jara la [[21-a de oktobro|21-an de oktobro]] [[1971]]) estis esperantisto ekde la jaro 1913 en [[Sicilio]] ([[Italio]]), kaj dum multaj jaroj estis UEA-delegito en [[Ragusa]]. === [[Serio Boschin]] === '''Serio BOSCHIN''' (naskiĝis en 1930), esperantisto ekde 1968, estis prezidanto de la [[Itala Unuiĝo de Katolikaj Esperantistoj]] (UECI) de 1998 al 2003, kaj dum aliaj jaroj estrarano. Li loĝas en [[Treviso]] apud [[Venecio]]. === [[Agostino Brizzi]] === '''Agostino BRIZZI''' (naskiĝis en [[1894]], mortis la [[7-a de aŭgusto|7-an de aŭgusto]] [[1965]]), estis itala esperantisto kaj literaturisto, kiu lernis Esperanton en [[1920]]. Li postlasis manuskripton de ampleksa vortaro itala-Esperanta. === [[Enrico Brustolin]] === '''Enrico BRUSTOLIN''' estas itala esperantisto, membro de [[Florenca Esperanto-Asocio]]. Ekde 2015 ĝi estas ties prezidanto (laŭ stato de 2023). == C == === [[Giovanni Cacciapuoti]] === '''Giovanni CACCIAPUOTI''' estis itala pionira esperantisto. Li en [[Napolo]] aperigis en [[1902]] gazeton ''L' Esperantista''; en [[1903]] li fondis Esperanto-grupon en Napolo, kiu baldaŭ malaperis, kaj tiam refondiĝis loka grupo nur en [[1922]]. Tiu urba esperantista grupo, ankoraŭ funkcianta, havas la nomon "harmonio kaj progreso". === [[Enrico Campanile]] === '''Enrico CAMPANILE''' (kampanile) (naskiĝis la [[4-a de novembro]] [[1861]] – ?) estis [[itala esperantisto]] kaj reĝa [[notario]]. Ekde 1922 li estis la prezidanto de la [[Napola Esperanto-Grupo]] "harmonio kaj progreso", fervora propagandisto, kiu elstaris per gastamo kaj bonhumoro. === [[Pilade Cappella]] === '''Pilade Cappella''' estis esperantisto itala en la unua duono de 20-a jarcento. Verko: '''Lecionoj de tipostenografio''' (en lingvoj Esperanta kaj itala); Eld. de A. Paolet, S. Vito al Tagliamento (Italujo). ===[[Domenico Cavalieri]]=== '''Domenico Cavalieri''' estis esperantisto militkaptita en 1916 dum la Unua mondmilito en [[Linz]]<ref>Esperanto n191-192 jul-aŭg 1916</ref> === [[Giuseppe Checco]] === '''Giuseppe CHECCO''' (mortis en [[1976]] en [[Triesto]], [[Italio]]) estis itala esperantisto. Li estis fervora aganto en la loka Esperanto-movado dum pluraj jardekoj. Li estis membro de UEA ekde [[1947]]. === [[Pier Luigi Cinquantini]] === '''Pier Luigi CINQUANTINI''' (ĉinkŭantini) (naskiĝis en Blera la [[9an de februaro]] [[1962]]) estas [[itala esperantisto]] kaj profesie [[policisto]]. Fama pro la organizado de Internacia Arkeologia Laborbrigado kiu okupiĝis pri fosado/purigado de etruskaj restaĵoj en urbeto Blera, li estis redaktoro de la itala Esperanta revuo [[l'Esperanto]], kaj interesiĝas pri muziko: li faris Esperantan muzikalon kaj tenas liston entenantan la tekstojn de ĉiuj italaj kantoj tradukitaj en Esperanto. ===[[Giacomo Costantini]]=== '''Giacomo Costantini''' estis esperantisto en [[Trani]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref> === [[Michela Concialdi]] === '''Michela CONCIALDI''' estas itala esperantisto vivanta en [[Bolonjo]]. Ŝi laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#konsilio|konsilianoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri eŭropaj projektoj. ''' Eksteraj ligiloj ''' * [https://www.facebook.com/michela.concialdi paĝo en la retejo] ''[[Facebook]]'' === [[Franca Concina]] === '''Franca CONCINA''' ([[1932]]-[[1996]]), kasistino de [[Itala Unuiĝo de Katolikaj Esperantistoj]], kunorganizanto de pluraj kongresoj, mortis la [[16-a de oktobro|16-an de oktobro]] en [[Torino]]. [[Dosiero:LibroGConti-Zamenhof.jpg|eta|180ra|maldekstra|{{center|libroforma tabulo pri la paroladoj de Zamenhof en la unuaj tri UK-oj, en la ĝardeno ''Esperanto'' de [[Gianni Conti]] (pr. Ĝani Konti).}}]] === [[Gianni Conti]] === '''Gianni CONTI''', aŭ formale '''Giovanni Conti''' (n. en [[1932]], m. la 1-a de aŭgusto [[2022]]), tre aktiva esperantisto, estas aparte konata pro la ''[http://www.giardinoesperanto.com/galleria.html Ĝardeno Esperanto]'' apud sia domo en [[Cormano]] apud [[Milano]]. ''' Eksteraj ligiloj ''' * [https://www.facebook.com/EsperantoInstituto/photos/la-1-an-de-a%C5%ADgusto-2022-forpasis-giovanni-conti-itala-esperantisto-movadano-kaj-/1964973127024666/ noto "La 1-an de aŭgusto 2022 forpasis Giovanni Conti" en la Facebook-paĝo de la] [[Internacia Esperanto-Instituto]], kun fotomuntaĵo de la ĝardeno ({{eo}}) * [http://www.giardinoesperanto.com persona sinprezento de li kun foto en la retejo ''giardinoesperanto.com''] ({{eo}}) === [[Glauco Corrado]] === '''Glauco CORRADO''' ([[1937]]-[[2004]]), milana profesoro, esperantisto tre aktiva inter la italaj katolikoj, longe instruis Esperanton kaj verkis [https://docplayer.it/16069800-Grammatica-della-lingua-internazionale-esperanto-di-antares.html Gramatikon pri Esperanto por itallingvanoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240513155614/https://docplayer.it/16069800-Grammatica-della-lingua-internazionale-esperanto-di-antares.html |date=2024-05-13 }} kaj babiladojn por komencintoj ([http://www.ueci.it/eldonoj/verkoj/Dirite_inter_Ni.pdf Dirite inter Ni]). == D == === [[Massimo Desideri]] === '''Massimo DESIDERI''', estis [[Italio|itala]] esperantisto, membro de [[Florenca Esperanto-Asocio]]. === [[Primo Dottarelli]] === '''Primo DOTTARELLI''' (naskiĝis la [[1-an de decembro]], [[1864]] en [[Roma]], mortis la [[6-an de decembro]] [[1919]] en [[Roma]]), estis [[Italio|itala]] esperantisto.<ref>Esperanto n236 apr 1920</ref> Esperantisto de [[1905]]. Vigla kaj fervora propagandisto. De [[1905]] [[konsulo]], Poste Delegito de [[Universala Esperanto Asocio]] (UEA), bazita en [[Roterdamo]] ([[Nederlando]]). {{EdE|D}} === [[Angelo Duranti]] === '''Angelo DURANTI''' (naskiĝis en [[1927]], mortis la [[8-an de septembro]] [[2002]], en [[Madonna Degli Angeli]], parto de la komunumo [[Fondi]] en la [[Provinco Latina]] ([[Italio]])<!-- La itala vikipedio ne informas pri tiu loĝloko, nek alia el la 10 plej grandaj vikipedioj, sed la serba vikipedio informas ke tia loĝloko estas po kvartalo de [[Frosinone]] (Frozinono), [[Rieti]] kaj [[Pescara]] (Peskaro). Sed pri kiu el tiuj kvartaloj temas? La publikaĵo [www.ueci.it/k_sento/ks_1987/ks_1987_n3.htm "Katolika Sento 3- 1987"] nomas lin "Angelo Duranti di [[Ravenna]] (Raveno)" - sed Ravenna ne proksimas al iu ajn el la supraj komunumoj. ... Mi fine decidiĝas favore al la komunumo [[Fondi]]... 2018-12-31-->) estis [[Italio|itala]] esperantisto. Estis [[pastro]], piliero de la [[Tutmonda Ekumena Ligo]] (TEL), iama Vic-Delegito kaj Fak-Delegito. == F == === [[Piero Ferrara]] === '''Piero FERRARA''' naskiĝis en [[1940]], delegito pri [[brikfarado]] kaj [[skoltismo]], forpasis en [[San Lazzaro di Savena]] ([[Italio]]) la [[17-a de septembro|17-an de septembro]] [[1999]]. Longdaŭra membro de la [[Bolonja Esperanto-grupo]], li agis precipe en la skolta medio. === [[Livio Fioroni]] === '''Livio FIORONI''' (naskiĝis la 2-a de aŭgusto 1948) estas itala esperantisto vivanta en [[Milano]]. Li laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#konsilio|konsilianoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri la asocia libroservo. ''' Eksteraj ligiloj ''' * [https://www.facebook.com/livio.fioroni paĝo en la retejo] ''[[Facebook]]'' === [[Anna Formaggio]] === '''Anna FORMAGGIO''', estas denaska esperantistino el itala-hungara familio, filino de Aldo kaj [[Elisabetta Vilisics Formaggio]]. Ŝi estas la pli juna fratino de [[Eva Formaggio]], kaj same kiel la fratino pasigis la lernejajn jarojn en [[Chiavari]], Italio. Interalie, ŝi kun [[Uta Hasekamp]] verkis centojn da ilustraĵoj por la Esperanto-lernolibro ''[[Tesi, la testudo]]'', kies unua eldono publikiĝis dum 1985 en [[Bonno]]. === [[Raffaele Franceschini]] === '''Raffaele FRANCESCHINI''' estas itala esperantisto. Li laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#konsilio|konsilianoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri eduko. === [[Mario Furlan]] === '''Mario FURLAN''' (1906-1995), [[mecenato]] de la movado en [[Triesto]] kaj de la granda vortaro itala-Esperanta, mortis la 9-an de septembro 1995. == G == === [[Francesco Geraci]] === '''Francesco GERACI''' (mortis 66-jara la [[12-a de aprilo|12-an de aprilo]] [[1965]]) estis itala esperantisto, mezgrada profesoro. En [[1961]] li kunorganizis la unuan kunvenon de siciliaj esperantistoj, kiu rezultigis la restarigon de la tiea movado. === [[Aldo Grassini]] === '''Aldo GRASSINI''' estas itala esperantisto. Li laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#konsilio|konsilianoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri "specialaj taskoj". == I == === [[Pia Incoronato]] === '''Pia INCORONATO''' (n. en [[1922]], mortis la 10-an de julio [[2000]]), instruistino, animo de la Esperanto-agado en sia urbo [[Ercolano]] ([[Italio]]), iama delegito pri [[arkeologio]]. ===[[Giuseppe Ipavitz]]=== '''Giuseppe Ipavitz''' (mortis 1920) estis esperantisto en [[Gorizia]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n237 maj 1920</ref> === [[Piatti Ippolito]] === '''Piatti IPPOLITO''' (naskiĝis en [[1885]], mortis la [[20-a de junio|20-an de junio]] [[1971]]) estis [[itala esperantisto]]. [[Profesoro]] Piatti Ippolito, [[delegito de UEA]] dum dudeko da jaroj kaj eksdirektoro de la [[katedro]] de Esperanto en la [[universitato de Milano]], sukcese agadis por [[Esperanto]] ĉe turismaj, komercaj kaj edukaj instancoj italaj, kaj tradukis i.a. la raporton de [[Ligo de Nacioj]]. == L == ===[[Elda Lodetti]]=== '''Elda Lodetti''' (naskiĝis 1894? - mortis 1920) estis esperantisto el [[Verona]] en la komenco de 20-a jarcento. Ŝi estis bofratino de [[Amerigo Reni]]<ref>Esperanto n243 nov 1920</ref>. === [[Lorenzo Longoni]] === '''Lorenzo LONGONI''' (1920-1996), kanoniko de la katedralo de Milano, spirita asistanto de Itala Katolika Unuiĝo Esperantista kaj de la Milana Katolika Esperanto-Centro, mortis la 21-an de majo 1996. == M == === [[Alessandra Madella]] === '''Alessandra MADELLA''' estas itala esperantistino. Ŝi laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#konsilio|konsilianoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri la asocia revuo. En la konferenco ''Assessing World Languages Workshop and Conference'' komence de novembro 2018 en la universitato de [[Makao]], ŝi prelegis angle pri la temo ''Formal and Informal Assessment in the Esperanto Courses at the Kunming College of the Arts''. Realigis la animacion de ''La aventuroj de Saĝa Steleto kaj de la Mirinda Teamo''. * [https://uea.facila.org/filmetoj/la-aventuroj-de-saĝa-steleto-kaj-de-la-mirinda-teamo-r133/ Video: La aventuroj de Saĝa Steleto kaj de la Mirinda Teamo] === [[Ida Mancinelli]] === '''Ida MANCINELLI''' (naskiĝis la [[21-an de junio]] [[1928]] en [[Valle di Maddaloni]] ([[Provinco de Caserta|CE]]), mortis la [[8-an de septembro]] [[2009]] en [[Napolo]]), [[instruisto]], estis [[Italio|itala]] esperantistino. Ŝi propagandis esperantismon en la dommastrina movado de la 1980-aj jaroj en [[Napolo]], kie ŝi konstante vivis kun edzo [[Eduardo Delehaye]] (ankaŭ [[esperantisto]]) kaj kvar gefiloj: Luigi, [[Elena Delehaye|Elena]], [[Vincenzo Delehaye|Vincenzo]] kaj [[Renato Delehaye|Renato]] (tri [[geesperantistoj]]). === [[Ciro Menotti]] === '''Rag. Ciro MENOTTI''' (mortis en 1958 aŭ 1959 en [[Brescia]]) estis [[itala esperantisto]], librotenisto, multjara [[delegito de UEA]], fervora propagandisto kaj fondinto de loka Esperanto-grupo (laŭ ''[[Esperanto (gazeto)|Esperanto]]'' 642). === [[Miriam Michelotti]] === '''Miriam MICHELOTTI''' (perdis sian vivon en strata akcidento la [[25-a de novembro|25-an de novembro]] [[1991]] en [[Sicilio]], kune kun sia fratino Maria Luisa) estis unu el la fondintoj de [[Akademio Internacia de la Sciencoj]] [[San Marino]]. ===H. Mondini=== Dr. '''H. Mondini''' estis esperantisto el [[Stenico]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito ĉe [[Linz]]<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref>. === [[Brunella Moracci]] === '''Brunella MORACCI''' estas itala esperantistino, membro de [[Florenca Esperanto-Asocio]]. === [[Carlo Musazzi]] === '''Carlo MUSAZZI''' (naskiĝis la [[24-a de marto|24-an de marto]] [[1922]], mortis la [[23-a de februaro|23-an de februaro]] [[2001]]) estis [[itala esperantisto]] kaj pastro katolika. De [[1988]] plurajn jarojn li laboris kiel redaktoro ĉe la Esperanto-elsendoj de [[Radio Vatikana]]. En Valencio (1993) kaj Prago (1996) li gvidis Esperanto-lingvajn diservojn dum la Universalaj Kongresoj. == N == ===[[Orestes Nardi]]=== '''Orestes Nardi''' (naskiĝis la 21-an de junio 1886 en [[Cascia]]; mortis la 10-an de majo 1922) estis esperantisto kaj maristo dum la komenco de la 20-a jarcento. Dum lia militservo, li propagandis inter siaj kunuloj en [[Gosport]], ''Southwold'' ([[d:Q1854554|vikidatumoj]]) kaj [[Dublin]], kaj poste surŝipe li daŭrigis tiun laboron kiam ajn li trovis okazon, vizitante esperantistojn en [[Jokohamo]], [[Ŝanhajo]], [[Vancouver]], kaj [[Wellington]], Novzelando<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 207, junio (1922)</ref>. {{referencoj}} === [[Paola Nigrelli]] === '''Paola NIGRELLI''' (naskiĝis la 26-a de marto 1964) estas itala esperantistino vivanta en [[Torino]]. Ŝi laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#konsilio|konsilianoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri la [[Itala Kongreso de Esperanto]] de 2018 en [[San Marino]]. ''' Eksteraj ligiloj ''' * [https://www.facebook.com/livio.fioroni paĝo en la retejo] ''[[Facebook]]'' == O == === [[Ivan Orsini]] === '''Aldo GRASSINI''' estas itala esperantisto. Li laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#konsilio|konsilianoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri la eldona komisiono kaj la pres-servo de la asocio. ''' Eksteraj ligiloj ''' * [https://www.facebook.com/ivan.orsini.58 paĝo en la retejo] ''[[Facebook]]'' == P == === [[Vincenzo Pasquario]] === '''Vincenzo Pasquario''' estis esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Verko: * ''Canto delle nazioni sorelle. Kanto de l' frataj nacioj''. Paroloj de Vincenzo Pasquario; muziko de majstro [[Natale Garosio]]. Eld. Internacia Kanto Lerneja. [[Genova]]. {{Citaĵo|Kun teksto en originala lingvo itala, kaj traduko en lingvoj franca, angla kaj Esperanta. Tiu kanto estis unuafoje kantita, la l0an de Majo 1919 en Genova, de 5000 gekantantoj ĥorsocietanoj, studentoj, kaj gelernantoj de la unuagrandaj lernejoj. La aŭtoro permesas liberan publikigon kaj kantadon en ĉiuj landoj.|[[Belga Esperantisto]] n073-074 (mar-apr 1921)}} ===[[Roberto Paternolli]]=== '''Roberto Paternolli''' (mortis 1916) estis esperantisto el [[Gorizia]], kiu mortis dum la milita okupo dum la Unua mondmilito. <ref>Esperanto n239 okt 1919</ref> === [[Jakov Perčević]] === '''Jakov PERČEVIĆ''' (naskiĝis en [[Jugoslavio]]) fervora aganto, propagandisto kaj animo de la Esperanto-movado en [[Napolo]] ([[Italio]]), mortis en la 90-aj jaroj de la dudeka jarcento. La "Napola Esperanto Biblioteko kaj Legocentro "Jakov Perčević"", de la "Napola Esperanto Grupo "Harmonio kaj Progreso"", nomiĝis laŭ li. === [[Alessandro Perna]] === '''Alessandro PERNA''' (naskiĝis la 8-an de septembro -jaro?- en [[Romo]], vivas en Torino) estas itala esperantisto. Li en sia junaĝo tre aktivis en [[IJE]] kaj laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#konsilio|konsilianoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri rilatoj al [[EEU]]. ''' Eksteraj ligiloj ''' * [https://www.facebook.com/alessandro.perna2 paĝo en la retejo] ''[[Facebook]]'' === [[Gustavo Perini]] === '''Gustavo PERINI''' (naskiĝis en [[1897]]; mortis la {{daton|20|decembro|1998}}) estis [[itala esperantisto]] kaj sekretario de la Esperanto-grupo en [[Trento]] (Italio), kiu dum multaj jaroj instruis Esperanton kaj servis ĝis 1985 kiel [[delegito de UEA]]. === [[Giuseppina Picciotto de Vita]] === '''Giuseppina PICCIOTTO DE VITA''' (naskiĝis en [[1916]], mortis en [[marto]] [[1989]] en [[Palermo]], [[Italio]]) estis [[UEA]]-delegitino dum trideko da jaroj. === [[Riccardo Pinori]] === '''Riccardo PINORI''', je plena nomo '''Riccardo Natale PINORI''' estas itala esperantisto. Li laŭ la stato de 2017 ĝis 2026 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#estraro|estraranoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri administrado.<ref>la [[Itala Esperanto-Federacio#estraro|estraranoj]] de [[IEF]] laŭ [https://web.archive.org/web/20200919114031/https://www.esperanto.it/sulla-fei/ stato de septembro 2020], [https://web.archive.org/web/20230601004641/https://www.esperanto.it/sulla-fei/ de junio 2023] kaj [https://web.archive.org/web/20260611001350/https://www.esperanto.it/sulla-fei/ stato de junio 2026]</ref> <!-- La retpoŝtaj adresoj «napinori@tin.it» kaj «riccardo.pinori@esperanto.it» ne antaŭvidatas por rekta montro en vikipedia frazo aŭ piednoto, tamen ili nerekte videblas per la eksteraj referencoj, kaj tamen ankoraŭ restu nevideble, ĉar estas tiom malmultaj informoj pri li ... naskiĝdato?, nuna urbo?, altlernejo? profesio?, alia esperanta agado, plua aktivado post 2026? --> ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} == R == ===[[Dante Randi]]=== '''Dante Randi''' estis esperantisto el [[Triesto]] militkaptita en 1917 dum la Unua mondmilito en [[Linz]] <ref>Esperanto n198 feb 1917</ref> === [[Agostinho Righi]] === '''Agostinho RIGHI''' (naskiĝis en 1926, mortis la 16-an de januaro 2000) estis itala instruisto kaj esperantisto. Multajn jarojn li estis la prezidanto de la Bolonja Esperanto-grupo ''A. Tellini''. ===[[Pietro Rizzo]]=== '''Pietro Rizzo''' itala esperantisto. Verko: *'''Lineamenti di lessiografia dell’ esperanto'''. Eldonejo [[Edistudio]], Pisa, 1983. 61p. {{citaĵo|Ampleksa itallingva kritiko de la vortaro ''[[Vocabolario italiano-esperanto]]'' (Verona, 1981) kaj la Esperanta [[leksikografio]] ĝenerale.|[[Der Esperantist]] n130_feb. 1985}} === [[Carlo Rossini]] === '''Carlo ROSSINI''' (vivdatoj ankoraŭ ne konataj) estis itala esperantisto el la unua duono de la 20-a jarcento. Parte konata estas lia turista kaj komerca gvidlibro pri la banurbo [[Montecatini Terme]], nomata ''Italaj Urboj: Montecatini, ĝiaj mineralakvoj kaj grotoj'', eldonejo A. Paolet, [[San Vito al Tagliamento ]], 1928, 56 paĝoj. En la teksto pri la urbo [[Montecatini Terme]] notiĝas iuj pliaj informoj, precipe du recenzoj el Belgio kaj Aŭstrio de 1930 kaj 1931. === [[Massimo Rinaldi]] === '''Massimo RINALDI''' estas itala esperantisto, membro de [[Florenca Esperanto-Asocio]] ekde 2018. Li naskiĝis en Florenco en 1964 kaj nuntempe profesias kiel programisto. Li ankoraŭ ne bone konas la lingvon sed li ĉiam estis fascinita de ĝi ekde sia infanaĝo, ĉar universala lingvo estas demokrata kaj povas kunigi homojn sen malegalecoj. === [[Massimo Ripani]] === '''Massimo RIPANI''' estas itala esperantisto vivanta en [[Teramo]]. Li funkciis kiel ĉefredaktoro de [[TEJO Tutmonde]] kaj laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#konsilio|konsilianoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri disvastigo. ''' Eksteraj ligiloj ''' * [https://www.facebook.com/ivan.orsini.58 paĝo en la retejo] ''[[Facebook]]'' === [[Debora Rossetti]] === '''Debora ROSSETTI''' estas itala esperantistino. Ŝi laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#estraro|estraranoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri sociaj retoj kaj la asocia retpaĝaro. ''' Eksteraj ligiloj ''' * [https://www.facebook.com/luigi.fraccaroli paĝo en la retejo] ''[[Facebook]]'' == S == === [[Lucia Sanna]] === '''Lucia SANNA''', naskiĝinta en 1950, loĝas en la provinco de Florenco. Ŝi estas emerita instruisto, nuna sekretario de [[Florenca Esperanto-Asocio]] kaj esperantistino ekde 1985. === [[Gian Piero Savio]] === '''Gian Piero SAVIO''' (naskiĝis en [[1944]]) estas itala esperantisto vivanta en [[Israelo]]. Li aktivas en la projekto [[Esperanta Retradio]] kaj aparte redaktas tekstojn pri Israelo. Interalie li tradukis, kun [[Amri Wandel]], impresan novelon pri Esperanto de la israela verkisto [[Amos Oz]] en la [[revuo Esperanto]] de julio 2015, kaj prezentas la itala-franca [[drama filmo]] el la jaro 1986 [[Manon de la fontoj]] en la [[Esperanta Retradio]] de la 7-a julio 2017. '''Eksteraj ligiloj''' * [https://www.lingq.com/fa/lesson/gojan-naskigtagon-gian-piero-savio-1162724/ sonartikolo pri lia 70-a naskiĝdato e 2014 fare de] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181231143744/https://www.lingq.com/fa/lesson/gojan-naskigtagon-gian-piero-savio-1162724/ |date=2018-12-31 }} [[Luiza Carol]] === [[Luigi Scarselli]] === '''Luigi SCARSELLI''' (vivdatoj ne konataj) estis itala esperanisto unuavice aktiva en sia hejmurbo [[Florenco]] en la unua duono de la 20-a jarcento. Li menciiĝas jam plurfoje en la [[revuo Esperanto]] en 1909.<ref>[https://esperanto.org.au/ftp-uploads/E-090205.pdf revuo Esperanto, la 5-an de februaro 1909]</ref><ref>[https://esperanto.org.au/ftp-uploads/E-090520.pdf revuo Esperanto, la 20-an de aprilo 1909]</ref>. La sekvan jaron, kiam en Florenco okazis la 1-a [[Itala Kongreso de Esperanto]] kaj samurbe fondiĝis la [[Itala Esperantista Federacio]] ([[IEF]]), li internacie konatiĝis per orkestra muzikaĵo nomata "Marŝo de la Esperantistoj",<ref>[https://bibliotekoj.org/esperantajbitoj/PDF/Bibliografio%201888-1911%20Davidov.pdf bibiografio de Davidof 1908-1911, p. 85]</ref> kaj en la jarlibro 2022 li plu listiĝas kiel la ĉefa [[UEA-delegito]] en la urbo.<ref>[https://dlibra.kul.pl/Content/42687/47551_V-18679_Oficiala-Jarlibro.pdf oficiala Jarlibro de 1922, p. 103 (en formato PDF)]{{404|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><!-- laŭ robota averto la ligilo ne estis havebla kaj laŭaserte ne estis arkivigebla en majo 2026, sed en julio kaj septembro 2026 ĝi ree estis senprobleme havebla, kaj ĝi ankaŭ estis pluroble arkivigita en la interreta arkivo, laste en oktobro 2025 je la URL https://web.archive.org/web/20251008163504/https://dlibra.kul.pl/Content/42687/47551_V-18679_Oficiala-Jarlibro.pdf. --> '''Referencoj''' {{Referencoj}} === [[Forwa Solimena]] === [[Dosiero:Forwa Solimena.jpg|eta|{{centre|1=Forwa Solimena, en uniformo de ''crocerossina'' (= volontula [[flegistino]]) de la [[Itala Ruĝa Kruco]] dum la Dua Mondmilito (1940-1945)}}]] '''Forwa SOLIMENA''' (naskiĝis en [[1912]] en [[Napolo]], mortis en [[1994]] samurbe) estis [[italoj|itala]] esperantistino, kiu dum la Dua Mondmilito (1940-1945) servis kiel volontula [[flegistino]] de la [[Itala Ruĝa Kruco]]. Dum 50 jaroj ([[1944]]-[[1994]]) ŝi estis fervora aganto, propagandisto kaj animo de la Esperanto-movado en [[Napolo]] ([[Italio]]). Ŝi listiĝis kiel fak-[[delegito de UEA|delegito]] por [[kulturo]] de [[Universala Esperanto-Asocio]] ([[1974]]-[[1994]]). === [[Renzo Sommi]] === '''Renzo SOMMI''' (naskiĝis en [[1922]], mortis la [[14-a de decembro|14-an de decembro]] [[2000]] en [[Fidenza]], [[Italio]]) estis 40 jarojn delegito en Fidenza, gvidis multajn kursojn kaj aranĝis diversajn renkontiĝojn. === [[Agostino Stelacci]] === '''Agostino STELLACCI''' (stelaĉi), italo, sacerdoto, prof., eksmilita kapelano kaj post kapelano O. N. B. kaj kapelano de pasaĝerŝipo ''Conte Grande''. De 1928 gvidis la kursojn de Kampana Esperantista Instituto kaj de 1937 sur pasaĝerŝipo Conte Grande. Kunlaboris por „Rivista Italiana di Esperanto“. == T == === [[Leandro Taccani]] === '''Leandro TACCANI''' (naskiĝis en [[1901]], mortis la [[17-a de februaro|17-an de februaro]] [[1993]]) estis [[UEA]]-fakdelegito pri instruado en [[Milano]] ([[Italio]]). Honora Membro de Itala ESPERANTO Federacio, li stimulis amasan lernadon de Esperanto en la mezlernejo, kiun li estris dum 22 jaroj. Dank'al li ekzistas turisma mezlernejo en Milano kun la nomo Marignoni-Polo. [[Daniele Marignoni]] estas la unua itala esperantisto. ===[[Adria Tellini]]=== '''Adria Tellini''' estis esperantistino en Udine en la komenco de la 20-a jarcento. Verko: *'''Kristanaj preĝoj por blinduloj''' . Eld. la aŭtorino, [[San Rocco]], 1907(?) === [[Ugo Tonini]] === '''Ugo TONINI''' (naskiĝis en [[1949]], mortis en [[2024]] en [[Trento]]) estis itala esperantisto. Li laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estis unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#estraro|estraranoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri financoj. === [[Humberto Toschi]] === '''Humberto Toschi''' estis esperantisto en Italio en la unua duono de 20-a jarcento. Verkoj * ''Gvidlibro tra Bologna'' por la kongresanoj de la 5-a Esperantista Kongreso Itala. Eld. A. Paolet, [[San Vito al Tagliamento]], 1920. 16 paĝoj 16 X 12 cm. Ilustrita. * ''Gvidlibro tra Bologna'' eldonita je l'okazo de la pilgrimo de la 5-a kongreso de italaj Esperantistoj al la tombo de [[Dante]]. Eld. A. Paolet, San Vito al Tagliamento, 1920 == V == === [[Alberto Vitale]] === '''Alberto VITALE''' estas itala esperantisto. Li laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#konsilio|konsilianoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri la informa fako. Kadre de tio li inter aliaj homoj intervjuiĝis en februaro 2017 en la ŝtata itala televido [[RAI]] pri Esperanto.<ref name="RAI 2017">[http://www.rai.it/dl/RaiTV/programmi/media/ContentItem-8e55cb2e-be0a-43a6-a875-960d4291faf7.html?fbclid=IwAR16ERmbj3414UyLVN6fGNhdZDvBN3WpYTL605LAM3SYv_tzQHvt3TbsT6I intervjuo en februaro 2017 en la ŝtata itala televido] [[RAI]] ({{it}}) kaj [https://www.facebook.com/esperantotorino/posts/661930577265219 novaĵo pri ĝi], Alberto Vitale ekde minuto 3:10</ref> {{referencoj}} ''' Eksteraj ligiloj ''' * [https://www.facebook.com/vitale.alberto paĝo en la retejo] ''[[Facebook]]'' == Z == === [[Giovanni Zanaboni]] === '''Giovanni ZANABONI''' estas itala esperantisto. Li laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#konsilio|konsilianoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri rilatoj kun la asocio Tavola della Pace, kun skoltoj kaj volontulaj asocioj. === [[Pierre Zanin]] === '''Pierre ZANIN''' (naskiĝis en 1921, mortis la 2-an de septembro 1995) estis [[UEA-delegito]] en [[Mel]] ([[Italio]]) pri instruado, ĝardenoj kaj universala kalendaro. Krome dum multaj jaroj li aktivis kiel instruanto de Esperanto. === [[Alessandro Zappalà]] === '''Alessandro ZAPPALÀ''' (naskiĝis en 1922, mortis la 26-an de novembro 2000) estis iama [[delegito de UEA|fakdelegito]] pri instruado kaj delegito en [[Mesino]] (''Messina'', [[Sicilio]]). <!-- Referencoj - ne aperu fine de la listo, sed post ĉiu unuopa ĝermo, ĉar ĉiu unuopa ero konsiderindas memstara informo --> [[Kategorio:Italaj esperantistoj| ]] [[Kategorio:Listoj de esperantistoj laŭ nacieco|Italaj]] [[Kategorio:Ĝermolisto de esperantistoj|Italaj]] 5bqnzg32hgzswl39van5ch4ir3cvftm 9493975 9493973 2026-10-15T14:01:56Z Roberto 609 /* Dante Randi */ 9493975 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto | speco = ĝermo | bildo = <span style="vertical-align: middle; background:transparent">[[Dosiero:Flago-de-Italio.svg|50ra]]<span style="margin-left:-45px;">[[Dosiero:Jubilea simbolo.svg|40ra]]</span></span> | css-stiloj = width: 80%; | teksto = ''Tiu ĉi paĝo listigas [[Vikipedio:ĝermo|ĝermajn informojn]] pri [[itala esperantisto|italaj esperantistoj]]. Movu mallongajn informojn pri italaj esperantistoj en tiun ĉi paĝon metante [[Vikipedio:alidirektilo|alidirektilo]]n.<br />Se vi volus partigi informon en apartan artikolon, aldonu informojn tiel ke '''minimume''' estu tri plenaj frazoj, prefere pli, nepre estu ĝustaj kategorioj, almenaŭ [[:kategorio:italaj esperantistoj]], kaj laŭeble ankaŭ uziĝu la ŝablonoj {{ŝ|Informkesto homo}} kaj {{ŝ|vivtempo}}. Post kreo de aparta artikolo forigu la informon de ĉi-tie.<br />Ekzistas pli plena '''[[listo de italaj esperantistoj]]''', en kiu listiĝu la nomoj de italaj esperantistoj aŭ menciataj ĉi-tie aŭ per propra biografia artikolo.'' <!-- Pri ĉi tiu paĝo, vidu la historian diskuton [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo_2006_9#Kvanto_kaj_kvalito]] --> }} {{KompaktaEnhavTabeloEo}} == A == === [[Alessandro Angeletti]] === '''Alessandro ANGELETTI''' (naskiĝis en [[1923]], vivis en [[Ozieri]], mortis en [[1992]] en [[Sardio]], [[Italio]]) estis itala esperantisto kaj [[notario]].<ref name="lamaddalena">[https://lamaddalena.info/i-sogni-di-garibaldi/ artikolo ''I sogni di Garibaldi'' de januaro 2018] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240724125826/https://lamaddalena.info/i-sogni-di-garibaldi/ |date=2024-07-24 }} ({{it}})</ref> En [[Sardio]] li estis movada gvidanto kaj organizanto de lingvaj seminarioj pri [[Esperanto]]. Krome li multajn jarojn estis prezidanto de la Sarda Esperantista Unuiĝo (''Unione Esperantista Sarda'')<ref name="lamaddalena"/>, estis aktiva membro de [[IKUE]] kaj funkciis kiel unu el la ĉefaj organizantoj de la 54-a [[Itala Kongreso de Esperanto]], kiu havis lokon en oktobro 1983 en [[Alghero]].<ref>[[Espero Katolika]], numero 1982 12</ref> {{referencoj}} == B == === [[Alfredo Bassetti]] === '''Alfredo BASSETTI''' naskiĝis en [[1912]], dum 50 jaroj animo de la Esperanto-movado en [[Trento]] ([[Italio]]) kaj prezidinto (1966- 94) de la loka Esperanto-grupo, delegito pri [[fervojo]]j kaj [[turismo]], mortis la [[25-a de februaro|25-an de februaro]] [[1997]]. === [[Alessandro Bellucci]] === '''Alessandro BELLUCCI''' estas itala esperantisto, membro de [[Florenca Esperanto-Asocio]]. === [[Dario Besseghini]] === '''Dario BESSEGHINI''' estas esperantisto kaj amatora lingvisto, ekde la fino de la [[1970-aj jaroj]] gvida aktivulo de [[Itala Esperantista Junularo]] kaj inter la jaroj [[1980]] kaj [[1985]] redaktoro de la revuo [[Kontakto (revuo)|Kontakto]] de [[TEJO]] - parte sole, parte en redaktora duopo. Li naskiĝis en [[Bergamo]] kaj ekde la jaro 1992 laboras kiel komputila teknikisto en la [[Universitato de Pizo]] (Pisa),<ref>[https://www.linkedin.com/in/dariobesseghini/details/experience de lia persona paĝo en la retejo] [[LinkedIn]]</ref> kie li diplomiĝis pri matematiko. Li loĝas en [[San Giuliano Terme]] iom norde de [[Pizo (Italio)|Pizo]].<ref>[https://www.facebook.com/dario.besseghini/ de lia persona paĝo en la retejo] [[Facebook]]</ref> Naskiĝdato ne jam troviĝis en la interretaj mencioj pri li, sed laŭ takso li devus havi naskiĝjaron [[1960]].<!-- Hipotezon pri naskiĝjaro 1960 apogas lia salutnomo "Dario1960" en la retejoj https://store.falkon.org/u/dario1960 kaj https://www.opencode.net/dario1960 --> {{referencoj}} === [[Medardo Biagi]] === '''Medardo BIAGI''' (naskiĝis en [[1907]], mortis la [[7-a de decembro|7-an de decembro]] [[1991]] en [[Bologna]], [[Italio]]) estis malnova membro, regula kongresano kaj apoganto de [[Societo Zamenhof]]. === [[Giacomo Bianchini]] === '''Giacomo BIANCHINI''' naskiĝis en 1875 en Carbona PN , mortis en 1954 . Li esperantiĝis en la jaro 1904 . * vidu aparta paĝo pri li ĉe [[Giacomo Bianchini]] === [[Patrizia Bini]] === '''Patrizia BINI''' estas itala esperantistino, membro de [[Florenca Esperanto-Asocio]]. === [[Matia Bolcato]] === '''Matia BOLCATO''' (n. en 1906, mortis la 20-an de septembro 1998), estis itala esperantistino kaj iama [[UEA-delegito]] pri instruado en [[Mantovo]] (Italio). === [[Laura Bonciani]] === '''Laura BONCIANI''' estas itala esperantistino, membro de [[Florenca Esperanto-Asocio]]. === [[Egisto Borghini]] === '''Egisto BORGHINI''' (naskiĝis la 15-an de septembro 1953, mortis decembre 2023) estis esperantisto ekde juna aĝo. Ekde 2021 li estis prezidanto de la Esperanto-klubo en [[Massa]]. === [[Riccardo Borgioli]] === '''Riccardo BORGIOLI''' estas itala esperantisto, membro de [[Florenca Esperanto-Asocio]]. === [[Giuseppe Stanislao Boscarino]] === '''Giuseppe Stanislao BOSCARINO''' (mortis 72-jara la [[21-a de oktobro|21-an de oktobro]] [[1971]]) estis esperantisto ekde la jaro 1913 en [[Sicilio]] ([[Italio]]), kaj dum multaj jaroj estis UEA-delegito en [[Ragusa]]. === [[Serio Boschin]] === '''Serio BOSCHIN''' (naskiĝis en 1930), esperantisto ekde 1968, estis prezidanto de la [[Itala Unuiĝo de Katolikaj Esperantistoj]] (UECI) de 1998 al 2003, kaj dum aliaj jaroj estrarano. Li loĝas en [[Treviso]] apud [[Venecio]]. === [[Agostino Brizzi]] === '''Agostino BRIZZI''' (naskiĝis en [[1894]], mortis la [[7-a de aŭgusto|7-an de aŭgusto]] [[1965]]), estis itala esperantisto kaj literaturisto, kiu lernis Esperanton en [[1920]]. Li postlasis manuskripton de ampleksa vortaro itala-Esperanta. === [[Enrico Brustolin]] === '''Enrico BRUSTOLIN''' estas itala esperantisto, membro de [[Florenca Esperanto-Asocio]]. Ekde 2015 ĝi estas ties prezidanto (laŭ stato de 2023). == C == === [[Giovanni Cacciapuoti]] === '''Giovanni CACCIAPUOTI''' estis itala pionira esperantisto. Li en [[Napolo]] aperigis en [[1902]] gazeton ''L' Esperantista''; en [[1903]] li fondis Esperanto-grupon en Napolo, kiu baldaŭ malaperis, kaj tiam refondiĝis loka grupo nur en [[1922]]. Tiu urba esperantista grupo, ankoraŭ funkcianta, havas la nomon "harmonio kaj progreso". === [[Enrico Campanile]] === '''Enrico CAMPANILE''' (kampanile) (naskiĝis la [[4-a de novembro]] [[1861]] – ?) estis [[itala esperantisto]] kaj reĝa [[notario]]. Ekde 1922 li estis la prezidanto de la [[Napola Esperanto-Grupo]] "harmonio kaj progreso", fervora propagandisto, kiu elstaris per gastamo kaj bonhumoro. === [[Pilade Cappella]] === '''Pilade Cappella''' estis esperantisto itala en la unua duono de 20-a jarcento. Verko: '''Lecionoj de tipostenografio''' (en lingvoj Esperanta kaj itala); Eld. de A. Paolet, S. Vito al Tagliamento (Italujo). ===[[Domenico Cavalieri]]=== '''Domenico Cavalieri''' estis esperantisto militkaptita en 1916 dum la Unua mondmilito en [[Linz]]<ref>Esperanto n191-192 jul-aŭg 1916</ref> === [[Giuseppe Checco]] === '''Giuseppe CHECCO''' (mortis en [[1976]] en [[Triesto]], [[Italio]]) estis itala esperantisto. Li estis fervora aganto en la loka Esperanto-movado dum pluraj jardekoj. Li estis membro de UEA ekde [[1947]]. === [[Pier Luigi Cinquantini]] === '''Pier Luigi CINQUANTINI''' (ĉinkŭantini) (naskiĝis en Blera la [[9an de februaro]] [[1962]]) estas [[itala esperantisto]] kaj profesie [[policisto]]. Fama pro la organizado de Internacia Arkeologia Laborbrigado kiu okupiĝis pri fosado/purigado de etruskaj restaĵoj en urbeto Blera, li estis redaktoro de la itala Esperanta revuo [[l'Esperanto]], kaj interesiĝas pri muziko: li faris Esperantan muzikalon kaj tenas liston entenantan la tekstojn de ĉiuj italaj kantoj tradukitaj en Esperanto. ===[[Giacomo Costantini]]=== '''Giacomo Costantini''' estis esperantisto en [[Trani]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref> === [[Michela Concialdi]] === '''Michela CONCIALDI''' estas itala esperantisto vivanta en [[Bolonjo]]. Ŝi laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#konsilio|konsilianoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri eŭropaj projektoj. ''' Eksteraj ligiloj ''' * [https://www.facebook.com/michela.concialdi paĝo en la retejo] ''[[Facebook]]'' === [[Franca Concina]] === '''Franca CONCINA''' ([[1932]]-[[1996]]), kasistino de [[Itala Unuiĝo de Katolikaj Esperantistoj]], kunorganizanto de pluraj kongresoj, mortis la [[16-a de oktobro|16-an de oktobro]] en [[Torino]]. [[Dosiero:LibroGConti-Zamenhof.jpg|eta|180ra|maldekstra|{{center|libroforma tabulo pri la paroladoj de Zamenhof en la unuaj tri UK-oj, en la ĝardeno ''Esperanto'' de [[Gianni Conti]] (pr. Ĝani Konti).}}]] === [[Gianni Conti]] === '''Gianni CONTI''', aŭ formale '''Giovanni Conti''' (n. en [[1932]], m. la 1-a de aŭgusto [[2022]]), tre aktiva esperantisto, estas aparte konata pro la ''[http://www.giardinoesperanto.com/galleria.html Ĝardeno Esperanto]'' apud sia domo en [[Cormano]] apud [[Milano]]. ''' Eksteraj ligiloj ''' * [https://www.facebook.com/EsperantoInstituto/photos/la-1-an-de-a%C5%ADgusto-2022-forpasis-giovanni-conti-itala-esperantisto-movadano-kaj-/1964973127024666/ noto "La 1-an de aŭgusto 2022 forpasis Giovanni Conti" en la Facebook-paĝo de la] [[Internacia Esperanto-Instituto]], kun fotomuntaĵo de la ĝardeno ({{eo}}) * [http://www.giardinoesperanto.com persona sinprezento de li kun foto en la retejo ''giardinoesperanto.com''] ({{eo}}) === [[Glauco Corrado]] === '''Glauco CORRADO''' ([[1937]]-[[2004]]), milana profesoro, esperantisto tre aktiva inter la italaj katolikoj, longe instruis Esperanton kaj verkis [https://docplayer.it/16069800-Grammatica-della-lingua-internazionale-esperanto-di-antares.html Gramatikon pri Esperanto por itallingvanoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240513155614/https://docplayer.it/16069800-Grammatica-della-lingua-internazionale-esperanto-di-antares.html |date=2024-05-13 }} kaj babiladojn por komencintoj ([http://www.ueci.it/eldonoj/verkoj/Dirite_inter_Ni.pdf Dirite inter Ni]). == D == === [[Massimo Desideri]] === '''Massimo DESIDERI''', estis [[Italio|itala]] esperantisto, membro de [[Florenca Esperanto-Asocio]]. === [[Primo Dottarelli]] === '''Primo DOTTARELLI''' (naskiĝis la [[1-an de decembro]], [[1864]] en [[Roma]], mortis la [[6-an de decembro]] [[1919]] en [[Roma]]), estis [[Italio|itala]] esperantisto.<ref>Esperanto n236 apr 1920</ref> Esperantisto de [[1905]]. Vigla kaj fervora propagandisto. De [[1905]] [[konsulo]], Poste Delegito de [[Universala Esperanto Asocio]] (UEA), bazita en [[Roterdamo]] ([[Nederlando]]). {{EdE|D}} === [[Angelo Duranti]] === '''Angelo DURANTI''' (naskiĝis en [[1927]], mortis la [[8-an de septembro]] [[2002]], en [[Madonna Degli Angeli]], parto de la komunumo [[Fondi]] en la [[Provinco Latina]] ([[Italio]])<!-- La itala vikipedio ne informas pri tiu loĝloko, nek alia el la 10 plej grandaj vikipedioj, sed la serba vikipedio informas ke tia loĝloko estas po kvartalo de [[Frosinone]] (Frozinono), [[Rieti]] kaj [[Pescara]] (Peskaro). Sed pri kiu el tiuj kvartaloj temas? La publikaĵo [www.ueci.it/k_sento/ks_1987/ks_1987_n3.htm "Katolika Sento 3- 1987"] nomas lin "Angelo Duranti di [[Ravenna]] (Raveno)" - sed Ravenna ne proksimas al iu ajn el la supraj komunumoj. ... Mi fine decidiĝas favore al la komunumo [[Fondi]]... 2018-12-31-->) estis [[Italio|itala]] esperantisto. Estis [[pastro]], piliero de la [[Tutmonda Ekumena Ligo]] (TEL), iama Vic-Delegito kaj Fak-Delegito. == F == === [[Piero Ferrara]] === '''Piero FERRARA''' naskiĝis en [[1940]], delegito pri [[brikfarado]] kaj [[skoltismo]], forpasis en [[San Lazzaro di Savena]] ([[Italio]]) la [[17-a de septembro|17-an de septembro]] [[1999]]. Longdaŭra membro de la [[Bolonja Esperanto-grupo]], li agis precipe en la skolta medio. === [[Livio Fioroni]] === '''Livio FIORONI''' (naskiĝis la 2-a de aŭgusto 1948) estas itala esperantisto vivanta en [[Milano]]. Li laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#konsilio|konsilianoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri la asocia libroservo. ''' Eksteraj ligiloj ''' * [https://www.facebook.com/livio.fioroni paĝo en la retejo] ''[[Facebook]]'' === [[Anna Formaggio]] === '''Anna FORMAGGIO''', estas denaska esperantistino el itala-hungara familio, filino de Aldo kaj [[Elisabetta Vilisics Formaggio]]. Ŝi estas la pli juna fratino de [[Eva Formaggio]], kaj same kiel la fratino pasigis la lernejajn jarojn en [[Chiavari]], Italio. Interalie, ŝi kun [[Uta Hasekamp]] verkis centojn da ilustraĵoj por la Esperanto-lernolibro ''[[Tesi, la testudo]]'', kies unua eldono publikiĝis dum 1985 en [[Bonno]]. === [[Raffaele Franceschini]] === '''Raffaele FRANCESCHINI''' estas itala esperantisto. Li laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#konsilio|konsilianoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri eduko. === [[Mario Furlan]] === '''Mario FURLAN''' (1906-1995), [[mecenato]] de la movado en [[Triesto]] kaj de la granda vortaro itala-Esperanta, mortis la 9-an de septembro 1995. == G == === [[Francesco Geraci]] === '''Francesco GERACI''' (mortis 66-jara la [[12-a de aprilo|12-an de aprilo]] [[1965]]) estis itala esperantisto, mezgrada profesoro. En [[1961]] li kunorganizis la unuan kunvenon de siciliaj esperantistoj, kiu rezultigis la restarigon de la tiea movado. === [[Aldo Grassini]] === '''Aldo GRASSINI''' estas itala esperantisto. Li laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#konsilio|konsilianoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri "specialaj taskoj". == I == === [[Pia Incoronato]] === '''Pia INCORONATO''' (n. en [[1922]], mortis la 10-an de julio [[2000]]), instruistino, animo de la Esperanto-agado en sia urbo [[Ercolano]] ([[Italio]]), iama delegito pri [[arkeologio]]. ===[[Giuseppe Ipavitz]]=== '''Giuseppe Ipavitz''' (mortis 1920) estis esperantisto en [[Gorizia]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n237 maj 1920</ref> === [[Piatti Ippolito]] === '''Piatti IPPOLITO''' (naskiĝis en [[1885]], mortis la [[20-a de junio|20-an de junio]] [[1971]]) estis [[itala esperantisto]]. [[Profesoro]] Piatti Ippolito, [[delegito de UEA]] dum dudeko da jaroj kaj eksdirektoro de la [[katedro]] de Esperanto en la [[universitato de Milano]], sukcese agadis por [[Esperanto]] ĉe turismaj, komercaj kaj edukaj instancoj italaj, kaj tradukis i.a. la raporton de [[Ligo de Nacioj]]. == L == ===[[Elda Lodetti]]=== '''Elda Lodetti''' (naskiĝis 1894? - mortis 1920) estis esperantisto el [[Verona]] en la komenco de 20-a jarcento. Ŝi estis bofratino de [[Amerigo Reni]]<ref>Esperanto n243 nov 1920</ref>. === [[Lorenzo Longoni]] === '''Lorenzo LONGONI''' (1920-1996), kanoniko de la katedralo de Milano, spirita asistanto de Itala Katolika Unuiĝo Esperantista kaj de la Milana Katolika Esperanto-Centro, mortis la 21-an de majo 1996. == M == === [[Alessandra Madella]] === '''Alessandra MADELLA''' estas itala esperantistino. Ŝi laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#konsilio|konsilianoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri la asocia revuo. En la konferenco ''Assessing World Languages Workshop and Conference'' komence de novembro 2018 en la universitato de [[Makao]], ŝi prelegis angle pri la temo ''Formal and Informal Assessment in the Esperanto Courses at the Kunming College of the Arts''. Realigis la animacion de ''La aventuroj de Saĝa Steleto kaj de la Mirinda Teamo''. * [https://uea.facila.org/filmetoj/la-aventuroj-de-saĝa-steleto-kaj-de-la-mirinda-teamo-r133/ Video: La aventuroj de Saĝa Steleto kaj de la Mirinda Teamo] === [[Ida Mancinelli]] === '''Ida MANCINELLI''' (naskiĝis la [[21-an de junio]] [[1928]] en [[Valle di Maddaloni]] ([[Provinco de Caserta|CE]]), mortis la [[8-an de septembro]] [[2009]] en [[Napolo]]), [[instruisto]], estis [[Italio|itala]] esperantistino. Ŝi propagandis esperantismon en la dommastrina movado de la 1980-aj jaroj en [[Napolo]], kie ŝi konstante vivis kun edzo [[Eduardo Delehaye]] (ankaŭ [[esperantisto]]) kaj kvar gefiloj: Luigi, [[Elena Delehaye|Elena]], [[Vincenzo Delehaye|Vincenzo]] kaj [[Renato Delehaye|Renato]] (tri [[geesperantistoj]]). === [[Ciro Menotti]] === '''Rag. Ciro MENOTTI''' (mortis en 1958 aŭ 1959 en [[Brescia]]) estis [[itala esperantisto]], librotenisto, multjara [[delegito de UEA]], fervora propagandisto kaj fondinto de loka Esperanto-grupo (laŭ ''[[Esperanto (gazeto)|Esperanto]]'' 642). === [[Miriam Michelotti]] === '''Miriam MICHELOTTI''' (perdis sian vivon en strata akcidento la [[25-a de novembro|25-an de novembro]] [[1991]] en [[Sicilio]], kune kun sia fratino Maria Luisa) estis unu el la fondintoj de [[Akademio Internacia de la Sciencoj]] [[San Marino]]. ===H. Mondini=== Dr. '''H. Mondini''' estis esperantisto el [[Stenico]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito ĉe [[Linz]]<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref>. === [[Brunella Moracci]] === '''Brunella MORACCI''' estas itala esperantistino, membro de [[Florenca Esperanto-Asocio]]. === [[Carlo Musazzi]] === '''Carlo MUSAZZI''' (naskiĝis la [[24-a de marto|24-an de marto]] [[1922]], mortis la [[23-a de februaro|23-an de februaro]] [[2001]]) estis [[itala esperantisto]] kaj pastro katolika. De [[1988]] plurajn jarojn li laboris kiel redaktoro ĉe la Esperanto-elsendoj de [[Radio Vatikana]]. En Valencio (1993) kaj Prago (1996) li gvidis Esperanto-lingvajn diservojn dum la Universalaj Kongresoj. == N == ===[[Orestes Nardi]]=== '''Orestes Nardi''' (naskiĝis la 21-an de junio 1886 en [[Cascia]]; mortis la 10-an de majo 1922) estis esperantisto kaj maristo dum la komenco de la 20-a jarcento. Dum lia militservo, li propagandis inter siaj kunuloj en [[Gosport]], ''Southwold'' ([[d:Q1854554|vikidatumoj]]) kaj [[Dublin]], kaj poste surŝipe li daŭrigis tiun laboron kiam ajn li trovis okazon, vizitante esperantistojn en [[Jokohamo]], [[Ŝanhajo]], [[Vancouver]], kaj [[Wellington]], Novzelando<ref>[[La Brita Esperantisto]] - numero 207, junio (1922)</ref>. {{referencoj}} === [[Paola Nigrelli]] === '''Paola NIGRELLI''' (naskiĝis la 26-a de marto 1964) estas itala esperantistino vivanta en [[Torino]]. Ŝi laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#konsilio|konsilianoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri la [[Itala Kongreso de Esperanto]] de 2018 en [[San Marino]]. ''' Eksteraj ligiloj ''' * [https://www.facebook.com/livio.fioroni paĝo en la retejo] ''[[Facebook]]'' == O == === [[Ivan Orsini]] === '''Aldo GRASSINI''' estas itala esperantisto. Li laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#konsilio|konsilianoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri la eldona komisiono kaj la pres-servo de la asocio. ''' Eksteraj ligiloj ''' * [https://www.facebook.com/ivan.orsini.58 paĝo en la retejo] ''[[Facebook]]'' == P == === [[Vincenzo Pasquario]] === '''Vincenzo Pasquario''' estis esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Verko: * ''Canto delle nazioni sorelle. Kanto de l' frataj nacioj''. Paroloj de Vincenzo Pasquario; muziko de majstro [[Natale Garosio]]. Eld. Internacia Kanto Lerneja. [[Genova]]. {{Citaĵo|Kun teksto en originala lingvo itala, kaj traduko en lingvoj franca, angla kaj Esperanta. Tiu kanto estis unuafoje kantita, la l0an de Majo 1919 en Genova, de 5000 gekantantoj ĥorsocietanoj, studentoj, kaj gelernantoj de la unuagrandaj lernejoj. La aŭtoro permesas liberan publikigon kaj kantadon en ĉiuj landoj.|[[Belga Esperantisto]] n073-074 (mar-apr 1921)}} ===[[Roberto Paternolli]]=== '''Roberto Paternolli''' (mortis 1916) estis esperantisto el [[Gorizia]], kiu mortis dum la milita okupo dum la Unua mondmilito. <ref>Esperanto n239 okt 1919</ref> === [[Jakov Perčević]] === '''Jakov PERČEVIĆ''' (naskiĝis en [[Jugoslavio]]) fervora aganto, propagandisto kaj animo de la Esperanto-movado en [[Napolo]] ([[Italio]]), mortis en la 90-aj jaroj de la dudeka jarcento. La "Napola Esperanto Biblioteko kaj Legocentro "Jakov Perčević"", de la "Napola Esperanto Grupo "Harmonio kaj Progreso"", nomiĝis laŭ li. === [[Alessandro Perna]] === '''Alessandro PERNA''' (naskiĝis la 8-an de septembro -jaro?- en [[Romo]], vivas en Torino) estas itala esperantisto. Li en sia junaĝo tre aktivis en [[IJE]] kaj laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#konsilio|konsilianoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri rilatoj al [[EEU]]. ''' Eksteraj ligiloj ''' * [https://www.facebook.com/alessandro.perna2 paĝo en la retejo] ''[[Facebook]]'' === [[Gustavo Perini]] === '''Gustavo PERINI''' (naskiĝis en [[1897]]; mortis la {{daton|20|decembro|1998}}) estis [[itala esperantisto]] kaj sekretario de la Esperanto-grupo en [[Trento]] (Italio), kiu dum multaj jaroj instruis Esperanton kaj servis ĝis 1985 kiel [[delegito de UEA]]. === [[Giuseppina Picciotto de Vita]] === '''Giuseppina PICCIOTTO DE VITA''' (naskiĝis en [[1916]], mortis en [[marto]] [[1989]] en [[Palermo]], [[Italio]]) estis [[UEA]]-delegitino dum trideko da jaroj. === [[Riccardo Pinori]] === '''Riccardo PINORI''', je plena nomo '''Riccardo Natale PINORI''' estas itala esperantisto. Li laŭ la stato de 2017 ĝis 2026 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#estraro|estraranoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri administrado.<ref>la [[Itala Esperanto-Federacio#estraro|estraranoj]] de [[IEF]] laŭ [https://web.archive.org/web/20200919114031/https://www.esperanto.it/sulla-fei/ stato de septembro 2020], [https://web.archive.org/web/20230601004641/https://www.esperanto.it/sulla-fei/ de junio 2023] kaj [https://web.archive.org/web/20260611001350/https://www.esperanto.it/sulla-fei/ stato de junio 2026]</ref> <!-- La retpoŝtaj adresoj «napinori@tin.it» kaj «riccardo.pinori@esperanto.it» ne antaŭvidatas por rekta montro en vikipedia frazo aŭ piednoto, tamen ili nerekte videblas per la eksteraj referencoj, kaj tamen ankoraŭ restu nevideble, ĉar estas tiom malmultaj informoj pri li ... naskiĝdato?, nuna urbo?, altlernejo? profesio?, alia esperanta agado, plua aktivado post 2026? --> ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} == R == ===[[Dante Randi]]=== '''Dante Randi''' estis esperantisto el [[Triesto]] militkaptita en 1917 dum la Unua mondmilito en [[Linz]] <ref>Esperanto n198 feb 1917</ref> ===[[Amerigo Reni]]=== '''Amerigo Reni''' estis esperantisto en la komenco de 20-a jarcento. Li estis bofrato de [[Elda Lodetti]].<ref>Esperanto n243 nov 1920</ref> === [[Agostinho Righi]] === '''Agostinho RIGHI''' (naskiĝis en 1926, mortis la 16-an de januaro 2000) estis itala instruisto kaj esperantisto. Multajn jarojn li estis la prezidanto de la Bolonja Esperanto-grupo ''A. Tellini''. ===[[Pietro Rizzo]]=== '''Pietro Rizzo''' itala esperantisto. Verko: *'''Lineamenti di lessiografia dell’ esperanto'''. Eldonejo [[Edistudio]], Pisa, 1983. 61p. {{citaĵo|Ampleksa itallingva kritiko de la vortaro ''[[Vocabolario italiano-esperanto]]'' (Verona, 1981) kaj la Esperanta [[leksikografio]] ĝenerale.|[[Der Esperantist]] n130_feb. 1985}} === [[Carlo Rossini]] === '''Carlo ROSSINI''' (vivdatoj ankoraŭ ne konataj) estis itala esperantisto el la unua duono de la 20-a jarcento. Parte konata estas lia turista kaj komerca gvidlibro pri la banurbo [[Montecatini Terme]], nomata ''Italaj Urboj: Montecatini, ĝiaj mineralakvoj kaj grotoj'', eldonejo A. Paolet, [[San Vito al Tagliamento ]], 1928, 56 paĝoj. En la teksto pri la urbo [[Montecatini Terme]] notiĝas iuj pliaj informoj, precipe du recenzoj el Belgio kaj Aŭstrio de 1930 kaj 1931. === [[Massimo Rinaldi]] === '''Massimo RINALDI''' estas itala esperantisto, membro de [[Florenca Esperanto-Asocio]] ekde 2018. Li naskiĝis en Florenco en 1964 kaj nuntempe profesias kiel programisto. Li ankoraŭ ne bone konas la lingvon sed li ĉiam estis fascinita de ĝi ekde sia infanaĝo, ĉar universala lingvo estas demokrata kaj povas kunigi homojn sen malegalecoj. === [[Massimo Ripani]] === '''Massimo RIPANI''' estas itala esperantisto vivanta en [[Teramo]]. Li funkciis kiel ĉefredaktoro de [[TEJO Tutmonde]] kaj laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#konsilio|konsilianoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri disvastigo. ''' Eksteraj ligiloj ''' * [https://www.facebook.com/ivan.orsini.58 paĝo en la retejo] ''[[Facebook]]'' === [[Debora Rossetti]] === '''Debora ROSSETTI''' estas itala esperantistino. Ŝi laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#estraro|estraranoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri sociaj retoj kaj la asocia retpaĝaro. ''' Eksteraj ligiloj ''' * [https://www.facebook.com/luigi.fraccaroli paĝo en la retejo] ''[[Facebook]]'' == S == === [[Lucia Sanna]] === '''Lucia SANNA''', naskiĝinta en 1950, loĝas en la provinco de Florenco. Ŝi estas emerita instruisto, nuna sekretario de [[Florenca Esperanto-Asocio]] kaj esperantistino ekde 1985. === [[Gian Piero Savio]] === '''Gian Piero SAVIO''' (naskiĝis en [[1944]]) estas itala esperantisto vivanta en [[Israelo]]. Li aktivas en la projekto [[Esperanta Retradio]] kaj aparte redaktas tekstojn pri Israelo. Interalie li tradukis, kun [[Amri Wandel]], impresan novelon pri Esperanto de la israela verkisto [[Amos Oz]] en la [[revuo Esperanto]] de julio 2015, kaj prezentas la itala-franca [[drama filmo]] el la jaro 1986 [[Manon de la fontoj]] en la [[Esperanta Retradio]] de la 7-a julio 2017. '''Eksteraj ligiloj''' * [https://www.lingq.com/fa/lesson/gojan-naskigtagon-gian-piero-savio-1162724/ sonartikolo pri lia 70-a naskiĝdato e 2014 fare de] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181231143744/https://www.lingq.com/fa/lesson/gojan-naskigtagon-gian-piero-savio-1162724/ |date=2018-12-31 }} [[Luiza Carol]] === [[Luigi Scarselli]] === '''Luigi SCARSELLI''' (vivdatoj ne konataj) estis itala esperanisto unuavice aktiva en sia hejmurbo [[Florenco]] en la unua duono de la 20-a jarcento. Li menciiĝas jam plurfoje en la [[revuo Esperanto]] en 1909.<ref>[https://esperanto.org.au/ftp-uploads/E-090205.pdf revuo Esperanto, la 5-an de februaro 1909]</ref><ref>[https://esperanto.org.au/ftp-uploads/E-090520.pdf revuo Esperanto, la 20-an de aprilo 1909]</ref>. La sekvan jaron, kiam en Florenco okazis la 1-a [[Itala Kongreso de Esperanto]] kaj samurbe fondiĝis la [[Itala Esperantista Federacio]] ([[IEF]]), li internacie konatiĝis per orkestra muzikaĵo nomata "Marŝo de la Esperantistoj",<ref>[https://bibliotekoj.org/esperantajbitoj/PDF/Bibliografio%201888-1911%20Davidov.pdf bibiografio de Davidof 1908-1911, p. 85]</ref> kaj en la jarlibro 2022 li plu listiĝas kiel la ĉefa [[UEA-delegito]] en la urbo.<ref>[https://dlibra.kul.pl/Content/42687/47551_V-18679_Oficiala-Jarlibro.pdf oficiala Jarlibro de 1922, p. 103 (en formato PDF)]{{404|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><!-- laŭ robota averto la ligilo ne estis havebla kaj laŭaserte ne estis arkivigebla en majo 2026, sed en julio kaj septembro 2026 ĝi ree estis senprobleme havebla, kaj ĝi ankaŭ estis pluroble arkivigita en la interreta arkivo, laste en oktobro 2025 je la URL https://web.archive.org/web/20251008163504/https://dlibra.kul.pl/Content/42687/47551_V-18679_Oficiala-Jarlibro.pdf. --> '''Referencoj''' {{Referencoj}} === [[Forwa Solimena]] === [[Dosiero:Forwa Solimena.jpg|eta|{{centre|1=Forwa Solimena, en uniformo de ''crocerossina'' (= volontula [[flegistino]]) de la [[Itala Ruĝa Kruco]] dum la Dua Mondmilito (1940-1945)}}]] '''Forwa SOLIMENA''' (naskiĝis en [[1912]] en [[Napolo]], mortis en [[1994]] samurbe) estis [[italoj|itala]] esperantistino, kiu dum la Dua Mondmilito (1940-1945) servis kiel volontula [[flegistino]] de la [[Itala Ruĝa Kruco]]. Dum 50 jaroj ([[1944]]-[[1994]]) ŝi estis fervora aganto, propagandisto kaj animo de la Esperanto-movado en [[Napolo]] ([[Italio]]). Ŝi listiĝis kiel fak-[[delegito de UEA|delegito]] por [[kulturo]] de [[Universala Esperanto-Asocio]] ([[1974]]-[[1994]]). === [[Renzo Sommi]] === '''Renzo SOMMI''' (naskiĝis en [[1922]], mortis la [[14-a de decembro|14-an de decembro]] [[2000]] en [[Fidenza]], [[Italio]]) estis 40 jarojn delegito en Fidenza, gvidis multajn kursojn kaj aranĝis diversajn renkontiĝojn. === [[Agostino Stelacci]] === '''Agostino STELLACCI''' (stelaĉi), italo, sacerdoto, prof., eksmilita kapelano kaj post kapelano O. N. B. kaj kapelano de pasaĝerŝipo ''Conte Grande''. De 1928 gvidis la kursojn de Kampana Esperantista Instituto kaj de 1937 sur pasaĝerŝipo Conte Grande. Kunlaboris por „Rivista Italiana di Esperanto“. == T == === [[Leandro Taccani]] === '''Leandro TACCANI''' (naskiĝis en [[1901]], mortis la [[17-a de februaro|17-an de februaro]] [[1993]]) estis [[UEA]]-fakdelegito pri instruado en [[Milano]] ([[Italio]]). Honora Membro de Itala ESPERANTO Federacio, li stimulis amasan lernadon de Esperanto en la mezlernejo, kiun li estris dum 22 jaroj. Dank'al li ekzistas turisma mezlernejo en Milano kun la nomo Marignoni-Polo. [[Daniele Marignoni]] estas la unua itala esperantisto. ===[[Adria Tellini]]=== '''Adria Tellini''' estis esperantistino en Udine en la komenco de la 20-a jarcento. Verko: *'''Kristanaj preĝoj por blinduloj''' . Eld. la aŭtorino, [[San Rocco]], 1907(?) === [[Ugo Tonini]] === '''Ugo TONINI''' (naskiĝis en [[1949]], mortis en [[2024]] en [[Trento]]) estis itala esperantisto. Li laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estis unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#estraro|estraranoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri financoj. === [[Humberto Toschi]] === '''Humberto Toschi''' estis esperantisto en Italio en la unua duono de 20-a jarcento. Verkoj * ''Gvidlibro tra Bologna'' por la kongresanoj de la 5-a Esperantista Kongreso Itala. Eld. A. Paolet, [[San Vito al Tagliamento]], 1920. 16 paĝoj 16 X 12 cm. Ilustrita. * ''Gvidlibro tra Bologna'' eldonita je l'okazo de la pilgrimo de la 5-a kongreso de italaj Esperantistoj al la tombo de [[Dante]]. Eld. A. Paolet, San Vito al Tagliamento, 1920 == V == === [[Alberto Vitale]] === '''Alberto VITALE''' estas itala esperantisto. Li laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#konsilio|konsilianoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri la informa fako. Kadre de tio li inter aliaj homoj intervjuiĝis en februaro 2017 en la ŝtata itala televido [[RAI]] pri Esperanto.<ref name="RAI 2017">[http://www.rai.it/dl/RaiTV/programmi/media/ContentItem-8e55cb2e-be0a-43a6-a875-960d4291faf7.html?fbclid=IwAR16ERmbj3414UyLVN6fGNhdZDvBN3WpYTL605LAM3SYv_tzQHvt3TbsT6I intervjuo en februaro 2017 en la ŝtata itala televido] [[RAI]] ({{it}}) kaj [https://www.facebook.com/esperantotorino/posts/661930577265219 novaĵo pri ĝi], Alberto Vitale ekde minuto 3:10</ref> {{referencoj}} ''' Eksteraj ligiloj ''' * [https://www.facebook.com/vitale.alberto paĝo en la retejo] ''[[Facebook]]'' == Z == === [[Giovanni Zanaboni]] === '''Giovanni ZANABONI''' estas itala esperantisto. Li laŭ la stato de 2017 ĝis 2020 estas unu el la [[Itala Esperanto-Federacio#konsilio|konsilianoj]] de [[Itala Esperanto-Federacio]], respondeca pri rilatoj kun la asocio Tavola della Pace, kun skoltoj kaj volontulaj asocioj. === [[Pierre Zanin]] === '''Pierre ZANIN''' (naskiĝis en 1921, mortis la 2-an de septembro 1995) estis [[UEA-delegito]] en [[Mel]] ([[Italio]]) pri instruado, ĝardenoj kaj universala kalendaro. Krome dum multaj jaroj li aktivis kiel instruanto de Esperanto. === [[Alessandro Zappalà]] === '''Alessandro ZAPPALÀ''' (naskiĝis en 1922, mortis la 26-an de novembro 2000) estis iama [[delegito de UEA|fakdelegito]] pri instruado kaj delegito en [[Mesino]] (''Messina'', [[Sicilio]]). <!-- Referencoj - ne aperu fine de la listo, sed post ĉiu unuopa ĝermo, ĉar ĉiu unuopa ero konsiderindas memstara informo --> [[Kategorio:Italaj esperantistoj| ]] [[Kategorio:Listoj de esperantistoj laŭ nacieco|Italaj]] [[Kategorio:Ĝermolisto de esperantistoj|Italaj]] e4jjnr4rn54ivssxj38bu96uyye80fx 0 127843 9493980 9490933 2026-10-15T14:41:58Z Roberto 609 /* George Savopol */ 9493980 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto | speco = ĝermo | bildo = <span style="vertical-align: middle; background:transparent">[[Dosiero:Flago-de-Rumanio.svg|50ra]]<span style="margin-left:-45px;">[[Dosiero:Esperanto-Simbolo.svg|40ra]]</span></span> | css-stiloj = width: 80%; | teksto = ''Tiu ĉi paĝo listigas [[Vikipedio:ĝermo|ĝermajn informojn]] pri [[rumana esperantisto|rumanaj esperantistoj]]. Movu mallongajn informojn pri rumanaj esperantistoj en tiun ĉi paĝon metante [[Vikipedio:alidirektilo|alidirektilo]]n.<br />Se vi volus partigi informon en apartan artikolon, aldonu informojn tiel ke '''minimume''' estu tri plenaj frazoj, prefere pli, nepre estu ĝustaj kategorioj, almenaŭ [[:kategorio:rumanaj esperantistoj]], kaj laŭeble ankaŭ uziĝu la ŝablonoj {{ŝ|Informkesto homo}} kaj {{ŝ|vivtempo}}. Post kreo de aparta artikolo forigu la informon de ĉi tie.<br />Ekzistas pli plena '''[[listo de rumanaj esperantistoj]]''', en kiu listiĝu la nomoj de rumanaj esperantistoj aŭ menciataj ĉi tie aŭ per propra biografia artikolo.'' <!-- Pri ĉi tiu paĝo, vidu la historian diskuton [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo_2006_9#Kvanto_kaj_kvalito]] --> }} {{KompaktaEnhavTabeloEo}} <!-- == B == === Liviu Bardi === Vidu la diskutpaĝan noton: Artikola ĝermo estas biografieto de malmultaj frazoj, kiu ne plene plenumas la kondiĉojn de [[:vikipedio:ĝermo|artikola ĝermo]]. Nura nomo ne sufiĉas. === Mariana Berariu === === Mișu Beraru === === Levente Bitay === === Ionel Bodale === === Aurel Boia === === Nicolae V. Bulencea === === Maria Butan === --> == C == <!-- === Marian Constantinescu === --> === [[Speranța-Eugenia Corâciu]] === '''Speranța-Eugenia CORÂCIU''' ([[1937]]–[[2002]]) estis delegito kaj fakdelegito en Turda, Rumanio; mortis komence de [[2002]]. <!-- === Emil Crâncău === == D == === Mioara Lacrima Dobre === --> == F == === [[Petro Firu]] === '''Petro FIRU''', pseŭdonimo de Henriko RABINOVICI, rumano, arkitekto. Naskita je la [[10-a de julio]] [[1907]] en [[Bukareŝto|București]]. Esperantisto de [[1924]]. Liaj tradukoj el la [[Rumanlingva literaturo|rumana literaturo]] aperis en diversaj Esperanto-gazetoj ([[1928]]–[[1932]]); en kunlaboro kun Pragano aperis de li en libroformo: ''[[Rumana Bonhumoro]]'', 1932. Verkis la unuan rumanan-Esperantan vortaron, [[1932]]. [[Enciklopedio de Esperanto - F|EdE-F]] === [[Marta Frollo]] === '''Marta FROLLO''', rumanino. Mortis kiel monaĥino. E-isto de 1889, kiam verkis vortareton, la unuan rumanan E-presaĵon. ==G== ===N. G. Ghinescu=== '''N. G. Ghinescu''' (mortis 1919) estis esperantisto en la komenco de 20-a jarcento<ref>Esperanto n239 okt 1919</ref> ;Tradukoj: *[[Nadina Kolovrat]]. '''Teorio pri evolucio de kono''' (Paris; Jaslo: Le Monde Esperantiste; Esperantista Voĉo, 1909. - 30 p.) == K == === [[Saul Kimel]] === '''Saul KIMEL''' ([[1875]]-[[1930]]) estis [[rumana esperantisto]] kaj [[kuracisto]]. Esperantistiĝis en [[1907]]. Kunfondinto de [[RES]], gvidis la unuan publikan kurson en [[București]], 1907, verkis la unuan [[rumana lingvo|rumanan]] lernolibron, 1908. __ Verko: * ''Curs complect si practic pentru invâtarea limbii Esperanto in putine lectiuni''. Eld. Edituri Esperantista Româna, [[Galatz]], 1908 (18X11) VIII+124 paĝoj, 2 volumoj. {{Citaĵo|Tiu verko pritraktas, kiel la titolo montras, la plenan [[gramatiko]]n de Esperanto. Ĝi estas verkita laŭ la plano de "[[L'Esperanto en dix leçons]]", sed estas iom pli ampleksa. El la esperanta parto de la libro mi ekvidis, ke la multnombraj ekzercoj estas bone elektitaj. La reguloj, rumane esprimitaj, estas klarigitaj de multaj, tre taŭgaj [[ekzemplo]]j. La libro enhavas plie malgrandan krestomation kaj vortareton esperanta-rumana.|[[Belga Esperantisto]] n.13 (nov 1909)}} == M == <!-- === Nicolae Macovei === --> === [[George Mahalu]] === '''George MAHALU''' esperantistiĝis en [[1971]]. Fondinto de A.S.T.R.O.(asocio de sindikataj tutmondaj rondoj kaj organizoj) en Kineskopa Entrepreno București kaj la unua prezidanto de ESPEMONT (Esperanto-turisma rondo) en 1985 București kaj Ploiești. Militanto por esperantistaj rajtoj antaŭ [[1989]]. <!-- === Eugenia Morariu === === Tiberiu Morariu === === Eugeniu Mustea === == N == === Jozefo E. Nagy === === Doru Neagu === == O == === Saul Osias === --> == P == ===[[Samuelo Prokupek]]=== '''Samuelo Prokupek''' (mortis januaron 1920) , direktoro de orfejo kaj papa ĉambelano, estis esperantisto en [[Sibiu]], kie li fondis Esperanto-grupon, en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n241 okt 1920</ref> == S == === [[George Savopol]] === '''George SAVOPOL''' estis rumana armea kapitano kaj esperantisto. Li mortis en [[1916]] dum la [[Unua Mondmilito]], okaze de pulveja eksplodo en [[Bukareŝto]]. Esperantisto ekde [[1906]], li laboris multe por Esperanto kaj interalie estis vicprezidanto de [[Rumana Esperanto-Societo]]. ===[[Aŭrelo Stanciu]]=== '''Aŭrelo Stanciu''' (mortis 1920) estis esperantisto el [[Puj]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n243 nov 1920</ref> <!-- === Ernest Schlesinger === === Júlia Sigmond === --> == T == === [[Miĥaelo Timuș]] === '''Miĥaelo TIMUȘ''', rumano, instr. Esperantistiĝis en [[1907]]. Kunlaboris je la organizo de l' unua E-kongreso en R. Fond. de la Societo de la R. Instruistoj E-istaj „Homaro“. Kunlaboris ĉe multaj E-gazetoj. === [[Rodica Anișoara Todor]] === === [[Mihai Trifoi]] === '''Mihai TRIFOI''' (naskiĝis la {{daton|1944-08-08}}) estas rumana esperantisto. Membro de [[SAT]], li interalie kontribuis en la tema programo de la [[83-a SAT-Kongreso 2010]]. === [[Alexandre Teodorescu]] === '''Alexandre Pr. TEODORESCU''' (teodoresku) estis rumana advokato kaj esperantisto, kiu mortis kiel soldato en 1916 dum la [[Unua Mondmilito]]<ref>Esperanto n225 majo 1919</ref>. Esperantisto ekde 1907, estis daŭriginto de la laboro de [[Gabrielo Robin]] ĝis la komenciĝo de la dua mondmilito. == V == ===[[Paul Vatarescu]]=== '''Paul Vatarescu''', licea instruisto, estis esperantisto en Oltenița en la mezo de la 20-a jarcento<ref>[[Der Esperantist]] n.09-10 dec. 1966</ref>. === [[Marian Vochin]] === '''Marian VOCHIN''' (naskiĝis la {{daton|1950-06-07}}) estas rumana esperantisto. Li lernis Esperanton en [[1967]], loĝas en Bukareŝto kaj tie funkcias kiel vic[[delegito de UEA]]. * [http://esperantoilustrita.blogspot.de/2015/05/67-kongreso-de-bulgara-esperanto-asocio.html?view=mosaic tre kritika artikolo de Marian Vochin pri la Bulgara Esperanto-Kongreso de majo 2015] {{eo}} == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Listoj de esperantistoj laŭ nacieco|Rumanaj]] [[Kategorio:Rumanaj esperantistoj]] [[Kategorio:Ĝermolisto de esperantistoj|Rumanaj]] i3kbo6ykqfv6snscouzsi5r3o30fzqt 9493981 9493980 2026-10-15T14:42:27Z Roberto 609 /* Aŭrelo Stanciu */ 9493981 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto | speco = ĝermo | bildo = <span style="vertical-align: middle; background:transparent">[[Dosiero:Flago-de-Rumanio.svg|50ra]]<span style="margin-left:-45px;">[[Dosiero:Esperanto-Simbolo.svg|40ra]]</span></span> | css-stiloj = width: 80%; | teksto = ''Tiu ĉi paĝo listigas [[Vikipedio:ĝermo|ĝermajn informojn]] pri [[rumana esperantisto|rumanaj esperantistoj]]. Movu mallongajn informojn pri rumanaj esperantistoj en tiun ĉi paĝon metante [[Vikipedio:alidirektilo|alidirektilo]]n.<br />Se vi volus partigi informon en apartan artikolon, aldonu informojn tiel ke '''minimume''' estu tri plenaj frazoj, prefere pli, nepre estu ĝustaj kategorioj, almenaŭ [[:kategorio:rumanaj esperantistoj]], kaj laŭeble ankaŭ uziĝu la ŝablonoj {{ŝ|Informkesto homo}} kaj {{ŝ|vivtempo}}. Post kreo de aparta artikolo forigu la informon de ĉi tie.<br />Ekzistas pli plena '''[[listo de rumanaj esperantistoj]]''', en kiu listiĝu la nomoj de rumanaj esperantistoj aŭ menciataj ĉi tie aŭ per propra biografia artikolo.'' <!-- Pri ĉi tiu paĝo, vidu la historian diskuton [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo_2006_9#Kvanto_kaj_kvalito]] --> }} {{KompaktaEnhavTabeloEo}} <!-- == B == === Liviu Bardi === Vidu la diskutpaĝan noton: Artikola ĝermo estas biografieto de malmultaj frazoj, kiu ne plene plenumas la kondiĉojn de [[:vikipedio:ĝermo|artikola ĝermo]]. Nura nomo ne sufiĉas. === Mariana Berariu === === Mișu Beraru === === Levente Bitay === === Ionel Bodale === === Aurel Boia === === Nicolae V. Bulencea === === Maria Butan === --> == C == <!-- === Marian Constantinescu === --> === [[Speranța-Eugenia Corâciu]] === '''Speranța-Eugenia CORÂCIU''' ([[1937]]–[[2002]]) estis delegito kaj fakdelegito en Turda, Rumanio; mortis komence de [[2002]]. <!-- === Emil Crâncău === == D == === Mioara Lacrima Dobre === --> == F == === [[Petro Firu]] === '''Petro FIRU''', pseŭdonimo de Henriko RABINOVICI, rumano, arkitekto. Naskita je la [[10-a de julio]] [[1907]] en [[Bukareŝto|București]]. Esperantisto de [[1924]]. Liaj tradukoj el la [[Rumanlingva literaturo|rumana literaturo]] aperis en diversaj Esperanto-gazetoj ([[1928]]–[[1932]]); en kunlaboro kun Pragano aperis de li en libroformo: ''[[Rumana Bonhumoro]]'', 1932. Verkis la unuan rumanan-Esperantan vortaron, [[1932]]. [[Enciklopedio de Esperanto - F|EdE-F]] === [[Marta Frollo]] === '''Marta FROLLO''', rumanino. Mortis kiel monaĥino. E-isto de 1889, kiam verkis vortareton, la unuan rumanan E-presaĵon. ==G== ===N. G. Ghinescu=== '''N. G. Ghinescu''' (mortis 1919) estis esperantisto en la komenco de 20-a jarcento<ref>Esperanto n239 okt 1919</ref> ;Tradukoj: *[[Nadina Kolovrat]]. '''Teorio pri evolucio de kono''' (Paris; Jaslo: Le Monde Esperantiste; Esperantista Voĉo, 1909. - 30 p.) == K == === [[Saul Kimel]] === '''Saul KIMEL''' ([[1875]]-[[1930]]) estis [[rumana esperantisto]] kaj [[kuracisto]]. Esperantistiĝis en [[1907]]. Kunfondinto de [[RES]], gvidis la unuan publikan kurson en [[București]], 1907, verkis la unuan [[rumana lingvo|rumanan]] lernolibron, 1908. __ Verko: * ''Curs complect si practic pentru invâtarea limbii Esperanto in putine lectiuni''. Eld. Edituri Esperantista Româna, [[Galatz]], 1908 (18X11) VIII+124 paĝoj, 2 volumoj. {{Citaĵo|Tiu verko pritraktas, kiel la titolo montras, la plenan [[gramatiko]]n de Esperanto. Ĝi estas verkita laŭ la plano de "[[L'Esperanto en dix leçons]]", sed estas iom pli ampleksa. El la esperanta parto de la libro mi ekvidis, ke la multnombraj ekzercoj estas bone elektitaj. La reguloj, rumane esprimitaj, estas klarigitaj de multaj, tre taŭgaj [[ekzemplo]]j. La libro enhavas plie malgrandan krestomation kaj vortareton esperanta-rumana.|[[Belga Esperantisto]] n.13 (nov 1909)}} == M == <!-- === Nicolae Macovei === --> === [[George Mahalu]] === '''George MAHALU''' esperantistiĝis en [[1971]]. Fondinto de A.S.T.R.O.(asocio de sindikataj tutmondaj rondoj kaj organizoj) en Kineskopa Entrepreno București kaj la unua prezidanto de ESPEMONT (Esperanto-turisma rondo) en 1985 București kaj Ploiești. Militanto por esperantistaj rajtoj antaŭ [[1989]]. <!-- === Eugenia Morariu === === Tiberiu Morariu === === Eugeniu Mustea === == N == === Jozefo E. Nagy === === Doru Neagu === == O == === Saul Osias === --> == P == ===[[Samuelo Prokupek]]=== '''Samuelo Prokupek''' (mortis januaron 1920) , direktoro de orfejo kaj papa ĉambelano, estis esperantisto en [[Sibiu]], kie li fondis Esperanto-grupon, en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n241 okt 1920</ref> == S == === [[George Savopol]] === '''George SAVOPOL''' estis rumana armea kapitano kaj esperantisto. Li mortis en [[1916]] dum la [[Unua Mondmilito]], okaze de pulveja eksplodo en [[Bukareŝto]]. Esperantisto ekde [[1906]], li laboris multe por Esperanto kaj interalie estis vicprezidanto de [[Rumana Esperanto-Societo]]. ===[[Aŭrelo Stanciu]]=== '''Aŭrelo Stanciu''' (mortis 1920) bankoficisto, estis esperantisto el [[Puj]] en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n243 nov 1920</ref> <!-- === Ernest Schlesinger === === Júlia Sigmond === --> == T == === [[Miĥaelo Timuș]] === '''Miĥaelo TIMUȘ''', rumano, instr. Esperantistiĝis en [[1907]]. Kunlaboris je la organizo de l' unua E-kongreso en R. Fond. de la Societo de la R. Instruistoj E-istaj „Homaro“. Kunlaboris ĉe multaj E-gazetoj. === [[Rodica Anișoara Todor]] === === [[Mihai Trifoi]] === '''Mihai TRIFOI''' (naskiĝis la {{daton|1944-08-08}}) estas rumana esperantisto. Membro de [[SAT]], li interalie kontribuis en la tema programo de la [[83-a SAT-Kongreso 2010]]. === [[Alexandre Teodorescu]] === '''Alexandre Pr. TEODORESCU''' (teodoresku) estis rumana advokato kaj esperantisto, kiu mortis kiel soldato en 1916 dum la [[Unua Mondmilito]]<ref>Esperanto n225 majo 1919</ref>. Esperantisto ekde 1907, estis daŭriginto de la laboro de [[Gabrielo Robin]] ĝis la komenciĝo de la dua mondmilito. == V == ===[[Paul Vatarescu]]=== '''Paul Vatarescu''', licea instruisto, estis esperantisto en Oltenița en la mezo de la 20-a jarcento<ref>[[Der Esperantist]] n.09-10 dec. 1966</ref>. === [[Marian Vochin]] === '''Marian VOCHIN''' (naskiĝis la {{daton|1950-06-07}}) estas rumana esperantisto. Li lernis Esperanton en [[1967]], loĝas en Bukareŝto kaj tie funkcias kiel vic[[delegito de UEA]]. * [http://esperantoilustrita.blogspot.de/2015/05/67-kongreso-de-bulgara-esperanto-asocio.html?view=mosaic tre kritika artikolo de Marian Vochin pri la Bulgara Esperanto-Kongreso de majo 2015] {{eo}} == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Listoj de esperantistoj laŭ nacieco|Rumanaj]] [[Kategorio:Rumanaj esperantistoj]] [[Kategorio:Ĝermolisto de esperantistoj|Rumanaj]] ot5j7n983eyo2s2ku9xkyj8yobizig4 0 129198 9493928 9490435 2026-10-15T12:59:11Z Roberto 609 /* Arpado Bagoczky */ 9493928 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto | speco = ĝermo | bildo = <span style="vertical-align: middle; background:transparent">[[Dosiero:Flago-de-Hungario.svg|50ra]]<span style="margin-left:-42px;">[[Dosiero:Jubilea simbolo.svg|36ra]]</span></span> | css-stiloj = width: 80%; | teksto = ''Tiu ĉi paĝo listigas [[Vikipedio:ĝermo|ĝermajn informojn]] pri [[hungara esperantisto|hungaraj esperantistoj]]. Movu mallongajn informojn pri hungaraj esperantistoj en tiun ĉi paĝon metante [[Vikipedio:alidirektilo|alidirektilo]]n.<br />Se vi volus partigi informon en apartan artikolon, aldonu informojn tiel ke '''minimume''' estu tri plenaj frazoj, prefere pli, nepre estu ĝustaj kategorioj, almenaŭ [[:kategorio:hungaraj esperantistoj]], kaj laŭeble ankaŭ uziĝu la ŝablonoj {{ŝ|Informkesto homo}} kaj {{ŝ|vivtempo}}. Post kreo de aparta artikolo forigu la informon de ĉi-tie.<br />Ekzistas pli plena '''[[listo de hungaraj esperantistoj]]''', en kiu listiĝu la nomoj de hungaraj esperantistoj aŭ menciataj ĉi-tie aŭ per propra biografia artikolo.'' <!-- Pri ĉi tiu paĝo, vidu la historian diskuton [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo_2006_9#Kvanto_kaj_kvalito]] --> }} {{KompaktaEnhavTabeloEo}} '''Bonvolu atenti''' ke en tiu ĉi listo uzatas '''kaj''' la '''internacie kutima''' metodo mencii unue la personan, poste la familian nomon, ĉiam en la ĉapitra titolo, '''kaj''' la '''hungarlingve kutima''' metodo mencii unue la familian, poste la personan nomon, ĉiam komence de la unua frazo de la noto. Ĉar laŭ la enpaĝigo de la ĝermolistoj pri esperantistoj ĉiu nomo menciiĝas dufoje, eblas apliki ambaŭ sistemojn kaj gvidi laŭeble multajn serĉantojn al la ĝusta informo. <!-- == A == --> == B == ===[[Arpado Bagoczky]]=== '''Arpado Bagóczky''' (mortis 1917)) estis esperantisto en [[Petrozseny]] en la komenco de la 20-a jarcento.<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. Li mortis en batalkampo dum la Unua Mondmilito <ref>Esperanto n243 nov 1920</ref>. === [[József Baksa]] === '''BAKSA József''' (Jozefo, naskiĝis en 1958) estas hungara esperantisto. Inter la jaroj 2006 kaj 2008 li funkciis kiel prezidanto de [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. Profesie li estas inĝeniero. ===[[André Bánoczi]]=== '''André Bánoczi''' estis esperantisto el [[Nagykőrös]], militkaptita 1915 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. === [[Antal Barasevich]] === '''BARASEVICH Antal''' (naskiĝis en 1926, mortis fine de 1989 en [[Csákberény]] (Ĉakbeeenj) multajn jarojn estis UEA-fakdelegito pri [[forstado]]. === [[Rafaelo Bartal]] === '''Rafaelo Bartal''' ({{l-hu|BARTAL Raphael}}) estis hungara esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Traduko * Ladislao [László] Buday. ''LA EKONOMIA UNUECO DE HUNGARIO. 1921(?) 16 paĝoj 23 x 15 cm (vidu la liston [[fakverko:Komerco]]) === [[Józsefné Batta]] === '''BATTA Józsefné''' estas hungara esperantistino, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Gyula Bénik]], [[Jenő Cseszkó]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. ===[[Maria Batta]]=== '''Maria Batta''', edzino de '''[[József Batta]]''', estis esperantistino en unua duono de 20-a jarcento<ref>[[Der Esperantist]], n. 28-29 feb-mar 1969</ref>. {{referencoj}} === [[Gyula Bénik]] === '''BÉNIK Gyula''' estas hungara esperantisto, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Józsefné Batta]], [[Jenő Cseszkó]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Miklós Berényi]] === '''BERÉNYI Miklós''' (prononcata [BEre:nji MIklo:ŝ], naskiĝis en [[1912]], mortis en majo [[1989]] en [[Budapeŝto]], [[Hungario]]) estis dum 20 jaroj la [[ĉefdelegito de UEA]] en [[Hungario]]; kaj krome fakdelegito pri [[sporto]]. === [[Agost Benárd]] === '''BENÁRD Agost''' (Aŭgusto, naskiĝis la 3-an de januaro 1880 en [[Budapeŝto]], mortis la 22-a de junio 1968 samloke) estis hungara doktoriĝinta kuracisto, kristansocialisma politikisto, ministro kaj esperantisto. Li estis direktoro de la ''Munkásbiztosító Pénztár'' (Laborist-asekura Asocio), kaj prezidanto de la Hungara Esperanta Ekzamena Komitato. ===[[Maria Benczik]]=== '''Maria Benczik''' estas hungara esperantistino. <ref>Ĉu ekzistas familia rilato al [[Vilmos Benczik]]? Estas nekonfirmita suspekto ke povus temi pri lia edzino... sed ne estas certeco pri tio. Same tute mankas vivdatoj.</ref> Tradukoj: [[Elek Benedek]]: [[Hungaraj fabeloj]], trad. Maria Benczik. 2-a eldono [[Hungara Esperanto-Asocio]] Budapest 1983. {{referencoj}} === [[Géza Berki]] === '''BERKI Géza''', [[hungario|hungaro]], direktoro de juĝejaj helpkontoroj. Nask. 3 marto. [[1892]] en [[Szatmárnémeti]] (nun en [[Rumanio]]). Direktoro de ĝardeninstituto, ktp. Multajn jarojn unu el la gvidantoj (sekretario de [[Esperanto-movado en Hungario#Hungarlanda Esperanto-Societo (HES) - ekde 1911|Hungarlanda Esperanto-Societo]]) de tre vigla [[Esperanto]]-movado en [[Debrecen]]. ===[[Péter Broczkó]]=== '''BROCZKÓ Péter''', komputilisto, estas hungara esperantisto. Verkoj: *Broczkó Péter, Mikrokomputilo, Eld. Hungara E-Asocio, Budapest - 1983; *Broczkó Péter, Internacia komputado, Eld. Hungara E-Asocio, Budapest - 1983 *Broczkó Péter, Datumbazoj, Eld. Hungara E-Asocio, Budapest - 1984; *Broczkó Péter, Formo kaj sono, Eld. Hungara E-Asocio, Budapest - 1985; *Broczkó Péter, Perkomputila ilustrado, Eld. Hungara E-Asocio, Budapest - 1985; *Broczkó Péter, Kibernetiko, Eld. Hungara E-Asocio, Budapest - 1986; == C == === [[Jenő Cseszkó]] === '''CSESZKÓ Jenő''' (Eŭgeno) estas hungara esperantisto, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Józsefné Batta]], [[Gyula Bénik]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Gábor Csiszár]] === '''CSISZÁR Gábor''' (nun {{aĝo|1979|1|1}}-jara<!-- nur la jaro estas konata, tial nur proksimuma-->) estas hungara esperantisto kaj instruisto pri geografio kaj hungara literaturo, vivanta en [[Budapeŝto]]. Li estas diplomito de la [[Scienca Universitato Loránd Eötvös]] (ELTE). Csiszár interalie tradukis en la [[hungara]]n esperantlingvan prozon de [[Ulrich Becker]]. * [https://www.couchsurfing.com/people/pelleas78 konciza anglalingva biografio de li] === [[Istvan Csurgai]] === '''Stephan Csurgai''' aŭ '''Istvan Csurgai''', parlamentano el Budapesto, estis reprezentanto de la hungara Esperanto-movado ĉe siminario de [[AEF]] en Vieno en 1947<ref>Aŭstria Esperanto-Revuo. ''Hungara parlamentano esperantista en Vieno''. N-ro 7-8-9; p.116. jul-sept. 1947</ref>. ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} == D == === [[Leó Dévay]] === '''DÉVAY Leó''' (prononco de la familia nomo {{prononco|DE:vaj}}) estis hungara esperantisto kaj hospitalkuratoro. En 1927 aperis de li la unua parto de detala Hungara-Esperanta Vortaro. Verko: *'''Magyar-Esperantó Kézi Szótar. HungarEsperanta vortaro''', parto I (A-F). Eld. Kókai Lajos Kiadása, Budapeŝto, 1927, 160 pĝ. === [[Lajos Domokos]] === '''DOMOKOS Lajos''' estas hungara esperantisto, kiu la 26-an de marto 1988 kune kun tri pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[László Dubravszky]] === '''DUBRAVSZKY László''', [[verkisto|verkinto]] de ''Sugestoj por kompletigo de la jura/duplomatia terminaro'' ([[1984]]), forpasis 94-jara, la [[30-an de oktobro]] [[1999]], en [[Budapeŝto]]. == E == ===[[Marietta Éhm]]=== '''Marietta Éhm''' estis esperantistino ĉe la mezo de 20-a jarcento en Budapest. === [[József Eszényi]] === '''ESZÉNYI József''' (naskiĝis la 15-an de julio 1968)<!-- laŭ facebook.com/eszjozsef --> estas hungara instruisto kaj esperantisto. Laŭ la stato de 2017 li estas estrarano de [[Hungaria Esperanto-Asocio]] kaj laŭ la stato de 2024 krome funkcias kiel estrarano de [[Hungaria Asocio de Esperantistaj Pedagogoj]], faka sekcio de HEA kaj landa sekcio de [[ILEI]]. == F == === [[Józsefné Farkas]] === '''FARKAS Józsefné''' estas hungara esperantistino, kiu en 1993 kune kun [[Éva Tatár]] honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. ===[[Julio Förster]]=== '''Julio Förster''' (mortis 1915) estis esperantisto el Budapest, kiu mortis dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref>. === [[István Füzesi]] === '''FÜZESI István''' (Stefano) estas hungara esperantisto, kiu la 19-an de aprilo 1986 kune kun [[Szilárd Bálint]] kaj ses pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. == G == === [[Ilonka Galambos]] === '''GALAMBOS Ilonka''' (prononco de la familia nomo {{prononco|G''A''l''a''mboŝ}}), estis hungara Esperanto-instruistino. Ĝi la jaro [[1932]] ŝi loĝis en [[Kispest]], kaj ekde tiam plurajn jarojn gvidis Esperanto-kursojn en urboj de Danlando laŭ la [[Cseh-metodo]]. {{EdE|G}} === [[Miklós Gádoros]] === '''GÁDOROS Miklós''' (mortis la [[20-an de septembro]] [[1977]] en [[Pécs]], [[Hungario]]) estis hungara esperantisto, kiu multe aktivis en la hungara Esperanto-movado, precipe sur la turisma kampo, kie li iniciatis i. a. la konatan aranĝon ''IREN''. ===[[Heinrich Geiger]]=== '''Heinrich Geiger''' (mortis 1918) estis unu el la plej malnovaj hungarlingvaj pioniroj de Esperanto. Li eldonis gazetojn, verkis poemojn kaj multe pro ­pagandis. <ref>Esperanto n220 dec 1918</ref> === [[Mihály Gergely]] === '''GERGELY Mihály''' (Mikaelo) estas hungara esperantisto, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Józsefné Batta]], [[Gyula Bénik]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[István Gether]] === '''GETHER István''' (Stefano, naskiĝis en 1948) estas hungara esperantisto. Inter la jaroj 1994 kaj 1998 li funkciis kiel prezidanto de [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. Profesie li estas ekonomo. === [[Endre Gimes]] === '''GIMES Endre''' (Andreo) estas hungara esperantisto, kiu la 19-an de aprilo 1986 kune kun [[Szilárd Bálint]] kaj ses pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Ervin Gömbös]] === '''GÖMBÖS Ervin''' estas hungara esperantisto, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Józsefné Batta]], [[Gyula Bénik]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. <!-- == Ĝ == --> == H == === [[Béláné Hegedüs]] === '''HEGEDÜS Béláné''' estas hungara esperantistino, kiu la 26-an de marto 1988 kune kun tri pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Ferenc Hogai]] === '''HOGAI Ferenc''' (Francisko, naskiĝis la {{daton|2|oktobro|1884}} en [[Vámosgyörk]] – mortodato nekonata) estis [[hungara esperantisto]] kaj [[profesoro]] de lingvoj. Li en la movado konatiĝis per multaj propagandaj paroladoj kaj artikoloj pri Esperanto en la hungara kaj per ampleksa instruado de Esperanto. Li gvidis la okazigon de la Hungaria Esperanto-Kongreso de 1926 en [[Gyöngyös]] en 1926. == I == === [[László Izsó]] === '''IZSÓ László''' [iĵo laslo] estis hungara esperantisto kaj presisto. Li estis prezidanto de [[Esperanto-movado en Hungario#Hungara Esperantista Societo Laborista (HESL)|Hungara Esperantista Societo Laborista (HESL)]] kaj redaktanto de ''[[Antaŭen]].'' Li loĝis en [[Budapeŝto]]. == J == === [[Sári John]] === '''JOHN Sári''' (jon), estis hungara oficistino kaj esperantistino. Ŝi esperantistiĝis en 1929, kaj sekve en la 1930-aj jaroj organizis la bibliotekon de Hungara Esperanto-Sociento kaj estis sekretariino de la ekzamena komitato: Multajn jarojn ŝi gvidis kursojn laŭ la [[Cseh-metodo]]. {{EdE|J}} <!-- == Ĵ == --> == K == === [[Lajos Kapitány]] === '''KAPITÁNY Lajos''' estas hungara esperantisto, kiu la 19-an de aprilo 1986 kune kun [[Szilárd Bálint]] kaj ses pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Béla Kevevári]] === '''KEVEVÁRI Béla''' estas hungara esperantisto, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Józsefné Batta]], [[Gyula Bénik]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Vilmosné Khek]] === '''KHEK Vilmosné''' estas hungara esperantistino, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Józsefné Batta]], [[Gyula Bénik]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Rezső Kókai]] === '''KÓKAI Rezső''' estis hungara posedanto de [[librovendejo]] kaj esperantisto. Li naskiĝis en [[1879]] en [[Budapeŝto]]. Dum multaj jaroj li estis komitatano de [[Esperanto-movado en Hungario#Hungarlanda Esperanto-Societo (HES) - ekde 1911|Hungarlanda Esperanto-Societo]]. Li faris multon por la disvastigo de [[Esperanto]] pere de sia firmo, kolektis la Esperanto-librojn aperintajn en [[Hungario]] kaj eldonis listojn pri ili. ([[Ludoviko Kókai]]) === [[Lajos Korsós]] === '''KORSÓS Lajos''' estas hungara esperantisto, kiu la 19-an de aprilo 1986 kune kun [[Szilárd Bálint]] kaj ses pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. ===[[Emeriko Korvacz]]=== '''Emeriko K. Korvacz''' estis hungara esperantisto dum la unua duono de 20-a jarcento. Traduko *Kun Andor. '''Kion oni devus scii pri la Hungaroj.''' Eld. Esperanta Kulturpropaganda Instituto, Budapeŝto, 1939(?) {{citaĵo|Kolekto da faktoj kaj nomoj, kiuj montras la gravecon de la [[hungaroj|hungara nacio]] kaj kulturo por la mondo en scienco, arto, kaj ĉiu fako de la homa vivo.|[[La Brita Esperantisto]] - Numero 410, Junio (1939)}} === [[János König]] === '''KÖNIG János''' (Johano, naskiĝis la {{daton|19|aŭgusto|1889}} en [[Szekszárd]]) estis [[hungara esperantisto]] kaj profesoro de komerca lernejo. Li estis la gvidanto de la movado en [[Miskolc]], verkis gramatikon (en la gazeto „Reggeli Hírlap“) kaj gvidlibron pri Miskolc. === [[János Kozma]] === '''KOZMA János''' (Johano, naskiĝis la {{daton|19|oktobro|1884}} en [[Mezőzombor]], mortodato ankoraŭ ne konata) estis [[hungara esperantisto]] kaj grekkatolika [[pastro]]. Interalie li verkis propagandan broŝuron pri Esperanto en [[1911]], en [[1922]] estis eldonisto kaj redaktisto de publikaĵo "Katolika Revuo"<ref>Ĉu eble povus temi pri la historia publikaĵo "[[Katolika Mondo]]", kiu de majo 1923 ĝis 1924 havis ilustritan aldonon "Revuo Katolika"?</ref>, kaj en la hungara lingvo publikigis multajn artikolojn pri Esperanto. {{referencoj}} ===[[Imre Kutaŝ]]=== '''KUTAŜ Imre''' (naskiĝis la 20-an de septembro 1906, mortodato ne konata), diplomato, estis ĉefsekretario de Hungara Esperanto-Asocio. Li lernis Esperanton dum la [[1920-aj jaroj]].<ref>Der Esperantist - Numero 081, Januaro (1977)</ref>. {{referencoj}} == L == ===[[Sándor Laguer]]=== '''Sándor Laguer''' estis esperantisto el Budapest, civila militkaptito en [[La Rochelle]] dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref>. === [[Edit Lindwurm]] === '''LINDWURM Edit''' (naskiĝis la 11-an de septembro 1970)<!-- laŭ facebook.com/edit.lindwurm.5 --> estas hungara esperantistino aktiva ekde la 1980-aj jaroj. Laŭ la stato de 2017 ŝi estas la ĝenerala vicprezidanto de [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[János Luczenbacher]] === '''LUCZENBACHER János''' (prononco de la familia nomo {{prononco|LUcenbaĥer}}), ankaŭ konata kiel ''Johano de Luczenbacher'' kaj ''von Luczenbacher''<ref>Esperanto n197 jan 1917</ref>, estis [[hungara esperantisto]] kiu mortis dum la [[Unua Mondmilito]]. Li estis lerta tradukisto, interalie de du noveloj de Jókai. Kunlaboris al [[Juna Esperantisto]], [[La Revuo]]. Laŭ [http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?apm=0&aid=e1a&datum=19140104&seite=00000156&zoom=3 Germana Esperantisto de Novembro 1914] li servis kiel "Einjährig-Freiwilliger" en "Husaren-Regiment, Rudolf-Kaserne" en [[Kecskemét]]. Li apartenis en [[Berlino]] al la grupo "Merkur" kaj estis foje menciita. ;Verkoj: *Du noveloj de Mauro Jokaj (Paris, Presa Esp. Societo, 1911. ==Referencoj== <references/> == M == ===[[Miks Márta]]=== '''Miks Márta''' estis esperantisto en Budapest ĉe la mezo de 20-a jarcento. == N == === [[István Nagy]] === '''NAGY István''' (Stefano) estas hungara esperantisto. Interalie li tradukis ''La nekonatan dion'' de Mózsi Ferenc János (1947–2007) el la hungara (la tradukon en 1988 publikigis la [[Fonto (eldonejo)|eldonejo Fonto]]). === [[János Nagy (esperantisto)|János Nagy]] === '''NAGY János''' (Johano) estas hungara esperantisto. Laŭ la stato de 2017 li estas la ekonomia vicprezidanto de [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. ===[[Miklós Nagy (esperantisto)|Miklós Nagy]]=== '''Miklós Nagy''' estis esperantisto el [[Budapest]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Serbio]]<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref>. === [[István Nagy-Molnár]] === '''NAGY-MOLNÁR István''' (Stefano, prononco de la familia nomo {{prononco|N''A''dj-MOLnar}})) estis hungara esperantisto kaj ŝtatoficisto (en 1930 pensiiĝinta), kiu post 1918 vivis en [[Győr]]. Antaŭ la [[Unua Mondmilito]] li estis energia laboranto por Esperanto en [[Pozsony]] (nun [[Bratislavo]] en [[Ĉeĥoslovakio]]). Plurajn jarojn li oficis kiel vicprezidento de [[Esperanto-movado en Hungario#1887-1914|Hungarlanda Esperanto-Societo]] (laŭ [[Heroldo de Esperanto]], 1930. N-o 3. paĝo 3). <!-- == O == --> == P == === [[Imre Pados]] === '''PADOS Imre''' ([[Sankta Emeriko de Hungario|Emeriko]], mortis 69-jara la [[13-an de februaro]] [[1967]]) estis hungara esperantisto, Delegito de UEA en [[Budafok]] dum ĉ. 30 jaroj. === [[Samu Patai]] === '''PATAI Samu''', ankaŭ konata kiel '''Samuelo Patai''' estis hungara doktoriĝinta [[kuracisto]] kaj esperantisto, naskiĝinta en [[1850]], kiu ricevis la honoran titoligon „registara ĉefkonsilanto“. Li partoprenis la Esperanto-movadon ekde [[1912]], estis vicprezidanto de [[Esperanto-movado en Hungario#Hungarlanda Esperanto-Societo (HES) - ekde 1911|Hungarlanda Esperanto-Societo]] kaj poste elektiĝis hononora prezidanto. Plurfoje li faris publikajn paroladojn por [[Esperanto]] (laŭ [[Heroldo de Esperanto]], 1930, n-roj l. kaj 7., kaj [[Enciklopedio de Esperanto]], 1934). {{EdE|P}} === [[Artur Paschkes]] === '''Artur PASCHKES''', estis esperantisto vivinta en Hungario, kiu mortis en 1937 dum la [[Hispana Enlanda Milito]], en kiu li estis volontulo de la socialisma flanko. === [[Sándor Péter]] === '''PÉTER Sándor''' (Aleksandro, naskiĝis en [[1942]], mortis en somero [[1995]]) estis hungara esperantisto, kiu funkciis kiel grupestro en [[Budapeŝto]] dum 20 jaroj, instruinto, dungito de Hungara Esperanto-Asocio en [[1988]]-[[1990]]. Li multe helpis en [[1987]] la afrikajn aktivulojn, kiujn [[UEA]] venigis al [[Eŭropo]] por la [[UK 1987|Varsovia Universala Kongreso de Esperanto]]. === [[Irén Prassing]] === '''PRASSING Irén''' estas hungara esperantistino, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Gyula Bénik]], [[Jenő Cseszkó]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Lajos Pusztai]] === '''PUSZTAI Lajos''' (mortis la [[16-an de januaro]] [[1988]]) estis radiospecialisto, kiu iniciatis la Esperanto-elsendojn de Radio Budapest en la sesdekaj jaroj. == R == === [[Stefano Ragoncza]] === '''Stefano RAGONCZA''' (aŭ plene hungare '''RAGONCZA István''', naskiĝis en [[1923]], mortis fine de aprilo [[1977]]) estis hungara esperantisto. Li estis aktiva esperantisto dum pluraj jaroj kaj i.a. funkciis kiel fakdelegito de UEA en la hungara ĉefurbo. ===[[Rudolf Rajczy]]=== '''Rudolf Rajczy''' (naskiĝis 1887 - mortis 1920) estis esperantisto en [[Debrecen]] en la komenco de 20-a jarcento. Li estis kasisto de Unuiĝo de Esperantistaj Vegetaranoj. Li posedis talenton de oratoro kaj ricevis dum la [[UK 1913|kongreso en Bern]], dum konkurso, premion. Dum la [[Hungara Sovetrespubliko|soveta reĝimo en Hungario]] oni konfidis al li altan oficon ĉe la sekcio por kontraŭbatali [[alkoholismo]]n. Sekve de kalumnio li estis arestita, kaj grava malsano en la pulmoj atakis lin. La senfundeco de la [[akuzo]]j evidentigis, kaj oni liberigis lin, sed jam tiom malsana, ke nenia espero restis, lin savi<ref>Esperanto n237 maj 1920</ref> . ; Tradukoj Sándor Petőfi: Hungara poemaro II : (Petőfi kajero) / esperantigis R. Fiedler, A. de Marich kaj Rudolfo Rajczy. - Budapest : Nagy, 1907. - 8 p. (Esperanta Universala Biblioteko ; 4) ===[[Josef Ripansky]]=== '''Josef Ripansky''' estis esperantisto el Budapest en la komenco de 20-a jarcento. Li estis civila militkaptito dum la Unua mondmilito kaj metita en koncentrejo Caserne Martron ĉe Rochefort sur Mer.<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref> === [[Kálmán Romcsek]] === '''ROMCSEK Kálmán'''<!-- naskiĝis la 25-an de oktobro, jaro ankoraŭ nekonata, laŭ facebook.com/kalman.romcsek --> estas hungara esperantisto. Laŭ la stato de 2017 li estas estrarano de [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. == S == === [[Vilmos Ságh]] === '''SÁGH Vilmos''' {{prononco|SA:G VILmoŝ}} estas hungara esperantisto, kiu en 1991 honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. ===[[Stefan Schulz]]=== '''Stefan Schulz''' (mortis 1918) estis esperantisto en [[Kassa]], kie li estis delegito de UEA en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n217-218 sep-okt 1918</ref> ===J. Szuchot=== '''J. Szuchot''' estis esperantisto militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Francio]]<ref>Esperanto n182 okt 1915</ref>. La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 199 mar 1917</ref> === [[Árpád Szegedi]] === '''SZEGEDI Árpád''' (naskiĝis [[1924]], mortis en majo [[1993]] en [[Budapeŝto]]) estis [[UEA]]-fakdelegito pri [[magio]]. === [[Imre Szenes]] === '''SZENES Imre''' ([[Sankta Emeriko de Hungario|Emeriko]]), konata [[ĵurnalisto]], mortis la 29-an de januaro 2005 en [[Budapeŝto]]. Longtempa laborinto en [[Hungara Esperanto-Asocio]], iniciatinto kaj [[ĉefredaktoro]] de la iamaj [[Eszperantó magazin]] kaj [[Világ és Nyelv]]. ===[[Elmer Szikszay]]=== '''Elmer Szikszay''' estis esperantisto el [[Nógrád]], civila militkaptito en [[Lanvéoc]] en 1915<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref> La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 199 mar 1917</ref> === [[Alajos Szirom]] === '''SZIROM Alajos''' (naskiĝis [[1900]] - mortis la 27-a de [[oktobro|27-an de oktobro]] [[1973]]) estis delegito en [[Pécs]] (Hungario), prezidanto de la loka Esperanto-grupo "Sopianae". 50 jarojn s-ro Szirom agadis por la movado. ===[[Bela Szyi]]=== '''Bela Szyi''' estis esperantisto el [[Veszprem]] militkaptita dum la Unua mondmilito en [[Rusujo]] <ref>Esperanto n200 apr 1917</ref> <!-- == Ŝ == --> == T == === [[Éva Tatár]] === '''TATÁR Éva''' estas hungara esperantistino, kiu en 1993 kune kun [[Józsefné Farkas]] honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Sándor Tóthfalusi]] === '''TÓTHFALUSI Sándor''' (Aleksandro, naskiĝis la 15-an de aprilo 1909, mortis 36-jara la 24-an de junio 1945) estis elstara esperantisto en [[Debrecen]], [[Hungario]] kasisto de la loka laborista E-movado. Lian nomon memorigis placo en Debrecen en la 1980-aj jaroj. <!-- == U == --> == V == === [[Márta Vári]] === '''VÁRI Márta''' estas hungara esperantistino, kiu la 19-an de aprilo 1986 kune kun [[Szilárd Bálint]] kaj ses pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Ferenc Vasady-Kovács]] === '''VASADY-KOVÁCS Ferenc''' (Francisko, naskiĝis en 1904, mortis en 1977) estas hungara esperantisto. Inter la jaroj 1947 kaj 1949 li funkciis kiel prezidanto de la [[Hungara Tutlanda Esperanto-Asocio]], antaŭaĵo de la nuna [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. Profesie li estis ŝtatsekretario kaj anstataŭanto de la nacia financministro. ===[[Andreo Vegh]]=== '''Andreo Vegh''' estis esperantisto el [[Arad]] militkaptita en 1917 dum la Unua mondmilito en [[Rusujo]] <ref>Esperanto n200 apr 1917</ref> ===[[Nikola Vertesy]]=== '''Nikola Vertesy''' estis esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Verko: *'''Grafo Stefano Szechenyi - La plejgranda hungaro'''. Eld. [[Hungara Esperanto-Federacio]], 1941. Recenzo: {{citaĵo|Pri Hungarlando por tutmonda Esperantistaro, kun devizo: Ne por fanfaroni, sed por konatigi la veron, imitu nin! Bone ilustrita libreto priskribanta la vivon de Grafo St. Szechenvi.|[[Bulgara Esperantisto]] j. 22, n09-10 nov.dec. 1941}} == W == === [[Klari Weiszkopf]] === '''Weiszkopf Klari''' estis esperantistino en Hungarujo en la unua duono de 20-a jarcento. Ŝi partoprenis beleckonkurson en la [[UK 1929]]. == Z == === [[Enikő Zengő Sereghy]] === '''ZENGŐ SEREGHY Enikő '''<!-- facebook.com/eniko.sereghy --> estas hungara esperantistino. Laŭ la stato de 2017 ŝi estas estraranino de [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Károlyné Zipernovszky]] === '''ZIPERNOVSZKY Károlyné''' (prononco {{prononco|CIpernovski KAroli:ne:}}, mortis en [[1923]] en [[Budapeŝto]]) estis hungara esperantistino kaj edzino de universitata profesoro. Ŝi estis estrarano de [[Hungarlanda Esperanto-Societo]] antaŭ la Unua Mondmilito, propagandis favore al Esperanto precipe inter feministoj, kaj subtenis la Esperanto-movadon per mondonacoj. {{EdE|Z}} {{Projektoj}} ===[[François Zwiekel]]=== '''François Zwiekel''' estis esperantisto el [[Budapest]], militkaptito en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. [[Kategorio:Hungaraj esperantistoj]] [[Kategorio:Ĝermolisto de esperantistoj|Hungaraj]] [[Kategorio:Listoj de esperantistoj laŭ nacieco|Hungaraj]] 8l68y34a3zaiqhztdpg3pwq29q4gibh 9493931 9493928 2026-10-15T13:02:01Z Roberto 609 /* Arpado Bagoczky */ 9493931 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto | speco = ĝermo | bildo = <span style="vertical-align: middle; background:transparent">[[Dosiero:Flago-de-Hungario.svg|50ra]]<span style="margin-left:-42px;">[[Dosiero:Jubilea simbolo.svg|36ra]]</span></span> | css-stiloj = width: 80%; | teksto = ''Tiu ĉi paĝo listigas [[Vikipedio:ĝermo|ĝermajn informojn]] pri [[hungara esperantisto|hungaraj esperantistoj]]. Movu mallongajn informojn pri hungaraj esperantistoj en tiun ĉi paĝon metante [[Vikipedio:alidirektilo|alidirektilo]]n.<br />Se vi volus partigi informon en apartan artikolon, aldonu informojn tiel ke '''minimume''' estu tri plenaj frazoj, prefere pli, nepre estu ĝustaj kategorioj, almenaŭ [[:kategorio:hungaraj esperantistoj]], kaj laŭeble ankaŭ uziĝu la ŝablonoj {{ŝ|Informkesto homo}} kaj {{ŝ|vivtempo}}. Post kreo de aparta artikolo forigu la informon de ĉi-tie.<br />Ekzistas pli plena '''[[listo de hungaraj esperantistoj]]''', en kiu listiĝu la nomoj de hungaraj esperantistoj aŭ menciataj ĉi-tie aŭ per propra biografia artikolo.'' <!-- Pri ĉi tiu paĝo, vidu la historian diskuton [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo_2006_9#Kvanto_kaj_kvalito]] --> }} {{KompaktaEnhavTabeloEo}} '''Bonvolu atenti''' ke en tiu ĉi listo uzatas '''kaj''' la '''internacie kutima''' metodo mencii unue la personan, poste la familian nomon, ĉiam en la ĉapitra titolo, '''kaj''' la '''hungarlingve kutima''' metodo mencii unue la familian, poste la personan nomon, ĉiam komence de la unua frazo de la noto. Ĉar laŭ la enpaĝigo de la ĝermolistoj pri esperantistoj ĉiu nomo menciiĝas dufoje, eblas apliki ambaŭ sistemojn kaj gvidi laŭeble multajn serĉantojn al la ĝusta informo. <!-- == A == --> == B == ===[[Arpado Bagoczky]]=== '''Arpado Bagóczky''' (mortis 1917) estis esperantisto en [[Petrozseny]], kie li estis "konsulo" de UEA (la tiama titolo de loka [[delegito de UEA]]) en la komenco de la 20-a jarcento.<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. Li mortis en batalkampo dum la Unua Mondmilito <ref>Esperanto n243 nov 1920</ref>. === [[József Baksa]] === '''BAKSA József''' (Jozefo, naskiĝis en 1958) estas hungara esperantisto. Inter la jaroj 2006 kaj 2008 li funkciis kiel prezidanto de [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. Profesie li estas inĝeniero. ===[[André Bánoczi]]=== '''André Bánoczi''' estis esperantisto el [[Nagykőrös]], militkaptita 1915 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. === [[Antal Barasevich]] === '''BARASEVICH Antal''' (naskiĝis en 1926, mortis fine de 1989 en [[Csákberény]] (Ĉakbeeenj) multajn jarojn estis UEA-fakdelegito pri [[forstado]]. === [[Rafaelo Bartal]] === '''Rafaelo Bartal''' ({{l-hu|BARTAL Raphael}}) estis hungara esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Traduko * Ladislao [László] Buday. ''LA EKONOMIA UNUECO DE HUNGARIO. 1921(?) 16 paĝoj 23 x 15 cm (vidu la liston [[fakverko:Komerco]]) === [[Józsefné Batta]] === '''BATTA Józsefné''' estas hungara esperantistino, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Gyula Bénik]], [[Jenő Cseszkó]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. ===[[Maria Batta]]=== '''Maria Batta''', edzino de '''[[József Batta]]''', estis esperantistino en unua duono de 20-a jarcento<ref>[[Der Esperantist]], n. 28-29 feb-mar 1969</ref>. {{referencoj}} === [[Gyula Bénik]] === '''BÉNIK Gyula''' estas hungara esperantisto, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Józsefné Batta]], [[Jenő Cseszkó]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Miklós Berényi]] === '''BERÉNYI Miklós''' (prononcata [BEre:nji MIklo:ŝ], naskiĝis en [[1912]], mortis en majo [[1989]] en [[Budapeŝto]], [[Hungario]]) estis dum 20 jaroj la [[ĉefdelegito de UEA]] en [[Hungario]]; kaj krome fakdelegito pri [[sporto]]. === [[Agost Benárd]] === '''BENÁRD Agost''' (Aŭgusto, naskiĝis la 3-an de januaro 1880 en [[Budapeŝto]], mortis la 22-a de junio 1968 samloke) estis hungara doktoriĝinta kuracisto, kristansocialisma politikisto, ministro kaj esperantisto. Li estis direktoro de la ''Munkásbiztosító Pénztár'' (Laborist-asekura Asocio), kaj prezidanto de la Hungara Esperanta Ekzamena Komitato. ===[[Maria Benczik]]=== '''Maria Benczik''' estas hungara esperantistino. <ref>Ĉu ekzistas familia rilato al [[Vilmos Benczik]]? Estas nekonfirmita suspekto ke povus temi pri lia edzino... sed ne estas certeco pri tio. Same tute mankas vivdatoj.</ref> Tradukoj: [[Elek Benedek]]: [[Hungaraj fabeloj]], trad. Maria Benczik. 2-a eldono [[Hungara Esperanto-Asocio]] Budapest 1983. {{referencoj}} === [[Géza Berki]] === '''BERKI Géza''', [[hungario|hungaro]], direktoro de juĝejaj helpkontoroj. Nask. 3 marto. [[1892]] en [[Szatmárnémeti]] (nun en [[Rumanio]]). Direktoro de ĝardeninstituto, ktp. Multajn jarojn unu el la gvidantoj (sekretario de [[Esperanto-movado en Hungario#Hungarlanda Esperanto-Societo (HES) - ekde 1911|Hungarlanda Esperanto-Societo]]) de tre vigla [[Esperanto]]-movado en [[Debrecen]]. ===[[Péter Broczkó]]=== '''BROCZKÓ Péter''', komputilisto, estas hungara esperantisto. Verkoj: *Broczkó Péter, Mikrokomputilo, Eld. Hungara E-Asocio, Budapest - 1983; *Broczkó Péter, Internacia komputado, Eld. Hungara E-Asocio, Budapest - 1983 *Broczkó Péter, Datumbazoj, Eld. Hungara E-Asocio, Budapest - 1984; *Broczkó Péter, Formo kaj sono, Eld. Hungara E-Asocio, Budapest - 1985; *Broczkó Péter, Perkomputila ilustrado, Eld. Hungara E-Asocio, Budapest - 1985; *Broczkó Péter, Kibernetiko, Eld. Hungara E-Asocio, Budapest - 1986; == C == === [[Jenő Cseszkó]] === '''CSESZKÓ Jenő''' (Eŭgeno) estas hungara esperantisto, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Józsefné Batta]], [[Gyula Bénik]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Gábor Csiszár]] === '''CSISZÁR Gábor''' (nun {{aĝo|1979|1|1}}-jara<!-- nur la jaro estas konata, tial nur proksimuma-->) estas hungara esperantisto kaj instruisto pri geografio kaj hungara literaturo, vivanta en [[Budapeŝto]]. Li estas diplomito de la [[Scienca Universitato Loránd Eötvös]] (ELTE). Csiszár interalie tradukis en la [[hungara]]n esperantlingvan prozon de [[Ulrich Becker]]. * [https://www.couchsurfing.com/people/pelleas78 konciza anglalingva biografio de li] === [[Istvan Csurgai]] === '''Stephan Csurgai''' aŭ '''Istvan Csurgai''', parlamentano el Budapesto, estis reprezentanto de la hungara Esperanto-movado ĉe siminario de [[AEF]] en Vieno en 1947<ref>Aŭstria Esperanto-Revuo. ''Hungara parlamentano esperantista en Vieno''. N-ro 7-8-9; p.116. jul-sept. 1947</ref>. ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} == D == === [[Leó Dévay]] === '''DÉVAY Leó''' (prononco de la familia nomo {{prononco|DE:vaj}}) estis hungara esperantisto kaj hospitalkuratoro. En 1927 aperis de li la unua parto de detala Hungara-Esperanta Vortaro. Verko: *'''Magyar-Esperantó Kézi Szótar. HungarEsperanta vortaro''', parto I (A-F). Eld. Kókai Lajos Kiadása, Budapeŝto, 1927, 160 pĝ. === [[Lajos Domokos]] === '''DOMOKOS Lajos''' estas hungara esperantisto, kiu la 26-an de marto 1988 kune kun tri pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[László Dubravszky]] === '''DUBRAVSZKY László''', [[verkisto|verkinto]] de ''Sugestoj por kompletigo de la jura/duplomatia terminaro'' ([[1984]]), forpasis 94-jara, la [[30-an de oktobro]] [[1999]], en [[Budapeŝto]]. == E == ===[[Marietta Éhm]]=== '''Marietta Éhm''' estis esperantistino ĉe la mezo de 20-a jarcento en Budapest. === [[József Eszényi]] === '''ESZÉNYI József''' (naskiĝis la 15-an de julio 1968)<!-- laŭ facebook.com/eszjozsef --> estas hungara instruisto kaj esperantisto. Laŭ la stato de 2017 li estas estrarano de [[Hungaria Esperanto-Asocio]] kaj laŭ la stato de 2024 krome funkcias kiel estrarano de [[Hungaria Asocio de Esperantistaj Pedagogoj]], faka sekcio de HEA kaj landa sekcio de [[ILEI]]. == F == === [[Józsefné Farkas]] === '''FARKAS Józsefné''' estas hungara esperantistino, kiu en 1993 kune kun [[Éva Tatár]] honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. ===[[Julio Förster]]=== '''Julio Förster''' (mortis 1915) estis esperantisto el Budapest, kiu mortis dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref>. === [[István Füzesi]] === '''FÜZESI István''' (Stefano) estas hungara esperantisto, kiu la 19-an de aprilo 1986 kune kun [[Szilárd Bálint]] kaj ses pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. == G == === [[Ilonka Galambos]] === '''GALAMBOS Ilonka''' (prononco de la familia nomo {{prononco|G''A''l''a''mboŝ}}), estis hungara Esperanto-instruistino. Ĝi la jaro [[1932]] ŝi loĝis en [[Kispest]], kaj ekde tiam plurajn jarojn gvidis Esperanto-kursojn en urboj de Danlando laŭ la [[Cseh-metodo]]. {{EdE|G}} === [[Miklós Gádoros]] === '''GÁDOROS Miklós''' (mortis la [[20-an de septembro]] [[1977]] en [[Pécs]], [[Hungario]]) estis hungara esperantisto, kiu multe aktivis en la hungara Esperanto-movado, precipe sur la turisma kampo, kie li iniciatis i. a. la konatan aranĝon ''IREN''. ===[[Heinrich Geiger]]=== '''Heinrich Geiger''' (mortis 1918) estis unu el la plej malnovaj hungarlingvaj pioniroj de Esperanto. Li eldonis gazetojn, verkis poemojn kaj multe pro ­pagandis. <ref>Esperanto n220 dec 1918</ref> === [[Mihály Gergely]] === '''GERGELY Mihály''' (Mikaelo) estas hungara esperantisto, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Józsefné Batta]], [[Gyula Bénik]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[István Gether]] === '''GETHER István''' (Stefano, naskiĝis en 1948) estas hungara esperantisto. Inter la jaroj 1994 kaj 1998 li funkciis kiel prezidanto de [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. Profesie li estas ekonomo. === [[Endre Gimes]] === '''GIMES Endre''' (Andreo) estas hungara esperantisto, kiu la 19-an de aprilo 1986 kune kun [[Szilárd Bálint]] kaj ses pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Ervin Gömbös]] === '''GÖMBÖS Ervin''' estas hungara esperantisto, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Józsefné Batta]], [[Gyula Bénik]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. <!-- == Ĝ == --> == H == === [[Béláné Hegedüs]] === '''HEGEDÜS Béláné''' estas hungara esperantistino, kiu la 26-an de marto 1988 kune kun tri pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Ferenc Hogai]] === '''HOGAI Ferenc''' (Francisko, naskiĝis la {{daton|2|oktobro|1884}} en [[Vámosgyörk]] – mortodato nekonata) estis [[hungara esperantisto]] kaj [[profesoro]] de lingvoj. Li en la movado konatiĝis per multaj propagandaj paroladoj kaj artikoloj pri Esperanto en la hungara kaj per ampleksa instruado de Esperanto. Li gvidis la okazigon de la Hungaria Esperanto-Kongreso de 1926 en [[Gyöngyös]] en 1926. == I == === [[László Izsó]] === '''IZSÓ László''' [iĵo laslo] estis hungara esperantisto kaj presisto. Li estis prezidanto de [[Esperanto-movado en Hungario#Hungara Esperantista Societo Laborista (HESL)|Hungara Esperantista Societo Laborista (HESL)]] kaj redaktanto de ''[[Antaŭen]].'' Li loĝis en [[Budapeŝto]]. == J == === [[Sári John]] === '''JOHN Sári''' (jon), estis hungara oficistino kaj esperantistino. Ŝi esperantistiĝis en 1929, kaj sekve en la 1930-aj jaroj organizis la bibliotekon de Hungara Esperanto-Sociento kaj estis sekretariino de la ekzamena komitato: Multajn jarojn ŝi gvidis kursojn laŭ la [[Cseh-metodo]]. {{EdE|J}} <!-- == Ĵ == --> == K == === [[Lajos Kapitány]] === '''KAPITÁNY Lajos''' estas hungara esperantisto, kiu la 19-an de aprilo 1986 kune kun [[Szilárd Bálint]] kaj ses pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Béla Kevevári]] === '''KEVEVÁRI Béla''' estas hungara esperantisto, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Józsefné Batta]], [[Gyula Bénik]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Vilmosné Khek]] === '''KHEK Vilmosné''' estas hungara esperantistino, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Józsefné Batta]], [[Gyula Bénik]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Rezső Kókai]] === '''KÓKAI Rezső''' estis hungara posedanto de [[librovendejo]] kaj esperantisto. Li naskiĝis en [[1879]] en [[Budapeŝto]]. Dum multaj jaroj li estis komitatano de [[Esperanto-movado en Hungario#Hungarlanda Esperanto-Societo (HES) - ekde 1911|Hungarlanda Esperanto-Societo]]. Li faris multon por la disvastigo de [[Esperanto]] pere de sia firmo, kolektis la Esperanto-librojn aperintajn en [[Hungario]] kaj eldonis listojn pri ili. ([[Ludoviko Kókai]]) === [[Lajos Korsós]] === '''KORSÓS Lajos''' estas hungara esperantisto, kiu la 19-an de aprilo 1986 kune kun [[Szilárd Bálint]] kaj ses pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. ===[[Emeriko Korvacz]]=== '''Emeriko K. Korvacz''' estis hungara esperantisto dum la unua duono de 20-a jarcento. Traduko *Kun Andor. '''Kion oni devus scii pri la Hungaroj.''' Eld. Esperanta Kulturpropaganda Instituto, Budapeŝto, 1939(?) {{citaĵo|Kolekto da faktoj kaj nomoj, kiuj montras la gravecon de la [[hungaroj|hungara nacio]] kaj kulturo por la mondo en scienco, arto, kaj ĉiu fako de la homa vivo.|[[La Brita Esperantisto]] - Numero 410, Junio (1939)}} === [[János König]] === '''KÖNIG János''' (Johano, naskiĝis la {{daton|19|aŭgusto|1889}} en [[Szekszárd]]) estis [[hungara esperantisto]] kaj profesoro de komerca lernejo. Li estis la gvidanto de la movado en [[Miskolc]], verkis gramatikon (en la gazeto „Reggeli Hírlap“) kaj gvidlibron pri Miskolc. === [[János Kozma]] === '''KOZMA János''' (Johano, naskiĝis la {{daton|19|oktobro|1884}} en [[Mezőzombor]], mortodato ankoraŭ ne konata) estis [[hungara esperantisto]] kaj grekkatolika [[pastro]]. Interalie li verkis propagandan broŝuron pri Esperanto en [[1911]], en [[1922]] estis eldonisto kaj redaktisto de publikaĵo "Katolika Revuo"<ref>Ĉu eble povus temi pri la historia publikaĵo "[[Katolika Mondo]]", kiu de majo 1923 ĝis 1924 havis ilustritan aldonon "Revuo Katolika"?</ref>, kaj en la hungara lingvo publikigis multajn artikolojn pri Esperanto. {{referencoj}} ===[[Imre Kutaŝ]]=== '''KUTAŜ Imre''' (naskiĝis la 20-an de septembro 1906, mortodato ne konata), diplomato, estis ĉefsekretario de Hungara Esperanto-Asocio. Li lernis Esperanton dum la [[1920-aj jaroj]].<ref>Der Esperantist - Numero 081, Januaro (1977)</ref>. {{referencoj}} == L == ===[[Sándor Laguer]]=== '''Sándor Laguer''' estis esperantisto el Budapest, civila militkaptito en [[La Rochelle]] dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref>. === [[Edit Lindwurm]] === '''LINDWURM Edit''' (naskiĝis la 11-an de septembro 1970)<!-- laŭ facebook.com/edit.lindwurm.5 --> estas hungara esperantistino aktiva ekde la 1980-aj jaroj. Laŭ la stato de 2017 ŝi estas la ĝenerala vicprezidanto de [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[János Luczenbacher]] === '''LUCZENBACHER János''' (prononco de la familia nomo {{prononco|LUcenbaĥer}}), ankaŭ konata kiel ''Johano de Luczenbacher'' kaj ''von Luczenbacher''<ref>Esperanto n197 jan 1917</ref>, estis [[hungara esperantisto]] kiu mortis dum la [[Unua Mondmilito]]. Li estis lerta tradukisto, interalie de du noveloj de Jókai. Kunlaboris al [[Juna Esperantisto]], [[La Revuo]]. Laŭ [http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?apm=0&aid=e1a&datum=19140104&seite=00000156&zoom=3 Germana Esperantisto de Novembro 1914] li servis kiel "Einjährig-Freiwilliger" en "Husaren-Regiment, Rudolf-Kaserne" en [[Kecskemét]]. Li apartenis en [[Berlino]] al la grupo "Merkur" kaj estis foje menciita. ;Verkoj: *Du noveloj de Mauro Jokaj (Paris, Presa Esp. Societo, 1911. ==Referencoj== <references/> == M == ===[[Miks Márta]]=== '''Miks Márta''' estis esperantisto en Budapest ĉe la mezo de 20-a jarcento. == N == === [[István Nagy]] === '''NAGY István''' (Stefano) estas hungara esperantisto. Interalie li tradukis ''La nekonatan dion'' de Mózsi Ferenc János (1947–2007) el la hungara (la tradukon en 1988 publikigis la [[Fonto (eldonejo)|eldonejo Fonto]]). === [[János Nagy (esperantisto)|János Nagy]] === '''NAGY János''' (Johano) estas hungara esperantisto. Laŭ la stato de 2017 li estas la ekonomia vicprezidanto de [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. ===[[Miklós Nagy (esperantisto)|Miklós Nagy]]=== '''Miklós Nagy''' estis esperantisto el [[Budapest]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Serbio]]<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref>. === [[István Nagy-Molnár]] === '''NAGY-MOLNÁR István''' (Stefano, prononco de la familia nomo {{prononco|N''A''dj-MOLnar}})) estis hungara esperantisto kaj ŝtatoficisto (en 1930 pensiiĝinta), kiu post 1918 vivis en [[Győr]]. Antaŭ la [[Unua Mondmilito]] li estis energia laboranto por Esperanto en [[Pozsony]] (nun [[Bratislavo]] en [[Ĉeĥoslovakio]]). Plurajn jarojn li oficis kiel vicprezidento de [[Esperanto-movado en Hungario#1887-1914|Hungarlanda Esperanto-Societo]] (laŭ [[Heroldo de Esperanto]], 1930. N-o 3. paĝo 3). <!-- == O == --> == P == === [[Imre Pados]] === '''PADOS Imre''' ([[Sankta Emeriko de Hungario|Emeriko]], mortis 69-jara la [[13-an de februaro]] [[1967]]) estis hungara esperantisto, Delegito de UEA en [[Budafok]] dum ĉ. 30 jaroj. === [[Samu Patai]] === '''PATAI Samu''', ankaŭ konata kiel '''Samuelo Patai''' estis hungara doktoriĝinta [[kuracisto]] kaj esperantisto, naskiĝinta en [[1850]], kiu ricevis la honoran titoligon „registara ĉefkonsilanto“. Li partoprenis la Esperanto-movadon ekde [[1912]], estis vicprezidanto de [[Esperanto-movado en Hungario#Hungarlanda Esperanto-Societo (HES) - ekde 1911|Hungarlanda Esperanto-Societo]] kaj poste elektiĝis hononora prezidanto. Plurfoje li faris publikajn paroladojn por [[Esperanto]] (laŭ [[Heroldo de Esperanto]], 1930, n-roj l. kaj 7., kaj [[Enciklopedio de Esperanto]], 1934). {{EdE|P}} === [[Artur Paschkes]] === '''Artur PASCHKES''', estis esperantisto vivinta en Hungario, kiu mortis en 1937 dum la [[Hispana Enlanda Milito]], en kiu li estis volontulo de la socialisma flanko. === [[Sándor Péter]] === '''PÉTER Sándor''' (Aleksandro, naskiĝis en [[1942]], mortis en somero [[1995]]) estis hungara esperantisto, kiu funkciis kiel grupestro en [[Budapeŝto]] dum 20 jaroj, instruinto, dungito de Hungara Esperanto-Asocio en [[1988]]-[[1990]]. Li multe helpis en [[1987]] la afrikajn aktivulojn, kiujn [[UEA]] venigis al [[Eŭropo]] por la [[UK 1987|Varsovia Universala Kongreso de Esperanto]]. === [[Irén Prassing]] === '''PRASSING Irén''' estas hungara esperantistino, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Gyula Bénik]], [[Jenő Cseszkó]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Lajos Pusztai]] === '''PUSZTAI Lajos''' (mortis la [[16-an de januaro]] [[1988]]) estis radiospecialisto, kiu iniciatis la Esperanto-elsendojn de Radio Budapest en la sesdekaj jaroj. == R == === [[Stefano Ragoncza]] === '''Stefano RAGONCZA''' (aŭ plene hungare '''RAGONCZA István''', naskiĝis en [[1923]], mortis fine de aprilo [[1977]]) estis hungara esperantisto. Li estis aktiva esperantisto dum pluraj jaroj kaj i.a. funkciis kiel fakdelegito de UEA en la hungara ĉefurbo. ===[[Rudolf Rajczy]]=== '''Rudolf Rajczy''' (naskiĝis 1887 - mortis 1920) estis esperantisto en [[Debrecen]] en la komenco de 20-a jarcento. Li estis kasisto de Unuiĝo de Esperantistaj Vegetaranoj. Li posedis talenton de oratoro kaj ricevis dum la [[UK 1913|kongreso en Bern]], dum konkurso, premion. Dum la [[Hungara Sovetrespubliko|soveta reĝimo en Hungario]] oni konfidis al li altan oficon ĉe la sekcio por kontraŭbatali [[alkoholismo]]n. Sekve de kalumnio li estis arestita, kaj grava malsano en la pulmoj atakis lin. La senfundeco de la [[akuzo]]j evidentigis, kaj oni liberigis lin, sed jam tiom malsana, ke nenia espero restis, lin savi<ref>Esperanto n237 maj 1920</ref> . ; Tradukoj Sándor Petőfi: Hungara poemaro II : (Petőfi kajero) / esperantigis R. Fiedler, A. de Marich kaj Rudolfo Rajczy. - Budapest : Nagy, 1907. - 8 p. (Esperanta Universala Biblioteko ; 4) ===[[Josef Ripansky]]=== '''Josef Ripansky''' estis esperantisto el Budapest en la komenco de 20-a jarcento. Li estis civila militkaptito dum la Unua mondmilito kaj metita en koncentrejo Caserne Martron ĉe Rochefort sur Mer.<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref> === [[Kálmán Romcsek]] === '''ROMCSEK Kálmán'''<!-- naskiĝis la 25-an de oktobro, jaro ankoraŭ nekonata, laŭ facebook.com/kalman.romcsek --> estas hungara esperantisto. Laŭ la stato de 2017 li estas estrarano de [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. == S == === [[Vilmos Ságh]] === '''SÁGH Vilmos''' {{prononco|SA:G VILmoŝ}} estas hungara esperantisto, kiu en 1991 honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. ===[[Stefan Schulz]]=== '''Stefan Schulz''' (mortis 1918) estis esperantisto en [[Kassa]], kie li estis delegito de UEA en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n217-218 sep-okt 1918</ref> ===J. Szuchot=== '''J. Szuchot''' estis esperantisto militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Francio]]<ref>Esperanto n182 okt 1915</ref>. La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 199 mar 1917</ref> === [[Árpád Szegedi]] === '''SZEGEDI Árpád''' (naskiĝis [[1924]], mortis en majo [[1993]] en [[Budapeŝto]]) estis [[UEA]]-fakdelegito pri [[magio]]. === [[Imre Szenes]] === '''SZENES Imre''' ([[Sankta Emeriko de Hungario|Emeriko]]), konata [[ĵurnalisto]], mortis la 29-an de januaro 2005 en [[Budapeŝto]]. Longtempa laborinto en [[Hungara Esperanto-Asocio]], iniciatinto kaj [[ĉefredaktoro]] de la iamaj [[Eszperantó magazin]] kaj [[Világ és Nyelv]]. ===[[Elmer Szikszay]]=== '''Elmer Szikszay''' estis esperantisto el [[Nógrád]], civila militkaptito en [[Lanvéoc]] en 1915<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref> La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 199 mar 1917</ref> === [[Alajos Szirom]] === '''SZIROM Alajos''' (naskiĝis [[1900]] - mortis la 27-a de [[oktobro|27-an de oktobro]] [[1973]]) estis delegito en [[Pécs]] (Hungario), prezidanto de la loka Esperanto-grupo "Sopianae". 50 jarojn s-ro Szirom agadis por la movado. ===[[Bela Szyi]]=== '''Bela Szyi''' estis esperantisto el [[Veszprem]] militkaptita dum la Unua mondmilito en [[Rusujo]] <ref>Esperanto n200 apr 1917</ref> <!-- == Ŝ == --> == T == === [[Éva Tatár]] === '''TATÁR Éva''' estas hungara esperantistino, kiu en 1993 kune kun [[Józsefné Farkas]] honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Sándor Tóthfalusi]] === '''TÓTHFALUSI Sándor''' (Aleksandro, naskiĝis la 15-an de aprilo 1909, mortis 36-jara la 24-an de junio 1945) estis elstara esperantisto en [[Debrecen]], [[Hungario]] kasisto de la loka laborista E-movado. Lian nomon memorigis placo en Debrecen en la 1980-aj jaroj. <!-- == U == --> == V == === [[Márta Vári]] === '''VÁRI Márta''' estas hungara esperantistino, kiu la 19-an de aprilo 1986 kune kun [[Szilárd Bálint]] kaj ses pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Ferenc Vasady-Kovács]] === '''VASADY-KOVÁCS Ferenc''' (Francisko, naskiĝis en 1904, mortis en 1977) estas hungara esperantisto. Inter la jaroj 1947 kaj 1949 li funkciis kiel prezidanto de la [[Hungara Tutlanda Esperanto-Asocio]], antaŭaĵo de la nuna [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. Profesie li estis ŝtatsekretario kaj anstataŭanto de la nacia financministro. ===[[Andreo Vegh]]=== '''Andreo Vegh''' estis esperantisto el [[Arad]] militkaptita en 1917 dum la Unua mondmilito en [[Rusujo]] <ref>Esperanto n200 apr 1917</ref> ===[[Nikola Vertesy]]=== '''Nikola Vertesy''' estis esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Verko: *'''Grafo Stefano Szechenyi - La plejgranda hungaro'''. Eld. [[Hungara Esperanto-Federacio]], 1941. Recenzo: {{citaĵo|Pri Hungarlando por tutmonda Esperantistaro, kun devizo: Ne por fanfaroni, sed por konatigi la veron, imitu nin! Bone ilustrita libreto priskribanta la vivon de Grafo St. Szechenvi.|[[Bulgara Esperantisto]] j. 22, n09-10 nov.dec. 1941}} == W == === [[Klari Weiszkopf]] === '''Weiszkopf Klari''' estis esperantistino en Hungarujo en la unua duono de 20-a jarcento. Ŝi partoprenis beleckonkurson en la [[UK 1929]]. == Z == === [[Enikő Zengő Sereghy]] === '''ZENGŐ SEREGHY Enikő '''<!-- facebook.com/eniko.sereghy --> estas hungara esperantistino. Laŭ la stato de 2017 ŝi estas estraranino de [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Károlyné Zipernovszky]] === '''ZIPERNOVSZKY Károlyné''' (prononco {{prononco|CIpernovski KAroli:ne:}}, mortis en [[1923]] en [[Budapeŝto]]) estis hungara esperantistino kaj edzino de universitata profesoro. Ŝi estis estrarano de [[Hungarlanda Esperanto-Societo]] antaŭ la Unua Mondmilito, propagandis favore al Esperanto precipe inter feministoj, kaj subtenis la Esperanto-movadon per mondonacoj. {{EdE|Z}} {{Projektoj}} ===[[François Zwiekel]]=== '''François Zwiekel''' estis esperantisto el [[Budapest]], militkaptito en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. [[Kategorio:Hungaraj esperantistoj]] [[Kategorio:Ĝermolisto de esperantistoj|Hungaraj]] [[Kategorio:Listoj de esperantistoj laŭ nacieco|Hungaraj]] 1sgql3d0g60lckc46yyezrdal3ldxf5 9493933 9493931 2026-10-15T13:03:07Z Roberto 609 /* Arpado Bagoczky */ 9493933 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto | speco = ĝermo | bildo = <span style="vertical-align: middle; background:transparent">[[Dosiero:Flago-de-Hungario.svg|50ra]]<span style="margin-left:-42px;">[[Dosiero:Jubilea simbolo.svg|36ra]]</span></span> | css-stiloj = width: 80%; | teksto = ''Tiu ĉi paĝo listigas [[Vikipedio:ĝermo|ĝermajn informojn]] pri [[hungara esperantisto|hungaraj esperantistoj]]. Movu mallongajn informojn pri hungaraj esperantistoj en tiun ĉi paĝon metante [[Vikipedio:alidirektilo|alidirektilo]]n.<br />Se vi volus partigi informon en apartan artikolon, aldonu informojn tiel ke '''minimume''' estu tri plenaj frazoj, prefere pli, nepre estu ĝustaj kategorioj, almenaŭ [[:kategorio:hungaraj esperantistoj]], kaj laŭeble ankaŭ uziĝu la ŝablonoj {{ŝ|Informkesto homo}} kaj {{ŝ|vivtempo}}. Post kreo de aparta artikolo forigu la informon de ĉi-tie.<br />Ekzistas pli plena '''[[listo de hungaraj esperantistoj]]''', en kiu listiĝu la nomoj de hungaraj esperantistoj aŭ menciataj ĉi-tie aŭ per propra biografia artikolo.'' <!-- Pri ĉi tiu paĝo, vidu la historian diskuton [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo_2006_9#Kvanto_kaj_kvalito]] --> }} {{KompaktaEnhavTabeloEo}} '''Bonvolu atenti''' ke en tiu ĉi listo uzatas '''kaj''' la '''internacie kutima''' metodo mencii unue la personan, poste la familian nomon, ĉiam en la ĉapitra titolo, '''kaj''' la '''hungarlingve kutima''' metodo mencii unue la familian, poste la personan nomon, ĉiam komence de la unua frazo de la noto. Ĉar laŭ la enpaĝigo de la ĝermolistoj pri esperantistoj ĉiu nomo menciiĝas dufoje, eblas apliki ambaŭ sistemojn kaj gvidi laŭeble multajn serĉantojn al la ĝusta informo. <!-- == A == --> == B == ===[[Arpado Bagoczky]]=== '''Arpado Bagóczky''' (mortis 1917) estis esperantisto en [[Petrozseny]], kie li estis [[Konsulo (Esperanto-movado)|"konsulo" de UEA]]) en la komenco de la 20-a jarcento.<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. Li mortis en batalkampo dum la Unua Mondmilito <ref>Esperanto n243 nov 1920</ref>. === [[József Baksa]] === '''BAKSA József''' (Jozefo, naskiĝis en 1958) estas hungara esperantisto. Inter la jaroj 2006 kaj 2008 li funkciis kiel prezidanto de [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. Profesie li estas inĝeniero. ===[[André Bánoczi]]=== '''André Bánoczi''' estis esperantisto el [[Nagykőrös]], militkaptita 1915 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. === [[Antal Barasevich]] === '''BARASEVICH Antal''' (naskiĝis en 1926, mortis fine de 1989 en [[Csákberény]] (Ĉakbeeenj) multajn jarojn estis UEA-fakdelegito pri [[forstado]]. === [[Rafaelo Bartal]] === '''Rafaelo Bartal''' ({{l-hu|BARTAL Raphael}}) estis hungara esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Traduko * Ladislao [László] Buday. ''LA EKONOMIA UNUECO DE HUNGARIO. 1921(?) 16 paĝoj 23 x 15 cm (vidu la liston [[fakverko:Komerco]]) === [[Józsefné Batta]] === '''BATTA Józsefné''' estas hungara esperantistino, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Gyula Bénik]], [[Jenő Cseszkó]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. ===[[Maria Batta]]=== '''Maria Batta''', edzino de '''[[József Batta]]''', estis esperantistino en unua duono de 20-a jarcento<ref>[[Der Esperantist]], n. 28-29 feb-mar 1969</ref>. {{referencoj}} === [[Gyula Bénik]] === '''BÉNIK Gyula''' estas hungara esperantisto, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Józsefné Batta]], [[Jenő Cseszkó]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Miklós Berényi]] === '''BERÉNYI Miklós''' (prononcata [BEre:nji MIklo:ŝ], naskiĝis en [[1912]], mortis en majo [[1989]] en [[Budapeŝto]], [[Hungario]]) estis dum 20 jaroj la [[ĉefdelegito de UEA]] en [[Hungario]]; kaj krome fakdelegito pri [[sporto]]. === [[Agost Benárd]] === '''BENÁRD Agost''' (Aŭgusto, naskiĝis la 3-an de januaro 1880 en [[Budapeŝto]], mortis la 22-a de junio 1968 samloke) estis hungara doktoriĝinta kuracisto, kristansocialisma politikisto, ministro kaj esperantisto. Li estis direktoro de la ''Munkásbiztosító Pénztár'' (Laborist-asekura Asocio), kaj prezidanto de la Hungara Esperanta Ekzamena Komitato. ===[[Maria Benczik]]=== '''Maria Benczik''' estas hungara esperantistino. <ref>Ĉu ekzistas familia rilato al [[Vilmos Benczik]]? Estas nekonfirmita suspekto ke povus temi pri lia edzino... sed ne estas certeco pri tio. Same tute mankas vivdatoj.</ref> Tradukoj: [[Elek Benedek]]: [[Hungaraj fabeloj]], trad. Maria Benczik. 2-a eldono [[Hungara Esperanto-Asocio]] Budapest 1983. {{referencoj}} === [[Géza Berki]] === '''BERKI Géza''', [[hungario|hungaro]], direktoro de juĝejaj helpkontoroj. Nask. 3 marto. [[1892]] en [[Szatmárnémeti]] (nun en [[Rumanio]]). Direktoro de ĝardeninstituto, ktp. Multajn jarojn unu el la gvidantoj (sekretario de [[Esperanto-movado en Hungario#Hungarlanda Esperanto-Societo (HES) - ekde 1911|Hungarlanda Esperanto-Societo]]) de tre vigla [[Esperanto]]-movado en [[Debrecen]]. ===[[Péter Broczkó]]=== '''BROCZKÓ Péter''', komputilisto, estas hungara esperantisto. Verkoj: *Broczkó Péter, Mikrokomputilo, Eld. Hungara E-Asocio, Budapest - 1983; *Broczkó Péter, Internacia komputado, Eld. Hungara E-Asocio, Budapest - 1983 *Broczkó Péter, Datumbazoj, Eld. Hungara E-Asocio, Budapest - 1984; *Broczkó Péter, Formo kaj sono, Eld. Hungara E-Asocio, Budapest - 1985; *Broczkó Péter, Perkomputila ilustrado, Eld. Hungara E-Asocio, Budapest - 1985; *Broczkó Péter, Kibernetiko, Eld. Hungara E-Asocio, Budapest - 1986; == C == === [[Jenő Cseszkó]] === '''CSESZKÓ Jenő''' (Eŭgeno) estas hungara esperantisto, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Józsefné Batta]], [[Gyula Bénik]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Gábor Csiszár]] === '''CSISZÁR Gábor''' (nun {{aĝo|1979|1|1}}-jara<!-- nur la jaro estas konata, tial nur proksimuma-->) estas hungara esperantisto kaj instruisto pri geografio kaj hungara literaturo, vivanta en [[Budapeŝto]]. Li estas diplomito de la [[Scienca Universitato Loránd Eötvös]] (ELTE). Csiszár interalie tradukis en la [[hungara]]n esperantlingvan prozon de [[Ulrich Becker]]. * [https://www.couchsurfing.com/people/pelleas78 konciza anglalingva biografio de li] === [[Istvan Csurgai]] === '''Stephan Csurgai''' aŭ '''Istvan Csurgai''', parlamentano el Budapesto, estis reprezentanto de la hungara Esperanto-movado ĉe siminario de [[AEF]] en Vieno en 1947<ref>Aŭstria Esperanto-Revuo. ''Hungara parlamentano esperantista en Vieno''. N-ro 7-8-9; p.116. jul-sept. 1947</ref>. ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} == D == === [[Leó Dévay]] === '''DÉVAY Leó''' (prononco de la familia nomo {{prononco|DE:vaj}}) estis hungara esperantisto kaj hospitalkuratoro. En 1927 aperis de li la unua parto de detala Hungara-Esperanta Vortaro. Verko: *'''Magyar-Esperantó Kézi Szótar. HungarEsperanta vortaro''', parto I (A-F). Eld. Kókai Lajos Kiadása, Budapeŝto, 1927, 160 pĝ. === [[Lajos Domokos]] === '''DOMOKOS Lajos''' estas hungara esperantisto, kiu la 26-an de marto 1988 kune kun tri pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[László Dubravszky]] === '''DUBRAVSZKY László''', [[verkisto|verkinto]] de ''Sugestoj por kompletigo de la jura/duplomatia terminaro'' ([[1984]]), forpasis 94-jara, la [[30-an de oktobro]] [[1999]], en [[Budapeŝto]]. == E == ===[[Marietta Éhm]]=== '''Marietta Éhm''' estis esperantistino ĉe la mezo de 20-a jarcento en Budapest. === [[József Eszényi]] === '''ESZÉNYI József''' (naskiĝis la 15-an de julio 1968)<!-- laŭ facebook.com/eszjozsef --> estas hungara instruisto kaj esperantisto. Laŭ la stato de 2017 li estas estrarano de [[Hungaria Esperanto-Asocio]] kaj laŭ la stato de 2024 krome funkcias kiel estrarano de [[Hungaria Asocio de Esperantistaj Pedagogoj]], faka sekcio de HEA kaj landa sekcio de [[ILEI]]. == F == === [[Józsefné Farkas]] === '''FARKAS Józsefné''' estas hungara esperantistino, kiu en 1993 kune kun [[Éva Tatár]] honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. ===[[Julio Förster]]=== '''Julio Förster''' (mortis 1915) estis esperantisto el Budapest, kiu mortis dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref>. === [[István Füzesi]] === '''FÜZESI István''' (Stefano) estas hungara esperantisto, kiu la 19-an de aprilo 1986 kune kun [[Szilárd Bálint]] kaj ses pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. == G == === [[Ilonka Galambos]] === '''GALAMBOS Ilonka''' (prononco de la familia nomo {{prononco|G''A''l''a''mboŝ}}), estis hungara Esperanto-instruistino. Ĝi la jaro [[1932]] ŝi loĝis en [[Kispest]], kaj ekde tiam plurajn jarojn gvidis Esperanto-kursojn en urboj de Danlando laŭ la [[Cseh-metodo]]. {{EdE|G}} === [[Miklós Gádoros]] === '''GÁDOROS Miklós''' (mortis la [[20-an de septembro]] [[1977]] en [[Pécs]], [[Hungario]]) estis hungara esperantisto, kiu multe aktivis en la hungara Esperanto-movado, precipe sur la turisma kampo, kie li iniciatis i. a. la konatan aranĝon ''IREN''. ===[[Heinrich Geiger]]=== '''Heinrich Geiger''' (mortis 1918) estis unu el la plej malnovaj hungarlingvaj pioniroj de Esperanto. Li eldonis gazetojn, verkis poemojn kaj multe pro ­pagandis. <ref>Esperanto n220 dec 1918</ref> === [[Mihály Gergely]] === '''GERGELY Mihály''' (Mikaelo) estas hungara esperantisto, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Józsefné Batta]], [[Gyula Bénik]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[István Gether]] === '''GETHER István''' (Stefano, naskiĝis en 1948) estas hungara esperantisto. Inter la jaroj 1994 kaj 1998 li funkciis kiel prezidanto de [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. Profesie li estas ekonomo. === [[Endre Gimes]] === '''GIMES Endre''' (Andreo) estas hungara esperantisto, kiu la 19-an de aprilo 1986 kune kun [[Szilárd Bálint]] kaj ses pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Ervin Gömbös]] === '''GÖMBÖS Ervin''' estas hungara esperantisto, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Józsefné Batta]], [[Gyula Bénik]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. <!-- == Ĝ == --> == H == === [[Béláné Hegedüs]] === '''HEGEDÜS Béláné''' estas hungara esperantistino, kiu la 26-an de marto 1988 kune kun tri pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Ferenc Hogai]] === '''HOGAI Ferenc''' (Francisko, naskiĝis la {{daton|2|oktobro|1884}} en [[Vámosgyörk]] – mortodato nekonata) estis [[hungara esperantisto]] kaj [[profesoro]] de lingvoj. Li en la movado konatiĝis per multaj propagandaj paroladoj kaj artikoloj pri Esperanto en la hungara kaj per ampleksa instruado de Esperanto. Li gvidis la okazigon de la Hungaria Esperanto-Kongreso de 1926 en [[Gyöngyös]] en 1926. == I == === [[László Izsó]] === '''IZSÓ László''' [iĵo laslo] estis hungara esperantisto kaj presisto. Li estis prezidanto de [[Esperanto-movado en Hungario#Hungara Esperantista Societo Laborista (HESL)|Hungara Esperantista Societo Laborista (HESL)]] kaj redaktanto de ''[[Antaŭen]].'' Li loĝis en [[Budapeŝto]]. == J == === [[Sári John]] === '''JOHN Sári''' (jon), estis hungara oficistino kaj esperantistino. Ŝi esperantistiĝis en 1929, kaj sekve en la 1930-aj jaroj organizis la bibliotekon de Hungara Esperanto-Sociento kaj estis sekretariino de la ekzamena komitato: Multajn jarojn ŝi gvidis kursojn laŭ la [[Cseh-metodo]]. {{EdE|J}} <!-- == Ĵ == --> == K == === [[Lajos Kapitány]] === '''KAPITÁNY Lajos''' estas hungara esperantisto, kiu la 19-an de aprilo 1986 kune kun [[Szilárd Bálint]] kaj ses pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Béla Kevevári]] === '''KEVEVÁRI Béla''' estas hungara esperantisto, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Józsefné Batta]], [[Gyula Bénik]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Vilmosné Khek]] === '''KHEK Vilmosné''' estas hungara esperantistino, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Józsefné Batta]], [[Gyula Bénik]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Rezső Kókai]] === '''KÓKAI Rezső''' estis hungara posedanto de [[librovendejo]] kaj esperantisto. Li naskiĝis en [[1879]] en [[Budapeŝto]]. Dum multaj jaroj li estis komitatano de [[Esperanto-movado en Hungario#Hungarlanda Esperanto-Societo (HES) - ekde 1911|Hungarlanda Esperanto-Societo]]. Li faris multon por la disvastigo de [[Esperanto]] pere de sia firmo, kolektis la Esperanto-librojn aperintajn en [[Hungario]] kaj eldonis listojn pri ili. ([[Ludoviko Kókai]]) === [[Lajos Korsós]] === '''KORSÓS Lajos''' estas hungara esperantisto, kiu la 19-an de aprilo 1986 kune kun [[Szilárd Bálint]] kaj ses pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. ===[[Emeriko Korvacz]]=== '''Emeriko K. Korvacz''' estis hungara esperantisto dum la unua duono de 20-a jarcento. Traduko *Kun Andor. '''Kion oni devus scii pri la Hungaroj.''' Eld. Esperanta Kulturpropaganda Instituto, Budapeŝto, 1939(?) {{citaĵo|Kolekto da faktoj kaj nomoj, kiuj montras la gravecon de la [[hungaroj|hungara nacio]] kaj kulturo por la mondo en scienco, arto, kaj ĉiu fako de la homa vivo.|[[La Brita Esperantisto]] - Numero 410, Junio (1939)}} === [[János König]] === '''KÖNIG János''' (Johano, naskiĝis la {{daton|19|aŭgusto|1889}} en [[Szekszárd]]) estis [[hungara esperantisto]] kaj profesoro de komerca lernejo. Li estis la gvidanto de la movado en [[Miskolc]], verkis gramatikon (en la gazeto „Reggeli Hírlap“) kaj gvidlibron pri Miskolc. === [[János Kozma]] === '''KOZMA János''' (Johano, naskiĝis la {{daton|19|oktobro|1884}} en [[Mezőzombor]], mortodato ankoraŭ ne konata) estis [[hungara esperantisto]] kaj grekkatolika [[pastro]]. Interalie li verkis propagandan broŝuron pri Esperanto en [[1911]], en [[1922]] estis eldonisto kaj redaktisto de publikaĵo "Katolika Revuo"<ref>Ĉu eble povus temi pri la historia publikaĵo "[[Katolika Mondo]]", kiu de majo 1923 ĝis 1924 havis ilustritan aldonon "Revuo Katolika"?</ref>, kaj en la hungara lingvo publikigis multajn artikolojn pri Esperanto. {{referencoj}} ===[[Imre Kutaŝ]]=== '''KUTAŜ Imre''' (naskiĝis la 20-an de septembro 1906, mortodato ne konata), diplomato, estis ĉefsekretario de Hungara Esperanto-Asocio. Li lernis Esperanton dum la [[1920-aj jaroj]].<ref>Der Esperantist - Numero 081, Januaro (1977)</ref>. {{referencoj}} == L == ===[[Sándor Laguer]]=== '''Sándor Laguer''' estis esperantisto el Budapest, civila militkaptito en [[La Rochelle]] dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref>. === [[Edit Lindwurm]] === '''LINDWURM Edit''' (naskiĝis la 11-an de septembro 1970)<!-- laŭ facebook.com/edit.lindwurm.5 --> estas hungara esperantistino aktiva ekde la 1980-aj jaroj. Laŭ la stato de 2017 ŝi estas la ĝenerala vicprezidanto de [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[János Luczenbacher]] === '''LUCZENBACHER János''' (prononco de la familia nomo {{prononco|LUcenbaĥer}}), ankaŭ konata kiel ''Johano de Luczenbacher'' kaj ''von Luczenbacher''<ref>Esperanto n197 jan 1917</ref>, estis [[hungara esperantisto]] kiu mortis dum la [[Unua Mondmilito]]. Li estis lerta tradukisto, interalie de du noveloj de Jókai. Kunlaboris al [[Juna Esperantisto]], [[La Revuo]]. Laŭ [http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?apm=0&aid=e1a&datum=19140104&seite=00000156&zoom=3 Germana Esperantisto de Novembro 1914] li servis kiel "Einjährig-Freiwilliger" en "Husaren-Regiment, Rudolf-Kaserne" en [[Kecskemét]]. Li apartenis en [[Berlino]] al la grupo "Merkur" kaj estis foje menciita. ;Verkoj: *Du noveloj de Mauro Jokaj (Paris, Presa Esp. Societo, 1911. ==Referencoj== <references/> == M == ===[[Miks Márta]]=== '''Miks Márta''' estis esperantisto en Budapest ĉe la mezo de 20-a jarcento. == N == === [[István Nagy]] === '''NAGY István''' (Stefano) estas hungara esperantisto. Interalie li tradukis ''La nekonatan dion'' de Mózsi Ferenc János (1947–2007) el la hungara (la tradukon en 1988 publikigis la [[Fonto (eldonejo)|eldonejo Fonto]]). === [[János Nagy (esperantisto)|János Nagy]] === '''NAGY János''' (Johano) estas hungara esperantisto. Laŭ la stato de 2017 li estas la ekonomia vicprezidanto de [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. ===[[Miklós Nagy (esperantisto)|Miklós Nagy]]=== '''Miklós Nagy''' estis esperantisto el [[Budapest]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Serbio]]<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref>. === [[István Nagy-Molnár]] === '''NAGY-MOLNÁR István''' (Stefano, prononco de la familia nomo {{prononco|N''A''dj-MOLnar}})) estis hungara esperantisto kaj ŝtatoficisto (en 1930 pensiiĝinta), kiu post 1918 vivis en [[Győr]]. Antaŭ la [[Unua Mondmilito]] li estis energia laboranto por Esperanto en [[Pozsony]] (nun [[Bratislavo]] en [[Ĉeĥoslovakio]]). Plurajn jarojn li oficis kiel vicprezidento de [[Esperanto-movado en Hungario#1887-1914|Hungarlanda Esperanto-Societo]] (laŭ [[Heroldo de Esperanto]], 1930. N-o 3. paĝo 3). <!-- == O == --> == P == === [[Imre Pados]] === '''PADOS Imre''' ([[Sankta Emeriko de Hungario|Emeriko]], mortis 69-jara la [[13-an de februaro]] [[1967]]) estis hungara esperantisto, Delegito de UEA en [[Budafok]] dum ĉ. 30 jaroj. === [[Samu Patai]] === '''PATAI Samu''', ankaŭ konata kiel '''Samuelo Patai''' estis hungara doktoriĝinta [[kuracisto]] kaj esperantisto, naskiĝinta en [[1850]], kiu ricevis la honoran titoligon „registara ĉefkonsilanto“. Li partoprenis la Esperanto-movadon ekde [[1912]], estis vicprezidanto de [[Esperanto-movado en Hungario#Hungarlanda Esperanto-Societo (HES) - ekde 1911|Hungarlanda Esperanto-Societo]] kaj poste elektiĝis hononora prezidanto. Plurfoje li faris publikajn paroladojn por [[Esperanto]] (laŭ [[Heroldo de Esperanto]], 1930, n-roj l. kaj 7., kaj [[Enciklopedio de Esperanto]], 1934). {{EdE|P}} === [[Artur Paschkes]] === '''Artur PASCHKES''', estis esperantisto vivinta en Hungario, kiu mortis en 1937 dum la [[Hispana Enlanda Milito]], en kiu li estis volontulo de la socialisma flanko. === [[Sándor Péter]] === '''PÉTER Sándor''' (Aleksandro, naskiĝis en [[1942]], mortis en somero [[1995]]) estis hungara esperantisto, kiu funkciis kiel grupestro en [[Budapeŝto]] dum 20 jaroj, instruinto, dungito de Hungara Esperanto-Asocio en [[1988]]-[[1990]]. Li multe helpis en [[1987]] la afrikajn aktivulojn, kiujn [[UEA]] venigis al [[Eŭropo]] por la [[UK 1987|Varsovia Universala Kongreso de Esperanto]]. === [[Irén Prassing]] === '''PRASSING Irén''' estas hungara esperantistino, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Gyula Bénik]], [[Jenő Cseszkó]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Lajos Pusztai]] === '''PUSZTAI Lajos''' (mortis la [[16-an de januaro]] [[1988]]) estis radiospecialisto, kiu iniciatis la Esperanto-elsendojn de Radio Budapest en la sesdekaj jaroj. == R == === [[Stefano Ragoncza]] === '''Stefano RAGONCZA''' (aŭ plene hungare '''RAGONCZA István''', naskiĝis en [[1923]], mortis fine de aprilo [[1977]]) estis hungara esperantisto. Li estis aktiva esperantisto dum pluraj jaroj kaj i.a. funkciis kiel fakdelegito de UEA en la hungara ĉefurbo. ===[[Rudolf Rajczy]]=== '''Rudolf Rajczy''' (naskiĝis 1887 - mortis 1920) estis esperantisto en [[Debrecen]] en la komenco de 20-a jarcento. Li estis kasisto de Unuiĝo de Esperantistaj Vegetaranoj. Li posedis talenton de oratoro kaj ricevis dum la [[UK 1913|kongreso en Bern]], dum konkurso, premion. Dum la [[Hungara Sovetrespubliko|soveta reĝimo en Hungario]] oni konfidis al li altan oficon ĉe la sekcio por kontraŭbatali [[alkoholismo]]n. Sekve de kalumnio li estis arestita, kaj grava malsano en la pulmoj atakis lin. La senfundeco de la [[akuzo]]j evidentigis, kaj oni liberigis lin, sed jam tiom malsana, ke nenia espero restis, lin savi<ref>Esperanto n237 maj 1920</ref> . ; Tradukoj Sándor Petőfi: Hungara poemaro II : (Petőfi kajero) / esperantigis R. Fiedler, A. de Marich kaj Rudolfo Rajczy. - Budapest : Nagy, 1907. - 8 p. (Esperanta Universala Biblioteko ; 4) ===[[Josef Ripansky]]=== '''Josef Ripansky''' estis esperantisto el Budapest en la komenco de 20-a jarcento. Li estis civila militkaptito dum la Unua mondmilito kaj metita en koncentrejo Caserne Martron ĉe Rochefort sur Mer.<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref> === [[Kálmán Romcsek]] === '''ROMCSEK Kálmán'''<!-- naskiĝis la 25-an de oktobro, jaro ankoraŭ nekonata, laŭ facebook.com/kalman.romcsek --> estas hungara esperantisto. Laŭ la stato de 2017 li estas estrarano de [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. == S == === [[Vilmos Ságh]] === '''SÁGH Vilmos''' {{prononco|SA:G VILmoŝ}} estas hungara esperantisto, kiu en 1991 honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. ===[[Stefan Schulz]]=== '''Stefan Schulz''' (mortis 1918) estis esperantisto en [[Kassa]], kie li estis delegito de UEA en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n217-218 sep-okt 1918</ref> ===J. Szuchot=== '''J. Szuchot''' estis esperantisto militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Francio]]<ref>Esperanto n182 okt 1915</ref>. La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 199 mar 1917</ref> === [[Árpád Szegedi]] === '''SZEGEDI Árpád''' (naskiĝis [[1924]], mortis en majo [[1993]] en [[Budapeŝto]]) estis [[UEA]]-fakdelegito pri [[magio]]. === [[Imre Szenes]] === '''SZENES Imre''' ([[Sankta Emeriko de Hungario|Emeriko]]), konata [[ĵurnalisto]], mortis la 29-an de januaro 2005 en [[Budapeŝto]]. Longtempa laborinto en [[Hungara Esperanto-Asocio]], iniciatinto kaj [[ĉefredaktoro]] de la iamaj [[Eszperantó magazin]] kaj [[Világ és Nyelv]]. ===[[Elmer Szikszay]]=== '''Elmer Szikszay''' estis esperantisto el [[Nógrád]], civila militkaptito en [[Lanvéoc]] en 1915<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref> La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 199 mar 1917</ref> === [[Alajos Szirom]] === '''SZIROM Alajos''' (naskiĝis [[1900]] - mortis la 27-a de [[oktobro|27-an de oktobro]] [[1973]]) estis delegito en [[Pécs]] (Hungario), prezidanto de la loka Esperanto-grupo "Sopianae". 50 jarojn s-ro Szirom agadis por la movado. ===[[Bela Szyi]]=== '''Bela Szyi''' estis esperantisto el [[Veszprem]] militkaptita dum la Unua mondmilito en [[Rusujo]] <ref>Esperanto n200 apr 1917</ref> <!-- == Ŝ == --> == T == === [[Éva Tatár]] === '''TATÁR Éva''' estas hungara esperantistino, kiu en 1993 kune kun [[Józsefné Farkas]] honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Sándor Tóthfalusi]] === '''TÓTHFALUSI Sándor''' (Aleksandro, naskiĝis la 15-an de aprilo 1909, mortis 36-jara la 24-an de junio 1945) estis elstara esperantisto en [[Debrecen]], [[Hungario]] kasisto de la loka laborista E-movado. Lian nomon memorigis placo en Debrecen en la 1980-aj jaroj. <!-- == U == --> == V == === [[Márta Vári]] === '''VÁRI Márta''' estas hungara esperantistino, kiu la 19-an de aprilo 1986 kune kun [[Szilárd Bálint]] kaj ses pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Ferenc Vasady-Kovács]] === '''VASADY-KOVÁCS Ferenc''' (Francisko, naskiĝis en 1904, mortis en 1977) estas hungara esperantisto. Inter la jaroj 1947 kaj 1949 li funkciis kiel prezidanto de la [[Hungara Tutlanda Esperanto-Asocio]], antaŭaĵo de la nuna [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. Profesie li estis ŝtatsekretario kaj anstataŭanto de la nacia financministro. ===[[Andreo Vegh]]=== '''Andreo Vegh''' estis esperantisto el [[Arad]] militkaptita en 1917 dum la Unua mondmilito en [[Rusujo]] <ref>Esperanto n200 apr 1917</ref> ===[[Nikola Vertesy]]=== '''Nikola Vertesy''' estis esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Verko: *'''Grafo Stefano Szechenyi - La plejgranda hungaro'''. Eld. [[Hungara Esperanto-Federacio]], 1941. Recenzo: {{citaĵo|Pri Hungarlando por tutmonda Esperantistaro, kun devizo: Ne por fanfaroni, sed por konatigi la veron, imitu nin! Bone ilustrita libreto priskribanta la vivon de Grafo St. Szechenvi.|[[Bulgara Esperantisto]] j. 22, n09-10 nov.dec. 1941}} == W == === [[Klari Weiszkopf]] === '''Weiszkopf Klari''' estis esperantistino en Hungarujo en la unua duono de 20-a jarcento. Ŝi partoprenis beleckonkurson en la [[UK 1929]]. == Z == === [[Enikő Zengő Sereghy]] === '''ZENGŐ SEREGHY Enikő '''<!-- facebook.com/eniko.sereghy --> estas hungara esperantistino. Laŭ la stato de 2017 ŝi estas estraranino de [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Károlyné Zipernovszky]] === '''ZIPERNOVSZKY Károlyné''' (prononco {{prononco|CIpernovski KAroli:ne:}}, mortis en [[1923]] en [[Budapeŝto]]) estis hungara esperantistino kaj edzino de universitata profesoro. Ŝi estis estrarano de [[Hungarlanda Esperanto-Societo]] antaŭ la Unua Mondmilito, propagandis favore al Esperanto precipe inter feministoj, kaj subtenis la Esperanto-movadon per mondonacoj. {{EdE|Z}} {{Projektoj}} ===[[François Zwiekel]]=== '''François Zwiekel''' estis esperantisto el [[Budapest]], militkaptito en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. [[Kategorio:Hungaraj esperantistoj]] [[Kategorio:Ĝermolisto de esperantistoj|Hungaraj]] [[Kategorio:Listoj de esperantistoj laŭ nacieco|Hungaraj]] ktuk5dta19qndapj6np31ctx80xy7em 9493969 9493933 2026-10-15T13:56:16Z Roberto 609 /* J */ 9493969 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto | speco = ĝermo | bildo = <span style="vertical-align: middle; background:transparent">[[Dosiero:Flago-de-Hungario.svg|50ra]]<span style="margin-left:-42px;">[[Dosiero:Jubilea simbolo.svg|36ra]]</span></span> | css-stiloj = width: 80%; | teksto = ''Tiu ĉi paĝo listigas [[Vikipedio:ĝermo|ĝermajn informojn]] pri [[hungara esperantisto|hungaraj esperantistoj]]. Movu mallongajn informojn pri hungaraj esperantistoj en tiun ĉi paĝon metante [[Vikipedio:alidirektilo|alidirektilo]]n.<br />Se vi volus partigi informon en apartan artikolon, aldonu informojn tiel ke '''minimume''' estu tri plenaj frazoj, prefere pli, nepre estu ĝustaj kategorioj, almenaŭ [[:kategorio:hungaraj esperantistoj]], kaj laŭeble ankaŭ uziĝu la ŝablonoj {{ŝ|Informkesto homo}} kaj {{ŝ|vivtempo}}. Post kreo de aparta artikolo forigu la informon de ĉi-tie.<br />Ekzistas pli plena '''[[listo de hungaraj esperantistoj]]''', en kiu listiĝu la nomoj de hungaraj esperantistoj aŭ menciataj ĉi-tie aŭ per propra biografia artikolo.'' <!-- Pri ĉi tiu paĝo, vidu la historian diskuton [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo_2006_9#Kvanto_kaj_kvalito]] --> }} {{KompaktaEnhavTabeloEo}} '''Bonvolu atenti''' ke en tiu ĉi listo uzatas '''kaj''' la '''internacie kutima''' metodo mencii unue la personan, poste la familian nomon, ĉiam en la ĉapitra titolo, '''kaj''' la '''hungarlingve kutima''' metodo mencii unue la familian, poste la personan nomon, ĉiam komence de la unua frazo de la noto. Ĉar laŭ la enpaĝigo de la ĝermolistoj pri esperantistoj ĉiu nomo menciiĝas dufoje, eblas apliki ambaŭ sistemojn kaj gvidi laŭeble multajn serĉantojn al la ĝusta informo. <!-- == A == --> == B == ===[[Arpado Bagoczky]]=== '''Arpado Bagóczky''' (mortis 1917) estis esperantisto en [[Petrozseny]], kie li estis [[Konsulo (Esperanto-movado)|"konsulo" de UEA]]) en la komenco de la 20-a jarcento.<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. Li mortis en batalkampo dum la Unua Mondmilito <ref>Esperanto n243 nov 1920</ref>. === [[József Baksa]] === '''BAKSA József''' (Jozefo, naskiĝis en 1958) estas hungara esperantisto. Inter la jaroj 2006 kaj 2008 li funkciis kiel prezidanto de [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. Profesie li estas inĝeniero. ===[[André Bánoczi]]=== '''André Bánoczi''' estis esperantisto el [[Nagykőrös]], militkaptita 1915 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. === [[Antal Barasevich]] === '''BARASEVICH Antal''' (naskiĝis en 1926, mortis fine de 1989 en [[Csákberény]] (Ĉakbeeenj) multajn jarojn estis UEA-fakdelegito pri [[forstado]]. === [[Rafaelo Bartal]] === '''Rafaelo Bartal''' ({{l-hu|BARTAL Raphael}}) estis hungara esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Traduko * Ladislao [László] Buday. ''LA EKONOMIA UNUECO DE HUNGARIO. 1921(?) 16 paĝoj 23 x 15 cm (vidu la liston [[fakverko:Komerco]]) === [[Józsefné Batta]] === '''BATTA Józsefné''' estas hungara esperantistino, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Gyula Bénik]], [[Jenő Cseszkó]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. ===[[Maria Batta]]=== '''Maria Batta''', edzino de '''[[József Batta]]''', estis esperantistino en unua duono de 20-a jarcento<ref>[[Der Esperantist]], n. 28-29 feb-mar 1969</ref>. {{referencoj}} === [[Gyula Bénik]] === '''BÉNIK Gyula''' estas hungara esperantisto, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Józsefné Batta]], [[Jenő Cseszkó]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Miklós Berényi]] === '''BERÉNYI Miklós''' (prononcata [BEre:nji MIklo:ŝ], naskiĝis en [[1912]], mortis en majo [[1989]] en [[Budapeŝto]], [[Hungario]]) estis dum 20 jaroj la [[ĉefdelegito de UEA]] en [[Hungario]]; kaj krome fakdelegito pri [[sporto]]. === [[Agost Benárd]] === '''BENÁRD Agost''' (Aŭgusto, naskiĝis la 3-an de januaro 1880 en [[Budapeŝto]], mortis la 22-a de junio 1968 samloke) estis hungara doktoriĝinta kuracisto, kristansocialisma politikisto, ministro kaj esperantisto. Li estis direktoro de la ''Munkásbiztosító Pénztár'' (Laborist-asekura Asocio), kaj prezidanto de la Hungara Esperanta Ekzamena Komitato. ===[[Maria Benczik]]=== '''Maria Benczik''' estas hungara esperantistino. <ref>Ĉu ekzistas familia rilato al [[Vilmos Benczik]]? Estas nekonfirmita suspekto ke povus temi pri lia edzino... sed ne estas certeco pri tio. Same tute mankas vivdatoj.</ref> Tradukoj: [[Elek Benedek]]: [[Hungaraj fabeloj]], trad. Maria Benczik. 2-a eldono [[Hungara Esperanto-Asocio]] Budapest 1983. {{referencoj}} === [[Géza Berki]] === '''BERKI Géza''', [[hungario|hungaro]], direktoro de juĝejaj helpkontoroj. Nask. 3 marto. [[1892]] en [[Szatmárnémeti]] (nun en [[Rumanio]]). Direktoro de ĝardeninstituto, ktp. Multajn jarojn unu el la gvidantoj (sekretario de [[Esperanto-movado en Hungario#Hungarlanda Esperanto-Societo (HES) - ekde 1911|Hungarlanda Esperanto-Societo]]) de tre vigla [[Esperanto]]-movado en [[Debrecen]]. ===[[Péter Broczkó]]=== '''BROCZKÓ Péter''', komputilisto, estas hungara esperantisto. Verkoj: *Broczkó Péter, Mikrokomputilo, Eld. Hungara E-Asocio, Budapest - 1983; *Broczkó Péter, Internacia komputado, Eld. Hungara E-Asocio, Budapest - 1983 *Broczkó Péter, Datumbazoj, Eld. Hungara E-Asocio, Budapest - 1984; *Broczkó Péter, Formo kaj sono, Eld. Hungara E-Asocio, Budapest - 1985; *Broczkó Péter, Perkomputila ilustrado, Eld. Hungara E-Asocio, Budapest - 1985; *Broczkó Péter, Kibernetiko, Eld. Hungara E-Asocio, Budapest - 1986; == C == === [[Jenő Cseszkó]] === '''CSESZKÓ Jenő''' (Eŭgeno) estas hungara esperantisto, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Józsefné Batta]], [[Gyula Bénik]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Gábor Csiszár]] === '''CSISZÁR Gábor''' (nun {{aĝo|1979|1|1}}-jara<!-- nur la jaro estas konata, tial nur proksimuma-->) estas hungara esperantisto kaj instruisto pri geografio kaj hungara literaturo, vivanta en [[Budapeŝto]]. Li estas diplomito de la [[Scienca Universitato Loránd Eötvös]] (ELTE). Csiszár interalie tradukis en la [[hungara]]n esperantlingvan prozon de [[Ulrich Becker]]. * [https://www.couchsurfing.com/people/pelleas78 konciza anglalingva biografio de li] === [[Istvan Csurgai]] === '''Stephan Csurgai''' aŭ '''Istvan Csurgai''', parlamentano el Budapesto, estis reprezentanto de la hungara Esperanto-movado ĉe siminario de [[AEF]] en Vieno en 1947<ref>Aŭstria Esperanto-Revuo. ''Hungara parlamentano esperantista en Vieno''. N-ro 7-8-9; p.116. jul-sept. 1947</ref>. ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} == D == === [[Leó Dévay]] === '''DÉVAY Leó''' (prononco de la familia nomo {{prononco|DE:vaj}}) estis hungara esperantisto kaj hospitalkuratoro. En 1927 aperis de li la unua parto de detala Hungara-Esperanta Vortaro. Verko: *'''Magyar-Esperantó Kézi Szótar. HungarEsperanta vortaro''', parto I (A-F). Eld. Kókai Lajos Kiadása, Budapeŝto, 1927, 160 pĝ. === [[Lajos Domokos]] === '''DOMOKOS Lajos''' estas hungara esperantisto, kiu la 26-an de marto 1988 kune kun tri pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[László Dubravszky]] === '''DUBRAVSZKY László''', [[verkisto|verkinto]] de ''Sugestoj por kompletigo de la jura/duplomatia terminaro'' ([[1984]]), forpasis 94-jara, la [[30-an de oktobro]] [[1999]], en [[Budapeŝto]]. == E == ===[[Marietta Éhm]]=== '''Marietta Éhm''' estis esperantistino ĉe la mezo de 20-a jarcento en Budapest. === [[József Eszényi]] === '''ESZÉNYI József''' (naskiĝis la 15-an de julio 1968)<!-- laŭ facebook.com/eszjozsef --> estas hungara instruisto kaj esperantisto. Laŭ la stato de 2017 li estas estrarano de [[Hungaria Esperanto-Asocio]] kaj laŭ la stato de 2024 krome funkcias kiel estrarano de [[Hungaria Asocio de Esperantistaj Pedagogoj]], faka sekcio de HEA kaj landa sekcio de [[ILEI]]. == F == === [[Józsefné Farkas]] === '''FARKAS Józsefné''' estas hungara esperantistino, kiu en 1993 kune kun [[Éva Tatár]] honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. ===[[Julio Förster]]=== '''Julio Förster''' (mortis 1915) estis esperantisto el Budapest, kiu mortis dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref>. === [[István Füzesi]] === '''FÜZESI István''' (Stefano) estas hungara esperantisto, kiu la 19-an de aprilo 1986 kune kun [[Szilárd Bálint]] kaj ses pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. == G == === [[Ilonka Galambos]] === '''GALAMBOS Ilonka''' (prononco de la familia nomo {{prononco|G''A''l''a''mboŝ}}), estis hungara Esperanto-instruistino. Ĝi la jaro [[1932]] ŝi loĝis en [[Kispest]], kaj ekde tiam plurajn jarojn gvidis Esperanto-kursojn en urboj de Danlando laŭ la [[Cseh-metodo]]. {{EdE|G}} === [[Miklós Gádoros]] === '''GÁDOROS Miklós''' (mortis la [[20-an de septembro]] [[1977]] en [[Pécs]], [[Hungario]]) estis hungara esperantisto, kiu multe aktivis en la hungara Esperanto-movado, precipe sur la turisma kampo, kie li iniciatis i. a. la konatan aranĝon ''IREN''. ===[[Heinrich Geiger]]=== '''Heinrich Geiger''' (mortis 1918) estis unu el la plej malnovaj hungarlingvaj pioniroj de Esperanto. Li eldonis gazetojn, verkis poemojn kaj multe pro ­pagandis. <ref>Esperanto n220 dec 1918</ref> === [[Mihály Gergely]] === '''GERGELY Mihály''' (Mikaelo) estas hungara esperantisto, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Józsefné Batta]], [[Gyula Bénik]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[István Gether]] === '''GETHER István''' (Stefano, naskiĝis en 1948) estas hungara esperantisto. Inter la jaroj 1994 kaj 1998 li funkciis kiel prezidanto de [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. Profesie li estas ekonomo. === [[Endre Gimes]] === '''GIMES Endre''' (Andreo) estas hungara esperantisto, kiu la 19-an de aprilo 1986 kune kun [[Szilárd Bálint]] kaj ses pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Ervin Gömbös]] === '''GÖMBÖS Ervin''' estas hungara esperantisto, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Józsefné Batta]], [[Gyula Bénik]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. <!-- == Ĝ == --> == H == === [[Béláné Hegedüs]] === '''HEGEDÜS Béláné''' estas hungara esperantistino, kiu la 26-an de marto 1988 kune kun tri pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Ferenc Hogai]] === '''HOGAI Ferenc''' (Francisko, naskiĝis la {{daton|2|oktobro|1884}} en [[Vámosgyörk]] – mortodato nekonata) estis [[hungara esperantisto]] kaj [[profesoro]] de lingvoj. Li en la movado konatiĝis per multaj propagandaj paroladoj kaj artikoloj pri Esperanto en la hungara kaj per ampleksa instruado de Esperanto. Li gvidis la okazigon de la Hungaria Esperanto-Kongreso de 1926 en [[Gyöngyös]] en 1926. == I == === [[László Izsó]] === '''IZSÓ László''' [iĵo laslo] estis hungara esperantisto kaj presisto. Li estis prezidanto de [[Esperanto-movado en Hungario#Hungara Esperantista Societo Laborista (HESL)|Hungara Esperantista Societo Laborista (HESL)]] kaj redaktanto de ''[[Antaŭen]].'' Li loĝis en [[Budapeŝto]]. == J == ===[[Johano Jaszencsák]]=== '''Johano Jaszencsák''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Kisvárda]], mortito dum la Unua Mondmilito.<ref>Esperanto n243 nov 1920</ref> === [[Sári John]] === '''JOHN Sári''' (jon), estis hungara oficistino kaj esperantistino. Ŝi esperantistiĝis en 1929, kaj sekve en la 1930-aj jaroj organizis la bibliotekon de Hungara Esperanto-Sociento kaj estis sekretariino de la ekzamena komitato: Multajn jarojn ŝi gvidis kursojn laŭ la [[Cseh-metodo]]. {{EdE|J}} <!-- == Ĵ == --> == K == === [[Lajos Kapitány]] === '''KAPITÁNY Lajos''' estas hungara esperantisto, kiu la 19-an de aprilo 1986 kune kun [[Szilárd Bálint]] kaj ses pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Béla Kevevári]] === '''KEVEVÁRI Béla''' estas hungara esperantisto, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Józsefné Batta]], [[Gyula Bénik]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Vilmosné Khek]] === '''KHEK Vilmosné''' estas hungara esperantistino, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Józsefné Batta]], [[Gyula Bénik]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Rezső Kókai]] === '''KÓKAI Rezső''' estis hungara posedanto de [[librovendejo]] kaj esperantisto. Li naskiĝis en [[1879]] en [[Budapeŝto]]. Dum multaj jaroj li estis komitatano de [[Esperanto-movado en Hungario#Hungarlanda Esperanto-Societo (HES) - ekde 1911|Hungarlanda Esperanto-Societo]]. Li faris multon por la disvastigo de [[Esperanto]] pere de sia firmo, kolektis la Esperanto-librojn aperintajn en [[Hungario]] kaj eldonis listojn pri ili. ([[Ludoviko Kókai]]) === [[Lajos Korsós]] === '''KORSÓS Lajos''' estas hungara esperantisto, kiu la 19-an de aprilo 1986 kune kun [[Szilárd Bálint]] kaj ses pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. ===[[Emeriko Korvacz]]=== '''Emeriko K. Korvacz''' estis hungara esperantisto dum la unua duono de 20-a jarcento. Traduko *Kun Andor. '''Kion oni devus scii pri la Hungaroj.''' Eld. Esperanta Kulturpropaganda Instituto, Budapeŝto, 1939(?) {{citaĵo|Kolekto da faktoj kaj nomoj, kiuj montras la gravecon de la [[hungaroj|hungara nacio]] kaj kulturo por la mondo en scienco, arto, kaj ĉiu fako de la homa vivo.|[[La Brita Esperantisto]] - Numero 410, Junio (1939)}} === [[János König]] === '''KÖNIG János''' (Johano, naskiĝis la {{daton|19|aŭgusto|1889}} en [[Szekszárd]]) estis [[hungara esperantisto]] kaj profesoro de komerca lernejo. Li estis la gvidanto de la movado en [[Miskolc]], verkis gramatikon (en la gazeto „Reggeli Hírlap“) kaj gvidlibron pri Miskolc. === [[János Kozma]] === '''KOZMA János''' (Johano, naskiĝis la {{daton|19|oktobro|1884}} en [[Mezőzombor]], mortodato ankoraŭ ne konata) estis [[hungara esperantisto]] kaj grekkatolika [[pastro]]. Interalie li verkis propagandan broŝuron pri Esperanto en [[1911]], en [[1922]] estis eldonisto kaj redaktisto de publikaĵo "Katolika Revuo"<ref>Ĉu eble povus temi pri la historia publikaĵo "[[Katolika Mondo]]", kiu de majo 1923 ĝis 1924 havis ilustritan aldonon "Revuo Katolika"?</ref>, kaj en la hungara lingvo publikigis multajn artikolojn pri Esperanto. {{referencoj}} ===[[Imre Kutaŝ]]=== '''KUTAŜ Imre''' (naskiĝis la 20-an de septembro 1906, mortodato ne konata), diplomato, estis ĉefsekretario de Hungara Esperanto-Asocio. Li lernis Esperanton dum la [[1920-aj jaroj]].<ref>Der Esperantist - Numero 081, Januaro (1977)</ref>. {{referencoj}} == L == ===[[Sándor Laguer]]=== '''Sándor Laguer''' estis esperantisto el Budapest, civila militkaptito en [[La Rochelle]] dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref>. === [[Edit Lindwurm]] === '''LINDWURM Edit''' (naskiĝis la 11-an de septembro 1970)<!-- laŭ facebook.com/edit.lindwurm.5 --> estas hungara esperantistino aktiva ekde la 1980-aj jaroj. Laŭ la stato de 2017 ŝi estas la ĝenerala vicprezidanto de [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[János Luczenbacher]] === '''LUCZENBACHER János''' (prononco de la familia nomo {{prononco|LUcenbaĥer}}), ankaŭ konata kiel ''Johano de Luczenbacher'' kaj ''von Luczenbacher''<ref>Esperanto n197 jan 1917</ref>, estis [[hungara esperantisto]] kiu mortis dum la [[Unua Mondmilito]]. Li estis lerta tradukisto, interalie de du noveloj de Jókai. Kunlaboris al [[Juna Esperantisto]], [[La Revuo]]. Laŭ [http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?apm=0&aid=e1a&datum=19140104&seite=00000156&zoom=3 Germana Esperantisto de Novembro 1914] li servis kiel "Einjährig-Freiwilliger" en "Husaren-Regiment, Rudolf-Kaserne" en [[Kecskemét]]. Li apartenis en [[Berlino]] al la grupo "Merkur" kaj estis foje menciita. ;Verkoj: *Du noveloj de Mauro Jokaj (Paris, Presa Esp. Societo, 1911. ==Referencoj== <references/> == M == ===[[Miks Márta]]=== '''Miks Márta''' estis esperantisto en Budapest ĉe la mezo de 20-a jarcento. == N == === [[István Nagy]] === '''NAGY István''' (Stefano) estas hungara esperantisto. Interalie li tradukis ''La nekonatan dion'' de Mózsi Ferenc János (1947–2007) el la hungara (la tradukon en 1988 publikigis la [[Fonto (eldonejo)|eldonejo Fonto]]). === [[János Nagy (esperantisto)|János Nagy]] === '''NAGY János''' (Johano) estas hungara esperantisto. Laŭ la stato de 2017 li estas la ekonomia vicprezidanto de [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. ===[[Miklós Nagy (esperantisto)|Miklós Nagy]]=== '''Miklós Nagy''' estis esperantisto el [[Budapest]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Serbio]]<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref>. === [[István Nagy-Molnár]] === '''NAGY-MOLNÁR István''' (Stefano, prononco de la familia nomo {{prononco|N''A''dj-MOLnar}})) estis hungara esperantisto kaj ŝtatoficisto (en 1930 pensiiĝinta), kiu post 1918 vivis en [[Győr]]. Antaŭ la [[Unua Mondmilito]] li estis energia laboranto por Esperanto en [[Pozsony]] (nun [[Bratislavo]] en [[Ĉeĥoslovakio]]). Plurajn jarojn li oficis kiel vicprezidento de [[Esperanto-movado en Hungario#1887-1914|Hungarlanda Esperanto-Societo]] (laŭ [[Heroldo de Esperanto]], 1930. N-o 3. paĝo 3). <!-- == O == --> == P == === [[Imre Pados]] === '''PADOS Imre''' ([[Sankta Emeriko de Hungario|Emeriko]], mortis 69-jara la [[13-an de februaro]] [[1967]]) estis hungara esperantisto, Delegito de UEA en [[Budafok]] dum ĉ. 30 jaroj. === [[Samu Patai]] === '''PATAI Samu''', ankaŭ konata kiel '''Samuelo Patai''' estis hungara doktoriĝinta [[kuracisto]] kaj esperantisto, naskiĝinta en [[1850]], kiu ricevis la honoran titoligon „registara ĉefkonsilanto“. Li partoprenis la Esperanto-movadon ekde [[1912]], estis vicprezidanto de [[Esperanto-movado en Hungario#Hungarlanda Esperanto-Societo (HES) - ekde 1911|Hungarlanda Esperanto-Societo]] kaj poste elektiĝis hononora prezidanto. Plurfoje li faris publikajn paroladojn por [[Esperanto]] (laŭ [[Heroldo de Esperanto]], 1930, n-roj l. kaj 7., kaj [[Enciklopedio de Esperanto]], 1934). {{EdE|P}} === [[Artur Paschkes]] === '''Artur PASCHKES''', estis esperantisto vivinta en Hungario, kiu mortis en 1937 dum la [[Hispana Enlanda Milito]], en kiu li estis volontulo de la socialisma flanko. === [[Sándor Péter]] === '''PÉTER Sándor''' (Aleksandro, naskiĝis en [[1942]], mortis en somero [[1995]]) estis hungara esperantisto, kiu funkciis kiel grupestro en [[Budapeŝto]] dum 20 jaroj, instruinto, dungito de Hungara Esperanto-Asocio en [[1988]]-[[1990]]. Li multe helpis en [[1987]] la afrikajn aktivulojn, kiujn [[UEA]] venigis al [[Eŭropo]] por la [[UK 1987|Varsovia Universala Kongreso de Esperanto]]. === [[Irén Prassing]] === '''PRASSING Irén''' estas hungara esperantistino, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Gyula Bénik]], [[Jenő Cseszkó]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Lajos Pusztai]] === '''PUSZTAI Lajos''' (mortis la [[16-an de januaro]] [[1988]]) estis radiospecialisto, kiu iniciatis la Esperanto-elsendojn de Radio Budapest en la sesdekaj jaroj. == R == === [[Stefano Ragoncza]] === '''Stefano RAGONCZA''' (aŭ plene hungare '''RAGONCZA István''', naskiĝis en [[1923]], mortis fine de aprilo [[1977]]) estis hungara esperantisto. Li estis aktiva esperantisto dum pluraj jaroj kaj i.a. funkciis kiel fakdelegito de UEA en la hungara ĉefurbo. ===[[Rudolf Rajczy]]=== '''Rudolf Rajczy''' (naskiĝis 1887 - mortis 1920) estis esperantisto en [[Debrecen]] en la komenco de 20-a jarcento. Li estis kasisto de Unuiĝo de Esperantistaj Vegetaranoj. Li posedis talenton de oratoro kaj ricevis dum la [[UK 1913|kongreso en Bern]], dum konkurso, premion. Dum la [[Hungara Sovetrespubliko|soveta reĝimo en Hungario]] oni konfidis al li altan oficon ĉe la sekcio por kontraŭbatali [[alkoholismo]]n. Sekve de kalumnio li estis arestita, kaj grava malsano en la pulmoj atakis lin. La senfundeco de la [[akuzo]]j evidentigis, kaj oni liberigis lin, sed jam tiom malsana, ke nenia espero restis, lin savi<ref>Esperanto n237 maj 1920</ref> . ; Tradukoj Sándor Petőfi: Hungara poemaro II : (Petőfi kajero) / esperantigis R. Fiedler, A. de Marich kaj Rudolfo Rajczy. - Budapest : Nagy, 1907. - 8 p. (Esperanta Universala Biblioteko ; 4) ===[[Josef Ripansky]]=== '''Josef Ripansky''' estis esperantisto el Budapest en la komenco de 20-a jarcento. Li estis civila militkaptito dum la Unua mondmilito kaj metita en koncentrejo Caserne Martron ĉe Rochefort sur Mer.<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref> === [[Kálmán Romcsek]] === '''ROMCSEK Kálmán'''<!-- naskiĝis la 25-an de oktobro, jaro ankoraŭ nekonata, laŭ facebook.com/kalman.romcsek --> estas hungara esperantisto. Laŭ la stato de 2017 li estas estrarano de [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. == S == === [[Vilmos Ságh]] === '''SÁGH Vilmos''' {{prononco|SA:G VILmoŝ}} estas hungara esperantisto, kiu en 1991 honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. ===[[Stefan Schulz]]=== '''Stefan Schulz''' (mortis 1918) estis esperantisto en [[Kassa]], kie li estis delegito de UEA en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n217-218 sep-okt 1918</ref> ===J. Szuchot=== '''J. Szuchot''' estis esperantisto militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Francio]]<ref>Esperanto n182 okt 1915</ref>. La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 199 mar 1917</ref> === [[Árpád Szegedi]] === '''SZEGEDI Árpád''' (naskiĝis [[1924]], mortis en majo [[1993]] en [[Budapeŝto]]) estis [[UEA]]-fakdelegito pri [[magio]]. === [[Imre Szenes]] === '''SZENES Imre''' ([[Sankta Emeriko de Hungario|Emeriko]]), konata [[ĵurnalisto]], mortis la 29-an de januaro 2005 en [[Budapeŝto]]. Longtempa laborinto en [[Hungara Esperanto-Asocio]], iniciatinto kaj [[ĉefredaktoro]] de la iamaj [[Eszperantó magazin]] kaj [[Világ és Nyelv]]. ===[[Elmer Szikszay]]=== '''Elmer Szikszay''' estis esperantisto el [[Nógrád]], civila militkaptito en [[Lanvéoc]] en 1915<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref> La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 199 mar 1917</ref> === [[Alajos Szirom]] === '''SZIROM Alajos''' (naskiĝis [[1900]] - mortis la 27-a de [[oktobro|27-an de oktobro]] [[1973]]) estis delegito en [[Pécs]] (Hungario), prezidanto de la loka Esperanto-grupo "Sopianae". 50 jarojn s-ro Szirom agadis por la movado. ===[[Bela Szyi]]=== '''Bela Szyi''' estis esperantisto el [[Veszprem]] militkaptita dum la Unua mondmilito en [[Rusujo]] <ref>Esperanto n200 apr 1917</ref> <!-- == Ŝ == --> == T == === [[Éva Tatár]] === '''TATÁR Éva''' estas hungara esperantistino, kiu en 1993 kune kun [[Józsefné Farkas]] honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Sándor Tóthfalusi]] === '''TÓTHFALUSI Sándor''' (Aleksandro, naskiĝis la 15-an de aprilo 1909, mortis 36-jara la 24-an de junio 1945) estis elstara esperantisto en [[Debrecen]], [[Hungario]] kasisto de la loka laborista E-movado. Lian nomon memorigis placo en Debrecen en la 1980-aj jaroj. <!-- == U == --> == V == === [[Márta Vári]] === '''VÁRI Márta''' estas hungara esperantistino, kiu la 19-an de aprilo 1986 kune kun [[Szilárd Bálint]] kaj ses pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Ferenc Vasady-Kovács]] === '''VASADY-KOVÁCS Ferenc''' (Francisko, naskiĝis en 1904, mortis en 1977) estas hungara esperantisto. Inter la jaroj 1947 kaj 1949 li funkciis kiel prezidanto de la [[Hungara Tutlanda Esperanto-Asocio]], antaŭaĵo de la nuna [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. Profesie li estis ŝtatsekretario kaj anstataŭanto de la nacia financministro. ===[[Andreo Vegh]]=== '''Andreo Vegh''' estis esperantisto el [[Arad]] militkaptita en 1917 dum la Unua mondmilito en [[Rusujo]] <ref>Esperanto n200 apr 1917</ref> ===[[Nikola Vertesy]]=== '''Nikola Vertesy''' estis esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Verko: *'''Grafo Stefano Szechenyi - La plejgranda hungaro'''. Eld. [[Hungara Esperanto-Federacio]], 1941. Recenzo: {{citaĵo|Pri Hungarlando por tutmonda Esperantistaro, kun devizo: Ne por fanfaroni, sed por konatigi la veron, imitu nin! Bone ilustrita libreto priskribanta la vivon de Grafo St. Szechenvi.|[[Bulgara Esperantisto]] j. 22, n09-10 nov.dec. 1941}} == W == === [[Klari Weiszkopf]] === '''Weiszkopf Klari''' estis esperantistino en Hungarujo en la unua duono de 20-a jarcento. Ŝi partoprenis beleckonkurson en la [[UK 1929]]. == Z == === [[Enikő Zengő Sereghy]] === '''ZENGŐ SEREGHY Enikő '''<!-- facebook.com/eniko.sereghy --> estas hungara esperantistino. Laŭ la stato de 2017 ŝi estas estraranino de [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Károlyné Zipernovszky]] === '''ZIPERNOVSZKY Károlyné''' (prononco {{prononco|CIpernovski KAroli:ne:}}, mortis en [[1923]] en [[Budapeŝto]]) estis hungara esperantistino kaj edzino de universitata profesoro. Ŝi estis estrarano de [[Hungarlanda Esperanto-Societo]] antaŭ la Unua Mondmilito, propagandis favore al Esperanto precipe inter feministoj, kaj subtenis la Esperanto-movadon per mondonacoj. {{EdE|Z}} {{Projektoj}} ===[[François Zwiekel]]=== '''François Zwiekel''' estis esperantisto el [[Budapest]], militkaptito en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. [[Kategorio:Hungaraj esperantistoj]] [[Kategorio:Ĝermolisto de esperantistoj|Hungaraj]] [[Kategorio:Listoj de esperantistoj laŭ nacieco|Hungaraj]] byusx6vsy2svj410hqyvkt2puld1jt6 9494282 9493969 2026-10-16T08:44:31Z Sj1mor 12103 9494282 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto | speco = ĝermo | bildo = <span style="vertical-align: middle; background:transparent">[[Dosiero:Flago-de-Hungario.svg|50ra]]<span style="margin-left:-42px;">[[Dosiero:Jubilea simbolo.svg|36ra]]</span></span> | css-stiloj = width: 80%; | teksto = ''Tiu ĉi paĝo listigas [[Vikipedio:ĝermo|ĝermajn informojn]] pri [[hungara esperantisto|hungaraj esperantistoj]]. Movu mallongajn informojn pri hungaraj esperantistoj en tiun ĉi paĝon metante [[Vikipedio:alidirektilo|alidirektilo]]n.<br />Se vi volus partigi informon en apartan artikolon, aldonu informojn tiel ke '''minimume''' estu tri plenaj frazoj, prefere pli, nepre estu ĝustaj kategorioj, almenaŭ [[:kategorio:hungaraj esperantistoj]], kaj laŭeble ankaŭ uziĝu la ŝablonoj {{ŝ|Informkesto homo}} kaj {{ŝ|vivtempo}}. Post kreo de aparta artikolo forigu la informon de ĉi-tie.<br />Ekzistas pli plena '''[[listo de hungaraj esperantistoj]]''', en kiu listiĝu la nomoj de hungaraj esperantistoj aŭ menciataj ĉi-tie aŭ per propra biografia artikolo.'' <!-- Pri ĉi tiu paĝo, vidu la historian diskuton [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo_2006_9#Kvanto_kaj_kvalito]] --> }} {{KompaktaEnhavTabeloEo}} '''Bonvolu atenti''' ke en tiu ĉi listo uzatas '''kaj''' la '''internacie kutima''' metodo mencii unue la personan, poste la familian nomon, ĉiam en la ĉapitra titolo, '''kaj''' la '''hungarlingve kutima''' metodo mencii unue la familian, poste la personan nomon, ĉiam komence de la unua frazo de la noto. Ĉar laŭ la enpaĝigo de la ĝermolistoj pri esperantistoj ĉiu nomo menciiĝas dufoje, eblas apliki ambaŭ sistemojn kaj gvidi laŭeble multajn serĉantojn al la ĝusta informo. <!-- == A == --> == B == ===[[Arpado Bagoczky]]=== '''Arpado Bagóczky''' (mortis 1917) estis esperantisto en [[Petrozseny]], kie li estis [[Konsulo (Esperanto-movado)|"konsulo" de UEA]]) en la komenco de la 20-a jarcento.<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. Li mortis en batalkampo dum la Unua Mondmilito <ref>Esperanto n243 nov 1920</ref>. === [[József Baksa]] === '''BAKSA József''' (Jozefo, naskiĝis en 1958) estas hungara esperantisto. Inter la jaroj 2006 kaj 2008 li funkciis kiel prezidanto de [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. Profesie li estas inĝeniero. ===[[André Bánoczi]]=== '''André Bánoczi''' estis esperantisto el [[Nagykőrös]], militkaptita 1915 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. === [[Antal Barasevich]] === '''BARASEVICH Antal''' (naskiĝis en 1926, mortis fine de 1989 en [[Csákberény]] (Ĉakbeeenj) multajn jarojn estis UEA-fakdelegito pri [[forstado]]. === [[Rafaelo Bartal]] === '''Rafaelo Bartal''' ({{l-hu|BARTAL Raphael}}) estis hungara esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Traduko * Ladislao [László] Buday. ''LA EKONOMIA UNUECO DE HUNGARIO. 1921(?) 16 paĝoj 23 x 15 cm (vidu la liston [[fakverko:Komerco]]) === [[Józsefné Batta]] === '''BATTA Józsefné''' estas hungara esperantistino, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Gyula Bénik]], [[Jenő Cseszkó]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. ===[[Maria Batta]]=== '''Maria Batta''', edzino de '''[[József Batta]]''', estis esperantistino en unua duono de 20-a jarcento<ref>[[Der Esperantist]], n. 28-29 feb-mar 1969</ref>. {{referencoj}} === [[Gyula Bénik]] === '''BÉNIK Gyula''' estas hungara esperantisto, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Józsefné Batta]], [[Jenő Cseszkó]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Miklós Berényi]] === '''BERÉNYI Miklós''' (prononcata [BEre:nji MIklo:ŝ], naskiĝis en [[1912]], mortis en majo [[1989]] en [[Budapeŝto]], [[Hungario]]) estis dum 20 jaroj la [[ĉefdelegito de UEA]] en [[Hungario]]; kaj krome fakdelegito pri [[sporto]]. === [[Agost Benárd]] === '''BENÁRD Agost''' (Aŭgusto, naskiĝis la 3-an de januaro 1880 en [[Budapeŝto]], mortis la 22-a de junio 1968 samloke) estis hungara doktoriĝinta kuracisto, kristansocialisma politikisto, ministro kaj esperantisto. Li estis direktoro de la ''Munkásbiztosító Pénztár'' (Laborist-asekura Asocio), kaj prezidanto de la Hungara Esperanta Ekzamena Komitato. ===[[Maria Benczik]]=== '''Maria Benczik''' estas hungara esperantistino. <ref>Ĉu ekzistas familia rilato al [[Vilmos Benczik]]? Estas nekonfirmita suspekto ke povus temi pri lia edzino... sed ne estas certeco pri tio. Same tute mankas vivdatoj.</ref> Tradukoj: [[Elek Benedek]]: [[Hungaraj fabeloj]], trad. Maria Benczik. 2-a eldono [[Hungara Esperanto-Asocio]] Budapest 1983. {{referencoj}} === [[Géza Berki]] === '''BERKI Géza''', [[hungario|hungaro]], direktoro de juĝejaj helpkontoroj. Nask. 3 marto. [[1892]] en [[Szatmárnémeti]] (nun en [[Rumanio]]). Direktoro de ĝardeninstituto, ktp. Multajn jarojn unu el la gvidantoj (sekretario de [[Esperanto-movado en Hungario#Hungarlanda Esperanto-Societo (HES) - ekde 1911|Hungarlanda Esperanto-Societo]]) de tre vigla [[Esperanto]]-movado en [[Debrecen]]. ===[[Péter Broczkó]]=== '''BROCZKÓ Péter''', komputilisto, estas hungara esperantisto. Verkoj: *Broczkó Péter, Mikrokomputilo, Eld. Hungara E-Asocio, Budapest - 1983; *Broczkó Péter, Internacia komputado, Eld. Hungara E-Asocio, Budapest - 1983 *Broczkó Péter, Datumbazoj, Eld. Hungara E-Asocio, Budapest - 1984; *Broczkó Péter, Formo kaj sono, Eld. Hungara E-Asocio, Budapest - 1985; *Broczkó Péter, Perkomputila ilustrado, Eld. Hungara E-Asocio, Budapest - 1985; *Broczkó Péter, Kibernetiko, Eld. Hungara E-Asocio, Budapest - 1986; == C == === [[Jenő Cseszkó]] === '''CSESZKÓ Jenő''' (Eŭgeno) estas hungara esperantisto, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Józsefné Batta]], [[Gyula Bénik]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Gábor Csiszár]] === '''CSISZÁR Gábor''' (nun {{aĝo|1979|1|1}}-jara<!-- nur la jaro estas konata, tial nur proksimuma-->) estas hungara esperantisto kaj instruisto pri geografio kaj hungara literaturo, vivanta en [[Budapeŝto]]. Li estas diplomito de la [[Scienca Universitato Loránd Eötvös]] (ELTE). Csiszár interalie tradukis en la [[hungara]]n esperantlingvan prozon de [[Ulrich Becker]]. * [https://www.couchsurfing.com/people/pelleas78 konciza anglalingva biografio de li] === [[Istvan Csurgai]] === '''Stephan Csurgai''' aŭ '''Istvan Csurgai''', parlamentano el Budapesto, estis reprezentanto de la hungara Esperanto-movado ĉe siminario de [[AEF]] en Vieno en 1947<ref>Aŭstria Esperanto-Revuo. ''Hungara parlamentano esperantista en Vieno''. N-ro 7-8-9; p.116. jul-sept. 1947</ref>. ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} == D == === [[Leó Dévay]] === '''DÉVAY Leó''' (prononco de la familia nomo {{prononco|DE:vaj}}) estis hungara esperantisto kaj hospitalkuratoro. En 1927 aperis de li la unua parto de detala Hungara-Esperanta Vortaro. Verko: *'''Magyar-Esperantó Kézi Szótar. HungarEsperanta vortaro''', parto I (A-F). Eld. Kókai Lajos Kiadása, Budapeŝto, 1927, 160 pĝ. === [[Lajos Domokos]] === '''DOMOKOS Lajos''' estas hungara esperantisto, kiu la 26-an de marto 1988 kune kun tri pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[László Dubravszky]] === '''DUBRAVSZKY László''', [[verkisto|verkinto]] de ''Sugestoj por kompletigo de la jura/duplomatia terminaro'' ([[1984]]), forpasis 94-jara, la [[30-an de oktobro]] [[1999]], en [[Budapeŝto]]. == E == ===[[Marietta Éhm]]=== '''Marietta Éhm''' estis esperantistino ĉe la mezo de 20-a jarcento en Budapest. === [[József Eszényi]] === '''ESZÉNYI József''' (naskiĝis la 15-an de julio 1968)<!-- laŭ facebook.com/eszjozsef --> estas hungara instruisto kaj esperantisto. Laŭ la stato de 2017 li estas estrarano de [[Hungaria Esperanto-Asocio]] kaj laŭ la stato de 2024 krome funkcias kiel estrarano de [[Hungaria Asocio de Esperantistaj Pedagogoj]], faka sekcio de HEA kaj landa sekcio de [[ILEI]]. == F == === [[Józsefné Farkas]] === '''FARKAS Józsefné''' estas hungara esperantistino, kiu en 1993 kune kun [[Éva Tatár]] honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. ===[[Julio Förster]]=== '''Julio Förster''' (mortis 1915) estis esperantisto el Budapest, kiu mortis dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref>. === [[István Füzesi]] === '''FÜZESI István''' (Stefano) estas hungara esperantisto, kiu la 19-an de aprilo 1986 kune kun [[Szilárd Bálint]] kaj ses pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. == G == === [[Ilonka Galambos]] === '''GALAMBOS Ilonka''' (prononco de la familia nomo {{prononco|G''A''l''a''mboŝ}}), estis hungara Esperanto-instruistino. Ĝi la jaro [[1932]] ŝi loĝis en [[Kispest]], kaj ekde tiam plurajn jarojn gvidis Esperanto-kursojn en urboj de Danlando laŭ la [[Cseh-metodo]]. {{EdE|G}} === [[Miklós Gádoros]] === '''GÁDOROS Miklós''' (mortis la [[20-an de septembro]] [[1977]] en [[Pécs]], [[Hungario]]) estis hungara esperantisto, kiu multe aktivis en la hungara Esperanto-movado, precipe sur la turisma kampo, kie li iniciatis i. a. la konatan aranĝon ''IREN''. ===[[Heinrich Geiger]]=== '''Heinrich Geiger''' (mortis 1918) estis unu el la plej malnovaj hungarlingvaj pioniroj de Esperanto. Li eldonis gazetojn, verkis poemojn kaj multe pro ­pagandis. <ref>Esperanto n220 dec 1918</ref> === [[Mihály Gergely]] === '''GERGELY Mihály''' (Mikaelo) estas hungara esperantisto, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Józsefné Batta]], [[Gyula Bénik]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[István Gether]] === '''GETHER István''' (Stefano, naskiĝis en 1948) estas hungara esperantisto. Inter la jaroj 1994 kaj 1998 li funkciis kiel prezidanto de [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. Profesie li estas ekonomo. === [[Endre Gimes]] === '''GIMES Endre''' (Andreo) estas hungara esperantisto, kiu la 19-an de aprilo 1986 kune kun [[Szilárd Bálint]] kaj ses pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Ervin Gömbös]] === '''GÖMBÖS Ervin''' estas hungara esperantisto, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Józsefné Batta]], [[Gyula Bénik]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. <!-- == Ĝ == --> == H == === [[Béláné Hegedüs]] === '''HEGEDÜS Béláné''' estas hungara esperantistino, kiu la 26-an de marto 1988 kune kun tri pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Ferenc Hogai]] === '''HOGAI Ferenc''' (Francisko, naskiĝis la {{daton|2|oktobro|1884}} en [[Vámosgyörk]] – mortodato nekonata) estis [[hungara esperantisto]] kaj [[profesoro]] de lingvoj. Li en la movado konatiĝis per multaj propagandaj paroladoj kaj artikoloj pri Esperanto en la hungara kaj per ampleksa instruado de Esperanto. Li gvidis la okazigon de la Hungaria Esperanto-Kongreso de 1926 en [[Gyöngyös]] en 1926. == I == === [[László Izsó]] === '''IZSÓ László''' [iĵo laslo] estis hungara esperantisto kaj presisto. Li estis prezidanto de [[Esperanto-movado en Hungario#Hungara Esperantista Societo Laborista (HESL)|Hungara Esperantista Societo Laborista (HESL)]] kaj redaktanto de ''[[Antaŭen]].'' Li loĝis en [[Budapeŝto]]. == J == ===[[Johano Jaszencsák]]=== '''Johano Jaszencsák''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Kisvárda]], mortito dum la Unua Mondmilito.<ref>Esperanto n243 nov 1920</ref> === [[Sári John]] === '''JOHN Sári''' (jon), estis hungara oficistino kaj esperantistino. Ŝi esperantistiĝis en 1929, kaj sekve en la 1930-aj jaroj organizis la bibliotekon de Hungara Esperanto-Societo kaj estis sekretariino de la ekzamena komitato: Multajn jarojn ŝi gvidis kursojn laŭ la [[Cseh-metodo]]. {{EdE|J}} <!-- == Ĵ == --> == K == === [[Lajos Kapitány]] === '''KAPITÁNY Lajos''' estas hungara esperantisto, kiu la 19-an de aprilo 1986 kune kun [[Szilárd Bálint]] kaj ses pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Béla Kevevári]] === '''KEVEVÁRI Béla''' estas hungara esperantisto, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Józsefné Batta]], [[Gyula Bénik]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Vilmosné Khek]] === '''KHEK Vilmosné''' estas hungara esperantistino, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Józsefné Batta]], [[Gyula Bénik]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Rezső Kókai]] === '''KÓKAI Rezső''' estis hungara posedanto de [[librovendejo]] kaj esperantisto. Li naskiĝis en [[1879]] en [[Budapeŝto]]. Dum multaj jaroj li estis komitatano de [[Esperanto-movado en Hungario#Hungarlanda Esperanto-Societo (HES) - ekde 1911|Hungarlanda Esperanto-Societo]]. Li faris multon por la disvastigo de [[Esperanto]] pere de sia firmo, kolektis la Esperanto-librojn aperintajn en [[Hungario]] kaj eldonis listojn pri ili. ([[Ludoviko Kókai]]) === [[Lajos Korsós]] === '''KORSÓS Lajos''' estas hungara esperantisto, kiu la 19-an de aprilo 1986 kune kun [[Szilárd Bálint]] kaj ses pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. ===[[Emeriko Korvacz]]=== '''Emeriko K. Korvacz''' estis hungara esperantisto dum la unua duono de 20-a jarcento. Traduko *Kun Andor. '''Kion oni devus scii pri la Hungaroj.''' Eld. Esperanta Kulturpropaganda Instituto, Budapeŝto, 1939(?) {{citaĵo|Kolekto da faktoj kaj nomoj, kiuj montras la gravecon de la [[hungaroj|hungara nacio]] kaj kulturo por la mondo en scienco, arto, kaj ĉiu fako de la homa vivo.|[[La Brita Esperantisto]] - Numero 410, Junio (1939)}} === [[János König]] === '''KÖNIG János''' (Johano, naskiĝis la {{daton|19|aŭgusto|1889}} en [[Szekszárd]]) estis [[hungara esperantisto]] kaj profesoro de komerca lernejo. Li estis la gvidanto de la movado en [[Miskolc]], verkis gramatikon (en la gazeto „Reggeli Hírlap“) kaj gvidlibron pri Miskolc. === [[János Kozma]] === '''KOZMA János''' (Johano, naskiĝis la {{daton|19|oktobro|1884}} en [[Mezőzombor]], mortodato ankoraŭ ne konata) estis [[hungara esperantisto]] kaj grekkatolika [[pastro]]. Interalie li verkis propagandan broŝuron pri Esperanto en [[1911]], en [[1922]] estis eldonisto kaj redaktisto de publikaĵo "Katolika Revuo"<ref>Ĉu eble povus temi pri la historia publikaĵo "[[Katolika Mondo]]", kiu de majo 1923 ĝis 1924 havis ilustritan aldonon "Revuo Katolika"?</ref>, kaj en la hungara lingvo publikigis multajn artikolojn pri Esperanto. {{referencoj}} ===[[Imre Kutaŝ]]=== '''KUTAŜ Imre''' (naskiĝis la 20-an de septembro 1906, mortodato ne konata), diplomato, estis ĉefsekretario de Hungara Esperanto-Asocio. Li lernis Esperanton dum la [[1920-aj jaroj]].<ref>Der Esperantist - Numero 081, Januaro (1977)</ref>. {{referencoj}} == L == ===[[Sándor Laguer]]=== '''Sándor Laguer''' estis esperantisto el Budapest, civila militkaptito en [[La Rochelle]] dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref>. === [[Edit Lindwurm]] === '''LINDWURM Edit''' (naskiĝis la 11-an de septembro 1970)<!-- laŭ facebook.com/edit.lindwurm.5 --> estas hungara esperantistino aktiva ekde la 1980-aj jaroj. Laŭ la stato de 2017 ŝi estas la ĝenerala vicprezidanto de [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[János Luczenbacher]] === '''LUCZENBACHER János''' (prononco de la familia nomo {{prononco|LUcenbaĥer}}), ankaŭ konata kiel ''Johano de Luczenbacher'' kaj ''von Luczenbacher''<ref>Esperanto n197 jan 1917</ref>, estis [[hungara esperantisto]] kiu mortis dum la [[Unua Mondmilito]]. Li estis lerta tradukisto, interalie de du noveloj de Jókai. Kunlaboris al [[Juna Esperantisto]], [[La Revuo]]. Laŭ [http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?apm=0&aid=e1a&datum=19140104&seite=00000156&zoom=3 Germana Esperantisto de Novembro 1914] li servis kiel "Einjährig-Freiwilliger" en "Husaren-Regiment, Rudolf-Kaserne" en [[Kecskemét]]. Li apartenis en [[Berlino]] al la grupo "Merkur" kaj estis foje menciita. ;Verkoj: *Du noveloj de Mauro Jokaj (Paris, Presa Esp. Societo, 1911. ==Referencoj== <references/> == M == ===[[Miks Márta]]=== '''Miks Márta''' estis esperantisto en Budapest ĉe la mezo de 20-a jarcento. == N == === [[István Nagy]] === '''NAGY István''' (Stefano) estas hungara esperantisto. Interalie li tradukis ''La nekonatan dion'' de Mózsi Ferenc János (1947–2007) el la hungara (la tradukon en 1988 publikigis la [[Fonto (eldonejo)|eldonejo Fonto]]). === [[János Nagy (esperantisto)|János Nagy]] === '''NAGY János''' (Johano) estas hungara esperantisto. Laŭ la stato de 2017 li estas la ekonomia vicprezidanto de [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. ===[[Miklós Nagy (esperantisto)|Miklós Nagy]]=== '''Miklós Nagy''' estis esperantisto el [[Budapest]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Serbio]]<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref>. === [[István Nagy-Molnár]] === '''NAGY-MOLNÁR István''' (Stefano, prononco de la familia nomo {{prononco|N''A''dj-MOLnar}})) estis hungara esperantisto kaj ŝtatoficisto (en 1930 pensiiĝinta), kiu post 1918 vivis en [[Győr]]. Antaŭ la [[Unua Mondmilito]] li estis energia laboranto por Esperanto en [[Pozsony]] (nun [[Bratislavo]] en [[Ĉeĥoslovakio]]). Plurajn jarojn li oficis kiel vicprezidento de [[Esperanto-movado en Hungario#1887-1914|Hungarlanda Esperanto-Societo]] (laŭ [[Heroldo de Esperanto]], 1930. N-o 3. paĝo 3). <!-- == O == --> == P == === [[Imre Pados]] === '''PADOS Imre''' ([[Sankta Emeriko de Hungario|Emeriko]], mortis 69-jara la [[13-an de februaro]] [[1967]]) estis hungara esperantisto, Delegito de UEA en [[Budafok]] dum ĉ. 30 jaroj. === [[Samu Patai]] === '''PATAI Samu''', ankaŭ konata kiel '''Samuelo Patai''' estis hungara doktoriĝinta [[kuracisto]] kaj esperantisto, naskiĝinta en [[1850]], kiu ricevis la honoran titoligon „registara ĉefkonsilanto“. Li partoprenis la Esperanto-movadon ekde [[1912]], estis vicprezidanto de [[Esperanto-movado en Hungario#Hungarlanda Esperanto-Societo (HES) - ekde 1911|Hungarlanda Esperanto-Societo]] kaj poste elektiĝis hononora prezidanto. Plurfoje li faris publikajn paroladojn por [[Esperanto]] (laŭ [[Heroldo de Esperanto]], 1930, n-roj l. kaj 7., kaj [[Enciklopedio de Esperanto]], 1934). {{EdE|P}} === [[Artur Paschkes]] === '''Artur PASCHKES''', estis esperantisto vivinta en Hungario, kiu mortis en 1937 dum la [[Hispana Enlanda Milito]], en kiu li estis volontulo de la socialisma flanko. === [[Sándor Péter]] === '''PÉTER Sándor''' (Aleksandro, naskiĝis en [[1942]], mortis en somero [[1995]]) estis hungara esperantisto, kiu funkciis kiel grupestro en [[Budapeŝto]] dum 20 jaroj, instruinto, dungito de Hungara Esperanto-Asocio en [[1988]]-[[1990]]. Li multe helpis en [[1987]] la afrikajn aktivulojn, kiujn [[UEA]] venigis al [[Eŭropo]] por la [[UK 1987|Varsovia Universala Kongreso de Esperanto]]. === [[Irén Prassing]] === '''PRASSING Irén''' estas hungara esperantistino, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Gyula Bénik]], [[Jenő Cseszkó]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Lajos Pusztai]] === '''PUSZTAI Lajos''' (mortis la [[16-an de januaro]] [[1988]]) estis radiospecialisto, kiu iniciatis la Esperanto-elsendojn de Radio Budapest en la sesdekaj jaroj. == R == === [[Stefano Ragoncza]] === '''Stefano RAGONCZA''' (aŭ plene hungare '''RAGONCZA István''', naskiĝis en [[1923]], mortis fine de aprilo [[1977]]) estis hungara esperantisto. Li estis aktiva esperantisto dum pluraj jaroj kaj i.a. funkciis kiel fakdelegito de UEA en la hungara ĉefurbo. ===[[Rudolf Rajczy]]=== '''Rudolf Rajczy''' (naskiĝis 1887 - mortis 1920) estis esperantisto en [[Debrecen]] en la komenco de 20-a jarcento. Li estis kasisto de Unuiĝo de Esperantistaj Vegetaranoj. Li posedis talenton de oratoro kaj ricevis dum la [[UK 1913|kongreso en Bern]], dum konkurso, premion. Dum la [[Hungara Sovetrespubliko|soveta reĝimo en Hungario]] oni konfidis al li altan oficon ĉe la sekcio por kontraŭbatali [[alkoholismo]]n. Sekve de kalumnio li estis arestita, kaj grava malsano en la pulmoj atakis lin. La senfundeco de la [[akuzo]]j evidentigis, kaj oni liberigis lin, sed jam tiom malsana, ke nenia espero restis, lin savi<ref>Esperanto n237 maj 1920</ref> . ; Tradukoj Sándor Petőfi: Hungara poemaro II : (Petőfi kajero) / esperantigis R. Fiedler, A. de Marich kaj Rudolfo Rajczy. - Budapest : Nagy, 1907. - 8 p. (Esperanta Universala Biblioteko ; 4) ===[[Josef Ripansky]]=== '''Josef Ripansky''' estis esperantisto el Budapest en la komenco de 20-a jarcento. Li estis civila militkaptito dum la Unua mondmilito kaj metita en koncentrejo Caserne Martron ĉe Rochefort sur Mer.<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref> === [[Kálmán Romcsek]] === '''ROMCSEK Kálmán'''<!-- naskiĝis la 25-an de oktobro, jaro ankoraŭ nekonata, laŭ facebook.com/kalman.romcsek --> estas hungara esperantisto. Laŭ la stato de 2017 li estas estrarano de [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. == S == === [[Vilmos Ságh]] === '''SÁGH Vilmos''' {{prononco|SA:G VILmoŝ}} estas hungara esperantisto, kiu en 1991 honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. ===[[Stefan Schulz]]=== '''Stefan Schulz''' (mortis 1918) estis esperantisto en [[Kassa]], kie li estis delegito de UEA en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n217-218 sep-okt 1918</ref> ===J. Szuchot=== '''J. Szuchot''' estis esperantisto militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Francio]]<ref>Esperanto n182 okt 1915</ref>. La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 199 mar 1917</ref> === [[Árpád Szegedi]] === '''SZEGEDI Árpád''' (naskiĝis [[1924]], mortis en majo [[1993]] en [[Budapeŝto]]) estis [[UEA]]-fakdelegito pri [[magio]]. === [[Imre Szenes]] === '''SZENES Imre''' ([[Sankta Emeriko de Hungario|Emeriko]]), konata [[ĵurnalisto]], mortis la 29-an de januaro 2005 en [[Budapeŝto]]. Longtempa laborinto en [[Hungara Esperanto-Asocio]], iniciatinto kaj [[ĉefredaktoro]] de la iamaj [[Eszperantó magazin]] kaj [[Világ és Nyelv]]. ===[[Elmer Szikszay]]=== '''Elmer Szikszay''' estis esperantisto el [[Nógrád]], civila militkaptito en [[Lanvéoc]] en 1915<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref> La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 199 mar 1917</ref> === [[Alajos Szirom]] === '''SZIROM Alajos''' (naskiĝis [[1900]] - mortis la 27-a de [[oktobro|27-an de oktobro]] [[1973]]) estis delegito en [[Pécs]] (Hungario), prezidanto de la loka Esperanto-grupo "Sopianae". 50 jarojn s-ro Szirom agadis por la movado. ===[[Bela Szyi]]=== '''Bela Szyi''' estis esperantisto el [[Veszprem]] militkaptita dum la Unua mondmilito en [[Rusujo]] <ref>Esperanto n200 apr 1917</ref> <!-- == Ŝ == --> == T == === [[Éva Tatár]] === '''TATÁR Éva''' estas hungara esperantistino, kiu en 1993 kune kun [[Józsefné Farkas]] honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Sándor Tóthfalusi]] === '''TÓTHFALUSI Sándor''' (Aleksandro, naskiĝis la 15-an de aprilo 1909, mortis 36-jara la 24-an de junio 1945) estis elstara esperantisto en [[Debrecen]], [[Hungario]] kasisto de la loka laborista E-movado. Lian nomon memorigis placo en Debrecen en la 1980-aj jaroj. <!-- == U == --> == V == === [[Márta Vári]] === '''VÁRI Márta''' estas hungara esperantistino, kiu la 19-an de aprilo 1986 kune kun [[Szilárd Bálint]] kaj ses pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Ferenc Vasady-Kovács]] === '''VASADY-KOVÁCS Ferenc''' (Francisko, naskiĝis en 1904, mortis en 1977) estas hungara esperantisto. Inter la jaroj 1947 kaj 1949 li funkciis kiel prezidanto de la [[Hungara Tutlanda Esperanto-Asocio]], antaŭaĵo de la nuna [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. Profesie li estis ŝtatsekretario kaj anstataŭanto de la nacia financministro. ===[[Andreo Vegh]]=== '''Andreo Vegh''' estis esperantisto el [[Arad]] militkaptita en 1917 dum la Unua mondmilito en [[Rusujo]] <ref>Esperanto n200 apr 1917</ref> ===[[Nikola Vertesy]]=== '''Nikola Vertesy''' estis esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Verko: *'''Grafo Stefano Szechenyi - La plejgranda hungaro'''. Eld. [[Hungara Esperanto-Federacio]], 1941. Recenzo: {{citaĵo|Pri Hungarlando por tutmonda Esperantistaro, kun devizo: Ne por fanfaroni, sed por konatigi la veron, imitu nin! Bone ilustrita libreto priskribanta la vivon de Grafo St. Szechenvi.|[[Bulgara Esperantisto]] j. 22, n09-10 nov.dec. 1941}} == W == === [[Klari Weiszkopf]] === '''Weiszkopf Klari''' estis esperantistino en Hungarujo en la unua duono de 20-a jarcento. Ŝi partoprenis beleckonkurson en la [[UK 1929]]. == Z == === [[Enikő Zengő Sereghy]] === '''ZENGŐ SEREGHY Enikő '''<!-- facebook.com/eniko.sereghy --> estas hungara esperantistino. Laŭ la stato de 2017 ŝi estas estraranino de [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Károlyné Zipernovszky]] === '''ZIPERNOVSZKY Károlyné''' (prononco {{prononco|CIpernovski KAroli:ne:}}, mortis en [[1923]] en [[Budapeŝto]]) estis hungara esperantistino kaj edzino de universitata profesoro. Ŝi estis estrarano de [[Hungarlanda Esperanto-Societo]] antaŭ la Unua Mondmilito, propagandis favore al Esperanto precipe inter feministoj, kaj subtenis la Esperanto-movadon per mondonacoj. {{EdE|Z}} {{Projektoj}} ===[[François Zwiekel]]=== '''François Zwiekel''' estis esperantisto el [[Budapest]], militkaptito en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. [[Kategorio:Hungaraj esperantistoj]] [[Kategorio:Ĝermolisto de esperantistoj|Hungaraj]] [[Kategorio:Listoj de esperantistoj laŭ nacieco|Hungaraj]] oh1d27jmse2zf5tsq8sn2o7qkfipraa 9494351 9494282 2026-10-16T10:44:52Z Roberto 609 /* Józsefné Farkas */ 9494351 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto | speco = ĝermo | bildo = <span style="vertical-align: middle; background:transparent">[[Dosiero:Flago-de-Hungario.svg|50ra]]<span style="margin-left:-42px;">[[Dosiero:Jubilea simbolo.svg|36ra]]</span></span> | css-stiloj = width: 80%; | teksto = ''Tiu ĉi paĝo listigas [[Vikipedio:ĝermo|ĝermajn informojn]] pri [[hungara esperantisto|hungaraj esperantistoj]]. Movu mallongajn informojn pri hungaraj esperantistoj en tiun ĉi paĝon metante [[Vikipedio:alidirektilo|alidirektilo]]n.<br />Se vi volus partigi informon en apartan artikolon, aldonu informojn tiel ke '''minimume''' estu tri plenaj frazoj, prefere pli, nepre estu ĝustaj kategorioj, almenaŭ [[:kategorio:hungaraj esperantistoj]], kaj laŭeble ankaŭ uziĝu la ŝablonoj {{ŝ|Informkesto homo}} kaj {{ŝ|vivtempo}}. Post kreo de aparta artikolo forigu la informon de ĉi-tie.<br />Ekzistas pli plena '''[[listo de hungaraj esperantistoj]]''', en kiu listiĝu la nomoj de hungaraj esperantistoj aŭ menciataj ĉi-tie aŭ per propra biografia artikolo.'' <!-- Pri ĉi tiu paĝo, vidu la historian diskuton [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo_2006_9#Kvanto_kaj_kvalito]] --> }} {{KompaktaEnhavTabeloEo}} '''Bonvolu atenti''' ke en tiu ĉi listo uzatas '''kaj''' la '''internacie kutima''' metodo mencii unue la personan, poste la familian nomon, ĉiam en la ĉapitra titolo, '''kaj''' la '''hungarlingve kutima''' metodo mencii unue la familian, poste la personan nomon, ĉiam komence de la unua frazo de la noto. Ĉar laŭ la enpaĝigo de la ĝermolistoj pri esperantistoj ĉiu nomo menciiĝas dufoje, eblas apliki ambaŭ sistemojn kaj gvidi laŭeble multajn serĉantojn al la ĝusta informo. <!-- == A == --> == B == ===[[Arpado Bagoczky]]=== '''Arpado Bagóczky''' (mortis 1917) estis esperantisto en [[Petrozseny]], kie li estis [[Konsulo (Esperanto-movado)|"konsulo" de UEA]]) en la komenco de la 20-a jarcento.<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. Li mortis en batalkampo dum la Unua Mondmilito <ref>Esperanto n243 nov 1920</ref>. === [[József Baksa]] === '''BAKSA József''' (Jozefo, naskiĝis en 1958) estas hungara esperantisto. Inter la jaroj 2006 kaj 2008 li funkciis kiel prezidanto de [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. Profesie li estas inĝeniero. ===[[André Bánoczi]]=== '''André Bánoczi''' estis esperantisto el [[Nagykőrös]], militkaptita 1915 dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n178 jul 1915</ref>. === [[Antal Barasevich]] === '''BARASEVICH Antal''' (naskiĝis en 1926, mortis fine de 1989 en [[Csákberény]] (Ĉakbeeenj) multajn jarojn estis UEA-fakdelegito pri [[forstado]]. === [[Rafaelo Bartal]] === '''Rafaelo Bartal''' ({{l-hu|BARTAL Raphael}}) estis hungara esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Traduko * Ladislao [László] Buday. ''LA EKONOMIA UNUECO DE HUNGARIO. 1921(?) 16 paĝoj 23 x 15 cm (vidu la liston [[fakverko:Komerco]]) === [[Józsefné Batta]] === '''BATTA Józsefné''' estas hungara esperantistino, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Gyula Bénik]], [[Jenő Cseszkó]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. ===[[Maria Batta]]=== '''Maria Batta''', edzino de '''[[József Batta]]''', estis esperantistino en unua duono de 20-a jarcento<ref>[[Der Esperantist]], n. 28-29 feb-mar 1969</ref>. {{referencoj}} === [[Gyula Bénik]] === '''BÉNIK Gyula''' estas hungara esperantisto, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Józsefné Batta]], [[Jenő Cseszkó]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Miklós Berényi]] === '''BERÉNYI Miklós''' (prononcata [BEre:nji MIklo:ŝ], naskiĝis en [[1912]], mortis en majo [[1989]] en [[Budapeŝto]], [[Hungario]]) estis dum 20 jaroj la [[ĉefdelegito de UEA]] en [[Hungario]]; kaj krome fakdelegito pri [[sporto]]. === [[Agost Benárd]] === '''BENÁRD Agost''' (Aŭgusto, naskiĝis la 3-an de januaro 1880 en [[Budapeŝto]], mortis la 22-a de junio 1968 samloke) estis hungara doktoriĝinta kuracisto, kristansocialisma politikisto, ministro kaj esperantisto. Li estis direktoro de la ''Munkásbiztosító Pénztár'' (Laborist-asekura Asocio), kaj prezidanto de la Hungara Esperanta Ekzamena Komitato. ===[[Maria Benczik]]=== '''Maria Benczik''' estas hungara esperantistino. <ref>Ĉu ekzistas familia rilato al [[Vilmos Benczik]]? Estas nekonfirmita suspekto ke povus temi pri lia edzino... sed ne estas certeco pri tio. Same tute mankas vivdatoj.</ref> Tradukoj: [[Elek Benedek]]: [[Hungaraj fabeloj]], trad. Maria Benczik. 2-a eldono [[Hungara Esperanto-Asocio]] Budapest 1983. {{referencoj}} === [[Géza Berki]] === '''BERKI Géza''', [[hungario|hungaro]], direktoro de juĝejaj helpkontoroj. Nask. 3 marto. [[1892]] en [[Szatmárnémeti]] (nun en [[Rumanio]]). Direktoro de ĝardeninstituto, ktp. Multajn jarojn unu el la gvidantoj (sekretario de [[Esperanto-movado en Hungario#Hungarlanda Esperanto-Societo (HES) - ekde 1911|Hungarlanda Esperanto-Societo]]) de tre vigla [[Esperanto]]-movado en [[Debrecen]]. ===[[Péter Broczkó]]=== '''BROCZKÓ Péter''', komputilisto, estas hungara esperantisto. Verkoj: *Broczkó Péter, Mikrokomputilo, Eld. Hungara E-Asocio, Budapest - 1983; *Broczkó Péter, Internacia komputado, Eld. Hungara E-Asocio, Budapest - 1983 *Broczkó Péter, Datumbazoj, Eld. Hungara E-Asocio, Budapest - 1984; *Broczkó Péter, Formo kaj sono, Eld. Hungara E-Asocio, Budapest - 1985; *Broczkó Péter, Perkomputila ilustrado, Eld. Hungara E-Asocio, Budapest - 1985; *Broczkó Péter, Kibernetiko, Eld. Hungara E-Asocio, Budapest - 1986; == C == === [[Jenő Cseszkó]] === '''CSESZKÓ Jenő''' (Eŭgeno) estas hungara esperantisto, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Józsefné Batta]], [[Gyula Bénik]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Gábor Csiszár]] === '''CSISZÁR Gábor''' (nun {{aĝo|1979|1|1}}-jara<!-- nur la jaro estas konata, tial nur proksimuma-->) estas hungara esperantisto kaj instruisto pri geografio kaj hungara literaturo, vivanta en [[Budapeŝto]]. Li estas diplomito de la [[Scienca Universitato Loránd Eötvös]] (ELTE). Csiszár interalie tradukis en la [[hungara]]n esperantlingvan prozon de [[Ulrich Becker]]. * [https://www.couchsurfing.com/people/pelleas78 konciza anglalingva biografio de li] === [[Istvan Csurgai]] === '''Stephan Csurgai''' aŭ '''Istvan Csurgai''', parlamentano el Budapesto, estis reprezentanto de la hungara Esperanto-movado ĉe siminario de [[AEF]] en Vieno en 1947<ref>Aŭstria Esperanto-Revuo. ''Hungara parlamentano esperantista en Vieno''. N-ro 7-8-9; p.116. jul-sept. 1947</ref>. ==== Referencoj ==== {{Referencoj}} == D == === [[Leó Dévay]] === '''DÉVAY Leó''' (prononco de la familia nomo {{prononco|DE:vaj}}) estis hungara esperantisto kaj hospitalkuratoro. En 1927 aperis de li la unua parto de detala Hungara-Esperanta Vortaro. Verko: *'''Magyar-Esperantó Kézi Szótar. HungarEsperanta vortaro''', parto I (A-F). Eld. Kókai Lajos Kiadása, Budapeŝto, 1927, 160 pĝ. === [[Lajos Domokos]] === '''DOMOKOS Lajos''' estas hungara esperantisto, kiu la 26-an de marto 1988 kune kun tri pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[László Dubravszky]] === '''DUBRAVSZKY László''', [[verkisto|verkinto]] de ''Sugestoj por kompletigo de la jura/duplomatia terminaro'' ([[1984]]), forpasis 94-jara, la [[30-an de oktobro]] [[1999]], en [[Budapeŝto]]. == E == ===[[Marietta Éhm]]=== '''Marietta Éhm''' estis esperantistino ĉe la mezo de 20-a jarcento en Budapest. === [[József Eszényi]] === '''ESZÉNYI József''' (naskiĝis la 15-an de julio 1968)<!-- laŭ facebook.com/eszjozsef --> estas hungara instruisto kaj esperantisto. Laŭ la stato de 2017 li estas estrarano de [[Hungaria Esperanto-Asocio]] kaj laŭ la stato de 2024 krome funkcias kiel estrarano de [[Hungaria Asocio de Esperantistaj Pedagogoj]], faka sekcio de HEA kaj landa sekcio de [[ILEI]]. == F == === [[Józsefné Farkas]] === '''FARKAS Józsefné''' estas hungara esperantistino, kiu en 1993 kune kun [[Éva Tatár]] honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. ===[[Jozefo Flòr]]=== '''Jozefo Flòr''' (mortis 1920) estis esperantisto en [[Budapesto]] en la komenco de 20-a jarcento<ref>Esperanto n244 dec 1920</ref>. ===[[Julio Förster]]=== '''Julio Förster''' (mortis 1915) estis esperantisto el Budapest, kiu mortis dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref>. === [[István Füzesi]] === '''FÜZESI István''' (Stefano) estas hungara esperantisto, kiu la 19-an de aprilo 1986 kune kun [[Szilárd Bálint]] kaj ses pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. == G == === [[Ilonka Galambos]] === '''GALAMBOS Ilonka''' (prononco de la familia nomo {{prononco|G''A''l''a''mboŝ}}), estis hungara Esperanto-instruistino. Ĝi la jaro [[1932]] ŝi loĝis en [[Kispest]], kaj ekde tiam plurajn jarojn gvidis Esperanto-kursojn en urboj de Danlando laŭ la [[Cseh-metodo]]. {{EdE|G}} === [[Miklós Gádoros]] === '''GÁDOROS Miklós''' (mortis la [[20-an de septembro]] [[1977]] en [[Pécs]], [[Hungario]]) estis hungara esperantisto, kiu multe aktivis en la hungara Esperanto-movado, precipe sur la turisma kampo, kie li iniciatis i. a. la konatan aranĝon ''IREN''. ===[[Heinrich Geiger]]=== '''Heinrich Geiger''' (mortis 1918) estis unu el la plej malnovaj hungarlingvaj pioniroj de Esperanto. Li eldonis gazetojn, verkis poemojn kaj multe pro ­pagandis. <ref>Esperanto n220 dec 1918</ref> === [[Mihály Gergely]] === '''GERGELY Mihály''' (Mikaelo) estas hungara esperantisto, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Józsefné Batta]], [[Gyula Bénik]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[István Gether]] === '''GETHER István''' (Stefano, naskiĝis en 1948) estas hungara esperantisto. Inter la jaroj 1994 kaj 1998 li funkciis kiel prezidanto de [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. Profesie li estas ekonomo. === [[Endre Gimes]] === '''GIMES Endre''' (Andreo) estas hungara esperantisto, kiu la 19-an de aprilo 1986 kune kun [[Szilárd Bálint]] kaj ses pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Ervin Gömbös]] === '''GÖMBÖS Ervin''' estas hungara esperantisto, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Józsefné Batta]], [[Gyula Bénik]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. <!-- == Ĝ == --> == H == === [[Béláné Hegedüs]] === '''HEGEDÜS Béláné''' estas hungara esperantistino, kiu la 26-an de marto 1988 kune kun tri pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Ferenc Hogai]] === '''HOGAI Ferenc''' (Francisko, naskiĝis la {{daton|2|oktobro|1884}} en [[Vámosgyörk]] – mortodato nekonata) estis [[hungara esperantisto]] kaj [[profesoro]] de lingvoj. Li en la movado konatiĝis per multaj propagandaj paroladoj kaj artikoloj pri Esperanto en la hungara kaj per ampleksa instruado de Esperanto. Li gvidis la okazigon de la Hungaria Esperanto-Kongreso de 1926 en [[Gyöngyös]] en 1926. == I == === [[László Izsó]] === '''IZSÓ László''' [iĵo laslo] estis hungara esperantisto kaj presisto. Li estis prezidanto de [[Esperanto-movado en Hungario#Hungara Esperantista Societo Laborista (HESL)|Hungara Esperantista Societo Laborista (HESL)]] kaj redaktanto de ''[[Antaŭen]].'' Li loĝis en [[Budapeŝto]]. == J == ===[[Johano Jaszencsák]]=== '''Johano Jaszencsák''' (mortis 1915) estis esperantisto el [[Kisvárda]], mortito dum la Unua Mondmilito.<ref>Esperanto n243 nov 1920</ref> === [[Sári John]] === '''JOHN Sári''' (jon), estis hungara oficistino kaj esperantistino. Ŝi esperantistiĝis en 1929, kaj sekve en la 1930-aj jaroj organizis la bibliotekon de Hungara Esperanto-Societo kaj estis sekretariino de la ekzamena komitato: Multajn jarojn ŝi gvidis kursojn laŭ la [[Cseh-metodo]]. {{EdE|J}} <!-- == Ĵ == --> == K == === [[Lajos Kapitány]] === '''KAPITÁNY Lajos''' estas hungara esperantisto, kiu la 19-an de aprilo 1986 kune kun [[Szilárd Bálint]] kaj ses pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Béla Kevevári]] === '''KEVEVÁRI Béla''' estas hungara esperantisto, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Józsefné Batta]], [[Gyula Bénik]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Vilmosné Khek]] === '''KHEK Vilmosné''' estas hungara esperantistino, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Józsefné Batta]], [[Gyula Bénik]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Rezső Kókai]] === '''KÓKAI Rezső''' estis hungara posedanto de [[librovendejo]] kaj esperantisto. Li naskiĝis en [[1879]] en [[Budapeŝto]]. Dum multaj jaroj li estis komitatano de [[Esperanto-movado en Hungario#Hungarlanda Esperanto-Societo (HES) - ekde 1911|Hungarlanda Esperanto-Societo]]. Li faris multon por la disvastigo de [[Esperanto]] pere de sia firmo, kolektis la Esperanto-librojn aperintajn en [[Hungario]] kaj eldonis listojn pri ili. ([[Ludoviko Kókai]]) === [[Lajos Korsós]] === '''KORSÓS Lajos''' estas hungara esperantisto, kiu la 19-an de aprilo 1986 kune kun [[Szilárd Bálint]] kaj ses pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. ===[[Emeriko Korvacz]]=== '''Emeriko K. Korvacz''' estis hungara esperantisto dum la unua duono de 20-a jarcento. Traduko *Kun Andor. '''Kion oni devus scii pri la Hungaroj.''' Eld. Esperanta Kulturpropaganda Instituto, Budapeŝto, 1939(?) {{citaĵo|Kolekto da faktoj kaj nomoj, kiuj montras la gravecon de la [[hungaroj|hungara nacio]] kaj kulturo por la mondo en scienco, arto, kaj ĉiu fako de la homa vivo.|[[La Brita Esperantisto]] - Numero 410, Junio (1939)}} === [[János König]] === '''KÖNIG János''' (Johano, naskiĝis la {{daton|19|aŭgusto|1889}} en [[Szekszárd]]) estis [[hungara esperantisto]] kaj profesoro de komerca lernejo. Li estis la gvidanto de la movado en [[Miskolc]], verkis gramatikon (en la gazeto „Reggeli Hírlap“) kaj gvidlibron pri Miskolc. === [[János Kozma]] === '''KOZMA János''' (Johano, naskiĝis la {{daton|19|oktobro|1884}} en [[Mezőzombor]], mortodato ankoraŭ ne konata) estis [[hungara esperantisto]] kaj grekkatolika [[pastro]]. Interalie li verkis propagandan broŝuron pri Esperanto en [[1911]], en [[1922]] estis eldonisto kaj redaktisto de publikaĵo "Katolika Revuo"<ref>Ĉu eble povus temi pri la historia publikaĵo "[[Katolika Mondo]]", kiu de majo 1923 ĝis 1924 havis ilustritan aldonon "Revuo Katolika"?</ref>, kaj en la hungara lingvo publikigis multajn artikolojn pri Esperanto. {{referencoj}} ===[[Imre Kutaŝ]]=== '''KUTAŜ Imre''' (naskiĝis la 20-an de septembro 1906, mortodato ne konata), diplomato, estis ĉefsekretario de Hungara Esperanto-Asocio. Li lernis Esperanton dum la [[1920-aj jaroj]].<ref>Der Esperantist - Numero 081, Januaro (1977)</ref>. {{referencoj}} == L == ===[[Sándor Laguer]]=== '''Sándor Laguer''' estis esperantisto el Budapest, civila militkaptito en [[La Rochelle]] dum la Unua mondmilito<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref>. === [[Edit Lindwurm]] === '''LINDWURM Edit''' (naskiĝis la 11-an de septembro 1970)<!-- laŭ facebook.com/edit.lindwurm.5 --> estas hungara esperantistino aktiva ekde la 1980-aj jaroj. Laŭ la stato de 2017 ŝi estas la ĝenerala vicprezidanto de [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[János Luczenbacher]] === '''LUCZENBACHER János''' (prononco de la familia nomo {{prononco|LUcenbaĥer}}), ankaŭ konata kiel ''Johano de Luczenbacher'' kaj ''von Luczenbacher''<ref>Esperanto n197 jan 1917</ref>, estis [[hungara esperantisto]] kiu mortis dum la [[Unua Mondmilito]]. Li estis lerta tradukisto, interalie de du noveloj de Jókai. Kunlaboris al [[Juna Esperantisto]], [[La Revuo]]. Laŭ [http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?apm=0&aid=e1a&datum=19140104&seite=00000156&zoom=3 Germana Esperantisto de Novembro 1914] li servis kiel "Einjährig-Freiwilliger" en "Husaren-Regiment, Rudolf-Kaserne" en [[Kecskemét]]. Li apartenis en [[Berlino]] al la grupo "Merkur" kaj estis foje menciita. ;Verkoj: *Du noveloj de Mauro Jokaj (Paris, Presa Esp. Societo, 1911. ==Referencoj== <references/> == M == ===[[Miks Márta]]=== '''Miks Márta''' estis esperantisto en Budapest ĉe la mezo de 20-a jarcento. == N == === [[István Nagy]] === '''NAGY István''' (Stefano) estas hungara esperantisto. Interalie li tradukis ''La nekonatan dion'' de Mózsi Ferenc János (1947–2007) el la hungara (la tradukon en 1988 publikigis la [[Fonto (eldonejo)|eldonejo Fonto]]). === [[János Nagy (esperantisto)|János Nagy]] === '''NAGY János''' (Johano) estas hungara esperantisto. Laŭ la stato de 2017 li estas la ekonomia vicprezidanto de [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. ===[[Miklós Nagy (esperantisto)|Miklós Nagy]]=== '''Miklós Nagy''' estis esperantisto el [[Budapest]] militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Serbio]]<ref>Esperanto n181 sep 1915</ref>. === [[István Nagy-Molnár]] === '''NAGY-MOLNÁR István''' (Stefano, prononco de la familia nomo {{prononco|N''A''dj-MOLnar}})) estis hungara esperantisto kaj ŝtatoficisto (en 1930 pensiiĝinta), kiu post 1918 vivis en [[Győr]]. Antaŭ la [[Unua Mondmilito]] li estis energia laboranto por Esperanto en [[Pozsony]] (nun [[Bratislavo]] en [[Ĉeĥoslovakio]]). Plurajn jarojn li oficis kiel vicprezidento de [[Esperanto-movado en Hungario#1887-1914|Hungarlanda Esperanto-Societo]] (laŭ [[Heroldo de Esperanto]], 1930. N-o 3. paĝo 3). <!-- == O == --> == P == === [[Imre Pados]] === '''PADOS Imre''' ([[Sankta Emeriko de Hungario|Emeriko]], mortis 69-jara la [[13-an de februaro]] [[1967]]) estis hungara esperantisto, Delegito de UEA en [[Budafok]] dum ĉ. 30 jaroj. === [[Samu Patai]] === '''PATAI Samu''', ankaŭ konata kiel '''Samuelo Patai''' estis hungara doktoriĝinta [[kuracisto]] kaj esperantisto, naskiĝinta en [[1850]], kiu ricevis la honoran titoligon „registara ĉefkonsilanto“. Li partoprenis la Esperanto-movadon ekde [[1912]], estis vicprezidanto de [[Esperanto-movado en Hungario#Hungarlanda Esperanto-Societo (HES) - ekde 1911|Hungarlanda Esperanto-Societo]] kaj poste elektiĝis hononora prezidanto. Plurfoje li faris publikajn paroladojn por [[Esperanto]] (laŭ [[Heroldo de Esperanto]], 1930, n-roj l. kaj 7., kaj [[Enciklopedio de Esperanto]], 1934). {{EdE|P}} === [[Artur Paschkes]] === '''Artur PASCHKES''', estis esperantisto vivinta en Hungario, kiu mortis en 1937 dum la [[Hispana Enlanda Milito]], en kiu li estis volontulo de la socialisma flanko. === [[Sándor Péter]] === '''PÉTER Sándor''' (Aleksandro, naskiĝis en [[1942]], mortis en somero [[1995]]) estis hungara esperantisto, kiu funkciis kiel grupestro en [[Budapeŝto]] dum 20 jaroj, instruinto, dungito de Hungara Esperanto-Asocio en [[1988]]-[[1990]]. Li multe helpis en [[1987]] la afrikajn aktivulojn, kiujn [[UEA]] venigis al [[Eŭropo]] por la [[UK 1987|Varsovia Universala Kongreso de Esperanto]]. === [[Irén Prassing]] === '''PRASSING Irén''' estas hungara esperantistino, kiu la 23-an de marto 1985 kune kun [[Gyula Bénik]], [[Jenő Cseszkó]] kaj ok pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Lajos Pusztai]] === '''PUSZTAI Lajos''' (mortis la [[16-an de januaro]] [[1988]]) estis radiospecialisto, kiu iniciatis la Esperanto-elsendojn de Radio Budapest en la sesdekaj jaroj. == R == === [[Stefano Ragoncza]] === '''Stefano RAGONCZA''' (aŭ plene hungare '''RAGONCZA István''', naskiĝis en [[1923]], mortis fine de aprilo [[1977]]) estis hungara esperantisto. Li estis aktiva esperantisto dum pluraj jaroj kaj i.a. funkciis kiel fakdelegito de UEA en la hungara ĉefurbo. ===[[Rudolf Rajczy]]=== '''Rudolf Rajczy''' (naskiĝis 1887 - mortis 1920) estis esperantisto en [[Debrecen]] en la komenco de 20-a jarcento. Li estis kasisto de Unuiĝo de Esperantistaj Vegetaranoj. Li posedis talenton de oratoro kaj ricevis dum la [[UK 1913|kongreso en Bern]], dum konkurso, premion. Dum la [[Hungara Sovetrespubliko|soveta reĝimo en Hungario]] oni konfidis al li altan oficon ĉe la sekcio por kontraŭbatali [[alkoholismo]]n. Sekve de kalumnio li estis arestita, kaj grava malsano en la pulmoj atakis lin. La senfundeco de la [[akuzo]]j evidentigis, kaj oni liberigis lin, sed jam tiom malsana, ke nenia espero restis, lin savi<ref>Esperanto n237 maj 1920</ref> . ; Tradukoj Sándor Petőfi: Hungara poemaro II : (Petőfi kajero) / esperantigis R. Fiedler, A. de Marich kaj Rudolfo Rajczy. - Budapest : Nagy, 1907. - 8 p. (Esperanta Universala Biblioteko ; 4) ===[[Josef Ripansky]]=== '''Josef Ripansky''' estis esperantisto el Budapest en la komenco de 20-a jarcento. Li estis civila militkaptito dum la Unua mondmilito kaj metita en koncentrejo Caserne Martron ĉe Rochefort sur Mer.<ref>Esperanto n176 apr 1915</ref> === [[Kálmán Romcsek]] === '''ROMCSEK Kálmán'''<!-- naskiĝis la 25-an de oktobro, jaro ankoraŭ nekonata, laŭ facebook.com/kalman.romcsek --> estas hungara esperantisto. Laŭ la stato de 2017 li estas estrarano de [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. == S == === [[Vilmos Ságh]] === '''SÁGH Vilmos''' {{prononco|SA:G VILmoŝ}} estas hungara esperantisto, kiu en 1991 honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. ===[[Stefan Schulz]]=== '''Stefan Schulz''' (mortis 1918) estis esperantisto en [[Kassa]], kie li estis delegito de UEA en la komenco de 20-a jarcento.<ref>Esperanto n217-218 sep-okt 1918</ref> ===J. Szuchot=== '''J. Szuchot''' estis esperantisto militkaptita en 1915 dum la Unua mondmilito en [[Francio]]<ref>Esperanto n182 okt 1915</ref>. La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 199 mar 1917</ref> === [[Árpád Szegedi]] === '''SZEGEDI Árpád''' (naskiĝis [[1924]], mortis en majo [[1993]] en [[Budapeŝto]]) estis [[UEA]]-fakdelegito pri [[magio]]. === [[Imre Szenes]] === '''SZENES Imre''' ([[Sankta Emeriko de Hungario|Emeriko]]), konata [[ĵurnalisto]], mortis la 29-an de januaro 2005 en [[Budapeŝto]]. Longtempa laborinto en [[Hungara Esperanto-Asocio]], iniciatinto kaj [[ĉefredaktoro]] de la iamaj [[Eszperantó magazin]] kaj [[Világ és Nyelv]]. ===[[Elmer Szikszay]]=== '''Elmer Szikszay''' estis esperantisto el [[Nógrád]], civila militkaptito en [[Lanvéoc]] en 1915<ref>Esperanto n175 feb 1915</ref> La Centra Oficejo de UEA sendis al li, kristnaskan pakaĵeton kun ĉokolado, konservadoj, tabako kaj Esperantaj libroj en 1916.<ref>Esperanto n 199 mar 1917</ref> === [[Alajos Szirom]] === '''SZIROM Alajos''' (naskiĝis [[1900]] - mortis la 27-a de [[oktobro|27-an de oktobro]] [[1973]]) estis delegito en [[Pécs]] (Hungario), prezidanto de la loka Esperanto-grupo "Sopianae". 50 jarojn s-ro Szirom agadis por la movado. ===[[Bela Szyi]]=== '''Bela Szyi''' estis esperantisto el [[Veszprem]] militkaptita dum la Unua mondmilito en [[Rusujo]] <ref>Esperanto n200 apr 1917</ref> <!-- == Ŝ == --> == T == === [[Éva Tatár]] === '''TATÁR Éva''' estas hungara esperantistino, kiu en 1993 kune kun [[Józsefné Farkas]] honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Sándor Tóthfalusi]] === '''TÓTHFALUSI Sándor''' (Aleksandro, naskiĝis la 15-an de aprilo 1909, mortis 36-jara la 24-an de junio 1945) estis elstara esperantisto en [[Debrecen]], [[Hungario]] kasisto de la loka laborista E-movado. Lian nomon memorigis placo en Debrecen en la 1980-aj jaroj. <!-- == U == --> == V == === [[Márta Vári]] === '''VÁRI Márta''' estas hungara esperantistino, kiu la 19-an de aprilo 1986 kune kun [[Szilárd Bálint]] kaj ses pliaj esperantistaj aktivuloj honoriĝis per dumviva honora membreco en [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Ferenc Vasady-Kovács]] === '''VASADY-KOVÁCS Ferenc''' (Francisko, naskiĝis en 1904, mortis en 1977) estas hungara esperantisto. Inter la jaroj 1947 kaj 1949 li funkciis kiel prezidanto de la [[Hungara Tutlanda Esperanto-Asocio]], antaŭaĵo de la nuna [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. Profesie li estis ŝtatsekretario kaj anstataŭanto de la nacia financministro. ===[[Andreo Vegh]]=== '''Andreo Vegh''' estis esperantisto el [[Arad]] militkaptita en 1917 dum la Unua mondmilito en [[Rusujo]] <ref>Esperanto n200 apr 1917</ref> ===[[Nikola Vertesy]]=== '''Nikola Vertesy''' estis esperantisto en la unua duono de 20-a jarcento. Verko: *'''Grafo Stefano Szechenyi - La plejgranda hungaro'''. Eld. [[Hungara Esperanto-Federacio]], 1941. Recenzo: {{citaĵo|Pri Hungarlando por tutmonda Esperantistaro, kun devizo: Ne por fanfaroni, sed por konatigi la veron, imitu nin! Bone ilustrita libreto priskribanta la vivon de Grafo St. Szechenvi.|[[Bulgara Esperantisto]] j. 22, n09-10 nov.dec. 1941}} == W == === [[Klari Weiszkopf]] === '''Weiszkopf Klari''' estis esperantistino en Hungarujo en la unua duono de 20-a jarcento. Ŝi partoprenis beleckonkurson en la [[UK 1929]]. == Z == === [[Enikő Zengő Sereghy]] === '''ZENGŐ SEREGHY Enikő '''<!-- facebook.com/eniko.sereghy --> estas hungara esperantistino. Laŭ la stato de 2017 ŝi estas estraranino de [[Hungaria Esperanto-Asocio]]. === [[Károlyné Zipernovszky]] === '''ZIPERNOVSZKY Károlyné''' (prononco {{prononco|CIpernovski KAroli:ne:}}, mortis en [[1923]] en [[Budapeŝto]]) estis hungara esperantistino kaj edzino de universitata profesoro. Ŝi estis estrarano de [[Hungarlanda Esperanto-Societo]] antaŭ la Unua Mondmilito, propagandis favore al Esperanto precipe inter feministoj, kaj subtenis la Esperanto-movadon per mondonacoj. {{EdE|Z}} {{Projektoj}} ===[[François Zwiekel]]=== '''François Zwiekel''' estis esperantisto el [[Budapest]], militkaptito en 1915 dum la Unua mondmilito <ref>Esperanto n179 jul 1915</ref>. [[Kategorio:Hungaraj esperantistoj]] [[Kategorio:Ĝermolisto de esperantistoj|Hungaraj]] [[Kategorio:Listoj de esperantistoj laŭ nacieco|Hungaraj]] e9xwdqxhznplcipu7yiaeilegasna9e 0 129295 9494119 9117921 2026-10-15T19:57:25Z Samkugatano 204422 Aldono de petita referenco 9494119 wikitext text/x-wiki {{informkesto rivero|nomo=Kama|dosiero=[[Dosiero:W W Chusovaya Kama crossing.png|center|300px]] Kama kaj enfluejo de Ĉusovaja el kosmo|longeco=1805|fonto-alteco=336|meznombra trafluo=4100|akvokolekta areo=507000|flankriveroj=[[Belaja (rivero)]], [[Vjatka]]|enfluejo=[[Volgo]]|enfluejo-alteco=|kategorio=[[:Kategorio:Riveroj en Rusio|Rivero en Rusio]]}} '''Kamo'''<ref>Kamo, ''[[Reta Vortaro]]'', https://www.reta-vortaro.de/revo/dlg/index-2q.html#kam1.K0o</ref> ({{lang-ru|Кама}}, el la {{lang-udm|Кам}}, kio signifas rivero, fluo) estas granda [[rivero]] en [[Rusio]], la maldekstra kaj plej granda alfluanto de [[Volgo]]. Pli alte de la enfluejo de [[Belaja (rivero)]] Kama estas nomita '''Ĉulman''' (el la antikvotjurka lingvo). La longo de Kama estas {{unuo|1805|km}}, areo de baseno estas {{unuo|507000|km|2}}. == Referencoj == <references /> [[dosiero:Yelabuga Medieval tower.jpg|eta|maldekstra|{{centre|la mezepoka diabla turo (Şaytan qalası) en [[Jelabuga]] el la 12-a jarcento borde de la rivero Kamo atestas pri la tempo de [[Volgia Bulgario]]}}]] ==Vidu ankaŭ== * [[Nacia parko Niĵnaja Kama]] {{projektoj}} {{ĝermo|Rusio}} [[Kategorio:Kamo (rivero en Rusio)| ]] 5sne0pwk23bimtudej2bc4inu3ioipe 0 129438 9494030 9396332 2026-10-15T16:28:58Z Sj1mor 12103 9494030 wikitext text/x-wiki {{Geokesto2 | komunumo | nomo=Guérande | statuso=Urbo | dosiero = Guerande Tor.jpg | dosiero_priskribo = Pordego Saint-Michel, ĉefa enirpordo de la mezepoka urbo | blazono = BlasonGuerande.svg | blazono_priskribo = Guérande#Heraldiko | flago= | flago_priskribo = Guérande#Logotipo | devizo=[[Dosiero:GuérandeRemparts.jpg|300ra]] | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 47 | lat_m = 19 | lat_s = 44 | lat_NS = N | long_d = 02 | long_m = 15 | long_s = 41 | long_EW = W | lando = Francio | lando_tipo = Regno | lando_flago = 1 | ŝtato = [[Pays de la Loire]] | ŝtato_tipo = Regiono | regiono = [[Loire-Atlantique]] | regiono_noto = | regiono_tipo = Departemento | distrikto = | distrikto_tipo = [[Franca komunumo|Komunumo]] | kantono = [[Kantono de Le Croisic|Le Croisic]] | kantono_noto = ĉefurbo de 2 kantonoj | kantono1 = | kantono1_noto = | komunumo = [[Arondismento de Saint-Nazaire|Saint-Nazaire]] | komunumo_noto = | komunumo_tipo = Arondismento | municipo = [[Communauté d'agglomération Cap Atlantique|Cap Atlantique]] | municipo_tipo = Interkomunumo | ĉefulo =Jean-Pierre Dhonneur | ĉefulo_tipo = Urbestro | ĉefulo_partio = | plej_alta_situo = | plej_alta_leviĝo = 60 | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta_situo = | plej_malalta_leviĝo = 0 | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 81.44 | areo_rondumo = 81 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = 13603 | loĝantaro_dato = 1999 | loĝantaro_denseco = <!-- auto--> <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset =+1 | horzono_DST = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset_DST =+2 | poŝtkodo = 44350 | kodo=44069 | kodo_tipo=INSEE | mapo_priskribo = Situo enkadre de Francio | mapo_lokumilo = Francio | notoj = {{mapligilo urbo}} }} '''Guérande''' estas okcidenta [[Listo de urboj de Francio|urbo de Francio]], kiu troviĝas en la [[Francaj departementoj|departemento]] [[Loire-Atlantique]] kaj en la [[Francaj regionoj|regiono]] [[Luarlandoj]]. [[Artaj kaj historiaj urboj kaj landoj|Arta kaj historia urbo]] ekde 2004, la komunumo estas fama pro siaj [[Salmarĉoj de Guérande|salmarĉoj]] kaj sia mezepoka urbo. Ĝi estas unu el la maloftaj francaj urboj, kiuj konservis siajn tutajn remparojn ({{unuo|1434|m}} de cirkonferenco). Ĝi estas grava loko en la historio de la [[duklando de Bretonio]] kaj, historie, la ĉefurbo de teritorio nomata "duoninsulo de Guérande", kiu koincidas kun la plej suda etendiĝo de la [[bretona lingvo]]. Guérande estas unu el la 21 komunumoj, kiuj apartenas al la [[regiona naturparko de Brière]]. == Geografio == [[Dosiero:Location Guérande.svg|eta|maldekstre|Situo de Guérande en la departemento Loire-Atlantique]] === Situo === [[Dosiero:Marais-salant-2.jpg|eta|En la salmarĉoj de Guérande : la Traict]] [[Dosiero:Briere-01.jpg|eta|En "Grande Brière", la kanalo de Bréca]] Guérande situas je {{unuo|19|km}} okcidente de [[Saint-Nazaire]], je {{unuo|70|km}} sud-oriente de [[Vannes]] kaj je {{unuo|80|km}} okcidente de [[Nantes]]. Guérande situas sur la [[duoninsulo de Guérande]], teritorio tiel nomata ĉar ĝi estas ĉirkaŭata, okcidente per [[Atlantiko]], oriente per la marĉo de [[Brière]], sude per la riverego [[Luaro]] kaj norde per la rivero [[Vilaine]]. === Loko === La [[lando de Guérande]] konsistas el du malsamaj partoj (franclingve ''terroirs'', landetoj kun aparta grundotipo) : la ''salmarĉa lando'' kaj la ''lando de Mès''<ref>''Atlas historique des Pays et Terroirs de Bretagne'', Ph. Jouët kaj K. Delorme, eldoninto ''Skol Vreiz'', sintezaj mapoj de la paĝoj 123-125.</ref>, apartigitaj per la abrupta monteto de Guérande<ref>Nomata franclingve « sillon de Guérande » de [[André Vigarié]], Yves-Henri Nouailhat et al., ''Loire-Atlantique'', eldoninto "éditions Bonneton", Parizo, 1998, paĝo 248, sed ankaŭ, kontraŭdire, en la sama libro, en la parto redaktita de la sama aŭtoro, estas indikite ke nur la [[Krestolinio de Bretonio]], relieflinio iranta de Nantes al Quimper estas tiel nomata "sillon" (p. 248), « Sillon de Guérande » estas por la aŭtoro analogio.</ref>. Tiuj du landoj distingiĝas nun per arkitekturo kaj tradiciaj homaj aktivadoj (ekonomio, malnovaj kostumoj, tradiciaj dancoj). ;La salmarĉa lando Ĝi situas inter la monteto de Guérande kaj la duoninsulo de Le Croisic kaj konsistas el la [[salmarĉoj de Guérande|salmarĉoj]] kaj la apudaj terpecoj ; la alteco estas tie inter 0 kaj {{unuo|10|metroj}}. Tie estas la insuloj Lénifen kaj Saillé (salmarĉista vilaĝo), la duoninsulo de Lanclis nord-okcidente, la salmarĉistaj vilaĝoj Kerignon, Pradel, Mouzac piede de la krestlinio. ;La monteto de Guérande Ĝi respondas al fendolinio, kiu etendiĝas de [[Piriac-sur-Mer]] ĝis [[Saint-Nazaire]] laŭ nord-okcidenta/sud-orienta direkto, determinanta la ekziston de linio paralela al la [[krestolinio de Bretonio]] norde kaj kun sama origino, kaj al la bordo de la duoninsulo de Le Croisic sude. ;La lando de Mès Ĝi etendiĝas sur la alia flanko de la monteto ĝis [[Herbignac]] norde kaj Piriac-sur-Mer okcidente ; ĝi malsupreniras laŭ malforta deklivo al la Brière nord-oriente. Pejzaĝo de bredado superregas, tiu norda parto de la komunumo trairis freŝdatan parcelokunigon, kiu malaperigis grandan parton de la heĝa kamparo. Estas esprimo uzata en tiu regiono por priskribi la situon de tiu urbo inter la salmarĉoj, la blanka lando (pro la salo), kaj la Brière, le nigra lando (pro la [[torfo]]) : « Guérande : inter Blanka Lando kaj Nigra Lando ». La marĉoj de Mès, la marĉoj de Grande Brière kaj la salmarĉoj de la duoninsulo de Guérande, kiuj por parto estas sur la komunumo de Guérande, estas registritaj sur la listo de la « protektataj humidaj zonoj » ([[Konvencio de Ramsar]]). Plie, la loko de la salmarĉoj de Guérande estas registrita ekde 2002 sur la listo submetata de Francio al la komitato por la registrado al la monda homara heredaĵo. === Najbaraj komunumoj === {{Geografia ĉirkaŭaĵo|Nordokcidente =[[Saint-Molf]] |Norde = [[Herbignac]] |Nordoriente = [[Saint-Lyphard]], [[Saint-Joachim (Loire-Atlantique)|Saint-Joachim]] |Okcidente =[[La Turballe]] |Centro =GUÉRANDE |oriente =[[Saint-André-des-Eaŭ (Loire-Atlantique)|Saint-André-des-Eaŭ]] |Sudokcidente =[[Batz-sur-Mer]] |Sude =[[Le Pouliguen]], [[Atlantiko]] |Sudoriente =[[La Baule-Escoublac]] |enclave = }} == Historio == [[Dosiero:Bissin1.jpg|eta|dekstre|Menhiro de Bissin]] === Prahistorio === La duoninsulo de Guérande (laŭ larĝa senco, kaj inkluzivanta la marĉojn de Grande-Brière motière) enhavas preskaŭ 50 % de la megalitaj monumentoj restantaj en la departemento Loire-Atlantique<ref>L. Pirault. Inventaire des monuments mégalithiques et préhistoriques de la presqu'île guérandaise, arkeologia mapo, 2 vol., Nantes, SRA Luarlandoj, 1994.</ref>. La regiono de Guérande estis loĝata ekde la [[Prahistorio]], ĉefe ekde la meza [[Neolitiko]] (Ĉaseeno?). <gallery> Dosiero:Brandu1.jpg|[[Petroglifo]], roka pinto de Brandu, Guérande Dosiero:Menhir-Kerbourg-01.jpg|la Pierre Blanche (La blanka ŝtono), Kerbourg, La Madeleine Dosiero:Kerbourg-01b.jpg|Dolmeno de Kerbourg, La Madeleine Dosiero:Menhir-saille-1.jpg|Menhiro de Congor (1904) </gallery> === Protohistorio === * [[Bronzepoko]] : * [[Ferepoko]] : [[La-Tène-kulturo]] kaj [[Hallstatt (urbo)]] [[Dosiero:Stele-01.jpg|eta|Malalta steleo de ''La Madeleine'' / ''Kerbourg'', periodo de La Tène]] === La gallo-romana epoko === [[Dosiero:Notitia Dignitatum - Dux tractus Armoricani et Nervicani - 1440.png|eta|maldekstre|Paĝo de la ''Notitia dignitatum'', dekstre malsupre : Grannona du Tractus Armocani]] Le loko de la mezepoka urbo ne rivelis spurojn de grandaj gallo-romanaj konstruaĵoj === La Mezepoko === ==== De la bretona koloniiĝo ĝis la feŭdeco : de la 6-a ĝis la 11-a jc ==== Post la [[batalo de Soissons (486)|batalo de Soissons]] en 486, la teritorio de la duoninsulo de Guérande fariĝis sub la regado de la [[frankoj]], kiel la tuto de la teritorioj nomataj poste ''[[Neŭstrio]]'', inter ili la graflando de Nantes. En ĉirkaŭ [[800]], [[Karolo la Granda]] rekonkeris tre provizore la teritoriojn inter la riveroj Luaro kaj Vilaine, same kiel la sudon de la lando de Vannes (aŭ "Broërec"), aparte la [[duoninsulo de Rhuys|duoninsulon de Rhuys]] kaj [[Vannes]]. La limlandoj tiel estis restarigitaj, sed la bretonlingvaj loĝantaroj restis sur la duoninsulo de Guérande. En [[939]], la vikingoj forlasis Bretonion, la priraboj fariĝis pli maloftaj ekde 960, la Lando de Guérande reprenas sian lokon en la [[Bretonio|Dulando de Bretonio]], kiu sin reorganizis sub la regado de [[Alano la 2-a (Bretonio)|Alano la Tordbarba dirata ''al louarn'']]. ==== La Mezepoko ĝis la hereda milito ==== ==== Guérande kaj la hereda milito de Bretonio (1341-1364) ==== La [[hereda milito de Bretonio]], inter du pretendantoj al la postregado de Johano la 3-a, [[Johano de Montfort]] kaj [[Karolo de Blezo]] (franclingve "Charles de Blois"), devas esti lokita en la kunteksto de la [[centjara milito]]. Je la loka nivelo, tiu konflikto, malgraŭ la detruo de la urbo Guérande, redonis prosperon al la régiono. ;La situo de Guérande komence de la konflikto Akto datiĝanta de la 26-a de decembro 1332 indikas ke ''Guerrande, Baas, Saillé'' apartenis al Johano de Bretonio, grafo de Montfort. ;La rabo de Guérande (1342) Printempe [[1342]] : ''la rabo de Guérande''<ref>[[Froissart]], ''Chroniques'', livre I, chapitre CLI</ref>, fare de la francaj, hispanaj kaj ĝenovaj trupoj sub la komando de [[Louis de la Cerda]], dirata ''Ludoviko de Hispanio'', Admiralo de Francio, de la flanko de [[karolo de Blezo]], kies kuzo li estis. ;La morto de Johano de Montfort (1345) Post la morto de [[Johano de Montfort]] en 1345, lia filo, la estonta [[Johano la 4-a (Bretonio)|Johano la Kvara]] daŭrigis la konflikton. La gerandaj trupoj restis fidelaj al Montfort, kvankam la episkopo de Nantes pasis al la flanko de Karolo de Blezo. En 1355, Eduardo la Tria, reĝo de Anglio kaj estonta kuratoro de la estonta Johano la Kvara de Bretonio rekomendis la cedon de la fortikaj urboj al la duko de Lancastre. ;La unua traktato de Guérande (1365) La 12-an de aprilo [[1365]], la ''unua traktato de Guérande'' estis subskribita en la [[Kolegiato Saint-Aubin de Guérande]], tiam en rekonstruado, simbola loko por la venkinta partio, ĉar tiu urbo estis la sola de Montfort en Bretonio komence de la konflikto. La traktato ĉesigis la [[hereda milito de Bretonio|heredan militon de Bretonio]] kaj [[Johana de Pentievro]] renoncis pri la duklando favore al la filo [[Johano de Montfort]]: [[Johano la 4-a (Bretonio)|Johano la Kvara]]. ==== La fino de la mezepoko ==== ;La konflikto kun la reĝo de Francio kaj la dua traktato de Guérande (1381) En [[1371]] : nova sieĝo kaj kapto de Guérande fare de [[Bertrand Du Guesclin]]. La bretonaj nobeloj ribelis kontraŭ Johano la Kvara, kiu ekziliĝis al Anglio en siaj posedaĵoj de Richemont. En 1378, la reĝo de Francio profitas tiun situacion por provi akapari Bretonion, sed la bretona nobelaro revokis Johanon la Kvaran kaj la konflikto redaŭris kontraŭ Francio. En [[1379]], Olivero la Tria de Clisson, senjoro de [[Clisson]] provis konkeri la urbon, sed post mallonga sieĝo, la bretonaj kaj gerandaj trupoj eliris kaj postkuris lian armeon ĝis sur lia regiono ĉirkaŭ [[Blain]]. ''Dua traktato de Guérande'' estis subskribita la {{Daton|4|aprilo|1381}} inter la duko Johano la Kvara kaj [[Karolo la 6-a (Francio)|Karolo la 6-a]] en la kapelo Notre-Dame la Blanche (remparinterne) ĵus rekonstruita. Tiu traktato definitive solvis la heredan problemon en la duklando de Bretonio kaj klarigis la rilatojn inter la reĝlando de Francio kaj la duklando de Bretonio. <!-- Vidi ankaŭ : Dua [[Traktato de Guérande (1381)]] --> ;La retrovita paco [[Dosiero:44 - Guerande Remparts.jpg|eta|maldekstre|Remparoj]] Signo de tiu nova paca tempo, la geedziĝo de [[Johano la 4-a (Bretonio)|Johano la Kvara]], duko de Bretonio, kun [[Johana de Navaro]], estis celebrata en Saillé, kore de la salmarĉoj, en [[1386]]. La nunaj remparoj estis konstruitaj post tiuj konfliktoj sur la ruinoj de la antaŭaj fortikaĵoj, precipe dum la regado de [[Francisko la 2-a (Bretonio)|Francisko la Dua]]<ref>Elementoj de la antaŭa remparo restas videblaj inter la turo Sainte-Anne kaj la pordego de Vannes, kaj ankaŭ je la nivelo de la pordego de Saillé.</ref>. [[Dosiero:Jacobin-guerande.jpg|eta|dekstre|Blazono de la monaĥejo Saint-Yves, 18-a jc]] En 1404, la duko [[Johano la 5-a (Bretonio)|Johano la Kvina]] aprobis la kreon de dominikana monaĥejo [[Ivo Hélory de Kermartin|Sankta Ivo]] situanta en la ĉirkaŭurbo Bizienne ; en 1405, li kreis jaran foiron profite al tiu monaĥejo (la 20-an kaj 21-an de majo). La papo [[Benedikto la 13-a (papo)|Benedikto la Dektria]] donis sian konsenton en 1409, kiam la konstruado estis jam komencita. === La moderna epoko === ;La regno de Anna de Bretonio Dum la « [[freneza milito]] », en plena mobilizado, la dukino [[Anna de Bretonio|Anna]], per letero de la 9-a de aprilo 1484, konsentas al la gerandanoj diversajn privilegiojn, kompense de trupprovizoj kaj por certigi financan apogon de la urbo dum tiu konflikto : ŝi « nobeligis la salmarĉojn, malŝarĝante ilin per impostoj... ». La gerandanoj ne forgesis tiujn privilegiojn, ne pli ol tiuj konsentitaj al la loĝantoj de la Grande [[Brière]]. Memore al siaj multaj restadoj en « sia bona urbo »<ref>Aparte dum vintre 1488-1489, la kortego ekloĝis en Guérande pro epidemio, kiu frapis en Nantes.</ref> kaj al sia fideleco al la Familio [[Familio Montfort-l'Amaury|Montfort]], [[Anna de Bretonio]] estus, laŭ tradicio, donacinta orkronon al Guérande, arĝentkronon al Saillé, kaj orumitan kuprokronon al Trescalan (nun en la komunumo [[La Turballe]]). La du unuaj malaperis, sed la tria ankoraŭ ekzistas, kaj estas ĉiam portata de la geedzoj dum ties geedziĝo. ;Guérande post la porĉiama unuiĝo (1532) La « ''kastelo'' » estis detruita en 1614 laŭ ordono de la [[Ĝenerala Asembleo de Bretonio]]. Tiu « loĝejo » verŝajne fortikigita utilis kiel senjora domo por la dukoj de Bretonio okaze de ties restadoj en Guérande kaj kiel monfarejo por [[Johano de Montfort]] dum la hereda milito de Bretonio. La [[Ĝenerala Asembleo de Bretonio]] kunvenis plurfoje en Guérande, aparte en [[1625]], verŝajne en la konstruaĵo uzata kiel "Cohue" kaj juĝejo, kiu situis sur la loko de la nunaj haloj aŭ en la monaĥejo Sankta-Ivo. Ambaŭ la ''kanonikaro'' kaj la ''urbo'' de Guérande sendis deputitojn al la [[Ĝenerala Asembleo de Bretonio|Ĝenerala Asembleo]] kaj al la [[Parlamento de Bretonio]]. ;La konspiro de Pontcallec La nobelaro de la duoninsulo de Guérande, aparte tiu de la urbo, aliĝis al la « [[Konspiro de Pontcallec]] » inter 1717 et 1719. Plej multaj el ili subskribis la unuiĝan akton de la « konspiro ». === Heraldiko kaj logotipo === [[Dosiero:Blason guerande.svg|90ra|dekstra]] Por [[Victor Adolphe Malte-Brun]], la blazono de Guérande estas: ''de gueules, à deux lions passants d'argent'' (esperantlingve "ruĝa kun du pasantaj nigraj [[leono (heraldiko)|leonoj]]"). [[Dosiero:Blason-guerande-2.jpg|90ra|dekstra]] Eksteraj ornamoj : ekzemplo de la poŝtmarko pri la kolegiata horloĝo, datiĝanta de [[1642]]. === Flago === Guérande havas flagon (similan al la [[flago de Kebekio]]) : nigra kruco sur blanka fono (nomata « Kroaz du », ankaŭ uzata de la trupoj de la dukoj de Bretonio), kun peniktuŝoj per [[ermeno (heraldiko)|ermeno]] en ĉiuj kvartaloj; ĝi flirtis sur la ŝipoj armitaj de la urbo, aparte por la salkomerco kaj vinkomerco direkte al norda Eŭropo. [[Dosiero:Special-guidon-breton.png]] "Guidon" de la mezepoka fino. [[Dosiero:Banniel Gwenrann.svg||107ra|kadra]] Flago restarigita de la loĝantoj de Guérande ekde 1999. Logo de Guérande : antaŭ la suno nemalhavebla al la salejoj, salamaso (franclingve nomata "mulon") ariganta la sezonan produktadon. {{-}} == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Komunumoj de Loire-Atlantique]] [[Kategorio:Urboj de Bretonio]] i29aogqcjdmepvawgzp1xns14i8rkwi 0 130896 9494309 8672818 2026-10-16T09:49:30Z Sj1mor 12103 9494309 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=pliarmigado de pluraj landoj|ekonomia fenomeno|Konkurenco|fenomeno en ekologio|Konkurado (biologio)}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:The Soviet Union 1970 CPA 3913 stamp (Nuclear Submarine 'Leninsky Komsomol').jpg|eta|180ra|poŝtmarko pri la [[Sovetunio|sovetunia]] nuklee pelita submarŝipo ''Leninski Komsomol'']] [[Dosiero:USAF_B-2_Spirit.jpg|eta|180ra|milita aviadilo ''B-2'' de la [[Usono|usona]] aer-armeo]] [[Dosiero:Ronald Reagan 1981 presidential portrait.jpg|eta|180ra|usona prezidento Ronald Reagan, konvinkita armadkonkuristo]] '''Armadkonkuro''' aŭ '''konkura armado''' estas pliarmigo de du malamikoj, el kiuj ambaŭ volas esti daŭre pli armitaj ol la malamiko. Ĉiu paŝo de pliarmigo de unu partio rezultigas ĉiam iom pli fortan paŝon de la dua partio kaj inverse, tiel ke la reciproka pliarmigo okazas kvazaŭ "aŭtomate" kaj konsumas grandan kvanton da resursoj, sen necese rezultigi militon kiu fine "konsumiĝus" la armilojn. Historia ekzemplo estas la armadkonkuro inter la [[Mararmeo|mar-armeoj]] de [[Britio]] kaj la [[Germana Regno]] antaŭ la [[Unua Mondmilito]]. Specife rimarkinda de teknologia evoluo estas la armadkonkuro per la paralela disvolviĝo inter [[Militoŝipo|ŝipaj]] [[Kanono|kanonoj]] kaj marborda [[artilerio]], kaj inter ŝipa artilerio kaj si mem, tra la jarcentoj en la gamo de reciproke pliigado de la pafadkapablo, kaj de la disvolviĝo de la manovraj kaj ŝirmaj kapabloj de la ŝipoj. Post jaro [[1945]] grava uzo de ĉi tiu termino celas la konkuran armadon inter la dua militaj blokoj ĉirkaŭ [[Usono]] kaj [[Sovetunio]] dum la [[Malvarma milito|Malvarma Milito]], por priskribi la penegojn de la superpotencoj produkti kreskantan stokon de [[nukleaj armiloj]] kaj disvolvi ilin de kreskanta distribuo kaj potenco. [[Carl Sagan]] priskribis tiun fenomenon kiel du homojn mallevitajn ĝis la kolo en [[Benzino|benzina]] [[naĝejo]], unu kun tri [[Alumeto|alumetoj]] kaj alia kun kvin. Tiu fenomeno de la Malvarma Milito finiĝis per la [[disfalo de Sovetunio]] dum la jaro [[1991]]. == Ĉesigo == Ĉesigi armadkonkuro postulas konstrui fidon inter la partioj al la konkuro, kio estas paŝo ne facila. Por ilustri ĉi tiun malfacilon, oni uzas la [[Prizonula Dilemo|dilemon de la malliberulo]]. Ĉiu lando havas du eblojn: pliigi sian defendan buĝeton aŭ interkonsenti kun sia rivalo por senarmigi. En ĉiu lando timas, ke ĝia rivalo malobservus la interkonsenton, do ĉiu el ili klinas direkte al plia armiliĝo, tiel akceli la armadkonkuro. Ĉiu lando ŝajnas agi [[Racio|racie]], sed la rezulto estas evidente malracia. Por fini la nuklean armilan armadkonkuro, intertraktadoj okazis inter Usono kaj Sovetunio celante redukti la stokon de [[Misilo|misiloj]] kaj nukleaj armiloj de ĉiu el la du potencoj, kulminante per la subskribo de la [[interkonsento START]]. Malsama maniero fini la armadkonkuro estus atingi situacion, kie unu el la partoprenantoj en la konkuro ne plu kapablas provizi rimedojn por daŭrigi la konkuron, kaj tial estas devigita halti. Iuj atribuas ĉi tiun rezulton al la Strategic Defense Initiative (Strategia Defenda Iniciato), aŭ pli bone konata kiel "Star Wars Project" (Stelmilito), kiu kaŭzis la disfalon de Sovetunio. {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Milito]] iloemcxr6qprvvpsbz9p8t7psayvt0b 0 138803 9493970 9354883 2026-10-15T13:56:57Z Roberto 609 /* Famuloj */ 9493970 wikitext text/x-wiki {{informkesto geografiaĵo|urbo | blazono = HUN Kisvárda Címer.svg | areo = 36 | loĝantaro = 16628 | areo_kodo = 45 | poŝtkodo = 4600 | latitudo={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} | longitudo={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} | regiono-ISO=HU-SZ | mapo lokumilo=iso | mapligilo = jes | tipo1 = reliefo | zomo = 10 }} '''Kisvárda''' [kiŝvArda] estas [[urbo]] en [[Hungario]] en [[regiono]] [[Norda Ebenaĵo]], en [[departemento]] [[Szabolcs-Szatmár-Bereg]], en [[Distrikto Kisvárda]], kies centro estas. En la [[loknomo]] troviĝas vár (=fortikaĵo), kis signifas malgranda kaj faras diferencon de [[Nagyvárad]] (= granda fortikaĵo). [[Dosiero:Kisvárda, sétálóutca.jpg|eta|maldekstre|Strato por piedirantoj en Kisvárda]] == Situo == Kisvárda situas sur [[ebenaĵo]], laŭ ĉef[[vojo]] kaj [[fervojo]] [[Nyíregyháza]]-[[Záhony]]. Ĝi situas 40 km nordoriente de Nyíregyháza, 22 km de Záhony, hungara-ukraina [[limpasejo]]. [[Dosiero:Kisvárda - Castle.jpg|eta|Fortikaĵo de Kisvárda]] == Historio == En [[1085]] tie venkis [[Ladislao la 1-a (Hungario)]] la [[kumanoj]]n. La urba fortikaĵo estis konstruita sur sekura [[insulo]] en la [[marĉo]]. Tie kaj en la kulturcentro de la urbo okazas hodiaŭ la festivalo de la eksterlandaj hungaraj [[teatro]]j. Kisvárda iĝis urbo jam en [[1421]], iam estis departementejo de [[Szabolcs]] kaj iam estis distriktejo. Kisvárda graviĝis post la reguligo de [[Tiso]] en la 19-a jarcento kaj konstruo de la fervoja linio en [[1873]]. Tiam setlis tie granda nombro de judoj, el kiuj 3800 mortis en [[1944]] en la holokaŭsto. En la iama [[sinagogo]] nun funkcias la Rétközi Múzeum. La komunumo rericevis la urborangon en [[1970]]. En la urbo funkcias plasta, alkoholaĵa, kortobirdo-prilabora fabrikoj, fabriko de [[Tungsram]]. La urbo havas terpom-plibonigan esploran instituton, termalbanejon, rajd-lernejon. Oni profitas [[mineralakvo]]n "Mistral". [[Dosiero:Kisvárda, Rétköz Múzeum.JPG|eta|Iam sinagogo, nun muzeo en Kisvárda]] == Vidindaĵoj == * [[Fortikaĵo de Kisvárda]] * La romkatolika [[Preĝejo de Sanktaj Petro kaj Paŭlo (Kisvárda)]] konstruiĝis onidire en [[1082]], en [[1435]] ĝi pligrandiĝis, en [[1806]] trakonstruiĝis, la [[turo]] estas 27 m-ojn alta * [[Grek-katolika preĝejo Sankta Georgo (Kisvárda)]] * La [[kalvinana preĝejo (Kisvárda)]] en [[1803]] konstruiĝis. * [[Luterana preĝejo (Kisvárda)]] en [[1931]] konstruiĝis. * [[Sinagogo (Kisvárda)]] en [[1900]] konstruiĝis, (nun muzeo). == Famuloj == En Kisvárda naskiĝis: * [[advokato]] [[Béla Halasi]] * [[aktoro]]j [[Attila Dolhai]], [[Zsolt Nagy (aktoro)]], [[Misa Ragány]], [[Anna Rápolthy]], [[Roland Tóth (Kisvárda)]] kaj [[Mihály Várkonyi]] * [[aristokrato]] [[Krisztina Nyáry]] * [[Károly Fekete (episkopo)]] * [[ĉefepiskopo]] [[Pál Várdai]] * [[ginekologo]] [[Lóránt Bodnár]] * [[ĵurnalisto]] [[István Radó]] * [[kuracisto]]j [[József Frigyesi]] kaj [[Endre Somogyi (kuracisto)]] * [[Tibor Balogh (matematikisto)]] * [[ministro]] [[Ferenc Zsindely]] * [[politikisto]]j [[Csaba Gyüre]] kaj [[Zsolt Legény]] * [[skulptisto]] [[Antal Borsi]] * [[violonisto]] [[Sándor Járóka (pli aĝa)]]. ==Lokaj esperantistoj== *[[Johano Jaszencsák]]; == Ĝemelurboj == * {{Flago|Rumanio}} [[Târgu Secuiesc]], [[Rumanio]] * {{Flago|Germanio}} [[Hildburghausen]], [[Germanio]] * {{Flago|Germanio}} [[Prien am Chiemsee]], Germanio * {{Flago|Israelo}} [[Karmiel]], [[Izraelo]] * {{Flago|Slovakio}} [[Kráľovský Chlmec]], [[Slovakio]] * {{Flago|Pollando}} [[Strzyzow]], [[Pollando]] * {{Flago|Ukrainio}} [[Mukaĉeve]], [[Ukrainio]] == Vidu ankaŭ == * [[József Béres]] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kisvárda]] [[Kategorio:Banlokoj]] 7or056nehjxieq73hy9p20n3tluyl5s 9494375 9493970 2026-10-16T11:16:03Z Crosstor 3176 /* Famuloj */ 9494375 wikitext text/x-wiki {{informkesto geografiaĵo|urbo | blazono = HUN Kisvárda Címer.svg | areo = 36 | loĝantaro = 16628 | areo_kodo = 45 | poŝtkodo = 4600 | latitudo={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} | longitudo={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} | regiono-ISO=HU-SZ | mapo lokumilo=iso | mapligilo = jes | tipo1 = reliefo | zomo = 10 }} '''Kisvárda''' [kiŝvArda] estas [[urbo]] en [[Hungario]] en [[regiono]] [[Norda Ebenaĵo]], en [[departemento]] [[Szabolcs-Szatmár-Bereg]], en [[Distrikto Kisvárda]], kies centro estas. En la [[loknomo]] troviĝas vár (=fortikaĵo), kis signifas malgranda kaj faras diferencon de [[Nagyvárad]] (= granda fortikaĵo). [[Dosiero:Kisvárda, sétálóutca.jpg|eta|maldekstre|Strato por piedirantoj en Kisvárda]] == Situo == Kisvárda situas sur [[ebenaĵo]], laŭ ĉef[[vojo]] kaj [[fervojo]] [[Nyíregyháza]]-[[Záhony]]. Ĝi situas 40 km nordoriente de Nyíregyháza, 22 km de Záhony, hungara-ukraina [[limpasejo]]. [[Dosiero:Kisvárda - Castle.jpg|eta|Fortikaĵo de Kisvárda]] == Historio == En [[1085]] tie venkis [[Ladislao la 1-a (Hungario)]] la [[kumanoj]]n. La urba fortikaĵo estis konstruita sur sekura [[insulo]] en la [[marĉo]]. Tie kaj en la kulturcentro de la urbo okazas hodiaŭ la festivalo de la eksterlandaj hungaraj [[teatro]]j. Kisvárda iĝis urbo jam en [[1421]], iam estis departementejo de [[Szabolcs]] kaj iam estis distriktejo. Kisvárda graviĝis post la reguligo de [[Tiso]] en la 19-a jarcento kaj konstruo de la fervoja linio en [[1873]]. Tiam setlis tie granda nombro de judoj, el kiuj 3800 mortis en [[1944]] en la holokaŭsto. En la iama [[sinagogo]] nun funkcias la Rétközi Múzeum. La komunumo rericevis la urborangon en [[1970]]. En la urbo funkcias plasta, alkoholaĵa, kortobirdo-prilabora fabrikoj, fabriko de [[Tungsram]]. La urbo havas terpom-plibonigan esploran instituton, termalbanejon, rajd-lernejon. Oni profitas [[mineralakvo]]n "Mistral". [[Dosiero:Kisvárda, Rétköz Múzeum.JPG|eta|Iam sinagogo, nun muzeo en Kisvárda]] == Vidindaĵoj == * [[Fortikaĵo de Kisvárda]] * La romkatolika [[Preĝejo de Sanktaj Petro kaj Paŭlo (Kisvárda)]] konstruiĝis onidire en [[1082]], en [[1435]] ĝi pligrandiĝis, en [[1806]] trakonstruiĝis, la [[turo]] estas 27 m-ojn alta * [[Grek-katolika preĝejo Sankta Georgo (Kisvárda)]] * La [[kalvinana preĝejo (Kisvárda)]] en [[1803]] konstruiĝis. * [[Luterana preĝejo (Kisvárda)]] en [[1931]] konstruiĝis. * [[Sinagogo (Kisvárda)]] en [[1900]] konstruiĝis, (nun muzeo). == Famuloj == En Kisvárda naskiĝis: * [[advokato]] [[Béla Halasi]] * [[aktoro]]j [[Attila Dolhai]], [[Zsolt Nagy (aktoro)]], [[Misa Ragány]], [[Anna Rápolthy]], [[Roland Tóth (Kisvárda)]] kaj [[Mihály Várkonyi]] * [[aristokrato]] [[Krisztina Nyáry]] * [[Károly Fekete (episkopo)]] * [[ĉefepiskopo]] [[Pál Várdai]] * [[ginekologo]] [[Lóránt Bodnár]] * [[Gergely Tóth (historiisto)]] * [[ĵurnalisto]] [[István Radó]] * [[kuracisto]]j [[József Frigyesi]] kaj [[Endre Somogyi (kuracisto)]] * [[Tibor Balogh (matematikisto)]] * [[ministro]] [[Ferenc Zsindely]] * [[politikisto]]j [[Csaba Gyüre]] kaj [[Zsolt Legény]] * [[skulptisto]] [[Antal Borsi]] * [[violonisto]] [[Sándor Járóka (pli aĝa)]]. ==Lokaj esperantistoj== *[[Johano Jaszencsák]]; == Ĝemelurboj == * {{Flago|Rumanio}} [[Târgu Secuiesc]], [[Rumanio]] * {{Flago|Germanio}} [[Hildburghausen]], [[Germanio]] * {{Flago|Germanio}} [[Prien am Chiemsee]], Germanio * {{Flago|Israelo}} [[Karmiel]], [[Izraelo]] * {{Flago|Slovakio}} [[Kráľovský Chlmec]], [[Slovakio]] * {{Flago|Pollando}} [[Strzyzow]], [[Pollando]] * {{Flago|Ukrainio}} [[Mukaĉeve]], [[Ukrainio]] == Vidu ankaŭ == * [[József Béres]] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kisvárda]] [[Kategorio:Banlokoj]] g9nikgemucq42g2o4yzlcc1uu6ezvzk 0 164950 9494021 9347749 2026-10-15T16:26:48Z Sj1mor 12103 9494021 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|regiono |kategorio=Regiono |lando = Litovio |mapo = {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |mapo1 = |mapo1 priskribo = |regiono-ISO = LT |loĝantaro denseco = auto |latitudo = |longitudo = |ĉefurbo = [[{{#invoke:Wikidata|claim|P36}}]] |ĉefurbo_lat_d ={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |ĉefurbo_long_d = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo=6 |mapo2 lokumilo = iso |mapligilo = jes }} [[Dosiero:Regionoj de Litovio.png|eta|300ra|{{centre|la historiaj etnografiaj regionoj de Litovio}}]] '''Ĵemajtio''' ([[ĵemajtia lingvo|ĵemajtie]] Žemaitėjė, {{lang-lt|Žemaitija}}, {{lang-pl|Żmudź}}, {{lang-la|Samogitia}}), laŭvorte ''malaltaj landoj''), kelkfoje ankaŭ nomata Samogitio aŭ Malalta Litovio, estas unu el la kvin etnografiaj [[regionoj de Litovio]]. == Geografio == La regiono lokiĝas en okcidenta [[Litovio]] en la teritorioj de la memadministraj komunumoj [[Palanga]], [[Rietavas]], [[Tauragė]], [[Šilalė]], [[Skuodas]], [[Jurbarkas]], [[Mažeikiai]], [[Kretinga]], [[Plungė]], [[Telšiai]], [[Akmenė]], [[Kelmė]], [[Šiauliai|Šiauliai (urba kaj]] [[Šiauliai (subdistrikto)|subdistrikta komunumoj)]] kaj [[Raseiniai]], en la oriento de la komunumoj [[Klaipėda (subdistrikto)|Klaipėda]] kaj [[Šilutė]] kaj la okcidento de [[Joniškis]]. La plej granda urbo estas [[Šiauliai]], aŭ [[Klaipėda]] se oni kalkulas la lastan urbon en la regiono. [[Telšiai]] konsideriĝas la regiona ĉefurbo, kvankam Medininkai (nun ''[[Varniai]]'') estis la ĉefurbo de la mezepoka [[Regno Ĵemajtio]]. La plej grandaj urboj (tiuj kun pli ol {{nombro|20000}} loĝantoj) estas (la nomo en la [[ĵemajtia dialekto]] aldoniĝas inter rektangulaj krampoj, se ĝi malsamas): * [[Šiauliai]] [Šiaulē] kun {{nombro|133883}} loĝantoj * [[Mažeikiai]] [Mažeikē] kun {{nombro|42675}} loĝantoj * [[Telšiai]] [Telšē] kun {{nombro|31460}} loĝantoj - la urbo konsideriĝas la regiona ĉefurbo * [[Tauragė]] kun {{nombro|29124}} loĝantoj * [[Plungė]] kun {{nombro|23436}} loĝantoj * [[Kretinga]] kun {{nombro|21423}} loĝantoj === Malgrandaj gravaj lokoj === * [[Šiluva]], pro pilgrimado == Demografio kaj lingvo == La loĝantoj de Ĵemajtio parolas la norman [[litova lingvo|litovan lingvon]], sed ankaŭ la [[ĵemajtia dialekto|ĵemajtian]], [[dialekto]]n de la [[litova lingvo]] kiu historie konsideriĝis unu el la tri ĉefaj dialektoj de la lingvo (modernaj lingvistoj eltrovis, ke ĝi estas unu el du ĉefaj dialektoj - la alia estas la aŭkŝajtia - kaj ke ambaŭ havas po 3 subdialektojn). Du el tiuj subdialektoj de la ĵemajtia dialekto ankoraŭ ekzistas, en la nordo kaj la sudo de la regiono, sed la tria, kiu ekzistis en la pleja okcidento ĉirkaŭ la urbo Klaipėda kaj ĉe la bordo de la [[Balta Maro]], do parte en la historia regiono [[Eta Litovio]] kiu dum longa tempo estis parto de la germanlingva [[Orienta Prusio]], malaperis post la jaro [[1945]] kiam ĝiaj loĝantoj fuĝis aŭ estis forpelitaj de sovetuniaj aŭtoritatoj. La parolantoj de tiu okcidenta ĵemajtia subdialekto ĉirkaŭ Klaipėda ekde la 16-a jarcento nomis sin ''Lietuvininkai'' ("Litovianoj"), kaj post la fino de la 19-a jarcento "Prūsai" (laŭ la balta popolo de [[Praprusoj|prusoj]] kiu pro forta militado de la [[ordeno de germanaj kavaliroj]] estis komplete mortigita jam dum la 12-a jarcento). Post la [[Dua Mondmilito]] la regionon ĉirkaŭ Klaipėda ekloĝis homoj el la nordo kaj sudo de Ĵemajtio, kaj ankaŭ el aliaj regionoj de Litovio. Ĵemajtio estas inter la etnografie plej puraj regionoj de la ŝtatoj, kaj en iuj municipoj pli ol 99,5 procentoj de la loĝantoj denaske parolas la ĵemajtian dialekton. Dum la 1-a duono de la 19-a jarcento, kiam la okupanta [[Rusia Imperio]] malpermesis publikaĵojn en la litova lingvo, la regiono estis gvida centro de lingva kulturo (la loĝantoj tradicie oponis leĝojn kontraŭ la litova lingvo). La loĝantoj plejgrandparte apartenas al la [[katolika eklezio]], kvankam ekzistas signifa [[luteranismo|luterana]] malplimulto en la sudo (plej proksime al la eksa teritorio luterana de la germanlingva [[Orienta Prusio]]). La uzo de la ĵemajtia dialekto malkreskas favore al la norma litova lingvo, kvankam lokaj iniciativoj, speciale en [[Telšiai]], provas plioficialigi la dialekton kaj ekzemple skribi [[vojmontrilo]]jn kaj en la norma litova kaj en la ĵemajtia. == Historio == La moderna koncepto de dialekte difinita Ĵemajtio aperis fine de la 19-a jarcento. La teritorio de la mezepoka Ĵemajtio multe pli grandas ol la nuna etnografia regiono, kaj inkluzivis la tutan centran kaj okcidentan Litovion. La regiona nomo "Ĵemajtio" ("malaltaj landoj") estas la antikva litova nomo por la senmontaj regionoj de la nuna centra kaj okcidenta Litovio; ĝi estis latinigita al la vorto "Samogitia". Origine la ĵemajtiaj litovoj vivis en la nuna centro de Litovio, pruveble almenaŭ dum la 5-a ĝis 6-a jarcento post Kristo. La nuna okcidenta parto de Litovio estis loĝata de ĵemajtiaj litovoj nur inter la 13-a kaj 16-a jarcento: antaŭe tie loĝis sudaj [[zemgaloj]] kaj nordaj [[kuronoj]] - du aliaj el la antikvaj baltaj popoloj. La origine orienta limo de la historia regiono Ĵemajtio estis la rivero [[Šventoji (rivero)|Šventoji]] ([[litova lingvo|litove]] por "sanktuloj"), kiu enfluas la riveron [[Neris]]. Fine de la 13-a jarcento la litova reganto [[Vytenis]] pliampleksigis la teritorion de la regiono [[Aŭkŝtajtio]] ("altaj landoj") regata de li, koste de la teritorio de Ĵemajtio, kiu de tiam devis kontentiĝi pri pli eta areo ĝis orienta limo ĉe la rivero [[Nevėžis]]. Dum la 13-a ĝis 16-a jarcentoj sude la ŝtato de la [[ordeno de germanaj kavaliroj]] kaj norde la ŝtato de la germanlingva [[Livonia ordeno]] limis al Ĵemajtio, kaj ambaŭ militemaj kaj ekspansiemaj ŝtatoj multfoje provis konkeri partojn. Rezulte de tio, grandaj teritorioj de Ĵemajtio estis transdonitaj aŭ interŝanĝitaj al tiuj kristane kavaliraj ŝtatoj en pluraj pripacaj traktadoj. Dum sekvaj konfliktoj Litovio regajnis tiujn teritoriojn. Dum la 15-a jarcento, Ĵemajtio estis la lasta regiono en Eŭropo kiu estis konvertigita al kristanismo. Inter la 15-a kaj 18-a jarcento, ĝi nomiĝis Regno Ĵemajtio ("[[Žemaičių seniūnija]]"), kaj inkluzivis multajn teritoriojn kiuj nun konsideriĝas parto de la najbaraj litoviaj regionoj [[Aŭkŝtajtio]] kaj [[Suvalkio]]. La Regno Ĵemajtio estis administra teritorio, iugrade sendependa, simile al [[vojevodio]] en la [[Granddukejo Litovio]]. Post la dispartigo de la [[Pola-Litova unio]] inter la najbaraj imperioj [[Aŭstrio]], [[Prusio]] kaj [[Rusio]], Ĵemajtio kun la resto de Litovio estis okupita de la [[Rusia Imperio]]. Ĵemajtio estis la ĉefa scenejo de la kultura litova reviviĝo dum la [[19-a jarcento]], kaj estis la ĉefa ejo por kontrabandado de libroj en la malpermesita litova lingvo de presejoj en la germanlingva Orienta Prusio (ĉefe el Königsberg, litove Karalaičius, kiu ekde la jaro 1945 laŭ rebapto de Sovetunio nomiĝas [[Kaliningrado]], kaj el Tilsit, litove Tilze) al Litovio. Post la [[Unua Mondmilito]], la regiono iĝis parto de la rekreita litova ŝtato. La ĵemajtianoj rezistis al la armeo de [[Sovetunio]] kaj [[Pollando]] inter la jaroj 1919 kaj 1920, sed tamen dum la jaro 1940 - rezulte de sekreta interkonsento inter la registaroj de la diktatoroj [[Hitler]] kaj [[Stalin]] - la regiono estis okupita de [[Sovetunio]]. Dum [[1945]], [[Sovetunio]] pro politikaj konsideroj neis la ekziston de la etnografia regiono [[Eta Litovio]], kaj el la nordo de la okupita germanlingva [[Orienta Prusio]] kreis la Kaliningradan regionon, kiu estis deklarita [[eksklavo]] de la Rusia socialisma soveta respubliko. La regiono ĉirkaŭ la urbo Klaipėda tamen estis alkroĉita al Ĵemajtio, do al la novkreita Litova socialisma soveta respubliko. == Politiko == Ĵemajtio historie estis aŭtonoma regiono en la [[Granddukejo Litovio]], kvankam ĝi perdis tiun statuson kiam Litovio estis okupita fare de la [[Rusia Imperio]] dum la jaro 1795. Tiam la regiono plejparte estis donita al la imperia gubernio [[Kaŭnaso]], kaj eta parto alkroĉita al la imperia gubernio [[Kuronio]], kies cetera teritorio situis en la hodiaŭa Latvio. Ekde tiam Ĵemajtio ne havas aŭtonoman politikan statuson, kvankam ekzistis planoj reformigi la administran disdividon de Litovio cele al rekonsidero de la tradiciaj etnografiaj regionoj. Nun Ĵemajtio estas reprezentata ĉefe per la organizaĵo "Kultura Societo de Ĵemajtio", kies celo estas konservi la ĵemajtian kulturon kaj lingvon, kaj la ''Žemaitijos parlamentas'' (do la "Parlamento de Ĵemajtio"), kies celo estas plialtigi la politikan regionan aŭtonomecon. Parte tiuj organizaĵoj inkluzivigas la urbon kaj regionon de [[Klaipėda]] en sia difino de Ĵemajtio kaj nomas tiun urbon anstataŭ [[Telšiai]] la regiona ĉefurbo. == Simboloj == [[Dosiero:Coat of arms of Samogitia.svg|eta|100ra|maldekstra|{{centre|la historia blazono de Ĵemajtio}}]] La historia regiona blazono montras nigran [[urso]]n kun arĝentaj [[ungo]]j kaj [[kolo]] sur ruĝa [[ŝildo]], sur kiu troviĝas [[krono]]. [[Dosiero:Flag of Samogitia.svg|eta|dekstra|{{centre|la historia flago de Ĵemajtio}}]] La flago de Ĵemajtio montras la blazonon sur blanka fono. La flago estas ne-rektangula kaj en la flanko nefiksita ĉe flagostango havas du triangulojn. Ĉar Ĵemajtio momente ne estas oficiala politika unuo, tiuj flagoj estas ne-oficialaj (kvankam tio povus reŝanĝiĝi laŭ administra reformo en la estonto). La nuraj oficialaj ne-rektangulaj flagoj de la mondo momente estas tiu de [[Nepalo]] kaj de la usona ŝtato [[Ohio]]. Kaj la blazono kaj la flago de Ĵemajtio estis uzitaj dum multaj jarcentoj, kvankam la fontoj malsamopinias, ĉu ekde la 14-a aŭ ekde la 16-a jarcentoj. Certas, ke la du simboloj estis uzitaj de la Regno Jemaĵtio inter la 16-a kaj 18-a jarcentoj. Ili estas la plej malnovaj simboloj de litova regiono. Dum 1994 la registaro de Litovio registris ilin. == Vidu ankaŭ == * [[ĵemajtia lingvo]] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Geografio de Litovio]] [[Kategorio:Historio de Litovio]] [[Kategorio:Ĵemajtio]] [[Kategorio:Regionoj en Eŭropo]] 6jwth73o5dnb0opkxuhwospzyb9u4va 0 174623 9493984 9398532 2026-10-15T14:55:36Z -wuppertaler 91614 /* Eksteraj ligiloj */ added photo that shows one of the major annual events 9493984 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |urborajtoj = Urbo (''Stadt'') |blazono = Wappen von Dinkelsbuehl.png |zomo = 10 |situo-bildo = dosiero:Dinkelsbühl in AN.svg |federacia_lando = [[Bavario]] |distriktaro = [[Meza Frankonio]] |distrikto = [[Distrikto Ansbach]] |alto = 442 |areo = 75,19 |poŝtkodo = 91550 |tel_antaŭkodo = 09851 |aŭtokodo = AN |oficiala_kodo = 09571136 |adreso-komunumestraro = Segringer Straße 30 |retpaĝaro = [https://www.dinkelsbuehl.de/ www.dinkelsbuehl.de] |komunumestro = Dr. Christoph Hammer |komunumestro-titolo = Oberbürgermeister }} '''Dinkelsbühl''' {{prononco|DINklsbyːl}} estas urba komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Ansbach]] kaj en la [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[Meza Frankonio]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Bavario]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario||STATO}}}} la komunumo havis {{unuo|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario|09571136}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². == Najbaraj komunumoj == La teritorio havas komunan limon kun {| class="toptextcells" |- | * [[distrikto Ansbach]], Bavario ** [[Feuchtwangen]] (norde) ** [[Schopfloch (Meza Frankonio)|Schopfloch]] (norde) ** [[Dürrwangen]] (nordoriente) ** [[Langfurth]] (oriente) ** [[Wittelshofen]] (sudoriente) ** [[Wilburgstetten]] (sude) ** [[Mönchsroth]] (sudoriente) | * [[distrikto Ostalb]], [[Baden-Virtembergo]] ** [[Wört]] (sudokcidente) :&nbsp; * [[distrikto Schwäbisch Hall]], Baden-Virtembergo ** [[Fichtenau]] (okcidente) ** [[Kreßberg]] (nordokcidente) :&nbsp; |} <!-- == Partneraj komunumoj == * {{flago|Francio}} [[-]], [[-]], [[Francio]] --> == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{de}}) <br/> <gallery> Dosiero:Dinkelsbuehl BW 1.JPG|<center>pordego ''Wörnitz (Wörnitz-Tor)'' Dosiero:Dinkelsbuehl BW 2.JPG|<center>domoj ĉe la foira placo ''(Häuser am Marktplatz)'' Dosiero:Dinkelsbuehl BW 3.JPG|<center>kirko ''Münster St. Georg'' Dosiero:Dinkelsbuehl BW 4.JPG|<center>''Segringer Straße'' kaj ''Münster St. Georg'' Dosiero:Dinkelsbuehl BW 5.JPG|<center>''Segringer Straße'' kaj ''Münster St. Georg'' Dosiero:Dinkelsbuehl BW 6.JPG|<center>''Segringer Tor'' Dosiero:Dinkelsbuehl BW 7.JPG|<center>''Münster St. Georg'', interno Dosiero:Dinkelsbuehl BW 8.JPG|<center>domoj sur la Vina foiro ''(Häuser am Weinmarkt)'' Dosiero:Dinkelsbuehl BW 9.JPG|<center>Rothenburga pordego ''(Rothenburger Tor)'' Dosiero:Dinkelsbuehl BW 10.JPG|<center>''Dr.-Martin-Luther-Straße'' Dosiero:Dinkelsbuehl BW 11.JPG|<center>''Turmgasse'' Dosiero:Dinkelsbuehl BW 12.JPG|<center>Pordego ''Nördlinger (Nördlinger Tor)'' Dosiero:DEU Dinkelsbühl, Weinmarkt, Heimattag der Siebenbürger Sachsen 2024 0017.jpg|La ĉiujara kunveno de la Transilvanaj Saksoj </gallery> {{Projektoj}} {{Distrikto Ansbach}} {{Ĝermo|Germanio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Distrikto Ansbach]] [[Kategorio:Urboj de Bavario]] [[Kategorio:Iamaj eksterdistriktaj urboj de Bavario]] hbcyxtdmxge01oxncgqst2vuxsy0bkb 9493987 9493984 2026-10-15T15:12:34Z -wuppertaler 91614 /* Eksteraj ligiloj */ 9493987 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |urborajtoj = Urbo (''Stadt'') |blazono = Wappen von Dinkelsbuehl.png |zomo = 10 |situo-bildo = dosiero:Dinkelsbühl in AN.svg |federacia_lando = [[Bavario]] |distriktaro = [[Meza Frankonio]] |distrikto = [[Distrikto Ansbach]] |alto = 442 |areo = 75,19 |poŝtkodo = 91550 |tel_antaŭkodo = 09851 |aŭtokodo = AN |oficiala_kodo = 09571136 |adreso-komunumestraro = Segringer Straße 30 |retpaĝaro = [https://www.dinkelsbuehl.de/ www.dinkelsbuehl.de] |komunumestro = Dr. Christoph Hammer |komunumestro-titolo = Oberbürgermeister }} '''Dinkelsbühl''' {{prononco|DINklsbyːl}} estas urba komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Ansbach]] kaj en la [[distriktaro (Germanio)|distriktaro]] [[Meza Frankonio]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Bavario]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario||STATO}}}} la komunumo havis {{unuo|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Bavario|09571136}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj. Tio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². == Najbaraj komunumoj == La teritorio havas komunan limon kun {| class="toptextcells" |- | * [[distrikto Ansbach]], Bavario ** [[Feuchtwangen]] (norde) ** [[Schopfloch (Meza Frankonio)|Schopfloch]] (norde) ** [[Dürrwangen]] (nordoriente) ** [[Langfurth]] (oriente) ** [[Wittelshofen]] (sudoriente) ** [[Wilburgstetten]] (sude) ** [[Mönchsroth]] (sudoriente) | * [[distrikto Ostalb]], [[Baden-Virtembergo]] ** [[Wört]] (sudokcidente) :&nbsp; * [[distrikto Schwäbisch Hall]], Baden-Virtembergo ** [[Fichtenau]] (okcidente) ** [[Kreßberg]] (nordokcidente) :&nbsp; |} <!-- == Partneraj komunumoj == * {{flago|Francio}} [[-]], [[-]], [[Francio]] --> == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{de}}) <br/> <gallery> Dosiero:Dinkelsbuehl BW 1.JPG|<center>pordego ''Wörnitz (Wörnitz-Tor)'' Dosiero:Dinkelsbuehl BW 2.JPG|<center>domoj ĉe la foira placo ''(Häuser am Marktplatz)'' Dosiero:Dinkelsbuehl BW 3.JPG|<center>kirko ''Münster St. Georg'' Dosiero:Dinkelsbuehl BW 4.JPG|<center>''Segringer Straße'' kaj ''Münster St. Georg'' Dosiero:Dinkelsbuehl BW 5.JPG|<center>''Segringer Straße'' kaj ''Münster St. Georg'' Dosiero:Dinkelsbuehl BW 6.JPG|<center>''Segringer Tor'' Dosiero:Dinkelsbuehl BW 7.JPG|<center>''Münster St. Georg'', interno Dosiero:Dinkelsbuehl BW 8.JPG|<center>domoj sur la Vina foiro ''(Häuser am Weinmarkt)'' Dosiero:Dinkelsbuehl BW 9.JPG|<center>Rothenburga pordego ''(Rothenburger Tor)'' Dosiero:Dinkelsbuehl BW 10.JPG|<center>''Dr.-Martin-Luther-Straße'' Dosiero:Dinkelsbuehl BW 11.JPG|<center>''Turmgasse'' Dosiero:Dinkelsbuehl BW 12.JPG|<center>Pordego ''Nördlinger (Nördlinger Tor)'' Dosiero:DEU Dinkelsbühl, Weinmarkt, Heimattag der Siebenbürger Sachsen 2024 0017.jpg|La ĉiujara kunveno de la [[Transilvaniaj saksoj]] </gallery> {{Projektoj}} {{Distrikto Ansbach}} {{Ĝermo|Germanio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Distrikto Ansbach]] [[Kategorio:Urboj de Bavario]] [[Kategorio:Iamaj eksterdistriktaj urboj de Bavario]] 50aceybhfb4cx1r6n10fl3a64hgz3jy 8 179649 9493914 8724402 2026-10-15T12:37:09Z Maintenance script 105242 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 9493914 javascript text/javascript /* Ĉiu ajn JavaSkriptaĵo ĉi tie estos ŝarĝita por ĉiu uzanto sur ĉiu paĝo. */ /** * Trovita ĉe Arno Lagrange * insertAfter : insérer un élément dans une page * * @deprecated since MediaWiki 1.16: Use jQuery instead: * <code> * $(foo).insertAfter(bar); * $(bar).insertBefore(foo); * </code> */ function insertAfter(parent, node, referenceNode) { parent.insertBefore(node, referenceNode.nextSibling); } // el la sorabaj vikipedioj kaj la franca /** * getElementsByClass * rechercher les éléments de la page dont le paramètre "class" est celui recherché * * @deprecated since MediaWiki 1.16: Use jQuery instead: * <code> * $('.classname') * $('tag.classname') * $(subtree).find('tag.classname') * </code> */ function getElementsByClass(searchClass, node, tag) { if (node == null) node = document; if (tag == null) tag = ''; return $(node).find(tag + '.' + searchClass).toArray(); } /** * Ĝuste akiras la tekstan entenaon de nodo kaj de ties idaj nodoj * Kopirajto Harmen Christophe, http://openweb.eu.org/articles/validation_avancee, CC * * @deprecated since MediaWiki 1.17: Use jQuery instead: * <code> * var textContent = $(node).text(); * </code> */ function getTextContent(oNode) { if(!oNode) return null; return $(oNode).text(); } if(!String.prototype.HTMLize){ String.prototype.HTMLize = function() { var chars = [ '&', '<', '>', '"' ]; var entities = [ 'amp', 'lt', 'gt', 'quot' ]; var string = this; for (var i=0; i<chars.length; i++) { var regex = new RegExp(chars[i], "g"); string = string.replace(regex, '&' + entities[i] + ';'); } return string; }; } // el la suprasoraba vikipedio. Ĝi estas uzata de la kaŝskatolaj funkcioj. // ============================================================ /** * hasclass * (from en.wp and ru.wp) * * @deprecated since MediaWiki 1.16: Use jQuery instead: * $(element).hasClass('name') * $(element).hasClass('name foo') * $(element).addClass('name') * $(element).removeClass('foo') */ var hasClass = (function () { var reCache = {}; return function (element, className) { return (reCache[className] ? reCache[className] : (reCache[className] = new RegExp("(?:\\s|^)" + className + "(?:\\s|$)"))).test(element.className); }; })(); /** * addLoadEvent (for backwards compatibility) * * @deprecated since MediaWiki 1.16: Use $(document).ready instead */ function addLoadEvent(f) { $(document).ready(f); } /** * aOnloadFunctions * @example setup onload functions this way: * <code> * aOnloadFunctions[aOnloadFunctions.length] = function_name; * </code> * @deprecated since MediaWiki 1.16: Use $(document).ready(function_name); instead */ if (!window.aOnloadFunctions) { window.aOnloadFunctions = []; } $(window).on( 'load', function() { if (window.aOnloadFunctions) { for (var i = 0; i < aOnloadFunctions.length; i++) { aOnloadFunctions[i](); } } }); //============================================================ // // KAŜSKATOLOJ // El al hispana vikipedio, iomete modifita de Tlustulimu /** * Collapsible tables * * @version 2.0.1 (2013-03-26) * @source https://www.mediawiki.org/wiki/MediaWiki:Gadget-collapsibleTables.js * @author [[User:R. Koot]] * @author [[User:Krinkle]] * @deprecated Since MediaWiki 1.20: Use class="mw-collapsible" instead which * is supported in MediaWiki core. */ var autoCollapse = 0; var collapseCaption = 'Kaŝi'; var expandCaption = 'Montri'; window.collapseTable = function( tableIndex ) { var Button = document.getElementById( 'collapseButton' + tableIndex ); var Table = document.getElementById( 'collapsibleTable' + tableIndex ); if ( !Table || !Button ) { return false; } var Rows = Table.rows; if ( Button.firstChild.data == collapseCaption ) { for ( var i = 1; i < Rows.length; i++ ) { Rows[i].style.display = 'none'; } Button.firstChild.data = expandCaption; } else { for ( var i = 1; i < Rows.length; i++ ) { Rows[i].style.display = Rows[0].style.display; } Button.firstChild.data = collapseCaption; } }; window.createClickHandler = function( tableIndex ) { return function ( e ) { e.preventDefault(); collapseTable( tableIndex ); }; }; function createCollapseButtons() { var tableIndex = 0; var NavigationBoxes = {}; var Tables = document.getElementsByTagName( 'table' ); for ( var i = 0; i < Tables.length; i++ ) { if ( $( Tables[i] ).hasClass( 'collapsible' ) ) { /* only add button and increment count if there is a header row to work with */ var HeaderRow = Tables[i].getElementsByTagName( 'tr' )[0]; if ( !HeaderRow ) { continue; } var Header = HeaderRow.getElementsByTagName( 'th' )[0]; if ( !Header ) { continue; } NavigationBoxes[tableIndex] = Tables[i]; Tables[i].setAttribute( 'id', 'collapsibleTable' + tableIndex ); var Button = document.createElement( 'span' ); var ButtonLink = document.createElement( 'a' ); var ButtonText = document.createTextNode( collapseCaption ); Button.style.styleFloat = 'right'; Button.style.cssFloat = 'right'; Button.style.fontWeight = 'normal'; Button.style.textAlign = 'right'; Button.style.width = '6em'; ButtonLink.style.color = Header.style.color; ButtonLink.setAttribute( 'id', 'collapseButton' + tableIndex ); $( ButtonLink ).on( 'click', createClickHandler( tableIndex ) ); ButtonLink.appendChild( ButtonText ); Button.appendChild( document.createTextNode( '[' ) ); Button.appendChild( ButtonLink ); Button.appendChild( document.createTextNode( ']' ) ); Header.insertBefore( Button, Header.childNodes[0] ); tableIndex++; } } for ( var i = 0; i < tableIndex; i++ ) { if ( $( NavigationBoxes[i] ).hasClass( 'collapsed' ) || ( tableIndex >= autoCollapse && $( NavigationBoxes[i] ).hasClass( 'autocollapse' ) ) ) { collapseTable( i ); } } } mw.hook( 'wikipage.content' ).add( createCollapseButtons ); // == Código del plegado/desplegado de plantillas == var NavigationBarHide = '[' + collapseCaption + ']'; var NavigationBarShow = '[' + expandCaption + ']'; var NavigationBarShowDefault = autoCollapse; // shows and hides content and picture (if available) of navigation bars // Parameters: // indexNavigationBar: the index of navigation bar to be toggled window.toggleNavigationBar = function (indexNavigationBar) { var NavToggle = document.getElementById("NavToggle" + indexNavigationBar), NavFrame = document.getElementById("NavFrame" + indexNavigationBar), NavChild; if (!NavFrame || !NavToggle) { return false; } // if shown now if (NavToggle.firstChild.data == NavigationBarHide) { for (NavChild = NavFrame.firstChild; NavChild != null; NavChild = NavChild.nextSibling) { if ( $(NavChild).hasClass( 'NavContent' ) || $(NavChild).hasClass( 'NavPic' ) ) { NavChild.style.display = 'none'; } } NavToggle.firstChild.data = NavigationBarShow; // if hidden now } else if (NavToggle.firstChild.data == NavigationBarShow) { for (NavChild = NavFrame.firstChild; NavChild != null; NavChild = NavChild.nextSibling) { if ( $(NavChild).hasClass( 'NavContent' ) || $(NavChild).hasClass( 'NavPic' ) ) { NavChild.style.display = 'block'; } } NavToggle.firstChild.data = NavigationBarHide; } }; // adds show/hide-button to navigation bars function createNavigationBarToggleButton() { var indexNavigationBar = 0, // iterate over all < div >-elements divs = document.getElementsByTagName("div"), NavFrame, NavChild, i; for (i = 0; NavFrame = divs[i]; i++) { // if found a navigation bar if ( $(NavFrame).hasClass( 'NavFrame' ) ) { indexNavigationBar++; var NavToggle = document.createElement("a"); NavToggle.className = 'NavToggle'; NavToggle.setAttribute('id', 'NavToggle' + indexNavigationBar); NavToggle.setAttribute('href', 'javascript:toggleNavigationBar(' + indexNavigationBar + ');'); var isCollapsed = $(NavFrame).hasClass( 'collapsed' ); /* * Check if any children are already hidden. This loop is here for backwards compatibility: * the old way of making NavFrames start out collapsed was to manually add style="display:none" * to all the NavPic/NavContent elements. Since this was bad for accessibility (no way to make * the content visible without JavaScript support), the new recommended way is to add the class * "collapsed" to the NavFrame itself, just like with collapsible tables. */ for (NavChild = NavFrame.firstChild; NavChild != null && !isCollapsed; NavChild = NavChild.nextSibling) { if ( $(NavChild).hasClass( 'NavPic' ) || $(NavChild).hasClass( 'NavContent' ) ) { if (NavChild.style.display == 'none') { isCollapsed = true; } } } if (isCollapsed) { for (NavChild = NavFrame.firstChild; NavChild != null; NavChild = NavChild.nextSibling) { if ( $(NavChild).hasClass( 'NavPic' ) || $(NavChild).hasClass( 'NavContent' ) ) { NavChild.style.display = 'none'; } } } var NavToggleText = document.createTextNode(isCollapsed ? NavigationBarShow : NavigationBarHide), j; NavToggle.appendChild(NavToggleText); // Find the NavHead and attach the toggle link (Must be this complicated because Moz's firstChild handling is borked) for (j = 0; j < NavFrame.childNodes.length; j++) { if ( $(NavFrame.childNodes[j]).hasClass( 'NavHead' ) ) { NavToggle.style.color = NavFrame.childNodes[j].style.color; NavFrame.childNodes[j].appendChild(NavToggle); } } NavFrame.setAttribute('id', 'NavFrame' + indexNavigationBar); } } } $(document).ready(createNavigationBarToggleButton); // Funkcio por kaŝi/malkaŝi ĉiujn kaŝskatolojn de la paĝo samtempe // Al la ĉefa kaŝskatolo aldonu klaso=NavFrameChefa // kaj tiu skatolo estigos fermon aŭ malfermon de ĉiuj kasskatoloj en la paĝo /* testa portempa malŝalto por ripari problemon de nefunkciado de Special:ContentTranslation var NavigationBarHideChiujn = '[' + collapseCaption + ' ĉiujn ]' var NavigationBarShowChiujn = '[' + expandCaption + ' ĉiujn ]' var NavigationBarShowDefault = autoCollapse function poviKolapsiChiujn(){ var navIdx = 0, colNavs = [], i, NavFrame var divs = document.getElementById('content').getElementsByTagName('div') for (i=0; NavFrame = divs[i]; i++) { if (!hasClass(NavFrame, 'NavFrameChefa')) continue NavFrame.id = 'NavFrameChefa' + navIdx var a = document.createElement('a') a.className = 'NavToggleChefa' a.id = 'NavToggleChefa' + navIdx a.href = 'javascript:kolapsuChiujn();' a.appendChild(document.createTextNode(NavigationBarHideChiujn)) // Find the NavHead and attach the toggle link (Must be this complicated because Moz's firstChild handling is borked) for (var j=0; j < NavFrame.childNodes.length; j++) if (hasClass(NavFrame.childNodes[j], 'NavHeadChefa')) NavFrame.childNodes[j].appendChild(a) colNavs[navIdx++] = NavFrame } kolapsuChiujn() for (i=0; i < navIdx; i++) if ((navIdx > NavigationBarShowDefault && !hasClass(colNavs[i], 'expanded')) || hasClass(colNavs[i], 'collapsed')) collapseDivChefa(navIdx) } function kolapsuChiujn() { var div = document.getElementById('NavFrameChefa0') var btn = document.getElementById('NavToggleChefa0') var navIdx = 0, navChefaIdx= 0, colNavs = [], colNavsChefa= [], i, NavFrame, NavFrameChefa var divs = document.getElementById('content').getElementsByTagName('div') if (!div || !btn) return false var isShown = (btn.firstChild.data == NavigationBarHideChiujn) btn.firstChild.data = isShown ? NavigationBarShowChiujn : NavigationBarHideChiujn var disp = isShown ? 'none' : 'block' for (var child = div.firstChild; child != null; child = child.nextSibling) if (hasClass(child, 'NavPic') || hasClass(child, 'NavContent')) child.style.display = disp for (i=0; NavFrame = divs[i]; i++) { if (!hasClass(NavFrame, 'NavFrame')) continue NavFrame.id = 'NavFrame' + navIdx colNavs[navIdx++] = NavFrame } for (i=0; i < navIdx; i++){ div = document.getElementById('NavFrame' + i) btn = document.getElementById('NavToggle' + i) btn.firstChild.data = isShown ? NavigationBarShow : NavigationBarHide for (var child = div.firstChild; child != null; child = child.nextSibling) { if (hasClass(child, 'NavPic') || hasClass(child, 'NavContent')) child.style.display = disp} } } function collapseDivChefa(idx) { var div = document.getElementById('NavFrameChefa' + idx) var btn = document.getElementById('NavToggleChefa' + idx) if (!div || !btn) return false var isShown = (btn.firstChild.data == NavigationBarHideChiujn) btn.firstChild.data = isShown ? NavigationBarShowChiujn : NavigationBarHideChiujn var disp = isShown ? 'none' : 'block' for (var child = div.firstChild; child != null; child = child.nextSibling) if (hasClass(child, 'NavPic') || hasClass(child, 'NavContent')) child.style.display = disp } $(poviKolapsiChiujn); // fino de testa forkomentigo */ // END Dynamic Navigation Bars // ============================================================ //============================================================ // // ELSTARAJ KAJ LEGINDAJ ARTIKOLOJ // //============================================================ /** * Aldonas apartan signon al interlingvaj ligiloj al elstaraj au legindaj artikoloj */ //============================================================= //*** Configuration for "star" logo in front of interwiki links to Featured Articles //*** and green symbol in front of interwiki links to Good Articles /** set to false in Special:Mypage/monobook.js to switch off this "feature" */ /** description that is displayed when cursor hovers above FA interwiki links */ var linkFA_description = "Ĉi tiu estas elstara artikolo."; var linkGA_description = "Ĉi tiu estas leginda artikolo."; // linkFA_bullet/linkGA_bullet and linkFA_style/linkGA_Style werden nur für cologneblue verwendet, // für monobook, modern siehe [[MediaWiki:Common.css]], vector hat in [[MediaWiki:Vector.css] eigene Definitionen /** image to use instead of the standard bullet (for cologneblue) */ var linkFA_bullet = "//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d0/Monobook-bullet-star-transparent.png"; var linkGA_bullet = "//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a1/Monobook-bullet-star-gray.png"; /** style to use for the linkFA_bullet/LinkGA_bullet img */ var linkFA_style = "margin-right: 0.2em;"; var linkGA_style = "margin-right: 0.2em;"; /** * star logo for featured articles in other languages, * see Template:Link_FA / Template:Link_GA and MediaWiki:Common.css */ jQuery( document ).ready(function() { var skin = mw.config.get('skin'); // early exit when disabled if ((mw.user.options.exists('linkFA_enabled') && !mw.user.options.get('linkFA_enabled'))) return; // skins that can be handled the CSS class way if (skin === "monobook" || skin === "modern" || skin === "vector" ) { linkFA_CSS(); } else if (skin === "cologneblue") { linkFA_decorate(); } // For skin=monobook, modern, or vector function linkFA_CSS() { // links are to replaced in p-lang only var pLang = document.getElementById("p-lang"); if (!pLang) return; var lis = pLang.getElementsByTagName("li"); for (var i = 0; i < lis.length; i++) { var li = lis[i]; //extract necessary classname var matches = li.className.match( /(?:^| )(interwiki-[^ ]+)(?: |$)/ ); if ( !matches || matches.length != 2 ) { continue; } var className = matches[1]; // only links with a corresponding Link_FA template are interesting if (document.getElementById(className + "-fa") && li.className.indexOf("badge-featuredarticle") === -1) { li.className += " FA"; // additional class so the template can be hidden with CSS li.title = linkFA_description; // change title continue; } if (document.getElementById(className + "-ga") && li.className.indexOf("badge-goodarticle") === -1) { li.className += " GA"; // additional class so the template can be hidden with CSS li.title = linkGA_description; // change title continue; } } } /// For skin=cologneblue function linkFA_decorate() { // these root elements can contain FA-/GA-links var rootIds = new Array("topbar", "footer"); for (var i=0; i<rootIds.length; i++) { var root = document.getElementById(rootIds[i]); if (!root) continue; // if the root exists, try to decorate all the links within var links = root.getElementsByTagName("a"); for (var j=0; j<links.length; j++) { decorate(links[j], "-fa", linkFA_bullet, linkFA_description, linkFA_style); decorate(links[j], "-ga", linkGA_bullet, linkGA_description, linkGA_style); } } } /** id necessary, modify a link to show the FA- or GA-star (older) */ function decorate(link, idSuffix, bullet, description, style) { var lang = link.hostname.split(".")[0]; var fa = document.getElementById("interwiki-" + lang + idSuffix); if (!fa) return; // build an image-node for the FA-star var img = document.createElement("img"); img.setAttribute("src", bullet); img.setAttribute("alt", description); img.setAttribute("style", style); // decorate the link with the image link.appendChild(img); link.appendChild(link.removeChild(link.firstChild)); link.setAttribute("title", description); } }); /** * WikiMiniAtlas is a popup click and drag world map. * See [[meta:WikiMiniAtlas]] for more information. * Maintainers: [[w:User:Dschwen]] */ mw.loader.load('//meta.wikimedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Wikiminiatlas.js&action=raw&ctype=text/javascript'); var wma_settings = { buttonImage: '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Geographylogo.svg/18px-Geographylogo.svg.png' }; /** * Ebligas montri kaŝitajn kategoriojn por enskribitaj uzuloj * aldonante (+) kiel ĉe kaŝskatoloj */ function hiddencat() { var cl = document.getElementById('catlinks'); if(!cl) return; var hc = document.getElementById('mw-hidden-catlinks'); if(!hc) return; var nc = document.getElementById('mw-normal-catlinks'); if(!nc) return; if($(hc).hasClass('mw-hidden-cats-hidden')) { var ahc = ' | <a onclick="javascript:window.toggleHiddenCats();" id="mw-hidden-cats-link" style="cursor:pointer; color:black;" title="Ĉi tiu artikolo apartenas al kaŝita(j) kategorio(j)">[+]</a>'; document.getElementById('mw-normal-catlinks').innerHTML += ahc; } } window.toggleHiddenCats = function () { var $hc = $('#mw-hidden-catlinks'); if ($hc.hasClass('mw-hidden-cats-hidden')) { $hc.removeClass('mw-hidden-cats-hidden'); document.getElementById('mw-hidden-cats-link').innerHTML = '[–]'; } else { $hc.addClass('mw-hidden-cats-hidden'); document.getElementById('mw-hidden-cats-link').innerHTML = '[+]'; } }; $(document).ready(hiddencat); /** * Por akiri la valoron de kuketo */ function getCookieVal(name) { var cookiePos, cookieValue, endPos; cookiePos = document.cookie.indexOf(name + "="); cookieValue = false; if (cookiePos > -1) { cookiePos += name.length + 1; endPos = document.cookie.indexOf(";", cookiePos); if (endPos > -1) { cookieValue = document.cookie.substring(cookiePos, endPos); } else { cookieValue = document.cookie.substring(cookiePos); } } return cookieValue; } /* * Kaŝas la skatolojn de la ĉefpaĝo * Aldonas ligilon sur la ĉefpaĝon por facile kaŝi la skatolojn * Memorigita per kuketo * Kopirajto 2007, fr:user:Plyd kaj fr:User:IAlex. Licencoj GFDL kaj GPL. * Esperantigita de eo:Vikipediisto:ArnoLagrange */ var pageName = mw.config.get('wgPageName'); // ĝi estu nur ŝarĝata sur la nomita paĝo if (pageName === 'Uzanto:ArnoLagrange/Ĉefpaĝo') { var kuketKashSkatolNomo = "kashSkatolChefpagho"; var KashSkatolVal = {}; var sumSkatolChefpagho = 0; function montruSkatolChefpagho(id) { videbla = KashSkatolVal[id] = (!KashSkatolVal[id]); getElementsByClass('chefpagh_enteno', null,'div')[id].style.display = videbla ? 'block' : 'none'; document.getElementById('KashSkatolChefpagho' + id).innerHTML = videbla ? 'kaŝi' : 'montri'; konserviKuketonChefpagho(); } function konserviKuketonChefpagho() { var date = new Date(); date.setTime(date.getTime() + 30*86400*1000); var val = 0; for ( var i = 0; i < sumSkatolChefpagho ; i++ ) { if (!KashSkatolVal[i]) val = val | Math.pow(2,i); } document.cookie = kuketKashSkatolNomo + "=" + val + "; expires="+date.toGMTString() + "; path=/"; } function LigilojSkatolChefpagho() { var videbla = {}; // if (wgPageName != "Ĉefpaĝo") return; kuketSkatolChefpagho = getCookieVal(kuketKashSkatolNomo); for ( var i=0; i<11; i++) { var titolo = getElementsByClass('grizakapo',document,'h2')[i]; if (!titolo) break; var ligilo = 'kaŝi'; videbla[i] = !(getElementsByClass('chefpagh_enteno',null,'div')[i].style.display == 'none') ; if (!videbla[i]) ligilo = 'montri'; titolo.innerHTML += " <span style='font-size: xx-small; font-weight: normal; float: none; margin-right:100px' class='editsection'>[<a id='KashSkatolChefpagho" + i + "' href='javascript:montruSkatolChefpagho(" + i + ");'>" + ligilo + "</a>] </span>"; KashSkatolVal[i] = videbla[i]; sumSkatolChefpagho++; } kuketSkatolChefpagho = getCookieVal(kuketKashSkatolNomo); for ( var i=0; i< sumSkatolChefpagho ; i++ ) { n =Math.pow(2,i); aff = !(kuketSkatolChefpagho & n); if (!aff) montruSkatolChefpagho(i); } } $(LigilojSkatolChefpagho); } // fino de la enkrampigita skriptaro /** Skripto por Ŝablono:Galerio */ $(function() { if (document.URL.match(/printable/g)) return; function toggleImageFunction(group, remindex, shwindex) { return function() { document.getElementById("ImageGroupsGr" + group + "Im" + remindex).style.display = "none"; document.getElementById("ImageGroupsGr" + group + "Im" + shwindex).style.display = "block"; return false; }; } var divs = document.getElementsByTagName("div"); var i = 0, j = 0; var units, search; var currentimage; var UnitNode; for (i = 0; i < divs.length; i++) { if (divs[i].className !== "ImageGroup") { continue; } UnitNode = undefined; search = divs[i].getElementsByTagName("div"); for (j = 0; j < search.length; j++) { if (search[j].className !== "ImageGroupUnits") { continue; } UnitNode=search[j]; break; } if (UnitNode === undefined) { continue; } units = []; for (j = 0 ; j < UnitNode.childNodes.length ; j++ ) { var temp = UnitNode.childNodes[j]; if (['center', 'mw-halign-center'].some(function(className) { return temp.classList.contains(className); })) { units.push(temp); } } var rightlink; var commentText; var wrap; for (j = 0; j < units.length; j++) { currentimage = units[j]; wrap = document.createElement('div'); wrap.id = "ImageGroupsGr" + i + "Im" + j; currentimage.parentNode.insertBefore(wrap, currentimage); wrap.appendChild(currentimage); var leftlink = document.createElement("a"); if (commentText !== undefined) { leftlink.setAttribute("title", commentText); } var comment; if (typeof(currentimage.getAttribute("title")) !== "string") { commentText = (j+1) + "/" + units.length; comment = document.createElement("tt").appendChild(document.createTextNode("("+ commentText + ")")); } else { commentText = currentimage.getAttribute("title"); comment = document.createElement("span").appendChild(document.createTextNode(commentText)); currentimage.removeAttribute("title"); } if(rightlink !== undefined) { rightlink.setAttribute("title", commentText); } var imghead = document.createElement("div"); rightlink = document.createElement("a"); if (j != 0) { leftlink.href = "#"; leftlink.onclick = toggleImageFunction(i, j, j-1); leftlink.appendChild(document.createTextNode("◀")); } if (j != units.length - 1) { rightlink.onclick = toggleImageFunction(i, j, j+1); rightlink.appendChild(document.createTextNode("▶")); } imghead.style.fontSize = "110%"; imghead.style.fontweight = "bold"; imghead.appendChild(leftlink); imghead.appendChild(document.createTextNode("\xA0")); imghead.appendChild(comment); imghead.appendChild(document.createTextNode("\xA0")); imghead.appendChild(rightlink); if (units.length > 1) { wrap.insertBefore(imghead,wrap.childNodes[0]); } if (j != 0) { wrap.style.display = "none"; } } } }); /** * simila al innerHTML, sed resendas nur la teksterojn en la internaj ekskludas HTML */ function pickUpText(aParentElement) { var str = ""; function pickUpTextInternal(aElement) { var child = aElement.firstChild; while (child) { if (child.nodeType == 1) // ELEMENT_NODE pickUpTextInternal(child); else if (child.nodeType == 3) // TEXT_NODE str += child.nodeValue; child = child.nextSibling; } } pickUpTextInternal(aParentElement); return str; } /** * ImageAnnotator * Globally enabled per * //commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Commons:Village_pump&oldid=26818359#New_interface_feature * * Maintainer: [[User:Lupo]] */ if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') !== -1 && mw.config.get('wgAction') === 'view') { // Not on Special pages, and only if viewing the page if (typeof ImageAnnotator_disable === 'undefined' || !ImageAnnotator_disable) { // Don't even import it if it's disabled. // laŭ diversaj paĝoj "deprecated" kaj povas fari problemojn en kelkaj foliumiloj // importScript('MediaWiki:Gadget-ImageAnnotator.js'); mw.loader.load("//eo.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Gadget-ImageAnnotator.js&action=raw&ctype=text/javascript"); } } /** Magic editintros * * Priskribo: Aldonas averton Bdv-averto en paĝoj de vivantaj homoj. * Aldono de la 3-a de majo 2024: aldonas averton Dato-atentigo al paĝo en la kategorio "Tagoj de la jaro". * Aldonita de: [[Uzanto:Yekrats]] laŭ la anglalingva vikipedio */ function addEditIntro(name) { var el = document.getElementById('ca-edit'); if (!el) return; el = el.getElementsByTagName('a')[0]; if (el) el.href += '&editintro=' + name; } if (mw.config.get('wgNamespaceNumber') === 0) { $(document).ready(function(){ var cats = document.getElementById('mw-normal-catlinks'); if (!cats) return; cats = cats.getElementsByTagName('a'); for (var i = 0; i < cats.length; i++) { if (cats[i].title == 'Kategorio:Vivantaj homoj' ) { addEditIntro('Ŝablono:Bdv-averto'); break; } if (cats[i].title == 'Kategorio:Tagoj de la jaro' ) { addEditIntro('Ŝablono:Dato-atentigo'); break; } } }); } /** * Script pour alterner entre plusieurs cartes de géolocalisation */ function GeoBox_Init(Element){ if(!Element) Element = document.body; var cont = $( Element ).find( 'div.img_toogle' ).get(); for (var i = 0,m=cont.length; i < m; i++) { cont[i].id = 'img_toogle_' + i; var Boxes = $( cont[i] ).find( '.geobox' ).get(); var ToggleLinksDiv = document.createElement('ul'); ToggleLinksDiv.id = 'geoboxToggleLinks_' + i; for(var a=0,l=Boxes.length;a<l;a++){ var ThisBox = Boxes[a]; ThisBox.id = 'geobox_' + i + "_" + a; ThisBox.style.borderTop='0'; var img = ThisBox.getElementsByTagName('img') var ThisAlt = img ? img[0].alt : ''; var toggle = document.createElement('a'); toggle.id = 'geoboxToggle_' + i + "_" + a; toggle.appendChild(document.createTextNode(ThisAlt)); toggle.href='javascript:;'; toggle.onclick = function(){ GeoBox_Toggle(this); return false; }; var Li = document.createElement('li'); Li.appendChild(toggle); ToggleLinksDiv.appendChild(Li); if(a==(l-1)){ Li.style.display = "none"; }else{ ThisBox.style.display = "none"; } } cont[i].appendChild(ToggleLinksDiv); } } function GeoBox_Toggle(link){ var ImgToggleIndex = link.id.split('geoboxToggle_').join('').replace(/_.*/g, ""); var GeoBoxIndex = link.id.replace(/.*_/g, ""); var ImageToggle = document.getElementById('img_toogle_' + ImgToggleIndex); var Links = document.getElementById('geoboxToggleLinks_' + ImgToggleIndex); var Geobox = document.getElementById('geobox_' + ImgToggleIndex + "_" + GeoBoxIndex); var Link = document.getElementById('geoboxToggle_' + ImgToggleIndex + "_" + GeoBoxIndex); if( (!ImageToggle) || (!Links) || (!Geobox) || (!Link) ) return; var AllGeoboxes = $( ImageToggle ).find( '.geobox' ).get(); for(var a=0,l=AllGeoboxes.length;a<l;a++){ var ThisgeoBox = AllGeoboxes[a]; if(ThisgeoBox.id === Geobox.id){ ThisgeoBox.style.display = ""; }else{ ThisgeoBox.style.display = "none"; } } var AllToggleLinks = Links.getElementsByTagName('a'); for(var a=0,l=AllToggleLinks.length;a<l;a++){ var thisToggleLink = AllToggleLinks[a]; if(thisToggleLink.id === Link.id){ thisToggleLink.parentNode.style.display = "none"; }else{ thisToggleLink.parentNode.style.display = ""; } } } if ( ['view','submit'].indexOf(mw.config.get('wgAction')) !== -1) { $( function() { GeoBox_Init(); } ); } /** Ĉefpaĝaj korektoj ********************************************************* * prenita el la anglalingva Vikipedio * Priskribo: Aldonas kroman ligilon al plena listo da haveblaj lingvoj . * Maintainers: [[:en:User:AzaToth]], [[:en:User:R. Koot]], [[:en:User:Alex Smotrov]] */ /** * Plibonigo por la Ĉefpaĝo * * Priskribo : Diversaj plibonigoj por la ĉefpaĝo, inkluzive ligon al plena listo * de haveblaj lingvoj * <kaj renomo de 'artikolo' al 'portalo'.> ???? * Adaptado de [[en:MediaWiki:Common.js]] */ var pageName = mw.config.get('wgPageName'); if (mw.config.get('wgIsMainPage') || pageName === 'Vikipedio:Ĉefpaĝo' || pageName === 'Vikipedia_diskuto:Ĉefpaĝo') { $(document).ready(function () { mw.loader.using('mediawiki.util', function () { var link = mw.util.addPortletLink('p-lang', '//meta.wikimedia.org/wiki/Listo_de_Vikipedioj', 'Plena listo', 'interwiki-completelist', 'Plena listo da Vikipedioj'); $(link).css('fontWeight', 'bold'); }); $('#ca-nstab-main a').text('Main Page'); }); } /* Not working; disabled, 2014-10-14 by [[User:Jdforrester (WMF)]] mw.loader.using('mediawiki.util', function () { $(document).ready(addCommonsUpload); }); */ /** * Nova alŝuta formularo * fonto: //sk.wikipedia.org/wiki/MediaWiki:Common.js * ankoraŭ ne aktivigita. vidu malsupre */ function EasyUpload() { $('#t-upload').attr('href', '/wiki/Helpo:Alŝutado de bildoj'); } // $(document).ready(EasyUpload); // Serĉorezultoj de Vikidatumoj // [[File:Wdsearch_script_screenshot.png]] if ( mw.config.get( 'wgCanonicalSpecialPageName' ) === 'Search' || ( mw.config.get( 'wgArticleId' ) === 0 && mw.config.get( 'wgCanonicalSpecialPageName' ) === false ) ) { mw.loader.load("//en.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Wdsearch.js&action=raw&ctype=text/javascript"); } // el la franca vikipedio: [[:fr:MediaWiki:Common.js]], jam testita sur [[Uzanto:Tlustulimu/vector.js]] /** * Uzata de la ŝablono Ŝablono:Bildaro */ /** * Utilisation du modèle Modèle:Animation */ var Diaporama = {}; Diaporama.Params = {}; Diaporama.Fonctions = {}; Diaporama.Params.DiaporamaIndex = 0; Diaporama.Params.ImageDelay = 1; Diaporama.Params.Paused = []; Diaporama.Params.Visible = []; Diaporama.Params.Length = []; Diaporama.Params.Delay = []; Diaporama.Params.Timeout = []; Diaporama.Fonctions.Init = function(node){ if(!node) node = document; var Diaporamas = $( node ).find( 'div.diaporama' ).get(); for(var a=0,l=Diaporamas.length;a<l;a++){ Diaporama.Fonctions.InitDiaporama(Diaporamas[a]); } }; Diaporama.Fonctions.InitDiaporama = function(DiaporamaDiv){ var index = Diaporama.Params.DiaporamaIndex; Diaporama.Params.DiaporamaIndex++; DiaporamaDiv.id = "Diaporama_"+index; var DiaporamaFileContainer = $( DiaporamaDiv ).find( 'div.diaporamaFiles' )[0]; var DiaporamaControl = $( DiaporamaDiv ).find( 'div.diaporamaControl' )[0]; if(!DiaporamaFileContainer || !DiaporamaControl) return; var DiaporamaFiles = $( DiaporamaFileContainer ).find( 'div.ImageFile' ).get(); var width; var firstTumbinner = $( DiaporamaFileContainer ).find( 'div.thumbinner' )[0]; if(firstTumbinner){ // force la largeur du diaporama (pour IE) width = firstTumbinner.style.width.split("px").join(""); }else{ if(DiaporamaFileContainer.firstChild.firstChild) width = DiaporamaFileContainer.firstChild.firstChild.offsetWidth; } if(width) DiaporamaDiv.style.width = (parseInt(width)+30) + "px"; if(DiaporamaFiles.length<2) return; Diaporama.Params.Length[index] = DiaporamaFiles.length; DiaporamaFileContainer.id = "DiaporamaFileContainer_"+index; DiaporamaControl.id = "DiaporamaControl_"+index; Diaporama.Params.Delay[index] = Diaporama.Params.ImageDelay; var DiaporamaDivClass = DiaporamaDiv.className.HTMLize(); var ParamDelay = DiaporamaDivClass.match(/Delay[0-9]+(\.|,)?[0-9]*/); if(ParamDelay!=null){ ParamDelay = parseFloat(ParamDelay[0].split("Delay").join("").split(",").join(".")); if(ParamDelay && ParamDelay>0) Diaporama.Params.Delay[index] = ParamDelay; } Diaporama.Fonctions.ShowThisDiapo(index, 0); var ControlLinks = DiaporamaControl.getElementsByTagName("a"); ControlLinks[0].firstChild.id = "DiaporamaPlay"+index; ControlLinks[0].href = "javascript:Diaporama.Fonctions.Play("+index+");"; ControlLinks[1].firstChild.id = "DiaporamaPause"+index; ControlLinks[1].href = "javascript:Diaporama.Fonctions.Pause("+index+");"; ControlLinks[2].firstChild.id = "DiaporamaStop"+index; ControlLinks[2].href = "javascript:Diaporama.Fonctions.Stop("+index+");"; ControlLinks[3].firstChild.id = "DiaporamaLast"+index; ControlLinks[3].href = "javascript:Diaporama.Fonctions.ToggleDiapo("+index+",-1);"; ControlLinks[4].firstChild.id = "DiaporamaNext"+index; ControlLinks[4].href = "javascript:Diaporama.Fonctions.ToggleDiapo("+index+", 1);"; ControlLinks[5].parentNode.appendChild(Diaporama.Fonctions.CreateSelect(index, ControlLinks[5].title)); ControlLinks[5].parentNode.removeChild(ControlLinks[5]); for(var e=0,t=ControlLinks.length;e<t;e++){ ControlLinks[e].onmousedown = function(){Diaporama.Fonctions.Onclick(this);}; ControlLinks[e].onmouseup = function(){Diaporama.Fonctions.Offclick(this, index);}; ControlLinks[e].firstChild.style.backgroundColor = "white"; ControlLinks[e].onmouseover = function(){ this.focus(); }; } DiaporamaControl.style.display = "block"; if( $( DiaporamaDiv ).hasClass( 'Autoplay' ) ){ Diaporama.Fonctions.Play(index); }else{ Diaporama.Fonctions.Pause(index); } }; Diaporama.Fonctions.Play = function(index){ if(Diaporama.Params.Paused[index] === false) return; Diaporama.Params.Paused[index] = false; clearTimeout(Diaporama.Params.Timeout[index]); Diaporama.Params.Timeout[index] = setTimeout("Diaporama.Fonctions.ToggleDiapo("+index+",1);", Diaporama.Params.Delay[index]*1000); var ButtonPlay = document.getElementById("DiaporamaPlay"+index); ButtonPlay.style.backgroundColor = "silver"; var ButtonPause = document.getElementById("DiaporamaPause"+index); ButtonPause.style.backgroundColor = "white"; var ButtonStop = document.getElementById("DiaporamaStop"+index); ButtonStop.style.backgroundColor = "white"; }; Diaporama.Fonctions.Pause = function(index){ Diaporama.Params.Paused[index] = true; clearTimeout(Diaporama.Params.Timeout[index]); var ButtonPlay = document.getElementById("DiaporamaPlay"+index); ButtonPlay.style.backgroundColor = "white"; var ButtonPause = document.getElementById("DiaporamaPause"+index); ButtonPause.style.backgroundColor = "silver"; var ButtonStop = document.getElementById("DiaporamaStop"+index); ButtonStop.style.backgroundColor = "white"; }; Diaporama.Fonctions.Stop = function(index){ Diaporama.Params.Paused[index] = true; clearTimeout(Diaporama.Params.Timeout[index]); Diaporama.Fonctions.ShowThisDiapo(index, 0); var ButtonPlay = document.getElementById("DiaporamaPlay"+index); ButtonPlay.style.backgroundColor = "white"; var ButtonPause = document.getElementById("DiaporamaPause"+index); ButtonPause.style.backgroundColor = "white"; var ButtonStop = document.getElementById("DiaporamaStop"+index); ButtonStop.style.backgroundColor = "silver"; }; Diaporama.Fonctions.ToggleDiapo = function(index, diff){ clearTimeout(Diaporama.Params.Timeout[index]); var DiaporamaFileContainer = document.getElementById("DiaporamaFileContainer_"+index); var DiaporamaFiles = $( DiaporamaFileContainer ).find( 'div.ImageFile' ).get(); var VisibleIndex = Diaporama.Params.Visible[index]; var NextDiaporamaIndex = (VisibleIndex+diff); if(NextDiaporamaIndex==DiaporamaFiles.length || NextDiaporamaIndex<0){ var DiaporamaDiv = document.getElementById("Diaporama_"+index); if( diff < 0 || ! $( DiaporamaDiv ).hasClass( 'AutoLoop' ) ){ return; } NextDiaporamaIndex = 0; } Diaporama.Fonctions.ShowThisDiapo(index, NextDiaporamaIndex); }; Diaporama.Fonctions.ShowThisDiapo = function(index, Value){ clearTimeout(Diaporama.Params.Timeout[index]); var DiaporamaFileContainer = document.getElementById("DiaporamaFileContainer_"+index); var DiaporamaFiles = $( DiaporamaFileContainer ).find( 'div.ImageFile' ).get(); for(var x=0,z=DiaporamaFiles.length;x<z;x++){ if(x!=Value){ DiaporamaFiles[x].style.display = "none"; }else{ DiaporamaFiles[x].style.display = "block"; } } Diaporama.Params.Visible[index] = Value; Diaporama.Fonctions.UpdateBar(index); Diaporama.Fonctions.UpdateSelect(index); if(!Diaporama.Params.Paused[index]){ var multipl = 1; if(Value==(Diaporama.Params.Length[index]-1)) multipl = 3; Diaporama.Params.Timeout[index] = setTimeout("Diaporama.Fonctions.ToggleDiapo("+index+",1);", Diaporama.Params.Delay[index]*1000*multipl); } }; Diaporama.Fonctions.CreateSelect = function(index, Title){ var Total = Diaporama.Params.Length[index]; var Select = document.createElement('select'); Select.id = "DiaporamaSelect"+index; Select.title = Title; for(var s=0;s<Total;s++){ var Opt = document.createElement('option'); if(s==0) Opt.selected = "selected"; Opt.text = (s+1)+"/"+Total; Opt.innerHTML = (s+1)+"/"+Total; Opt.value = s; Select.appendChild(Opt); } Select.onchange = function(){ Diaporama.Fonctions.SelectDiapo(Diaporama.Fonctions.getIndex(this)); }; Select.onmouseover = function(){ this.focus(); }; return Select; }; Diaporama.Fonctions.SelectDiapo = function(index){ var Select = document.getElementById("DiaporamaSelect"+index); if(!Select) return; var Opts = Select.getElementsByTagName('option'); for(var o=0,p=Opts.length;o<p;o++){ if(Opts[o].selected) { var Value = parseInt(Opts[o].value); return Diaporama.Fonctions.ShowThisDiapo(index, Value); } } }; Diaporama.Fonctions.UpdateSelect = function(index){ var Select = document.getElementById("DiaporamaSelect"+index); if(!Select) return; var Opts = Select.getElementsByTagName('option'); for(var o=0,p=Opts.length;o<p;o++){ if(o==Diaporama.Params.Visible[index]) { Opts[o].selected = "selected"; }else{ Opts[o].selected = false; } } }; Diaporama.Fonctions.UpdateBar = function(index){ var Percent = (100/(Diaporama.Params.Length[index]-1)) * Diaporama.Params.Visible[index]; if(Percent>100) Percent = 100; var DiaporamaControl = document.getElementById("DiaporamaControl_"+index); var DiaporamaScrollBar = $( DiaporamaControl ).find( 'div.ScrollBar' )[0]; DiaporamaScrollBar.style.width = Percent + "%"; }; Diaporama.Fonctions.Onclick = function(Link){ var Image = Link.getElementsByTagName('img')[0]; Image.style.backgroundColor = "gray"; }; Diaporama.Fonctions.Offclick = function(Link, index){ var Span = Link.parentNode; var SpanClass = Span.className; var Image = Link.getElementsByTagName('img')[0]; var DiapoState = Diaporama.Params.Paused[index]; if( ( $( Span ).hasClass( 'Play' ) && DiapoState == false ) || ( ( $( Span ).hasClass( 'Pause' ) || $( Span ).hasClass( 'Stop' ) ) && DiapoState == true ) ){ Image.style.backgroundColor = "silver"; }else{ Image.style.backgroundColor = "white"; } }; Diaporama.Fonctions.getIndex = function(Element){ return parseInt(Element.id.replace(/[^0-9]/g, "")); }; $( function () { Diaporama.Fonctions.Init(); } ); qyfsv86acgvm46grmut2m5cyab3eo59 0 185072 9494373 9281801 2026-10-16T11:15:19Z Roberto 609 9494373 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |blazono = DEU Seelingstädt COA.svg |zomo = 10 |situo-bildo = {{paĝonomo}} in GRZ.png |federacia_lando = [[Turingio]] |distrikto = [[Distrikto Greiz]] |komunumaro = [[Verwaltungsgemeinschaft Ländereck]] |alto = 295 - 345 |areo = 17,97 |poŝtkodo = 07580 |tel_antaŭkodo = 036608 |aŭtokodo = GRZ |oficiala_kodo = <!-- el vikidatumoj --> |subdivido = 5 komunumopartoj (''Ortsteile'') |adreso-komunumestraro = Ronneburger Str. 68a |komunumestro = Regina Hilbert |komunumestro-titolo = Bürgermeister }} '''Seelingstädt''' estas komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Greiz]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Turingio]]. Fine de la jaro [[{{#time: Y|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Turingio||STATO}}}}]] la komunumo havis {{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Turingio|{{#property:p439}}}}}} loĝantojn. {{paĝonomo}} apartenas al [[komunumaro (Germanio)|komunumaro]], do administra ligo de pluraj najbaraj komunumoj, nomata ''Verwaltungsgemeinschaft Wünschendorf''. [[Dosiero:Schullandheim Seelingstädt.jpg|eta|maldekstra|300ra|<center>lerneja feriejo]] ==Lokaj esperantistoj== *[[Franz Salzbrenner]]; {{Projektoj}} {{Distrikto Greiz}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Greiz]] [[Kategorio:Urboj de Turingio]] 1y6lucp3utafjwfs4nw4jg2qzb0h5q2 0 185141 9494201 9429144 2026-10-16T05:41:33Z Gliwi 110867 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Roßleben.png]] → [[File:DEU Roßleben (Roßleben-Wiehe) COA.svg]] PNG → SVG 9494201 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |urborajtoj = Urbo (''Stadt'') |blazono = DEU Roßleben (Roßleben-Wiehe) COA.svg |zomo = 10 |situo-bildo = {{paĝonomo}} in KYF.png |federacia_lando = [[Turingio]] |distrikto = [[Distrikto Kyffhäuser]] |komunumo = [[Roßleben-Wiehe]] |loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} |loĝantaro-dato = fine de [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]] |alto = 119 |areo = 33.42 |poŝtkodo = 06571 |tel_antaŭkodo = 034672 |aŭtokodo = KYF (antaŭe: ART) |retpaĝaro = [http://www.rossleben-wiehe.info/ rossleben-wiehe.info] }} '''Roßleben''' [prononco "'''Ros'''lebn"] estas loĝloko kaj eksa urba komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Kyffhäuser]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Turingio]], kaj ekde januaro [[2019]] estas parto de la urba komunumo [[Roßleben-Wiehe]]. Fine de la jaro [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]] la loĝloko havis {{WikidataLoĝantaro}} loĝantojn. Roßleben situas borde de la rivero [[Unstrut]]. ==Servoj== En Roßleben funkcias la tradiciriĉa [[Monaĥeja lernejo Roßleben]]. == Geografio == === Situo === Roßleben troviĝas en la valo de [[Unstrut]] inter la monteto ĉe la arbaro ''Ziegelrodaer Forst'' kaj la altebenaĵo ''Hohe Schrecke''. === Najbaraj komunumoj === [[dosiero:Kirche Roßleben.JPG|eta|maldekstra|150ra|{{centre|La urba kirko}}]] Jen estis la komunumoj kun landlimo kun Roßleben (en la [[horloĝodirekto]] disde nordo): [[Querfurt]], [[Memleben]] , [[Wiehe]], [[Donndorf]], [[Nausitz]], [[Gehofen]], [[Kalbsrieth]] kaj [[Heygendorf]]. === Administracia partiĝo === La urbo Roßleben konsistis en la sekvaj tri kvartaloj: * Roßleben * Bottendorf * Schönewerda === Klimato === Roßleben estas en regiono kun malmulte da pluvo. * pluvo: julie/aŭguste: ĉ. 54 l/m², novembre: 25 l/m² * averaĝo por jaro: 525 l/m² == Historio == [[dosiero:Klosterschule Roßleben.JPG|eta|maldekstra|260ra|{{centre|La [[monaĥeja lernejo Roßleben|monaĥeja lernejo]]}}]] [[dosiero:Portal Klosterschule Roßleben.JPG|eta|maldekstra|150ra|{{centre|Portalo de la [[monaĥeja lernejo Roßleben|monaĥeja lernejo]]}}]] La unua mencio estis en la 9-a jarcento (inter 881 kaj 899) en registro dekona de [[Abatejo Hersfeld]]. En 1140 donacis grafoLudoviko de ''Wippra'' kaj lia edzino Mathilde monaĥejon de la [[Aŭgustenanoj]] kaj Andreo-kirkon. La konfirmo papa faritis en 142. En la jaro 1177 fontoj skribas pri ''Rusteleva'' (heredbieno de certa Rusto). La Ruĝa korto, la hodiaŭa evangelia paroĥujo, iel konektiĝas. Ŝanĝiĝo je monaĥejo de la cistercianoj estis en 1250. La dinastio Rusteleben, aperinta en la 13-a jarcento, estingiĝis je la komenco de la 16-a jarcento. Inter 1342 kaj 1345 iĝis la t.n. Turingiaj grafaj militoj, en kiuj malvenkis ankaŭ la senjoroj de [[Orlamünde]]. Pli poste la dinastio tiu ne plu menciitis. Burgo Wendelstein iĝis posedaĵo de la senjoroj de [[Witzleben]]. En 1549 ''Heinrich de Witzleben'' komisiis sian inspektoron [[Georg Fabricius]] instali en la monaĥejo porknaban lernejon kaj en 1554 iĝis surloke lernejestro ''Isaak Faust''. La 2-an de apriko 1686 fajrego detruis kvazaŭ la tutan vilaĝon kaj nur 17 konstruaĵoj restis netuŝitaj. Alia incendio estis en la 12-a de junio 1770; tiufoje la lernejo, la kirko kaj la paroĥestra domo ne domaĝitis. Ĝis 1815 la vilaĝo estis [[saksio|saksa]], poste ĝi estis [[prusio|prusa]] (ĝis 1945). En 1851 ĉe la orienta rando vilaĝo starigitis zukerfabriko, kiu poste alifaritis je vaporsegilejo kaj ŝufabriko. La unuja surloka ĵurnalo aperis en la jaro 1895. Ekde 1889 la loko havis propran stacidomon. En 1857/58 estiĝis dua zukerfabriko inter Roßleben kaj Bottendorf. En la 15-a de junio 1903 komenciĝis ekspluato de kalio. En 1905 estis 72 memstaraj metiistoj en la vilaĝo. En 1912 konstruitis akvotubaro; elektrika kurento el la vaporsegilejo efektivigis ĝeneralan ekonomian ekfloron. En 1921 detruitis la zukerfabriko fajrege. En 1926 aŭtobuso anstataŭigis la antaŭan servon de [[poŝta kaleŝo]] inter Roßleben kaj Wiehe. En 1927 la unua knabino eklernejanis en la monakeja lernejo. Inter 1939 kaj 1946 ĉesis la kalia ekspluato pro akcidento enŝakta. Dum la [[nazioj|nacisocialisma tempo]] ekzistis ekde 1934 en Bottendorf tre aktiva [[komunismo|komunisma]] rezistadgrupo kies anoj post 1945 honoritis ekz. per stratonomoj (Otto-Römer-strato, Richard-Hüttig-placo). Punlaboristoj el Orienta Eŭropo devis labori surloke dum la [[Dua mondmilito]]. Inter 1962 kaj 1964 plimodernigitis la kalia entrepreno, pro kio venis ne malmultaj laboristoj de ekstere. Fariĝis pli ol mil novaj loĝejoj. Ĝis 1990 ekzistis la komunumo ''Unstruttal'' kiu konsistis en la vilaĝoj Roßleben, [[Wiehe]], [[Langenroda]] kaj [[Donndorf]]. En 1992/93 la Lingel-ŝufabriko iĝis klerigcentro. Nova ejo fajrobrigada inaŭguritis en 1996. En la 1-a de aprilo 1999 Roßleben iĝis unuigkomunumo kun la kvartaloj Bottendorf kaj Schönewerda. La urbaj rajtoj ceditis solene en la 17.6.1999. === Loĝantaro === Evoluo de la loĝantaro ''(31.12.)'': {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" | valign="top" width="25%" | * 1994: 5157 * 1995: 5090 * 1996: 5063 * 1997: 4960 * 1998: 4848 * 1999: 6794 | valign="top" width="25%" | * 2000: 6735 * 2001: 6545 * 2002: 6403 * 2003: 6310 * 2004: 6192 * 2005: 6046 | valign="top" width="25%" | * 2006: 5987 * 2007: 5860 * 2008: 5724 * 2009: 5616 * 2010: 5540 * 2011: 5418 | valign="top" width="25%" | * 2012: 5323 * 2013: 5230 * 2014: 5149 * 2015: 5065 * 2016: 4984 |} ''ekde 1999 kun kvartaloj'' <small>Fonto: Thüringer Landesamt für Statistik</small> == Politiko == [[dosiero:Rathaus Roßleben.JPG|eta|maldekstra|260ra|{{centre|La urbodomo}}]] === Urba konsilantaro=== Post la landaj elektoj de 2014 en [[Turingio]] la konsiliantaro ĝis la fuzio al ''Roßleben-Wiehe'' jenis:<ref>[http://www.wahlen.thueringen.de/datenbank/wahl1/wahl.asp?wahlart=GW&wJahr=2014&zeigeErg=GEM&wknr=065&gemnr=65061 Gemeinderatswahl 2014 in Thüringen]</ref> {| class="wikitable" |- style="background-color:#eeeeee;" | style="width:90px;" | '''partio / partia listo''' ! style="width:80px;" | [[SPD]] ! style="width:80px;" | [[CDU]] ! style="width:80px;" | [[Die Linke]] ! style="width:80px;" | [[FWG]]¹ ! style="width:80px;" | DG² ! style="width:80px;" | BfB³ ! style="width:80px;" | '''sume''' |- style="text-align:center;" | align=left | '''seĝoj''' || 7 seĝoj || 5 seĝoj || 2 seĝoj || 3 seĝoj || 2 seĝoj || 1 seĝo || '''20 seĝoj''' |} {| class="wikitable" |+ por komparo: la seĝara dispartiĝo post la elektoj de 2009 |- style="background-color:#eeeeee;" | style="width:90px;" | '''partio / partia listo''' ! style="width:80px;" | [[SPD]] ! style="width:80px;" | [[CDU]] ! style="width:80px;" | [[Die Linke]] ! style="width:80px;" | [[FDP]] ! style="width:80px;" | [[FWG]]¹ ! style="width:80px;" | DG² ! style="width:80px;" | bbK⁴ ! style="width:80px;" | '''entute''' |- style="text-align:center;" | align=left | '''seĝoj''' || 5 seĝoj || 4 seĝoj || 2 seĝoj || 2 seĝoj || 3 seĝoj || 2 seĝoj || 2 seĝoj || '''20 seĝoj''' |} <small>¹ Freie Wählergemeinschaft Bottendorf &nbsp;&nbsp;&nbsp; ² Dorfgemeinschaft Schönewerda &nbsp;&nbsp;&nbsp; ³ Bürger für Bürgerinteressen &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; ⁴ … für eine bürgerfreundliche und bezahlbare Kommunalpolitik</small> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; === Ĝemelurboj === * [[Wächtersbach]] ([[Hesio]]) == Vidindaĵoj kaj kulturo== * [[Monaĥeja lernejo Roßleben]], unu el la plej malnovaj germanaj lernejoj * Heimathaus Roßleben * Kupferhütte Bottendorf == Personoj gravaj == * [[Wilhelm Zopf]] (1846–1909), botanikisto <!-- Bonas vidigo, post kiam estos artikoloj ! === Gefiloj === * [[Christian Gottlob Rebs]] (1773–1843), teologo * [[Gustav Nebe]] (1835–1919), teologo * Fritz Hofmann (1871–1927), sportisto * [[Fritz Heiligenstaedt]] (1887–1961), pedagogo * [[Kurt Heiligenstaedt]] (1890–1964), karikaturisto * [[Hugo Launicke]] (1909–1975), komunisma politikisto * [[Werner Heine]] (* 1935), futbalisto * [[Richard Hüttig]] (1908–1934), komunisma rezistadulo * [[Johannes Steinhoff]] (1913–1994), generalo === Personoj rilataj al la urbo=== * [[Johann Christoph Mocker]] († antaŭ la 10.6.1755), orgenkonstruisto * [[August Nebe]] (1826–1895), teologo * Hans Meyer (* 1942), fudbalklubtrejnisto --> == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo|http://rossleben-wiehe.info}} ({{de}}) {{projektoj}} == Referencoj == {{Referencoj}} {{distrikto Kyffhäuser}} [[Kategorio:Distrikto Kyffhäuser]] [[Kategorio:Urboj de Turingio]] b24itt7on5fkiqb8i1kgskw63x36dl7 0 188573 9494330 9190113 2026-10-16T10:09:04Z Sj1mor 12103 9494330 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Bergamotujo |koloro = lightgreen |dosiero = Citrus_bergamia_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-184.jpg |dosiero larĝo = 260px |regno = [[Planto]]j ''Plantae'' |divizio = [[Angiospermoj]] ''Magnoliophyta'' |klaso = [[Dukotiledonaj plantoj|Dukotiledonoj]] ''Magnoliopsida'' |ordo = [[Sapindaloj]] ''Sapindales'' |familio = [[Rutacoj]] ''Rutaceae'' |genro = [[Citruso]] ''Citrus'' |specio = [[Bigaradujo]] |dunomo = ''Citrus bergamia'' |dunomo aŭtoritato = [[Joseph Antoine Risso|Risso]]<ref>{{citation |url=http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=60455449-2&back_page=%2Fipni%2FeditAdvPlantNameSearch.do%3Ffind_infragenus%3D%26find_isAPNIRecord%3Dtrue%26find_geoUnit%3D%26find_includePublicationAuthors%3Dtrue%26find_addedSince%3D%26find_family%3D%26find_genus%3Dcitrus%26find_sortByFamily%3Dtrue%26find_isGCIRecord%3Dtrue%26find_infrafamily%3D%26find_rankToReturn%3Dall%26find_publicationTitle%3D%26find_authorAbbrev%3D%26find_infraspecies%3D%26find_includeBasionymAuthors%3Dtrue%26find_modifiedSince%3D%26find_isIKRecord%3Dtrue%26find_species%3Dber*%26output_format%3Dnormal |title=The International Plant Names Index |access-date=2-a de junio 2015}}</ref> |sinonimo = * ''Citrus aurantium'' subsp. ''bergamia'' (Risso & Poit.) Wight & Arn. ex Engl. * ''Citrus aurantium'' var. ''bergamia'' Loisel |sinonimo-referenco = <ref>{{citation |url=http://www.plantnames.unimelb.edu.au/Sorting/Citrus_1.html |title=Multilingual Multiscript Plant Name Database (M.M.P.N.D): Sorting Citrus Names |author=Porcher, Michel H. |year=1995|publisher=The University of Melbourne|display-authors=etal}}</ref> |vikispecio = |komunejo = }} [[Dosiero:Bergamottepflanze.jpg|eta|maldekstre|fruktoj de bergamotujo]] '''Bergamotujo''' (''Citrus bergamia, Risso'') estas specio de [[citruso]], arbo kun fruktoj malpli grandaj ol [[oranĝo (frukto)|oranĝo]], pir- aŭ glob-formaj ([[bergamoto]]), kun tre acida, verdete flava karno kaj amara, bonodora flava ŝelo. La bonodoraj fruktoj de la grandeco de oranĝo, havas flavan aŭ verdan koloron simila al limedo, depende de maturiĝo. Genetika esplorado pri la praulaj originoj de pluekzistantaj citrusaj kulturvarioj eltrovis bergamotujon kiel verŝajna hibrido inter [[citrono]] kaj [[Amara oranĝo|maldolĉa oranĝo]].<ref>{{cite journal |first1=Franck |last1=Curk |first2=Frédérique |last2=Ollitrault |first3=Andres |last3=Garcia-Lor |first4=François |last4=Luro |first5=Luis |last5=Navarro |first6=Patrick |last6=Ollitrault |title=Phylogenetic origin of limes and lemons revealed by cytoplasmic and nuclear markers |journal=Annals of Botany |volume=117 |issue=4 |year=2016 |pages=565–583 |doi=10.1093/aob/mcw005 |pmc=4817432 |pmid=26944784}}</ref>] La ŝelaj fruktekstraktoj estas uzataj por aromi manĝaĵojn, parfumojn kaj kosmetikaĵojn.<ref name=Ox2006>{{cite book |last=Davidson |first=Alan |title=The Oxford Companion to Food |year=2006 |edition=Second |editor-first=Tom |editor-last=Jaine |page=75 |isbn=0-19-280681-5 |quote=The bergamot orange is not edible and is grown only for its fragrant oil, although its peel is sometimes candied. }}</ref> Ĝiaj uzado sur la haŭto povas pliigi fotosentemon, rezultigante pli grandan damaĝon dum sunbanado.<ref name=drugs/> == Etimologio == La vorto bergamoto estas etimologie derivita de la itala vorto {{lang|it|bergamotto}},<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=bergamot&searchmode=none|titolo=Online Etymology Dictionary|verko=etymonline.com}}</ref> antaŭe laũ turka origino: {{lang|tr|bey armudu}} aŭ {{lang|tr|bey armut}} ("la piro de sinjoro" aŭ "sinjoro piro").<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bergamot|titolo=Collins Dictionaries - Free Online|verko=collinsdictionary.com}}</ref> == Priskribo == ''Citrus bergamia'' estas malgranda arbo kiu floras dum la vintro. La suko gustas malpli acide ol citrono, sed pli maldolĉe ol grapfrukto. [Citaĵo bezonata] == Fitokemiaĵoj == Bergamoto enhavas [[Flavonoido|flavonoidajn]] fitokemiaĵojn, kiel ekzemple neoeriocitrino, [[naringino]], neohesperidino, ponceritino, melitidino, mitrocino, miriflino kaj brutieridino.<ref name= pmid19572741>{{Cite journal| last=Cappello| first=AR, Dolce V, Iacopetta D, Martello M, Fiorillo M, Curcio R, Muto L, Dhanyalayam D. |title= Bergamot (''Citrus bergamia'' Risso) Flavonoids and Their Potential Benefits in Human Hyperlipidemia and Atherosclerosis: an Overview. |journal= Mini-Reviews in Medicinal Chemistry | year=2015|volume=16| issue=8 |pages=1–11|doi=10.2174/1389557515666150709110222| pmid=26156545}}</ref> Bergamotaj folioj enhavas malsamajn indolajn alkaloidojn, kiel N, N, N-trimetiltriptamino.<ref name="servillo">{{cite journal | last1=Servillo | first1=Luigi | last2=Giovane | first2=Alfonso | last3=Balestrieri | first3=Maria Luisa | last4=Casale | first4=Rosario | last5=Castaldo | first5=Domenico | title=Citrus genus plants contain N-methylated tryptamine derivatives and their 5-hydroxylated forms | journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry | volume=61 | issue=21 | date=2013-05-17 | pages=5156–5162 | issn=1520-5118 | pmid=23682903 | doi=10.1021/jf401448q | url=https://www.researchgate.net/publication/236917343}}</ref> == Taksonomio == La bergamotujo ne rilatas al la herboj konataj kiel bergamoto aŭ sovaĝa bergamoto, ''Monarda didyma'' kaj ''Monarda fistulosa'', kiuj estas en la Menta familio, kaj estas nomumitaj laŭ sia simila aromo. ''Citrus bergamia'' ankaŭ estis klasifikita kiel ''Citrus aurantium'' subsp. ''bergamia'' (t.e. subspecio de amara oranĝo).<ref name=GRIN>{{GRIN | ''Citrus bergamia'' | access-date = 2011-09-07 }}</ref> ''Citrus bergamia'' foje estas konfuzita kun (sed ne samas kiel): * ''[[Citrus medica]]'' - cedratujo, kies unu el ĝia vario "Etrog" donas flavan frukton; * samekiel kun ''[[Citrus limetta]]'', limeto aŭ kun limedo. == Produktado == [[Dosiero:Bergamotfruit.jpg|eta|200px|Bergamota oranĝo el Kalabrio, Italio]] Plejparte limiĝas al la marbordaj regionoj de la [[Ionia Maro]] de la provinco Reggio, Kalabrio en Italio, tiomgrade ke ĝi estas simbolo de la tuta urbo. Plej multe de la bergamoto venas de mallonga terpeco tie, kie la temperaturo estas favora. La frukto ankaŭ estas produktata en Argentino, Brazilo, Alĝerio, Ebura Bordo, Maroko, Tunizio, Turkio, kaj Sudorienta Azio kie ĝi havas siajn radikojn. Citrusa bergamoto komerce kreskas en suda [[Kalabrio]] (provinco Reggio), suda Italio. Ĝi ankaŭ kreskas en suda Francio<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.tradewindsfruit.com/bergamot.htm|titolo=Bergamot Orange - Citrus aurantium ssp bergamia|verko=tradewindsfruit.com}}</ref> kaj Eburbordo por la [[Bergamota esenca oleo|esenca oleo]] kaj en Antalia en suda [[Turkio]] por sia marmelado.<ref>{{cite journal | last = Aktas | first = Ali | title = Reçellerin gözdesi, Bergamut(The most prominent marmalade: Bergamot) | publisher = ZAMAN | date = 26 October 2004 | url = http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=303888&title=recellerin-gozdesi-bergamut | archive-url = https://archive.is/20130418182958/http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=303888&title=recellerin-gozdesi-bergamut | url-status = dead | archive-date = 18 April 2013 | access-date = 26 April 2012 | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2021-02-18 | arkivurl = https://archive.is/20130418182958/http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=303888&title=recellerin-gozdesi-bergamut | arkivdato = 2013-04-18 }} {{Webarchiv|url=https://archive.is/20130418182958/http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=303888&title=recellerin-gozdesi-bergamut |date=2013-04-18 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=303888&title=recellerin-gozdesi-bergamut |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-02-18 |arkivurl=https://archive.is/20130418182958/http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=303888&title=recellerin-gozdesi-bergamut |arkivdato=2013-04-18 }}</ref> La frukto ĝenerale ne uzindas por suka konsumo.<ref name=Ox2006 /> Tamen, en [[Maŭricio]], kie oni ĝin plantas etskale, ĝi estas plejparte konsumata kiel suko. Cent bergamotoj donas ĉirkaŭ 85g (tri uncojn) de bergamota oleo.<ref>Brannt, William Theodore; Schaedler, Karl. ''A Practical Treatise on Animal and Vegetable Fats and Oils''</ref> Bergamota arbo en [[kantono Maricopa]], Arizono (foto ne uzinda ĉar misgvida ĝi ne estas amara oranĝo) [[Dosiero:Bergamot - Sour Orange (Tree) - Waddell, Maricopa County, Arizona, USA - January 2013.jpg|eta|Bergamotujo en [[Maricopa County]], [[Arizono]]]] Adulterado kun pli malmultekostaj produktoj kiel oleo de rozarbo kaj bergamota mento estas problemo por konsumantoj. Por protekti la reputacion de siaj produktoj, la itala registaro enkondukis striktajn kontrolojn, inkluzive testojn kaj atestojn pri pureco. La Stazione Sperimentale per le Industrie delle Essenze e dei Derivati ​​dagli Agrumi (Eksperimenta Stacio por Esencaj Oleoj kaj Citrusaj Kromproduktoj) situanta en Reggio di Calabria, estis la kvalitkontrola korpo por la esenca oleo Bergamotto di Reggio Calabria DOP.<ref>{{Cite web|title=Decreto 15 novembre 2005 – Designazione della Stazione sperimentale per le industrie delle essenze e dei derivati degli agrumi quale autorità pubblica, incaricata di effettuare i controlli sulla denominazione di origine protetta "Bergamotto di Reggio Calabria", registrata in ambito Unione europea, ai sensi del regolamento (CEE) n. 2081/92|url=http://www.ismea.it/flex/AppData/Redational/Normative/20051206000100010.pdf|publisher=ISMEA|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425045946/http://www.ismea.it/flex/AppData/Redational/Normative/20051206000100010.pdf|archive-date=2012-04-25|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-02-18|arkivurl=https://web.archive.org/web/20120425045946/http://www.ismea.it/flex/AppData/Redational/Normative/20051206000100010.pdf|arkivdato=2012-04-25}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120425045946/http://www.ismea.it/flex/AppData/Redational/Normative/20051206000100010.pdf |date=2012-04-25 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.ismea.it/flex/AppData/Redational/Normative/20051206000100010.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-02-18 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120425045946/http://www.ismea.it/flex/AppData/Redational/Normative/20051206000100010.pdf |arkivdato=2012-04-25 }}</ref> Dum la dua mondmilito, Italio ne povis eksporti al landoj ligitaj al la aliancaj potencoj. Rivalaj produktoj de Brazilo kaj Meksiko venis al la merkato kiel anstataŭaĵoj, sed ĉi tiuj estis produktitaj de aliaj citrusoj kiel dolĉa limedo.<ref name=board>Board, Niir (2011). "Oil of Bergamot." ''The Complete Technology Book of Essential Oils (Aromatic Chemicals)''. p. 75. {{ISBN|978-81-7833-066-2}}.</ref> == Uzoj == === Teo kaj aliaj uzoj === [[Dosiero:EarlGrey_mit_Bergamotte_aromatisierter_Schwarzer_Tee.jpg|eta|maldekstra|150px|Nigra teo spicita kun bergamota aromo]] Esenco el la aroma ŝelo de ĉi tiu acida frukto estas uzata por gustumi [[teo]]jn Earl Grey kaj Lady Grey,<ref name=GRIN/> kaj ankaŭ frandaĵon (inkluzive"turkan delicon")<ref>Garbee, Jenn (2011, January 06). [http://articles.latimes.com/2011/jan/06/food/la-fo-artisan-turkish-delight-20110106 Three generations of Turkish delight in Southern California]. ''Los Angeles Times''.</ref> === Aromoj === [[Dosiero:BergamotEssOil.png|eta|170px|Fiolo enhavanta malhelverd-brunetan oleon]] Bergamota oleo estas unu el la plej ofte uzataj ingrediencoj en [[Parfumo|parfumejo]].<ref name="Draelos2015">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=D2a-CgAAQBAJ&pg=PA57|titolo=Cosmetic Dermatology: Products and Procedures|aŭtoro=Zoe Diana Draelos|dato=14-a de oktobro 2015|eldoninto=Wiley|ISBN=978-1-118-65546-7|paĝoj=57–}}</ref> Ĝi estas aprezita pro sia kapablo kombini kun aro de odoroj por formi bukedon de [[aromo]]j, kiuj kompletigas unu la alian.<ref name="DugoBonaccorsi2013">{{Cite book|author1=Giovanni Dugo|author2=Ivana Bonaccorsi|title=Citrus bergamia: Bergamot and its Derivatives|url=https://books.google.com/books?id=a0vNBQAAQBAJ&pg=PA467|date=23-a de augusto 2013|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4398-6229-2|pages=467–}}</ref> Bergamoto estas ĉefa ero de la originala ''Eau de Cologne'' komponita de Jean-Marie Farina komence de la 18-a jarcento en Germanio. La unua uzo de bergamota oleo kiel parfuma ingredienco estis registrita en 1714, kaj troviĝas en la Arkivo Farina en [[Kolonjo]] (Germanio). Tamen multe da "bergamota oleo" hodiaŭ estas derivita el menta Kolonja akvo, ankaŭ konata kiel bergamota mento, kiu estas vario de akva mento kaj ne rilatas al citrusoj. === Toksologio === En pluraj studoj, apliko de iuj fontoj de bergamota oleo rekte al la haŭto de [[kobajo]]j pruviĝis havi koncentriĝ-dependan fototoksan efikon de kreskanta ruĝeco post ekspozicio al [[Transviola radiado|transviola]] lumo (pro la kemia bergapteno, kaj eble ankaŭ citropteno, bergamotino, [[geranialo]], kaj neralo).<ref>{{Cite journal|vauthors=Girard J, Unkovic J, Delahayes J, Lafille C |title=Phototoxicity of Bergamot oil. Comparison between humans and guinea pigs| language=fr| journal=Dermatologica| volume=158| issue=4| pages=229–43| year=1979|pmid=428611| doi=10.1159/000250763}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Kejlova K, Jirova D, Bendova H, Kandarova H, Weidenhoffer Z, Kolarova H, Liebsch M |doi=10.1016/j.tiv.2007.05.016|title=Phototoxicity of bergamot oil assessed by in vitro techniques in combination with human patch tests|journal=Toxicology in Vitro|volume=21|issue=7|pages=1298–1303|year=2007|pmid=17669618}}</ref> Ĉi tio estas karaktero aperas en multaj aliaj [[citrus]]fruktoj kaj aliaj membroj de [[Rutacoj]] inkluzive de ruto. Bergapteno ankaŭ estis implikita al kalia kanalo-blokilo; en unu kazesploro, paciento, kiu konsumis kvar litrojn da teo ''Earl Grey'' tage (kiu enhavas bergamotan esencan oleon kiel [[aromigilo]]) suferis muskolajn kramfojn.<ref>{{cite journal |last=Finsterer |first= J |title=Earl Grey tea intoxication |journal=Lancet |volume=359 |issue=9316 |page=1484 |year=2002 |pmid=11988248 |doi=10.1016/S0140-6736(02)08436-2|s2cid= 26873836 }}</ref> Bergamoto ankaŭ estas fonto de bergamotino. [Citaĵo bezonata] === Haŭtaj efiko === Uzita en [[Kosmetikaĵo]]j kaj [[Parfumo|parfumaj]] produktoj, bergamoto povas kaŭzi haŭtan iritadon.<ref name=drugs/> En la pasinteco, psoraleno ĉerpita el bergamota oleo estis uzata en sunbrunaj akceliloj kaj sunkremoj. Konataj kiel fotokancerigaj ekde 1959,<ref name=Urbach>{{cite journal |doi=10.1038/jid.1959.63 |author=Urbach, F |title=Modification of ultraviolet carcinogenesis by photoactive agents |journal=J Invest Dermatol |volume=32 |issue= 2, Part 2|pages= 373–378 |year=1959 |pmid=13641813}}</ref> la substancoj tamen estis uzataj en brunigaj aktivigiloj ĝis 1995,<ref name=Autier>{{cite journal |vauthors=Autier P, Dore JF, Schifflers E |title=Melanoma and use of sunscreens: An EORTC case control study in Germany, Belgium and France |journal=Int. J. Cancer |volume=61 |issue= 6|pages=749–755 |year=1995|doi=10.1002/ijc.2910610602 |pmid=7790106|s2cid=34941555 |display-authors=etal}}</ref> kontribuante al multaj kazoj de melanomo kaj morto.<ref name=Autier1997>{{Cite journal|last1=Autier |first1=P. |last2=Dore |first2=J.-F. |last3=Cesarini |first3=J.-P. |title=Should subjects who used psoralen suntan activators be screened for melanoma? |url=http://annonc.oxfordjournals.org/content/8/5/435.full.pdf |journal=Annals of Oncology |volume=8 |issue=5 |pages=435–437 |year=1997 |issn=0923-7534 |doi=10.1023/A:1008205513771 |pmid=9233521 |last4=Boyle |first4=P. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141127060149/http://annonc.oxfordjournals.org/content/8/5/435.full.pdf |archive-date=November 27, 2014 }}</ref> == Esplorado == Ĝis 2017a jaro klinika esplorado farita pri bergamota oleo estis malbonkvalita, sen konkludoj pri ĝiaj eblaj biologiaj efikoj.<ref>{{cite journal |pmid=27747942|year=2017|last1=Mannucci|first1=C.|title=Clinical pharmacology of ''Citrus bergamia'': A systematic review|journal=Phytotherapy Research|volume=31|issue=1|pages=27–39|last2=Navarra|first2=M.|last3=Calapai|first3=F.|last4=Squeri|first4=R.|last5=Gangemi|first5=S.|last6=Calapai|first6=G.|doi=10.1002/ptr.5734|s2cid=12136775}}</ref><ref name="navarra">{{Cite journal|pmc=4345801|journal=Frontiers in Pharmacology|year=2015|volume=6|page=36|doi=10.3389/fphar.2015.00036|title=Citrus bergamia essential oil: from basic research to clinical application|vauthors=Navarra M, Mannucci C, Delbò M, Calapai G|pmid=25784877}}</ref> Konsumi bergamotan oleon kiel parto de teo povas kaŭzi muskolajn kramfojn.<ref name=drugs/> Uzo sur la haŭto povas esti nesekura, precipe por infanoj kaj gravedaj virinoj, kaj povas kaŭzi erupciojn rezultantajn de fotohaûta tokseco.<ref name="drugs">{{Citaĵo el la reto|url=https://www.drugs.com/npp/bergamot-oil.html|titolo=Bergamot oil|alirdato=30-a de novembro 2018|dato=2018|eldoninto=Drugs.com}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj|3}} ==Literaturo== * {{cite book |last1= Dugo|first1= Giovanni|last2= Bonaccorsi|first2= Ivana|year= 2013|title=Citrus bergamia: Bergamot and its Derivatives|publisher= [[CRC Press]]|isbn= 978-1439862278|series = Medicinal and Aromatic Plants – Industrial Profiles (Book 51)}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=bergam.0ujo}} * [http://www.citrusvariety.ucr.edu/citrus/bergamot.html Bergamot by Citrus Variety Collection of the UCR] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180814133945/http://www.citrusvariety.ucr.edu/citrus/bergamot.html |date=2018-08-14 }} * [[species:Citrus bergamia|''Citrus bergamia'']] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4883068.stm BBC news story on the farming of Bergamot in the Calabria region of Italy] * [https://archive.is/20130213123612/http://www.nancy-tourisme.fr/gastronomy/local-produce/ Information about the hard candy ''bergamote de Nancy''] * {{tradukita|en|Bergamot orange|revizio=1004562622}} [[Kategorio:Rutacoj]] aunonbjwnfs24via5g14ck3pchnlt7w 9494332 9494330 2026-10-16T10:10:03Z Sj1mor 12103 9494332 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Bergamotujo |koloro = lightgreen |dosiero = Citrus_bergamia_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-184.jpg |dosiero larĝo = 260px |regno = [[Planto]]j ''Plantae'' |divizio = [[Angiospermoj]] ''Magnoliophyta'' |klaso = [[Dukotiledonaj plantoj|Dukotiledonoj]] ''Magnoliopsida'' |ordo = [[Sapindaloj]] ''Sapindales'' |familio = [[Rutacoj]] ''Rutaceae'' |genro = [[Citruso]] ''Citrus'' |specio = [[Bigaradujo]] |dunomo = ''Citrus bergamia'' |dunomo aŭtoritato = [[Joseph Antoine Risso|Risso]]<ref>{{citation |url=http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=60455449-2&back_page=%2Fipni%2FeditAdvPlantNameSearch.do%3Ffind_infragenus%3D%26find_isAPNIRecord%3Dtrue%26find_geoUnit%3D%26find_includePublicationAuthors%3Dtrue%26find_addedSince%3D%26find_family%3D%26find_genus%3Dcitrus%26find_sortByFamily%3Dtrue%26find_isGCIRecord%3Dtrue%26find_infrafamily%3D%26find_rankToReturn%3Dall%26find_publicationTitle%3D%26find_authorAbbrev%3D%26find_infraspecies%3D%26find_includeBasionymAuthors%3Dtrue%26find_modifiedSince%3D%26find_isIKRecord%3Dtrue%26find_species%3Dber*%26output_format%3Dnormal |title=The International Plant Names Index |access-date=2-a de junio 2015}}</ref> |sinonimo = * ''Citrus aurantium'' subsp. ''bergamia''<br> (Risso & Poit.) Wight & Arn. ex Engl. * ''Citrus aurantium'' var. ''bergamia'' Loisel |sinonimo-referenco = <ref>{{citation |url=http://www.plantnames.unimelb.edu.au/Sorting/Citrus_1.html |title=Multilingual Multiscript Plant Name Database (M.M.P.N.D): Sorting Citrus Names |author=Porcher, Michel H. |year=1995|publisher=The University of Melbourne|display-authors=etal}}</ref> |vikispecio = |komunejo = }} [[Dosiero:Bergamottepflanze.jpg|eta|dekstre|fruktoj de bergamotujo]] '''Bergamotujo''' (''Citrus bergamia, Risso'') estas specio de [[citruso]], arbo kun fruktoj malpli grandaj ol [[oranĝo (frukto)|oranĝo]], pir- aŭ glob-formaj ([[bergamoto]]), kun tre acida, verdete flava karno kaj amara, bonodora flava ŝelo. La bonodoraj fruktoj de la grandeco de oranĝo, havas flavan aŭ verdan koloron simila al limedo, depende de maturiĝo. Genetika esplorado pri la praulaj originoj de pluekzistantaj citrusaj kulturvarioj eltrovis bergamotujon kiel verŝajna hibrido inter [[citrono]] kaj [[Amara oranĝo|maldolĉa oranĝo]].<ref>{{cite journal |first1=Franck |last1=Curk |first2=Frédérique |last2=Ollitrault |first3=Andres |last3=Garcia-Lor |first4=François |last4=Luro |first5=Luis |last5=Navarro |first6=Patrick |last6=Ollitrault |title=Phylogenetic origin of limes and lemons revealed by cytoplasmic and nuclear markers |journal=Annals of Botany |volume=117 |issue=4 |year=2016 |pages=565–583 |doi=10.1093/aob/mcw005 |pmc=4817432 |pmid=26944784}}</ref>] La ŝelaj fruktekstraktoj estas uzataj por aromi manĝaĵojn, parfumojn kaj kosmetikaĵojn.<ref name=Ox2006>{{cite book |last=Davidson |first=Alan |title=The Oxford Companion to Food |year=2006 |edition=Second |editor-first=Tom |editor-last=Jaine |page=75 |isbn=0-19-280681-5 |quote=The bergamot orange is not edible and is grown only for its fragrant oil, although its peel is sometimes candied. }}</ref> Ĝiaj uzado sur la haŭto povas pliigi fotosentemon, rezultigante pli grandan damaĝon dum sunbanado.<ref name=drugs/> == Etimologio == La vorto bergamoto estas etimologie derivita de la itala vorto {{lang|it|bergamotto}},<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=bergamot&searchmode=none|titolo=Online Etymology Dictionary|verko=etymonline.com}}</ref> antaŭe laũ turka origino: {{lang|tr|bey armudu}} aŭ {{lang|tr|bey armut}} ("la piro de sinjoro" aŭ "sinjoro piro").<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/bergamot|titolo=Collins Dictionaries - Free Online|verko=collinsdictionary.com}}</ref> == Priskribo == ''Citrus bergamia'' estas malgranda arbo kiu floras dum la vintro. La suko gustas malpli acide ol citrono, sed pli maldolĉe ol grapfrukto. [Citaĵo bezonata] == Fitokemiaĵoj == Bergamoto enhavas [[Flavonoido|flavonoidajn]] fitokemiaĵojn, kiel ekzemple neoeriocitrino, [[naringino]], neohesperidino, ponceritino, melitidino, mitrocino, miriflino kaj brutieridino.<ref name= pmid19572741>{{Cite journal| last=Cappello| first=AR, Dolce V, Iacopetta D, Martello M, Fiorillo M, Curcio R, Muto L, Dhanyalayam D. |title= Bergamot (''Citrus bergamia'' Risso) Flavonoids and Their Potential Benefits in Human Hyperlipidemia and Atherosclerosis: an Overview. |journal= Mini-Reviews in Medicinal Chemistry | year=2015|volume=16| issue=8 |pages=1–11|doi=10.2174/1389557515666150709110222| pmid=26156545}}</ref> Bergamotaj folioj enhavas malsamajn indolajn alkaloidojn, kiel N, N, N-trimetiltriptamino.<ref name="servillo">{{cite journal | last1=Servillo | first1=Luigi | last2=Giovane | first2=Alfonso | last3=Balestrieri | first3=Maria Luisa | last4=Casale | first4=Rosario | last5=Castaldo | first5=Domenico | title=Citrus genus plants contain N-methylated tryptamine derivatives and their 5-hydroxylated forms | journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry | volume=61 | issue=21 | date=2013-05-17 | pages=5156–5162 | issn=1520-5118 | pmid=23682903 | doi=10.1021/jf401448q | url=https://www.researchgate.net/publication/236917343}}</ref> == Taksonomio == La bergamotujo ne rilatas al la herboj konataj kiel bergamoto aŭ sovaĝa bergamoto, ''Monarda didyma'' kaj ''Monarda fistulosa'', kiuj estas en la Menta familio, kaj estas nomumitaj laŭ sia simila aromo. ''Citrus bergamia'' ankaŭ estis klasifikita kiel ''Citrus aurantium'' subsp. ''bergamia'' (t.e. subspecio de amara oranĝo).<ref name=GRIN>{{GRIN | ''Citrus bergamia'' | access-date = 2011-09-07 }}</ref> ''Citrus bergamia'' foje estas konfuzita kun (sed ne samas kiel): * ''[[Citrus medica]]'' - cedratujo, kies unu el ĝia vario "Etrog" donas flavan frukton; * samekiel kun ''[[Citrus limetta]]'', limeto aŭ kun limedo. == Produktado == [[Dosiero:Bergamotfruit.jpg|eta|200px|Bergamota oranĝo el Kalabrio, Italio]] Plejparte limiĝas al la marbordaj regionoj de la [[Ionia Maro]] de la provinco Reggio, Kalabrio en Italio, tiomgrade ke ĝi estas simbolo de la tuta urbo. Plej multe de la bergamoto venas de mallonga terpeco tie, kie la temperaturo estas favora. La frukto ankaŭ estas produktata en Argentino, Brazilo, Alĝerio, Ebura Bordo, Maroko, Tunizio, Turkio, kaj Sudorienta Azio kie ĝi havas siajn radikojn. Citrusa bergamoto komerce kreskas en suda [[Kalabrio]] (provinco Reggio), suda Italio. Ĝi ankaŭ kreskas en suda Francio<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.tradewindsfruit.com/bergamot.htm|titolo=Bergamot Orange - Citrus aurantium ssp bergamia|verko=tradewindsfruit.com}}</ref> kaj Eburbordo por la [[Bergamota esenca oleo|esenca oleo]] kaj en Antalia en suda [[Turkio]] por sia marmelado.<ref>{{cite journal | last = Aktas | first = Ali | title = Reçellerin gözdesi, Bergamut(The most prominent marmalade: Bergamot) | publisher = ZAMAN | date = 26 October 2004 | url = http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=303888&title=recellerin-gozdesi-bergamut | archive-url = https://archive.is/20130418182958/http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=303888&title=recellerin-gozdesi-bergamut | url-status = dead | archive-date = 18 April 2013 | access-date = 26 April 2012 | titolo = Arkivita kopio | alirdato = 2021-02-18 | arkivurl = https://archive.is/20130418182958/http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=303888&title=recellerin-gozdesi-bergamut | arkivdato = 2013-04-18 }} {{Webarchiv|url=https://archive.is/20130418182958/http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=303888&title=recellerin-gozdesi-bergamut |date=2013-04-18 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=303888&title=recellerin-gozdesi-bergamut |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-02-18 |arkivurl=https://archive.is/20130418182958/http://www.zaman.com.tr/haber.do?haberno=303888&title=recellerin-gozdesi-bergamut |arkivdato=2013-04-18 }}</ref> La frukto ĝenerale ne uzindas por suka konsumo.<ref name=Ox2006 /> Tamen, en [[Maŭricio]], kie oni ĝin plantas etskale, ĝi estas plejparte konsumata kiel suko. Cent bergamotoj donas ĉirkaŭ 85g (tri uncojn) de bergamota oleo.<ref>Brannt, William Theodore; Schaedler, Karl. ''A Practical Treatise on Animal and Vegetable Fats and Oils''</ref> Bergamota arbo en [[kantono Maricopa]], Arizono (foto ne uzinda ĉar misgvida ĝi ne estas amara oranĝo) [[Dosiero:Bergamot - Sour Orange (Tree) - Waddell, Maricopa County, Arizona, USA - January 2013.jpg|eta|Bergamotujo en [[Maricopa County]], [[Arizono]]]] Adulterado kun pli malmultekostaj produktoj kiel oleo de rozarbo kaj bergamota mento estas problemo por konsumantoj. Por protekti la reputacion de siaj produktoj, la itala registaro enkondukis striktajn kontrolojn, inkluzive testojn kaj atestojn pri pureco. La Stazione Sperimentale per le Industrie delle Essenze e dei Derivati ​​dagli Agrumi (Eksperimenta Stacio por Esencaj Oleoj kaj Citrusaj Kromproduktoj) situanta en Reggio di Calabria, estis la kvalitkontrola korpo por la esenca oleo Bergamotto di Reggio Calabria DOP.<ref>{{Cite web|title=Decreto 15 novembre 2005 – Designazione della Stazione sperimentale per le industrie delle essenze e dei derivati degli agrumi quale autorità pubblica, incaricata di effettuare i controlli sulla denominazione di origine protetta "Bergamotto di Reggio Calabria", registrata in ambito Unione europea, ai sensi del regolamento (CEE) n. 2081/92|url=http://www.ismea.it/flex/AppData/Redational/Normative/20051206000100010.pdf|publisher=ISMEA|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425045946/http://www.ismea.it/flex/AppData/Redational/Normative/20051206000100010.pdf|archive-date=2012-04-25|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2021-02-18|arkivurl=https://web.archive.org/web/20120425045946/http://www.ismea.it/flex/AppData/Redational/Normative/20051206000100010.pdf|arkivdato=2012-04-25}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120425045946/http://www.ismea.it/flex/AppData/Redational/Normative/20051206000100010.pdf |date=2012-04-25 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.ismea.it/flex/AppData/Redational/Normative/20051206000100010.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-02-18 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120425045946/http://www.ismea.it/flex/AppData/Redational/Normative/20051206000100010.pdf |arkivdato=2012-04-25 }}</ref> Dum la dua mondmilito, Italio ne povis eksporti al landoj ligitaj al la aliancaj potencoj. Rivalaj produktoj de Brazilo kaj Meksiko venis al la merkato kiel anstataŭaĵoj, sed ĉi tiuj estis produktitaj de aliaj citrusoj kiel dolĉa limedo.<ref name=board>Board, Niir (2011). "Oil of Bergamot." ''The Complete Technology Book of Essential Oils (Aromatic Chemicals)''. p. 75. {{ISBN|978-81-7833-066-2}}.</ref> == Uzoj == === Teo kaj aliaj uzoj === [[Dosiero:EarlGrey_mit_Bergamotte_aromatisierter_Schwarzer_Tee.jpg|eta|maldekstra|150px|Nigra teo spicita kun bergamota aromo]] Esenco el la aroma ŝelo de ĉi tiu acida frukto estas uzata por gustumi [[teo]]jn Earl Grey kaj Lady Grey,<ref name=GRIN/> kaj ankaŭ frandaĵon (inkluzive"turkan delicon")<ref>Garbee, Jenn (2011, January 06). [http://articles.latimes.com/2011/jan/06/food/la-fo-artisan-turkish-delight-20110106 Three generations of Turkish delight in Southern California]. ''Los Angeles Times''.</ref> === Aromoj === [[Dosiero:BergamotEssOil.png|eta|170px|Fiolo enhavanta malhelverd-brunetan oleon]] Bergamota oleo estas unu el la plej ofte uzataj ingrediencoj en [[Parfumo|parfumejo]].<ref name="Draelos2015">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=D2a-CgAAQBAJ&pg=PA57|titolo=Cosmetic Dermatology: Products and Procedures|aŭtoro=Zoe Diana Draelos|dato=14-a de oktobro 2015|eldoninto=Wiley|ISBN=978-1-118-65546-7|paĝoj=57–}}</ref> Ĝi estas aprezita pro sia kapablo kombini kun aro de odoroj por formi bukedon de [[aromo]]j, kiuj kompletigas unu la alian.<ref name="DugoBonaccorsi2013">{{Cite book|author1=Giovanni Dugo|author2=Ivana Bonaccorsi|title=Citrus bergamia: Bergamot and its Derivatives|url=https://books.google.com/books?id=a0vNBQAAQBAJ&pg=PA467|date=23-a de augusto 2013|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4398-6229-2|pages=467–}}</ref> Bergamoto estas ĉefa ero de la originala ''Eau de Cologne'' komponita de Jean-Marie Farina komence de la 18-a jarcento en Germanio. La unua uzo de bergamota oleo kiel parfuma ingredienco estis registrita en 1714, kaj troviĝas en la Arkivo Farina en [[Kolonjo]] (Germanio). Tamen multe da "bergamota oleo" hodiaŭ estas derivita el menta Kolonja akvo, ankaŭ konata kiel bergamota mento, kiu estas vario de akva mento kaj ne rilatas al citrusoj. === Toksologio === En pluraj studoj, apliko de iuj fontoj de bergamota oleo rekte al la haŭto de [[kobajo]]j pruviĝis havi koncentriĝ-dependan fototoksan efikon de kreskanta ruĝeco post ekspozicio al [[Transviola radiado|transviola]] lumo (pro la kemia bergapteno, kaj eble ankaŭ citropteno, bergamotino, [[geranialo]], kaj neralo).<ref>{{Cite journal|vauthors=Girard J, Unkovic J, Delahayes J, Lafille C |title=Phototoxicity of Bergamot oil. Comparison between humans and guinea pigs| language=fr| journal=Dermatologica| volume=158| issue=4| pages=229–43| year=1979|pmid=428611| doi=10.1159/000250763}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Kejlova K, Jirova D, Bendova H, Kandarova H, Weidenhoffer Z, Kolarova H, Liebsch M |doi=10.1016/j.tiv.2007.05.016|title=Phototoxicity of bergamot oil assessed by in vitro techniques in combination with human patch tests|journal=Toxicology in Vitro|volume=21|issue=7|pages=1298–1303|year=2007|pmid=17669618}}</ref> Ĉi tio estas karaktero aperas en multaj aliaj [[citrus]]fruktoj kaj aliaj membroj de [[Rutacoj]] inkluzive de ruto. Bergapteno ankaŭ estis implikita al kalia kanalo-blokilo; en unu kazesploro, paciento, kiu konsumis kvar litrojn da teo ''Earl Grey'' tage (kiu enhavas bergamotan esencan oleon kiel [[aromigilo]]) suferis muskolajn kramfojn.<ref>{{cite journal |last=Finsterer |first= J |title=Earl Grey tea intoxication |journal=Lancet |volume=359 |issue=9316 |page=1484 |year=2002 |pmid=11988248 |doi=10.1016/S0140-6736(02)08436-2|s2cid= 26873836 }}</ref> Bergamoto ankaŭ estas fonto de bergamotino. [Citaĵo bezonata] === Haŭtaj efiko === Uzita en [[Kosmetikaĵo]]j kaj [[Parfumo|parfumaj]] produktoj, bergamoto povas kaŭzi haŭtan iritadon.<ref name=drugs/> En la pasinteco, psoraleno ĉerpita el bergamota oleo estis uzata en sunbrunaj akceliloj kaj sunkremoj. Konataj kiel fotokancerigaj ekde 1959,<ref name=Urbach>{{cite journal |doi=10.1038/jid.1959.63 |author=Urbach, F |title=Modification of ultraviolet carcinogenesis by photoactive agents |journal=J Invest Dermatol |volume=32 |issue= 2, Part 2|pages= 373–378 |year=1959 |pmid=13641813}}</ref> la substancoj tamen estis uzataj en brunigaj aktivigiloj ĝis 1995,<ref name=Autier>{{cite journal |vauthors=Autier P, Dore JF, Schifflers E |title=Melanoma and use of sunscreens: An EORTC case control study in Germany, Belgium and France |journal=Int. J. Cancer |volume=61 |issue= 6|pages=749–755 |year=1995|doi=10.1002/ijc.2910610602 |pmid=7790106|s2cid=34941555 |display-authors=etal}}</ref> kontribuante al multaj kazoj de melanomo kaj morto.<ref name=Autier1997>{{Cite journal|last1=Autier |first1=P. |last2=Dore |first2=J.-F. |last3=Cesarini |first3=J.-P. |title=Should subjects who used psoralen suntan activators be screened for melanoma? |url=http://annonc.oxfordjournals.org/content/8/5/435.full.pdf |journal=Annals of Oncology |volume=8 |issue=5 |pages=435–437 |year=1997 |issn=0923-7534 |doi=10.1023/A:1008205513771 |pmid=9233521 |last4=Boyle |first4=P. |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141127060149/http://annonc.oxfordjournals.org/content/8/5/435.full.pdf |archive-date=November 27, 2014 }}</ref> == Esplorado == Ĝis 2017a jaro klinika esplorado farita pri bergamota oleo estis malbonkvalita, sen konkludoj pri ĝiaj eblaj biologiaj efikoj.<ref>{{cite journal |pmid=27747942|year=2017|last1=Mannucci|first1=C.|title=Clinical pharmacology of ''Citrus bergamia'': A systematic review|journal=Phytotherapy Research|volume=31|issue=1|pages=27–39|last2=Navarra|first2=M.|last3=Calapai|first3=F.|last4=Squeri|first4=R.|last5=Gangemi|first5=S.|last6=Calapai|first6=G.|doi=10.1002/ptr.5734|s2cid=12136775}}</ref><ref name="navarra">{{Cite journal|pmc=4345801|journal=Frontiers in Pharmacology|year=2015|volume=6|page=36|doi=10.3389/fphar.2015.00036|title=Citrus bergamia essential oil: from basic research to clinical application|vauthors=Navarra M, Mannucci C, Delbò M, Calapai G|pmid=25784877}}</ref> Konsumi bergamotan oleon kiel parto de teo povas kaŭzi muskolajn kramfojn.<ref name=drugs/> Uzo sur la haŭto povas esti nesekura, precipe por infanoj kaj gravedaj virinoj, kaj povas kaŭzi erupciojn rezultantajn de fotohaûta tokseco.<ref name="drugs">{{Citaĵo el la reto|url=https://www.drugs.com/npp/bergamot-oil.html|titolo=Bergamot oil|alirdato=30-a de novembro 2018|dato=2018|eldoninto=Drugs.com}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj|3}} ==Literaturo== * {{cite book |last1= Dugo|first1= Giovanni|last2= Bonaccorsi|first2= Ivana|year= 2013|title=Citrus bergamia: Bergamot and its Derivatives|publisher= [[CRC Press]]|isbn= 978-1439862278|series = Medicinal and Aromatic Plants – Industrial Profiles (Book 51)}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=bergam.0ujo}} * [http://www.citrusvariety.ucr.edu/citrus/bergamot.html Bergamot by Citrus Variety Collection of the UCR] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180814133945/http://www.citrusvariety.ucr.edu/citrus/bergamot.html |date=2018-08-14 }} * [[species:Citrus bergamia|''Citrus bergamia'']] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/4883068.stm BBC news story on the farming of Bergamot in the Calabria region of Italy] * [https://archive.is/20130213123612/http://www.nancy-tourisme.fr/gastronomy/local-produce/ Information about the hard candy ''bergamote de Nancy''] * {{tradukita|en|Bergamot orange|revizio=1004562622}} [[Kategorio:Rutacoj]] hct5z35513wvprpmiqgv241nkkm7drc 0 196312 9494055 9019884 2026-10-15T16:46:39Z Sj1mor 12103 9494055 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo de Pollando | pola_nomo = Łeba, [[Esperanto|Esperante]]: Lebo | germana_nomo = Leba | genitivo = Łeby | blazono = POL Łeba COA.svg | flago = POL Łeba flag.svg | mapo = POL Łeba map.svg | provinco = [[Pomeria provinco]] | distrikto-rajta = | distrikto = [[distrikto Lębork]] | komunumo = Łeba | komunumo-speco = Urba | estro-titolo = Urbestro | estro = Andrzej Strzechmiński | urba_komunumo = Jes | retpoŝto = | adreso-estraro = ul. Kościuszki 90 | poŝtkodo-estraro = 84–360 | telefono-estraro = 59 866–15-13 | fakso-estraro = 59 866-13-37 | poŝto-estraro = | areo = 14.8 | alto = | latitudo = 54/47 | longitudo = 17/33 | loĝantaro-dato = 2004 | loĝantaro = 3857 | denso = 260.6 | tel_antaŭkodo = 59 | poŝtkodo = 84–360 | aglomeraĵo = | aŭtokodo = GLE | TERYT = 6222808021 | SIMC = | fondita = | urborajtoj = 1357 | ĝemelaj_urboj = ([[Svedio]]) [[Borgholm]]<br />([[Rusio]]) [[Zelenogradsk]]<br />([[Litovio]]) [[Neringa]]<br />([[Germanio]]) [[Hohnstorf]]<br />([[Italio]]) [[Parma]] | retpaĝaro = http://www.leba.pl | domajno = | vikinovaĵoj = }} [[Dosiero:Leba-aerial_photography.jpg|eta|maldekstra|300ra|La aviadila foto de Lebo / Łeba]] [[Dosiero:Port jachtowy Łeba2.JPG|eta|maldekstra|300ra|'''Jaĥt-haveno''']] '''Łeba''' (prononcu: ŭeba) ([[kaŝube]] ''Łeba'', [[germane]] ''Leba'') estas urbo en [[Pomeria provinco]] en [[Pollando]]. Ĝi apartenas al komunumo Łeba en la [[distrikto Lębork]] (prononcu: lenbork). [[Dosiero:Leba 02, Nadmorska, facing west.JPG|eta|maldekstra|La strato Nadmorska (ĉemara), unu el la turistaj stratoj en Lebo]] [[Dosiero:Łeba plaża.jpg|eta|250ra|maldekstra|La plaĝo en Lebo / Łeba]] [[Dosiero:Łeba - port.jpg|eta|250ra|maldekstra|La haveno en Lebo]] [[Dosiero:Statek Wiking Łeba.JPG|eta|dekstra|La turisma ŝipo "Arno la 1-a" enfluas la havenon]] [[Dosiero:Łeba-hotel Neptun.jpg|eta|dekstra|250ra|La hotelo "Neptuno" ĉe la plaĝo]] [[Dosiero:Dzewus w kaszebsczich ruchnach.jpg|150ra|eta|dekstra|Knabino en la tipe [[Kaŝubio|kaŝuba]] folklor-kostumo]] [[Dosiero:Partitions of Poland.png|250ra|eta|dekstra|La [[Respubliko de Ambaŭ Nacioj]] post la [[dispartigoj de Pollando-Litovio]]]] [[Dosiero:Leba Hafenbecken.jpg|150ra|eta|dekstra|La haveno en Lebo nokte]] [[Dosiero:Krzyż Łeba.JPG|eta|dekstra|250ra|'''La Kruco''' en la haveno destinita omaĝe al la polaj kaj germanaj pereintaj marfiŝistoj en la [[Balta Maro]] dum ŝtormoj<!-- _Krzyż_ w _porcie_ _poświęcony_ _rybakom_ _zaginionym_ na _Bałtyku_, _podczas_ _sztormu_ -->]] [[Dosiero:Kapitanat Łeba.JPG|eta|dekstra|300ra|'''Havenestrejo'''<!-- _Kapitanat_ _portu_ -->]] [[Dosiero:Lebaport.jpg|eta|dekstra|200ra|Lebo / Łeba]] [[Dosiero:Leba VII 2008 b.jpg|eta|dekstra|140ra|La preĝejo de la Oblat-pastroj en Lebo / Łeba]] [[Dosiero:Łeba - Old church ruins 01.jpg|eta|250ra|dekstra|La ruin-restaĵoj de la preĝejo de Sankta Nikolao]] [[Dosiero:Wydmy.JPG|eta|220ra|dekstra|La dezerta pejzaĝo de la [[duno]]j en '''Słowiński Nacia Naturparko''' (prononcu: sŭovinjski) apude de Lebo / Łeba]] [[Dosiero:Leba Fischreihafen.jpg|eta|220ra|dekstra|La fiŝ-haveno en Lebo]] [[Dosiero:Leba-Lontzkedüne-0906j-168.JPG|eta|220ra|dekstra|La [[duno]]j en '''Słowiński Nacia Naturparko''' (prononcu: sŭovinjski) apude de Lebo / Łeba]] [[Dosiero:Leba Dunes.jpg|eta|dekstra|La [[duno]]j kun blanka sablo en Lebo]] == Historio == === Prahistorio === Antaŭ 11 mil jaroj el la norda parto de Pollando malaperis la baltia [[glacia epoko]]. La malaperanta [[glaĉero]] kreigis la skizon de la tereno, t.e. [[moreno]]j, altaĵoj, valoj, lagoj kaj riveroj. Du miljaroj poste kreigis la marbordo de la [[Balta Maro]], tiam kun la dolĉa akvo. Nur komence de nia erao la maro ekhavis la nunan aspekton kaj grandecon. La unuaj spuroj de homaj setlejoj en la ĉirkaŭaĵo de ''Lenborko'' / [[Lębork]] devenas de la naŭ miloj da jaroj [[a.K.]] t.e. en la [[paleolitiko]]. En la vilaĝo Krępkowice (prononcu: krenpkovice) (45&nbsp;km seden de Lebo) oni trovis [[harpuno]]n de tiu epoko. La okcidenta parto de [[Pomerio|Gdanska Pomerio]] estis setligita malfrue pro la tiama glaciiĝo (en [[plejstoceno]] dum la glacia epoko) kaj malfekundaj grundoj (t.e. 5 aŭ 2 mil jaroj [[a.K.]]). Komence la homoj okupiĝis pri ĉasado de rangiferoj tial ili migris post la gregoj de rangiferoj. La plej malnovaj arkeologiaj trovaĵoj en la Lenborka Tero devenas el [[mezolitiko]]. De tiu periodo oni trovis sagpintojn en nuna vilaĝo '''Lubowidz''' (prononcu: lubovidz). Ĉe la elfluejo de la rivero Lebo jam de kelkaj mil jaroj estis la setlejoj, ekz. en la jaro 1935 en vilaĝo Nowęcin (prononcu: Novencin) apud Lebo oni trovis hakileton faritan de la cervo-kornoj, kaj en la jaro 1937 la lokaj fiŝistoj trovis dum la fiŝkaptado 200 metroj en la maro la bronzan hakilon. En la jaro 1938 dum la alkonstruado de la lika lakto-fabriko oni trovis la ŝtonan kaj silikan toporojn. Tiamatempe la loka homaro krom la ĉasado kaj kolektado okupiĝis ankaŭ pri fiŝkaptado. La homoj komencis produkti ilojn kaj [[sukceno|sukcenfaritaĵo]]jn. Supozeble tiamaj homoj loĝis en la provizoraj tendaroj. La [[neolitiko]] ([[ŝtonepoko|nova ŝtonepoko]]) en la Meza [[Pomerio]] komencis iom malfrue kompare kun la sudaj terenoj. Tiamatempe la homoj komencis vivi pli malnomade. Disvolviĝis tiam primitiva agrikulturo. De tia periodo devenas la trovitaj apud Lenborko hakiletoj, pecetoj de argilaj ujoj, kaj ankaŭ la ŝtona [[ponardo]]. La trovaĵoj el la frua [[bronza epoko]] estas tre raraj. Oni trovis nur [[sceptro]]n kaj hakileton. Dum la tiamaj epokoj en la la ĉirkaŭaĵo de Lebo abundis marĉoj kaj arbaroj. Dum meza kaj malfrua [[bronza epoko]] okazis veno de [[slavoj|praslavoj]] al tiuj terenoj. Oni establis la defend-burgojn en la meza [[Pomerio]]. De tiuj terenoj oni komencis eksporti sukcenon. Komencadis la entombigoj de la cindroj de mortintoj en [[urno]]j. La historiaj monumentoj de la [[Luzacio|Luzacia Kulturo]] kaj [[Pomerio|Pomeria Kulturo]] estas tre oftaj. Ĉefe tio estas [[tumulo]]j ([[kurgano]]j) aŭ aliaj tombejoj kaj la ornamaĵoj trovata en ili, krome estas tie trovataj diversaj iloj kaj trezoroj kaŝitaj de la iamaj riĉaj posedantoj. === Antikva epoko, tio estas de la 1a ĝis 5a jc [[p.K.]] === Ĉe la fino de antikva epoko la terenojn de la '''Lenborka Tero''' setligadis la [[slavoj]], kiuj estis sub la forta influo de [[keltoj]] kaj [[Romio|romianoj]]. La tiama loka loĝantaro komercadis kun [[Romio|romianoj]] vendante la sukcenon kontraŭ la [[Romio|romiaj]] moneroj kiuj fariĝis la interna mono inter la [[slavo|slava]] kulturo. La slavaj triboj danke al la komerckontaktoj bone disvolviĝis. Tiam komenciĝis la feŭdismo, plena disvolviĝo de ĝi okazis en la komenco de [[Mezepoko]]. <!-- grandparte en malĝusta lingvo. Dividu kaj elporto la polajn ĉapitrojn al la pola vikipedio === Mezepoko === La plej malnova regiona centro de la Lenborka Tero estis setlejo '''Białogarda''' (prononcu: bjaŭogarda). Lenborko tiamatempe estis nur simpla vilaĝo ĉe la Rivero Lebo (Łeba) nomata '''Lewino''' (prononcu: levino). Tiu setlejo troviĝis probable aŭ en suda parto de la hodiaŭa urbo au sur la tereno de la '''Nowa Wieś Lęborska''' (prononcu: nova vjeŝ lenborska), do estas du malsamaj hipotezoj de la kreo de la urbo. Miasto powstało w celu skrócenia szlaku handlowego z Gdańska na zachód{{odn|Lindemajer|Machura|1982|s=39}}. La fondintoj de la urbo estis teŭtonoj. Ĉirkaŭ la jaro 1123 la Lenborka Tero estis kristanigita kaj apartenis al la Episkopejo de [[Włocławek]]. En la jaro 1140 la terenoj de Lenborka Tero apartenis jam al la Episkopejo de [[Kamień Pomorski]]. Nie jest znana dokładna data powstania Łeby jako osady. Prawdopodobnie pierwotne osiedle, zlokalizowane niedaleko brzegu morza i ujścia rzeki Łeby, zbudowali Pomorzanie mówiący językiem kaszubskim. Miało to miejsce zapewne pod koniec VIII wieku n.e. Pierwsza historyczna wzmianka o Łebie pojawia się w 1286 roku w dokumencie księcia pomorskiego Mściwoja II. Ówczesna wieś leżała na zachodnim brzegu rzeki, w odległości 1,5&nbsp;km od współczesnego miasta. Do 1294 roku pozostawała pod panowaniem książąt pomorskich, za których przyjęła chrześcijaństwo, następnie do 1307 roku królów i książąt polskich. W latach 1307-1309 nastąpiło przejęcie Pomorza Gdańskiego przez margrabiów brandenburskich. Stąd ziemia lęborska, wraz z Łebą, przeszła w 1310 roku we władanie Zakonu Krzyżackiego. W 1357 roku Łeba otrzymała prawa miejskie. Lokacja miasta nastąpiła na prawie lubeckim. Osada rozwijała się nie tylko jako ośrodek rybołówstwa, ale także jako punkt handlu drewnem. Wielka atrakcja turystyczna jaką są ruchome wydmy, była przez wieki największym wrogiem miasta. Dodatkowo powodzie w latach 1396, 1441 i 1467 niszczyły Łebę, a w 1491 roku spowodowały przesunięcie ujścia rzeki o 2&nbsp;km na wschód. Także w kolejnych wiekach warunki naturalne nie sprzyjały rozwojowi miasta. W 1454 roku ziemia lęborska, w tym Łeba, została włączona w skład państwa polskiego jako integralna część Prus Królewskich, ale już w następnym roku przekazano ją w lenno księciu pomorskiemu Erykowi II. Ten jednak zerwał przymierze z Polską i w 1460 roku oddał ją Zakonowi Krzyżackiemu. Ostatecznie Krzyżacy utracili władzę nad Łebą po wojnie trzynastoletniej w 1466 roku. === Historio de Lebo en la 16-a jc === La komenca lokigo de la urbo estis malprospera. Osada położona wśród wydm, tuż przy plaży i ujściu rzeki Łeby, narażona była na działanie żywiołów niosących spustoszenie w infrastrukturze, mieniu, uprawach i inwentarzu. Największy sztorm miał miejsce 11 stycznia 1558 roku. Silny wiatr i fale morskie zniszczyły miasto, zmuszając mieszkańców do ucieczki w głąb lądu. Kolejny silny sztorm zniszczył Łebę 3 marca 1570 roku. Wówczas postanowiono o przeniesieniu domostw z lewego na prawy brzeg ujścia rzeki Łeby. Proces translokacji miasta trwał dwa lata. Na terenie pierwotnej osady pozostał tylko kościół. Jego szczątki przetrwały do dziś. Odległość pomiędzy opuszczonym i nowym miastem wyniosła 1,5&nbsp;km. Łeba nie posiadała umocnień obronnych i bram miejskich. Na rozwój Łeby, aż do końca lat siedemdziesiątych XVI wieku, duży wpływ wywierał ród Wejherów, związany z ziemią lęborską od połowy XIV wieku. Wejherowie wykupili urząd wójta łebskiego, dzięki czemu w XV wieku zdołali objąć kontrolę nad miastem. Ród ten najpierw był faworytem Zakonu Krzyżackiego, potem książąt pomorskich, zaś od końca XVI wieku był na służbie królów Polski. W XVI wieku miasto znajdowało się w kryzysie wynikającym z niekorzystnych warunków naturalnych. Częste wylewy rzeki Łeby i stałe zapiaszczanie jej ujścia do morza uniemożliwiały uprawy zbóż ozimych oraz ograniczały wymianę morską do żeglugi kabotażowej. Podstawą egzystencji mieszkańców była hodowla bydła i koni, przetwórstwo skórnicze i rybołówstwo śródlądowe. === Historio de Lebo en la 17-a jc === Post la senida morto de la Pomeria Princo '''Boguslavo la 14-a''' el la dinastio de '''Grifitoj''', la tiamaj regantoj de la [[Pomerio]], en la jaro 1637 la Tero de [[Lębork]] kaj [[Bytów]] do ankaŭ kun Lebo (Łeba), por 20 jaroj la terenoj apartenis al senpera regado de polaj reĝoj. Tio estis ege grava por la tiamaj loĝantoj de la Meza Pomerio ĉar rompis la unifikadan politikon de la pomeriaj princoj por la starostejoj, tiam revenis la polaj leĝoj kaj jurisdikcio, revenis la polaj sistemoj pri imposto kaj parlamentismo, ankaŭ okazis la rekatolikado tamen sen la urbo Lebo. La jaroj 1637 – 1657 estis la lastaj dum la historio de la urbo ĝis la [[Dua Mondmilito]], dum kiuj administre apartenis al [[Pollando]]. Laŭ la traktatoj de '''Welawa''' kaj [[Bydgoszcz]] de la jaro 1657, la Tero de [[Lębork]] kun Łeba eniris la regadon de la Princoj de [[Brandenburgio]]. La brandenburgiaj [[Hohencolernoj]] de la komenco de sia regado en [[Pomerio]] strebis nuligi la polajn leĝojn kaj instituciojn. Tamen tio sukcesis al ili nur post la [[Dispartigoj de Pollando-Litovio]] en la jaro 1772 (la unua dispartigo) (vidu la apudan mapon). La urbo Lebo eniris tiam la reĝlandon [[Prusio]]n. De tiam la urbo Lebo ĝis la jaro 1945 apartenis al [[Distrikto Lęborski]] kaj administra distriktaro en [[Koszalin]], kiu estis parto de tiama germana provinco [[Pomerio]]. En la jaro 1683 en Lebo estis konstruita nova preĝejo de Sankta Nikolao. La preĝejo estis konstruita sur la loko de la ligna kapelo, kiu brulis unu jaro pli frue. Supozeble dum la konstruado oni uzis la brikojn de la malnova preĝejo de Sankta Nikolao el la komenco de 14-a jc kiu estis dum grandega ŝtormo en mezepoko (14-a jc) kovrita kun la tuta mezepoka urbo per la sablo de moviĝantaj dunoj. La ruinaĵoj de la preĝejo ĝis nun estas unu el la turismaj atrakciaĵoj de la iama mezepoka urbo Lebo ne plu ekzistanta (vidu la suban foton). La urbanoj en la fino de 14-a jc konstruis la novan urbon Lebo situintan kelkaj kilometroj orienten de la iama urbo. === Historio de Lebo en la 18-a jc === La 18-a jc estis la batalo de la urbanoj kun la ĉiamaj naturpotencoj kaj kataklismoj kaj nur iomete disvolviĝis ekonomie. Dum la dua duono de la jc oni komencis grandskale reguligi la riveron Lebo. W 1777 roku urzędnik rządu pruskiego w randze radcy finansowego, specjalista od rekultywacji mokradeł i budowy kanałów Franz von Brenkenhoff, przystąpił do przekopywania Mierzei Łebskiej w rejonie osady Łącko. Dysponował sumą 15 tys. talarów. Miano nadzieję, że wyprowadzenie ujścia rzeki Łeby najkrótszą drogą do morza pozwoli na obniżenie lustra wody na jeziorze Łebsko, co doprowadzi do osuszenia żyznych areałów wokół jego południowych i zachodnich brzegów. Wspomniane działania były podporządkowane planom budowy portu morskiego na jeziorze. Głęboki i umocniony kanał portowy oraz osłona przed falami dzięki Mierzei Łebskiej, miały gwarantować bezpieczeństwo i funkcjonalność portu. Tak się jednak nie stało. W ciągu dwóch lat wykopano kilometrowy kanał o szerokości 30 metrów, uzyskując nowe połączenie jeziora Łebsko z Morzem Bałtyckim. 4 marca 1779 roku gwałtowny sztorm i fale morskie zniszczyły budowlę, zalały okoliczne tereny i część miasta. Rok później Brenkenhoff zmarł, a w 1783 roku zaniechano dalszych robót i zasypano kanał, obawiając się kolejnych powodzi. === Historio de Lebo en la 19-a jc === En la 19-a jc komenciĝis la demografia, urbanistika kaj infrastruktura disvolviĝo de la urbo. Komence tio ne estis paralele ligita kun la signifa disvolvo de la urbo kaj kun la riĉeco de la urbanoj. W latach 1806 - 1812 podczas blokady kontynentalnej Anglii wprowadzonej przez Napoleona mieszkańcy Łeby bogacili się na przemycie angielskich towarów. Sporą część społeczeństwa miasta stanowiła wciąż ludność kaszubska nieznająca nawet biernie języka niemieckiego. Z tego względu w miejscowym kościele nabożeństwa ewangelickie po kaszubsku ustały nie wcześniej niż w 1850 roku. Dopiero druga połowa XIX wieku przyniosła rozwój gospodarczy Łeby. Przystąpiono wówczas do licznych prac mających na celu ochronę miasta przed kataklizmami, jak i jego rozwój infrastrukturalny. Kolejno zbudowano drogę na trasie Lębork -€“ Łeba (1847 - 1869), uregulowano ujście rzeki Łeby i zbudowano port rybacki (1886 - 1908), następnie powstała kolei żelazna na odcinku Łeba -€“ Lębork w 1899 roku. Już w połowie XIX stulecia miasto liczyło około 1000 mieszkańców. Najliczniejsi byli rybacy jednocześnie trudniący się rolnictwem. Dlatego też w 1866 roku zdecydowano się na budowę bazy ratownictwa morskiego. Ratownicy rekrutowali się spośród samych rybaków. Pod koniec XIX wieku rozwój komunikacji kolejowej spowodował zmniejszenie znaczenia transportu morskiego w funkcjonowaniu Łeby. Liczba statków z towarami ograniczyła się do kilkunastu rocznie. Rekordowy był rok 1860, kiedy do Łeby zawinęły aż 93 statki. Później miasto stało się głównie portem rybackim, mimo braku prawdziwego portu. Jego rolę aż do 1889 roku spełniało naturalne ujście rzeki Łeby do morza. Co ciekawe, rozwój komunikacji drogowej i kolejowej przyczynił się również do wzrostu zainteresowania Łebą jako miejscowością wypoczynkową, nastawioną na przyjmowanie turystów. === Historio de Lebo dum la jaroj 1900 – 1918 === La komenco de la 20-a jc estis la erao de elektrigado. En la jaro 1915 apweris la elektro en Lebo. La lumigitaj pensjonoj atestis la turisman disvolvon de la urbo. Ĝuste de tiam Lebo ekestis la kuracloko, kaj tio estis ligita kun kelkaj eventoj: la urbo aliĝis al la Ligo de Germanaj Baltaj Banlokoj (Verband Deutscher Ostseebäder) (la 15-an de januaro 1900), fondiĝis la Societo de la Vilao-konstruado en la jarou 1903, kaj en la jaro 1907 oni konstruis la Kurac-domon (Kurhaus). Znaczącym posunięciem w rozwoju infrastrukturalnym miasta było uzyskanie połączenia telefonicznego z resztą Niemiec. W 1914 roku w mieście było zarejestrowanych 15 abonentów telefonicznych. W tym samym roku wybuchła I wojna światowa. Szczęśliwie dla Łeby i jej mieszkańców działania wojenne były oddalone od brzegu Bałtyku. Jednak do miasta ściągnięto ze Słupska kompanię ochotników złożoną z mężczyzn, którzy byli zdolni do noszenia broni, a jeszcze nie służyli w wojsku. Ich zadaniem była ochrona portu i patrolowanie plaży. Efektem ubocznym wojny były problemy aprowizacyjne ludności i osłabienie ruchu turystycznego. W 1915 roku wprowadzono reglamentację chleba. Racjonowanie pozostałych artykułów żywnościowych i mydła nastąpiło w kolejnych latach. W 1916 roku do Łeby trafiło 29 rosyjskich jeńców wojennych. Zatrudniano ich głównie w rolnictwie w okolicznych majątkach. Poza miastem, w rejonie rzeki Łeby, przebywało kilkuset rosyjskich jeńców, których zatrudniano przy pracach melioracyjnych i rekultywacyjnych. Przetrzymywano ich w obozach w pobliżu miejsc wykonywania robót. Działania wojenne ustały w 1918 roku. Łącznie na frontach I wojny światowej poległo 31 żołnierzy urodzonych w Łebie. Niemcy w całym okresie wojny zmobilizowały około 13 mln żołnierzy, z których ponad 2 mln zginęło, około 4 mln odniosło rany, a milion dostało się do niewoli lub zaginęło bez wieści. Dla upamiętnienia ofiar wojny wybudowano w Łebie pomnik z wyrytymi nazwiskami poległych z miejscowej parafii. === Historio de Lebo dum la jaroj 1919–1938 === La fino de la [[Unua Mondmilito]] plibonigis la turismon. Post la milito Lebo fariĝis la ripoz-urbo de la germanaj artistoj. De tiam kun la urbo ligis [[Max Pechstein]], unu el la plej eminentaj germanaj [[ekspresionisto]]j, kiu en la jaro 1923 edziĝis kun filino de la loka hotelisto kaj restoraciisto. Ważnym krokiem w rozwoju infrastrukturalnym miasta było położenie trzech podmorskich kabli telekomunikacyjnych z Łeby do Prus Wschodnich i Wolnego Miasta Gdańska w latach 1920 – 1922. Położono je dla uniezależnienia się od tranzytu telekomunikacyjnego przez terytorium Polski, co wiązało się z odzyskaniem niepodległości przez Polskę po I wojnie światowej. Kable odłączono po II wojnie światowej, gdyż nie było potrzeby ich dalszego użytkowania. W 1928 roku wybudowano łaźnię miejską oferującą oprócz kąpieli higienicznych, również kąpiele lecznicze i relaksacyjne w gorącej wodzie morskiej. Z kolei w 1930 roku na okolicznych wydmach ruchomych otwarto szkołę szybowcową. Szkoliły się tam przyszłe niemieckie asy przestworzy w czasach gdy Niemcom nie wolno było utrzymywać wojskowych formacji lotniczych. Szkołę zamknięto krótko przed wybuchem II wojny światowej, a później teren wydm zamieniono w poligon wojskowy. Dalszy rozwój miasta zaowocował rozpoczęciem robót przy budowie sieci wodociągowej w 1932 roku. Powodem budowy wodociągów miejskich była zła jakość wody gruntowej. Główne prace zakończono w 1936 roku. Od tamtej pory Łeba miała kanalizację, co w owym czasie było rzadkie w małych miastach. Pod koniec lat trzydziestych XX wieku głównym źródłem utrzymania mieszkańców Łeby było w dalszym ciągu rybołówstwo, choć turystyka przynosiła coraz większe zyski. Jedno miejsce pracy na morzu tworzyło kilka miejsc pracy w mieście, przeważnie w przetwórstwie szprota i flądry oraz w handlu. W tamtym okresie Łeba była jednym z największych portów rybackich na Bałtyku. Jej flotylla rybacka liczyła około 100 jednostek. Połowem ryb trudniło się prawie 300 rybaków, a same miasto liczyło 2800 mieszkańców. === Historio de Lebo dum la [[Dua Mondmilito]] === La 1-an de septembro 1939 eksplodis la [[Dua Mondmilito]]. Dum la unuaj jaroj de la milito, kiam la germanoj venkis sur ĉiuj frontoj, la vivo de lebanoj draste ne ŝanĝiĝis. En la urbo ekfunkciis kinejo, kaj turismo same ne malgrandiĝis. El la distrikto de [[Lębork]] ne okazadis pli grandaj militaj operacoj (manovroj). Tamen je la fino de la milito draste malgrandiĝis la provizado de la manĝaĵoj. Po zakończeniu kampanii francuskiej, w czerwcu 1940 roku, do Łeby trafiło około 25 jeńców wojennych z Francji i Belgii. W mieście i okolicznych wsiach pracowali też robotnicy przymusowi z Polski i innych państw. Od 1944 roku w bardzo złych warunkach w Łebie przebywali jeńcy ze Związku Radzieckiego. Zarówno jeńców, jak i robotników przymusowych wykorzystywano głównie w rolnictwie, ale też w przetwórstwie i budownictwie. Kobiety pracowały przeważnie jako pomoce domowe i sprzątaczki. W 1941 roku Niemcy na okolicznych wydmach urządzili rakietowy poligon doświadczalny. Z uwagi na tajny charakter przedsięwzięcia, część miasta leżąca na lewym brzegu rzeki Łeby została ustanowiona strefą zamkniętą. 10 marca 1945 roku miasto i poligon zajęły wojska radzieckie. Obyło się przy tym bez walki, mimo to odnotowano liczne przypadki okrucieństwa w stosunku do ludności cywilnej. Przejęcie władzy w Łebie przez Polaków nastąpiło 16 maja 1945 roku. Natomiast 11 listopada 1945 roku ukonstytuowała się pierwsza polska Rada Miejska. Łeba liczyła wówczas kilkudziesięciu Polaków i ponad 2 tys. Niemców. === Historio de la balistika raketejo (misilejo) en Lebo === [[Dosiero:Leba-Raketenprüfstelle-0906j-141.JPG|eta|250ra|dekstra|La iamaj raket-stacioj de la [[Dua Mondmilito]] ĉe Lebo]] [[Dosiero:Rumbke-Peenemünde-0906j-100.JPG|eta|250ra|dekstra|La iamaj [[V-2]] ([[V-2|V-armiloj]]) en la raket-stacioj el la [[Dua Mondmilito]] ĉe Lebo (devenantaj de [[Peenemünde]])]] [[Dosiero:Rumbke-Leitbunker-0906j-152.JPG|eta|250ra|dekstra|La iamaj raket-stacioj de la [[Dua Mondmilito]] ĉe Lebo]] En la jaro 1941 la germana armeo okupigis la [[duno]]j apud Lebo kaj same sur la Leba Terlango samtemp instalis la balistikan raketejon (misilejon). (vidu la apudan foton) Przeprowadzano na nim doświadczenie z pierwowzorami późniejszych rakiet balistycznych oraz z rakietami przeciwlotniczymi. Jednak, wbrew pogłoskom, nigdy nie przeprowadzono tam badań nad rakietami V2. Aby zachować wszystkie testy rakietowe w ścisłej tajemnicy, część miasta leżącą na lewym brzegu rzeki Łeby zamknięto dla cywili. Do wykonywania prób rakietowych potrzebna była odosobniona okolica ze względu na możliwą inwigilację wroga i obszar, na który odpalone rakiety mogłyby bezpiecznie spadać. Wybór Łeby okazał się słuszny, gdyż aż do końca wojny alianci nie wiedzieli o jej istnieniu. W 1942 roku rozpoczęto próby z rakietami przeciwlotniczymi o nazwie „Rheintochter” (Córka Renu). Były to rakiety naprowadzane w kierunku samolotu za pomocą zdalnego sterowania przez operatora z ziemi. Celami tych rakiet miały być bombowce wroga. Kilkadziesiąt testów, wykonanych do 1944 roku, nie potwierdziło ich przydatności bojowej. Drugim typem rakiety, który testowano w Łebie, była „Rheinbote” (Posłaniec Renu). Była to niekierowana rakieta na paliwo stałe, którą stworzono do niszczenia celów naziemnych. Pierwsze testy przeprowadzono na początku 1943 roku. Miały one stanowić przeciwwagę dla radzieckich „Katiusz”, które Rosjanie wprowadzili do regularnego użytku już w lipcu 1941 roku. Próby z tą rakietą były na tyle obiecujące, że w listopadzie 1944 roku włączono ją do uzbrojenia. Na rok przed końcem wojny załoga poligonu liczyła około 150 osób. 29 stycznia 1945 roku odbyła się ewakuacja tajnego poligonu doświadczalnego. Wycofujące się wojska niemieckie, w obawie przed Armią Czerwoną, zniszczyły wszystkie konstrukcje na poligonie. W ten sposób starano się zniszczyć dowody niemieckiej aktywności na tym terenie. === La sekret-serva subaŭskultejo de germana aer-armeo en Lebo dum la jaroj 1935-1945 === Jam dum la jaroj 1935-1936 en la urbo, en la okcidenta parto (okcidenten de la rivero Lebo) oni konstruis la aviadilan ekzercejon kun eta flughaveno. Fakte tio estis sekret-serva subaŭskultejo de germana aer-armeo, en kiu laboris 30 personoj. Była to jedna z 70 niemieckich instalacji wywiadowczych należąca do Luftwaffe, oznaczona symbolem B, a od 1944 roku również symbolem C. Początkowo stację wykorzystywano do podsłuchów radiowych. Jednak pod koniec wojny jej działalność rozszerzono o nasłuchiwanie zagranicznych rozgłośni radiowych. W związku ze zbliżaniem się frontu, 28 stycznia 1945 roku, rozpoczęto ewakuację stacji. Na dworcu w Łebie ładowano do podstawionych wagonów towarowych urządzenia techniczne i bagaże pracowników, których ewakuowano razem z rodzinami. W trakcie długiej podróży, 9 lutego 1945 roku personel stacji nasłuchowej dotarł przez Lębork, Kołobrzeg, Szczecin i Lubekę do miasteczka Eutin w pobliżu Kilonii. Znajdował się tam podobny ośrodek oznaczony symbolem B, czyli zajmujący się podsłuchami radiowymi. Żołnierze z Łeby przystąpili do wykonywania swoich zadań, jednak już w nocy z 2 na 3 maja 1945 roku wojska angielskie wkroczyły do Eutin, kończąc tym samym służbę personelu pierwotnie obsługującego stację nasłuchową w Łebie. === Historio de Lebo post la fino de [[Dua Mondmilito]] === [[Dosiero:Curzon-linio.svg|eta|350ra|[[Curzon-linio]] kaj ŝanĝoj de la teritorio de Pollando]] Jam dum la fino de la [[Dua Mondmilito]] komencis alvenadi al la urbo la unuaj polaj setlantoj. Z kolei w ciągu kilku powojennych lat miasto opuścili Niemcy. 9 maja 1946 roku Łebę opuściła pierwsza duża grupa Niemców. Nowi mieszkańcy tych ziem wywodzili się z dawnych kresów wschodnich i centralnej Polski. Główny proces wymiany ludności zakończył się w 1950 roku. Wymiana była całkowita, bo zostało tylko kilku mieszkańców sprzed 1945 roku. Pod koniec lat sześćdziesiątych XX wieku Łeba zaczęła odzyskiwać swój turystyczny charakter. W latach 1974 – 2005 miasto formalnie uznano za miejscowość spełniającą warunki do prowadzenia lecznictwa uzdrowiskowego. Na tej podstawie w Łebie działały liczne zakłady lecznictwa uzdrowiskowego, między innymi sanatoria. W oparciu o warunki naturalne ustalono dla Łeby szereg najważniejszych kierunków leczenia. Na pierwszy plan wybiły się choroby układu oddechowego i choroby tarczycy. Drugoplanowym kierunkiem leczenia były choroby narządów ruchu i reumatyczne. W ciągu ostatniego półwiecza miasto znacznie się rozrosło. W 1998 roku otwarto nowy port jachtowy oraz rozpoczęto przebudowę portu morskiego, która zakończyła się w 2001 roku. Obecnie głównym źródłem utrzymania mieszkańców Łeby jest turystyka. Rybołówstwo i przetwórstwo rybne plasują się na drugim miejscu. === Historio de Lebo kiel kuracloko === La pli granda interesigo pri Lebo kiel ĉemara kuracloko okazis post la konstruo de la ŝoseo inter Lebo kaj [[Lębork]] (1869) kaj la fervojo en la 19-a jc. Rozpoczął się wówczas nowy etap rozwoju miasta jako kurortu i letniska, który trwa do dziś. Budowano wille, zwiększono liczbę placówek gastronomicznych i zagospodarowano plażę. Z biegiem czasu powstały pensjonaty i hotele. Początki zorganizowanego kąpieliska w Łebie sięgają 1862 roku, kiedy powstało tam Towarzystwo Kąpielowe (Badeverein). W tamtym czasie plażowiczami byli głównie mieszkańcy miasta. Istotne było też utworzenie w 1903 roku Towarzystwa Budownictwa Willowego. Jego działalność zaowocowała powstaniem dzielnicy willowej i przyciągnięciem inwestorów prywatnych z całych Niemiec. Kolejnym kamieniem milowym w turystycznym rozwoju miasta był otwarty 23 września 1907 roku Dom Kuracyjny (Kurhaus), obecnie znany jako hotel „Neptun”. Początkowo budynek przeznaczono do wykorzystania tylko w sezonie letnim. Na początku lat trzydziestych XX wieku przystosowano go do działalności całorocznej. Część hotelowa budynku składała się z 40 komfortowo wyposażonych pokoi i kilku wspólnych łazienek. Po zakończeniu I wojny światowej Łeba stała się ulubionym letniskiem niemieckiej bohemy. Przybywali tam liczni artyści i sportowcy. Jeden z największych niemieckich ekspresjonistów, Max Pechstein, zamieszkał w Łebie w latach 1921 – 1945. Z kolei w latach trzydziestych i początkowym okresie II wojny światowej do miasta przyjeżdżali także turyści skierowani tu przez nazistowską organizację „Siła przez Radość” (Kraft durch Freude). Dobrze rozwinięta sieć kwater prywatnych i hoteli pozwalała wówczas na zakwaterowanie około 10 tys. wczasowiczów w ciągu sezonu urlopowego. Współcześnie miasto znane jest jako kurort morski. W latach siedemdziesiątych XX wieku powstały ośrodki wczasowe wybudowane przez zakłady przemysłowe z południa Polski, a w ostatnich latach wybudowano wiele komfortowych pensjonatów i hoteli. Ponadto w latach 1974 – 2005 Łeba była uznana przez rząd za miejscowość posiadającą warunki do prowadzenia lecznictwa uzdrowiskowego. Dzięki turystyce dzisiejsza Łeba jest prężnie rozwijającym się miastem. (la artikolo de esperantisto '''Mariusz Borysiewicz''', doktoriĝ-kandidato el Pomeria Akademio en [[Słupsk]]) Bibliografio: 1. Bahn Paul (2001): The Penguin Archaeology Guide, Penguin Books, [[Londono]]. 2. Christian David, Brown Cynthia, Benjamin Craig (2014): Big History. Between Nothing and Everything, McGraw-Hill Education, [[Nov-Jorko]]. 3. Ellwart Jarosław (2000): Kaszuby, Region, Gdynia ([[Kaŝubio]], Regiono, Gdinio). 5. Kokowski Andrzej (2005): Starożytna Polska (Antikva Pollando), Wydawnictwo Trio (Eldonejo Trio), [[Varsovio]]. 4. Heather Peter (1996): The Goths (La [[Gotoj]]), Blackwell Publishers, [[Kembriĝo]]. 6. Marks Leszek, Last Glacial Maximum in Poland (La lasta granda glaciiĝo en Pollando), „Quaternary Science Reviews” 2002, vol. 21, n-ro 1 – 3, p.&nbsp;103 – 110. 7. Mazoyer Marcel, Roudart Laurence (2006): A History of World Agriculture. From the Neolithic Age to the Current Crisis, Earthscan, [[Londono]]. 8. Piskorski Jan Maria (1999): Pommern im Wandel der Zeiten ([[Pomerio]] en la tempo de [[Vandalo]]j), Zamek Książąt Pomorskich (La Kastelo de Pomeriaj Princoj), [[Szczecin]]. 9. Rumiński Marek Jacek (1997): Polskie wybrzeże Bałtyku (Pola balta bordo), Agencja TD (Agencio TD), [[Bjalistoko]]. 10. Samsonowicz Henryk (1990): Historia Polski do roku 1795 (Historio de Pollando ĝis la jaro 1795), Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne (Lerneja kaj Pedagogia Eldonejo), [[Varsovio]]. 11. Świetlicka Alicja, Wisławska Elżbieta (1998): Słownik historyczny miast i wsi województwa słupskiego (Historia vortaro de urboj kaj vilaĝoj en [[Słupsk]]-[[Vojevodio]], Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich (Asocio de Polaj Bibliotekistoj), Okręg Słupski (Słupsk-regiono), [[Słupsk]]. --> == Famuloj ligitaj kun la urbo == [[Dosiero: Kazimierz Kleina Kancelaria Senatu.jpg|150ra|eta|dekstra|La [[Pollando|pola]]-[[Kaŝubio|kaŝuba]] senatano [[Kazimierz Kleina]], ano de la pola [[Parlamenta Grupo Apoganta Esperanton (Pollando)|Parlamenta Grupo Apoganta Esperanton]]]] * [[Kazimierz Kleina]], [[Pollando|pola]]-[[Kaŝubio|kaŝuba]] entreprenisto kaj politikisto, municipano, parlamentano de [[Sejmo|Pola Sejmo]] de la 5-a oficperiodo [[2005]] - [[2007]], senatano de la 4-a, 7-a kaj 8-a oficperiodoj (de la unumandata balotregiono ĉirkaŭ [[Lębork]] kaj '''Łeba'''). Li loĝas en '''Łeba''', li en [[Lębork]] finis la liceon de [[Stefan Żeromski]] kaj ĉiam ligita estas kun Lenborko / [[Lębork]] kaj '''Łeba'''. Li estas ano de la pola [[Parlamenta Grupo Apoganta Esperanton (Pollando)|Parlamenta Grupo Apoganta Esperanton]] (PGAE). (Vidu la apudan foton) == Internacia kunlaboro == ;Partneraj urboj * [[Dosiero:flago-de-Rusio.svg|20ra]] [[Zelenogradsk]], Rusio ([[Kaliningrada provinco]]) * [[Dosiero:flago-de-Litovio.svg|20ra]] [[Neringa]], Litovio * [[Dosiero:flago-de-Germanio.svg|20ra]] [[Hohnstorf (Elbo)]], Germanio * [[Dosiero:flago-de-Italio.svg|20ra]] [[Parmo]], Italio == Esperanto == [[Dosiero:Flag of Esperanto.svg|kadra|maldekstra|40ra]] En la urbo loĝas [[Kazimierz Kleina]], granda amiko de [[Esperanto]], [[Pollando|pola]]-[[Kaŝubio|kaŝuba]] entreprenisto kaj politikisto, municipano, parlamentano de [[Sejmo|Pola Sejmo]] de la 5-a oficperiodo [[2005]] - [[2007]], senatano de la 4-a, 7-a kaj 8-a oficperiodoj (de la unumandata balotregiono ĉirkaŭ [[Lębork]] kaj '''Łeba'''). Li estas ano de la pola [[Parlamenta Grupo Apoganta Esperanton (Pollando)|Parlamenta Grupo Apoganta Esperanton]] (PGAE). Meze de junio [[2015]] venis de '''Darlovo''' / [[Darłowo]] la Senata Esperanto-ekspozicio, la vernisaĝo okazis la 29an de junio kun partopreno de senatano [[Kazimierz Kleina]] kaj urbestro '''Andrzej Strzechmiński''' kaj ĝi daŭros ĝis la 20-a de julio, estas granda intereso de la partoprenantoj de la vernisaĝo organizi aŭtune rapidan E-kurson por la lernantoj kaj plenkreskuloj (vidu la artikolon kaj foton el la vernisaĝo:<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://gle24.pl/drukuj/art/2658.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-07-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150723222433/http://gle24.pl/drukuj/art/2658.html |arkivdato=2015-07-23 }}</ref>,<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://leba.eu/pl/2015/esperanto/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-12-15 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150707185723/http://leba.eu/pl/2015/esperanto/ |arkivdato=2015-07-07 }}</ref> kaj <ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://gle24.pl/Wystawa-esperanto-w-Lebie,2658.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-07-23 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150723233928/http://gle24.pl/Wystawa-esperanto-w-Lebie,2658.html |arkivdato=2015-07-23 }}</ref>). La Senata Ekspozicio dum sia turneo tra [[Pollando]] unue estis oktobre [[2012]] en [[Varsovio]] en la Pola [[Senato]] kaj estis organizita okaze de la '''125-jara Jubileo de Esperanto''' fare de [[Pola Asocio Eŭropo - Demokratio - Esperanto]] ([[EDE]]'''-Pollando'''), polaj parlamentanoj: [[Senato|senatanoj]] [[Edmund Wittbrodt]], [[Kazimierz Kleina]], [[Andrzej Grzyb]] kaj [[Sejmo|sejmanino]] [[Teresa Hoppe]] kun financa helpo de '''Mecenato de Esperanto''' el [[Japanio]] [[Etsuo Miyoshi]]. Post la [[Senato]] la E-ekspozicio estis en [[Malborko]], [[Nowy Staw]], [[Tczew]], [[Gdynia]], [[Pelplin]], [[Wołów]], [[Złotoryja]], [[Vroclavo]], [[Sosnowiec]], [[Czeladź]], [[Będzin]], [[Lębork]], [[Lodzo]], [[Loviĉo]], [[Sztum]], [[Kwidzyn]], [[Elbląg]], [[Slupsko]], [[Kępice]] kaj [[Darłowo]]. Al Lebo la ekspozicion invitis la lokaj esperantistoj de [[EDE]]'''-Pollando''' '''Halina Borysiewicz''' kaj doktoriĝ-kandidato '''Mariusz Borysiewicz''' kun la vic-prezidanto de [[Pola Asocio Eŭropo - Demokratio - Esperanto]] ([[EDE]]'''-Pollando''') [[Eduardo Kozyra]] (legu: Kozira), ĉio kunlabore kun la Urbestro de Łeba kaj senatano [[Kazimierz Kleina]] (legu: Kazimiro Klejna). Komence de aŭgusto 2015 la ekspozicion invitis la urbestro de urbo [[Miastko]]. == Foto-galerio == <gallery> Pomorskie Łeba Nadmorska 4a Rafa 24 06 2010 P6242270.JPG Pomorskie Łeba Jachtowa 24 06 2010 P6242196.JPG Łeba, Dworzec - fotopolska.eu (128927).jpg Pomorskie Łeba Centrum Obsługi Morskiego Ruchu Turystycznego 24 06 2010 P6242210.JPG Pomorskie Łeba Nadmorska 3a Pensjonat Pod strzechą 24 06 2010 P6242286.JPG Łeba - Church of St. James 01.jpg </gallery> == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.leba.eu/ Interreta paĝo de la urbo Łeba] {{Commons|Leba}} [[Kategorio:Urboj de Pomerio (provinco de Pollando)]] [[Kategorio:Urboj en Pollando]] 147vbel4jbb421iya3joj2yxwezhixz 0 203461 9494145 8979652 2026-10-15T22:06:44Z Kent Wang 190754 Torre de menagem (Castelo dos Mouros) 378.jpg; Torre de menagem (Castelo dos Mouros) 373.jpg 9494145 wikitext text/x-wiki {{Aliaj signifoj|Sintra (stacidomo)}} {{Informkesto urbo|regiono-ISO=PT|zomo=9}} [[Dosiero:LocalSintra.svg|eta|Situo de Sintra en Portugalio]] '''Sintra''' estas [[urbeto]] de [[Portugalio]] en la [[Distrikto Lisbono]], regiono de [[Lisbono]] aŭ historie '''Estremadura''' ([[Estremaduro]]), malkonfuzinda kun la hispana '''Extremadura''' ([[Ekstremaduro]]) kaj subregiono de la [[Granda Lisbono]], kun ĉirkaŭ ''' 27,000 loĝantoj'''. Ĝi situas en la centro de la lando iom norde de Lisbono. Temas pri tre interesa loko kun '''turismaj vidindaĵoj''' kaj pro monumentoj kaj pro pejzaĝo kaj tre konata ripozloko. Ĝi estas sidejo de [[municipo]] de 316,06 km² de areo kaj de 363.749 loĝantoj (2001), subdividita en 20 [[komunumo]]jn. La municipo limas norde kun la municipo de [[Mafra]], oriente kun [[Loures]] kaj [[Odivelas]], sudoriente kun [[Amadora]], sude kun [[Oeiras]] kaj [[Cascais]] kaj okcidente ĝi estas marborda kun la [[Atlantiko]]. La tuto de Sintra estis klasita Kultura Heredaĵo de la Homaro de [[UNESCO]] en [[1995]]. == Historio == La eko de Sintra miksiĝas kun tiu de la lando kaj la historio. La montaro kaj la [[ebenaĵo]] estis loĝataj ekde la praepoko, kiel pruvas la existo de '''dolmenoj''' kaj '''nekropoloj''' kaj aliaj restaĵoj kiel prailoj, kiuj videblas en la Urba Muzeo. Oni supozas, ke '''la nomo''' Sintra aŭ Cintra devenas el kelta lingvo, kie simila vorto signifas "luno", ĉar temis pri religia loko dediĉita al tiu dieco. De la romiana epoko restas lapidoj kaj tomboskatoloj, kun la cirkla maŭzoleo, en la Arkeologia Muzeo de Odrinhas. La romianoj nomigis la montaron de Sintra "Mons Lunae" (Montoj de la Luno). Sintra estis konkerita de [[Afonso la 1-a de Portugalio]] de la [[Maŭroj]] en [[1147]], post la konkero de [[Lisbono]]; ĝi ricevis propran memstaran leĝan statuson de tiu sama [[reĝo]] la [[9a de januaro]] [[1154]]. == Loĝantaro == {| class="prettytable" ! colspan="9" | Loĝantaro de la municipo de Sintra (1801 – 2004) |- bgcolor="#C0C0C0" | align="center" | [[1801]] | align="center" | [[1849]] | align="center" | [[1900]] | align="center" | [[1930]] | align="center" | [[1960]] | align="center" | [[1981]] | align="center" | [[1991]] | align="center" | [[2001]] | align="center" | [[2004]] |- | align="center" | 12486 | align="center" | 17129 | align="center" | 26074 | align="center" | 37986 | align="center" | 79964 | align="center" | 226428 | align="center" | 260951 | align="center" | 363749 | align="center" | 409482 |} == Komunumoj == [[Dosiero:Torre de menagem (Castelo dos Mouros) 378.jpg|eta|dekstra|250ra|Kastelo de la Maŭroj de Sintra, Portugalio]] La komunumoj de Sintra estas la sekvaj: * [[Agualva]] * [[Algueirão - Mem Martins]] [vila] * [[Almargem do Bispo]] * [[Belas]] [vila] * [[Cacém]] * [[Casal de Cambra]] * [[Colares]] * [[Massamá]] * [[Mira-Sintra]] * [[Monte Abraão]] * [[Montelavar]] * [[Pêro Pinheiro]] [vila] * [[Queluz]] * [[Rio de Mouro]] [vila] * [[Santa Maria e São Miguel]] (Sintra) * [[São João das Lampas]] * [[São Marcos]] * [[São Martinho]] (Sintra) * [[São Pedro de Penaferrim]] (Sintra) * [[Terrugem]] == Urboj (cidades) == [[Agualva-Cacém]] ; [[Queluz]] ; ĉefurbo Vila de Sintra. == Monumentoj == * [[Castelo dos Mouros]] aŭ '''Kastelo de la Maŭroj''', estas la plej malnova de la gravaj vizitindaj monumentoj. Sur roka monteto ekde tie oni superregas ampleksan pejzaĝon super la ebenaĵo kaj ĝis la Atlantiko. Ĝi estis konstruita de la arboj ĉirkaŭ la 8-a jarcento por defendi la vojojn el Sintra al Lisbono, [[Mafra]] kaj [[Cascais]]. Ĉirkaŭ la 11-a jarcento ĝi apartenis al la araba reĝo de [[Badajoz]] kiu transdonis ĝin al la kristana reĝo de [[Kastilio]], sed ĝi denove revenis en arabaj manoj de almoravidoj ĝis kiam, pòst multaj ŝanĝoj, finfine falis en manoj de la kristanaj konkerantoj meze de la 12-a jarcento. Dum la mezepoko (13-a ĝis 15-a jarcentoj) ĝi estis kialo de militaj okazaĵoj inter nobelaj partioj kaj kun Kastilio. Kvankam ĝi estis reĝa sidejo, post la forpelo de la [[judo]]j (preskaŭ unikaj loĝantoj) en la 15-a jarcento, ĝi dekadenciĝis en la 16-a. La kastelo havis duoblan muregon kun 5 turoj. Elstaras la enireja pordego kun hufarko de la araba epoko. Estas ankaŭ romanika preĝejo kompreneble de la kristana epoko. La suprenirejo al kastelo estas agrablega promenejo inter bela arbaro kie tra la jarcentoj oni konstruis palacojn kaj oni plantis ekzotajn arbojn. [[Dosiero:Pena-medio-cut.JPG|eta|dekstra|300ra|La Palaco ekde la Sudo.]] * [[Palácio Nacional da Pena]] aŭ '''Palácio da Pena''' aŭ '''Castelo da Pena''' estas unu el la plej elstaraj ekzemploj de la arkitekta [[Romantismo]] de la [[19-a jarcento]] en [[Portugalio]]. Ekde la 16-a jarcento estis monaĥejo kiu estis damaĝita de fulmo en la 18-a jarcento kaj detruita de la tertremo de 1755; tiam restis nur kapelo. La nuna kastelo estis projekto de [[Fernando la 2-a (Portugalio)|Fernando la 2-a de Portugalio]], nome D. Fernando de Saxe Coburgo-Gotha. En [[1840]], D. Fernando decidis la konstruadon de romantika kasteleca palaco, somera sidejo de la portugalaj reĝoj. La arkitekto estus la germana mineralogo [[Guilherme von Eschwege]] kiu konis multajn landojn kaj tre verŝajne la germanajn kastelojn de la [[Reno]]. Krome estis projektata enorma ĝardeno en la tuta monto. La kastelo estus de eklektika stilo kiu kunigus formojn novmezepokecajn kaj ekzotecajn: novgotiko, novmorisko, indiaj influoj, manuelino, ktp. Tre klara estas imitado de la [[Convento de Cristo]] aŭ [[Monaĥejo de Kristo]] de [[Tomar]]. La konstruo estus finita en [[1847]]. Eble ĝi influis la konstruadon de posta fama germana kastelo [[Neuschwanstein]]. La Kastelo de Pena inkludas muregon, la malnovan monaĥejon, la Pation de Moriskaj Arkoj, la propran palacon interne ornamita laŭ stilo ''cathédrale'' kaj ornamitega fasado kun la mitologia imago de la Trituro aŭ la Mondokreado. Multaj ornameroj reflektas la influon kaj gravecon en la projektistoj de [[Esoterismo]], Framasoneco aŭ Templanoj. [[Dosiero:Ippar-palacio-pena-aerea.jpg|eta|270ra|Desupra vido de la palaco]] * [[Palácio Nacional de Sintra]] aŭ Palácio da Vila estas la palaco situanta sube en la vilaĝo mem kontraste kun la Kastelo de la Maŭroj supre kaj la Kastelo de Pena pli supre. Ĝi estis reĝa sidejo kaj nun turisma vizitindaĵo. Temas pri urba palaco, kies konstruo ekis dum la [[16-a jarcento]] sur antaŭaj konstruaĵoj, de nekonata arkitekto. Ĝi inkludas erojn de arkitekturo de la mezepoko, gotiko, manuelino, andaluzaj azuleĥoj, renesanco kaj [[romantismo]]. Estas tipa la bildo de la palaco superregita de la du konusaj konstruaĵoj de la enormaj kamenoj videblaj de malproksime. Aliaj eroj de la palaco estas la salonoj (sep nomitaj laŭ specifa ornamaĵo), kapelo, lignaj tegmentoj kaj la kuirejo. Ĝi ĝuis renoviĝojn kaj riparoj dum la [[17-a jarcento]] kaj ĉefe dum la 18-a jarcento post la fama terura Tertremo de 1755. La palaco estis klasita kiel [[nacia monumento]] en [[1910]]. * [[Palácio da Regaleira]], '''Quinta da Regaleira''' aŭ Ĝardenpalaco de la Regaleira estas blega palaco kaj allogega ĝardeno konstruita en la suprenirejo de la vilaĝo Sintra al la kasteloj kaj, krom amaso da vidindaĵoj, prezentas la specifecon de esti projektita kaj konstruita dum la [[18-a jarcento]] (sur antaŭaj konstruaĵoj) laŭ influo kaj ĉefaj konceptoj de [[Framasonismo]]. * [[Palácio de Seteais]] estis konstruita dum la 18-a jarcento laŭ stilo [[novklasikismo|novklasika]]. Temas pri belega palaco rozkolora, hodiaŭ hotelo. * [[Palácio de Monserrate]] estas belega flaveca palaco kun ruĝaj tegmentoj sur monteto inter belegaj ĝardenoj. * [[Convento dos Capuchos]] * [[Palácio Real de Queluz]] aŭ Palácio Nacional de Queluz, troviĝas en la municipo de Sintra, sed an alia vilaĝo, nome [[Queluz]]. Ĝi estis konstruita sub ordono de la reĝo [[Pedro la 3-a (Portugalio)|Pedro la 3-a de Portugalio]] fine de la [[17-a jarcento]] kaj ĉefe dum la 18-a jarcento. La elstareco devenas ĉefe de la monumenteco de la ampleksaj ĝardenoj kaj ĉefe de la Ĝardeno de [[Neptuno]]. La stiloj kunigitaj en la palaco estas [[baroko]], [[rokoko]] kaj [[novklasikismo|novklasika]]. En la interno elstaras la rokoka ornamaĵo kaj en la ekstero la ĝardenaj skulptaĵoj kaj azuleĥaj promenejoj kun artefaritaj lagetoj. Ĝi estis reĝa porsezona sidejo (tie naskiĝis kaj mortiĝis diversaj membroj de la reĝa familio) kaj nun turisma vidindaĵo kaj altkulturejo. La palaco estis klasita kiel [[nacia monumento]] en [[1910]]. == Aliaj vidindaĵoj == La [[Cabo da Roca]] (en portugala prononco: [ˈkaβu ðɐ ˈʁɔkɐ]) aŭ '''Kabo Roko''' estas [[kabo]] kiu formas la plej okcidentan pinton de la Sintra Montaro, de kontinenta [[Portugalio]], de kontinenta [[Eŭropo]], kaj de la teramaso de [[Eŭrazio]].<ref name="Britannica">[http://www.original.britannica.com/eb/article-9063940/Cape-Roca "Cape Roca".]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Encyclopædia Britannica]]. 2008. Alirita la 12an de aŭgusto 2008.</ref> Ĝi estas en Sintra, proksime de Azóia, en sudokcidento de la [[distrikto Lisbono]]. == Ĝemelurboj == Ekzistas la jenaj urboĝemelecoj: * [[Asilah]], [[Maroko]] ([[aŭgusto]] [[2006]]) * [[El Jadida]], [[Maroko]] * [[Omura]], [[Japanio]] * [[Trinidado]], [[Sao-Tomeo kaj Principeo]] * [[Bissau]], [[Gvineo Bisaŭa]] * [[Lobito]], [[Angolo]] * [[Havano]], [[Kubo]] * [[Vila Nova Sintra]], [[Cabo Verde]] * [[Petrópolis]], [[Brazilo]] * [[Namaacha]], [[Mozambiko]] * [[Honolulu]], [[Usono]] == Esperanto-movado == Estas gastiganto de [[Pasporta Servo]] tie. == Vidu ankaŭ == * [[Sintra (stacidomo)]] * [[Agualva-Cacém (stacidomo)]] * [[Algueirão-Mem Martins (stacidomo)]] * [[Massamá-Barcarena (stacidomo)]] * [[Mercês (stacidomo)]] * [[Mira Sintra-Meleças (stacidomo)]] * [[Monte Abraão (stacidomo)]] * [[Pedra Furada (stacidomo)]] * [[Portela de Sintra (stacidomo)]] * [[Queluz-Belas (stacidomo)]] * [[Rio de Mouro (stacidomo)]] * [[Sabugo (stacidomo)]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.flickr.com/photos/vitor107/sets/1419655/ Fotoj de SINTRA] * [http://serradalua.deviantart.com/gallery/?view=1&order=5&limit=24 Serra da Lua] == Referencoj == {{Referencoj}} <gallery> Image:SintraPortugal01.JPG | [[Castelo dos Mouros]] Image:Torre de menagem (Castelo dos Mouros) 373.jpg | Turo de la [[Castelo dos Mouros]] Dosiero:PT Pena palace AD12.jpg| [[Palácio da Pena]] </gallery> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Sintra| ]] [[Kategorio:Urbetoj de Portugalio]] [[Kategorio:Distrikto Lisbono]] 97jqxyj0ar5kfm2l48qrk5fmsably32 9494273 9494145 2026-10-16T08:39:23Z Kent Wang 190754 Sintra - Palacio da Pena (20332995770).jpg; Exterior of Palácio Nacional da Pena 0420.jpg; forigo de duobla foto kaj ĝia malĝusta desupra priskribo 9494273 wikitext text/x-wiki {{Aliaj signifoj|Sintra (stacidomo)}} {{Informkesto urbo|regiono-ISO=PT|zomo=9}} [[Dosiero:LocalSintra.svg|eta|Situo de Sintra en Portugalio]] '''Sintra''' estas [[urbeto]] de [[Portugalio]] en la [[Distrikto Lisbono]], regiono de [[Lisbono]] aŭ historie '''Estremadura''' ([[Estremaduro]]), malkonfuzinda kun la hispana '''Extremadura''' ([[Ekstremaduro]]) kaj subregiono de la [[Granda Lisbono]], kun ĉirkaŭ ''' 27,000 loĝantoj'''. Ĝi situas en la centro de la lando iom norde de Lisbono. Temas pri tre interesa loko kun '''turismaj vidindaĵoj''' kaj pro monumentoj kaj pro pejzaĝo kaj tre konata ripozloko. Ĝi estas sidejo de [[municipo]] de 316,06 km² de areo kaj de 363.749 loĝantoj (2001), subdividita en 20 [[komunumo]]jn. La municipo limas norde kun la municipo de [[Mafra]], oriente kun [[Loures]] kaj [[Odivelas]], sudoriente kun [[Amadora]], sude kun [[Oeiras]] kaj [[Cascais]] kaj okcidente ĝi estas marborda kun la [[Atlantiko]]. La tuto de Sintra estis klasita Kultura Heredaĵo de la Homaro de [[UNESCO]] en [[1995]]. == Historio == La eko de Sintra miksiĝas kun tiu de la lando kaj la historio. La montaro kaj la [[ebenaĵo]] estis loĝataj ekde la praepoko, kiel pruvas la existo de '''dolmenoj''' kaj '''nekropoloj''' kaj aliaj restaĵoj kiel prailoj, kiuj videblas en la Urba Muzeo. Oni supozas, ke '''la nomo''' Sintra aŭ Cintra devenas el kelta lingvo, kie simila vorto signifas "luno", ĉar temis pri religia loko dediĉita al tiu dieco. De la romiana epoko restas lapidoj kaj tomboskatoloj, kun la cirkla maŭzoleo, en la Arkeologia Muzeo de Odrinhas. La romianoj nomigis la montaron de Sintra "Mons Lunae" (Montoj de la Luno). Sintra estis konkerita de [[Afonso la 1-a de Portugalio]] de la [[Maŭroj]] en [[1147]], post la konkero de [[Lisbono]]; ĝi ricevis propran memstaran leĝan statuson de tiu sama [[reĝo]] la [[9a de januaro]] [[1154]]. == Loĝantaro == {| class="prettytable" ! colspan="9" | Loĝantaro de la municipo de Sintra (1801 – 2004) |- bgcolor="#C0C0C0" | align="center" | [[1801]] | align="center" | [[1849]] | align="center" | [[1900]] | align="center" | [[1930]] | align="center" | [[1960]] | align="center" | [[1981]] | align="center" | [[1991]] | align="center" | [[2001]] | align="center" | [[2004]] |- | align="center" | 12486 | align="center" | 17129 | align="center" | 26074 | align="center" | 37986 | align="center" | 79964 | align="center" | 226428 | align="center" | 260951 | align="center" | 363749 | align="center" | 409482 |} == Komunumoj == [[Dosiero:Torre de menagem (Castelo dos Mouros) 378.jpg|eta|dekstra|250ra|Kastelo de la Maŭroj de Sintra, Portugalio]] La komunumoj de Sintra estas la sekvaj: * [[Agualva]] * [[Algueirão - Mem Martins]] [vila] * [[Almargem do Bispo]] * [[Belas]] [vila] * [[Cacém]] * [[Casal de Cambra]] * [[Colares]] * [[Massamá]] * [[Mira-Sintra]] * [[Monte Abraão]] * [[Montelavar]] * [[Pêro Pinheiro]] [vila] * [[Queluz]] * [[Rio de Mouro]] [vila] * [[Santa Maria e São Miguel]] (Sintra) * [[São João das Lampas]] * [[São Marcos]] * [[São Martinho]] (Sintra) * [[São Pedro de Penaferrim]] (Sintra) * [[Terrugem]] == Urboj (cidades) == [[Agualva-Cacém]] ; [[Queluz]] ; ĉefurbo Vila de Sintra. == Monumentoj == * [[Castelo dos Mouros]] aŭ '''Kastelo de la Maŭroj''', estas la plej malnova de la gravaj vizitindaj monumentoj. Sur roka monteto ekde tie oni superregas ampleksan pejzaĝon super la ebenaĵo kaj ĝis la Atlantiko. Ĝi estis konstruita de la arboj ĉirkaŭ la 8-a jarcento por defendi la vojojn el Sintra al Lisbono, [[Mafra]] kaj [[Cascais]]. Ĉirkaŭ la 11-a jarcento ĝi apartenis al la araba reĝo de [[Badajoz]] kiu transdonis ĝin al la kristana reĝo de [[Kastilio]], sed ĝi denove revenis en arabaj manoj de almoravidoj ĝis kiam, pòst multaj ŝanĝoj, finfine falis en manoj de la kristanaj konkerantoj meze de la 12-a jarcento. Dum la mezepoko (13-a ĝis 15-a jarcentoj) ĝi estis kialo de militaj okazaĵoj inter nobelaj partioj kaj kun Kastilio. Kvankam ĝi estis reĝa sidejo, post la forpelo de la [[judo]]j (preskaŭ unikaj loĝantoj) en la 15-a jarcento, ĝi dekadenciĝis en la 16-a. La kastelo havis duoblan muregon kun 5 turoj. Elstaras la enireja pordego kun hufarko de la araba epoko. Estas ankaŭ romanika preĝejo kompreneble de la kristana epoko. La suprenirejo al kastelo estas agrablega promenejo inter bela arbaro kie tra la jarcentoj oni konstruis palacojn kaj oni plantis ekzotajn arbojn. [[Dosiero:Sintra - Palacio da Pena (20332995770).jpg|eta|dekstra|300ra|La Palaco ekde la Sudo.]] * [[Palácio Nacional da Pena]] aŭ '''Palácio da Pena''' aŭ '''Castelo da Pena''' estas unu el la plej elstaraj ekzemploj de la arkitekta [[Romantismo]] de la [[19-a jarcento]] en [[Portugalio]]. Ekde la 16-a jarcento estis monaĥejo kiu estis damaĝita de fulmo en la 18-a jarcento kaj detruita de la tertremo de 1755; tiam restis nur kapelo. La nuna kastelo estis projekto de [[Fernando la 2-a (Portugalio)|Fernando la 2-a de Portugalio]], nome D. Fernando de Saxe Coburgo-Gotha. En [[1840]], D. Fernando decidis la konstruadon de romantika kasteleca palaco, somera sidejo de la portugalaj reĝoj. La arkitekto estus la germana mineralogo [[Guilherme von Eschwege]] kiu konis multajn landojn kaj tre verŝajne la germanajn kastelojn de la [[Reno]]. Krome estis projektata enorma ĝardeno en la tuta monto. La kastelo estus de eklektika stilo kiu kunigus formojn novmezepokecajn kaj ekzotecajn: novgotiko, novmorisko, indiaj influoj, manuelino, ktp. Tre klara estas imitado de la [[Convento de Cristo]] aŭ [[Monaĥejo de Kristo]] de [[Tomar]]. La konstruo estus finita en [[1847]]. Eble ĝi influis la konstruadon de posta fama germana kastelo [[Neuschwanstein]]. La Kastelo de Pena inkludas muregon, la malnovan monaĥejon, la Pation de Moriskaj Arkoj, la propran palacon interne ornamita laŭ stilo ''cathédrale'' kaj ornamitega fasado kun la mitologia imago de la Trituro aŭ la Mondokreado. Multaj ornameroj reflektas la influon kaj gravecon en la projektistoj de [[Esoterismo]], Framasoneco aŭ Templanoj. * [[Palácio Nacional de Sintra]] aŭ Palácio da Vila estas la palaco situanta sube en la vilaĝo mem kontraste kun la Kastelo de la Maŭroj supre kaj la Kastelo de Pena pli supre. Ĝi estis reĝa sidejo kaj nun turisma vizitindaĵo. Temas pri urba palaco, kies konstruo ekis dum la [[16-a jarcento]] sur antaŭaj konstruaĵoj, de nekonata arkitekto. Ĝi inkludas erojn de arkitekturo de la mezepoko, gotiko, manuelino, andaluzaj azuleĥoj, renesanco kaj [[romantismo]]. Estas tipa la bildo de la palaco superregita de la du konusaj konstruaĵoj de la enormaj kamenoj videblaj de malproksime. Aliaj eroj de la palaco estas la salonoj (sep nomitaj laŭ specifa ornamaĵo), kapelo, lignaj tegmentoj kaj la kuirejo. Ĝi ĝuis renoviĝojn kaj riparoj dum la [[17-a jarcento]] kaj ĉefe dum la 18-a jarcento post la fama terura Tertremo de 1755. La palaco estis klasita kiel [[nacia monumento]] en [[1910]]. * [[Palácio da Regaleira]], '''Quinta da Regaleira''' aŭ Ĝardenpalaco de la Regaleira estas blega palaco kaj allogega ĝardeno konstruita en la suprenirejo de la vilaĝo Sintra al la kasteloj kaj, krom amaso da vidindaĵoj, prezentas la specifecon de esti projektita kaj konstruita dum la [[18-a jarcento]] (sur antaŭaj konstruaĵoj) laŭ influo kaj ĉefaj konceptoj de [[Framasonismo]]. * [[Palácio de Seteais]] estis konstruita dum la 18-a jarcento laŭ stilo [[novklasikismo|novklasika]]. Temas pri belega palaco rozkolora, hodiaŭ hotelo. * [[Palácio de Monserrate]] estas belega flaveca palaco kun ruĝaj tegmentoj sur monteto inter belegaj ĝardenoj. * [[Convento dos Capuchos]] * [[Palácio Real de Queluz]] aŭ Palácio Nacional de Queluz, troviĝas en la municipo de Sintra, sed an alia vilaĝo, nome [[Queluz]]. Ĝi estis konstruita sub ordono de la reĝo [[Pedro la 3-a (Portugalio)|Pedro la 3-a de Portugalio]] fine de la [[17-a jarcento]] kaj ĉefe dum la 18-a jarcento. La elstareco devenas ĉefe de la monumenteco de la ampleksaj ĝardenoj kaj ĉefe de la Ĝardeno de [[Neptuno]]. La stiloj kunigitaj en la palaco estas [[baroko]], [[rokoko]] kaj [[novklasikismo|novklasika]]. En la interno elstaras la rokoka ornamaĵo kaj en la ekstero la ĝardenaj skulptaĵoj kaj azuleĥaj promenejoj kun artefaritaj lagetoj. Ĝi estis reĝa porsezona sidejo (tie naskiĝis kaj mortiĝis diversaj membroj de la reĝa familio) kaj nun turisma vidindaĵo kaj altkulturejo. La palaco estis klasita kiel [[nacia monumento]] en [[1910]]. == Aliaj vidindaĵoj == La [[Cabo da Roca]] (en portugala prononco: [ˈkaβu ðɐ ˈʁɔkɐ]) aŭ '''Kabo Roko''' estas [[kabo]] kiu formas la plej okcidentan pinton de la Sintra Montaro, de kontinenta [[Portugalio]], de kontinenta [[Eŭropo]], kaj de la teramaso de [[Eŭrazio]].<ref name="Britannica">[http://www.original.britannica.com/eb/article-9063940/Cape-Roca "Cape Roca".]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Encyclopædia Britannica]]. 2008. Alirita la 12an de aŭgusto 2008.</ref> Ĝi estas en Sintra, proksime de Azóia, en sudokcidento de la [[distrikto Lisbono]]. == Ĝemelurboj == Ekzistas la jenaj urboĝemelecoj: * [[Asilah]], [[Maroko]] ([[aŭgusto]] [[2006]]) * [[El Jadida]], [[Maroko]] * [[Omura]], [[Japanio]] * [[Trinidado]], [[Sao-Tomeo kaj Principeo]] * [[Bissau]], [[Gvineo Bisaŭa]] * [[Lobito]], [[Angolo]] * [[Havano]], [[Kubo]] * [[Vila Nova Sintra]], [[Cabo Verde]] * [[Petrópolis]], [[Brazilo]] * [[Namaacha]], [[Mozambiko]] * [[Honolulu]], [[Usono]] == Esperanto-movado == Estas gastiganto de [[Pasporta Servo]] tie. == Vidu ankaŭ == * [[Sintra (stacidomo)]] * [[Agualva-Cacém (stacidomo)]] * [[Algueirão-Mem Martins (stacidomo)]] * [[Massamá-Barcarena (stacidomo)]] * [[Mercês (stacidomo)]] * [[Mira Sintra-Meleças (stacidomo)]] * [[Monte Abraão (stacidomo)]] * [[Pedra Furada (stacidomo)]] * [[Portela de Sintra (stacidomo)]] * [[Queluz-Belas (stacidomo)]] * [[Rio de Mouro (stacidomo)]] * [[Sabugo (stacidomo)]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.flickr.com/photos/vitor107/sets/1419655/ Fotoj de SINTRA] * [http://serradalua.deviantart.com/gallery/?view=1&order=5&limit=24 Serra da Lua] == Referencoj == {{Referencoj}} <gallery> Image:SintraPortugal01.JPG | [[Castelo dos Mouros]] Image:Torre de menagem (Castelo dos Mouros) 373.jpg | Turo de la [[Castelo dos Mouros]] Dosiero:Exterior of Palácio Nacional da Pena 0420.jpg| [[Palácio da Pena]] </gallery> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Sintra| ]] [[Kategorio:Urbetoj de Portugalio]] [[Kategorio:Distrikto Lisbono]] gsbxpupuy7yrrubytdrljwuqkbxcd95 0 206159 9494327 9438108 2026-10-16T10:05:15Z ~2026-55129-73 265004 9494327 wikitext text/x-wiki {{Informkesto finnlanda komunumo |nomo = Hailuoto |Blazono = [[Dosiero:Hailuoto.vaakuna.svg|100px|Blazono de Hailuoto]] |Situo = [[Dosiero:Hailuoto.sijainti.suomi.2008.svg|140px|Hailuoto sur la mapo de Finnlando]] |fondojaro = 1587 |provinco = Norda Ostrobotnio |areo = 196.6 |loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} |loĝantaro-stato= {{WikidataLoĝantaroDato}} |finnlingvaj = 99,7 % |svedlingvaj = 0 % |www-adreso = http://www.hailuoto.fi |retejo-nomo = www.hailuoto.fi |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |mapligilo = jes |zomo=10 |kesteroj= {{Informkesto geografiaĵo|insulo |subŝablono=jes |nomo = |mapo = {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |akvejo = [[Balta maro]] |insularo = |regiono-ISO = FI |mapo1 lokumilo = iso |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 9 |mapligilo = jes }}}} '''Hailuoto''' estas insula [[komunumoj (Finnlando)|komunumo]] en la [[provincoj de Finnlando|provinco]] [[Norda Ostrobotnio]] en la norda parto de [[Finnlando]]. La insulo havas diametron de 35 kilometroj kaj estas la plej granda insulo de Perämeri (norda Botnia Golfo). La 31-an de decembro 2022 en la komunumo vivis {{unuo|960}} loĝantoj<ref>[https://pxdata.stat.fi/PxWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11ra.px/ statistikaj informoj laŭ la stato fine de 2022] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230124124821/https://pxdata.stat.fi/PxWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11ra.px/ |date=2023-01-24 }} ({{fi}})</ref> sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. Ĝis la jaro 2009 ĝi estis parto de la [[gubernio Oulu]]. Vojkontakto inter Hailuoto kaj kontinento pretiĝis en 2026. == Referencoj == {{Referencoj}} == Konataj lokuloj == * [[Yrjö Karilas]], verkisto de nefikciaj libroj == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) {{projektoj}} {{ĝermo|Finnlando}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] [[Kategorio:Komunumoj de Norda Ostrobotnio]] [[Kategorio:Komunumoj de Gubernio Oulu]] [[Kategorio:Maraj insuloj en Finnlando]] [[Kategorio:Insuloj en Botnia golfo]] ozn4c0h5kjc16xgg3jx3mdym7l1axi9 9494333 9494327 2026-10-16T10:12:11Z ~2026-55129-73 265004 9494333 wikitext text/x-wiki {{Informkesto finnlanda komunumo |nomo = Hailuoto |Blazono = [[Dosiero:Hailuoto.vaakuna.svg|100px|Blazono de Hailuoto]] |Situo = [[Dosiero:Hailuoto.sijainti.suomi.2008.svg|140px|Hailuoto sur la mapo de Finnlando]] |fondojaro = 1587 |provinco = Norda Ostrobotnio |areo = 196.6 |loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} |loĝantaro-stato= {{WikidataLoĝantaroDato}} |finnlingvaj = 99,7 % |svedlingvaj = 0 % |www-adreso = http://www.hailuoto.fi |retejo-nomo = www.hailuoto.fi |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |mapligilo = jes |zomo=10 |kesteroj= {{Informkesto geografiaĵo|insulo |subŝablono=jes |nomo = |mapo = {{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |akvejo = [[Balta maro]] |insularo = |regiono-ISO = FI |mapo1 lokumilo = iso |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 9 |mapligilo = jes }}}} '''Hailuoto''' estas insula [[komunumoj (Finnlando)|komunumo]] en la [[provincoj de Finnlando|provinco]] [[Norda Ostrobotnio]] en la norda parto de [[Finnlando]]. La insulo havas diametron de 35 kilometroj kaj estas la plej granda insulo de Perämeri (norda Botnia Golfo). La 31-an de decembro 2022 en la komunumo vivis {{unuo|960}} loĝantoj<ref>[https://pxdata.stat.fi/PxWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11ra.px/ statistikaj informoj laŭ la stato fine de 2022] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230124124821/https://pxdata.stat.fi/PxWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11ra.px/ |date=2023-01-24 }} ({{fi}})</ref> sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. Ĝis la jaro 2009 ĝi estis parto de la [[gubernio Oulu]]. Vojkontakto inter Hailuoto kaj kontinento pretiĝis en 2026. == Referencoj == {{Referencoj}} == Konataj lokuloj == * [[Yrjö Karilas]], kristana kaj sekulara verkisto, junulara edukisto, disvolviganto de kristana junulara edukado, disvolviganto de la knaba laboro de la YMCA, laika predikanto, teoriulo pri knaba laboro, junularlaboristo, instruisto de multaj diversaj lernejaj fakoj, influanto pri lerneja edukado, profesiulo en la eldoneja kampo, redaktoro, antaŭeniganto de ŝatokupa edukado, antaŭeniganto de sobrecedukado, fakulo pri kristana laboro por knaboj, junuloj kaj viroj, populariganto de klerigo kaj biografiisto. == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) {{projektoj}} {{ĝermo|Finnlando}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] [[Kategorio:Komunumoj de Norda Ostrobotnio]] [[Kategorio:Komunumoj de Gubernio Oulu]] [[Kategorio:Maraj insuloj en Finnlando]] [[Kategorio:Insuloj en Botnia golfo]] p4d0dpky49lxd5ifoladjxjfdlypoo2 0 209484 9494010 9048627 2026-10-15T16:13:13Z Sj1mor 12103 9494010 wikitext text/x-wiki {{informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio= |lando = Turkio |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |ĉefurbo = [[{{#invoke:Wikidata|claim|P36}}]] |regiono-ISO = TR-36 |mapo1 lokumilo = Orienta Anatolio |mapo2 lokumilo = iso |kodo = TR-36 |kodo tipo = [[ISO 3166-2]] |areo_kodo = |establita = |establita tipo = Fondo |mapligilo = jes |zomo = 6 |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto |ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} |ĉefulo tipo = Guberniestro }} {{Informkesto turka provinco |regiono = [[Orienta Anatolio]] |loĝantaro = 312 205 |loĝantaro-dato = 2007 |areo=9 587 |aŭtokodo = 36 |telefona kodo= 474 |turka nomo = Kars }} '''Kars''' (kurde ''Qers'') estas [[provincoj de Turkio|provinco]] de [[Turkio]]. Ĝi situas en la administra regiono [[Orienta Anatolio]] en nord-orienta [[Turkio]], ĉe limo al [[Armenio]] kaj tiel estas limregiono inter [[Orienta Anatolio]] kaj [[Transkaŭkazio]]. Ĝia ĉefurbo estas [[Kars]] (same kurde ''Qers'') . La najbaraj provincoj estas [[provinco Ardahan|Ardahan]], [[provinco Erzurum|Erzurum]], [[provinco Ağrı|Ağrı]] kaj [[provinco Iğdır|Iğdır]]. == Geografio == Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la provinco vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}}, el kiuj triono en la provinca ĉefurbo [[Kars]]. La provinco kovras areon de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj kaj ĉirkaŭas ĝin pli ol 3 000 m altaj montoj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². El la surfaco plej grandas altebenaĵoj (51 %) kaj montaroj (38 %) kaj nur 11 % estas agroebenaĵo. La plej gravaj riveroj estas ''[[Aras (rivero)|Aras]]'', limriveroj ''Arpa'' kaj ''Göle''. Gravaj lagoj estas ''Aygır'', ''Aktaş'' kaj ''Turna''. La klimato estas kontinenta kun fortaj sezonaj temperaturaj ŝanĝiĝoj. Eblas -40&nbsp;°C vintre kaj +45&nbsp;°C somere. La jara precipitaĵo estas ĉirkaŭ 500&nbsp;mm. La natura vegetaĵo en la regiono de Kars estas stepo. === Administra divido === * '''[[Kars]]''' (kurde ''Qars)'' * [[Akyaka (Kars)|Akyaka]] * [[Arpaçay]] * [[Digor]] * [[Kağızman]] (kurde ''Qâğızmân)'' * [[Sarıkamış]] (kurde ''Sârixâmiş)'' * [[Selim (Turkio)|Selim]] * [[Susuz]] == Ekonomio == La loĝantaro ĉefe okupiĝas pri agri- kaj forstokulturo. La iam floranta komercado kun la iama Sovetunio kaj nuna Rusio sengraviĝis. == Etnoj == La loĝantaron formas [[turkoj]], [[kurdoj]], [[azerioj]] kaj [[karapapakoj]] respektive terekemoj. Iam loĝis tie multaj [[armenoj]] kaj [[kartveloj]], kiuj reprezentis tie la kristanecon. == Historio == Ĉar la provinco situas inter [[Malgranda Azio]] kaj [[Kaŭkazio]], multfoje ŝanĝiĝis ties posedantoj. Kars apartenis dum jarcentoj al la armena reĝlando, kies ĉefurbo estis en [[Ani (historia urbo)|Ani]]. La bizanca imperio perdis la regionon Kars en 1064 al la [[selĝukoj]] kaj tiel komenciĝis la islamigo/turkigo de la loĝantaro. La areon okupis la kartveloj en 1124, la mongoloj en 1239. Inter 1534 kaj 1878, Kars apartenis al la Osmana imperio, post la bataloj de 1829 kaj 1856 al la rusa imperio. Post la milito de 1877-78, Kars apartenis al Rusio, ĝis 1919. Dum la unua mondmilito, frost- kaj malsatmortis en [[batalo de Sarıkamış]] ĉirkaŭ 90.000 turkaj soldatoj pro malbona komandado de la trupoj. Post kolapso kaj retiriĝo de la rusa registaro el tiu regiono, ekzistis tie dum 9 monatoj la t.n. ''[[Sudokcidenta Kaŭkaza Respubliko]]'' ĝis aŭtuno de 1919. Laŭ pactraktato de Brest-Litovsk, la regionon akiris Turkio. La regionon posedis mallongtempe Armenio, sed en oktobro/novembro de 1920 paŝao [[Kazım Karabekir]] okupis ĝin por Turkio. En la [[dua mondmilito]], ĝi estis grava militista bazo. Pli frue apartenis al la regiono la hodiaŭ sendependaj provincoj [[provinco Ardahan|Ardahan]] kaj [[provinco Iğdır|Iğdır]]. En 2006 starigitis la [[Humanecmonumento]] kiel repaciĝsigno inter turkoj kaj armenoj; ĝi forigitis en la jaro 2011. {{projektoj|commonscat=Kars Province|Provinco Kars}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.kars.gov.tr paĝaro de la provinca registaro] {{tr}} * [http://www.pbase.com/dosseman/kars multaj fotoj el la provinca ĉefurbo] kaj pri la apudaj ruinoj de la historia armena ĉefurbo [[Ani (historia urbo)|Ani]] {{en}} {{Provincoj de Turkio}} {{Ĝermo|Turkio}} [[Kategorio:Orienta Anatolio]] [[Kategorio:Provincoj de Turkio]] [[Kategorio:Provinco Kars]] ggq5465rmtkzp4qrrdbozlt3f78pv12 0 209532 9494174 9443458 2026-10-16T01:20:03Z Д.Ильин 70105 9494174 wikitext text/x-wiki En [[geometrio]], '''solido de Johnson''' estas severe [[konveksa aro|konveksa]] [[pluredro]], ĉiu edro de kiu estas [[regula plurlatero]] kaj kiu ne estas [[platona solido]], [[arĥimeda solido]], [[prismo (geometrio)|prismo]], aŭ [[kontraŭprismo]]. Ne nepras ke ĉiu edro estas la sama plurlatero, aŭ ke la samaj plurlateroj kuniĝas ĉirkaŭ ĉiu vertico. Simpla ekzemplo de solido de Johnson estas la kvarangula [[piramido (geometrio)|piramido]] kun [[kvadrato]] kiel bazo kaj egallatera [[triangulo]]j kiel flankoj ([[kvadrata piramido|''J''₁]]), Ĝi havas unu kvadratan edron kaj kvar triangulajn edrojn. [[Dosiero:Partial cubic honeycomb.svg|eta|dekstra|Ĉi tiu pluredro kun 24 kvadrataj edroj ne estas solido de Johnson ĉar ĝi ne estas ''severe konveksa''.]] Severe konveksa pluredro estas konveksa pluredro ĉe kiu ĉiuj [[duedra angulo|duedraj anguloj]] estas malpli ol 180 gradoj. Kiel en ĉiu severe konveksa solido, almenaŭ tri edroj devas kunigi je ĉiu vertico, kaj la sumo de iliaj anguloj devas esti malpli ol 360 gradoj. Pro tio ke regula plurlatero havas anguloj de almenaŭ 60 gradoj, do maksimume kvin edroj kuniĝas je iu ajn vertico. La [[kvinlatera piramido]] (''J''₂) estas ekzemplo kiu reale havas ordo-5 verticon. Kvankam ĉi tio ne estas evidenta limigo, ĉiu edro de Solido de Johnson havas 3, 4, 5, 6, 8, aŭ 10 laterojn. En [[1966]], [[Norman Johnson]] publikigis liston kiu inkluzivis ĉiujn 92 pluredrojn, kaj donis al ili nomojn kaj numerojn. Li ne pruvis ke ĉi tio estas la tuta aro, sed li faris ĉi tiun konjekton. [[Victor Zalgaller]] en [[1969]] pruvis ĉi tiun konjekton, do la listo de Johnson estas plena. Inter solidoj de Johnson, la [[plilongigita kvadrata turnodukupolo]] (''J''₃₇) estas unika en estado loke [[vertico-uniforma]]: estas kvar edroj je ĉiu vertico, kaj ilia ordigo estas ĉiam la sama: tri kvadratoj kaj unu triangulo. Kvankam ĝi ne estas malloke vertico-uniforma, la pluredro estas malsama se rigardi pli malproksimen de iuj malsamaj verticoj == Nomoj == La plejparto de la solidoj de Johnson povas esti konstruita surbaze de kelkaj [[piramido (geometrio)|piramidoj]], [[kupolo (geometrio)|kupoloj]], kaj [[rotondo]]j, [[platona solido|platonaj solidoj]], [[arĥimeda solido|arĥimedaj solidoj]], [[prismo (geometrio)|prismoj]], kaj [[kontraŭprismo]]j. * ''Du-'' signifas ke du kopioj de la solido estas kunigitaj bazo al bazo. Por kupoloj kaj rotondoj, ili povas esti kunigitaj tiel ke kune estas la samaj edroj (''orto-'') aŭ malsamaj edroj (''turno-''). Do, [[okedro]] estas ''kvadrata dupiramido'', [[kubokedro]] estas ''triangula turnodukupolo'', [[dudek-dekduedro]] estas ''kvinlatera turnodurotondo''. * ''Plilongigita'' signifas ke [[prismo]] estas aldonita al bazo de la pluredro aŭ inter bazoj de la pluredroj. [[Rombokub-okedro]] do estas ''plilongigita kvadrata ortodukupolo''. * ''Turnoplilongigita'' signifas ke [[kontraŭprismo]] estas aldonita al bazo de la pluredro aŭ inter bazoj de la pluredroj. [[Dudekedro]] do estas ''turnoplilongigita kvinlatera dupiramido''. * ''Pligrandigita'' signifas ke piramido aŭ kupolo havas estas aldonita al edro de la pluredro. En okazo de prismo, piramido estas aldonata al flanko de la prismo. Pluredro en kiu piramido estas aldonita al bazo de la prismo estas konsiderata kiel ''plilongigita piramido''. * ''Malkreskigita'' signifas ke piramido aŭ kupolo havas estas forprenita de la pluredro. * ''Turnita'' signifas ke kupolo sur la solido estas turnita tiel ke malsamaj lateroj estas kunigitaj, kiel ortodukupolo povas esti farita el turnodukupolo kaj male. La lastaj tri operacioj - pligrandigo, malkreskigo kaj turno - povas esti plenumitaj kelkfoje en diversaj flankoj de la pluredro. Estas aldonata ero ''du-'' aŭ ''tri-'' al la nomo de la operacio por indiki ke ĝi havas estas plenumata dufoje aŭ trifoje respektive. En iuj pluredroj ero ''du-'' ne priskribas senvariante kie estas farataj la operacioj, tiam aldonaj vorteroj estas aldonataj. En iuj pluredroj estas kelkaj variantoj de faro de la operacioj, sed nur unu varianto donas konveksan pluredron kiel rezulto; tiam la pliprecizigo ne estas farata. == Listo de pluredroj == Kolumnoj: * ''J''_n - valoro ''n'' por simbolo ''J''_n * Verticoj - kvanto de [[vertico]]j * Lateroj - kvanto de [[latero]]j * Edroj - tuta kvanto de [[edro]]j * 3-l - kvanto de [[triangulo|triangulaj]] edroj * 4-l - kvanto de [[kvadrato (geometrio)|kvadrataj]] edroj * 5-l - kvanto de [[kvinlatero|kvinlateraj]] edroj * 6-l - kvanto de [[seslatero|seslateraj]] edroj * 8-l - kvanto de [[oklatero|oklateraj]] edroj * 10-l - kvanto de [[deklatero|deklateraj]] edroj * Simetrio - [[geometria simetria grupo]] === [[Prismosimilaĵo]]j kaj rotondoj === * [[Piramido (geometrio)|Piramidoj]] * [[Kupolo (geometrio)|Kupoloj]] * [[Kvinlatera rotondo]] {| class="wikitable" ! ''J''_n ! Nomo ! Bildo ! Verticoj ! Lateroj ! Edroj ! 3-l ! 4-l ! 5-l ! 6-l ! 8-l ! 10-l ! Simetrio |- | 1 | [[Kvadrata piramido]] | [[Dosiero:Square pyramid.png|80ra]] | 5 | 8 | 5 | 4 | 1 | 0 | 0 | 0 | 0 | ''C''_4v |- | 2 | [[Kvinlatera piramido]] | [[Dosiero:Pentagonal pyramid.png|80ra]] | 6 | 10 | 6 | 5 | 0 | 1 | 0 | 0 | 0 | ''C''_5v |- | 3 | [[Triangula kupolo]] | [[Dosiero:Triangular cupola.png|80ra]] | 9 | 15 | 8 | 4 | 3 | 0 | 1 | 0 | 0 | ''C''_3v |- | 4 | [[Kvadrata kupolo]] | [[Dosiero:Square cupola.png|80ra]] | 12 | 20 | 10 | 4 | 5 | 0 | 0 | 1 | 0 | ''C''_4v |- | 5 | [[Kvinlatera kupolo]] | [[Dosiero:Pentagonal cupola.png|80ra]] | 15 | 25 | 12 | 5 | 5 | 1 | 0 | 0 | 1 | ''C''_5v |- | 6 | [[Kvinlatera rotondo]] | [[Dosiero:Pentagonal rotunda.png|80ra]] | 20 | 35 | 17 | 10 | 0 | 6 | 0 | 0 | 1 | ''C''_5v |} === Modifitaj [[piramido]]j kaj [[dupiramido]]j === * [[Plilongigita piramido|Plilongigitaj piramidoj]] * [[Turnoplilongigita piramido|Turnoplilongigitaj piramidoj]] * [[Dupiramido]]j * [[Plilongigita dupiramido|Plilongigitaj dupiramidoj]] * [[Turnoplilongigita dupiramido|Turnoplilongigitaj dupiramidoj]] {| class="wikitable" ! ''J''_n ! Nomo ! Bildo ! Verticoj ! Lateroj ! Edroj ! 3-l ! 4-l ! 5-l ! 6-l ! 8-l ! 10-l ! Simetrio |- | 7 | [[Plilongigita triangula piramido]] | [[Dosiero:Elongated triangular pyramid.png|80ra]] | 7 | 12 | 7 | 4 | 3 | 0 | 0 | 0 | 0 | ''C''_3v |- | 8 | [[Plilongigita kvadrata piramido]]<br />(pligrandigita kubo) | [[Dosiero:Elongated square pyramid.png|80ra]] | 9 | 16 | 9 | 4 | 5 | 0 | 0 | 0 | 0 | ''C''_4v |- | 9 | [[Plilongigita kvinlatera piramido]] | [[Dosiero:Elongated pentagonal pyramid.png|80ra]] | 11 | 20 | 11 | 5 | 5 | 1 | 0 | 0 | 0 | ''C''_5v |- | 10 | [[Turnoplilongigita kvadrata piramido]] | [[Dosiero:Gyroelongated square pyramid.png|80ra]] | 9 | 20 | 13 | 12 | 1 | 0 | 0 | 0 | 0 | ''C''_4v |- | 11 | [[Turnoplilongigita kvinlatera piramido]]<br />(malkreskigita dudekedro) | [[Dosiero:Gyroelongated pentagonal pyramid.png|80ra]] | 11 | 25 | 16 | 15 | 0 | 1 | 0 | 0 | 0 | ''C''_5v |- | 12 | [[Triangula dupiramido]] | [[Dosiero:Triangular dipyramid.svg|80ra]] | 5 | 9 | 6 | 6 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | ''D''_3h |- | 13 | [[Kvinlatera dupiramido]] | [[Dosiero:Pentagonal dipyramid.png|80ra]] | 7 | 15 | 10 | 10 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | ''D''_5h |- | 14 | [[Plilongigita triangula dupiramido]] | [[Dosiero:Elongated triangular dipyramid.png|80ra]] | 8 | 15 | 9 | 6 | 3 | 0 | 0 | 0 | 0 | ''D''_3h |- | 15 | [[Plilongigita kvadrata dupiramido]]<br />(dupligrandigita kubo) | [[Dosiero:Elongated square dipyramid.png|80ra]] | 10 | 20 | 12 | 8 | 4 | 0 | 0 | 0 | 0 | ''D''_4h |- | 16 | [[Plilongigita kvinlatera dupiramido]] | [[Dosiero:Elongated pentagonal dipyramid.png|80ra]] | 12 | 25 | 15 | 10 | 5 | 0 | 0 | 0 | 0 | ''D''_5h |- | 17 | [[Turnoplilongigita kvadrata dupiramido]] | [[Dosiero:Gyroelongated square dipyramid.png|80ra]] | 10 | 24 | 16 | 16 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | ''D''_4d |} === Modifitaj kupoloj kaj rotondoj === * Plilongigitaj kaj turnoplilongigitaj [[kupolo (geometrio)|kupoloj]] kaj [[rotondo (geometrio)|rotondoj]] * Simplaj, plilongigitaj kaj turnoplilongigitaj [[dukupolo (geometrio)|dukupolo]], durotondoj, kupolorotondoj {| class="wikitable" ! ''J''_n ! Nomo ! Bildo ! Verticoj ! Lateroj ! Edroj ! 3-l ! 4-l ! 5-l ! 6-l ! 8-l ! 10-l ! Simetrio |- | 18 | [[Plilongigita triangula kupolo]] | [[Dosiero:Elongated triangular cupola.png|80ra]] | 15 | 27 | 14 | 4 | 9 | 0 | 1 | 0 | 0 | ''C''_3v |- | 19 | [[Plilongigita kvadrata kupolo]]<br />(malkreskigita rombokub-okedro) | [[Dosiero:Elongated square cupola.png|80ra]] | 20 | 36 | 18 | 4 | 13 | 0 | 0 | 1 | 0 | ''C''_4v |- | 20 | [[Plilongigita kvinlatera kupolo]] | [[Dosiero:Elongated pentagonal cupola.png|80ra]] | 25 | 45 | 22 | 5 | 15 | 1 | 0 | 0 | 1 | ''C''_5v |- | 21 | [[Plilongigita kvinlatera rotondo]] | [[Dosiero:Elongated pentagonal rotunda.png|80ra]] | 30 | 55 | 27 | 10 | 10 | 6 | 0 | 0 | 1 | ''C''_5v |- | 22 | [[Turnoplilongigita triangula kupolo]] | [[Dosiero:Gyroelongated triangular cupola.png|80ra]] | 15 | 33 | 20 | 16 | 3 | 0 | 1 | 0 | 0 | ''C''_3v |- | 23 | [[Turnoplilongigita kvadrata kupolo]] | [[Dosiero:Gyroelongated square cupola.png|80ra]] | 20 | 44 | 26 | 20 | 5 | 0 | 0 | 1 | 0 | ''C''_4v |- | 24 | [[Turnoplilongigita kvinlatera kupolo]] | [[Dosiero:Gyroelongated pentagonal cupola.png|80ra]] | 25 | 55 | 32 | 25 | 5 | 1 | 0 | 0 | 1 | ''C''_5v |- | 25 | [[Turnoplilongigita kvinlatera rotondo]] | [[Dosiero:Gyroelongated pentagonal rotunda.png|80ra]] | 30 | 65 | 37 | 30 | 0 | 6 | 0 | 0 | 1 | ''C''_5v |- | 26 | [[Turnodufirsto]] | [[Dosiero:Gyrobifastigium.png|80ra]] | 8 | 14 | 8 | 4 | 4 | 0 | 0 | 0 | 0 | ''D''_2d |- | 27 | [[Triangula ortodukupolo]]<br />(turnita kubokedro) | [[Dosiero:Triangular orthobicupola.png|80ra]] | 12 | 24 | 14 | 8 | 6 | 0 | 0 | 0 | 0 | ''D''_3h |- | 28 | [[Kvadrata ortodukupolo]] | [[Dosiero:Square orthobicupola.png|80ra]] | 16 | 32 | 18 | 8 | 10 | 0 | 0 | 0 | 0 | ''D''_4h |- | 29 | [[Kvadrata turnodukupolo]] | [[Dosiero:Square gyrobicupola.png|80ra]] | 16 | 32 | 18 | 8 | 10 | 0 | 0 | 0 | 0 | ''D''_4d |- | 30 | [[Kvinlatera ortodukupolo]] | [[Dosiero:Pentagonal orthobicupola.png|80ra]] | 20 | 40 | 22 | 10 | 10 | 2 | 0 | 0 | 0 | ''D''_5h |- | 31 | [[Kvinlatera turnodukupolo]] | [[Dosiero:Pentagonal gyrobicupola.png|80ra]] | 20 | 40 | 22 | 10 | 10 | 2 | 0 | 0 | 0 | ''D''_5d |- | 32 | [[Kvinlatera ortokupolorotondo]] | [[Dosiero:Pentagonal orthocupolarotunda.png|80ra]] | 25 | 50 | 27 | 15 | 5 | 7 | 0 | 0 | 0 | ''C''_5v |- | 33 | [[Kvinlatera turnokupolorotondo]] | [[Dosiero:Pentagonal gyrocupolarotunda.png|80ra]] | 25 | 50 | 27 | 15 | 5 | 7 | 0 | 0 | 0 | ''C''_5v |- | 34 | [[Kvinlatera ortodurotondo]]<br />(turnita dudek-dekduedro) | [[Dosiero:Pentagonal orthobirotunda.png|80ra]] | 30 | 60 | 32 | 20 | 0 | 12 | 0 | 0 | 0 | ''D''_5h |- | 35 | [[Plilongigita triangula ortodukupolo]] | [[Dosiero:Elongated triangular orthobicupola.png|80ra]] | 18 | 36 | 20 | 8 | 12 | 0 | 0 | 0 | 0 | ''D''_3h |- | 36 | [[Plilongigita triangula turnodukupolo]] | [[Dosiero:Elongated triangular gyrobicupola.svg|80ra]] | 18 | 36 | 20 | 8 | 12 | 0 | 0 | 0 | 0 | ''D''_3d |- | 37 | [[Plilongigita kvadrata turnodukupolo]]<br />(turnita rombokub-okedro) | [[Dosiero:Elongated square gyrobicupola.svg|80ra]] | 24 | 48 | 26 | 8 | 18 | 0 | 0 | 0 | 0 | ''D''_4d |- | 38 | [[Plilongigita kvinlatera ortodukupolo]] | [[Dosiero:Elongated pentagonal orthobicupola.png|80ra]] | 30 | 60 | 32 | 10 | 20 | 2 | 0 | 0 | 0 | ''D''_5h |- | 39 | [[Plilongigita kvinlatera turnodukupolo]] | [[Dosiero:Elongated pentagonal gyrobicupola.png|80ra]] | 30 | 60 | 32 | 10 | 20 | 2 | 0 | 0 | 0 | ''D''_5d |- | 40 | [[Plilongigita kvinlatera ortokupolorotondo]] | [[Dosiero:Elongated pentagonal orthocupolarotunda.png|80ra]] | 35 | 70 | 37 | 15 | 15 | 7 | 0 | 0 | 0 | ''C''_5v |- | 41 | [[Plilongigita kvinlatera turnokupolorotondo]] | [[Dosiero:Elongated pentagonal gyrocupolarotunda.png|80ra]] | 35 | 70 | 37 | 15 | 15 | 7 | 0 | 0 | 0 | ''C''_5v |- | 42 | [[Plilongigita kvinlatera ortodurotondo]] | [[Dosiero:Elongated pentagonal orthobirotunda.png|80ra]] | 40 | 80 | 42 | 20 | 10 | 12 | 0 | 0 | 0 | ''D''_5h |- | 43 | [[Plilongigita kvinlatera turnodurotondo]] | [[Dosiero:Elongated pentagonal gyrobirotunda.png|80ra]] | 40 | 80 | 42 | 20 | 10 | 12 | 0 | 0 | 0 | ''D''_5d |- | 44 | [[Turnoplilongigita triangula dukupolo]]<br />''([[nememspegulsimetria]])'' | [[Dosiero:Gyroelongated triangular bicupola.png|80ra]] | 18 | 42 | 26 | 20 | 6 | 0 | 0 | 0 | 0 | ''D''₃ |- | 45 | [[Turnoplilongigita kvadrata dukupolo]]<br />''([[nememspegulsimetria]])'' | [[Dosiero:Gyroelongated square bicupola.png|80ra]] | 24 | 56 | 34 | 24 | 10 | 0 | 0 | 0 | 0 | ''D''₄ |- | 46 | [[Turnoplilongigita kvinlatera dukupolo]]<br />''([[nememspegulsimetria]])'' | [[Dosiero:Gyroelongated pentagonal bicupola.png|80ra]] | 30 | 70 | 42 | 30 | 10 | 2 | 0 | 0 | 0 | ''D''₅ |- | 47 | [[Turnoplilongigita kvinlatera kupolorotondo]]<br />''([[nememspegulsimetria]])'' | [[Dosiero:Gyroelongated pentagonal cupolarotunda.png|80ra]] | 35 | 80 | 47 | 35 | 5 | 7 | 0 | 0 | 0 | ''C''₅ |- | 48 | [[Turnoplilongigita kvinlatera durotondo]]<br />''([[nememspegulsimetria]])'' | [[Dosiero:Gyroelongated pentagonal birotunda.png|80ra]] | 40 | 90 | 52 | 40 | 0 | 12 | 0 | 0 | 0 | ''D''₅ |} === [[Pligrandigita prismo|Pligrandigitaj prismoj]] === {| class="wikitable" ! ''J''_n ! Nomo ! Bildo ! Verticoj ! Lateroj ! Edroj ! 3-l ! 4-l ! 5-l ! 6-l ! 8-l ! 10-l ! Simetrio |- | 49 | [[Pligrandigita triangula prismo]] | [[Dosiero:Augmented triangular prism.png|80ra]] | 7 | 13 | 8 | 6 | 2 | 0 | 0 | 0 | 0 | ''C''_2v |- | 50 | [[Dupligrandigita triangula prismo]] | [[Dosiero:Biaugmented triangular prism.png|80ra]] | 8 | 17 | 11 | 10 | 1 | 0 | 0 | 0 | 0 | ''C''_2v |- | 51 | [[Tripligrandigita triangula prismo]] | [[Dosiero:Triaugmented triangular prism.png|80ra]] | 9 | 21 | 14 | 14 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | ''D''_3h |- | 52 | [[Pligrandigita kvinlatera prismo]] | [[Dosiero:Augmented pentagonal prism.png|80ra]] | 11 | 19 | 10 | 4 | 4 | 2 | 0 | 0 | 0 | ''C''_2v |- | 53 | [[Dupligrandigita kvinlatera prismo]] | [[Dosiero:Biaugmented pentagonal prism.png|80ra]] | 12 | 23 | 13 | 8 | 3 | 2 | 0 | 0 | 0 | ''C''_2v |- | 54 | [[Pligrandigita seslatera prismo]] | [[Dosiero:Augmented hexagonal prism.png|80ra]] | 13 | 22 | 11 | 4 | 5 | 0 | 2 | 0 | 0 | ''C''_2v |- | 55 | [[Tra-du-dupligrandigita seslatera prismo]] | [[Dosiero:Parabiaugmented hexagonal prism.png|80ra]] | 14 | 26 | 14 | 8 | 4 | 0 | 2 | 0 | 0 | ''D''_2h |- | 56 | [[Tra-unu-dupligrandigita seslatera prismo]] | [[Dosiero:Metabiaugmented hexagonal prism.png|80ra]] | 14 | 26 | 14 | 8 | 4 | 0 | 2 | 0 | 0 | ''C''_2v |- | 57 | [[Tripligrandigita seslatera prismo]] | [[Dosiero:Triaugmented hexagonal prism.png|80ra]] | 15 | 30 | 17 | 12 | 3 | 0 | 2 | 0 | 0 | ''D''_3h |} === Modifitaj [[platona solido|platonaj solidoj]] === * Pligrandigitaj [[dekduedro]]j * Malkreskigitaj [[dudekedro]]j {| class="wikitable" |style="background: lightblue;" colspan="14"| |- ! ''J''_n ! Nomo ! Bildo ! Verticoj ! Lateroj ! Edroj ! 3-l ! 4-l ! 5-l ! 6-l ! 8-l ! 10-l ! Simetrio |- | 58 | [[Pligrandigita dekduedro]] | [[Dosiero:Augmented dodecahedron.png|80ra]] | 21 | 35 | 16 | 5 | 0 | 11 | 0 | 0 | 0 | ''C''_5v |- | 59 | [[Tra-du-dupligrandigita dekduedro]] | [[Dosiero:Parabiaugmented dodecahedron.png|80ra]] | 22 | 40 | 20 | 10 | 0 | 10 | 0 | 0 | 0 | ''D''_5d |- | 60 | [[Tra-unu-dupligrandigita dekduedro]] | [[Dosiero:Metabiaugmented dodecahedron.png|80ra]] | 22 | 40 | 20 | 10 | 0 | 10 | 0 | 0 | 0 | ''C''_2v |- | 61 | [[Tripligrandigita dekduedro]] | [[Dosiero:Triaugmented dodecahedron.png|80ra]] | 23 | 45 | 24 | 15 | 0 | 9 | 0 | 0 | 0 | ''C''_3v |- | 62 | [[Najbarodumalkreskigita dudekedro]] | [[Dosiero:Metabidiminished icosahedron.png|80ra]] | 10 | 20 | 12 | 10 | 0 | 2 | 0 | 0 | 0 | ''C''_2v |- | 63 | [[Trimalkreskigita dudekedro]] | [[Dosiero:Tridiminished icosahedron.png|80ra]] | 9 | 15 | 8 | 5 | 0 | 3 | 0 | 0 | 0 | ''C''_3v |- | 64 | [[Pligrandigita trimalkreskigita dudekedro]] | [[Dosiero:Augmented tridiminished icosahedron.png|80ra]] | 10 | 18 | 10 | 7 | 0 | 3 | 0 | 0 | 0 | ''C''_3v |} === Modifitaj [[arĥimeda solido|arĥimedaj solidoj]] === * Pligrandigita [[senpintigita kvaredro]] * Pligrandigitaj [[senpintigita kubo|senpintigitaj kuboj]] * Pligrandigitaj [[senpintigita dekduedro|senpintigitaj dekduedroj]] * Modifitaj [[rombo-dudek-dekduedro]]j {| class="wikitable" |style="background: lightblue;" colspan="14"| |- ! ''J''_n ! Nomo ! Bildo ! Verticoj ! Lateroj ! Edroj ! 3-l ! 4-l ! 5-l ! 6-l ! 8-l ! 10-l ! Simetrio |- | 65 | [[Pligrandigita senpintigita kvaredro]] | [[Dosiero:Augmented truncated tetrahedron.png|80ra]] | 15 | 27 | 14 | 8 | 3 | 0 | 3 | 0 | 0 | ''C''_3v |- | 66 | [[Pligrandigita senpintigita kubo]] | [[Dosiero:Augmented truncated cube.png|80ra]] | 28 | 48 | 22 | 12 | 5 | 0 | 0 | 5 | 0 | ''C''_4v |- | 67 | [[Dupligrandigita senpintigita kubo]] | [[Dosiero:Biaugmented truncated cube.png|80ra]] | 32 | 60 | 30 | 16 | 10 | 0 | 0 | 4 | 0 | ''D''_4h |- | 68 | [[Pligrandigita senpintigita dekduedro]] | [[Dosiero:Augmented truncated dodecahedron.png|80ra]] | 65 | 105 | 42 | 25 | 5 | 1 | 0 | 0 | 11 | ''C''_5v |- | 69 | [[Tra-du-dupligrandigita senpintigita dekduedro]] | [[Dosiero:Parabiaugmented truncated dodecahedron.png|80ra]] | 70 | 120 | 52 | 30 | 10 | 2 | 0 | 0 | 10 | ''D''_5d |- | 70 | [[Tra-unu-dupligrandigita senpintigita dekduedro]] | [[Dosiero:Metabiaugmented truncated dodecahedron.png|80ra]] | 70 | 120 | 52 | 30 | 10 | 2 | 0 | 0 | 10 | ''C''_2v |- | 71 | [[Tripligrandigita senpintigita dekduedro]] | [[Dosiero:Triaugmented truncated dodecahedron.png|80ra]] | 75 | 135 | 62 | 35 | 15 | 3 | 0 | 0 | 9 | ''C''_3v |- | 72 | [[Turnita rombo-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Gyrate rhombicosidodecahedron.png|80ra]] | 60 | 120 | 62 | 20 | 30 | 12 | 0 | 0 | 0 | ''C''_5v |- | 73 | [[Paraleloduturnita rombo-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Parabigyrate rhombicosidodecahedron.png|80ra]] | 60 | 120 | 62 | 20 | 30 | 12 | 0 | 0 | 0 | ''D''_5d |- | 74 | [[Najbaroduturnita rombo-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Metabigyrate rhombicosidodecahedron.png|80ra]] | 60 | 120 | 62 | 20 | 30 | 12 | 0 | 0 | 0 | ''C''_2v |- | 75 | [[Triturnita rombo-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Trigyrate rhombicosidodecahedron.png|80ra]] | 60 | 120 | 62 | 20 | 30 | 12 | 0 | 0 | 0 | ''C''_3v |- | 76 | [[Malkreskigita rombo-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Diminished rhombicosidodecahedron.png|80ra]] | 55 | 105 | 52 | 15 | 25 | 11 | 0 | 0 | 1 | ''C''_5v |- | 77 | [[Paraleloturnita malkreskigita rombo-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Paragyrate diminished rhombicosidodecahedron.png|80ra]] | 55 | 105 | 52 | 15 | 25 | 11 | 0 | 0 | 1 | ''C''_5v |- | 78 | [[Najbaroturnita malkreskigita rombo-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Metagyrate diminished rhombicosidodecahedron.png|80ra]] | 55 | 105 | 52 | 15 | 25 | 11 | 0 | 0 | 1 | ''C''_s |- | 79 | [[Duturnita malkreskigita rombo-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Bigyrate diminished rhombicosidodecahedron.png|80ra]] | 55 | 105 | 52 | 15 | 25 | 11 | 0 | 0 | 1 | ''C''_s |- | 80 | [[Paralelodumalkreskigita rombo-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Parabidiminished rhombicosidodecahedron.png|80ra]] | 50 | 90 | 42 | 10 | 20 | 10 | 0 | 0 | 2 | ''D''_5d |- | 81 | [[Najbarodumalkreskigita rombo-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Metabidiminished rhombicosidodecahedron.png|80ra]] | 50 | 90 | 42 | 10 | 20 | 10 | 0 | 0 | 2 | ''C''_2v |- | 82 | [[Turnita dumalkreskigita rombo-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Gyrate bidiminished rhombicosidodecahedron.png|80ra]] | 50 | 90 | 42 | 10 | 20 | 10 | 0 | 0 | 2 | ''C''_2v |- | 83 | [[Trimalkreskigita rombo-dudek-dekduedro]] | [[Dosiero:Tridiminished rhombicosidodecahedron.png|80ra]] | 45 | 75 | 32 | 5 | 15 | 9 | 0 | 0 | 3 | ''C''_3v |} === Aliaj === {| class="wikitable" |style="background: lightblue;" colspan="14"| |- ! ''J''_n ! Nomo ! Bildo ! Verticoj ! Lateroj ! Edroj ! 3-l ! 4-l ! 5-l ! 6-l ! 8-l ! 10-l ! Simetrio |- | 84 | [[Riproĉa dukojnosimilaĵo]] | [[Dosiero:Snub disphenoid.png|80ra]] | 8 | 18 | 12 | 12 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | ''D''_2d |- | 85 | [[Riproĉa kvadrata kontraŭprismo]] | [[Dosiero:Snub square antiprism.png|80ra]] | 16 | 40 | 26 | 24 | 2 | 0 | 0 | 0 | 0 | ''D''_4d |- | 86 | [[Kojnokorono]] | [[Dosiero:Sphenocorona.png|80ra]] | 10 | 22 | 14 | 12 | 2 | 0 | 0 | 0 | 0 | ''C''_2v |- | 87 | [[Pligrandigita kojnokorono]] | [[Dosiero:Augmented sphenocorona.png|80ra]] | 11 | 26 | 17 | 16 | 1 | 0 | 0 | 0 | 0 | ''C''_s |- | 88 | [[Kojnograndokorono]] | [[Dosiero:Sphenomegacorona.png|80ra]] | 12 | 28 | 18 | 16 | 2 | 0 | 0 | 0 | 0 | ''C''_2v |- | 89 | [[J89]] | [[Dosiero:Hebesphenomegacorona.png|80ra]] | 14 | 33 | 21 | 18 | 3 | 0 | 0 | 0 | 0 | ''C''_2v |- | 90 | [[J90]] | [[Dosiero:Disphenocingulum.png|80ra]] | 16 | 38 | 24 | 20 | 4 | 0 | 0 | 0 | 0 | ''D''_2d |- | 91 | [[J91]] | [[Dosiero:Bilunabirotunda.png|80ra]] | 14 | 26 | 14 | 8 | 2 | 4 | 0 | 0 | 0 | ''D''_2h |- | 92 | [[J92]] | [[Dosiero:Triangular hebesphenorotunda.png|80ra]] | 18 | 36 | 20 | 13 | 3 | 3 | 1 | 0 | 0 | ''C''_3v |} == Vidu ankaŭ == * [[Proksimaj nesukcesaj solidoj de Johnson]] == Referencoj == * [[Norman Johnson|Norman W. Johnson]], "Konveksaj Solidoj kun Regulaj Edroj", Kanada Ĵurnalo de Matematiko, '''18''', 1966, paĝoj 169–200. Enhavas la originalan numeradon de la 92 solidoj kaj la konjekton ke ne estas aliaj. * {{Citlibro|Aŭtoro=[[Victor Zalgaller|Victor A. Zalgaller]]|Titolo=Convex Polyhedra with Regular Faces - Konveksaj Pluredroj kun Regulaj Edroj|Eldonejo=Consultants Bureau|Jaro=1969|ID=Ne ISBN}} La unua pruvo ke estas nur 92 solidoj de Johnson. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.korthalsaltes.com/ Papero modeloj de pluredroj] multaj ligoj * [http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/johnson-info.html Solidoj de Johnson] de Georgo W. Hart. * [http://www.uwgb.edu/dutchs/symmetry/johnsonp.htm Bildoj de ĉiuj 92 solidoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130601082835/http://www.uwgb.edu/dutchs/symmetry/johnsonp.htm |date=2013-06-01 }} * [http://mathworld.wolfram.com/JohnsonSolid.html MathWorld] * [http://web.ukonline.co.uk/polyhedra/johnson/johnson.html VRML modeloj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071012052754/http://web.ukonline.co.uk/polyhedra/johnson/johnson.html |date=2007-10-12 }} * [http://www.magneblocks.com Kleriga ludila sistemo por farante Solidoj de Johnson kaj aliaj pluredroj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210126030951/http://www.magneblocks.com/ |date=2021-01-26 }} * [http://bulatov.org/polyhedra/johnson/ VRML modeloj de solidoj de Johnson] de Vladimir Bulatov [[Kategorio:Solidoj de Johnson| ]] [[Kategorio:Pluredroj]] eoxjzkq0r5wr2jj0mlw59b08ey1f6uj 0 209577 9494175 9124139 2026-10-16T01:20:13Z Д.Ильин 70105 9494175 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Triangulated truncated tetrahedron.png|eta|La [[senpintigita kvaredro]] kun seslateroj anstataŭigis per trianguloj estas ne severe [[konveksa aro|konveksa]] egallatera trianguledra pluredro.]] '''Egallatera trianguledra pluredro''' estas [[pluredro]] kies [[edro (geometrio)|edroj]] estas ĉiuj [[egallatera triangulo|egallateraj trianguloj]]. Estas malfinie multaj egallateraj trianguledraj pluredroj, sed el ĉi tiuj nur 8 estas severe [[konveksa aro|konveksa]]. == 8 severe konveksaj egallateraj trianguledraj pluredroj == {| class="wikitable" ! Nomo !! Bildo !! [[Edro]]j !! [[Latero]]j !! [[Vertico]]j !! [[Vertica konfiguro|Verticaj konfiguroj]] !! [[Geometria simetria grupo]] |- | Regula [[kvaredro]] || [[Dosiero:Tetrahedron.jpg|60ra]] || 4 || 6 || 4 || 4 × 3³ || T_d |- | [[Triangula dupiramido]] || [[Dosiero:Triangular dipyramid.svg|60ra]] || 6 || 9 || 5 || 2 × 3³<br />3 × 3⁴ || D_3h |- | Regula [[okedro]] || [[Dosiero:Octahedron.svg|60ra]] || 8 || 12 || 6 || 6 × 3⁴ || O_h |- | [[Kvinlatera dupiramido]] || [[Dosiero:Pentagonal dipyramid.png|60ra]] || 10 || 15 || 7 || 5 × 3⁴<br />2 × 3⁵ || D_5h |- | [[Riproĉa dukojnosimilaĵo]] || [[Dosiero:Snub disphenoid.png|60ra]] || 12 || 18 || 8 || 4 × 3⁴<br />4 × 3⁵ || D_2d |- | [[Tripligrandigita triangula prismo]] || [[Dosiero:Triaugmented triangular prism.png|60ra]] || 14 || 21 || 9 || 3 × 3⁴<br />6 × 3⁵ || D_3h |- | [[Turnoplilongigita kvadrata dupiramido]] || [[Dosiero:Gyroelongated square dipyramid.png|60ra]] || 16 || 24 || 10 || 2 × 3⁴<br />8 × 3⁵ || D_4d |- | Regula [[dudekedro]] || [[Dosiero:Icosahedron.jpg|60ra]] || 20 || 30 || 12 || 12 × 3⁵ || I_h |} 3 el ĉi tiuj 8 estas [[regula pluredro|regulaj pluredroj]] kaj do [[platona solido|platonaj solidoj]] - [[kvaredro]], [[okedro]], [[dudekedro]]. La restaj 5 estas [[solido de Johnson|solidoj de Johnson]]. Formo de trianguledraj pluredroj povas esti donita nur per longoj de lateroj, sen dono anguloj. Ne ĉiu pluredro havas ĉi tiun propraĵo: ekzemple, se malstreĉigi angulojn de [[kubo (geometrio)|kubo]], ĝi kubo povas esti misformita en klinan kvadratan [[prismo (geometrio)|prismon]] kun ĉiuj la samaj longoj de la lateroj. == Ne konveksaj formoj == Estas malfinie multaj nekonveksaj formoj. Iuj ekzemploj: * [[Granda dudekedro]]. La aliaj povas esti generitaj per aldono de egallateraj piramidoj al la edroj de ĉiuj 5 konveksaj regulaj pluredroj: * Egallatera [[trilateropiramidigita kvaredro]] * Egallatera [[kvarlateropiramidigita kubo]] * Egallatera [[trilateropiramidigita okedro]] ([[stelokangulopluredro]]) * Egallatera [[kvinlateropiramidigita dekduedro]] * Egallatera [[trilateropiramidigita dudekedro]] Ankaŭ per aldono de piramidoj al edroj: * [[Steligo]]j de [[dudekedro]] (vidu en [[listo de pluredroj de Wenninger#Steligoj de dudekedro]]) {| class="prettytable" |[[Dosiero:Great icosahedron.png|160ra]]<br />[[Granda dudekedro]]<br />(20 sekcantaj trianguloj) |[[Dosiero:Stella octangula.svg|160ra]]<br />[[Stelokangulopluredro]]<br />(24 trianguloj) |[[Dosiero:Third stellation of icosahedron.svg|160ra]]<br />Tria steligo de dudekedro<br />(60 trianguloj) |} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://mathworld.wolfram.com/Deltahedron.html MathWorld] * [http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/teaching/maa/exam/exam-GEM1518K-0102-2-solutions.pdf Ok konveksaj egallateraj trianguledraj pluredroj] * [http://mathserver.sdu.edu.cn/mathency/math/d/d105.htm Egallateraj trianguledraj pluredroj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110808192611/http://mathserver.sdu.edu.cn/mathency/math/d/d105.htm |date=2011-08-08 }} * [http://bbs.sachina.pku.edu.cn/Stat/Math_World/math/d/d105.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120204162122/http://bbs.sachina.pku.edu.cn/Stat/Math_World/math/d/d105.htm |date=2012-02-04 }} == Referencoj == * H. Martyn Cundy ''Egallateraj trianguledraj pluredroj.'' Math. Gaz. 36, 263-266, DEC 1952. [http://www.wpr3.co.uk/gazette/1950-59.html] * H. Martyn Cundy kaj A. Rollett ''Egallateraj trianguledraj pluredroj.'' §3.11 en Matematikaj Modeloj, 3-a ed. Stradbroke, Anglio: Tarquin Bar., pp. 142-144, 1989. * Karlo W. Trigg ''Malfinia klaso de egallateraj trianguledraj pluredroj'', Matematika Revuo, Volumo). 51, Ne. 1 (Jan., 1978), pp. 55-57 [http://links.jstor.org/sici?sici=0025-570X(197801)51%3A1%3C55%3AAICOD%3E2.0.CO%3B2-5] * [[Martin Gardner]] ''Fraktala Muziko, Hiperkartoj, kaj Pli: Matematikaj Aliformigoj'', Scienca Amerika Revuo. (Novjorko): W. H. Freeman, pp. 40, 53, kaj 58-60, 1992. * A. Pugh ''Pluredroj: Vida Proksimiĝo.'' Berkeley, Ca: Universitato de Kalifornio Preso, pp. 35-36, 1976. [[Kategorio:Egallateraj trianguledraj pluredroj| ]] [[Kategorio:Pluredroj]] bgqguq2c71vtcddgerw834w3fh6ebx5 0 209852 9493994 8932822 2026-10-15T15:26:01Z Roberto 609 /* Esperantaj versioj */ 9493994 wikitext text/x-wiki {{informkesto Esperanto-libro | titolo = Somermeznokta Sonĝo | aŭtoro = William Shakespeare | eldonjaro = 1967 | eldonurbo = [[La Laguna]] | eldoninto = J. Régulo Eldonisto | paĝoj = 99 | isbn = | bildo = 1967 Somermeznokta sonĝo 2.jpg }} '''''Somermeznokta Sonĝo''''' (''A Midsummer Night's Dream'', angle) estas [[komedio]] de [[William Shakespeare]], verkita ĉirkaŭ la jardeko de [[1590]]. == Datoj == Oni ne scias certe kiam la teatraĵo estis skribita kaj prezentita al publiko unue, sed oni kredas ke estis ĉirkaŭ [[1594]] kaj [[1596]]. Kelkaj aŭtoroj defendas ke ĝi estis skribita por la geedziĝo de Sir Thomas Berkeley kaj Elizabeth Carey, en februaro de [[1596]]. La komedio do naskiĝis tempoproksime al ''[[Romeo kaj Julieto]]'', kaj komentintoj emfazis, ke simila konflikto kiel en tiu tragedio okazas ankaŭ ĉi tie, eĉ dufoje: tuj komence patra malpermeso malhelpas, eĉ sub mortominaco, la geedziĝon de Lisandro kaj Hermia, kaj en la 5-a akto [[Piramo kaj Tizba]] mortigas sin pro amo - ĉi tie sanga amtragedio turniĝas en burleskon per la ludo fare de la metiistoj, do temas pri [[parodio]].<ref>Postparolo al ''Somermeznokta Sonĝo'' de William Shakespeare, trad. [[Kalman Kalocsay]], J. Régulo, [[La Laguna]],1967. p. 81.</ref> Kurioze la titolo de la komedio indikas la 24-an de junio, sed la okazo ne okazas tiam sed fine de aprilo al 1-a de majo. Do ne temas pri festo de Sankta Johano.<ref>Postparolo al ''Somermeznokta Sonĝo'' de William Shakespeare, trad. Kalman Kalocsay, J. Régulo, La Laguna,1967. p. 81.</ref> Sed ĉar temas pri sonĝo, ĝi povas okazi plej taŭge en tiu somermeza nokto. == Roluloj == La komedio finiĝas per tri nuptoj, kio sugestas, ke ĝi estis verkita por tia festo de aristokrata paro. Tiele [[Tezeo]] reprezentus la nobelan fianĉon, idealigitan senjoron grandaniman, kvazaŭ kiel humanisma idealo de la absoluta monarko, propra de la epoko.<ref>Postparolo al ''Somermeznokta Sonĝo'' de William Shakespeare, trad. Kalman Kalocsay, J. Régulo, La Laguna, 1967. p. 82.</ref> Kontraste al tiu stabila [[rolulo]] aperus [[amo]] kiel blinda emocio. Ankaŭ kontraste estas tri niveloj aŭ tavoloj de roluloj kaj de scenoj: la amuza grupo de metiistoj kiuj iĝas amatoraj aktoroj (kaj parodio de la tiama aktoraro kaj teatro mondo ŝekspira), la realaj ĉirkaŭantoj de Tezeo kaj la "fikciaj" Pukk kun Oberono kaj Titania. Laŭ la citata eldono de Kalman Kalocsay, la nomoj de la roluloj estas: Tezeo, duko de Ateno; Egeo, patro de Hermia; Lisandro kaj Demetrio, enamiĝintaj al Hermia; Filostrato, amuzestro de Tezeo; Adzo, ĉarpentisto; Raboto, meblisto; Bobeno, teksisto; Fluto, blovil-riparisto; Potnazo, ladisto; Magero, tajloro; Hipolita, reĝino de amazonoj, fianĉino de Tezeo; Hermia, filino de Egeo, enamiĝinta al Lisandro; Helena, enamiĝinta al Demetrio; Oberono, reĝo de [[feo]]j; Titania; reĝino de feoj; Pukk aŭ Robino la Bonulo; Pizofloro, Aranenreto, Tineo kaj Mustardsemo, feoj; aliaj gefeoj eskortantaj la reĝon kaj reĝinon, kaj eskorto de Tezeo kaj Hipolita. La scenejo montras [[Ateno]]n kaj arbaron proksiman.<ref>Dramatis Personae al ''Somermeznokta Sonĝo'' de William Shakespeare, trad. Kalman Kalocsay, J. Régulo, La Laguna,1967. p. 6.</ref> == Rakonto == Antaŭ la nupto de Tezeo kaj Hipolito okazas mikso de fantazio, sonĝoj, amo kaj magio kiu interplektas tri historiojn: en unu nivelo, amhistorio de nobela paro malhelpata de patra malpermeso, en dua nivelo, amuzaj mallertaĵoj de laboristaj amatoraj aktoroj kaj en tria nivelo, grupo de membroj de la submondo de feoj, nepra por la solvo de la konflikto, sed kiu dekomence plie malhelpas. == Esperantaj versioj == * ''Sonĝo de Somermeza Nokto'', tradukis [[Louise Briggs]]. Eld. Brita Literatura kaj Debata Societo, 1921, 70 p. {{citaĵo|La nombro de gravaj klasikaj velkoj tradukitaj en Esperanto ĝojige pligrandigas, kaj la Angloj klopodas konservi sian rangon en tiu honora konkurado. El Ŝekspir jam estis esperantigitaj: la admirinda Zamenhofa "[[Hamleto]]", "Julio Cezaro" kaj "[[Makbeto]]" tradukitaj de [[Charles Lambert|Lambert]]. "La Ventego" de [[Arie Leopold Moreau|Morreau]], kaj "Venezia [''tiel'']] Komercisto" de [[Wackrill|Wackrill]]Wackrill. La nova eldonaĵo estas inda je la antaŭaj. Ne estas facila laboro redoni en Esperanton, kiel en alian ajn lingvon, [[komedio]]n tricentjaran, tre malsimilan je nunaj, kuri strangaĵoj, eĉ nekompreneblaĵo. Se plie oni volas verse traduki la originalan versaron kaj sekvi ĝin kiusence kaj laŭritme, la tasko fariĝas timiga,kaj eble nur Esperanto permesas sukcesi en tia vetprovo. Kompreneble ni ne konsilos al freŝa samideano elekti la "Sonĝon" kiel unuan legaĵon; sed per ĝi la neanglaj esperantistoj ricevos pli precizan, pli fundan impreson el la verko de Ŝekspir ol per iu ajn alia traduko. La teatraĵo prezentas miksadon el tri tute apartaj estaj sferoj. La ĉefaj personoj estas nobeluloj, kun grekaj nomoj, altaj sentoj, distingaj paroloj. Manka personaro konsistas el preskaŭ needukitaj metiistoj, rimindaj per diroj plenaj je malspritaj aŭ paroleraroj. La tria medio estas netera; ĝi estas tiu de l' feoj, feinoj, koboldoj, kiuj trovas sian amuzon en incitoj, mokoj, trompoj, iluziigoj, kiuj aperas kaj malvidebliĝas kaj esprimas sin per delikataj poemetoj. Uzante la magian povon de l' feoj, aŭ la kontraston inter la altranguloj kaj la vulgaruloj, la genia dramisto facile okazigas scenojn surprizajn, ridigajn, ĝojigajn. Nuntempa aŭdantaro nevolonte akceptus tiajn neeblaĵojn aŭ sensencaĵojn de moderna aŭtoro. Sed lokitaj en sia tempo, la lerteco, viveco, fantazio, mokemo, kaj ankaŭ la komedia arto kaj poeteco de Ŝekspir ĉiam mirigas. La traduko estas rimarkinda; pro la formo trudita de l' fidela alfaro al la originalo, inversioj, vortmankoj, ia streĉiĝo de l' frazoj estis necesaj kaj postulas atentan legadon; ĝin rekompencas la vera plezuro ĝui fremdan ĉefverkon kaj sperti la multflankan flekseblecon de nia lingvo. La celaj interparoloj estas dekunusilabaj versoj. Jen, ekzemple, Hermio akceptanta de l’ amanto rendevuon: <poem> "Lisandro mia bona! Al vi mi juras, por pafark’ Kupida, per lia sago kun la ora pinto, per naiveco de l’ Venus-kolomboj, per tio kunliganta la animojn, per fajro, kiu brulmortigis Didon dum malfidela la Trojan’ foriĝis, per ĉiuj ĵuroj, kiujn viroj rompis, pli multaj ol virinoj iam faris, en tiu lok’ de vi jam difinita morgaŭ vere mi renkontos vin." </poem> La diroj de l’ feoj eslas pli malpezaj: <poem> "Trans la valon, trans montaron, tra arbeto, iradmaj’, trans la parkan palisaron, ira torento, iras brulaj’, mi vagas ĉiel super tero, rapide pli ol luna sfero; mi servas al reĝin’ de feoj, versante roson al dancejoj. Primoloj, siaj korteguloj, en oraj vestoj kun makuloj, la kiuj kerubenoj estas, en ilia bonodoro restas. Mi devas sorĉi tie ĉi rosgutojn, pendigi ilin perle de primoloj." </poem> La lingvo estas vorte kaj gramatike, laŭfundamente korekta; preseraroj aŭ aliaj difektoj malestas; nur la vorto „feroca“ estas novaĵo; ĉu „sovaĝa“, „kruelega“, „sangavida“, aŭ metafore „kolera“, „fortega“, ne sufiĉus?|[[Georges Stroele|G. S.]]. Esperanto n244 dec 1920}} * ''Somermeznokta Sonĝo'', tradukis [[Kalman Kalocsay]], [[La Laguna]]: [[Régulo]], 1967. - 99 paĝoj. [http://katalogo.uea.org/index.php?inf=3149] {{citaĵo|Jen gravega verko. Oni povas supozi ke, dirante tion mi ne parolas recenze pri la originalo verkita de nia alte ŝatata konato — kvazaŭ li estus samtempulo nia— W. Shakespeare, ĉar ni sufiĉe scias kiel fama kaj senmorta estas “A Midsummer Night’s Dream". Mi certe skribas pri la eksterordinare ĝuste kaj fajna traduko, kiun entreprenis, kaj efektivigis, unu el la plej kompetentaj tradukistoj de [[Esperantujo]], Kálmán Kalocsay. La "Somermeznokta Sonĝo" estas, laŭ pluraj aspektoj, la plej bela kaj perfekta komedio el tiuj, kiujn la kolosa angla poeto verkis. Jen, en la mirinda tutaĵo kiu estas simfoniado je [[poezio]], fantazio superdoza kaj akrevida observado pri homaj reagoj, ludas, kvazaŭ sendeoende, tri ĉefaj argumentoj, kiuj, tamen, kunligiĝas laŭ perfekta ekvilibrigita ordo. Jes; ni miras pri rolado de Hipolita, Tezeo kaj iliaj korteganoj; kaj ankaŭ pri tiu de Hermia kaj Lisandro, Helena kaj Demetrio. Ni miras, aŭ pli bone ni ensorĉiĝas, pri gefeoj —kaj inter ili reĝino [[Titania]] kaj reĝo [[Oberono]]. Kaj ni ne forgesu la simpatian [[koboldo]]n [[Pukk]]: ili disvolviĝas meze de fantasta atmosfero, en kiu ne forestas la homaj sentimentoj Shakespeare evidentiĝas plej supera poeto, kaj li trafas la plej altajn esprimojn per dialogoj plenaj je delikataj nuancoj, ĝustaj atingoj kaj suplaj ironiaĵoj; ĉio aspektas eksternature. Tial, ne strange, tiun komedion diversfoje oni ankaŭ prezentis surekrane^ por tiel vastigi la scenejan spacon de tiu poezia mondo. Kaj, dirinte tion, mi ripetas: jen gravega verko de K. Kalocsay. Mi ne scipovas la anglan, sed mi faris multajn [[komparo]]jn kun fidinda kastillingva [[traduko]]. Kaj tiel, mi povis profite konstati kiel la tradukisto trafe ĵonglis per plej efikaj rimedoj kaj eblecoj altkapablaj, preskaŭ magiaj, de eminenta kulturlingvo, kaptante kaj redonante la esencon de la originalo. Fari trastudado komparojn de la ellaboritaĵo de K. K. kun la originalo, aŭ kun alilingva bona traduko, estas ekzercado lingva tre profitdona, kiun mi varme rekomendas. Kalocsay ĉiam tradukas rekreante: jen evidentaĵo eksterordinare grava, kaj des pli, ĉar li ĉiam kapablas laŭiri [[relo]]jn de fideleco modela. En tiu ĉi recenzata verko li ankaŭ majstras. Ni notu, aŭ avertu, ke li enkondukas diversajn beletrajn neologismojn, kiuj eble faciligis lian poezian traduktaskon. Sed mi firme kredas ke tiuj novaj, aŭ pli bone, anstataŭigaj vortoj, ne estas konvenaj en simpla prozo. Jen la danĝero! Jen kelkaj: eipa (malmultekosta); disdegni (malŝati); hati (malami); mava (malbona); skoldi (mallaŭdi); vringi (premtordi); minca (maldika) ktp. “Beletraj Kajeroj" de STAFETO metis ree sur la verdan ludotapiŝeton gravan atuton.|G. Mora [[Boletín]] n172 (mar 1969)}} == Bildaro == <gallery mode="packed" heights="200"> Dosiero:Study for The Quarrel of Oberon and Titania.jpg|eta|Titania kaj Oberon - Sir Joseph Noel Paton, 1849. Dosiero:Hermia and Helena.JPG|eta|Hermia kaj Helena de Washington Allston, 1818, nome la du amikinoj kiujn miskomprenoj kaj la teatraĵa konflikto malamikigas kaj poste reamikigas. Dosiero:MidsummerPuckFlying.jpg|eta|Vince Cardinale kiel Puck el prezento de "A Midsummer Night's Dream" ĉe Carmel Shakespeare Festival, Septembre 2000 </Gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Portalo|Literaturo}} * [https://search.onb.ac.at/primo-explore/search?query=any,contains,Somermeznokta%20Son%C4%9Do&tab=onb_books&search_scope=ONB_books&vid=ONB&lang=de_DE&offset=0 Katalogo de] [[Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj]] * [http://anet.ua.ac.be/desktop/ehc/core/index.phtml?language=&euser=&session=&service=opacehc&robot=&deskservice=desktop&desktop=ehc&workstation=EHC-LZ&extra= Katalogo de] [[Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience]] : entajpu la vorton "somermeznokta". * [http://biblioteko.esperanto.cat/cgi-bin/koha/opac-search.pl?q=Somermeznokta+Son%C4%9Do&branch_group_limit= Katalogo de]{{404|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kataluna Esperanto-Asocio]] * [https://reprobi.erasmo.it/Opac/search?tit=SOMERMEZNOKTA&tit_stc=0&orderby=1&odoc=s Katalogo de] [[Nacia Biblioteko de Esperanto]] * [https://lib.uva.nl/discovery/search?query=any,contains,Somermeznokta&tab=Everything&search_scope=DN_and_CI_and_PURE&vid=31UKB_UAM1_INST:UVA&offset=0 Katalogo de] [[Universitato de Amsterdamo]] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Ŝekspiraj komedioj]] [[Kategorio:Verkoj el la esperantigita anglalingva literaturo]] [[Kategorio:Esperanto-libroj aperintaj en 1921]] [[Kategorio:Antverpena Fikcio-libraro]] [[Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj]] [[Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience]] [[Kategorio:Katalogo de Kataluna Esperanto-Asocio]] [[Kategorio:Katalogo de Nacia Biblioteko de Esperanto]] [[Kategorio:Katalogo de Universitato de Amsterdamo]] [[Kategorio:Feoj|*]] [[Kategorio:Sonĝoj en fikcio]] 5bosllorfdkiq5b5n00xzu28ujphrba 0 209918 9494176 9239040 2026-10-16T01:20:23Z Д.Ильин 70105 9494176 wikitext text/x-wiki {{Pluredro | bildo=Triangular bipyramid transparent.svg| bildo1=Triangular dipyramid.svg| speco=[[Dupiramido]] | speco1=[[Solido de Johnson]] kaj [[egallatera trianguledra pluredro]] (se ĉiuj edroj estas regulaj)| edroj_detale=6 [[triangulo]]j| lateroj=9| verticoj=5 | grupo=''D''_''3h''| efiguro=V3.4.4| duala=[[triangula prismo]]| propraĵoj=[[Konveksa aro|Konveksa]] <br /> [[Edro-transitiva]] (kondiĉe) }} En [[geometrio]], la '''triangula dupiramido''' estas [[pluredro]], la unua en la malfinia aro de [[dupiramido]]j. Kiel la nomo sugestas, ĝi povas esti konstruita per kunigo de du ne nepre regulaj [[kvaredro]]j (triangulaj piramidoj) laŭ unu edro. Se ĉiuj edroj de la dupiramido estas egalaj do ĝi estas [[edro-transitiva]] kun 6 [[izocela triangulo|izocelaj triangulaj]] edroj. Tiam ĝi estas la [[duala pluredro]] de la [[triangula prismo]] kun regula bazo. Se la piramido havas [[egallatera triangulo|egallateraj triangulaj]] edroj ĝi estas ankaŭ unu el la [[solido de Johnson|solidoj de Johnson]] (''J''₁₂). Kiel la nomo sugestas, ĝi povas esti konstruita per kunigo de du regulaj [[kvaredro]]j laŭ unu edro. Ĝi estas konveksa [[egallatera trianguledra pluredro]]. Kvankam ĉiuj ĝiaj edroj estas [[kongrua]]j kaj la solido estas [[edro-transitiva]], ĝi ne estas [[platona solido]] ĉar je iuj [[vertico (geometrio)|verticoj]] kuniĝas tri edroj kaj je la aliaj kuniĝas kvar. == Vidu ankaŭ == * [[Triangula dupiramida molekula geometrio]] {{Triangulaj figuroj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{MathWorld | URL = Dipyramid | titolo = Dupiramido}} * {{MathWorld | URL = TriangularDipyramid | titolo = Triangula dupiramido}} [[Kategorio:Piramidoj kaj dupiramidoj]] [[Kategorio:Solidoj de Johnson]] [[Kategorio:Egallateraj trianguledraj pluredroj]] hrmv51jevinw9i61u00mdfi5l5lwqqx 0 213203 9494061 9474830 2026-10-15T17:42:12Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494061 wikitext text/x-wiki {{Informkesto programo}} '''OpenBSD''' estas [[operaciumo]] kiu devenas de [[Unikso]] laŭ [[BSD]]-branĉo. Ĝi estas "deforkita" de [[NetBSD]] fare de [[Theo de Raadt]] en [[1995]] kaj ekde tiam disvolviĝis memstare. Theo de Raadt kunordigas projekton el sia hejmo en urbeto [[Calgary]] ([[Alberta]]) en [[Kanado]]. La projekto gajnis famon per zelota insisto al [[libera programaro|libera]] programado fare de la teamo kaj bonkvalita dokumentado. La teamo de OpenBSD uzas precipe BSD-[[permesilo]]n por ĉiu kodo. Ekzistas okazoj, kiam la programistoj forigis aŭ anstataŭigis kodon, se ili trovis ĝian permesilon nekongrua kun la BSD-a. Plej grava fokuso de programistoj estas kodaj ĝusteco kaj sekureco. Por montri sian emon fari sekuran operaciumon, la teamo de OpenBSD elektis kiel [[maskoto]]n la [[Tetraodontidoj|Tetraodontidan]] [[fiŝo]]n kun nomo Puffy. Kiel plimulto de aliaj BSD-aj operaciumoj, kerno, ĉiuj sistemaj iloj kaj bazaj utilaĵoj, kiel la [[ŝelo]], disvolviĝas en unu centra [[koda arbo]]. Tio tute malsimilas al [[Linukso]], kie ĉiu aplikaĵo disvolviĝas aparte kaj poste [[distribuo|distribu]]-eldonistoj pakas ilin ĉiu je propra maniero. La liberfontaj pakaĵoj, kiuj ne apartenas al centra koda arbo de OpenBSD, kiel [[GNOME]], [[KDE]], [[XFCE]], [[LibreOffice]] kaj plimulto de aliaj utilaĵoj, elŝuteblas el [[portaĵa arbo]]. La projekto de OpenBSD oficiale subtenas 17 [[procesoro|procesorajn]] platformojn: [[Digital Equipment Corporation|DEC]] [[Alpha]], [[Intel]] [[i386]], [[Hewlett-Packard]] [[PA-RISC]], [[AMD]] [[AMD64]], [[Motorola 68000]], [[Apple Computer|Apple]] [[PowerPC]], [[Sun Microsystems|Sun]] [[SPARC]] kaj SPARC64, [[VAX]] kaj [[Sharp Zaurus]]. == Historio kaj populareco == En decembro [[1994]] kunfondinto de [[NetBSD]]-projekto [[Theo de Raadt]] estis devigita rezigni la pozicion de ĉefprogramisto en NetBSD-teamo kaj perdis aliron al la fontokodo. La kialo de tio ne estas precize konata. Estas raportoj pri multaj konfliktoj kun Theo en [[dissendolisto]]j de NetBSD-projekto.<ref>Glass, Adam. Mesaĝo al netbsd-uzantoj: ''[http://mail-index.netbsd.org/netbsd-users/1994/12/23/0000.html Theo De Raadt (tiel)]'', 23-a de decembro 1994. Kontrolita la 8-an de januaro 2006.</ref> Oni ofte diris pri De Raadt, ke li havas iom konflikteman personecon: Peter Wayner en sia libro pri historio de libera programaro diris, ke antaŭ disiĝo de NetBSD, De Raadt ''"komencis froti certajn personojn en malĝusta maniero"'';<ref>Wayner, Peter. ''Free For All: How Linux and the Free Software Movement Undercut the High Tech Titans,'' [http://www.jus.uio.no/sisu/free_for_all.peter_wayner/18.html#987 18.3 Flames, Fights, and the Birth of OpenBSD] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090719014824/http://www.jus.uio.no/sisu/free_for_all.peter_wayner/18.html#987 |date=2009-07-19 }}, 2000. Kontrolita la 6-an de januaro 2006.</ref> [[Linus Torvalds]] priskribis lin kiel "malfacilan";<ref>Forbes. ''[http://www.forbes.com/intelligentinfrastructure/2005/06/16/linux-bsd-unix-cz_dl_0616theo.html Is Linux For Losers?] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090122090315/http://www.forbes.com/intelligentinfrastructure/2005/06/16/linux-bsd-unix-cz_dl_0616theo.html |date=2009-01-22 }}'' 16-a de junio 2005. Kontrolita la 8-an de januaro 2006.</ref> poste unu el la ĵurnalistoj, kiuj kontaktis kun De Raadt, agnoskis ke li estis iom maltrankvila antaŭ la intervjuo.<ref>NewsForge. ''[http://www.newsforge.com/article.pl?sid=01/01/29/1718219 Theo de Raadt gives it all to OpenBSD] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20020227141822/http://www.newsforge.com/article.pl?sid=01%2F01%2F29%2F1718219 |date=2002-02-27 }},'' 30-a de januaro 2001. Kontrolita la 8-an de januaro 2006.</ref> Poste, tamen, la sama ĵurnalisto en sama artikolo diris, ke De Raadt "transformiĝis" post fondo de OpenBSD pro sia "deziro zorgi pri la teamo". Multaj trovas lian rektan, honestan esprimmanieron simpatia kaj estas malfacile nei lian talenton de [[programisto]]<ref>In [http://mail-index.netbsd.org/netbsd-users/1994/12/23/0000.html this message] the NetBSD core team acknowledge de Raadt's "positive contributions" to the project despite its problems with him.</ref> kaj "[[guruo]]" pri komputila sekureco..<ref>Tux Journal. ''[http://www.tuxjournal.net/intervista3-en.html A good morning with: Theo de Raadt] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/19960101/http://www.tuxjournal.net/intervista3-en.html |date=1996-01-01 }},'' 2-a de junio 2005. Kontrolita la 21-an de aprilo 2006.</ref> [[Dosiero:Bsd distributions usage.svg|dekstra|eta|[[Bargrafiko]] pri proporcio de uzantoj de variantoj de [[Berkeley Software Distribution|BSD]]-operaciumoj, atingita per enketo<ref name=survey /> Enketatoj povis elekti pli ol unu variaĵon de operaciumo.]] En oktobro 1995 De Raadt fondis OpenBSD-projekton, kiu estis "forkaĵo" (branĉo) de NetBSD 1.0. La unua versio, OpenBSD 1.2, eldoniĝis en julio [[1996]], kaj en oktobro de sama jaro ĝin sekvis OpenBSD 2.0..<ref>de Raadt, Theo. Retmesaĝo al openbsd-announce: ''[http://www.monkey.org/openbsd/archive2/announce/199610/msg00001.html The OpenBSD 2.0 release] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050527220458/http://www.monkey.org/openbsd/archive2/announce/199610/msg00001.html |date=2005-05-27 }},'' 18-a de oktobro 1996. Kontrolita la 10-an de decembro 2005.</ref> Ekde tiam novaj versioj aperis post ĉiu duonjaro. La plej lasta versio estas OpenBSD 4.4, kiu aperis en la [[1-a de novembro]] [[2008]].<ref>de Raadt, Theo. Retmesaĝo al openbsd-misc: ''[http://groups.google.co.uk/group/fa.openbsd.announce/browse_thread/thread/8a7a59f1330b8823?ie=UTF-8 OpenBSD 4.4 released, Nov 1. Enjoy!] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081208155051/http://groups.google.co.uk/group/fa.openbsd.announce/browse_thread/thread/8a7a59f1330b8823?ie=UTF-8 |date=2008-12-08 }},'' 31-a de oktobro 2008. Kontrolita la 31-an de oktobro 2008.</ref> En la [[25-a de julio]] [[2007]], OpenBSD-programisto Bob Beck anoncis kreon de [[OpenBSD Fonduso]],<ref>[http://www.openbsdfoundation.org Oficiala retejo de fondaĵo.]</ref> [[Kanado|kanada]] [[neprofitcela organizaĵo]] por "agi kiel sola kontaktpunkto por personoj kaj organizaĵoj, kiuj volas subteni na OpenBSD."<ref>Beck, Bob. Retmesaĝo al openbsd-misc: ''[http://www.nabble.com/Announcing%3A-The-OpenBSD-Foundation-p11801927.html Announcing: The OpenBSD Foundation] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081208184002/http://www.nabble.com/Announcing%3A-The-OpenBSD-Foundation-p11801927.html |date=2008-12-08 }},'' 25-a de julio 2007. Kontrolita la 26-an de julio 2007.</ref> Oni ne povas precize diri, kiom da homoj uzas na OpenBSD: la programistoj ne kolektas statistikon pri la uzantoj kaj aliaj fontoj de informo ne ekzistas, ĉar ĝi estas senpaga, libera programaro. En septembro [[2005]] projekto ''BSD Certification'' aranĝis enketon, kiu montris, ke ĉ. 32,8 % de BSD-uzantoj (1420 el 4330 respondintoj) uzis na OpenBSD aŭ sole, aŭ paralele kun alia BSD-variaĵo.<ref name=survey>[http://www.bsdcertification.org/ The BSD Certification Group.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050317162316/http://www.bsdcertification.org/ |date=2005-03-17 }}; [[Portebla dokumentformo|PDF]]-aĵo de [http://www.bsdcertification.org/downloads/pr_20051031_usage_survey_en_en.pdf rezultoj de uzo-enketo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120118174851/http://www.bsdcertification.org/downloads/pr_20051031_usage_survey_en_en.pdf |date=2012-01-18 }}.</ref> Do, OpenBSD estas due plej populara BSD-distribuo post [[FreeBSD]], kiu kolektis 77,0 %, kaj antaŭ NetBSD kun 16,3 %. La retpaĝaro [[DistroWatch]], kiu estas konata pro statistiko pri populareco de [[Linuks]]-distribuoj, publikigas statistikon de vizitoj per ĉiuj Linuksaj distribuoj kaj aliaj operaciumoj. En 23-a de aŭgusto [[2008]] ĝi metis na OpenBSD en la 54-a viclokon, kun 126 vizitoj je tago. FreeBSD estas en la 16-a loko kun 473 vizitoj je tago. == Libera programaro kaj libera dokumentado == Kiam OpenBSD estis kreita, Theo de Raadt decidis, ke la fontokodo devas esti legebla por iu ajn iam ajn. Do, kun asisto de [[Chuck Cranor]],,<ref>[http://chuck.cranor.org/ retejo de Chuck Cranor]</ref> li kreis publikan, anoniman [[Concurrent Versions System|CVS]]-servilon. Tiam tio estas nekutima por mondo de "serioza" programaro. La tradicio estis, ke nur malgranda teamo da ĉefprogramistoj havis atingon al la tuta fontokodo, ĝis kiam la programo estis eldonata. Tia praktiko havis malavantaĝojn, ĉar kontribuantoj ne povis sekvi disvolvon de projekto inter eldonitaj versioj, kaj iliaj kontribuoj ofte ripetis jam faritan laboron. La decido lasi fontokodon malfermita la tutan tempon kondukis al elekto de nomo ''OpenBSD'' (''Open'' – [[angle]] malfermita), kiu signalis pri insisto de la projekto al malfermeco ambaŭ pri fontokodo kaj dokumentado. Incidento, kiu montris persistemon de OpenBSD pri libera dokumentado okazis en marto [[2005]], kiam De Raadt afiŝis mesaĝon<ref>de Raadt, Theo. Retmesaĝo al openbsd-misc: ''[http://marc.theaimsgroup.com/?l=openbsd-misc&m=111118558813932 Adaptec AAC raid support],'' 18-a de marto 2005. Kontrolita la 9-an de decembro 2005.</ref> al ''openbsd-misc'' dissendolisto. Li anoncis, ke post kvar monatoj da diskuto [[Adaptec]] rifuzis malfermi dokumentadon, necesan por plibonigo de OpenBSD-[[pelilo]]j por ĝiaj [[redundant array of independent disks|RAID]]-regiloj Adaptec AAC. Kiel ofte antaŭe en similaj kondiĉoj, li apelaciis al la OpenBSD-komunumo kaj proponis envolviĝi kaj esprimi siajn opiniojn al Adaptec. Post nelonge, kontribuanto de FreeBSD, eksa dunginto de Adaptec kaj aŭtoro de FreeBSD-peliloj por AAC RAID Scott Long<ref>[http://people.freebsd.org/~scottl/ retejo de Scott Long]</ref> atakis na De Raadt<ref>Long, Scott. Afiŝo al OSNews: ''[http://osnews.com/comment.php?news_id=10032&offset=15&rows=28#350222 From a BSD and former Adaptec person…] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071014081851/http://osnews.com/comment.php?news_id=10032&offset=15&rows=28#350222 |date=2007-10-14 }},'' 19-a de marto 2005. Kontrolita la 9-an de decembro 2005.</ref> en la paĝaro de [[OSNews]], dirante, ke li devus unue kontakti lin pri problemoj kun Adaptec. Tio kaŭzis diskuton en la dissendolisto ''freebsd-questions'', kie De Raadt respondis,<ref>de Raadt, Theo. Retmesaĝo al freebsd-questions: ''[http://lists.freebsd.org/pipermail/freebsd-questions/2005-March/081294.html aac support],'' 19-a de marto 2005. Kontrolita la 9-an de decembro 2005.</ref> ke li antaŭe ne ricevis iun ajn helpon de Scott Long nek ricevis iun referencon pri li de Adaptec. La debato akriĝis,<ref>de Raadt, Theo. Retmesaĝo al freebsd-questions: ''[http://lists.freebsd.org/pipermail/freebsd-questions/2005-March/081313.html aac support],'' 19-a de marto 2005. Kontrolita la 9-an de decembro 2005.</ref> kiam ektemis pri [[blobo|blobaj]] peliloj kaj interkonsentoj pri nedisvastigo de informo ([[angla lingvo|angle]] NDA = ''non-disclosure agreement''): programistoj de OpenBSD ne permesas inkludon de neliberaj duumaj dosieroj en fontan arbon kaj ne volas subskribi na NDA. La FreeBSD-projekto, tamen, havas alian politikon, kaj granda parto de la kodo, kiun proponis Scott Long, estis fermita kaj skribita sub NDA. Ĉar libera dokumentado estis neakirebla ĝis eldono de OpenBSD 3.7, oni forigis subtenon de regiloj por Adaptec AAC RAID el la norma kerno de OpenBSD. Politiko de OpenBSD insistas pri malfermeco de la tuta dokumentado por ĉiu aparataro. En sia prezento en decembro [[2006]] De Raadt klarigis, ke sen ĝi "programistoj faras erarojn en peliloj" kaj ke "la sperto 'ho Dio, ĝi funkcias!' estas pli malfacile atingebla, kaj multaj programistoj simple kapitulacas".<ref>de Raadt, Theo. ''[http://www.openbsd.org/papers/opencon06-docs/index.html Prezentaĵo al OpenCON],'' Decembro 2006. Kontrolita la 7-an de decembro 2006.</ref> En sama prezento li diris, ke liverado de duumaj peliloj estas neakceptebla por OpenBSD — ili estas nekredindaj kaj "estas neniu maniero ripari ilin, se ili rompiĝas". Liverant-kontribuita fontokodo estas "apenaŭ akceptebla" kaj eĉ ĝi estas malfacile riparebla, se iuj problemoj okazas. == Licencado == [[Dosiero:Openbsd37withjwm.png|eta|250px|dekstra|OpenBSD 3.7 kun [[X.Org]] kaj [[X-a fenestradministrilo|fenestradministrilo]] [[JWM]]]] Celo de projekto OpenBSD estas "subteni spiriton de originalaj Berkeley-Unix-[[kopirajto]]j," kiuj permesis "relative senobstaklan distribuadon de Uniksaj fontoj.".<ref>OpenBSD.org. ''[http://www.openbsd.org/policy.html Kopirajta strategio (angle)]''. Kontrolita la 7-an de januaro 2006.</ref> Pro tio OpenBSD preferas kodon kun [[ISC-licenco|Internet-Systems-Consortium- (ISC-)licenco]], kiu estas simpligita versio de originala BSD-licenco kun iom da teksto forigita, ĉar ĝi iĝis nenecesa post la [[Konvencio de Berno]]. Ankaŭ akceptitaj estas aliaj versioj de [[MIT-licenco]] kaj [[BSD-licenco]]. La kutime uzata [[GPL]] estas konsiderata tro restrikta.<ref>NewsForge. ''[http://os.newsforge.com/article.pl?sid=05/06/09/2132233 BSD cognoscenti on Linux] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080207203248/http://www.linux.com/articles/45572 |date=2008-02-07 }},'' 15-a de junio 2005. Kontrolita la 7-an de januaro 2006.</ref> La projekto ne plu akceptas novan kodon sub ĝi aŭ aliaj licencoj. Krome, oni klopodas anstataŭigi jam ekzistantan kodon sub tiuj licencoj per ISC- aŭ BSD-licenca, kiam tia anstataŭaĵo ekzistas aŭ kiam kreo de ĝi ne estas nepraktike laboriga. En septembro [[2007]] la OpenBSD-teamo eĉ faris komencajn paŝojn por anstataŭigo de [[GNU Compiler Collection]] (GCC) per BSD-licenca [[Portable C Compiler]] (portebla C-tradukilo, PCC) fare de Anders Magnusson.<ref>CVS [http://marc.info/?l=openbsd-cvs&m=118988004013923&w=2 protokolmesaĝo] de la importo. Kontrolita la 21-an de septembro 2007.</ref> Rezultoj de tiuj klopodoj de OpenBSD-teamo estas impresaj. Aparte notinda estas [[OpenSSH]], forkaĵo de originala [[Secure Shell|SSH]] disvolvita ene de OpenBSD-projekto. Unue ĝi aperis en OpenBSD 2.6 kaj nun ĝi estas la plej populara vario de SSH, portita al multaj aliaj operaciumoj. Krome, menciindas disvolvo de [[fajroŝirmilo]] [[pf (fajroŝirmilo)|pf]], kiu komenciĝis post movo de [[IPFilter]] al pli restrikta licenco. Ĝi unue aperis en OpenBSD 3.0<ref>Hartmeier, Daniel. [http://www.benzedrine.ĉ/pf-paper.html Design and Performance of the OpenBSD Stateful Packet Filter (pf)]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Kontrolita la 9-an de decembro 2005.</ref> kaj nun ekzistas en [[DragonFly BSD]], NetBSD kaj FreeBSD. Pli malfrue, OpenBSD anstataŭigis la GPL-licencajn ilojn [[bc (programlingvo)|bc]], [[dc (Unix)|dc]], [[diff]], [[grep]], [[gzip]], [[nm (Unix)|nm]], [[pkg-config]], [[Revision Control System|RCS]], sendbug (parto de [[GNATS]]) kaj [[size (Unix)|size]] per BSD-licencaj ekvivalentaĵoj. OpenBSD-programistoj ankaŭ kreis na [[OpenBGPD]], [[OpenOSPFD]], [[OpenNTPD]] kaj [[OpenCVS]], BSD-licencajn alternativojn por ekzistanta programaro. En junio 2001, pro disputoj pri ŝanĝo de licenco de IPFilter fare de [[Darren Reed]], OpenBSD komencis sisteman licencan kontrolon de portaĵaj kaj fontaj arboj.<ref>NewsForge. ''[http://www.newsforge.com/article.pl?sid=01/06/06/169245 OpenBSD and ipfilter still fighting over license disagreement] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20010702173702/http://www.newsforge.com/article.pl?sid=01%2F06%2F06%2F169245 |date=2001-07-02 }},'' 6-a de junio 2001. Kontrolita la 23-an de novembro 2005.</ref> Kodo de pli ol cent pakaĵoj en la sistemo estis trovita nelicencita, ambigue licencita aŭ uzata kontraŭ reguloj de licenco. Por pli rigora sekvo de licencoj, la teamo kontaktis ĉiujn kopirajto-posedantojn kiujn eblis. Iuj partoj de kodo estis forigitaj, aliaj anstataŭigitaj kaj aliaj, inkluzive [[kursigilo|kursigilajn]] ilojn, mrinfo kaj map-mbone,,<ref>Man pages: [http://www.openbsd.org/cgi-bin/man.cgi?query=mrinfo mrinfo] kaj [http://www.openbsd.org/cgi-bin/man.cgi?query=map-mbone map-mbone].</ref> kiuj estis originale licencitaj fare de [[Xerox]] nur por scienca uzo, estis relicencitaj por ke OpenBSD povu daŭre uzi ilin. Ankaŭ dum tiu enketo oni forigis ĉiun programaron fare de [[Daniel J. Bernstein]] el la portaĵa arbo. Tiam Bernstein estis postulanta, ke ĉiuj modifoj en lia kodo estu aprobitaj fare de li mem antaŭ redistribuo, kaj la OpenBSD-teamo ne volis malŝpari tempon kaj laboron por tio.<ref>de Raadt, Theo. Retmesaĝo al openbsd-misc: ''[http://archives.neohapsis.com/archives/openbsd/2001-08/2544.html Re: Why were all DJB's ports removed? No more qmail?] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160419110701/http://archives.neohapsis.com/archives/openbsd/2001-08/2544.html |date=2016-04-19 }},'' 24-a de aŭgusto 2001. Kontrolita la 9-an de decembro 2005.</ref> Tiu forigo kondukis al konflikto kun Bernstein, kiu sentis, ke forigo de lia programaro estis maljusta kaj vokis kiel ekzemplon la [[TTT-legilo]]n [[Netscape]], kiu estis multe malpli libera, sed tamen restis en portaĵa arbo.<ref>Bernstein, DJ. Retmesaĝo al openbsd-misc: ''[http://archives.neohapsis.com/archives/openbsd/2001-08/2812.html Re: Why were all DJB's ports removed? No more qmail?] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120204203539/http://archives.neohapsis.com/archives/openbsd/2001-08/2812.html |date=2012-02-04 }},'' 27-a de aŭgusto 2001. Kontrolita la 9-an de decembro 2005.</ref> Pozicio de OpenBSD-teamo estis, ke kondiĉoj de licenco de Netscape, kvankam eĉ ne libera programaro, estis pli facile sekveblaj.<ref>Espie, Marc. Retmesaĝo al openbsd-misc: ''[http://archives.neohapsis.com/archives/openbsd/2001-08/2864.html Re: Why were all DJB's ports removed? No more qmail?] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160419080907/http://archives.neohapsis.com/archives/openbsd/2001-08/2864.html |date=2016-04-19 }},'' 28-a de aŭgusto 2001. Kontrolita la 9-an de decembro 2005.</ref> Ili asertis, ke la deziro de Bernstein kontroli ĉiujn posteulojn de sia programaro, kondukos al ega kvanto de nenecesa laboro, kaj do forigo estis plej facila maniero ne kontraŭi liajn postulojn. == Sekureco kaj kodkontrolo == Nelonge post fondiĝo de OpenBSD projekti, Theo de Raadt ricevis proponon de programara kompanio nomata Secure Networks, Inc. aŭ SNI.<ref>The Age. ''[http://www.theage.com.au/articles/2004/10/07/1097089476287.html Staying on the cutting edge],'' October 8, 2004. Visited January 8, 2006.</ref><ref>ONLamp.com. Interview with OpenBSD developers: ''[http://www.onlamp.com/pub/a/bsd/2003/07/17/openbsd_core_team.html The Essence of OpenBSD] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171022004013/http://www.onlamp.com/pub/a/bsd/2003/07/17/openbsd_core_team.html |date=2017-10-22 }},'' July 17, 2003. Visited December 18, 2005.</ref> Ĝi estis kreanta "ilon por kontrolo de reta sekureco" nomatan Ballista (poste renomita al Cybercop Scanner, kiam SNI estis aĉetita fare de [[McAfee|Network Associates]]), kiu celis trovi kaj ataki eblajn truojn en komputila sekureco. Ĉar De Raadt mem havis grandan intereson pri sekureco, li akceptis proponon kaj la kunlaboro estis aparte utila antaŭ eldono de OpenBSD 2.3<ref>Theo de Raadt on SNI: "Without their support at the right time, this release probably would not have happened." From the [http://www.monkey.org/openbsd/archive/misc/9805/msg00308.html 2.3 release announcement] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141103115354/http://www.monkey.org/openbsd/archive/misc/9805/msg00308.html |date=2014-11-03 }}. Visited December 19, 2005.</ref> kaj helpis difini ĉefan celon de la projekto: OpenBSD-programistoj provu krei kodon, kiu estu ĝusta, stabila kaj sekura, eĉ se por tio ili devos oferi facilecon, rapidon kaj funkcian riĉecon. Ĉar cimoj en OpenBSD iĝis pli kaj pli obskuraj kaj malfacile atakeblaj, la sekureca kompanio trovis ke la afera iĝis tro komplika kaj ne plu kost-efika. Post jaroj de kunlaboro ĝi la teamoj dispartiĝis. Ĝis junio 2002, OpenBSD-retpaĝaro havis sloganon: {{Cquote|Kvin jaroj sen defora atakeblo en defaŭlta instalo!}} En junio 2002, Mark Dowd el [[Internet Security Systems]] trovis cimon en OpenSSH kodo, kiu ebligis demando-respondan atakon.<ref>Internet Security Systems. [http://xforce.iss.net/xforce/alerts/id/advise123 OpenSSH Remote Challenge Vulnerability]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, June 26, 2002. Visited December 17, 2005.</ref> Tiu atakeblo en defaŭlta instalo de OpenBSD ebligis atakinton atingi [[root]]-konton defore, kaj estis ekstreme serioza pro vasta uzado de OpenSSH en multaj operciumoj tiatempe.<ref>[http://xforce.iss.net/xforce/xfdb/9169 A partial list of affected operating systems] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120106002606/http://xforce.iss.net/xforce/xfdb/9169 |date=2012-01-06 }}.</ref> Pro la problemo oni devis korekti la sloganon al: {{Cquote|Unu defora atakeblo en defaŭlta instalo post preskaŭ 6 jaroj!}} La slogano restis senŝanĝa dum loga tempo. Nur en [[13-a de marto]] [[2007]] firmao Core Security Technologies<ref>[http://www.coresecurity.com Core Security Technologies' homepage].</ref> malkovris retan deforan atakeblon en OpenBSD.<ref>Core Security Technologies. ''[http://www.coresecurity.com/content/open-bsd-advisorie OpenBSD's IPv6 mbufs remote kernel buffer overflow.]'' March 13, 2007. Visited March 13, 2007.</ref> La slogano estis ŝanĝita al: {{Cquote|Nur du deforaj atakebloj en defaŭlta instalo post pli ol 10 jaroj!}} Tiu ĉi aserto estas kritikita, ĉan defaŭlta instalo de OpenBSD ne multon inkluzivas, kaj el portaĵa arbo instaleblas programoj kun aliaj trovitaj vundebloj. Tamen, ĉar la slogano referas nur al defaŭlta instalo, ĝi estas formale korekta. Unu el fundamentaj ideoj de OpenBSD estas ke la sistemo estu simpla, travidebla kaj defaŭlte sekura. Minimumaj defaŭltoj de OpenBSD sekvas standardon de komputila sekureca praktiko, kio postulas aktivigon de kiom eblas malpli multe da servoj. Krome, malfermita fontokodo kaj konstanta sekureca kontrolo estas gravaj elementoj de sekura sistemo.<ref>Wheeler, David A. Secure Programming for Linux and Unix HOWTO, [http://www.dwheeler.com/secure-programs/Secure-Programs-HOWTO/open-source-security.html 2.4. Is Open Source Good for Security?] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070501112323/http://www.dwheeler.com/secure-programs/Secure-Programs-HOWTO/open-source-security.html |date=2007-05-01 }}, March 3, 2003. Visited December 10, 2005.</ref> [[Dosiero:Openbsd38boot.png|eta|250px|dekstra|Starto de OpenBSD 3.8-current. En versio 3.8 oni ŝanĝis funkcion ''[[malloc]]'']] OpenBSD enhavas grandan nombron de ecoj por pli bona sekureco, inkluzive ŝanĝoj en [[API]] kaj ilaro, kiel ''[[arc4random]]'', ''[[issetugid]]'', ''[[strlcat]]'', ''[[strlcpy]]'' kaj ''[[strtonum]]'' funkcioj kaj ilo por [[statika analizo de kodo]], teknikoj protekto de memoro kiel [[ProPolice]], [[StackGhost]], la [[W^X]] (^ signifas ''[[logika neinkluziva aŭo]]'') sistemo de protekto de [[memorpaĝado]], samkiel ŝanĝoj en ''[[malloc]]''. Ankaŭ estas multaj [[kriptografio|kriptografiaj]] kaj [[hazardigo|hazardigaj]] utilaĵoj. OpenBSD uzas [[Blowfish]]-ŝifron por ŝifrigo de [[pasvorto]]. Por redukti riskon de miskonfiguro, ebliganta eskalacion de privilegioj, multaj programoj estas reskribataj kaj adaptitaj por separigo de privilegioj, revoko de privilegioj kaj [[chroot]]. OpenBSD estas unua sistemo, kiu ekuzas separigon de privilegioj - la teknikon, inspiritan de principo de la plej malgranda privilegio. En ĝi la programo disiĝas je du aŭ pli partoj, el kiuj unu performas privilegiitajn operaciojn kaj la aliaj performas taskojn, kiuj ne bezonas privilegiojn.<ref>Provos, Niels. [http://www.citi.umich.edu/u/provos/ssh/privsep.html Privilege Separated OpenSSH] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120102075206/http://www.citi.umich.edu/u/provos/ssh/privsep.html |date=2012-01-02 }}. Visited January 30, 2006.</ref> Revoko de privilegioj estas simila maniero, kiu postulas ke la programo aŭ parto de programo ĉiam perdu la privilegiojn, se kuranta tasko ne bezonas ilin. Chroot estas Uniksa servo, kiu ligas ĉiun aktivecon de programo al certa zono de [[dosiersistemo]], malebligante iun atingon al io ekster tiu zono. La programistoj aplikis tiujn ecojn al OpenBSD-versioj de komunaj aplikaĵoj, inkluzive [[tcpdump]] kaj [[Apache]] [[retservilo]] - la lasta estas ege ŝanĝita de la originala pro licencaj problemoj de Apache 2.* serio kaj baziĝas je versio 1.3.29. La projekto kontinue kontrolas kodon kaj serĉas por problemoj. Programisto Marc Espie priskribis la laboron kiel "nefinia … pli temas pri la procezo ol pri iu aparta cimo".<ref>O'Reilly Network. ''[http://www.onlamp.com/pub/a/bsd/2004/03/18/marc_espie.html An Interview with OpenBSD's Marc Espie] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180504070533/http://www.onlamp.com/pub/a/bsd/2004/03/18/marc_espie.html |date=2018-05-04 }},'' March 18, 2004. Visited January 24, 2006.</ref> En sama intervjuo li priskribis kutiman procedon, kion oni okazigas post trovo de cimo. Tio inkluzivas traserĉon tra tuta fonta arbo por samaj aŭ similaj problemoj, "provon eltrovi necesajn ŝanĝojn de dokumentado" kaj enketo ĉu eblas "ŝanĝi la kompililon por ke ĝi avertu kontraŭ tiu ĉi problemo". Kune kun DragonFly BSD, OpenBSD estas unu el du liberaj operaciumoj, kiuj strebas konverti ĉiun [[K&R C]]-kodon al [[ANSI C]]. Tio ne kondutas al iuj funkciaj ŝanĝoj, sed igas la kodon pli legebla kaj komprenebla. La standarda formo de kodo estas la [[Kernel Normal Form]], kiu postulas rigorajn standardojn de kiel la kodo devas aspekti por esti plej facile komprenebla kaj riparebla. La standardo aplikiĝas al la tuta kodo antaŭ inkludo en la baza operaciumo. Ekzistanta kodo estas aktive prilaborata por akordi kun la postuloj. [[Linus Torvalds]], kreinto de [[Linukso]], kritikis la alvenon de OpenBSD programistoj kaj asertis, ke pli granda parto de laboro venu al riparo de ĝeneralaj cimoj ol al sekurecaj problemoj, ĉar nerilataj al sekureco cimoj estas multoble pli multaj ("la enuaj normalaj cimoj estas _ege_ pli gravaj, simple ĉar estas multe pli da ili")<ref>Torvalds, Linus. Mail to linux-kernel: ''[http://thread.gmane.org/gmane.linux.kernel/701694/focus=706950 Re: <nowiki>[stable]</nowiki> Linux 2.6.25.10] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150207221403/http://thread.gmane.org/gmane.linux.kernel/701694/focus=706950 |date=2015-02-07 }}'', July 15, 2008. Visited July 20, 2008.</ref>. En [[15-a de julio]] [[2008]] li akre atakis la politikon de OpenBSD: "Ili tiom multe zorgas pri sekureco, ke ili preskaŭ agnoskas, ke nenio alia gravas por ili."<ref>Torvalds, Linus. Mail to linux-kernel: ''[http://article.gmane.org/gmane.linux.kernel/706950 Re: <nowiki>[stable]</nowiki> Linux 2.6.25.10]'', July 15, 2008. Visited July 20, 2008.</ref>. OpenBSD-programisto Marc Espie komentis al tiu atako: "Tio ĉi estas tute misinformita opinio … [Fikso de normalaj cimoj] estas ĝuste kion faras la OpenBSD projekto, tutan tempon".<ref>Espie, Marc. Mail to openbsd-misc: ''[https://web.archive.org/web/20120505011403/http://kerneltrap.org/mailarchive/openbsd-misc/2008/7/16/2536484 Re: This is what Linus Torvalds calls openBSD crowd]'', July 16, 2008. Visited July 20, 2008.</ref> Alia programisto de la teamo, Artur Grabowski, diris: "La plej ridinda parto de tio estas … ke li [Torvalds] diris ĝuste samajn aferojn ni diras."<ref>Grabowski, Artur. Mail to openbsd-misc: ''[https://web.archive.org/web/20120505011458/http://kerneltrap.org/mailarchive/openbsd-misc/2008/7/17/2545214 Re: This is what Linus Torvalds calls openBSD crowd]'', July 16, 2008. Visited July 20, 2008.</ref> === Polemiko pri "Malantaŭa pordo" === Je la [[11-a de decembro]] [[2010]] Gregory Perry sendis retpoŝtmesaĝon al Theo de Raadt, en kiu li asertis, ke antaŭ 10 jaroj la [[FBI]] pagis al kelkaj tiamaj OpenBSD-programistoj por enmeti "[[malantaŭa pordo (komputiko)|malantaŭan pordon]]" (t.e., speciale lasitan vundeblon, kiu povu doni neaŭtoritatan atingon al la sistemo) en [[kriptografio|kriptografian]] subsistemon de OpenBSD. Theo de Raadt publikigis la mesaĝon en dissendlisto ''openbsd-tech'' kaj proponis relegi kaj testi kodon de [[IPsec]] subsistemo.<ref>[http://marc.info/?l=openbsd-tech&m=129236621626462&w=2 Allegations regarding OpenBSD IPSEC]</ref><ref>[http://www.osnews.com/story/24136/_FBI_Added_Secret_Backdoors_to_OpenBSD_IPSEC_ "FBI Added Secret Backdoors to OpenBSD IPSEC"]</ref> Malgraŭ ĝenerale skeptika respondo de Theo kaj aliaj programistoj, tiu ĉi akuzo kaŭzis grandan ondon de polemiko, ĉar kodo el OpenBSD IPSec ekzistas en multaj aliaj projektoj, inkluzive tiaj gravaj projektoj kiel [[FreeBSD]], [[Mac OSX]] kaj [[Linukso]]. Theo invitis ĉiujn programistojn memstare revizii la kodon, sed dum la sekva semajno neniuj novaj vundebloj estas trovitaj. Jason Wright, unu el programistoj menciataj en originala akuza mesaĝo, akre neis la akuzaĵoj kaj nomis ilin "urba legendo"<ref>[http://permalink.gmane.org/gmane.os.openbsd.tech/22577 Re: Allegations regarding OpenBSD IPSEC - The OpenBSD operating system (technical)]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Krome, li diris, ke en la priskribita tempo li eĉ ne laboris pri IPSEC subsistemo. Alia menciito Scott Lowe diris ke li entute ne estis programisto kaj nur partoprenas en disvastigo kaj propagando de la sistemo. "Neniam en mia vivo mi kontribuis eĉ unu linion de kodo al OpenBSD; mia advokatumo estas nur pro mia ŝato de la projekto" - diris li.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.itworld.com/open-source/130820/openbsdfbi-allegations-denied-named-participant |titolo=OpenBSD/FBI allegations denied by named participants - ITWorld.com |alirdato=2010-12-22 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20101225070224/http://www.itworld.com/open-source/130820/openbsdfbi-allegations-denied-named-participant |arkivdato=2010-12-25 }}</ref> Dag-Erling Smørgrav, FreeBSD programisto el [[Norvegio]], metis en sian [[blogo]]n proponon pagi $100 al la unua persono, kiu montros la "malantaŭan pordon" en OpenBSD IPSec, kaj alian $100 se la sama vundeblo ekzistas en FreeBSD, kaj alian $100 se la sama vundeblo ekzistas en "sekurece-krita porcio de Linuksa kerno".<ref>[http://maycontaintracesofbolts.blogspot.com/2010/12/openbsd-ipsec-backdoor-allegations.html - OpenBSD IPSec backdoor allegations: triple $100 bounty]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> En komentoj por tiu ĉi blogaĵo, multaj teamoj kaj individuaj programistoj promesis aldoni siajn monojn al la prezo, do, se la "pordo" vere ekzistas, la trovinto ricevos konsiderindan sumon de mono. Ĝis nun la prezo restas nepretendata. == Uzoj == Sekurecaj atingoj de OpenBSD, defaŭlta kriptografio kaj pf-[[fajroŝirmilo]] faras ĝin grava por industrio de komputila sekureco. Aparte ĝi uziĝas por aparataj fajroŝirmiloj, [[invadodetektilo]]j kaj [[reta kluzo|kluzoj]] de [[VPN]]. Oni ofte uzas ĝin por gravaj serviloj, kiuj enhavas gravan informon kaj devas protekti sin de [[kodrompisto]]j kaj [[DoS-atako]]j. Krome, pro enhavo de programo [[spamd]], ĝi estas uzata en [[spamfiltrilo]]j. [[Dosiero:Openbsd38defaultwm.png|eta|250px|dekstra|OpenBSD 3.8 kun [[X.Org]] kun [[X-fenestradministrilo]] [[FVWM]] 2.2.5]] Ĉar BSD-licenco de malpermesas inkludon de kodo en komercaj fermitaj aplikaĵoj, kelkaj [[nelibera programaro|neliberaj]] komercaj sekurecsistemoj estas bazitaj je OpenBSD, inkluzive Profense de firmao Armorlogic ApS,,<ref>[http://www.armorlogic.com/ Armorlogic ApS's homepage].</ref> AccessEnforcer de Calyptix Security,<ref>[http://www.calyptix.com/ Calyptix Security's website].</ref> GeNUGate kaj GeNUBox de GeNUA mbH,<ref>[http://www.genua.de/ GeNUA mbH's homepage].</ref> RTMX O/S de RTMX Inc,,<ref>[http://www.rtmx.com/ RTMX Inc homepage].</ref> syswall de Syscall Network Solutions AG,<ref>[http://www.syswall.de/ Syscall Network Solutions AG's site] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090305215210/http://www.syswall.de/ |date=2009-03-05 }}.</ref> HIOBMessenger de topX, kaj variaj securecaj aplikaĵoj de .vantronix GmbH..<ref>[http://www.vantronix.com/ .vantronix GmbH's homepage] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120101215138/http://www.vantronix.com/ |date=2012-01-01 }}.</ref> El tiuj, nur GeNUA, RTMX, kaj .vantronix redonis kontribuaĵojn al OpenBSD-projekto: GeNUA helpis al subteno de [[simetria multprocezoreco|SMP]] sur i386-platformo, RTMX helpis atingi pluan [[POSIX]]-akordon de la sistemo, kaj .vantronix kontribuis al retumo kaj [[ŝarĝbalancumado]]. Krome, de OpenBSD devenas kelkaj [[libera programaro|liberaj]] operaciumoj, inter kiuj plej rimarkeblas [[Anonym.OS]], [[MirOS BSD]], ne plu disvolvata [[ekkoBSD]], [[MicroBSD]] kaj [[Gentoo/ALT|Gentoo/OpenBSD]]. Aldone, [[Microsoft]] uzis multon de kodo el OpenBSD en sia ilaro [[Microsoft Windows Services for UNIX]], ekstenso por [[Microsoft Windows|Windows]] donanta iun Unix-similan funkciecon al ĝi. Originale ĝi baziĝis je [[Berkeley Software Distribution|4.4BSD-Lite]]. [[Core force]], komerca sekureca aplikaĵo por Windows, baziĝas je pf-fajroŝirmilo el OpenBSD. Krome, OpenBSD en iu formo uziĝas por operaciumoj de [[integra sistemo|integraj sistemoj]], kiel [[OpenSoekris]] kaj [[flashdist]]; kune kun iloj kiel [[nsh]], ili ebligas kreon de integraj aparatoj, similaj al tiuj de [[Cisco Systems|Cisco]]<ref>[http://opensoekris.sourceforge.net/ OpenSoekris], [http://www.nmedia.net/~chris/soekris/ flashdist]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} kaj [http://www.nmedia.net/~chris/nsh/ nsh]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> [[Dosiero:Xfce-openbsd.png|eta|250px|dekstra|OpenBSD 4.4 kun [[Xfce]]]] OpenBSD venas kun [[fenestra sistemo X]]. Post ŝanĝo de licenco de [[XFree86]], ĝi inkluzivas pli modernan [[X.Org]]-servilon; pli olda XFree86 3.3 ankaŭ instaleblas por malnovaj kaj ne plu subtenataj [[vidkarto]]j. Kun tiuj oni povas instali [[labortabla medio|labortablan medion]] kaj/aŭ [[X-fenestradministilo]]n kaj uzi ĝin por personaj komputiloj. La [[portaĵa arbo]] de OpenBSD enhavas multajn popularajn ilojn por labortablo, inkluzive [[GNOME]], [[KDE]] kaj [[Xfce]]; retumilojn [[Konqueror]], [[Mozilla Firefox]] kaj [[Opera]]; kaj [[plurmedio|plurmediajn]] programojn [[MPlayer]], [[VLC Media Player]] kaj [[xine]]. Aldone, multaj grafikaj programoj kompileblas el fontokodoj por aliaj POSIX-kongruaj operaciumoj. Krome, estas [[tavolo de kongrueco]], kiu ebligas transferon de duuma kodo al OpenBSD el aliaj operaciumoj, kiel Linukso, FreeBSD, [[SunOS]] kaj [[HP-UX]]. Tamen, malgraŭ parta subteno en X.Org, akcelita 3D-grafiko ne estas subtenata en OpenBSD.<ref>Gray, Jonathan. Mail to openbsd-misc: ''[http://archives.neohapsis.com/archives/openbsd/2006-11/0196.html Re: No hardware 3D acceleration?]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', November 2, 2006. Visited September 17, 2007.</ref> Laboro por funkciigo de [[Direct Rendering Manager]], Uniksa ilaro por 3D-akcelado, sur OpenBSD komencis en versio 4.3<ref>http://www.openbsd.org/plus43.html</ref><ref>Ainsworth, Owain. Mail to dri-devel: ''[http://sourceforge.net/mailarchive/forum.php?thread_name=20080306175851.GA14332%40delilah.cybernetseraph.org&forum_name=dri-devel <nowiki>[PATCH]</nowiki> The DRM and the bsds.]'', March 06, 2008. Visited July 20, 2008.</ref> Oni iam kritikas na OpenBSD por ke ĝi estas fokusita je sekureco, dum uzebleco kaj funkcia riĉeco pro tio suferas. Testoj de Felix von Leitner pri rapideco kaj [[ekstendebleco]]<ref>[http://bulk.fefe.de/scalability/ Scalability test results and conclusions] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090224034307/http://bulk.fefe.de/scalability/ |date=2009-02-24 }}.</ref> montris ke OpenBSD posteniĝas de aliaj operaciumoj. Responde, uzantoj kaj programistoj de OpenBSD kritikis ĝustecon de metodologio de von Leitner. Laŭ ili, kvankam rapido estas grava, plej gravaj aspektoj estas sekureco kaj stabileco. Programisto Nick Holland komentis: "Tio ĉio venas al demando kion vi konsideras grava.".<ref>Holland, Nick. Mail to openbsd-misc: ''[http://groups.google.co.uk/group/lucky.openbsd.misc/msg/2b6f9d5bf42b712a Re: OpenBSD Benchmarked… results: poor!] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081208155314/http://groups.google.co.uk/group/lucky.openbsd.misc/msg/2b6f9d5bf42b712a |date=2008-12-08 }},'' October 19, 2003. Visited January 8, 2006.</ref> Krome, OpenBSD estas relative malgranda projekto, kompare al FreeBSD kaj Linux, kaj ĉar estas nur malmulte da programistoj, ilia tempo pli racie estu malŝparita al sekurecaj problemoj ol rapido. Krom tio ĉio, kritikoj diras, ke en OpenBSD mankas facile uzeblaj konfiguriloj, en defaŭlta instalo<ref>NewsForge. ''[http://os.newsforge.com/article.pl?sid=05/11/01/1710223 Trying out the new OpenBSD 3.8] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080201010942/http://www.linux.com/articles/49451 |date=2008-02-01 }},'' November 2, 2005. Visited January 8, 2006.</ref> kaj la instalilo estas "sparta" kaj "timiga".<ref>NewsForge. ''[http://os.newsforge.com/article.pl?sid=04/07/20/180234 Review: OpenBSD 3.5] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080207204800/http://www.linux.com/articles/37599 |date=2008-02-07 }},'' July 22, 2004. Visited January 8, 2006.</ref> La problemo estas sama kiel pri rapido: OpenBSD-komunumo preferas fokusi al sekureco, stabileco kaj simpleco. Kiel diris unu el testuloj, "administro de ultra-sekura sistemo povas postuli iom da laboron".<ref>DistroWatch. ''[http://distrowatch.com/dwres.php?resource=review-openbsd OpenBSD - For Your Eyes Only],'' 2004. Visited January 8, 2006.</ref> == Distribuo kaj merkato == OpenBSD estas senpage akirebla per multaj manieroj: oni povas anonime atingi la fontokodon el [[CVS]] aŭ [[CVSup]] aŭ elŝuti jam kompilitajn pakaĵojn per [[File Transfer Protocol|FTP]] aŭ [[Hypertext Transfer Protocol|HTTP]]. Prepakitaj [[kompakta disko|KDoj]] aĉeteblas kontraŭ malgranda prezo en retmagazenoj. La KDoj enhavas, krom la operaciumo mem, algluaĵojn kaj rekordon de tema kanto de la versio. Tio estas unu el malmultaj fontoj de mono por OpenBSD-projekto, kiu venas al pripago de rettrafiko, aparataro kaj aliaj elspezoj de la projekto. Ĝis versio 4.2 nur malgranda baza instalo elŝuteblis en [[ISO-imago|ISO]]-formato. Ekde OpenBSD 4.2 oni povas elŝuti kompletan imagon de instala KD. kiel multaj aliaj operaciumoj, OpenBSD uzas portaĵojn kaj pakaĵojn por facila instalado kaj administrado de programoj, kiuj ne estas parto de baza operaciumo. Originale ĝi baziĝis je portaĵa arbo de FreeBSD, sed eventuale apartiĝis kaj nun estas tute aparta. Krome, ekde versio 3.6 multaj pakaĵmastrumiloj estas anstataŭigitaj per pli potencaj kaj rapidaj variantoj, skribitaj en [[Perl]] fare de [[Marc Espie]]. Kontraste al FreeBSD, la sistemo de portoj de OpenBSD estas nur fonto, el kiuj kreiĝas pakaĵoj. Pakaĵoj estas amaskompilataj fare de OpenBSD-teamo kaj elŝuteblas post ĉiu eldono. Krome, unikeco de OpenBSD estas tio, ke ĉiuj portaĵoj estas disvolvataj kaj eldonataj kune kun ĉiu versio kaj ne kunporteblas kun la aliaj - ekzemple, pakaĵoj por versio 3.7 ne funkcios por 3.6 kaj male. Tio kondutas al pli travidebla kaj stabila disvolvprocedo, sed ankaŭ rezulte la programoj ne estas la plej lastaj versioj. [[Dosiero:Puffy.png|eta|maldekstra|150px|[[tridimensia modelado|3D-modelo]] de [[Puffy]].]] Ĉirkaŭ la tempo de eldono de OpenBSD 2.7, oni anstataŭigis [[Beastie]], originalan BSD-maskoton, per fiŝo Puffy. En OpenBSD-teamo oni diras, ke Puffy estas el familio [[Tetraodontidoj]] (angle ''pufferfish''), sed tiuj pli spertaj pri biologio diras, ke li pli similas al [[Diodontidoj|Diodontido]] (angle ''pocupinefish''), ĉar Tetraodontedoj ne havas [[dorno]]jn. Oni unue elektis la fiŝon pro ekuzo de Blowfish-ŝifralgoritmo en OpenSSH. Puffy rapide gajnis popularecon pro sia simpatia aspekto kaj distingo de kutima BSD-demono. Unue li aperis publike en OpenBSD 2.6 kaj ekde tiam aperis multfoje en bildetoj sur [[t-ĉemizo]]j kaj [[afiŝo]]j, plej ofte en iuj [[parodio|parodiaj]] aspektoj. Tiuj inkluzivas, ekzemple, ''Puffiana Jones'', "fama [[kodumulo|kodumologiisto]] kaj aventurulo, kiu serĉas por perdita RAID"; ''Puffathy'', "malgranda knabino el [[Alberta]], kiu devas labori en [[Taiwan]]"; ''Sir Puffy de Ramsay'', "liberigulo, kiu, kun Malgranda Bob de Beckley, ŝtelis de la riĉaj kaj disdonis al ĉiuj"; kaj ''Puff Daddy'', "fama [[repo|repisto]] kaj politikisto". Post kelkaj eldonoj, OpenBSD gajnis famon pro memorindaj kantoj, kiujn la teamo kreas por ĉiu nova versio, kaj interesa komedia arto. Ekde OpenBSD 3.0, oni produktas la KDojn, eldonkantojn, afiŝojn kaj t-ĉemizojn en unu stilo por la versio. Ofte la materialon kontribuas Ty Semaka el [[Plaid Tongued Devils]]. Komence la materialoj estis pli humuraj kaj ne tre seriozaj, sed eventuale la koncepto evoluis kaj ili iĝis grava parto de advokateco por OpenBSD. Ĉiu eldono klarigas iun koncepton el politiko kaj ideologio de OpenBSD, kvankam ofte tra parodio, Pasintaj temoj inkludis: en OpenBSD 3.8, ''Hackers of the Lost RAID'', parodio pri [[Indiana Jones]] ligita al novaj RAID-iloj, aperintaj en tiu eldono; ''The Wizard of OS'', en OpenBSD 3.7, bazita je kreaĵoj de [[Pink Floyd]] parodio de [[The Wizard of Oz (1939-a filmo)|The Wizard of Oz]], aludanta al plibonigo de subteno de sendrata aparataro; kaj en OpenBSD 3.3 ''Puff the Barbarian'', inkluzivis kanton en maniero de [[ŝtonroko]] de [[1980-aj jaroj]] kaj parodion al [[Conan the Barbarian]], aludantan al libera dokumentado. Krom la sloganojn por novaperantaj versioj, la projekto ofte produktas aliajn [[popoldiro]]jn, kiel "Ni sendas [[script kiddie]]s al [[/dev/null]] ekde 1995", "Funkcia, sekura, libera - elektu iujn 3", "Defaulte sekura" kaj kelkaj enulaj sloganoj nur troveblaj sur t-ĉemizoj de fermitaj programistaj kunvenoj kiel "Sekureco kontraŭ la ege pli malgranda prezo ol [[krozmisilo]]" kaj bildo de olda oktopodo, kiu diras "Shut up and hack!" == Libroj == Pri OpenBSD publikiĝas granda kvanto de (plejparte anglalingvaj) libroj. La plej rimarkindaj estas: * ''[http://www.devguide.net/books/obclc1 The OpenBSD Command-Line Companion, 1st ed.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091029103152/http://www.devguide.net/books/obclc1 |date=2009-10-29 }}'' fare de Jacek Artymiak. ISBN 83-916651-8-6. * ''[http://www.devguide.net/books/bfwoap2 Building Firewalls with OpenBSD and PF: Second Edition] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090928063846/http://www.devguide.net/books/bfwoap2 |date=2009-09-28 }}'' fare de Jacek Artymiak. ISBN 83-916651-1-9. * ''[http://www.oreilly.com/catalog/mfreeopenbsd/ Mastering FreeBSD and OpenBSD Security]'' fare de Yanek Korff, Paco Hope fare de Bruce Potter. ISBN 0-596-00626-8. * ''[[Absolute OpenBSD|Absolute OpenBSD, Unix for the Practical Paranoid]]'' fare de Michael W. Lucas. ISBN 1-886411-99-9. * ''[http://www.aw-bc.com/catalog/academic/product/0,1144,0321193660,00.html Secure Architectures with OpenBSD]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' fare de Brandon Palmer kaj Jose Nazario. ISBN 0-321-19366-0. * ''[http://www.reedmedia.net/books/pf-book/ The OpenBSD PF Packet Filter Book: PF for NetBSD, FreeBSD, DragonFly and OpenBSD]'' eldonita en Reed Media Services. ISBN 0-9790342-0-5. * ''[https://www.wiley.com/legacy/compbooks/catalog/35366-3.htm Building Linux and OpenBSD Firewalls]'' fare de Wes Sonnenreich kaj Tom Yates. ISBN 0-471-35366-3. * ''[http://www.oreilly.com/catalog/openbsd4/ The OpenBSD 4.0 Crash Course]'' fare de Jem Matzan. ISBN 0-596-51015-2. * ''[https://nostarch.com/pf3 The Book of PF A No-Nonsense Guide to the OpenBSD Firewall] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230507075559/https://nostarch.com/pf3/ |date=2023-05-07 }}'' fare de Peter N.M. Hansteen ISBN 978-1-59327-165-7. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://www.openbsd.org/ OpenBSD's homepage] – oficiala paĝaro de OpenBSD {{en}} * [https://www.openssh.com/ OpenSSH's homepage] – oficiala paĝaro de [[OpenSSH]] {{en}} * [http://www.openntpd.org/ OpenNTPD's homepage] – oficiala paĝaro de [[OpenNTPD]] {{en}} * [http://www.openbgpd.org/ OpenBGPD's homepage] – oficiala paĝaro de [[OpenBGPD]] {{en}} * [https://www.openbsd.org/opencvs/ OpenCVS's homepage] – oficiala paĝaro de [[OpenCVS]] {{en}} * [https://www.undeadly.org/ OpenBSD journal] – OpenBSD komunuma ĵurnalo {{en}} * [http://www.freebsd.nfo.sk/ One Floppy OpenBSD MP3 Player and One Floppy Router] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090131224319/http://www.freebsd.nfo.sk/ |date=2009-01-31 }} {{en}} == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj -->{{Berkeley Software Distribution}}{{Bibliotekoj}} [[Kategorio:OpenBSD| ]] 58glopj4313kb05r6k7m5fd42efwwo1 0 215837 9493951 9445057 2026-10-15T13:31:52Z Crosstor 3176 /* Famuloj */ 9493951 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | Urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Uĵhorodo | alia_nomo = {{Lang-uk|Ужгород}} | alia_nomo1 = {{LingvoKunNomo|ry|ruten|''Ужгородъ''}} <!--ne estas laŭnorma lingva kodo--> | alia_nomo2 = {{Lang-ru|Ужгород}} | alia_nomo3 = {{Lang-sk|Užhorod}} | alia_nomo4 = {{Lang-hu|Ungvár}} | alia_nomo5 = {{Lang-de|Ungwar}} | devena_nomo = | kategorio = Urbo <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Bahnhof uzhhorod 2004.jpg | dosiero_priskribo = Rekonstruita [[Uĵhorod (stacidomo)|stacidomo]] en Uĵhorodo <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = Coat of arms of Uzhgorod.png <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = {{Lang-uk|Ужгород}} | moto = | kromnomo = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = {{Ukrainio}} | lando_flago = | ŝtato = | regiono_tipo = Provinco | regiono = Transkarpata provinco | histregiono = [[Ung (reĝa departemento)|Ung]] | histregiono1 = Karpata Rutenio | distrikto_tipo = Distrikto | distrikto = Uĵhoroda distrikto | municipo = <!-- *** Familio *** --> | parto = | limo = Vyšné Nemecké | limo_noto = (Slovakio) | rivero = Uĵ <!-- *** Situo *** --> | situo = Uĵhorodo | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = 122 | lat_d = 48 | lat_m = 37 | lat_s = | lat_NS = N | long_d = 22 | long_m = 18 | long_s = | long_EW = E | koordinatoj_tipo = | plej_alta = | plej_alta_leviĝo = 137 | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_leviĝo = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 41.6 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro_dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 9-a jarcento | establita_tipo = Fondita | ĉefulo_tipo = Primatoro | ĉefulo = Sergij Ratuŝnjak | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset =+2 | horzono_DST = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset_DST =+3 | poŝtkodo = 88000-499 | areo_kodo = +380 312 | areo_kodo_tipo = | kodo = 2110100000 | kodo_tipo = KOATUU <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = Uzhhorod location map.png | mapo_fono = | mapo_priskribo = Situa mapo de Uĵhorodo | mapo_lokumilo = | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = Situo enkadre de Transkarpata provinco | mapo1_lokumilo = Transkarpata provinco | mapo2 = | mapo2_fono = | mapo2_priskribo = Situo de Uĵhorodo enkadre de Ukrainio | mapo2_lokumilo = Ukrainio <!-- *** Retpaĝoj *** --> | commons = Uzhhorod | retpaĝo = [http://www.uzhgorod-city.org.ua/ www.uzhgorod-city.org.ua] <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=10|frame-align=center|frame-width=260}} }} '''Uĵhorodo''' ({{lang-uk|'''Ужгород'''}} (Uĵhorod), [[rutene]] ''Ужгородъ'' (Uĵhorod), {{lang-ru|Ужгород}} (Uĵgorod), [[slovake]] kaj {{lang-cs|Užhorod}}, {{lang-hu|Ungvár}}, {{lang-de|Ungwar}}, {{lang-he|אונגװיר}} (Ungvir, Ingver, Yngvyr)) estas [[urbo]] kun departementorajto en okcidenta [[Ukrainio]], samtempe administra centro de la [[Transkarpata provinco]]. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la urbo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². [[Dosiero:Ужгородський кафедральний собор, аерофото 2.jpg|eta|maldekstre|Urbocentro de Uĵhorodo]] == Situo == Uĵhorodo situas rande de [[ebenaĵo]] kaj [[Karpatoj]], borde de la rivero [[Uĵ]], ĉe la ŝtata limo kun [[Slovakio]], laŭ ĉef[[vojo]] kaj [[fervojo]] [[Debrecen]]-[[Moskvo]]. [[Dosiero:P1360747 пл. Жупанатська, 3 Будинок правління Ужанського комітату.jpg|eta|maldekstre|La iama departementejo]] == Historio == En [[895]] hungaraj triboj okupis la regionon. Frue ili konstruis tie [[fortikaĵo]]n. En [[1430]] la loko ricevis rangon [[Libera reĝa urbo]]. La [[rutena grek-katolika eklezio|grekokatolika eklezio]] fondiĝis en [[1646]]. Ekde [[1769]] la urbo iĝis departementejo de [[Ung]]. La [[fervojo]] ekfunkciis ekde [[1872]]. Ĝis [[1920]] Ungvár apartenis al [[Hungara reĝlando]], al [[Ung]], kies departementejo estis, poste al [[Ĉeĥoslovakio]]. Ungvár rehungariĝis inter [[1938]]-[[1945]], ĉar la [[unua Viena Arbitracio|unua Arbitracio de Vieno]] deklaris, ke tiuj [[komunumo]]j, kie la hungaroj vivas en majoritato, apartenu al [[Hungario]]. En [[1944]] la [[judoj]] estis deportitaj. Ekde [[1945]] Uĵhorodo apartenis al [[Ukraina SSR]] ([[Sovetunio]]), do ekde [[1991]] ĝi estas parto de la suverena Ukrainio. [[Dosiero:Uzhhorod2017-3.jpg|eta|maldekstre|{{centre|Stacidomo}}]] == Servoj == * [[Uĵhorod (stacidomo)]] * [[Internacia flughaveno Uĵhorod]] == Vidindaĵoj == * [[Katedralo Gloro de la Kruco (Uĵhorodo)|Katedralo Gloro de la Kruco]], grek-katolika * skanzeno * [[klostro]] * [[botanika ĝardeno]] * [[sinagogo]] * [[preĝejo]]j grek-katolika, kalvinana kaj rusa * [[statuo]] de [[Tomáš Garrigue Masaryk]] [[Dosiero:Uzhhorod-city.jpg|eta|250ra|Panoramo ĉe la riverobordo en Uĵhorodo]] == Famuloj == * en tiu urbo naskiĝis kaj mortis: ** [[hungara]] [[aktoro]] [[Sándor Monori]] ** hungara [[pentristo]] [[Ferenc Szemán]] ** hungara [[zoologo]] [[Gyula Krocskó]] * en la urbo naskiĝis: ** [[András Bodnár (akvopilkisto)]] (hungaro) ** hungara aktoro kaj [[operkantisto]] [[Ilka Pálmay]] ** hungaraj aktoroj [[István Gyergyai]], [[Ida Harmath]] kaj [[Esztella Levko]] ** hungara akademia [[instruisto]] [[Dávid Hajnal]] ** hungaraj [[arkitekto]]j [[Attila Csikós]] kaj [[Mihály Tomcsányi (pli juna)]] ** hungaraj [[biologo]]j [[Sándor Gorka]] kaj [[Adorján Kesselyák]] ** hungaraj [[botanikisto]]j [[Sándor Mágócsy-Dietz]], [[György Timkó (botanikisto)|György Timkó]] kaj [[Gábor Ubrizsy]] ** hungara [[fizikisto]] [[László Jenkovszky]] ** hungara [[geologo]] [[Imre Timkó (geologo)|Imre Timkó]] ** hungara historiisto [[Éva Kiss]] ** hungara [[inĝeniero]] [[Ottó Farkas]] ** hungara [[jezuito]] [[László Thuróczy]] ** hungara kalvinana [[pastro]] [[Pál Pruzsinszky]] ** hungara [[matematikisto]] [[Barna Szénássy]] ** hungara [[kemiisto]] [[Gyula Hevesi]] ** hungardevena muzikisto [[Dezső Zádor (komponisto)]] ** hungaraj [[operkantisto]]j [[Ferenc Ferenczy]], [[Viktor Massányi]] kaj [[Endre Zádor]] ** hungara [[orientalisto]] [[Ildikó Ecsedy]] ** hungaraj pentristoj [[Mór Karvaly]], [[Lili Ország]], [[Géza Pap (pentristo)|Géza Pap]], [[László Puskás (pentristo)|László Puskás]], [[Irma Seidler]], [[Sándor Zicherman]] kaj [[Ilku Marion Zoltanoviĉ]] ** hungara piaristo [[Konstantin Halápy]] ** hungara [[poeto]] [[Árpád Pásztor]] ** hungaria [[politikisto]] [[András Bródy]] ** hungaraj [[rabeno]]j [[Henrik Bródy]] ** hungara [[reĝisoro]] [[Pál Bródy]] kaj [[Arnold Kiss]] ** hungara [[skulptisto]] [[Márk Vedres]] ** ukraina-hungara skulptisto [[Mihail Kolodko]] ** hungara [[ŝlagro]][[kantisto]] [[László Bódi]] ** hungara [[teatrestro]] [[József Ferenczy (teatrestro)|József Ferenczy]] * en la urbo mortis: ** hungara botanikisto [[István Fodor (botanikisto)|István Fodor]] ** grek-katolika [[episkopo]] [[Gyula Firczák]] ** hungardevena [[inĝeniero]] [[Miklós Bojkó]] ** hungaraj pentristoj [[József Boksay]], [[Béla Erdélyi]] kaj [[István Molnár (pentristo)]] ** hungara poeto [[Gábor Dayka]] ** hungara-ukrainia [[verkisto]] [[Mihajlo Ivanovics Tomcsanyij]] == Esperanto == Tie movadis [[Vince Tóth]] [[1939]]-[[1944]]. == Ĝemelurboj == * [[Dosiero:Flago-de-Hungario.svg|20ra]] [[Békéscsaba]] en [[Hungario]] * [[Dosiero:Flago-de-Usono.svg|20ra]] [[Corvallis]] en [[Usono]] * [[Dosiero:Flago-de-Ĉeĥio.svg|20ra]] [[Česká Lípa]] en [[Ĉeĥio]] * [[Dosiero:Flago-de-Germanio.svg|20ra]] [[Darmstadt]] en [[Germanio]] * [[Dosiero:Flago-de-Danio.svg|20ra]] [[Horsens]] en [[Danio]] * [[Dosiero:Flago-de-Polio.svg|20ra]] [[Jarosław (regiono Podkarpackie)|Jarosław]] en [[Pollando]] * [[Dosiero:Flago-de-Finnlando.svg|20ra]] [[Kajaani]] en [[Finnlando]] * [[Dosiero:Flago-de-Slovakio.svg|20ra]] [[Koŝice]] en [[Slovakio]] * [[Dosiero:Flago-de-Slovakio.svg|20ra]] [[Michalovce]] en [[Slovakio]] * [[Dosiero:Flago-de-Hungario.svg|20ra]] [[Nyíregyháza]] en [[Hungario]] (ekde 1971) * [[Dosiero:Flago-de-Rusio.svg|20ra]] [[Orjol]] en [[Rusio]] * [[Dosiero:Flago-de-Hungario.svg|20ra]] [[Szombathely]] en [[Hungario]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://karpaty.prygl.net/uzhorod.php Užhorod] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110417060812/http://karpaty.prygl.net/uzhorod.php |date=2011-04-17 }} - fotografaĵoj {{Gravaj komunumoj de Transkarpatio}} {{Romkatolikaj kermesejoj en Karpata baseno}} [[Kategorio:Uĵhorodo| ]] [[Kategorio:Urboj en Transkarpata provinco|Uzhorod]] 6lwgbz010fvc85xm6b2dfcszqrhds3x 0 219197 9494000 9467012 2026-10-15T16:06:09Z Sj1mor 12103 9494000 wikitext text/x-wiki {{Informkesto etna grupo|image=|priskribo=|grupo={{PAĜNOMO}}}}[[Dosiero:Беларусы._Biełarusy._Belarusians.png|alternative=Беларусы. Biełarusy. Belarusians.png|eta]] '''Belorusoj''' aŭ '''belarusoj''' foje '''belarutenoj'''{{mankas fonto}} (memnomo: беларусы) estas [[slavoj|slava]] popolo kun ĉirkaŭ 10 mln. da homoj, loĝantaj ĉefe en [[Belorusio]]. Belorusoj kune kun [[rusoj]] kaj [[ukrainoj]] apartenas al orientaj slavoj. Laŭ la tradicia koncepto la prauloj de belorusoj estis antikvaj slavaj kaj baltoj. La fundamenton de la popolo formis la triboj de [[dregoviĉoj]], [[kriviĉoj]] kaj [[radzimiĉoj]]. En la epoko de politika malunueco sur la teritorio de la nuntempa Belorusio en la 13-a kaj 14-a jarcentoj la teroj de belorusoj fariĝis parto de la [[Grandduklando Litovio|Grandprinclando de Litvo, Rutenio kaj Samogitio]], enkadre de kiu formiĝis la belorusa popolo. La formado de la belorusa etno okazis en kondiĉoj de konfesiaj kontraŭstaroj inter [[ortodoksismo]] kaj [[katolikismo]], poligo en la epoko de [[Pola-Litova Unio|Pola-Litva Unio]] kaj rusigo dum estado en [[Rusia Imperio]], al kiu la belorusaj teroj ekapartenis rezulte de 3 dividoj de [[Pollando]] (1772, 1793, 1795). Fine de la 17-a jarcento la antikva belorusa lingvo estis forigita el la socia vivo per la [[pola lingvo|la pola]]. La unuaj publikaĵoj en la belorusa lingvo reaperis nur en 19-a jarcento. Malgraŭ la unueco de la belorusa kulturo formiĝis regionaj diferencoj. Oni kalkulas ses histori-etnografiajn regionojn: Poozerje (norde), Podneprovje (oriente), Centra Belorusio, Ponemanje (nord-okcidento), Orienta Polesje kaj Okcidenta Polesje. == Etnonomo == {{Projektoj|n=Kategorio:Belorusoj|ReVo=belorus}}La etnonimo "belorusoj" devenas de la loknomo "Blanka Rutenio", kiu komence havis regionan signifon kaj en la ortodoksa-uniata tradicio rilatis al la nordaj kaj orientaj partoj de moderna Belorusio. La unua registrita uzo de la vorto "beloruso" en la greka traduko (Leucorussus) kiel memnomo por homoj el la moderna etna teritorio de Belorusio estas konata el la eniro de Solomon Rysinski en la Altdorfa Universitato en 1586<ref>''Латышонак А.'' Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса // Рэфармацыя і грамадства : XVI стагоддзе : Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск : Беларускі кнігазбор, 2005. — С. 126—131.</ref>, sed la difino ne fariĝis ĝeneraligita kiel etnonimo tiutempe. Ĝis la fino de la 18-a jarcento, kiel memnomoj de la loĝantaroj estis uzataj la nomoj "rutenoj" aŭ "litvanoj" referencante la antikvan Rutenan Ŝtaton kaj Grandan Litvan Princladon.<ref>''Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя / В. К. Бандарчык, І. У. Чаквін, І. Г. Углік [і інш.]. — Мн.: Навука і тэхніка, 1985. — С. 150.''</ref> La memnomo "belorusoj" kiel etnonimo enradikiĝis por la belorusa etno (preskaŭ tra ĝia tuta etna teritorio) nur meze de la 1860-aj jaroj (post la verkoj de la rusa etnografo Roderiĉ Erkert). Kaj dum la 1870-aj kaj 1880-aj jaroj, la etnonimo "belarusoj" firme kaj fine anstataŭis aliajn "konkurantajn" nomojn ("kriviĉoj", "kricanoj", "litvanoj", "nigrorusoj", tutejŝoj kaj aliajn), kiuj estis proponitaj tiutempe de diversaj historiistoj, ideologoj kaj publicistoj, kaj lok-regionajn nomojn (polesianoj, pinskanoj, zaharodanoj).<ref>''Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя / В. К. Бандарчык, І. У. Чаквін, І. Г. Углік [і інш.]. — Мн.: Навука і тэхніка, 1985. — С. 150.''</ref> En 1903, etnografo Jevĥim Karskij deklaris, ke la nomo "belorusoj" estis nekonata al la plej konservema kamparana parto de la loĝantaro: "Nuntempe, la simpla popolo en Belorusio ne konas ĉi tiun nomon. Kiam oni demandas: kiu vi estas?, la simpla popolano respondas: ruteno, kaj se li estas katoliko, li nomas sin aŭ katoliko aŭ polo; kelkfoje li nomas sian patrujon Litvo, aŭ eĉ simple diras, ke li estas "ĉi tie - ulo" (tutejszy) — lokulo, kompreneble, komparante sin kun persono, kiu parolas grandruse, kiel fremdulo en la Nordokcidenta Distrikto".<ref>''Карскій, Е. Ф.'' — Белоруссы. Т. I, гл. V., С. 116.</ref> == Religio == La plimulto de belorusaj kredantoj estas ortodoksaj, pli malgranda nombro estas romkatolikapj. Dum sovetia epoko tra la lando disvastiĝis ateismo. En antikvaj tempoj, la loĝantaro de la etna teritorio de belorusoj estis pagana. En la 10-a-11-a jarcentoj, kristanismo komencis disvastiĝi ĉi tie. Unu el la unuaj misiistoj estis la islanda vojaĝanto Torvald. La unua kristana diocezo de Polack aperis en 992. Ĝi estis administra unuo de la Kieva Metropolo de la Patriarkeco de Konstantinopolo. Ĝenerale, ekzistas kialoj kredi, ke la disvastiĝo de kristanismo de la orienta, aŭ bizanca, kaj okcidenta, aŭ romia rito (la divido inter ortodoksismo kaj katolikismo okazis nur en 1054) inter belorusoj okazis samtempe kaj paralele. En la 13-a-14-a jarcentoj en [[Princlando Litovio|la Granda]] [[Princlando Litovio|Litva Princlando]], la ĉefa areo de formiĝo de la belorusa etno estis loĝigita de slavlingva loĝantaro, kiu estis ĉefe kristana. Samtempe okazis kontaktoj kun la najbara balta pagana loĝantaro, kiu iom post iom slaviĝis. La ĉeesto de kristanoj en [[Vilno]] kaj [[Kernavė|Kernave]], kiu estas rimarkita ekde la mezo de la 13-a jarcento, atestas pri la longdaŭra kunekzisto de la kristana kaj pagana loĝantaroj en la Granda Litva Princlando.<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 193, 197.</ref> Meze de la 13-a jarcento, dum la regado de reĝo Mindovgo, la unua katolika episkopejo estis starigita (kvankam la episkopejo de Turov estas menciita en la Kieva-Peĉora Pateriko sub 1105, kaj en la unua duono de la 13-a jarcento, la rutena episkopejo funkciis en la Polackaj teroj, kiuj estis integrigita en la nove formitan Rigan Metropolon en 1255), kiu kovris la terojn de la Granda Litva Princlando. Poste, denove ne ekzistis teritoria organizado de la Romkatolika Eklezio, kvankam en la 1320-aj jaroj ekzistis po unu monaĥejo por la germanaj dominikanoj kaj franciskanoj en Vilno kaj [[Navahrudak|Novohradok]], kiuj ne ĉesigis siajn provojn je misia agado. En 1387, laŭ ordonoj de la Grandprinco [[Ladislao la 2-a Jogajlo|Jagiello]], la balta pagana loĝantaro komencis esti amase konvertata al katolikismo, kio estas konsiderata la dua ondo de kristanigo de la baltoj en la Granda Litva Princlando. Jagiello fondis la Vilnan Episkopejon, kiu estis dividita en sep paroĥojn (inkluzive de tiuj en Abolci, Haina kaj Kreva). Poste, la grandprincoj (ekzemple, [[Vytautas|Vitoldo la Granda]]) sekvis politikon de religia toleremo, kaj la feŭda ŝtato (nobelaro) konsistis el kaj katolikoj kaj ortodoksuloj. En la dua duono de la 16-a jarcento, ondoj de la religia Reformacio, kaj poste la Kontraŭreformacio, influis ĉefe la nobelaron. Kalvinismo fariĝis la plej populara konfesio inter la protestanta nobelaro. Tamen, en la 1590-aj kaj 1600-aj jaroj, la protestanta kaj ortodoksa nobelaro en sia plimulto konvertiĝis al la romkatolikismo, kaj nur pli malgranda parto aliĝis al ortodoksismo aŭ protestantismo. En 1596, kiel rezulto de la [[Unio de Bresto]], la ortodoksaj episkopoj resubigis la litvan (Kievan) metropolon al la Sankta Seĝo en la formo de la Rutena Uniata Eklezio. En 1632, la reĝo kaj grandprinco [[Władysław Vasa]], por konservi religian pacon kaj plifortigi tradician toleremon en la [[Respubliko de Ambaŭ Nacioj|Pola-Litva Komunumo de Respublikoj]], oficiale restarigis la Kievan Metropolon de la Konstinopola Patriarkeco, kiun, post la milito kun la [[Grandprinclando Moskvo|Moskva ŝtato]] kontraŭ la Pola-Litova Komunumo de Respublikoj en 1654–1667, en 1685, la moskva caro Aleksej Miĥajloviĉ fakte subigis ĝin al la Moskva Eklezio. Fine de la 18-a jarcento, ĉirkaŭ 70% da belorusoj apartenis al la Uniata (Grek-katolika) Eklezio, 15% estis romkatolikuloj, 7% estis judoj, kaj nur 6% estis ortodoksuloj de la Registara Sinodo de la Rusia Imperio (la Moskva Eklezio). En 1839, la rusiaj aŭtoritatoj malpermesis la Uniatan Eklezion kaj perforte aneksis ĝiajn kredantojn al la Registara Sinodo. == Kulturo == Historie, belorusoj festas la sekvajn tradiciajn popolferiojn: * Bahaĉ — popola rikoltfesto tempigita por koincidi kun la aŭtuna ekvinokso (ĉirkaŭ la 21-22-a de septembro) * Vialikdzienj — [[Pasko]] * Dziady — popola memorfesto, rita vespermanĝo memore al mortintaj prapatroj. La tago, en kiu la rito okazis, kaj la animoj de la mortintoj, kiuj estis honoritaj, ankaŭ nomiĝis dziady(avoj). (2-a de novembro) * Kalady — antaŭkristana festo asociita kun la vintra solstico. Post la kristaniĝo, ĝi estis tempigita por koincidi kun la festoj de la Kristnasko kaj Epifanio. * Kamajedzica — popola festivalo asociita kun la alveno de printempo estis dediĉita al la vekiĝo de la urso (24-a de marto) * Kupalle — antikva pagana agrikultura festo (6-7 julio) * Maslenica — popolfestivalo markanta la finon de vintro kaj la bonvenigon de printempo, festata dum tuta semajno antaŭ la granda fasto * Pakroŭ — popola ortodoksa festo (14-a de oktobro / 1-a de oktobro laŭ la Malnova Testamento), simbolante la kovron de la tero per la unua neĝo * Radunica — tago de speciala memorfesto de la mortintoj en la popola kalendaro kaj ortodoksa tradicio, celebrata marde de la dua semajno post Pasko (9-a tago). * Trojca — unu el la ĉefaj kristanaj festoj, celebrata la 50-an tagon post Pasko Naciaj festoj * Tago de libero (25 de marto) * Tago de sendependeco (3-a de julio) == Lingvoj == La du oficialaj lingvoj de Belorusio estas la [[Belorusa lingvo|belarusa]] kaj la [[Rusa lingvo|rusa]]. La rusa fariĝis kunoficiala kun la belarusa post la belorusa referendumo de 1995, kiu ankaŭ starigis la flagon (sen la martelo kaj rikolto), himno kaj blazono estos tiuj de BSSR. La Parlamenta Asembleo de OSKE deklaris, ke la referendumo malobservis internaciajn normojn. Membroj de la opozicio asertis, ke la organizado de la referendumo implikis plurajn gravajn malobservojn de leĝaro, inkluzive de malobservo de la konstitucio.<ref>https://web.archive.org/web/20201016201638/http://www.bielarus.net/archives/2009/06/04/1615</ref> == Referencoj == {{referencoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Belorusoj| ]] [[Kategorio:Etnoj en Eŭropo]] [[Kategorio:Etnoj en Belorusio]] [[Kategorio:Slavaj triboj]] [[Kategorio:Etnoj en Kazaĥio]] ad3pjb3y5si55uperz2svgqntpq7r0k 0 228260 9494039 8558213 2026-10-15T16:38:05Z Sj1mor 12103 9494039 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Lorand GASPAR''', originala nomo: ''GÁSPÁR Lóránd'' (gaŝpar) estis hungardevena franca poeto, tradukisto, fotisto, kirurgo. Li naskiĝis en [[Târgu Mureş]] ([[Rumanujo]]) la [[28-an de februaro]] [[1925]], li mortis en [[Parizo]] la [[9-an de oktobro]] [[2019]]. ==Biografio== La patro de Lorand Gaspar devenis el vilaĝo [[Lăzarea]] kaj lia patrino el vilaĝo [[Joseni]]. Ili apartenis al la hungara [[minoritato]] en [[Rumanio]]. Dum sia infanaĝo li plurfoje estadis en ambaŭ vilaĝoj kaj tiuj tempoj lasis profundajn impresojn en sia animo. Ekde [[1943]] li estis studento [[Teknika kaj Ekonomia Universitato de Budapeŝto|Hungara Reĝa Teknika kaj Ekonomia Universitato József]]. En [[1944]] oni rekrutigis, poste oni deportis lin. En printempo de [[1945]] li fuĝis kaj surpiede el Okcident-[[Germanujo]] aliris areon kontrolitan de francoj. En [[1946]] li alvenis [[Parizo]]n kaj studis medicinon. Inter [[1954]] kaj [[1969]] li estis kirurgo en francaj malsanulejoj en [[Jerusalemo]] kaj [[Betlehemo]]. Ekde [[1970]] li vivas en [[Tunizo]]. En [[1949]] li estis fondantano de revuo hungarlingva ''Ahogy lehet'' en Parizo. En [[1953]] li aperigis en Germanujo la aforismvolumon ''Így szól a csend''. Depost tiam li publikigis nur en la franca lingvo. Lia unua franclingva poemvolumo aperis en [[1966]] (''Quatrième état de la matière''). Li ankaŭ tradukis la poemojn de: [[Rainer Maria Rilke]] (el germana lingvo), [[Giorgos Seferis]] (el greka lingvo), kaj kunlaborante kun Sarah Clair [[David Herbert Lawrence]] (el angla lingvo), [[Sándor Weöres]] (el hungara lingvo) [[János Pilinszky]] (el hungara lingvo), [[György Somlyó]] (el hungara lingvo), [[Béla Markó]] (el hungara lingvo), [[Ottó Tolnai]] (el hungara lingvo), [[Peter Riley]] (el angla lingvo) [[Joachim Sartorius]] (el germana lingvo), [[Paolo Cristofolini]] (el itala lingvo). ==Literaturaj premioj== Appolinaire-premio, 1967; Grandpremio de Urbo Parizo, 1987; Mallarmé-premio, 1993; Poezia Grandpremio de Franca Akademio, 1995; Goncourt-premio, 1998. ==Verkoj== ===Poemvolumoj=== *''Gisement'', 1968 *''Sol absolu'', 1972 *''Corps corrosifs'', 1978 *''Sol absolu et autres textes'', poésie/Gallimard,1982, réédité en 1998. *''Égée suivi de Judée'', 1980 *''Amandiers'', 1980 *''Genese'' 1982 *''Feuilles d'observation'', 1986 *''Egée/Judée'', suivi d’extraits de Feuilles d’observation et de Maison près de la mer, Poésie/Gallimard, 1993 *''Patmos et autres poèmes'', Gallimard, 2001 *''Cahier Lorand Gaspar'', 2004 ===Prozverkoj=== *''Histoire de Palestine'', 1968 *''Palestine année 0'', 1970 *''Approche dela parole'', 1978 *''Journaŭ de voyages'', 1985 *''Apprentissage'', 1994 *''Approches d'un désert vivant'', 1999 *''Arabie Heureuse'', Deyrolle/Verdier, 1997 *''Carnets de Jérusalem'', Le Temps Qu’il Fait, Cognac,1997 *''Apprentissage, Deyrolle/Verdier, 1994 *''Carnets de Patmos'', Le Temps Qu'il Fait, Cognac, 1991 *''Feuilles d’observation'', Gallimard, Paris, 1986 *''Paysages'', ''Van Rogger'', 2002. ==Fonto== *[http://gervaiandras.hu/koenyvekm/emigrans-/50-lorand-gaspar-gaspar-lorand.html Intervjuo hungare] *Lorand Gaspar: ''Boldog Arábia és más útijegyzetek'' (en hungara lingvo), Koinónia, Kolozsvár, 2005. ==Eksteraj ligiloj== *[http://www.printempsdespoetes.com/le_livre/index.php?http://www.printempsdespoetes.com/le_livre/moteur.php?fiche_poete&cle=138&nom=Lorand%20Gaspar Retejo de aŭtoro] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070928104836/http://www.printempsdespoetes.com/le_livre/index.php?http%3A%2F%2Fwww.printempsdespoetes.com%2Fle_livre%2Fmoteur.php%3Ffiche_poete&cle=138&nom=Lorand%20Gaspar |date=2007-09-28 }} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Gaspar, Lorand}} [[Kategorio:Francaj poetoj]] [[Kategorio:Hungaraj verkistoj]] [[Kategorio:Transilvaniaj hungaroj]] pqbvi4pbiu13wj41mn2xw377og6orlv 0 229871 9494322 9454217 2026-10-16T10:00:09Z Sj1mor 12103 9494322 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Hispana Demokratia Respublikana Agado''' (hispane [[Acción Repúblicana Democrática Española]] - mallongigo: ''ARDE'') estas la nomo de hispana politika partio kreita dum la 50-aj jaroj de la pasinta jarcento, kiel rezulto de la klopodoj por kunigi [[Respublikana Maldekstro]]-n kaj [[Respublikana Uniono]]-n, la du plej gravaj respublikanaj partioj dum la [[Dua Hispana Respubliko]]. Depost la [[restauracio]] de la [[demokratio]] en [[Hispanio]], ĝi ĉeestis la lokajn balotadojn de [[1979]], atinginte la duan lokon laŭ la kvanto de balotoj en la urbo [[Sogorb]], kaj kun la subteno de la [[PSOE]] atingis la unuan kaj ununuran respublikanan [[urbestro]]n kiu regis la hispanan municipon depost la respublikana epoko. Dum la sekva balota konvokatorio ĝi iĝis la plej voĉdona partio en ĉi vilaĝo de [[Castelló]]. Nuntempe, ĝi ŝajnas integrita ĉe la nomumita [[Respublikana Klubo]], kune kun aliaj samideanaj partioj inter kiuj [[Grupo Tria Hispana Respubliko]], [[Liberalaj por la Respubliko]] kaj [[Federalaj Progresistoj]]. == Vidu ankaŭ == * [[Hispana Respubliko]] == Eksteraj ligiloj == *[http://www.republicasegorbe.org/ ARDE - Sogorb] [[Kategorio:Politiko]] [[Kategorio:Politikaj partioj de Hispanio]] [[Kategorio:Politikaj partioj fonditaj en 1959]] b8xe2dra5xr023njyu3mxdkikordwxz 0 229876 9494280 9438296 2026-10-16T08:44:17Z Sj1mor 12103 9494280 wikitext text/x-wiki {{Informkesto flughaveno |Nomo=Flughaveno Zuriko-Kloten |Bildo=LSZH 001.jpg |Lando=[[Zuriko]] |Regiono=Zuriko |Alto_metroj=432 |Latitudo=47/27/53/N |Longitudo=08/32/57/E |Regiono-ISO=CH |Zomo = 11 |Kureja longo=3.700 m / 3.300 m / 2.500 m |Kureja angulo=16/34 14R/32L 10L/28R |Tipo=Civila flughaveno |Proksima urbo= |Mastrumanto=Unique (Flughafen Zürich AG) |Retejo=[http://www.flughafen-zuerich.ch/ www.flughafen-zuerich.ch] |IATA=ZRH |ICAO=LSZH }} [[Dosiero:Karte - Flughafen Zürich ZRH.png|eta]] La '''Flughaveno Zuriko''' ([[IATA]]: ZRH, [[ICAO]]: LSZH, antaŭe nomita Flughaveno Zuriko-Kloten) estas laŭ nombro de la flugmovoj la plej granda flughaveno de [[Svislando]]. Ĝin mastrumas la societo "Flughafen Zürich AG" kiu komercas sub la nomo "Unique". La Flughaveno Zuriko troviĝas rekte norde de la urbo [[Zuriko]] en la [[Bülach (distrikto)|distrikto Bülach]]. Ĝia areo etendiĝas sur la teritorio de la komunumoj [[Kloten]], [[Opfikon-Glattbrugg]], [[Rümlang]], [[Oberglatt]] kaj [[Winkel ZH|Winkel]]. Ĝi estas bazo de la aviadilkompanioj [[Swiss]], servas kiel 3-a ĉefflughaveno de la germana [[Lufthansa]], al [[Air Berlin]] kaj estas hejmflughaveno de [[Belair]], [[Edelweiss Air]] kaj [[Helvetic Airways]]. Ĝi ankaŭ estas la sidejo de la [[Schweizerische Rettungsflugwacht (Rega)]] (esperante: Svisa Vivsavflugkompanio). == Historio == Unua civila flughaveno en la regiono [[Zuriko]] estis en [[Dübendorf]], kiu samtempe servis al la armeo. Por disigi armean kaj civilan aviadiladon necesis konstrui en la zurika regiono novan grandan flughavenon kaj la registaro konsilantaro trovis la taŭgan lokon sur la teritorio de la urbo [[Kloten]]. Per decido de la [[Federacia Konsilio]] de la 22-a de junio [[1945]] estis decidita, ke tie estos la loko de estonta interkontinenta flughaveno. Jam en 1946 povis komenci la konstrulaboroj kaj la 14-an de junio [[1948]] startis la unua flugo de la nova flughaveno. Ek de tiam la flughaveno estis konstante grandigita kaj plibonigita. La 1-an de junio [[1980]] estis malfermita la subtera [[fervoja stacidomo]] ''{{stacidomo|Zürich Flughafen}}''. Ek de tiam la [[Zürich HB (stacidomo)|Ĉefstacidomo Zuriko]] kaj la centro de la urbo Zuriko atingeblas en 11 minutoj trajne kaj la flughaveno estas ligita al la [[Zurika Trafik-Unio]]. Lasta granda novkonstruo estis la terminalo E malfermita la 5-an de decembro 2002. == Ciferoj == En 2007 tra la Flughaveno Zuriko pasis 20 739 113 pasaĝeroj kaj oni nombris 268 476 flugmovojn. La kargo-volumeno estis 374 300 tunoj. La flughaveno posedas tri kureojoj, nome: 16/34 kun longeco de 3 700 metroj, 14/32 kun longeco de 3 300 metroj kaj 10/28 kun longeco de 2 500 metroj. La mastrumanta kompanio (Unique (Flughafen Zürich AG) en 2007 faris profiton de 17,3 milionoj da svisaj frankoj je vendo cifero de 637 milionoj da svisaj frankoj. == Rektaj flugceloj de la Flughaveno Zuriko == De Zuriko estas rektaj liniaj flugoj al 80 urboj en Eŭropo kaj 39 ekstereŭropaj urboj kaj krome ĉarterfluoj al diversaj aliaj urboj: '''(La suba listo ne jam kompletas - helpu ĝin kompletigi!)''' === [[Afriko]] === * [[Johanesburgo]], [[Sudafriko]], [[Swiss International Airlines]] * [[Najrobio]], [[Kenjo]], [[Swiss International Airlines]] * [[Tunizo]], [[Tunizio]], [[Tunis Air]] kaj [[Swiss International Airlines]] === [[Azio]] === * [[Bankoko]], [[Tajlando]], [[Thai Airways]] kaj [[Swiss International Airlines]] * [[Dubajo]], [[Dubajo]], [[United Airlines]] kaj [[Swiss International Airlines]] * [[Honkongo]], [[Ĉinio]], [[Swiss International Airlines]] * [[Seulo]], [[Sud-Koreio]], [[Korean Air]] kaj [[Swiss International Airlines]] * [[Singapuro]], [[Singapura Respubliko]], [[Singapore Airlines]] kaj [[Swiss International Airlines]] * [[Tokio]], [[Japanio]], [[Swiss International Airlines]] * [[Katmanduo]], [[Nepalo]], [[Nepal Airlines]] === [[Eŭropo]] === * [[Amsterdamo]], [[Nederlando]], [[KLM Royal Dutch Airlines]] * [[Ateno]], [[Greklando]], [[Swiss International Airlines]] * [[Barcelono]], [[Germanio]], [[Swiss International Airlines]] * [[Berlino]], [[Germanio]], [[Lufthansa]] kaj [[Swiss International Airlines]] * [[Bruselo]], [[Flughaveno Bruselo Nacia|Flughaveno Bruselo-Zaventem BRU]], [[Belgio]], [[Brussels Airlines]] kaj [[Swiss International Airlines]] * [[Budapeŝto]], [[Hungario]], [[Swiss International Airlines]] * [[Frankfurto ĉe Majno]], [[Germanio]], [[Lufthansa]] kaj [[Swiss International Airlines]] * [[Dublino]], [[Irlando]], [[Swiss International Airlines]] * [[Hamburgo]], [[Germanio]], [[Lufthansa]] kaj [[Swiss International Airlines]] * [[Istanbulo]], [[Turkio]], [[Turkish Airlines]] kaj [[Swiss International Airlines]] * [[Kopenhago]], [[Danio]], [[SAS Scandinavian Airlines]] kaj [[Swiss International Airlines]] * [[Liono]], [[Francio]], [[Air France]] * [[Lisbono]], [[Portugalio]], [[TAP-Portugal]] * [[Londono]], [[Britio]], [[British Airways]] kaj [[Swiss International Airlines]] * [[Madrido]], [[Hispanio]], [[Iberia]] kaj [[Swiss International Airlines]] * [[Milano]], [[Italio]], [[Alitalia]] kaj [[Swiss International Airlines]] * [[Moskvo]], [[Rusio]], [[Swiss International Airlines]] * [[Munkeno]], [[Germanio]], [[Lufthansa]] kaj [[Swiss International Airlines]] * [[Romo]], [[Italio]], [[Alitalia]] kaj [[Swiss International Airlines]]* * [[Parizo]], [[Francio]], [[Air France]] kaj [[Swiss International Airlines]] * [[Stutgarto]], [[Germanio]], [[Lufthansa]] kaj [[Swiss International Airlines]] * [[Stokholmo]], [[Svedio]], [[SAS Scandinavian Airlines]] kaj [[Swiss International Airlines]] * [[Varsovio]], [[Pollando]], [[LOT Polskie Linie Lotnicze]] kaj [[Swiss International Airlines]] * [[Vieno]], [[Aŭstrio]], [[Austrian Airlines]] kaj [[Swiss International Airlines]] === [[Mezameriko]] === * [[Cancun]], [[Meksiko]], [[Edelweiss-Air]] * [[Varadero]], [[Kubo]], [[Edelweiss-Air]] === [[Nordameriko]] === * [[Ĉikago]], [[Usono]], [[United Airlines]] kaj [[Swiss International Airlines]] * [[Filadelfio (Pensilvanio)]], [[Usono]], [[Swiss International Airlines]] * [[Miamo]], [[Usono]], [[United Airlines]], [[Lufthansa]] kaj [[Swiss International Airlines]] * [[Novjorko]], [[Usono]], [[Swiss International Airlines]] * [[San-Francisko]], [[Flughaveno San-Francisko|Flughaveno San-Francisko (SFO)]], [[Usono]], [[United Airlines UA]] === [[Sudameriko]] === * [[San-Paŭlo]], [[Brazilo]], [[Swiss International Airlines]] * [[Santiago de Chile]], [[Ĉilio]], [[Swiss International Airlines]] == Vidu ankaŭ == * [[Tramtransporto en Zuriko]] == Eksteraj Ligiloj == * [http://www.flughafen-zuerich.ch/ Oficiala retejo de la ''Flughaveno Zuriko''] * [http://www.unique.ch/ Oficiala retejo de ''Unique (Flughafen Zürich AG)''] == Bildoj == <gallery> Flughafen Zürich.jpg|<small>La nova ĉefkonstruaĵo de la Zurika Flughaveno</small> 2010-09-12 Malto-Zuriko (Foto Dietrich Michael Weidmann).jpeg|<small>Ombro de alteriĝanta aviadilo (Flugo Malto-Zuriko)</small> Bahnhof Zürich Flughafen 01.jpg|{{Malgrande|Subtera stacidomo {{stacidomo|Zürich Flughafen}}}} </gallery> {{Projektoj}} [[Kategorio:Flughavenoj en Svislando|Zuriko]] [[Kategorio:Transporto en Kantono Zuriko]] [[Kategorio:Zurika Unterlando]] tgebxv1qac29obn0wwta8akynsjdst3 0 239126 9494177 9239055 2026-10-16T01:20:33Z Д.Ильин 70105 9494177 wikitext text/x-wiki {{Pluredro | nomo = Dupiramido | edroj = ''2n'' [[triangulo]]j | lateroj = ''3n'' | verticoj = ''n+2'' | efiguro = V4.4.''n'' | grupo = [[Duedra simetrio en tri dimensioj|Duedra simetrio]] ''D_nh'' (se la pluredro estas [[edro-transitiva]]) | duala = [[Prismo]]j | propraĵoj = [[Konveksa]] (se la bazo estas konveksa), [[edro-transitiva]] (se la du piramidoj estas edro-transitivaj kaj egalaj) }} En [[geometrio]], ''n''-latera '''dupiramido''' estas [[pluredro]] formita per kunigo de du ''n''-lateraj [[piramido (geometrio)|piramidoj]] bazo al bazo, la bazoj devas esti egalaj por ĉi tio. Povas prenita unu piramido kaj kunigita kun ĝia [[spegula bildo]]. La referencita ''n''-latero en la nomo de la dupiramido estas ne iu ekstera edro sed la bazo de la fontaj piramidoj, kiu fakte jam ne estas edro de la dupiramido. La [[edro-transitiva]]j dupiramidoj estas la [[duala pluredro|dualaj pluredroj]] de la [[prisma uniforma pluredro|uniformaj]] [[prismo]]j kaj ĝiaj edroj estas [[izocela triangulo|izocelaj trianguloj]]. Tri dupiramidoj povas esti [[egallatera trianguledra pluredro|egallateraj trianguledraj pluredroj]], do havi nur [[egallatera triangulo|egallaterajn triangulojn]] kiel edroj: la [[okedro]] (kvarlatera dupiramido), kiu estas [[platona solido]] kaj la [[triangula dupiramido|triangula]] kaj [[kvinlatera dupiramido|kvinlatera]] dupiramidoj, kiuj estas [[solido de Johnson|solidoj de Johnson]]. Dupiramido povas esti [[projekcio|projekciita]] sur [[sfero]]n kiel ''n'' egale spacitaj linioj de [[longitudo]] irantaj de unu [[geografia poluso|poluso]] al la alia poluso kaj [[dusekco|dusekcanta]] la sferon [[ekvatoro]]. Dupiramidaj [[edro]]j, tiam estas projekciitaj kiel [[sfera triangulo|sferaj trianguloj]], kaj unu ĉi tia sfera triangulo estas la [[fundamenta domajno]] en la [[duedra simetrio]] ''D_nh''. {{-}} == Formoj == {| class=wikitable | [[Dosiero:Triangular dipyramid.svg|140x140px]] <br /> [[Dosiero:Triangular bipyramid transparent.svg|140x140px]] <br /> [[Triangula dupiramido]] - '''J12''' | [[Dosiero:Octahedron.svg|140x140px]] <br /> Kvadrata dupiramido - [[okedro]] | [[Dosiero:Pentagonal dipyramid.png|140x140px]] <br /> [[Dosiero:Pentagonal bipyramid transparent.svg|140x140px]] <br /> [[Kvinlatera dupiramido]] - '''J13''' |- | [[Dosiero:Hexagonal bipyramid.png|140x140px]] <br /> [[Seslatera dupiramido]] | [[Dosiero:Octagonal bipyramid transparent.svg|140x140px]] <br /> [[Oklatera dupiramido]] | [[Dosiero:Decagonal bipyramid transparent.svg|140x140px]] <br /> [[Deklatera dupiramido]] |} {| class=wikitable | [[Triangula dupiramido]] - '''J12''' || 6 edroj || duala de [[triangula prismo]] |- | Kvarlatera dupiramido (kvadrata dupiramido) - [[okedro]] || 8 edroj || duala de [[kubo (geometrio)|kubo]] |- | [[Kvinlatera dupiramido]] - '''J13''' || 10 edroj || duala de [[kvinlatera prismo]] |- | [[Seslatera dupiramido]] || 12 edroj || duala de [[seslatera prismo]] |- | [[Seplatera dupiramido]] || 14 edroj || duala de [[seplatera prismo]] |- | [[Oklatera dupiramido]] || 16 edroj || duala de [[oklatera prismo]] |- | [[Naŭlatera dupiramido]] || 18 edroj || duala de [[naŭlatera prismo]] |- | [[Deklatera dupiramido]] || 20 edroj || duala de [[deklatera prismo]] |- | colspan=3 | ... |- | ''n''-latera dupiramido || ''2n'' edroj || duala de ''n''-latera [[prismo]] |} == Geometriaj simetriaj grupoj == Se la bazo estas regula kaj la linio tra la [[apekso (geometrio)|apeksoj]] sekcas la bazo je ĝia centro kaj je sia [[mezpunkto]], do la [[geometria simetria grupo]] de la ''n''-latera dupiramido estas [[duedra simetrio en tri dimensioj|duedra simetrio]] ''D_nh'' de ordo ''4n''. La escepto estas ĉe regula okedro, kiu havas la pli grandan [[okedra simetrio|okedran simetrion]] ''O_h'' de ordo 48, kiu havas tri versiojn de ''D_4h'' kiel subgrupoj. Notu, ke kvadrata piramido ne nepre estas regula okedro; ĝi povas havi distancon inter la apeksoj malsaman de [[diagonalo]] de la kvadrata bazo, kaj tiam ne esti regula. La [[turnada grupo]] estas ''D_n'' de ordo ''2n'', escepte de regula okedro, kiu havas la pli grandan geometrian simetrian grupon ''O'' de ordo 24, kiu havas tri versiojn de ''D₄'' kiel subgrupoj. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{MathWorld | URL = Dipyramid | titolo = Dupiramido}} * {{Glossary for Hyperspace | ankro=Bipyramid | titolo=Dupiramido}} * [http://www.mathconsult.ch/showroom/unipoly/ La Uniformaj Pluredroj] * [http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vp.html Virtualaj Realaj Pluredroj] - La Enciklopedio de Pluredroj; [[VRML]] modeloj: [http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/alphabetic-list.html listo] [http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vrml/triangular_dipyramid.wrl <3>] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210427014514/http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vrml/triangular_dipyramid.wrl |date=2021-04-27 }} [http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vrml/octahedron.wrl <4>] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201231095928/http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vrml/octahedron.wrl |date=2020-12-31 }} [http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vrml/pentagonal_dipyramid.wrl <5>] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200723151640/http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vrml/pentagonal_dipyramid.wrl |date=2020-07-23 }} [http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vrml/hexagonal_dipyramid.wrl <6>] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210414131958/http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vrml/hexagonal_dipyramid.wrl |date=2021-04-14 }} [http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vrml/heptagonal_dipyramid.wrl <7>] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150203062131/http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vrml/heptagonal_dipyramid.wrl |date=2015-02-03 }} [http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vrml/octagonal_dipyramid.wrl <8>] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200420092938/http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vrml/octagonal_dipyramid.wrl |date=2020-04-20 }} [http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vrml/enneagonal_dipyramid.wrl <9>] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200417002436/http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vrml/enneagonal_dipyramid.wrl |date=2020-04-17 }} [http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vrml/decagonal_dipyramid.wrl <10>] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210427040752/http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/vrml/decagonal_dipyramid.wrl |date=2021-04-27 }} * [http://www.georgehart.com/virtual-polyhedra/conway_notation.html Skribmaniero de Conway por pluredroj]: "dP''n''", kie ''n''=3, 4, 5, 6..., ekzemple "dP4" estas okedro [[Kategorio:Piramidoj kaj dupiramidoj]] 2pbvf31t7s5pmiva3ey8ml238gfb46z 0 239546 9494095 8675021 2026-10-15T18:42:33Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494095 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo | urbo |sen banderolo= jes <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Orient-Londono | alia_nomo = {{lang-en|East London}} | alia_nomo1 = {{lang-af|Oos-Londen}} | alia_nomo2 = {{lang-xh|Imonti}} | kategorio = [[Urbo]] <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = City Hall Oxford Street.jpg | dosiero_priskribo = Urbodomo de Orient-Londono <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = | moto = | kromnomo = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Sud-Afriko | lando_flago = 1 | ŝtato = | regiono = Orienta Kablando | histregiono = | histregiono_noto = | distrikto = [[Amatolo (distrikto)|Amatolo]] | municipo = Buffalo City <!-- *** Familio *** --> | parto = | rivero = ''Buffalo River'' kaj ''Nahoon River'' <!-- *** Situo *** --> | situo = | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 33 | lat_m = 0 | lat_s = 20 | lat_NS = S | long_d = 27 | long_m = 54 | long_s = 15 | long_EW = E | regiono-ISO = ZA-EC | zomo=12 | koordinatoj_tipo = | plej_alta = | plej_alta_leviĝo = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_lat_m = | plej_alta_lat_s = | plej_alta_lat_NS = | plej_alta_long_d = | plej_alta_long_m = | plej_alta_long_s = | plej_alta_long_EW = | plej_malalta = | plej_malalta_leviĝo = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_lat_m = | plej_malalta_lat_s = | plej_malalta_lat_NS = | plej_malalta_long_d = | plej_malalta_long_m = | plej_malalta_long_s = | plej_malalta_long_EW = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = 500000 | loĝantaro_dato = | loĝantaro_denseco = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 1836 | establita_tipo = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = | horzono_DST = | poŝtkodo = | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = | kodo1 = | kodo1_tipo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = | mapo_fono = | mapo_priskribo = Situo de Orient-Londono en Orienta Kablando | mapo_lokumilo = iso | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = Situo de Orient-Londono en Sud-Afriko | mapo1_lokumilo = Sud-Afriko | mapo2 = | mapo2_priskribo = | mapligilo = jes | freemap_zoom = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | commons = | statistiko = | retpaĝo = http://www.eastlondonsa.com/ <!-- *** Notoj *** --> | notoj = }} '''Orient-Londono''' ({{lang-en|East London}}; {{lang-af|Oos-Londen}} {{lang-xh|Imonti}}) estas urbo kun ĉirkaŭ 500.000 loĝantoj en la komunumo ''Buffalo City'', distrikto [[Amatolo (distrikto)|Amatolo]], provinco [[Orienta Kablando]] en [[Sudafriko]]. La urbo situas ĉe la marenfluoj de la ''Buffalo River'' kaj de la ''Nahoon River'', tuj ĉe la [[Hinda Oceano]]. Orient-Londono estis fondita en la jaro [[1836]] kiel militposteno de [[britoj]] (''Fort Glamorgan'') kaj estis fortikaĵo dum la [[Koso-militoj]]. La plej grava dungisto en Orient-Londono estas [[DaimlerChrysler|Daimler]]-AG, kiu produktas tie veturilojn por la sudafrika merkato kaj aliaj landoj kun maldekstraflanka trafiko, kiel ekzemple Aŭstralio. Antaŭurbo de Orient-Londono estas la [[township]] [[Mdantsane]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.eastlondonsa.com TTT-ejo de Orient-Londono] * [http://www.mercedes-benzsa.co.za/ TTT-ejo de Mercedes Benz South Africa] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080703165413/http://www.mercedes-benzsa.co.za/ |date=2008-07-03 }} * [https://web.archive.org/web/20070929211208/http://www.eastlondontourism.co.za/ Turisma ttt-ejo de la urbo] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Urboj de Sud-Afriko]] [[Kategorio:Hinda Oceano]] jg537me4o4x9szn72vmhy2wjcxulegb 0 244014 9494038 9125009 2026-10-15T16:36:40Z Sj1mor 12103 9494038 wikitext text/x-wiki {{Informkesto komunumo en Svislando |nomo=Krinau |blazono=[[Dosiero:Wappen Krinau.svg|eta|120px|center|Blazono de Krinau]] |bildo=<!---[[Dosiero:XX|eta|285px|center|XXX]]---> |kantono=Sankt-Galo |distrikto=[[Togenburgo (elektodistrikto)|Elektodistrikto Togenburgo]] |koord={{Koordinatoj gms|47|20|0|N|9|3|0|E}} |loĝantoj=273 |areo=7,27 |alteco=803 |poŝtkodo=9622 |kodo=3373 |mapo=[[Dosiero:Karte Gemeinde Krinau 2010.png|eta|285px|center|<small>Mapo de Krinau</small>]] }}'''Krinau''' (en Esperanto ankaŭ '''Krinaŭo''') estas komunumo en la [[Togenburgo (elektodistrikto)|elektodistrikto Togenburgo]], [[Kantono Sankt-Galo]], [[Svislando]]. Kun nur 273 loĝantojn je la 31-a de decembro 2007 ĝi estas la plej malgranda komunumo en [[Kantono Sankt-Galo]]. Ĝis la 31-a de decembro 2009 tiu nombro ankoraŭ malkreskis al 252 personoj. == Geografio == Krinau situas nordokcidente de [[Wattwil]], sudoriente de [[Mosnang]] kaj sude de [[Bütschwil]] en pitoreska pejzaĝo supre de la valo je alteco de 800 m s.m. La komunumo konsistas el la setlejoj [[Altschwil]], [[Au]], [[Dreischlatt]], [[Gurtberg]], [[Schuflenberg]], [[Krinäuli]], [[Niederberg]], [[Kapf]] kaj [[Gruben]]. La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 7,27 km², de kiuj 2,98 km² estas kovrita de [[arbaro]], 4,02 km² servas por [[agrikulturo]], kaj 0,22 km² por [[setlado]]. <ref>Fonto: [http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/fr/index/themen/02/03/blank/data/gemeindedaten.Document.87942.xls Surfacaj informoj de la Svisa Federacia Oficejo pri Statistiko (konsultita je la 2010-11-22)]</ref> == Najbaraj komunumoj == La komunumo Krinau limas en nordoriento al [[Bütschwil SG|Bütschwil]], en oriento kaj sudo al [[Wattwil]], kaj en okcidento kaj nordokcidento al [[Mosnang]]. == Trafiko == Krinau situas flanke de la gravaj trafikvojoj. La komunumo estas atingebla per [[poŝtaŭto]]buslinio ek de [[Lichtensteig]] en 8-minuta veturado. == Historio == La unua skriba mencio de Krinau datas sub la nomo ''Krinnow'' el la jaro ''1357''. En frua [[mezepoko]] Krinau estis feŭdo de la [[Grafoj de Togenburgo]]. En la jaro [[1510]] la komunumo Krinau sin liberaĉetis de ĉiuj feŭdaj ŝarĝoj kaj ek de tiam havis sian propran tribunalon. La alta tribunalo restis sub la [[Monaĥejo Sankt-Galo|Princabatejo Sankt-Galo]]. Dum la tempo de la [[Helveta Respubliko]] inter [[1798]] ĝis [[1803]] Krinau apartenis al la komunumo [[Lichtensteig]], en la jaro [[1803]] ĝi okaze de la fondiĝo de [[Kantono Sankt-Galo]] fariĝis memstara komunumo. La komunumo nuntempe ([[2010]]) suferas pro formigrado kaj samtempe pro manko de loĝejoj, ĉar multaj loĝejo estas luitaj kiel feriloĝejoj al turistoj.<ref>Fonto: [http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D1383.php ''Hans Büchler'': ''Krinau'' en ''Historia Leksikono de Svislando'' (2009-04-07)]</ref> == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.krinau.ch/ Oficiala retejo de la komunumo Krinau] * [http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D1383.php Krinau en la Historia Leksikono de Svislando] <br /> {{Navigilo:Komunumoj de la elektodistrikto Togenburgo}} [[Kategorio:Togenburgo]] dltl829v7315k74yjzglqk2uc84je57 0 248066 9493996 9421299 2026-10-15T15:40:23Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9493996 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | Urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Odeso | devena_nomo = | alia_nomo = {{Lang-uk|Одеса}} (latinlitere: Odesa) | alia_nomo1 = {{Lang-ru|Одесса}} | alia_nomo2 = | kategorio = urbo <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = {{Pluraj bildoj | pozicio = centre | direkto = vertikala | larĝeco = 300 | dosiero1 = Odesa-Montage-2016.png | dosiero2 = Одесса-коллаж1.jpg | dosiero3 = | piedlinio = Fotomuntaĵo }} | dosiero_grandeco = 300px | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = Flag of Odessa, Ukraine (1999).svg | blazono = Coat of Arms of Odesa.svg <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Одеса | moto = | kromnomo = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = {{Ukrainio}} | lando_flago = | ŝtato = | ŝtato_tipo = | regiono = Odesa provinco | regiono_tipo = Provinco | histregiono_faldo = 1 | histregiono = Romia imperio | histregiono1 = Ora Hordo | histregiono2 = Krimea Ĥanlando | histregiono3 = Osmanida imperio | histregiono4 = Rusia Imperio | distrikto = | distrikto_tipo = | komunumo = | municipo = | ĉefurbo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | ŝoseo = | montaro = | montaro1 = | limo_faldo = | limo = | parto = | urbo = | urbo_tipo = | memorindaĵo_faldo = | memorindaĵo = Potjomkina ŝtuparo | memorindaĵo1 = | memorindaĵo2 = | memorindaĵo3 = | konstruaĵo = | konstruaĵo1 = | rivero = | rivero1 = | biomo = | planto_tipo = | planto = | geologio = Nigra Maro | geologio_tipo = Maro | geologio_montrilo = Maro, sur kies bordo la urbo troviĝas <!-- *** Situo *** --> | situo = Odesa | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = 40 | lat_d = 46 | lat_m = 28 | lat_s = 18 | lat_NS = N | long_d = 30 | long_m = 42 | long_s = 37 | long_EW = E | koordinatoj_tipo = | plej_alta = | plej_alta_leviĝo = 65 | plej_malalta = | plej_malalta_leviĝo = [[-4.2]] <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 236.9 | areo_rondumo = 2 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro_dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 2-a de septembro 1794 | establita_tipo = Fondita | establita1 = | establita1_tipo = statuso de urbo | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Orient-Eŭropa tempo|OET]] | utc_offset =+2 | horzono_DST = [[Orient-Eŭropa tempo|OEST]] | utc_offset_DST =+3 | poŝtkodo = 65000–65480 | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = +380 48 | kodo_tipo = | kodo1 = 5110100000 | kodo1_tipo = OKATO | kodo2 = | kodo2_tipo = Aŭtokodoj <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = [[Urbo-Heroo]] | libera_tipo = Honorigo | libera1 = | libera1_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = Location Map of Odessa.png | mapo_priskribo = Situa mapo de Odeso | mapo_lokumilo = | mapo1_priskribo =Situo enkadre de Ukrainio | mapo1_lokumilo = Ukrainio | mapo2_priskribo = Situo rilate al Nigra Maro | mapo2_lokumilo = Nigra Maro <!-- *** Retpaĝoj *** --> | commons = Odessa | portalo = Ukrainio | retpaĝo = [http://www.odessa.ua/ www.odessa.ua] <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{mapligilo urbo|zomo=10}} }} '''Odeso'''<ref>Jam la referenca esperantlingva "[[Poŝatlaso de la mondo]]", eldonita 1971 en Prago, en sia mapo 17 esperantigas la urbon Odeso.</ref> aŭ '''[[Odessa]]''' aŭ '''Odesa''' ({{lang-uk|Одеса}}, {{lang-ru|Одесса}}, {{lang-yi|אָדעסאַ}}) estas [[Ukrainio|ukrainia]] havena urbo ĉe la [[Nigra Maro]] kaj la administra centro de la [[Odesa provinco]]. Neoficialaj nomoj de la urbo estas: perlo de Nigra Maro, Odeso-panjo ({{lang-ru|Одесса-мама}} [odesa-mama]), Suda Palmira. En januaro de 2021, la loĝantaro estis proksimume unu miliono kaj dek mil, kio igis la urbon la tria plej loĝata de Ukrainio. == Situo == Odeso situas en suda [[Ukrainio]] ĉe la marbordo de la [[Nigra maro|Nigra Maro]], laŭlonge de la Odesa Golfo, golfeto en la marbordo kiu ebligis la konstruadon de la haveno. Ĝi kuŝas ĉirkaŭ 30 kilometrojn nordoriente de la estuaro de la [[Dnestro]]. La urbo estas konstruita sur malaltaj montetoj (averaĝa alteco 50 metroj, maksimuma 65 metroj) superantaj la maron. La landinterno estas tute ebena. Odeso estas 440 km sude de [[Kijivo]], la ĉefurbo de Ukrainio, kaj nur 40 kilometrojn de la limo kun [[Moldavio]] okcidente. La urbo kovras areon de 162.42 km². == Klimato == La klimato de Odeso estas [[kontinenta klimato|kontinenta]] kun milda vintro kaj varma somero. Mezjara temperaturo estas {{GdC|10,3}}. == Historio == La urbo fondiĝis en [[1794]] per reskripto de [[Katerina la 2-a (Rusio)|Katerina la 2-a]]. Post centjaro Odeso transformiĝis el modesta urbeto en la kvaran plej grandan urbon de la [[Rusa Imperio]]. En 1920 komencis soveta potenco en la urbo. Dum la [[Dua Mondmilito]] en Odeso la soveta armeo [[Defendado de Odeso|batalis kontraŭ pli forta malamiko]] dum 73 tagoj de la 5-a de aŭgusto ĝis la german-rumana venko je la 16-a de oktobro 1941. La soveta armeo liberigis Odeson la 10-an de aprilo 1944. En 1945 [[Josif Stalin]] donis al la urbo la titolon [[Urbo-Heroo]]. == Vidindaĵoj == * [[Araba kultura centro de Odeso]] * [[Katedralo de la Transfiguriĝo de Odeso|Katedralo de la Transfiguriĝo]] * [[Odesa arkeologimuzeo]] ==Servoj== * [[Odesa Universitato]] == Ekonomio == La [[Haveno de Odeso]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.port.odessa.ua/index.php?page=64 |titolo=Informoj pri la haveno |alirdato=14 de marto 2014 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120220001448/http://www.port.odessa.ua/index.php?page=64 |arkivdato=2012-02-20 }}</ref> ({{Lang-uk|Одеський морський торговельний порт}}) estas la plej grandaj [[haveno]]j en [[Ukrainio]] kaj unu el la plej gravaj [[haveno]]j en la baseno de [[Nigra Maro]], kun kapacito de totala ĉiujara trafiko de 40 milionoj da [[tonelo]]j (15 milionoj da toneloj de solida kargo kaj 25 milionoj da toneloj de likva kargo). La haveno havas tujan aliron al fervojoj kiuj permesas rapidan transporton de kargo de maraj itineroj al surtera transporto. == Loĝantaro == Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la urbo {{paĝonomo}} vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La municipo havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. {|class="wikitable" border="2" |+Nacia kontingento en 2001 |- ! Nacio !! Kvanto de homoj, mil (%) |- | Ukrainoj || 622,9 (61,6 %) |- | Rusoj || 292,0 (29,0 %) |- | Bulgaroj || 13,3 (1,3 %) |- | Judoj || 12,4 (1,2 %) |- | Moldavoj || 7,6 (0,7 %) |- | Belorusoj || 6,4 (0,6 %) |- | Armenoj || 4,4 (0,4 %) |- | Poloj || 2,1 (0,2 %) |- | '''Sume''' || '''1 010,3''' |} == Urbaj festoj == * [[2-a de septembro]] — [[Urbofesto|Tago de la urbo]]. * [[1-a de aprilo]] — [[Humurino]] ([[ŝercotago|La Tago de Rido]]). * [[10-a de aprilo]] — Tago de liberigo de Odeso (dum la [[Dua Mondmilito]]). * julio - [[Odesa internacia filmfestivalo]] == Religio == Plejmulte odesanoj estas [[ortodoksanoj]]. Ekzistas ankaŭ rimarkeblaj komunumoj de [[katolikoj]], [[judoj]] kaj [[islamanoj]], kiuj, tamen, antaŭe estis pli nombraj ol nuntempe. == Internaciaj rilatoj == === Ĝemelurboj === {| | {|{{prettytable}} align=center |- ! Flago !! Urbo !! Lando !! Jaro |- |{{flago|Britio}} |[[Liverpulo]] |[[Britio]] |1957 |- |{{flago|Finnlando}} |[[Oulu]] |[[Finnlando]] |1957 |- |{{flago|Kroatio}} |[[Splito]] |[[Kroatio]] |1964 |- |{{flago|Japanio}} |[[Jokohamo]] |[[Japanio]] |1965 |- |{{flago|Egiptio}} |[[Aleksandrio]] |[[Egiptujo]] |1968 |- |{{flago|Kanado}} |[[Vankuvero]] |[[Kanado]] |1971 |- |{{flago|Italio}} |[[Genuo]] |[[Italio]] |1972 |- |{{flago|Francio}} |[[Marsejlo]] | [[Francio]] |1973 |- | {{flago|Usono}} |[[Baltimoro]] | [[Usono]] |1975 |- |{{flago|Hungario}} |[[Segedo]] |[[Hungario]] |1977 |- |{{flago|Hispanio}} |[[Valencio (Hispanio)|Valencio]] |[[Hispanio]] |1981 |- |{{flago|Barato}} |[[Kalkuto]] |[[Barato]] |1986 |} | || | {|{{prettytable}} align=center |- ! Flago !! Urbo !! Lando !! Jaro |- |{{flago|Germanio}} |[[Regensburg]] |[[Germanio]] |1990 |- |{{flago|Rumanio}} |[[Konstanco (Rumanio)|Konstanco]] |[[Rumanio]] |1991 |- |{{flago|Bulgario}} |[[Varna]] | [[Bulgario]] |1992 |- | {{flago|Israelo}} |[[Hajfo]] |[[Israelo]] |1992 |- |{{flago|Polio}} |[[Lodzo]] |[[Polio]] |1993 |- |{{flago|Ĉinio}} |[[Cindao]] |[[Ĉinio]] |1993 |- |{{flago|Grekio}} |[[Pireo]] |[[Grekio]] |1993 |- |{{flago|Moldavio}} |[[Kiŝinevo]] |[[Moldavio]] |1994 |- | {{flago|Kipro}} |[[Nikozio]] | [[Kipro]] |1996 |- |{{flago|Armenio}} | [[Jerevano]] |[[Armenio]] |1995 |- |{{flago|Turkio}} |[[Stambulo]] |[[Turkio]] |1997 |- | {{flago|Rusio}} |[[Rostov-na-Donu]] | [[Rusio]] |2009 |} |} === Partneraj urboj === {| | {|{{prettytable}} align=center |- ! Flago !! Urbo !! Lando !! Jaro |- |{{flago|Rusio}} |[[Taganrog]] |[[Rusio]] |1993 |- |{{flago|Rusio}} |[[Groznij]] |[[Rusio]] |1994 |- |{{flago|Rusio}} |[[Moskvo]] |[[Rusio]] |1995 |- |{{flago|Belorusio}} |[[Minsko]] |[[Belorusio]] |1996 |- |{{flago|Kartvelio}} |[[Tbilisi]] |[[Kartvelio]] |1996 |- |{{flago|Polio}} |[[Gdansko]] |[[Polio]] |1996 |- | {{flago|Estonio}} |[[Talino]] | [[Estonio]] |1997 |- |{{flago|Rusio}} |[[Volgogrado]] |[[Rusio]] |2001 |} | || | {|{{prettytable}} align=center |- ! Flago !! Urbo !! Lando !! Jaro |- |{{flago|Rusio}} |[[Sankt-Peterburgo]] | [[Rusio]] |2002 |- |{{flago|Belorusio}} |[[Bresto]] |[[Belorusio]] |2004 |- |{{flago|Ĉilio}} |[[Valparaiso]] |[[Ĉilio]] |2004 |- |{{flago|Litovio}} |[[Klaipėda]]<ref>"[https://www.klaipeda.lt/lt/savivaldybe/meras/miestai-partneriai/225 Partneraj urboj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190903121645/https://www.klaipeda.lt/lt/savivaldybe/meras/miestai-partneriai/225 |date=2019-09-03 }}". ''klaipeda.lt''. Klaipėda ({{lt}})</ref> |[[Litovio]] |2004 |- |{{flago|Kipro}} |[[Larnaka]] |[[Kipro]] |2004 |- |{{flago|Aŭstrio}} |[[Vieno]] |[[Aŭstrio]] |2006 |- |{{flago|Ĉinio}} |[[Ningbo]] |[[Ĉinio]] |2008 |- |{{flago|Polio}} |[[Varsovio]] |[[Polio]] |2010 |} |} == Famaj odesanoj == * [[Anna Aĥmatova]] — elstara rusa poetino, tradukisto. * [[Ilja Arnoldoviĉ Ilf]] kaj [[Eŭgeno Petroviĉ Petrov]] — rusaj verkistoj. * [[Oleksandr Dovĵenko]] — ukraina kino-reĝisoro, scenaristo, verkisto. * [[Miklós Horn (plibonigisto)]] en Hungario. * [[Vladimir Ĵabotinskij]] — verkisto, frua gvidanta [[cionisto]]. * Miĥail Ĵvaneckij (Михаи́л Жване́цкий, 1934-2020) - ruslingva humura kaj satira verkisto (kaj aktoro de propraj verkoj). * [[Sergej Korolov]] — eminenta sovetia sciencisto kaj organizisto de la raketa-kosma industrio de USSR. * [[Rodion Malinovskij]] — soveta marŝalo. * [[Ilja Meĉnikov]] — [[Nobel-premio pri fiziologio aŭ medicino|Nobel-laŭreato pri medicino]]. * [[David Ojstraĥ]] - rusia juddevena [[violonisto]], [[dirigento]] kaj [[profesoro]]. * [[Leonido Utjosov]] — eminenta rusia kantisto, aktoro kaj orkestrestro de la unua ĵaza bando en Rusio * [[Waldemar Haffkine]] - rusia juddevena bakteriologo, li disvolvigis la kontraŭĥoleran vakcinon kiun li aplikos sukcese en Hindio (vidu: [[bubona pesto]] kaj [[ĥolero]]) ('''Waldemar Mordechai Wolff Haffkine''' [Valdemar Mordeĥaj Volf Hafkin<small>^e</small>], jen en germanlingva literumo, en la rusa Мордехай-Вольф Хавкин [Mordeĥaj-Volf Ĥafkin] (naskiĝis la 15-an de marto 1860 en Odeso,<ref>''Waldemar Haffkine: Pioneer of Cholera Vaccine.'' EDYTHE LUTZKERAND kaj CAROL JOCHNOWITZ. [http://www.asm.org/ccLibraryFiles/FILENAME/0000000248/530787p366.pdf American Society for Microbiology] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120222023115/http://www.asm.org/ccLibraryFiles/FILENAME/0000000248/530787p366.pdf |date=2012-02-22 }}</ref> [[Rusia Imperio]] - mortis la 26-an de oktobro 1930 en [[Laŭzano]], [[Svisio]]) estis rusi-juda [[bakteriologo]], kies kariero estis damaĝita en Rusio ĉar "li malakceptis konvertiĝi al Rusia Ortodoksismo."<ref name="Daniels">''Rats, fleas and men; Anthony Daniels on how the secret of bubonic plague was found.''de Anthony Daniels. ''Sunday Telegraph'' (Londono). p. 14. 25a de Aŭgusto, 2002.</ref> Li elmigris kaj laboris ĉe la [[Institut Pasteur]] en [[Parizo]], kie li disvolvigis la kontraŭĥoleran vakcinon kiun li aplikos sukcese en Hindio. Li estis agnoskita kiel la unua [[mikrobiologo]] kiu disvolvigis kaj uzis vakcinojn kontraŭ [[ĥolero]] kaj [[bubona pesto]]. Li provis siajn vakcinojn sur si mem). == Esperanto en Odeso == En Odeso estas okazinta '''la [[71-a SAT-Kongreso 1998|71-a]] [[SAT-Kongreso|Kongreso de Sennacieca Asocio Tutmonda]]''' ekde la 18-a ĝis la 25-a de Julio 1998, en kiu partoprenis 240 reprezentantoj.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.satesperanto.org/Deklaracio-kaj-Gvidrezolucio,457.html |titolo=La 71-a Kongreso de Sennacieca Asocio Tutmonda |alirdato=2011-01-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120411171813/http://satesperanto.org/Deklaracio-kaj-Gvidrezolucio,457.html |arkivdato=2012-04-11 }}</ref> === Esperanto-renkontiĝoj === La ĉefa ĉiujara [[Esperanto-renkontiĝo|esperanta aranĝo]] en Odeso estas '''[[Esperanto Humurino]]'''. === Esperanto-kluboj === * '''[[Blanka Akacio]]''' (kontaktu: seiv2004@mail.ru). * '''[[Verdaĵo]]''' (kontaktu: verda99@mail.ru). === Esperantistoj el Odeso === * [[Abram Kofman]] * [[Eŭgeno Aisberg]] * [[Miĥail Solovjev]] * [[Borovko|Nikolaj Borovko]] * [[Samuil Ŝatunovskij]] * [[Semen Vajnblat]] * [[Sergej Rublov]] * [[Tatjana Aŭderskaja]] * [[Vladimir Gernet]] {| style="float:right; background:transparent; padding:0px; margin:0px;" |[[Dosiero:Statuo de Zamenhof en Odeso.jpg|eta|120px|<center>la busta statuo de Zamenhof en Odeso]] |[[Dosiero:Gernet tabulo.jpg|eta|240px|<center>memortabulo omaĝe al V. Gernet en Esperanto kaj la rusa en Odeso]] |} * [[Vladimir Samodaj]] * [[Nataliya Chumak]], nun loĝas en [[Antverpeno]] === ZEO-oj === En Odeso estas du [[Zamenhof-Esperanto-Objekto|Zamenhof/Esperanto-Objektoj]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://odeso.retejo.info/zeo-j |titolo=ZEO-oj en Odeso |alirdato=2011-09-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120303004623/http://odeso.retejo.info/zeo-j |arkivdato=2012-03-03 }}</ref>: # ''Monumento al Zamenhof''. La monumento estis muntata en 1957<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://odeso.retejo.info/zeo-j/historio-de-harjkovskij |titolo=historio pri la ekesto de la monumento de Zamenhof |alirdato=2017-01-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150610194519/http://odeso.retejo.info/zeo-j/historio-de-harjkovskij |arkivdato=2015-06-10 }}</ref> kaj ĝis nun ĝi estas la sola monumento de Zamenhof en Ukrainio. Ĝi troviĝas laŭ la adreso Deribasivska 3. # ''Memortabulo de [[Vladimir Gernet|Gernet]]''. La tabulo al Gernet troviĝas en la Tairova instituto de vinberkulturo kaj vinfarado kaj estis farata dank' al iniciato de e-klubo «Verdaĵo» en julio 2011. == Galerio de vidindaĵoj == <gallery> Potěmkinovy schody.jpg|[[Potjomkina ŝtuparo|Ŝtuparo de Potjomkin]] Chajka 002.jpg|Strando Ĉajka en Odeso Hotel Odessa.jpg|Hotelo Odessa The entrance to the Commercial Port.jpg|Enirejo en [[Haveno de Odeso]] Odesa Opera 2006.JPG|la Operejo Potemkinstairs.jpg|''[[Potjomkina ŝtuparo]]'' inter 1890 kaj 1905 Odessa dworzec.jpg|''[[Odesa-Holovna (stacidomo)|Fervoja stacidomo]]'' Odessa richelieu.jpg|Richelieu Strato kaj la ''Opera Teatro'' inter 1890 kaj 1905 Odessa cannon.jpg|''Kanono'' sur Primorskij [[bulvardo]] Vorontsov's Palace (Odessa).JPG|''Voroncova palaco'' New_Vorontsov_lighthouse_in_Odessa,_Ukraine.jpg|''Voroncova lumturo'' Odessa005.jpg|La statuo de leo en ''Urboĝardeno'' Nerubayskoe 04.jpg|''[[Katakomboj]]'' estas reto de subteraj labirintoj sub Odeso. Myasoyidivska_Street.jpg|Tipa arĥitekturo de ''Moldovanka'' Krasnaya hotel Odessa 2010 2.JPG|''Ruĝa hotelo'' Vue de Odessa L'Hotell Passage.JPG|''Pasaĵo'' Odessa philarmony.JPG|''Odesa [[filharmonio]]'' Ukraine, Odessa, Duke statue.jpg|''La monumento de Duko'' CP Odessa Arcadia C1900 1.JPG|''Arkadio'' estas la plaĝo kaj la banloka distrikto en Odeso. Odesa Duma DSC 3292 51-101-0302.JPG|''[[Urbodomo]]'' Храм Христа Спасителя в Одессе.jpg|[[Katedralo de la Transfiguriĝo de Odeso|Katedralo de la Transfiguriĝo]] Privoz market in Odessa.JPG|Bazaro ''Privoz'' Катюша.jpg|''La memorejo de heroa defendo de Odeso'' Odessa funicular.JPG|''[[Funikularo de Odeso|Odesa funikularo]]'' </gallery> == Noto == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Araba kultura centro de Odeso]] * [[Odesa internacia filmfestivalo]] * [[Haveno de Odeso]] * [[Internacia flughaveno Odesa]] * [[Funikularo de Odeso]] * [[Tramtransporto en Odeso]] * [[Trolebusa transporto en Odeso]] * [[2606 Odessa]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|n=Kategorio:Odeso|ReVo=odes}} * {{Oficiala retejo}} * [http://odeso.retejo.info/ La retejo pri Odeso kaj ĝia E-vivo (eo)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120303013450/http://odeso.retejo.info/ |date=2012-03-03 }} * [http://vkontakte.ru/club23675283 La Grupo de odesaj esperantistoj ĉe VKontakte.ru (eo, rusa, ukraina)] * [http://www.facebook.com/home.php?sk=group_160375610685949 La Grupo de odesaj esperantistoj ĉe Vizaĝlibro (eo)] * [http://humurino.retejo.info/ Esperanta Humurino en Odeso (eo)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130414203000/http://humurino.retejo.info/ |date=2013-04-14 }} * [https://kantaro.ikso.net/ho_odeso Kanto pri Odeso (eo)] {{404|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.citymap.odessa.ua/map/?lang=1 Elektrona mapo de Odeso (angla)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100811014942/http://www.citymap.odessa.ua/map/?lang=1 |date=2010-08-11 }} {{Fervojaj stacioj en Odeso}} {{Urboj-Herooj}} [[Kategorio:Odeso| ]] [[Kategorio:Urboj en Odesa provinco]] [[Kategorio:Milionurboj]] [[Kategorio:Urboj sur marbordo de Nigra maro]] [[Kategorio:Havenurboj de Ukrainio]] dujgc2lqtz113ae3ik73nmvecau2ylp 0 249344 9494263 8931642 2026-10-16T08:33:23Z Sj1mor 12103 9494263 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Vol-au-vent-1.jpg|eta|Vol-au-vent (volovano)]] '''Foliigita pasto''' aŭ '''pufa pasteĉo''' estas produkto kiu konsistas el maldikaj folioj de [[pasto]]. Ĝi estas farata per plurfoja ŝmirado de tavolo da butero aŭ margarino sur tavolo da pasto, kaj ĝia posta faldado kaj laminato. Ĝi estas "tute preta kaj finita" aĉetebla en preskaŭ ĉiu [[superbazaro]]. Krom por dolĉaĵoj foliigita pasto tre taŭgas ankaŭ por nedolĉaj frandaĵoj kiel [[pasteĉo]]j. La diferenco inter foliigita pasto kaj aliaj rulitaj bakaĵoj kiel danaj bakaĵoj aŭ kornaj bulkoj kuŝas ĉefe en la pasto. Neniu gisto estas aldonita al la folikukaĵo; [[gisto]] ankaŭ estas utiligita kiel fermentagento en danaj bakaĵoj. La pastoj ankaŭ enhavas sukeron, lakton kaj aliajn ingrediencojn, laŭ viaj bezonoj kaj la recepto. [[Foliopasto (fermentŝveligita)]] kiu ankaŭ oftas en greka kaj [[mezorienta kuirarto]], estas tre simila al foliigita pasto. [[Dosiero:Appleturnover.jpg|eta|250x250px|Pomobuĥto el foliigita pasto.]] == Ingrediencoj == * 500g da [[faruno]] * 500g da [[butero]] aŭ [[margarino]] * 250g da [[akvo]] * 10g da [[salo]] * iom da [[gisto]] == Bakaĵoj de foliigita pasto == Bakitaj varoj faritaj el foliigita pasto apartenas al la klaso de bonaj bakaĵoj. Ĝi funkcias kiel bazo por: * [[Baklavo]] * [[Baniza]] en Bulgario, kun salakva fromaĝplenigaĵo * ''Pastel de Belém/nata'' kun kremplenigaĵo estas [[Kukbakisto|kukbakaĵo]] el [[Portugalio]] * Porka orelo (kukaĵo) * ''[[Sfogliatelle]]'', itala kukbakaĵo * [[Kirlovaĵo]] * [[Volovano]] (fr: ''Vol-au-vent'') * [[Mille-feuille]] (franca por milfolio) * ''[[Tarte Tatin]]'', franca pomtorto == Vidu ankaŭ == * [[Foliopasto (fermentŝvelita)]] * [[Foliopasto (fermentŝvelita)#Paste%C4%89oj de ferment%C5%9Dvelita foliopasto|Pasteĉoj de fermentŝvelita foliopasto]] * [[Samoso (manĝaĵo)|Samosa]] * [[Huntuno]] * [[Claudia Roden]] * [[Tompuso]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.classofoods.com/pagina4_1.html Pri la farado de foliigita pasto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080518082747/http://www.classofoods.com/pagina4_1.html |date=2008-05-18 }} (nederlande) [[Kategorio:Manĝaĵoj]] [[Kategorio:Bakaĵoj]] naz4dcjvstueddc82d9o1ffolpa2l08 0 249440 9494291 8390634 2026-10-16T08:51:33Z Crosstor 3176 /* Famuloj */ 9494291 wikitext text/x-wiki '''Nová Vieska,''' [[hungare]] '''Kisújfalu''' estas [[vilaĝo]] en [[Slovakio]], en [[Regiono Nitra]], en [[Distrikto Nové Zámky]]. [[Dosiero:Kisújfalu községháza 1.JPG|eta|maldekstre|Administrejo de Nová Vieska]] == Bazaj informoj == * [[Areo]]: 18nbsp;km² * [[Supermara alteco]]: 135 m * [[Loĝantaro]]: 790 * [[Poŝtkodo]]: 943 41 * [[Telefonprefikso]]: [[Dosiero:Slovakiakrajenumbers.png|eta|dekstra|Nová Vieska situas en la 4-a regiono]] [[Dosiero:Okres zamky.png|eta|dekstra|250px|Nová Vieska situas en la bluigita distrikto]] == Situo == La vilaĝo situas sur mildaj deklivoj, laŭ flanko[[vojo]]j, laŭ [[fervojo]] [[Budapeŝto]]-[[Vác]]-[[Bratislavo]]. [[Štúrovo]] troviĝas 23 km-ojn for. == Historio == La vilaĝo estis loĝata dum la [[neolitiko]]. La unua mencio pri la loko devenis el [[1233]] en formo ''Ösztövér''. Posedantoj de la vilaĝo ofte ŝanĝiĝis. La [[turkoj]] faris senhoma la vilaĝon. En [[1601]] jam ekzistas vilaĝo ''Kisújfalu''. La tiamaj loĝantoj estis kalvinanoj. En [[1683]] la [[poloj]] detruis la vilaĝon. [[Pesto]] okazis en [[1710]], incendio en [[1874]]. La fervojo atingis la vilaĝon en [[1850]]. En [[1910]] loĝis tie 881 da [[homo]]j (plejparte [[hungaroj]]). Ĝis [[1919]] la vilaĝo apartenis al [[Esztergom (reĝa departemento)]], al la distrikto de [[Štúrovo|Párkány]]. Poste la vilaĝo iĝis parto de [[Ĉeĥoslovakio]]. Inter [[1938]]-[[1945]] la vilaĝo retiriĝis al [[Hungario]]. La [[unua Viena Arbitracio|unua Arbitracio de Vieno]] deklaris, ke tiuj komunumoj, kie la hungaroj vivas en majoritato, apartenu al [[Hungario]]. Post la [[2-a mondmilito]] la [[hungaroj]] senrajtiĝis laŭ [[Dekretoj de Beneš]], krome parto de la hungareco estis deportita en [[1947]]. [[Kolĥozo]] formiĝis en [[1949]]. Ekde [[1993]] la vilaĝo apartenas al Slovakio. En [[2001]] loĝis tie 799 da homoj (703 hungaroj, 91 [[slovakoj]]). == Vidindaĵoj == * kalvinana [[preĝejo]] * protektata [[marĉo]] == Famuloj == En Nová Vieska naskiĝis instruisto [[Sándor Csanda]] kaj [[Ede Tóth (historiisto)]]. == Ĝemelkomunumo == * {{Flago|Hungario}} [[Budaörs]], [[Hungario]] {{Projektoj}} {{Municipoj de Regiono Nitra|Distrikto Nové Zámky}} [[Kategorio:Municipoj en distrikto Nové Zámky]] lmqoy92qasos8rtjblmu95oem0r6ryc 9494295 9494291 2026-10-16T08:55:52Z Crosstor 3176 /* Vidindaĵoj */ 9494295 wikitext text/x-wiki '''Nová Vieska,''' [[hungare]] '''Kisújfalu''' estas [[vilaĝo]] en [[Slovakio]], en [[Regiono Nitra]], en [[Distrikto Nové Zámky]]. [[Dosiero:Kisújfalu községháza 1.JPG|eta|maldekstre|Administrejo de Nová Vieska]] == Bazaj informoj == * [[Areo]]: 18nbsp;km² * [[Supermara alteco]]: 135 m * [[Loĝantaro]]: 790 * [[Poŝtkodo]]: 943 41 * [[Telefonprefikso]]: [[Dosiero:Slovakiakrajenumbers.png|eta|dekstra|Nová Vieska situas en la 4-a regiono]] [[Dosiero:Okres zamky.png|eta|dekstra|250px|Nová Vieska situas en la bluigita distrikto]] == Situo == La vilaĝo situas sur mildaj deklivoj, laŭ flanko[[vojo]]j, laŭ [[fervojo]] [[Budapeŝto]]-[[Vác]]-[[Bratislavo]]. [[Štúrovo]] troviĝas 23 km-ojn for. == Historio == La vilaĝo estis loĝata dum la [[neolitiko]]. La unua mencio pri la loko devenis el [[1233]] en formo ''Ösztövér''. Posedantoj de la vilaĝo ofte ŝanĝiĝis. La [[turkoj]] faris senhoma la vilaĝon. En [[1601]] jam ekzistas vilaĝo ''Kisújfalu''. La tiamaj loĝantoj estis kalvinanoj. En [[1683]] la [[poloj]] detruis la vilaĝon. [[Pesto]] okazis en [[1710]], incendio en [[1874]]. La fervojo atingis la vilaĝon en [[1850]]. En [[1910]] loĝis tie 881 da [[homo]]j (plejparte [[hungaroj]]). Ĝis [[1919]] la vilaĝo apartenis al [[Esztergom (reĝa departemento)]], al la distrikto de [[Štúrovo|Párkány]]. Poste la vilaĝo iĝis parto de [[Ĉeĥoslovakio]]. Inter [[1938]]-[[1945]] la vilaĝo retiriĝis al [[Hungario]]. La [[unua Viena Arbitracio|unua Arbitracio de Vieno]] deklaris, ke tiuj komunumoj, kie la hungaroj vivas en majoritato, apartenu al [[Hungario]]. Post la [[2-a mondmilito]] la [[hungaroj]] senrajtiĝis laŭ [[Dekretoj de Beneš]], krome parto de la hungareco estis deportita en [[1947]]. [[Kolĥozo]] formiĝis en [[1949]]. Ekde [[1993]] la vilaĝo apartenas al Slovakio. En [[2001]] loĝis tie 799 da homoj (703 hungaroj, 91 [[slovakoj]]). [[Dosiero:Kisújfalu iskola.JPG|eta|{{centre|Lernejo}}]] == Vidindaĵoj == * kalvinana [[preĝejo]] * protektata [[marĉo]] == Famuloj == En Nová Vieska naskiĝis instruisto [[Sándor Csanda]] kaj [[Ede Tóth (historiisto)]]. == Ĝemelkomunumo == * {{Flago|Hungario}} [[Budaörs]], [[Hungario]] {{Projektoj}} {{Municipoj de Regiono Nitra|Distrikto Nové Zámky}} [[Kategorio:Municipoj en distrikto Nové Zámky]] d7rh4bvqb8i2pglstjfgshxbj6m24pm 0 255507 9493922 9113625 2026-10-15T12:52:28Z Kani 670 9493922 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Hararpego |koloro = pink |dosiero = Picoides villosus monticola male1.jpg |priskribo de dosiero = Masklo, orienta subspecio ''septentrionalis'' |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Picoides]]'' |specio = '''Hararpego''' ''P. villosus'' |statuso = LC |dunomo = ''Picoides villosus'' |dunomo aŭtoritato = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1766) |specioj de subdivizio = Subspecioj |vikispecio = |komunejo = | dosiero larĝo=240px |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Hararpego''' aŭ '''Vila pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref> (''Picoides villosus'') estas [[birdo]] de la [[genro]] ''[[Picoides]]'' kaj mezgranda [[buntpego]], tio estas pego aŭ birdo de la familio de [[pegedoj]], kie ĉefas la koloroj nigra (ĉefe supre) kaj blanka (ĉefe sube), sed ankaŭ aliaj (ĉikaze ruĝa) en markoj ĉekape. == Habitato == La reprodukta habitato estas arbaraj areoj kun grandaj arboj tra plej parto de [[Nordameriko]] ĝis [[Centrameriko]]. Ili nestumas en arbotruo, elfosita de la nestoparo. == Priskribo == [[Dosiero:Picoides-villosus-001.jpg|maldekstra|210ra|eta|Masklo]] [[Dosiero:Hairy Woodpecker (female).jpg|maldekstra|210ra|eta|Ino]] Plenkreskuloj estas ĉefe nigraj en supraj partoj kaj flugiloj, kun blankaj dorso, gorĝo kaj ventro kaj blankaj punktoj en flugiloj. Estas blankaj larĝaj strioj supre kaj sub la okuloj fakte je ambaŭ flankoj de la nigra strio traokula, do temas pri kapo kun ses alternaj strioj el la blanka gorĝo al la nigra krono. Ili havas nigran voston kun blankaj eksteraj plumoj. Masklaj plenkreskuloj havas ruĝan makuleton en malantaua kapo fine de la superokula blanka strio. La nomo ''Hararpego'' devenas en multaj lingvoj (eĉ en la scienca latinlingva nomo) pro la fakto ke en du partoj estas krispaj plumaroj, kiuj aspektas kvazaŭ malkombitaj hartufoj, nome en blanka dorso por ke ĝi aperu inter la nigraj flugiloj kaj en helbruna aŭ okreca brido ĉe la bekobazo apartiganta la malhelgrizan aŭ nigrecan bekon disde la komenco de la nigraj kapostrioj. Ĝi estas praktike identa laŭ plumarbildo kaj koloroj al multe pli malgranda [[Strivizaĝa buntpego]], kiu krome havas ankaŭ pli mallongan bekon relative kun la grando de sia kapo. Tiuj du specioj ne estas tre rilataj, tamen, kaj devas esti apartigitaj en diferencaj [[genro]]j <ref>(Weibel & Moore, 2005; Moore ''et al.'', 2006)</ref>. La ekstera simileco estas rimarkinda ekzemplo de [[konverĝa evoluo]]. Pri kialoj de tiu konverĝa evoluo, nur spekulativajn klopodajn hipotezojn oni antaŭlanĉis; estas interesa noti ke pro la rimarkinda grandodiferenco, la eventuala ekologia konkurenco inter la du specioj estas malgranda. == Kutimoj == Tiuj birdoj estas ĉefe konstantaj loĝantoj. Birdoj de la plej nordaj areoj povas [[birdomigrado|migri]] iom suden; birdoj de montaraj areoj povas movi al pli malaltaj niveloj. Tiuj birdoj manĝas sur arboj, ofte malantaŭ arboŝelo aŭ elfosante por malkaŝi [[insekto]]jn. Ili manĝas ĉefe insektojn, sed ankaŭ [[frukto]]jn, berojn kaj nuksojn, kaj foje eĉ arbosevon. == Subspecioj == * ''Picoides villosus audubonii'' Swainson, 1832 * ''Picoides villosus harrisi'' Audubon, 1838 * ''Picoides villosus hyloscopus'' Cabanis & Heine, 1863 * ''Picoides villosus icastus'' Oberholser, 1911 * ''Picoides villosus jardinii'' Malherbe, 1845 * ''Picoides villosus maynardi'' Ridgway, 1887 * ''Picoides villosus orius'' Oberholser, 1911 * ''Picoides villosus picoideus'' Osgood, 1901 * ''Picoides villosus piger'' Allen, 1905 * ''Picoides villosus sanctorum'' Nelson, 1897 - En Meksikio * ''Picoides villosus septentrionalis'' Nuttall, 1840 - En Usono * ''Picoides villosus sitkensis'' Swarth, 1911 * ''Picoides villosus terraenovae'' Batchelder, 1908 * ''Picoides villosus villosus'' Linnaeus, 1766 - {{Aŭskultu|dosiero=Picoides villosus.ogg|titolo=''Picoides villosus'' call|priskribo=Bird call of the Hairy Woodpecker (''Picoides villosus'') }} == Fotaro == <gallery> Dosiero:Downy Woodpecker (Dryobates pubescens) (01).jpg|Ĉe birdomanĝejo. Dosiero:Downy Woodpecker (Dryobates pubescens) (02).jpg|Ĉe birdomanĝejo. Dosiero:HairyWoodpecker003.jpg|Ĉe birdomanĝejo subpluve. Dosiero:HairyWoodpecker004.jpg|Ĉe birdomanĝejo. Dosiero:HairyWoodpecker005.jpg|Ĉe birdomanĝejo. Dosiero:HairyWoodpecker006.jpg|Sur telefona fosto. Dosiero:Woodpecker.jpg|Masklo. </gallery> == Literaturo == * {{IUCN2006|assessors='''BirdLife International'''|year=2004|id=47359|title=Picoides villosus|downloaded=11a Majo 2006}} Ne minacata * '''Moore''', William S.; Weibel, Amy C. & Agius, Andrea (2006): Mitochondrial DNA phylogeny of the woodpecker genus ''Veniliornis'' (Picidae, Picinae) and related genera implies convergent evolution of plumage patterns. ''Biological Journal of the Linnean Society'' '''87''': 611–624. [http://bio.wayne.edu/profhtml/moore/PUBLICATIONS/MooreEtal2006Veniliornis.pdf PDF plena teksto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110929112410/http://bio.wayne.edu/profhtml/moore/PUBLICATIONS/MooreEtal2006Veniliornis.pdf |date=2011-09-29 }} * '''Weibel''', Amy C. & '''Moore''', William S. (2005): Plumage convergence in ''Picoides'' woodpeckers based on a molecular phylogeny, with emphasis on convergence in downy and hairy woodpeckers. ''[[Condor (gazeto)|Condor]]'' '''107'''(4): 797–809. {{DOI|10.1650/7858.1}} (HTML resumo) == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i3930id.html Hararpego - ''Picoides villosus''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20221020195734/https://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i3930id.html |date=2022-10-20 }} - USGS Patuxent Birdidentigejo * [http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Hairy_Woodpecker.html Specidatumbazo pri la Hararpego ] - Laboratorio Cornell de Ornitologio * [http://www.sdakotabirds.com/species/hairy_woodpecker_info.htm Informaro kaj Fotoj de la Hararpego] -Birdoj kaj Birdumo ĉe Suda Dakoto {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ameriko]] h190q5xqzn2yo17vsbu5jycwfwv4xcm 9493924 9493922 2026-10-15T12:53:34Z Kani 670 /* Priskribo */ 9493924 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Hararpego |koloro = pink |dosiero = Picoides villosus monticola male1.jpg |priskribo de dosiero = Masklo, orienta subspecio ''septentrionalis'' |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Picoides]]'' |specio = '''Hararpego''' ''P. villosus'' |statuso = LC |dunomo = ''Picoides villosus'' |dunomo aŭtoritato = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1766) |specioj de subdivizio = Subspecioj |vikispecio = |komunejo = | dosiero larĝo=240px |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Hararpego''' aŭ '''Vila pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref> (''Picoides villosus'') estas [[birdo]] de la [[genro]] ''[[Picoides]]'' kaj mezgranda [[buntpego]], tio estas pego aŭ birdo de la familio de [[pegedoj]], kie ĉefas la koloroj nigra (ĉefe supre) kaj blanka (ĉefe sube), sed ankaŭ aliaj (ĉikaze ruĝa) en markoj ĉekape. == Habitato == La reprodukta habitato estas arbaraj areoj kun grandaj arboj tra plej parto de [[Nordameriko]] ĝis [[Centrameriko]]. Ili nestumas en arbotruo, elfosita de la nestoparo. == Priskribo == [[Dosiero:Picoides-villosus-001.jpg|maldekstra|210ra|eta|Masklo, montranta hartufojn.]] [[Dosiero:Hairy Woodpecker (female).jpg|maldekstra|210ra|eta|Ino, montranta evidentan dorsan hartufon.]] Plenkreskuloj estas ĉefe nigraj en supraj partoj kaj flugiloj, kun blankaj dorso, gorĝo kaj ventro kaj blankaj punktoj en flugiloj. Estas blankaj larĝaj strioj supre kaj sub la okuloj fakte je ambaŭ flankoj de la nigra strio traokula, do temas pri kapo kun ses alternaj strioj el la blanka gorĝo al la nigra krono. Ili havas nigran voston kun blankaj eksteraj plumoj. Masklaj plenkreskuloj havas ruĝan makuleton en malantaua kapo fine de la superokula blanka strio. La nomo ''Hararpego'' devenas en multaj lingvoj (eĉ en la scienca latinlingva nomo) pro la fakto ke en du partoj estas krispaj plumaroj, kiuj aspektas kvazaŭ malkombitaj hartufoj, nome en blanka dorso por ke ĝi aperu inter la nigraj flugiloj kaj en helbruna aŭ okreca brido ĉe la bekobazo apartiganta la malhelgrizan aŭ nigrecan bekon disde la komenco de la nigraj kapostrioj. Ĝi estas praktike identa laŭ plumarbildo kaj koloroj al multe pli malgranda [[Strivizaĝa buntpego]], kiu krome havas ankaŭ pli mallongan bekon relative kun la grando de sia kapo. Tiuj du specioj ne estas tre rilataj, tamen, kaj devas esti apartigitaj en diferencaj [[genro]]j <ref>(Weibel & Moore, 2005; Moore ''et al.'', 2006)</ref>. La ekstera simileco estas rimarkinda ekzemplo de [[konverĝa evoluo]]. Pri kialoj de tiu konverĝa evoluo, nur spekulativajn klopodajn hipotezojn oni antaŭlanĉis; estas interesa noti ke pro la rimarkinda grandodiferenco, la eventuala ekologia konkurenco inter la du specioj estas malgranda. == Kutimoj == Tiuj birdoj estas ĉefe konstantaj loĝantoj. Birdoj de la plej nordaj areoj povas [[birdomigrado|migri]] iom suden; birdoj de montaraj areoj povas movi al pli malaltaj niveloj. Tiuj birdoj manĝas sur arboj, ofte malantaŭ arboŝelo aŭ elfosante por malkaŝi [[insekto]]jn. Ili manĝas ĉefe insektojn, sed ankaŭ [[frukto]]jn, berojn kaj nuksojn, kaj foje eĉ arbosevon. == Subspecioj == * ''Picoides villosus audubonii'' Swainson, 1832 * ''Picoides villosus harrisi'' Audubon, 1838 * ''Picoides villosus hyloscopus'' Cabanis & Heine, 1863 * ''Picoides villosus icastus'' Oberholser, 1911 * ''Picoides villosus jardinii'' Malherbe, 1845 * ''Picoides villosus maynardi'' Ridgway, 1887 * ''Picoides villosus orius'' Oberholser, 1911 * ''Picoides villosus picoideus'' Osgood, 1901 * ''Picoides villosus piger'' Allen, 1905 * ''Picoides villosus sanctorum'' Nelson, 1897 - En Meksikio * ''Picoides villosus septentrionalis'' Nuttall, 1840 - En Usono * ''Picoides villosus sitkensis'' Swarth, 1911 * ''Picoides villosus terraenovae'' Batchelder, 1908 * ''Picoides villosus villosus'' Linnaeus, 1766 - {{Aŭskultu|dosiero=Picoides villosus.ogg|titolo=''Picoides villosus'' call|priskribo=Bird call of the Hairy Woodpecker (''Picoides villosus'') }} == Fotaro == <gallery> Dosiero:Downy Woodpecker (Dryobates pubescens) (01).jpg|Ĉe birdomanĝejo. Dosiero:Downy Woodpecker (Dryobates pubescens) (02).jpg|Ĉe birdomanĝejo. Dosiero:HairyWoodpecker003.jpg|Ĉe birdomanĝejo subpluve. Dosiero:HairyWoodpecker004.jpg|Ĉe birdomanĝejo. Dosiero:HairyWoodpecker005.jpg|Ĉe birdomanĝejo. Dosiero:HairyWoodpecker006.jpg|Sur telefona fosto. Dosiero:Woodpecker.jpg|Masklo. </gallery> == Literaturo == * {{IUCN2006|assessors='''BirdLife International'''|year=2004|id=47359|title=Picoides villosus|downloaded=11a Majo 2006}} Ne minacata * '''Moore''', William S.; Weibel, Amy C. & Agius, Andrea (2006): Mitochondrial DNA phylogeny of the woodpecker genus ''Veniliornis'' (Picidae, Picinae) and related genera implies convergent evolution of plumage patterns. ''Biological Journal of the Linnean Society'' '''87''': 611–624. [http://bio.wayne.edu/profhtml/moore/PUBLICATIONS/MooreEtal2006Veniliornis.pdf PDF plena teksto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110929112410/http://bio.wayne.edu/profhtml/moore/PUBLICATIONS/MooreEtal2006Veniliornis.pdf |date=2011-09-29 }} * '''Weibel''', Amy C. & '''Moore''', William S. (2005): Plumage convergence in ''Picoides'' woodpeckers based on a molecular phylogeny, with emphasis on convergence in downy and hairy woodpeckers. ''[[Condor (gazeto)|Condor]]'' '''107'''(4): 797–809. {{DOI|10.1650/7858.1}} (HTML resumo) == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i3930id.html Hararpego - ''Picoides villosus''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20221020195734/https://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i3930id.html |date=2022-10-20 }} - USGS Patuxent Birdidentigejo * [http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Hairy_Woodpecker.html Specidatumbazo pri la Hararpego ] - Laboratorio Cornell de Ornitologio * [http://www.sdakotabirds.com/species/hairy_woodpecker_info.htm Informaro kaj Fotoj de la Hararpego] -Birdoj kaj Birdumo ĉe Suda Dakoto {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ameriko]] 82zlhowfbp3it70t34gaojjr7h89dzg 9493925 9493924 2026-10-15T12:54:06Z Kani 670 /* Literaturo */ 9493925 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Hararpego |koloro = pink |dosiero = Picoides villosus monticola male1.jpg |priskribo de dosiero = Masklo, orienta subspecio ''septentrionalis'' |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Picoides]]'' |specio = '''Hararpego''' ''P. villosus'' |statuso = LC |dunomo = ''Picoides villosus'' |dunomo aŭtoritato = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1766) |specioj de subdivizio = Subspecioj |vikispecio = |komunejo = | dosiero larĝo=240px |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Hararpego''' aŭ '''Vila pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref> (''Picoides villosus'') estas [[birdo]] de la [[genro]] ''[[Picoides]]'' kaj mezgranda [[buntpego]], tio estas pego aŭ birdo de la familio de [[pegedoj]], kie ĉefas la koloroj nigra (ĉefe supre) kaj blanka (ĉefe sube), sed ankaŭ aliaj (ĉikaze ruĝa) en markoj ĉekape. == Habitato == La reprodukta habitato estas arbaraj areoj kun grandaj arboj tra plej parto de [[Nordameriko]] ĝis [[Centrameriko]]. Ili nestumas en arbotruo, elfosita de la nestoparo. == Priskribo == [[Dosiero:Picoides-villosus-001.jpg|maldekstra|210ra|eta|Masklo, montranta hartufojn.]] [[Dosiero:Hairy Woodpecker (female).jpg|maldekstra|210ra|eta|Ino, montranta evidentan dorsan hartufon.]] Plenkreskuloj estas ĉefe nigraj en supraj partoj kaj flugiloj, kun blankaj dorso, gorĝo kaj ventro kaj blankaj punktoj en flugiloj. Estas blankaj larĝaj strioj supre kaj sub la okuloj fakte je ambaŭ flankoj de la nigra strio traokula, do temas pri kapo kun ses alternaj strioj el la blanka gorĝo al la nigra krono. Ili havas nigran voston kun blankaj eksteraj plumoj. Masklaj plenkreskuloj havas ruĝan makuleton en malantaua kapo fine de la superokula blanka strio. La nomo ''Hararpego'' devenas en multaj lingvoj (eĉ en la scienca latinlingva nomo) pro la fakto ke en du partoj estas krispaj plumaroj, kiuj aspektas kvazaŭ malkombitaj hartufoj, nome en blanka dorso por ke ĝi aperu inter la nigraj flugiloj kaj en helbruna aŭ okreca brido ĉe la bekobazo apartiganta la malhelgrizan aŭ nigrecan bekon disde la komenco de la nigraj kapostrioj. Ĝi estas praktike identa laŭ plumarbildo kaj koloroj al multe pli malgranda [[Strivizaĝa buntpego]], kiu krome havas ankaŭ pli mallongan bekon relative kun la grando de sia kapo. Tiuj du specioj ne estas tre rilataj, tamen, kaj devas esti apartigitaj en diferencaj [[genro]]j <ref>(Weibel & Moore, 2005; Moore ''et al.'', 2006)</ref>. La ekstera simileco estas rimarkinda ekzemplo de [[konverĝa evoluo]]. Pri kialoj de tiu konverĝa evoluo, nur spekulativajn klopodajn hipotezojn oni antaŭlanĉis; estas interesa noti ke pro la rimarkinda grandodiferenco, la eventuala ekologia konkurenco inter la du specioj estas malgranda. == Kutimoj == Tiuj birdoj estas ĉefe konstantaj loĝantoj. Birdoj de la plej nordaj areoj povas [[birdomigrado|migri]] iom suden; birdoj de montaraj areoj povas movi al pli malaltaj niveloj. Tiuj birdoj manĝas sur arboj, ofte malantaŭ arboŝelo aŭ elfosante por malkaŝi [[insekto]]jn. Ili manĝas ĉefe insektojn, sed ankaŭ [[frukto]]jn, berojn kaj nuksojn, kaj foje eĉ arbosevon. == Subspecioj == * ''Picoides villosus audubonii'' Swainson, 1832 * ''Picoides villosus harrisi'' Audubon, 1838 * ''Picoides villosus hyloscopus'' Cabanis & Heine, 1863 * ''Picoides villosus icastus'' Oberholser, 1911 * ''Picoides villosus jardinii'' Malherbe, 1845 * ''Picoides villosus maynardi'' Ridgway, 1887 * ''Picoides villosus orius'' Oberholser, 1911 * ''Picoides villosus picoideus'' Osgood, 1901 * ''Picoides villosus piger'' Allen, 1905 * ''Picoides villosus sanctorum'' Nelson, 1897 - En Meksikio * ''Picoides villosus septentrionalis'' Nuttall, 1840 - En Usono * ''Picoides villosus sitkensis'' Swarth, 1911 * ''Picoides villosus terraenovae'' Batchelder, 1908 * ''Picoides villosus villosus'' Linnaeus, 1766 - {{Aŭskultu|dosiero=Picoides villosus.ogg|titolo=''Picoides villosus'' call|priskribo=Bird call of the Hairy Woodpecker (''Picoides villosus'') }} == Fotaro == <gallery> Dosiero:Downy Woodpecker (Dryobates pubescens) (01).jpg|Ĉe birdomanĝejo. Dosiero:Downy Woodpecker (Dryobates pubescens) (02).jpg|Ĉe birdomanĝejo. Dosiero:HairyWoodpecker003.jpg|Ĉe birdomanĝejo subpluve. Dosiero:HairyWoodpecker004.jpg|Ĉe birdomanĝejo. Dosiero:HairyWoodpecker005.jpg|Ĉe birdomanĝejo. Dosiero:HairyWoodpecker006.jpg|Sur telefona fosto. Dosiero:Woodpecker.jpg|Masklo. </gallery> ==Referencoj== {{Referencoj}} == Literaturo == * {{IUCN2006|assessors='''BirdLife International'''|year=2004|id=47359|title=Picoides villosus|downloaded=11a Majo 2006}} Ne minacata * '''Moore''', William S.; Weibel, Amy C. & Agius, Andrea (2006): Mitochondrial DNA phylogeny of the woodpecker genus ''Veniliornis'' (Picidae, Picinae) and related genera implies convergent evolution of plumage patterns. ''Biological Journal of the Linnean Society'' '''87''': 611–624. [http://bio.wayne.edu/profhtml/moore/PUBLICATIONS/MooreEtal2006Veniliornis.pdf PDF plena teksto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110929112410/http://bio.wayne.edu/profhtml/moore/PUBLICATIONS/MooreEtal2006Veniliornis.pdf |date=2011-09-29 }} * '''Weibel''', Amy C. & '''Moore''', William S. (2005): Plumage convergence in ''Picoides'' woodpeckers based on a molecular phylogeny, with emphasis on convergence in downy and hairy woodpeckers. ''[[Condor (gazeto)|Condor]]'' '''107'''(4): 797–809. {{DOI|10.1650/7858.1}} (HTML resumo) == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i3930id.html Hararpego - ''Picoides villosus''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20221020195734/https://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i3930id.html |date=2022-10-20 }} - USGS Patuxent Birdidentigejo * [http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Hairy_Woodpecker.html Specidatumbazo pri la Hararpego ] - Laboratorio Cornell de Ornitologio * [http://www.sdakotabirds.com/species/hairy_woodpecker_info.htm Informaro kaj Fotoj de la Hararpego] -Birdoj kaj Birdumo ĉe Suda Dakoto {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ameriko]] 8yhhisl78pid5byu4jtxzps99tiqkq3 9494059 9493925 2026-10-15T16:51:18Z Kani 670 /* Subspecioj */ 9494059 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Hararpego |koloro = pink |dosiero = Picoides villosus monticola male1.jpg |priskribo de dosiero = Masklo, orienta subspecio ''septentrionalis'' |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Picoides]]'' |specio = '''Hararpego''' ''P. villosus'' |statuso = LC |dunomo = ''Picoides villosus'' |dunomo aŭtoritato = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1766) |specioj de subdivizio = Subspecioj |vikispecio = |komunejo = | dosiero larĝo=240px |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Hararpego''' aŭ '''Vila pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref> (''Picoides villosus'') estas [[birdo]] de la [[genro]] ''[[Picoides]]'' kaj mezgranda [[buntpego]], tio estas pego aŭ birdo de la familio de [[pegedoj]], kie ĉefas la koloroj nigra (ĉefe supre) kaj blanka (ĉefe sube), sed ankaŭ aliaj (ĉikaze ruĝa) en markoj ĉekape. == Habitato == La reprodukta habitato estas arbaraj areoj kun grandaj arboj tra plej parto de [[Nordameriko]] ĝis [[Centrameriko]]. Ili nestumas en arbotruo, elfosita de la nestoparo. == Priskribo == [[Dosiero:Picoides-villosus-001.jpg|maldekstra|210ra|eta|Masklo, montranta hartufojn.]] [[Dosiero:Hairy Woodpecker (female).jpg|maldekstra|210ra|eta|Ino, montranta evidentan dorsan hartufon.]] Plenkreskuloj estas ĉefe nigraj en supraj partoj kaj flugiloj, kun blankaj dorso, gorĝo kaj ventro kaj blankaj punktoj en flugiloj. Estas blankaj larĝaj strioj supre kaj sub la okuloj fakte je ambaŭ flankoj de la nigra strio traokula, do temas pri kapo kun ses alternaj strioj el la blanka gorĝo al la nigra krono. Ili havas nigran voston kun blankaj eksteraj plumoj. Masklaj plenkreskuloj havas ruĝan makuleton en malantaua kapo fine de la superokula blanka strio. La nomo ''Hararpego'' devenas en multaj lingvoj (eĉ en la scienca latinlingva nomo) pro la fakto ke en du partoj estas krispaj plumaroj, kiuj aspektas kvazaŭ malkombitaj hartufoj, nome en blanka dorso por ke ĝi aperu inter la nigraj flugiloj kaj en helbruna aŭ okreca brido ĉe la bekobazo apartiganta la malhelgrizan aŭ nigrecan bekon disde la komenco de la nigraj kapostrioj. Ĝi estas praktike identa laŭ plumarbildo kaj koloroj al multe pli malgranda [[Strivizaĝa buntpego]], kiu krome havas ankaŭ pli mallongan bekon relative kun la grando de sia kapo. Tiuj du specioj ne estas tre rilataj, tamen, kaj devas esti apartigitaj en diferencaj [[genro]]j <ref>(Weibel & Moore, 2005; Moore ''et al.'', 2006)</ref>. La ekstera simileco estas rimarkinda ekzemplo de [[konverĝa evoluo]]. Pri kialoj de tiu konverĝa evoluo, nur spekulativajn klopodajn hipotezojn oni antaŭlanĉis; estas interesa noti ke pro la rimarkinda grandodiferenco, la eventuala ekologia konkurenco inter la du specioj estas malgranda. == Kutimoj == Tiuj birdoj estas ĉefe konstantaj loĝantoj. Birdoj de la plej nordaj areoj povas [[birdomigrado|migri]] iom suden; birdoj de montaraj areoj povas movi al pli malaltaj niveloj. Tiuj birdoj manĝas sur arboj, ofte malantaŭ arboŝelo aŭ elfosante por malkaŝi [[insekto]]jn. Ili manĝas ĉefe insektojn, sed ankaŭ [[frukto]]jn, berojn kaj nuksojn, kaj foje eĉ arbosevon. == Subspecioj == * ''Picoides villosus audubonii'' Swainson, 1832 * ''Picoides villosus harrisi'' Audubon, 1838 * ''Picoides villosus hyloscopus'' Cabanis & Heine, 1863 * ''Picoides villosus icastus'' Oberholser, 1911 * ''Picoides villosus jardinii'' Malherbe, 1845 * ''Picoides villosus maynardi'' Ridgway, 1887 * ''Picoides villosus orius'' Oberholser, 1911 * ''Picoides villosus picoideus'' Osgood, 1901 * ''Picoides villosus piger'' Allen, 1905 * ''Picoides villosus sanctorum'' Nelson, 1897 - En Meksikio * ''Picoides villosus septentrionalis'' Nuttall, 1840 - En Usono * ''Picoides villosus sitkensis'' Swarth, 1911 * ''Picoides villosus terraenovae'' [[Charles Foster Batchelder|Batchelder]], 1908 * ''Picoides villosus villosus'' Linnaeus, 1766 - {{Aŭskultu|dosiero=Picoides villosus.ogg|titolo=''Picoides villosus'' call|priskribo=Bird call of the Hairy Woodpecker (''Picoides villosus'') }} == Fotaro == <gallery> Dosiero:Downy Woodpecker (Dryobates pubescens) (01).jpg|Ĉe birdomanĝejo. Dosiero:Downy Woodpecker (Dryobates pubescens) (02).jpg|Ĉe birdomanĝejo. Dosiero:HairyWoodpecker003.jpg|Ĉe birdomanĝejo subpluve. Dosiero:HairyWoodpecker004.jpg|Ĉe birdomanĝejo. Dosiero:HairyWoodpecker005.jpg|Ĉe birdomanĝejo. Dosiero:HairyWoodpecker006.jpg|Sur telefona fosto. Dosiero:Woodpecker.jpg|Masklo. </gallery> ==Referencoj== {{Referencoj}} == Literaturo == * {{IUCN2006|assessors='''BirdLife International'''|year=2004|id=47359|title=Picoides villosus|downloaded=11a Majo 2006}} Ne minacata * '''Moore''', William S.; Weibel, Amy C. & Agius, Andrea (2006): Mitochondrial DNA phylogeny of the woodpecker genus ''Veniliornis'' (Picidae, Picinae) and related genera implies convergent evolution of plumage patterns. ''Biological Journal of the Linnean Society'' '''87''': 611–624. [http://bio.wayne.edu/profhtml/moore/PUBLICATIONS/MooreEtal2006Veniliornis.pdf PDF plena teksto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110929112410/http://bio.wayne.edu/profhtml/moore/PUBLICATIONS/MooreEtal2006Veniliornis.pdf |date=2011-09-29 }} * '''Weibel''', Amy C. & '''Moore''', William S. (2005): Plumage convergence in ''Picoides'' woodpeckers based on a molecular phylogeny, with emphasis on convergence in downy and hairy woodpeckers. ''[[Condor (gazeto)|Condor]]'' '''107'''(4): 797–809. {{DOI|10.1650/7858.1}} (HTML resumo) == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i3930id.html Hararpego - ''Picoides villosus''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20221020195734/https://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i3930id.html |date=2022-10-20 }} - USGS Patuxent Birdidentigejo * [http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Hairy_Woodpecker.html Specidatumbazo pri la Hararpego ] - Laboratorio Cornell de Ornitologio * [http://www.sdakotabirds.com/species/hairy_woodpecker_info.htm Informaro kaj Fotoj de la Hararpego] -Birdoj kaj Birdumo ĉe Suda Dakoto {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ameriko]] 92hme62sa4ubr1ooaqaovxh6emyfdyr 9494100 9494059 2026-10-15T18:56:56Z Kani 670 /* Subspecioj */ 9494100 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Hararpego |koloro = pink |dosiero = Picoides villosus monticola male1.jpg |priskribo de dosiero = Masklo, orienta subspecio ''septentrionalis'' |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Picoides]]'' |specio = '''Hararpego''' ''P. villosus'' |statuso = LC |dunomo = ''Picoides villosus'' |dunomo aŭtoritato = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1766) |specioj de subdivizio = Subspecioj |vikispecio = |komunejo = | dosiero larĝo=240px |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Hararpego''' aŭ '''Vila pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref> (''Picoides villosus'') estas [[birdo]] de la [[genro]] ''[[Picoides]]'' kaj mezgranda [[buntpego]], tio estas pego aŭ birdo de la familio de [[pegedoj]], kie ĉefas la koloroj nigra (ĉefe supre) kaj blanka (ĉefe sube), sed ankaŭ aliaj (ĉikaze ruĝa) en markoj ĉekape. == Habitato == La reprodukta habitato estas arbaraj areoj kun grandaj arboj tra plej parto de [[Nordameriko]] ĝis [[Centrameriko]]. Ili nestumas en arbotruo, elfosita de la nestoparo. == Priskribo == [[Dosiero:Picoides-villosus-001.jpg|maldekstra|210ra|eta|Masklo, montranta hartufojn.]] [[Dosiero:Hairy Woodpecker (female).jpg|maldekstra|210ra|eta|Ino, montranta evidentan dorsan hartufon.]] Plenkreskuloj estas ĉefe nigraj en supraj partoj kaj flugiloj, kun blankaj dorso, gorĝo kaj ventro kaj blankaj punktoj en flugiloj. Estas blankaj larĝaj strioj supre kaj sub la okuloj fakte je ambaŭ flankoj de la nigra strio traokula, do temas pri kapo kun ses alternaj strioj el la blanka gorĝo al la nigra krono. Ili havas nigran voston kun blankaj eksteraj plumoj. Masklaj plenkreskuloj havas ruĝan makuleton en malantaua kapo fine de la superokula blanka strio. La nomo ''Hararpego'' devenas en multaj lingvoj (eĉ en la scienca latinlingva nomo) pro la fakto ke en du partoj estas krispaj plumaroj, kiuj aspektas kvazaŭ malkombitaj hartufoj, nome en blanka dorso por ke ĝi aperu inter la nigraj flugiloj kaj en helbruna aŭ okreca brido ĉe la bekobazo apartiganta la malhelgrizan aŭ nigrecan bekon disde la komenco de la nigraj kapostrioj. Ĝi estas praktike identa laŭ plumarbildo kaj koloroj al multe pli malgranda [[Strivizaĝa buntpego]], kiu krome havas ankaŭ pli mallongan bekon relative kun la grando de sia kapo. Tiuj du specioj ne estas tre rilataj, tamen, kaj devas esti apartigitaj en diferencaj [[genro]]j <ref>(Weibel & Moore, 2005; Moore ''et al.'', 2006)</ref>. La ekstera simileco estas rimarkinda ekzemplo de [[konverĝa evoluo]]. Pri kialoj de tiu konverĝa evoluo, nur spekulativajn klopodajn hipotezojn oni antaŭlanĉis; estas interesa noti ke pro la rimarkinda grandodiferenco, la eventuala ekologia konkurenco inter la du specioj estas malgranda. == Kutimoj == Tiuj birdoj estas ĉefe konstantaj loĝantoj. Birdoj de la plej nordaj areoj povas [[birdomigrado|migri]] iom suden; birdoj de montaraj areoj povas movi al pli malaltaj niveloj. Tiuj birdoj manĝas sur arboj, ofte malantaŭ arboŝelo aŭ elfosante por malkaŝi [[insekto]]jn. Ili manĝas ĉefe insektojn, sed ankaŭ [[frukto]]jn, berojn kaj nuksojn, kaj foje eĉ arbosevon. == Subspecioj == * ''Picoides villosus audubonii'' Swainson, 1832 * ''Picoides villosus harrisi'' Audubon, 1838 * ''Picoides villosus hyloscopus'' Cabanis & Heine, 1863 * ''Picoides villosus icastus'' Oberholser, 1911 * ''Picoides villosus jardinii'' Malherbe, 1845 * ''Picoides villosus maynardi'' Ridgway, 1887 * ''Picoides villosus orius'' Oberholser, 1911 * ''Picoides villosus picoideus'' Osgood, 1901 * ''Picoides villosus piger'' [[Glover Morrill Allen|Allen]], 1905 * ''Picoides villosus sanctorum'' Nelson, 1897 - En Meksiko * ''Picoides villosus septentrionalis'' Nuttall, 1840 - En Usono * ''Picoides villosus sitkensis'' Swarth, 1911 * ''Picoides villosus terraenovae'' [[Charles Foster Batchelder|Batchelder]], 1908 * ''Picoides villosus villosus'' Linnaeus, 1766 - {{Aŭskultu|dosiero=Picoides villosus.ogg|titolo=''Picoides villosus'' call|priskribo=Bird call of the Hairy Woodpecker (''Picoides villosus'') }} == Fotaro == <gallery> Dosiero:Downy Woodpecker (Dryobates pubescens) (01).jpg|Ĉe birdomanĝejo. Dosiero:Downy Woodpecker (Dryobates pubescens) (02).jpg|Ĉe birdomanĝejo. Dosiero:HairyWoodpecker003.jpg|Ĉe birdomanĝejo subpluve. Dosiero:HairyWoodpecker004.jpg|Ĉe birdomanĝejo. Dosiero:HairyWoodpecker005.jpg|Ĉe birdomanĝejo. Dosiero:HairyWoodpecker006.jpg|Sur telefona fosto. Dosiero:Woodpecker.jpg|Masklo. </gallery> ==Referencoj== {{Referencoj}} == Literaturo == * {{IUCN2006|assessors='''BirdLife International'''|year=2004|id=47359|title=Picoides villosus|downloaded=11a Majo 2006}} Ne minacata * '''Moore''', William S.; Weibel, Amy C. & Agius, Andrea (2006): Mitochondrial DNA phylogeny of the woodpecker genus ''Veniliornis'' (Picidae, Picinae) and related genera implies convergent evolution of plumage patterns. ''Biological Journal of the Linnean Society'' '''87''': 611–624. [http://bio.wayne.edu/profhtml/moore/PUBLICATIONS/MooreEtal2006Veniliornis.pdf PDF plena teksto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110929112410/http://bio.wayne.edu/profhtml/moore/PUBLICATIONS/MooreEtal2006Veniliornis.pdf |date=2011-09-29 }} * '''Weibel''', Amy C. & '''Moore''', William S. (2005): Plumage convergence in ''Picoides'' woodpeckers based on a molecular phylogeny, with emphasis on convergence in downy and hairy woodpeckers. ''[[Condor (gazeto)|Condor]]'' '''107'''(4): 797–809. {{DOI|10.1650/7858.1}} (HTML resumo) == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i3930id.html Hararpego - ''Picoides villosus''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20221020195734/https://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i3930id.html |date=2022-10-20 }} - USGS Patuxent Birdidentigejo * [http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Hairy_Woodpecker.html Specidatumbazo pri la Hararpego ] - Laboratorio Cornell de Ornitologio * [http://www.sdakotabirds.com/species/hairy_woodpecker_info.htm Informaro kaj Fotoj de la Hararpego] -Birdoj kaj Birdumo ĉe Suda Dakoto {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ameriko]] 4yovb2vrmq6wjlxxop6axmzu1g27zrr 0 255841 9494108 9151377 2026-10-15T19:36:29Z Kani 670 9494108 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Blankkapa buntpego |koloro = pink |dosiero = Picoides albolarvatus FWS.jpg |dosiero larĝo=240px |priskribo de dosiero = Masklo en Nacia arbaro Deschutes, Oregono |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Leuconotopicus ]]'' |specio ='''Blankkapa buntpego''' ''L. albolarvatus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name="iucn status 19 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Leuconotopicus albolarvatus'' |volume=2016 |article-number=e.T22681169A92895670 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681169A92895670.en |access-date=19a de Novembro 2021}}</ref> |dunomo = ''Leuconotopicus albolarvatus'' |dunomo aŭtoritato = ([[John Cassin|Cassin]], 1850) |specioj de subdivizio = Subspecioj |subdivizio2 = * ''L. a. albolarvatus'' {{Taksonomio/aŭtoritato | aŭtoro = (Cassin | dato = 1850)}}<br/><small>Ordinara blankakapa pego</small> * ''L. a. gravirostris'' {{Taksonomio/aŭtoritato | aŭtoro = (Grinnell | dato = [[1902]])}}<br/><small>Suda blankakapa pego</small> |sinonimo = * ''Leuconerpes albolarvatus''<br>{{Taksonomio/aŭtoritato | aŭtoro = (Cassin | dato = 1850)}} |vikispecio = |komunejo = }} La '''Blankkapa buntpego''' aŭ '''Blankakapa pego''' (''Leuconotopicus albolarvatus'') estas [[birdo]] de la [[genro]] ''[[Picoides]]'' kaj mezgranda [[buntpego]], tio estas pego aŭ birdo de la familio de [[pegedoj]], kie ĉefas la koloroj nigra (ĉefe supre) kaj blanka (ĉefe sube), sed ankaŭ aliaj (ĉikaze ruĝa) en markoj ĉekape. ==Aspekto== [[File:White-headed woodpecker pair playing.jpg|thumb|left|Paro de Blankkapaj buntpegoj apud [[Lago Tahoe]]]] Tiu specio havas nigran korpon (ĉirkaŭ 20 cm longa) escepte blankan kapon kun nigraj beko, okuloj, nuko kaj malantaŭa kolo, sed sen nigraj markoj aŭ strioj malkiel aliaj membroj de la genro. Krome ĝi havas blankajn unuarangajn flugilplumojn kiuj formas duonlunon dumfluge. Maskloj havas ruĝan punkton en supra nuko. ==Habitato== Temas pri [[birdomigrado|nemigrantaj]] [[pegedoj]] kiuj loĝas en arbaroj de [[pino]]j de la [[montaro]]j de okcidenta Nordameriko. Plej parto de la teritorio estas okupata de la [[nomiga subspecio]]. ''P. a. gravirostris'', kiu havas pli longajn bekon -ĉefe ĉe maskloj- kaj voston kaj troviĝas nur en montopintoj de la plej suda parto de la teritorio de la specio, el la [[Montaro San Gabriel]] al [[Distrikto San Diego]]. La birdoj de la [[Monto Pinos]] estas iom intermezaj. Analizoj de [[DNA]] konfirmas tion kaj sugestas, ke la birdoj de Monto Pinos estas pli proksimaj al ''P. a. gravirostris'' (Alexander & Burns, 2006). Ŝajne, la pli granda beko de la suda subspecio estas [[adaptado]] por manĝi el la grandaj, longaj pinfruktoj de la [[Kultera pino]] (''Pinus coulteri''). La teritorio de la Blankkapa buntpego ampleksas en la montaroj el [[Brita Kolumbio]] tra suda [[Kalifornio]]. Ili faras neston en mortaj aŭ sekaj arboj kaj reproduktiĝas unufoje ĉiun jaron. ==Referencoj== {{Referencoj}} * {{cite book | last=Howell | first=Steve N. G. | author2=Sophie Webb | title=A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America | publisher=Oxford University Press | year=1995 | isbn=0-19-854012-4 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/guidetobirdsofme0000howe }} * Sibley, David Allen. ''The Sibley Field Guide to Birds of Western North America'', {{ISBN|0-679-45121-8}} == Bibliografio == * Hans Winkler, David Christie, David Nurney: ''{{lang|en|Woodpeckers. A Guide to Woodpeckers, Piculets and Wrynecks of the World}}''. Robertsbridge, 1995, ISBN 0395720435. * {{cite book|last=Gorman|first=Gerard |url=https://books.google.com/books?id=9LmnAwAAQBAJ&pg=PA107|title=Woodpeckers of the World: The Complete Guide|publisher= A & C Black |year=2014|isbn=978-1-4081-4717-7}} * {{cite book|last=Winkler|first=Hans |title= Developments in Woodpecker Biology |location=[[Linz]]|publisher=Biologiezentrum des Oberösterreichischen Landesmuseums|year=2015|isbn= 978-3-85474-317-0}} * {{cite journal |last1=Alexander |first1=Matthew P. |last2=Burns |first2=Kevin J. |year=2006 |title=Intraspecific Phylogeography and Adaptive Divergence in the White-headed Woodpecker |journal=[[Condor (journal)|Condor]] |volume=108 |issue=3 |pages=489–508 |doi=10.1650/0010-5422(2006)108[489:IPAADI]2.0.CO;2 |url=http://www.bioone.org/perlserv/?request=get-abstract&doi=10.1650%2F0010-5422(2006)108%5B489%3AIPAADI%5D2.0.CO%3B2 |url-access=subscription }} == Eksteraj ligiloj == *{{Wikispecies|Leuconotopicus albolarvatus|''Leuconotopicus albolarvatus''}} *{{Commons category|Leuconotopicus albolarvatus|''Leuconotopicus albolarvatus''}} *[http://www.npwrc.usgs.gov/resource/1998/forest/species/picoalbo.htm USGS Arbarbirdoj kaj teritorioj] *[http://www.dfg.ca.gov/whdab/html/B305.html Kalifornia Servo pri Fiŝkaptado kaj Ĉaso] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050312062147/http://www.dfg.ca.gov/whdab/html/B305.html |date=2005-03-12 }} *[http://www.royalbcmuseum.bc.ca/end_species/species/whtwood.html Royal British Columbia Museum] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061113142341/http://www.royalbcmuseum.bc.ca/end_species/species/whtwood.html |date=2006-11-13 }} *[http://audubon2.org/webapp/watchlist/viewSpecies.jsp?id=211 Audubona listo] *[https://web.archive.org/web/20080607000445/http://ca.geocities.com/woodpeck2006/whiteheaded.html Blankkapa buntpego], bibliografia fontaro *[http://vireo.acnatsci.org/search.html?VIREO_SESSION_ID=3971226539fb08d98b6fa54d8ad1b24b&Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=white-headed+woodpecker&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 Fotaro de Blankkapa buntpego] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110516085520/http://vireo.acnatsci.org/search.html?VIREO_SESSION_ID=3971226539fb08d98b6fa54d8ad1b24b&Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=white-headed+woodpecker&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 |date=2011-05-16 }} VIREO {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ameriko]] 4roacfldtga2ssgg5e0bqp66awfp3t2 9494109 9494108 2026-10-15T19:38:21Z Kani 670 9494109 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Blankkapa buntpego |koloro = pink |dosiero = Picoides albolarvatus FWS.jpg |dosiero larĝo=240px |priskribo de dosiero = Masklo en Nacia arbaro Deschutes, Oregono |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Leuconotopicus ]]'' |specio ='''Blankkapa buntpego''' ''L. albolarvatus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name="iucn status 19 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Leuconotopicus albolarvatus'' |volume=2016 |article-number=e.T22681169A92895670 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681169A92895670.en |access-date=19a de Novembro 2021}}</ref> |dunomo = ''Leuconotopicus albolarvatus'' |dunomo aŭtoritato = ([[John Cassin|Cassin]], 1850) |specioj de subdivizio = Subspecioj |subdivizio2 = * ''L. a. albolarvatus'' {{Taksonomio/aŭtoritato | aŭtoro = (Cassin | dato = 1850)}}<br/><small>Ordinara blankakapa pego</small> * ''L. a. gravirostris'' {{Taksonomio/aŭtoritato | aŭtoro = (Grinnell | dato = [[1902]])}}<br/><small>Suda blankakapa pego</small> |sinonimo = * ''Leuconerpes albolarvatus''<br>{{Taksonomio/aŭtoritato | aŭtoro = (Cassin | dato = 1850)}} |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj = Picoides_albolarvatus_distr.png |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Blankkapa buntpego''' aŭ '''Blankakapa pego''' (''Leuconotopicus albolarvatus'') estas [[birdo]] de la [[genro]] ''[[Picoides]]'' kaj mezgranda [[buntpego]], tio estas pego aŭ birdo de la familio de [[pegedoj]], kie ĉefas la koloroj nigra (ĉefe supre) kaj blanka (ĉefe sube), sed ankaŭ aliaj (ĉikaze ruĝa) en markoj ĉekape. ==Aspekto== [[File:White-headed woodpecker pair playing.jpg|thumb|left|Paro de Blankkapaj buntpegoj apud [[Lago Tahoe]]]] Tiu specio havas nigran korpon (ĉirkaŭ 20 cm longa) escepte blankan kapon kun nigraj beko, okuloj, nuko kaj malantaŭa kolo, sed sen nigraj markoj aŭ strioj malkiel aliaj membroj de la genro. Krome ĝi havas blankajn unuarangajn flugilplumojn kiuj formas duonlunon dumfluge. Maskloj havas ruĝan punkton en supra nuko. ==Habitato== Temas pri [[birdomigrado|nemigrantaj]] [[pegedoj]] kiuj loĝas en arbaroj de [[pino]]j de la [[montaro]]j de okcidenta Nordameriko. Plej parto de la teritorio estas okupata de la [[nomiga subspecio]]. ''P. a. gravirostris'', kiu havas pli longajn bekon -ĉefe ĉe maskloj- kaj voston kaj troviĝas nur en montopintoj de la plej suda parto de la teritorio de la specio, el la [[Montaro San Gabriel]] al [[Distrikto San Diego]]. La birdoj de la [[Monto Pinos]] estas iom intermezaj. Analizoj de [[DNA]] konfirmas tion kaj sugestas, ke la birdoj de Monto Pinos estas pli proksimaj al ''P. a. gravirostris'' (Alexander & Burns, 2006). Ŝajne, la pli granda beko de la suda subspecio estas [[adaptado]] por manĝi el la grandaj, longaj pinfruktoj de la [[Kultera pino]] (''Pinus coulteri''). La teritorio de la Blankkapa buntpego ampleksas en la montaroj el [[Brita Kolumbio]] tra suda [[Kalifornio]]. Ili faras neston en mortaj aŭ sekaj arboj kaj reproduktiĝas unufoje ĉiun jaron. ==Referencoj== {{Referencoj}} * {{cite book | last=Howell | first=Steve N. G. | author2=Sophie Webb | title=A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America | publisher=Oxford University Press | year=1995 | isbn=0-19-854012-4 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/guidetobirdsofme0000howe }} * Sibley, David Allen. ''The Sibley Field Guide to Birds of Western North America'', {{ISBN|0-679-45121-8}} == Bibliografio == * Hans Winkler, David Christie, David Nurney: ''{{lang|en|Woodpeckers. A Guide to Woodpeckers, Piculets and Wrynecks of the World}}''. Robertsbridge, 1995, ISBN 0395720435. * {{cite book|last=Gorman|first=Gerard |url=https://books.google.com/books?id=9LmnAwAAQBAJ&pg=PA107|title=Woodpeckers of the World: The Complete Guide|publisher= A & C Black |year=2014|isbn=978-1-4081-4717-7}} * {{cite book|last=Winkler|first=Hans |title= Developments in Woodpecker Biology |location=[[Linz]]|publisher=Biologiezentrum des Oberösterreichischen Landesmuseums|year=2015|isbn= 978-3-85474-317-0}} * {{cite journal |last1=Alexander |first1=Matthew P. |last2=Burns |first2=Kevin J. |year=2006 |title=Intraspecific Phylogeography and Adaptive Divergence in the White-headed Woodpecker |journal=[[Condor (journal)|Condor]] |volume=108 |issue=3 |pages=489–508 |doi=10.1650/0010-5422(2006)108[489:IPAADI]2.0.CO;2 |url=http://www.bioone.org/perlserv/?request=get-abstract&doi=10.1650%2F0010-5422(2006)108%5B489%3AIPAADI%5D2.0.CO%3B2 |url-access=subscription }} == Eksteraj ligiloj == *{{Wikispecies|Leuconotopicus albolarvatus|''Leuconotopicus albolarvatus''}} *{{Commons category|Leuconotopicus albolarvatus|''Leuconotopicus albolarvatus''}} *[http://www.npwrc.usgs.gov/resource/1998/forest/species/picoalbo.htm USGS Arbarbirdoj kaj teritorioj] *[http://www.dfg.ca.gov/whdab/html/B305.html Kalifornia Servo pri Fiŝkaptado kaj Ĉaso] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050312062147/http://www.dfg.ca.gov/whdab/html/B305.html |date=2005-03-12 }} *[http://www.royalbcmuseum.bc.ca/end_species/species/whtwood.html Royal British Columbia Museum] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061113142341/http://www.royalbcmuseum.bc.ca/end_species/species/whtwood.html |date=2006-11-13 }} *[http://audubon2.org/webapp/watchlist/viewSpecies.jsp?id=211 Audubona listo] *[https://web.archive.org/web/20080607000445/http://ca.geocities.com/woodpeck2006/whiteheaded.html Blankkapa buntpego], bibliografia fontaro *[http://vireo.acnatsci.org/search.html?VIREO_SESSION_ID=3971226539fb08d98b6fa54d8ad1b24b&Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=white-headed+woodpecker&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 Fotaro de Blankkapa buntpego] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110516085520/http://vireo.acnatsci.org/search.html?VIREO_SESSION_ID=3971226539fb08d98b6fa54d8ad1b24b&Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=white-headed+woodpecker&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 |date=2011-05-16 }} VIREO {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ameriko]] li7v3klm69uhcv8m6era5q9b0wi030i 9494110 9494109 2026-10-15T19:39:48Z Kani 670 9494110 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Blankkapa buntpego |koloro = pink |dosiero = Picoides albolarvatus FWS.jpg |dosiero larĝo=240px |priskribo de dosiero = Masklo en Nacia arbaro Deschutes, Oregono |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Leuconotopicus ]]'' |specio ='''Blankkapa buntpego''' ''L. albolarvatus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name="iucn status 19 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Leuconotopicus albolarvatus'' |volume=2016 |article-number=e.T22681169A92895670 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681169A92895670.en |access-date=19a de Novembro 2021}}</ref> |dunomo = ''Leuconotopicus albolarvatus'' |dunomo aŭtoritato = ([[John Cassin|Cassin]], 1850) |specioj de subdivizio = Subspecioj |subdivizio2 = * ''L. a. albolarvatus'' {{Taksonomio/aŭtoritato | aŭtoro = (Cassin | dato = 1850)}}<br/><small>Ordinara blankakapa pego</small> * ''L. a. gravirostris'' {{Taksonomio/aŭtoritato | aŭtoro = (Grinnell | dato = [[1902]])}}<br/><small>Suda blankakapa pego</small> |sinonimo = * ''Leuconerpes albolarvatus''<br>{{Taksonomio/aŭtoritato | aŭtoro = (Cassin | dato = 1850)}} |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj = Picoides_albolarvatus_distr.png |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Blankkapa buntpego''' aŭ '''Blankakapa pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref> (''Leuconotopicus albolarvatus'') estas [[birdo]] de la [[genro]] ''[[Picoides]]'' kaj mezgranda [[buntpego]], tio estas pego aŭ birdo de la familio de [[pegedoj]], kie ĉefas la koloroj nigra (ĉefe supre) kaj blanka (ĉefe sube), sed ankaŭ aliaj (ĉikaze ruĝa) en markoj ĉekape. ==Aspekto== [[File:White-headed woodpecker pair playing.jpg|thumb|left|Paro de Blankkapaj buntpegoj apud [[Lago Tahoe]]]] Tiu specio havas nigran korpon (ĉirkaŭ 20 cm longa) escepte blankan kapon kun nigraj beko, okuloj, nuko kaj malantaŭa kolo, sed sen nigraj markoj aŭ strioj malkiel aliaj membroj de la genro. Krome ĝi havas blankajn unuarangajn flugilplumojn kiuj formas duonlunon dumfluge. Maskloj havas ruĝan punkton en supra nuko. ==Habitato== Temas pri [[birdomigrado|nemigrantaj]] [[pegedoj]] kiuj loĝas en arbaroj de [[pino]]j de la [[montaro]]j de okcidenta Nordameriko. Plej parto de la teritorio estas okupata de la [[nomiga subspecio]]. ''P. a. gravirostris'', kiu havas pli longajn bekon -ĉefe ĉe maskloj- kaj voston kaj troviĝas nur en montopintoj de la plej suda parto de la teritorio de la specio, el la [[Montaro San Gabriel]] al [[Distrikto San Diego]]. La birdoj de la [[Monto Pinos]] estas iom intermezaj. Analizoj de [[DNA]] konfirmas tion kaj sugestas, ke la birdoj de Monto Pinos estas pli proksimaj al ''P. a. gravirostris'' (Alexander & Burns, 2006). Ŝajne, la pli granda beko de la suda subspecio estas [[adaptado]] por manĝi el la grandaj, longaj pinfruktoj de la [[Kultera pino]] (''Pinus coulteri''). La teritorio de la Blankkapa buntpego ampleksas en la montaroj el [[Brita Kolumbio]] tra suda [[Kalifornio]]. Ili faras neston en mortaj aŭ sekaj arboj kaj reproduktiĝas unufoje ĉiun jaron. ==Referencoj== {{Referencoj}} * {{cite book | last=Howell | first=Steve N. G. | author2=Sophie Webb | title=A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America | publisher=Oxford University Press | year=1995 | isbn=0-19-854012-4 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/guidetobirdsofme0000howe }} * Sibley, David Allen. ''The Sibley Field Guide to Birds of Western North America'', {{ISBN|0-679-45121-8}} == Bibliografio == * Hans Winkler, David Christie, David Nurney: ''{{lang|en|Woodpeckers. A Guide to Woodpeckers, Piculets and Wrynecks of the World}}''. Robertsbridge, 1995, ISBN 0395720435. * {{cite book|last=Gorman|first=Gerard |url=https://books.google.com/books?id=9LmnAwAAQBAJ&pg=PA107|title=Woodpeckers of the World: The Complete Guide|publisher= A & C Black |year=2014|isbn=978-1-4081-4717-7}} * {{cite book|last=Winkler|first=Hans |title= Developments in Woodpecker Biology |location=[[Linz]]|publisher=Biologiezentrum des Oberösterreichischen Landesmuseums|year=2015|isbn= 978-3-85474-317-0}} * {{cite journal |last1=Alexander |first1=Matthew P. |last2=Burns |first2=Kevin J. |year=2006 |title=Intraspecific Phylogeography and Adaptive Divergence in the White-headed Woodpecker |journal=[[Condor (journal)|Condor]] |volume=108 |issue=3 |pages=489–508 |doi=10.1650/0010-5422(2006)108[489:IPAADI]2.0.CO;2 |url=http://www.bioone.org/perlserv/?request=get-abstract&doi=10.1650%2F0010-5422(2006)108%5B489%3AIPAADI%5D2.0.CO%3B2 |url-access=subscription }} == Eksteraj ligiloj == *{{Wikispecies|Leuconotopicus albolarvatus|''Leuconotopicus albolarvatus''}} *{{Commons category|Leuconotopicus albolarvatus|''Leuconotopicus albolarvatus''}} *[http://www.npwrc.usgs.gov/resource/1998/forest/species/picoalbo.htm USGS Arbarbirdoj kaj teritorioj] *[http://www.dfg.ca.gov/whdab/html/B305.html Kalifornia Servo pri Fiŝkaptado kaj Ĉaso] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050312062147/http://www.dfg.ca.gov/whdab/html/B305.html |date=2005-03-12 }} *[http://www.royalbcmuseum.bc.ca/end_species/species/whtwood.html Royal British Columbia Museum] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061113142341/http://www.royalbcmuseum.bc.ca/end_species/species/whtwood.html |date=2006-11-13 }} *[http://audubon2.org/webapp/watchlist/viewSpecies.jsp?id=211 Audubona listo] *[https://web.archive.org/web/20080607000445/http://ca.geocities.com/woodpeck2006/whiteheaded.html Blankkapa buntpego], bibliografia fontaro *[http://vireo.acnatsci.org/search.html?VIREO_SESSION_ID=3971226539fb08d98b6fa54d8ad1b24b&Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=white-headed+woodpecker&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 Fotaro de Blankkapa buntpego] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110516085520/http://vireo.acnatsci.org/search.html?VIREO_SESSION_ID=3971226539fb08d98b6fa54d8ad1b24b&Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=white-headed+woodpecker&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 |date=2011-05-16 }} VIREO {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ameriko]] 016nq7zkfoqn8s9upnf17chxuud672i 9494112 9494110 2026-10-15T19:40:33Z Kani 670 /* Bibliografio */ 9494112 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Blankkapa buntpego |koloro = pink |dosiero = Picoides albolarvatus FWS.jpg |dosiero larĝo=240px |priskribo de dosiero = Masklo en Nacia arbaro Deschutes, Oregono |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Leuconotopicus ]]'' |specio ='''Blankkapa buntpego''' ''L. albolarvatus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name="iucn status 19 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Leuconotopicus albolarvatus'' |volume=2016 |article-number=e.T22681169A92895670 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681169A92895670.en |access-date=19a de Novembro 2021}}</ref> |dunomo = ''Leuconotopicus albolarvatus'' |dunomo aŭtoritato = ([[John Cassin|Cassin]], 1850) |specioj de subdivizio = Subspecioj |subdivizio2 = * ''L. a. albolarvatus'' {{Taksonomio/aŭtoritato | aŭtoro = (Cassin | dato = 1850)}}<br/><small>Ordinara blankakapa pego</small> * ''L. a. gravirostris'' {{Taksonomio/aŭtoritato | aŭtoro = (Grinnell | dato = [[1902]])}}<br/><small>Suda blankakapa pego</small> |sinonimo = * ''Leuconerpes albolarvatus''<br>{{Taksonomio/aŭtoritato | aŭtoro = (Cassin | dato = 1850)}} |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj = Picoides_albolarvatus_distr.png |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Blankkapa buntpego''' aŭ '''Blankakapa pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref> (''Leuconotopicus albolarvatus'') estas [[birdo]] de la [[genro]] ''[[Picoides]]'' kaj mezgranda [[buntpego]], tio estas pego aŭ birdo de la familio de [[pegedoj]], kie ĉefas la koloroj nigra (ĉefe supre) kaj blanka (ĉefe sube), sed ankaŭ aliaj (ĉikaze ruĝa) en markoj ĉekape. ==Aspekto== [[File:White-headed woodpecker pair playing.jpg|thumb|left|Paro de Blankkapaj buntpegoj apud [[Lago Tahoe]]]] Tiu specio havas nigran korpon (ĉirkaŭ 20 cm longa) escepte blankan kapon kun nigraj beko, okuloj, nuko kaj malantaŭa kolo, sed sen nigraj markoj aŭ strioj malkiel aliaj membroj de la genro. Krome ĝi havas blankajn unuarangajn flugilplumojn kiuj formas duonlunon dumfluge. Maskloj havas ruĝan punkton en supra nuko. ==Habitato== Temas pri [[birdomigrado|nemigrantaj]] [[pegedoj]] kiuj loĝas en arbaroj de [[pino]]j de la [[montaro]]j de okcidenta Nordameriko. Plej parto de la teritorio estas okupata de la [[nomiga subspecio]]. ''P. a. gravirostris'', kiu havas pli longajn bekon -ĉefe ĉe maskloj- kaj voston kaj troviĝas nur en montopintoj de la plej suda parto de la teritorio de la specio, el la [[Montaro San Gabriel]] al [[Distrikto San Diego]]. La birdoj de la [[Monto Pinos]] estas iom intermezaj. Analizoj de [[DNA]] konfirmas tion kaj sugestas, ke la birdoj de Monto Pinos estas pli proksimaj al ''P. a. gravirostris'' (Alexander & Burns, 2006). Ŝajne, la pli granda beko de la suda subspecio estas [[adaptado]] por manĝi el la grandaj, longaj pinfruktoj de la [[Kultera pino]] (''Pinus coulteri''). La teritorio de la Blankkapa buntpego ampleksas en la montaroj el [[Brita Kolumbio]] tra suda [[Kalifornio]]. Ili faras neston en mortaj aŭ sekaj arboj kaj reproduktiĝas unufoje ĉiun jaron. ==Referencoj== {{Referencoj}} * {{cite book | last=Howell | first=Steve N. G. | author2=Sophie Webb | title=A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America | publisher=Oxford University Press | year=1995 | isbn=0-19-854012-4 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/guidetobirdsofme0000howe }} * Sibley, David Allen. ''The Sibley Field Guide to Birds of Western North America'', {{ISBN|0-679-45121-8}} == Bibliografio == * Hans Winkler, David Christie, David Nurney: ''{{lang|en|Woodpeckers. A Guide to Woodpeckers, Piculets and Wrynecks of the World}}''. Robertsbridge, 1995, ISBN 0395720435. * {{cite book|last=Gorman|first=Gerard |url=https://books.google.com/books?id=9LmnAwAAQBAJ&pg=PA107|title=Woodpeckers of the World: The Complete Guide|publisher= A & C Black |year=2014|isbn=978-1-4081-4717-7}} * {{cite book|last=Winkler|first=Hans |title= Developments in Woodpecker Biology |location=[[Linz]]|publisher=Biologiezentrum des Oberösterreichischen Landesmuseums|year=2015|isbn= 978-3-85474-317-0}} * {{cite journal |last1=Alexander |first1=Matthew P. |last2=Burns |first2=Kevin J. |year=2006 |title=Intraspecific Phylogeography and Adaptive Divergence in the White-headed Woodpecker |journal=[[Condor (gazeto)|Condor]] |volume=108 |issue=3 |pages=489–508 |doi=10.1650/0010-5422(2006)108[489:IPAADI]2.0.CO;2 |url=http://www.bioone.org/perlserv/?request=get-abstract&doi=10.1650%2F0010-5422(2006)108%5B489%3AIPAADI%5D2.0.CO%3B2 |url-access=subscription }} == Eksteraj ligiloj == *{{Wikispecies|Leuconotopicus albolarvatus|''Leuconotopicus albolarvatus''}} *{{Commons category|Leuconotopicus albolarvatus|''Leuconotopicus albolarvatus''}} *[http://www.npwrc.usgs.gov/resource/1998/forest/species/picoalbo.htm USGS Arbarbirdoj kaj teritorioj] *[http://www.dfg.ca.gov/whdab/html/B305.html Kalifornia Servo pri Fiŝkaptado kaj Ĉaso] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050312062147/http://www.dfg.ca.gov/whdab/html/B305.html |date=2005-03-12 }} *[http://www.royalbcmuseum.bc.ca/end_species/species/whtwood.html Royal British Columbia Museum] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061113142341/http://www.royalbcmuseum.bc.ca/end_species/species/whtwood.html |date=2006-11-13 }} *[http://audubon2.org/webapp/watchlist/viewSpecies.jsp?id=211 Audubona listo] *[https://web.archive.org/web/20080607000445/http://ca.geocities.com/woodpeck2006/whiteheaded.html Blankkapa buntpego], bibliografia fontaro *[http://vireo.acnatsci.org/search.html?VIREO_SESSION_ID=3971226539fb08d98b6fa54d8ad1b24b&Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=white-headed+woodpecker&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 Fotaro de Blankkapa buntpego] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110516085520/http://vireo.acnatsci.org/search.html?VIREO_SESSION_ID=3971226539fb08d98b6fa54d8ad1b24b&Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=white-headed+woodpecker&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 |date=2011-05-16 }} VIREO {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ameriko]] e5s0pau6zbfb0qmicxghd47wkqpdf15 0 262635 9494181 8851468 2026-10-16T02:06:30Z Ooligan 185404 Better foto/ photo/ image 9494181 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto|foto=2026 David Axelrod at the University of Chicago Institute of Politics (cropped).jpg}} '''David AXELROD''' (naskiĝis en [[1955]]) estas usona politika konsultisto bazita en [[Chicago]], [[Illinois]]. Li estas plej bone prisciata por tio, ke li estas alta konsultisto al [[Barack Obama]], unue en lia kampanjo de 2004 por la usona [[Senato]] kaj nune kiel la ĉefstrategiisto por lia kampanjo de 2008.[[Dosiero:David Axelrod at Cleveland Democratic debate.jpg|eta|David Axelrod]] Axelrod estas la altnivela kunlaboristo de AKP&D Message and Media (Mesaĝo kaj Amaskomunikiloj AKP&D, en la angla) kaj estis politika skribisto por la Chigaco Tribune (Tribuno Chicago, en la angla). Li operacias la firmon ASK Public Strategies (Publikaj Strategioj, en la angla), kiu helpas komencantojn organizojn kun publikaj rilatoj. {{Projektoj}} {{Ĝermo|usonano|politikisto}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Axelrod, David}} [[Kategorio:Usonaj politikistoj]] 368lyfywvf5g4ra5pb8m54k0nbiufoa 1 263560 9493932 9493760 2026-10-15T13:03:05Z Arbarulo 135469 9493932 wikitext text/x-wiki Saluton. Mi ne komprenas kiel oni elektis tiun nomon por la koncepto. Laŭ PIV flukso estas tre specifa termino kiu ne kongruas laŭ mia kompreno kun la ideo de la stream of consciousness. Laŭ mi fluo estas multe pli klara kaj komprenebla. Kial ne [[Fluo de konscio]] aŭ eĉ [[Konscifluo]] profitante la eblon kunmeti? Se mi ne forgesos, mi revenos al tiu artikolo kaj se neniu kontraŭis, mi alinomos laŭ tiuj ebloj.--[[Vikipediisto:Kani|kani]] 22:09, 31. Okt 2008 (UTC) == Konsciencfluo == Ĉu erara? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 04:22, 15 okt. 2026 (UTC) :Jes, ĉar [[konscienco]] estas alia afero ol [[konscio]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:03, 15 okt. 2026 (UTC) itblchk64f278fsk996ygzfzrd4byzw 0 265142 9494078 9332980 2026-10-15T18:07:32Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494078 wikitext text/x-wiki '''''Oraj Kantoj''''' estas kolekto da kanzonoj plejparte verkitaj originale en [[Esperanto]] kaj produktitaj de [[Mikaelo Bronŝtejn]] kaj [[Garik Kokolija]]. La kantoj havas malsamajn signifojn por diversaj [[esperantisto]]j. Estas tiuj, kiuj aŭdis la kantojn nur 1-2-3-foje, eble eĉ neniam, des pli neniam kantis. Plejparte tio validas por komencantoj (ne tre spertaj) aŭ alilandaj esperantistoj. Por ili tio estas nur kantoj — gajaj kaj malgajaj. Sed estas multaj homoj en [[Rusio]] kaj en aliaj ŝtatoj de eksa [[Sovetunio]], por kiuj tiuj ĉi vortoj kaj melodioj estas pli ol [[kanto]]j — ili estas rememoro pri parto de la vivo, pasigita en la junulara Esperanto-movado. Ĝuste la kantoj estis unu el la plej mirindaj partoj de Esperanto-vivo en Sovetunio. Tiuj ĉi kantoj estis kantataj jam dum 10, 20, 30, kelkaj eĉ dum 40 jaroj en sovetaj kaj rusaj Esperantaj renkontiĝoj. == Eksteraj ligiloj == * listoj de la kantoj: parto [https://web.archive.org/web/20081011114649/http://ikso.net/kantaro/oraj_kantoj-1 1], [https://web.archive.org/web/20081011114654/http://ikso.net/kantaro/oraj_kantoj-2 2], [https://web.archive.org/web/20081011114659/http://ikso.net/kantaro/oraj_kantoj-3 3], [https://web.archive.org/web/20081011114704/http://ikso.net/kantaro/oraj_kantoj-4 4], [https://web.archive.org/web/20081011114709/http://ikso.net/kantaro/oraj_kantoj-5 5], origine en la retejo ''ikso.net/kantaro'', arkivigite per la [[interreta arkivo]] en oktobro 2008, sed la ligitaj kanto'''tekstoj''' nur en unuopaj kazoj kunsaviĝis ** Kantotekstoj ĉe kantaro.ikso.net (2026): *** https://web.archive.org/web/20260316025437/https://kantaro.ikso.net/oraj_kantoj-1, *** https://web.archive.org/web/20260412155633/https://kantaro.ikso.net/oraj_kantoj-2, *** https://web.archive.org/web/20260214013807/https://kantaro.ikso.net/oraj_kantoj-3, *** https://web.archive.org/web/20260517000746/https://kantaro.ikso.net/oraj_kantoj-4, *** https://web.archive.org/web/20260210051841/https://kantaro.ikso.net/oraj_kantoj-5 * Esperanto-muziko datumbazo: https://db.eomuziko.com/eo/artist/oraj-kantoj/ [[Kategorio:Esperantlingvaj kantoj]] eonw2z4epl033ys4wmknlxxvg7jp44r 0 266177 9494122 9470726 2026-10-15T20:24:49Z Ziv 215355 ([[c:GR|GR]]) [[File:Flag of the Kingdom of Sardinia.svg]] → [[File:War ensign of the Savoyard States (1783-1802).svg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr. 9494122 wikitext text/x-wiki {{Tiu-ĉi artikolo|temas pri la unua itala nacio-ŝtato. Pri la napoleona reĝlando en norda Italio, vd. [[Reĝlando Italio (1805–1814)]]. Por pli da informoj pri la formacio fondita de [[Karolo la Granda]] en la [[8-a jarcento]] bonvenus kreado de teksto [[Itala reĝlando (mezepoko)]].}} {{Informkesto pereinta ŝtato |nomo = Itala reĝlando |origina nomo = Regno d'Italia |jaro de estiĝo = 1861 |jaro de pereo = 1946 |pli antaŭ = jes |antaŭ 1 = Regno de Sardio |antaŭ 1 flago = War ensign of the Savoyard States (1783-1802).svg |antaŭ 2 = Reĝlando de ambaŭ Sicilioj |antaŭ 2 flago = Flag of the Kingdom of the Two Sicilies (1860).svg |antaŭ 3 = Reĝlando Lombardio-Veneto |antaŭ 3 flago = Flag of Kingdom of Lombardy-Venetia.svg |antaŭ 4 = libera ŝtato Fiume |antaŭ 4 flago = Flag of the Free State of Fiume.svg |antaŭ 5 = Papa ŝtato |antaŭ 5 flago = Flag of the Papal States (1808-1870).svg |antaŭ 6 = Aŭstrio-Hungario |antaŭ 6 flago = Flag_of_Austria-Hungary_1869-1918.svg <!-- |antaŭ 7 = Drava Banovino .. Kiu estus tiu ŝtato. La itala, angla, hispana, franca artikoloj ne mencias ion tian en la koncerna informkesto... Iom dubinde --> <!-- |antaŭ 7 flago = Flag of the Kingdom of Yugoslavia.svg -- jen simple la [[Tutslavaj koloroj]] --> |pli post = jes |post 1 = Vatikanurbo |post 1 flago = Flago-de-Vatikanurbo.svg |post 2 = Itala sociala respubliko |post 2 flago = Flago-de-Italio.svg |post 3 = Socialisma federacia respubliko Jugoslavio |post 3 flago = Flago-de-SFR-Jugoslavio.svg |post 4 = Triesto{{!}}Libera teritorio Triesto |post 4 flago = Free Territory Trieste Flag.svg |post 5 = Italio |post 5 flago = Flago-de-Italio.svg |post 6 = Reĝlando Grekio |post 6 flago = State Flag of Greece (1863-1924 and 1935-1973).svg |flago = Flag of Italy (1861-1946).svg |flago grandeco = 120px |blazono = Coat of arms of the Kingdom of Italy (1870).svg |blazono grandeco = |mapo = Italian empire 1940.PNG |mapo grandeco = 270px |mapo noto = Itala reĝlando kaj la teritorio sub la itala influo, 1940 |ĉefurbo = [[Torino]] (1861-1864)<br />[[Florenco]] (1864–1871)<br />[[Romo]] (ekde la jaro 1871) |areo = 310120 |areo noto = (en la jaro 1936) |nombro de loĝantoj = 34000000 |nombro de loĝantoj noto = censo el 1901 |lingvoj = [[itala lingvo]] |nacieca konsisto = [[italoj]] |religio = [[romkatolika eklezio]] |monunuo = [[itala liro]] |ŝtata formo = [[konstitucia monarkio]] |patrinlando = |estiĝo = [[1861]]: [[Unuiĝo de Italio]] |pereo = [[1946]]: Nuligo de monarkio kaj estigo de respubliko }} '''Itala reĝlando''' (itale '''Regno d'Italia''') estis eŭropa ŝtato estiĝinta en la jaro 1861 per [[unuiĝo de Italio]] sub regado de [[savoja dinastio]], ununura reĝa dinastio de la itala deveno, kiu regis en la [[regno de Sardio|reĝlando Sardio]], unu el disigitaj italaj ŝtatoj. La Itala reĝlando estis unua unuiĝinta itala ŝtato, kiu etendiĝis sur la tuta [[Apenino|Apenina duoninsulo]] ekde tempoj de [[Antikva Romio]]. Dum regado de [[Nacia Faŝisma Partio (Italio)|nacia faŝisma partio]] subgvide de ''duĉe'' [[Benito Mussolini]] (1922-1933) Italio estis de faŝistoj kaj italaj naciistoj markata kiel ''Itala imperio'' (itale {{fremdlingve|it|''Impero Italiano''}}), aŭ ''Nova itala imperio'' (itale {{fremdlingve|it|''Nuovo Impero Romano''}}, latine {{fremdlingve|la|''Novum Imperium Romanum''}}), sed tiuj ĉi nomoj ne estis oficialaj. Kiel markigo por la itala ŝtato dum la regado de Mussolini enviviĝis [[Faŝisma Italio]]. La Faŝisma Italio estis aliancano de [[Nazia Germanio]] en la [[Dua Mondmilito]] ĝis la jaro 1943. Por la restantaj du jaroj de la milito kaj poste, kiam Mussolini estis detronigita kaj la faŝista partio malpermesita, la Itala reĝlando aliĝis al flanko de [[Aliancanoj]]. La resto de la itala teritorio norde, kiu estis senĉese sub kontrolo de faŝistoj, fariĝis germana marioneto kiel [[Itala sociala respubliko]] gvidita de Mussolini. Mallongan tempon post finigo de la Dua Mondmilito, en la jaro 1946, favorantoj de la respubliko elvokis [[referendumo]]n, ĉu Italio restu la [[monarkio]] aŭ ĉu ĝi fariĝu la [[respubliko]]. La italoj elparolis en la referendumo por nuligo de monarkio kaj estigo de [[Italio|Itala respubliko]], kiu Italio estas ĝis hodiaŭ. == Amplekso de teritorio == [[Dosiero:Italy unification 1815 1870.jpg|eta|maldekstra|Memstaraj italaj ŝtatoj en la jaroj 1815 - 1870]] La Itala reĝlando pretendis la tutan teritorion de la hodiaŭa Italio. La teritoria evoluo de la nova ŝtato progresis dum [[unuiĝo de Italio]] ĝis la jaro 1870. La reĝlando poste longan tempon ne priregis urbojn kiel [[Triesto]] aŭ [[Trentino-Alto Adige]], kiuj ĝis hodiaŭ estas parto de Itala respubliko kaj kiuj alliĝis al Italio en la jaro 1919. Post akcepto de [[Versajla traktato]] kaj traktato de [[traktato de Saint-Germain-en-Laye|Saint-Germain-en-Laye]] estis al Italio alligitaj [[Gorizia]], Triesto kaj [[Istrio]] (hodiaŭ parto de [[Kroatio]] kaj [[Slovenio]]) kaj malgrandaj partoj de la hodiaŭa [[Kroatio]], same kiel eta parto de la hodiaŭa kroata [[Dalmatio]]. Post la Dua Mondmilito estis limigitaj la hodiaŭaj limoj de Italio, kiu jam ne plu pretendas teritoriojn, kiujn priregis la Itala reĝlando. === Kolonioj === {{Ĉefartikolo|Italaj kolonioj}} Italio, simile kiel multaj pluaj eŭropaj grandpotencoj, proprumis koloniajn teritoriojn, protektoratojn kaj dependajn ŝtatojn. En la jaro 1936 la itala armeo invadis el [[Itala Somalio]] en [[Etiopia imperio|Etiopian imperion]], kie estis establita kolonio de [[Itala Orienta Afriko]], kiun dum la Dua Mondmilito konkeris britoj. Italoj plu okupis [[Albanio]]n (vidu la tekston pri la [[Albana Reĝlando (1928-1939)|Albana Reĝlando]]), la [[Reĝlando Grekio|Grekan Reĝlandon]], la serban provincon [[Kosovo]] kaj [[Montenegro]]n plus malgrandan teritorion de [[Tjanĝino]] en [[Ĉinio]]. En [[Kroatio]] la [[nazia Germanio]] kaj Italio establis marionetan registaron. == Registaro == La Itala reĝlando estis laŭ konstitucio [[konstitucia monarkio]]. Sed en la jaroj 1925 ĝis 1943 ĝi estis fakte [[faŝismo|faŝista]] [[diktatoreco]] konata kiel [[Italia Faŝismo]]. La konstitucio estis leĝo nomata [[Alberta Statuto]], verko de la reĝo Karlo Alberto de [[Reĝlando de Sardio|Sardio]] transirinta al la unuiĝinta Italio. La konstitucio estis fleksebla, t.e. formale ĝi havis rangon de ordinara leĝo. Laŭ la Statuto, plenumpovo apartenis al la reĝo, kvankam rekte plenumis ĝin nomumitaj ministroj. La parlamento, kiu konsistis el du kameroj, limigis la potencon de reganto - la nomumiga Senato kaj la elektita Asembleo de reprezentantoj. === Italaj reĝoj === {{Ĉefartikolo|Reĝo de Italio}} Reĝoj, regintaj en Italio en la jaroj 1861 - 1946, devenis el [[Savoja dinastio]] kaj ili estis: * '''[[Viktoro Emanuelo la 2-a (Italio)|Viktoro Emanuelo la 2-a]]''' (1861–1878) - la antaŭa [[regno de Sardio|sardia reĝo]] kaj la unua reĝo de la unuiĝinta Italio. * '''[[Umberto la 1-a]]''' (1878–1900) - li alkondukis Italion en aliancon kun [[Germana imperio]] kaj [[Aŭstrio-Hungario]] (la t.n. [[Trikompanio]]) * '''[[Viktoro Emanuelo la 3-a (Italio)|Viktoro Emanuelo la 3-a]]''' (1900–1946) - reĝo de Italio dum la [[unua mondmilito]] kaj la [[Dua Mondmilito]]. * '''[[Umberto la 2-a]]''' (1946) - la lasta itala reĝo, kiu subpreme de popola referendumo foriris en svisan ekzilon. == Unuiĝo de Italio (1859–1870) == {{Ĉefartikolo|Unuiĝo de Italio}} La proklamo de la Itala reĝlando estis rezulto de komuna klopodo de italaj [[naciismo|naciistoj]] kaj [[monarkio|monarkistoj]] loalaj al [[savoja dinastio]] kaj ideo konstrui la unuiĝintan reĝlandon ensumiganta la tutan [[Apenino]]n. [[Dosiero:Francesco Hayez 041.jpg|eta|maldekstra|Grafo Camilo Cavour, la unua itala ministeria prezidanto]] [[Dosiero:Giuseppe Garibaldi (1866).jpg|eta|maldekstra|Giuseppe Garibaldi, gvidanto de respublikana movado por sendependeco]] Post revolucia jaro 1848 la gvidanto de italaj movadoj klopodantaj pri unuiĝo fariĝis la itala naciisto [[Giuseppe Garibaldi]]. Tiu ĉi karisma gvidanto estis tre ŝatata en suda Italio kaj ankaŭ en la mondo kaj li famiĝis pro siaj preskaŭ ekstreme sindonaj favorantoj. Garibaldi gvidis en la suda Italio la movadon de respublikanoj, sed pli norde en [[Piemonto]], kiu apartenis sub sardinia krono, sed de fakto ĝi estis sendependa, grafo [[Camillo Cavour]] havis ankaŭ [[ambicio]]jn krei unuiĝintan italan ŝtaton. En la jaro 1859 Sardinia-piemonta reĝlando komune kun la franca imperiestro [[Napoleono la 3-a]] venkis Aŭstrion kaj alligis la regionojn de [[Lombardio]] kaj [[Venecio]]. La reĝlando poste fermis gravajn aliancojn kun Britio kaj Francio, kiu helpis ĝin plialtigi ŝancojn por sukcesa unuiĝo de la italaj ŝtatoj. Ĉeflanke de siaj aliancanoj [[Sardinio]] interesigis sin en [[krimea milito]]. La Sardinia reĝlando estis tute sendependa de franca ŝirmo kaj en la jaro 1860 ĝi estis devigita por garantio de sekureco rezigni pri kelkaj teritorioj al Francio. [[Dosiero:Vittorio Emanuele II ritratto.jpg|eta|Viktoro Emanuelo la 2-a, la unua reĝo de la unuiĝinta Italio]] Grafo Cavour poste forveturis por elvoki la suditalajn respublikanajn liberigecajn movadojn, organizitaj de Garibaldi, por ke ili eksplodigu popolan ribelon en [[Papa ŝtato]]. La grafo poste eluzis la ribelon kiel pretekston por invado en la papajn landojn kaj malgraŭ tio ke tiu ĉi paŝo kaŭzis koleriĝon ĉe katolikoj, al kiuj Cavour asertis, ke la invado estas en intereso de la katolika eklezio kaj ties ŝirmo kontraŭ antireligia respublikano Garibaldi. Soldataroj de Sardinio kaj Garibaldi poste deprenis al la Papa ŝtato ampleksajn teritoriojn kaj sole romo kaj ties senpera ĉirkaŭaĵo restis sub kontrolo de papo [[Pio la 9-a]]. Spite al diferencoj inter la opinioj, Cavour konsentis kun alligo de la suda Italio de Garibaldi al sardinia reĝlando kaj la kreo de unio. Sekve la [[18-an de februaro]] [[1861]] grafo Camilo Cavour proklamis establon de la Itala reĝlando, konsistanta el la norda kaj la suda Italioj. Reĝo Viktoro Emanuelo la 2-a, piemonta-sardinia el la savoja dinastio, estis proklamita la itala reĝo. Tiu ĉi titolo ne estis uzata de abdiko de la franca imperiestro [[Napoleono Bonaparte]] la [[6-a de aprilo]] [[1814]]. Tuj post la unuiĝo de plimulto de Apenino sub unuecan italan ŝtaton, la streĉo inter la respublikanoj kaj roajalistoj superkreskis en malfermitan konflikton. En aprilo de 1861 Garibaldi enpaŝis en la italan parlamenton kaj la registaron de Cavour li kulpigis pro dividigo de Italio kaj diris pri minaco de eksplodo de [[intercivitana milito]] inter la reĝlando en la norda Italio kaj la armeo de Garibaldi en sudo. Sed la [[6-an de junio]] [[1861]] la ĉefministro grafo Cavour mortis. Sekvis politika malstabileco, dum kiu Garibaldi kaj liaj respublikanoj komencis senĉese pli realigi sian influon. La arestigo de Garibaldi la sekvantan jaron kirligis en la tuta mondo ŝtormajn diskutojn. En la jaro 1866 [[Otto von Bismarck]], la prusia kanceliero, proponis al la itala reĝo Viktoro Emanuelo la 2-an aliancon de [[Prusia reĝlando]] kontraŭ [[Aŭstrio]] en la [[Prusia-Aŭstria milito]]. Bismarck proponis (okaze de sukceso en la prusia-aŭstria milito) al la reĝo por lia armea helpo alligon de [[Venezio]], kontrolata de Aŭstrio, al la Itala reĝlando. Viktoro Emanuelo konsentis kun la alianco kaj tiel komenciĝis la [[Tria itala milito por sendependeco]]. Sed la itala armeo en soldata flanko kondutis tre mizere kaj ĝi atingis nenian grandan sukceson. Tamen la prusia venko en la milito certigis envicigon de Italio inter la venkintajn potencojn kaj super Venezio ekflagris la itala flago. Lasta granda obstaklo al la unuiĝo de la tuta Italio tiel restis jam sole [[Romo]] mem. En la jaro 1870 Prusia reĝlando iris en [[Francia-Prusia Milito|militon kontraŭ Francio]]. Francio por la milito kontraŭ Prusio bezonis ĉiujn rezervistojn, kiujn ĝi povis starigi en la batalon, tial ĝi revokis la francan armeon el Romo. Italoj denove gajnis el la prusia venko super Francio kaj transprenis kontrolon super Romo kaj super la tuta Papa ŝtato, kiu ĝis nun estis ŝirmata de franca imperiestro [[Napoleono la 3-a]]. La itala unuiĝo estis kompleta kaj mallongtempe post tio la ĉefurbo de la Itala reĝlando transloĝiĝis en Romon. [[Dosiero:BrecciaPortaPia.jpg|eta|Damaĝigo de pordego Porto Pio (dekstre) dum konkero de Romo fare de la Itala reĝlando, 1870]] Ekonomia situacio de la nova reĝlando estis doloriga. En Italio estis nenia industrio. Precipe en la suda Italio estis terurega [[malriĉeco]], alta [[analfabeto|analfabeteco]] (78 % da populacio) kaj sole kelke da procentoj de italaj civitanoj havis [[balotrajto]]n. La movado por la unuiĝo de italio estis antaŭ la unuiĝo grandmezure dependaj de [[eksterlanda helpo]] kaj ĝi restis ankaŭ post la estiĝo de la Itala reĝlando. Sekve post la konkero de Romo fare de italoj, la rilatoj inter [[Romkatolika Eklezio]] kaj la Itala reĝlando restis malvarmaj dum pluaj sesdek jaroj, dum kiuj la papoj konsideris sin kiel ''vatikanaj arestitoj''. [[Romkatolika eklezio]] protestis kontraŭ intervenoj de la itala registaro, ĝi rifuzis trakti kun senditoj de la itala reĝo kaj instigis la katolikojn, por ke ili [[bojkoto|bojkotu]] la italajn balotojn. La eklezio tiel ĉi kondutis ĝis la jaro 1929, kiam per la [[Lateranaj Traktatoj]] estis starigitaj normalaj rilatoj inter la itala regaistaro kaj [[Sankta seĝo]], interalie per la kreado de la Ŝtato de [[Vatikanurbo]]. == Liberala erao == Post la unuiĝo de la Reĝlando la itala politiko direktis sin al [[liberalismo]]. La jura sistemo estis regione diserigita, kio estis heredaĵo post la memstaraj italaj ŝtatoj, el kiuj la Itala reĝlando estiĝis. En la itala parlamento ekzistis forta maldekstrula opozicio, la t.n. "juna maldekstrularo". Temis pri libera ligo de politikaj ismoj, kiuj reprezentis siajn balotregionojn el diversaj partoj de la lando. La juna maldekstrularo havis tre rezervitan sintenon al reformoj (ekz. deviga lernejvizitado, disvastigo de balotrajto), sed ĝi emfaze postulis malaltigojn de impostoj kaj pli grandan ŝtatan financajn injektojn por malprogresiĝintaj sudaj regionoj de Italio. En baloto en la jaro 1874 ĝi havis tre fortan reprezenton en la parlamento, sed ĝi ne estis sufiĉe forta por kunigi la registaron. La konservativa ĉefministro [[Marco Minghetti]] tenis sin ĉe la potenco sole danke al subteno de revolucionuloj kaj parto de maldekstrulaj politikistoj (ekzemple en demando de ŝtatigo de fervojoj), kio kvietigis la junan maldekstrularon. Sed en la jaro 1876 la registaro de Minghetti falis kaj post ne tro regulaj balotoj venis en frunton de la lando maldekstrula, liberala politikisto [[Agostino Depretis]], kun kies alveno venis longa erao de liberalismo en Italio. La erao de liberalismo markis sin per [[korupto]], politika malstabileco, kreskanta malriĉeco en la suda Italio kaj uzado de aŭtoritataj rimedoj de la itala registaro. [[Dosiero:Agostino Depretis.jpg|eta|maldekstra|Agostino Depretis]] Agostino Depretis komencis sian karieron de ĉefministro per kreo de eksperimenta ideo nomata ''[[transformismo]]''. La teorio de transformismo estis, ke la registaro en intereso konservi parlamentan plimulton devus intertrakti subtenon de opozicio kaj eventuale fermi la registaran koalicion kaj aĉetadon de voĉoj de deputitoj el pli malgrandaj partioj kaj ne tro influaj partioj. Danke al kombino de tiuj ĉi metodoj en la praktiko la transformismo fariĝis koruptita kaj aŭtoritata reĝimo, kiam Depretis ofte mem kreis registarajn krizojn, por ke li atingu transformigon de fortoj kaj egalecon en la reganta [[kliko]]. Agostino Depretis kredis, ke per regado de dura mano li certigos por si subtenon de la itala sudo. Dum sia regado li enkondukis en praktikon multajn diktatorecajn disponojn, kiel ekzemple malpermeso de publikaj amasiĝoj, lokigo de "danĝeraj" homoj en internajn forpelejoj al insuloj ĉirkaŭ Italio kaj alproprumigo de armea reĝimo. Sed la registaro de Depreti en alia flanko enkondukis reforman leĝaron, kiel nuligo de arestigado pro [[ŝuldo]]j, enkonduko de deva, libere alirebla baza klereco, dum deva lernado pri religio en bazaj lernejoj estis nuligita. En la jaro 1887 ĉefministro fariĝis [[Francesco Crispi]], kiu pli-malpli celis sin al konstruado de eksterlanda politiko. La klopodo de Crispi observis celon krei el Italio la mondan grandpotencon, pere de pligrandigo de soldata forto de la lando kaj eluzo de la armeo por disvastigo de la itala influo. En eksterlandaj rilatoj la itala [[diplomatio]] klopodis pri amikaj rilatoj kun [[Unuiĝinta Reĝlando|Anglio]], sed kun Francio la rilatoj estis fridaj kaj Italio komenciĝis pli orientiĝi al amikaj rilatoj kun Germana kaj Aŭstria imperioj, kun kiuj ĝi fermis pakton konata kiel [[Centraj Potencoj]]. Dum la Itala reĝlando evoluis rilate al la eksterlanda politika flanko, la enlanda politiko daŭrigis en praktikado de ''transformismo'', kiu tenis sin eĉ post la morto de premiero Depretis, kaj la aŭtoritata politiko, eluzanta [[militjuro]]n por subpremi la opozicion. Spite al malmola reĝimo premiero Crispi realigis vicon da reformaj, liberalaj ŝanĝoj, kiel ekzemple Leĝo pri [[publika sano]] en la jaro 1888 aŭ establo de tribunalo por rebonigo de maljustaĵoj elflanke de la registaro. [[Dosiero:Du triopaj aliancoj en Eŭropo de 1914.svg|eta|{{centre|la [[Triopa Alianco (1882)|Triopa alianco]] de 1882 ĝis 1915 de la [[Germana Regno]], de [[Aŭstrio-Hungario]] kaj la Reĝlando Italio}}]] === Agrikultura krizo kaj elmigrado === Komune kun la eksterlanda politiko la itala registaro dediĉis grandan atentemon al demando de agrikulturo, kiu estis ekde la jaro 1873 en stagnis. Danke al malaltigo de surmaraj transportprezoj oni komencis en Eŭropon importi en grandaj kvantoj malmultekostan usonan grenon, kiun la enlandaj agrikulturistoj povis nur pene konkursi. iu ĉi agrikultura krizo evitis, krom Italio, eĉ ne pluajn eŭropajn ŝtatojn. Kaj la radikalaj kaj la konservativaj fluoj en la parlamento klopodis solvi la agrikulturan krizon kaj levi la sume malprogresiĝintan italan agrikulturon. En la sama periodo estis publikigitaj rezultoj de la parlamenta esplorado de la kondiĉoj de vivo en la itala provinco, gvidita de [[Stafan Jacini]]. La esplorado montris, kiel mizeraj kondiĉoj regas en la provinco, ke estas kutima situacio [[subnutrado]], [[malario]] kaj [[pelagro]], ekstrema [[malriĉeco]] kaj laboro eĉ de malgrandaj infanoj. La rezultoj de la esplorado de Jacini ja ĝisatendis reeĥon, sed ne en formo de faroj kaj la laboro de esploristoj pase de la tempo elŝaŭmis en malplenecon. La agrikultura krizo kaj la malriĉeco de loĝantoj kunigita kun ĝi havis sekvojn la amasan elmigradon. La elmigrintoj el la itala sudo foriradis kiel laboristoj en [[Usono]]n aŭ kiel agrikulturistoj en [[Sud-Ameriko]]n. La italoj de la nordo prefere foriradis al pli bona vivo en [[Germanio]]n, [[Francio]]n kaj [[Svislando]]n. En la jaroj 1889-1890 ĉiujare forlasis Italion ĉirkaŭ 222.000 homoj, sume ĝis la jaro 1901 elmigris preskaŭ 2.000.000 italoj. [[Dosiero:Steamship Rio Amazonas migrants from Italy disembark at Port of Santos in Brazil 1907.png|eta|maldekstra|Italaj elmigrintoj elŝipiĝas en [[Brazilio|brazila]] [[Porto de Santos]], 1907]] La itala registaro ne povis, danke al la prodiga registaro de Depretis, kiu lasis Italion tre ŝuldigita, efektive aranĝi sin kun la peziga situacio. Kiel ununura itala fako en la agrikultura krizo pliboniĝis vinberaferoj, kiu plinombrigis sian produkton kaj eksporton, ĉar francaj [[vinberejo]]j estis tiutempe atakitaj de [[filoksero]]. En la jaro 1888 la franca vinberaferoj refreŝiĝis kaj akiris reen siajn poziciojn en merkato. Sekvoj de la malfortigo de vinberaferoj en Italio estis grandaj maldungoj kaj [[fiasko|fiaskado]] de entreprenoj. === Kolonia ekspansiemo === En la jaroj 1876-1877, en la tempoj de amikiĝado de Italio kun Germanio kaj Aŭstrio, Italio estis de siaj aliancanoj elvokita, por ke ĝi entreprenu ekspansion en [[norda Afriko|nordan Afrikon]] kaj konkeru [[Tunizo]]n, en kiu jam estis ekloĝiĝinta multnombra itala minoritato. Sed la itala registaro ne kuraĝis fari tion kaj Tunizo estis en la jaro 1881 konkerita fare de Francio. Kiam la 5-an de februaro 1885 falis la egipta registaro en [[Ĥartumo]], la italoj eluzis la brita-egiptan konflikton kaj elsendis al [[Massaua]] ekspedicion. Je du jaroj pli poste la kontingento kun kvin cent soldatoj estis neniigita fare de pli nombraj sudanaj taĉmentoj. En Italio la informo pri la malvenko havis grandan reeĥon (ministro de eksterlando grafo di Robilant rezignis) kaj en [[Etiopio]]n estis sendita plua ekspedicio. En la jaro 1888 la italoj subigis perforte Massauon kaj establis ĉi tie kolonion [[Eritreo|Itala Eritreo]]. En 1895 [[etiopia imperio|etiopia imperiestro]] [[Menelik la 2-a (Etiopio)|Menelik la 2-a]] neglektis itala-etiopian interkonsenton subskribita en la jaro 1885, kion la itala registaro prenis kiel pretekston por invado en Etiopion. Etiopanoj akiris helpon de la cara Rusio, kiu havis en la orienta Afriko siajn proprajn interesojn. Rusoj liveris al la etiopia imperiestra armeo grandan kvanton de moderna armilaro, kun kiu la imperiestra armeo kapablis repuŝi la italan impeton. Sekve de tio Britio decidiĝis stariĝi kontraŭ ekkreskado de la rusa influo en Afriko kaj deklaris Etiopion kiel sferon de la itala influo. Komence de la milito la itala entuziasmo kaj memkonfido kulminis kaj la italoj amase alliĝis en la armeon, esperante partopreni en la [[Unua itala-etiopia milito|venanta milito]]. Sed la [[1-an de marto]] [[1896]] la italan kolonian korpuson kun 15.000 soldatoj apud Adua neniigis pli nombra etiopia armeo kaj la italoj estis devigitaj retiriĝi ĝis Eritreo. Malsukceso de la etiopia kampanjo ne restis sen sekvoj kaj kvin tagoj post la malvenko apud Adua demisiis premiero [[Francesco Crispi]]. La etiopia imperio dum defendis sian sendependecon de Italio kaj de ceteraj koloniaj potencoj, ĝis plua itala invado en la jaro 1936 kaj establo [[Itala Orienta Afriko]], kiun en pluaj kvar jaroj de la [[Dua Mondmilito]] liberigis [[Aliancanoj]]. En septembro de [[1911]] Italio proklamis militon al [[Osmanida imperio]] kaj la itala armeo elŝipiĝis en [[Libio]]. Tiu ĉi paŝo de la itala registaro de komence ĉe naciistoj, katolikoj kaj loĝantoj de sudo renkontiĝis kun granda reeĥo. Protestis sole socialistoj, inkluzive de la juna [[Benito Mussolini]], kiuj montris fakton, ke Libio estas malriĉa dezerto, neproponanta kompenzon por penita itala klopodo. La milito daŭris unu jaron kaj finiĝis per agnosko de la itala registaro super Libio kaj insuloj de Dodekanesos. La okupacio de Libio alportis vicon da leĝoj diskriminantaj la indiĝenajn libianojn kaj iliajn perfortajn forŝovojn al [[Isole Tremiti|Insuloj Tremiti]]. Ĉiu tria el tiuj ĉi fuĝintoj mortis pro subnutrado. En la okupita Libio kelkaj naciistoj vidis nur konformon de siaj ideoj, ke Ialio estas rajtigita regi al [[Mediteraneo|mediteranea regiono]] pro konkero de [[Grekio]], [[Adriatiko|adriatia marbordo]] en [[Dalmatio]]. === Giovanni Giolitti === [[Dosiero:Giolitti2.jpg|eta|dekstra|Giovanni Giolitti]] En la jaro 1892 itala ĉefministro unuafoje fariĝis [[Giovanni Giolitti]]. Kvankam lia registaro rapide la sekvantan jaron falis, Giolitti en la jaro 1903 revenis en la oficejon de premiero. Lia regado estis por mallonga tempo interrompita en la jaroj 1905-1906, sed poste ĝi retenis sin en la oficejo ĝis la jaro 1909. Danke al manipuladoj kun balotiloj kaj politikaj koruptoj li estadis kulpigata pro transformismo. La balottrompoj dum lia regado estis kutima praktiko, Giolitti helpis kun la baloto nur en riĉaj regionoj, kie li havis la plej grandan subtenon, dum malpli riĉajn regionojn, kie superis opozicio, li klopodis izoligi de la politiko kaj ilian loĝantaron fortimigi de la baloto. Situacio en la suda Italio tial estis malprogresiĝinta dum premiero Giolitti same, kiel dum liaj antaŭuloj. Kvar el kvin suditaloj estis analfabetoj kaj la malespera situacio leviĝis pro neĉeesto de proprumantoj de grundo kaj ĝi kondukis al ribeloj kaj fine eĉ al [[holodomoro]]. La registaro de Giolitti orientiĝis en eksterlanda politiko por liberigo de rilatoj enkadre de Trikompanio, por bonaj rilatoj kun eŭropaj grandpotencoj kaj diference de la registro de Crispi por dampigo de imperiaj ekspansiemoj. La itala registaro prokrastis siajn planojn por prirego de Etiopio kaj en [[Itala Somalio]] estis proklamita [[protektorato]]. En la jaro 1911 la registaro de Giolitti decidis elsendi soldatarojn en Libion. La libia milito radikaligis opiniojn de [[Itala Socialista Partio]] kaj la pli posta faŝista gvidanto Benito Mussolini tiam vokis al perforta detronigo de la registaro. Giovanni Giolitti venis en la premieran seĝon ankoraŭ unufoje en la jaro 1920, sed la erao de liberalismo en Italio estis definitive for. === [[Francesco Saverio Nitti]] === [[Dosiero:Nitti18611v.jpg|eta|Francesco Saverio Nitti (3a de dekstre) kun aliaj membroj de la itala militkomisio en Usono dum la Unua Mondmilito: inter la aliaj [[Guglielmo Marconi]] kaj [[Ferdinando di Savoia-Genova (1884-1963)|Ferdinando di Savoia-Genova]] (2a e 3a de maldekstre).]] Kiel Presidanto de la itala registaro inter [[1919]]-[[1920]], Nitti kontraŭis la tro pezajn militrepagojn de [[Germanio]] deciditaj en Versailles (1919). === Komenco de faŝisma ŝtato === {{Ĉefartikolo|Italia Faŝismo}} Kiam Benito Mussolini revenis el la [[Unua Mondmilito]], en kiu li estis batalinta kiel fervora soldato, kiu jam antaŭĝojis pri denova granda milito, li retrovis sian landon en politika kaj ekonomia ĥaoso. Tio instigis lin formi ekstremajn politikajn partiojn. Origine membro de la Itala Socialista Partio, Mussolini iĝis ano de la Nacia Faŝisma Partio kaj sukcesis enigi ĝin en la italan parlamenton kun 35 seĝoj sekve de la baloto de 1921. Por gajni pli da potenco, li sendis siajn kvazaŭsoldatajn trupojn, la tiel-nomatajn ''nigroĉemizulojn'', por estigi tumulton en la tuta lando, por timigi la italan popolon kaj por urĝi la italojn voĉdoni por sia partio en la balotoj. Fine, Mussolini kun siaj trupoj [[Marŝo al Romo|marŝis al Romo]], la ĉefurbo. La registaro sub ĉefministro Facta timis la potencon de Mussolini kaj proklamis krizan staton. La reĝo tamen ne konsciis pri Mussolini kiel danĝero, sed kiel solvo de la politikaj krizoj, kies kontraŭbatalado povus rezulti en enlanda milito,<ref>Keko, Don: ''Mussolini's Rise to Power''. Publikigata la 21-an de Novembro 2010. http://www.examiner.com/article/mussolini-s-rise-to-power. Vidita la 24-an de Decembro 2013.</ref> kaj kiam la faŝisto demandis la reĝon pri la politika stato en Italujo, li respondis: “Mi, la reĝo, petas vin tuj veni al Romo, ĉar mi deziras doni al vi la respondecon de la formado de ministerio”.<ref>Penner, Andrew: ''How Benito Mussolini Came To Power''. Ligilo: http://www.markville.ss.yrdsb.edu.on.ca/history/american/websites/penner/cametopower.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140703001032/http://www.markville.ss.yrdsb.edu.on.ca/history/american/websites/penner/cametopower.html |date=2014-07-03 }}. Vidita la 24-an de Decembro 2013.</ref> Tiumaniere Mussolini akiris la ŝtatan potencon en Italujo iĝante ĉefministro. ==Vidu ankaŭ== * [[Faŝisma Italio]], 1922-1943. * [[Konstitucianta Asembleo de la Itala Respubliko]] == Referencoj == {{Projektoj}} {{Referencoj}} [[Kategorio:Itala reĝlando| ]] [[Kategorio:Historio de Italio]] [[Kategorio:Unuiĝo de Italio]] [[Kategorio:Eksaj landoj de Eŭropo|Itala reĝlando, 1805]] [[Kategorio:Eksaj reĝlandoj en Eŭropo|Itala]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1861]] [[Kategorio:Administraj unuoj malfonditaj en 1946]] 4u344rpfqrvzz6tzhv6b0r504n29kvf 0 274456 9494046 9289415 2026-10-15T16:40:54Z Sj1mor 12103 9494046 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Somalia-CIA WFB Map.png|dekstra|eta|300px|Mapo de Somalio]] '''[[Somalio]]''' situas en la oriento de la afrika kontinento (fakte estas la plej orienta afrika lando), ĉe la [[Korno de Afriko]] (pro ties similo surmape kun rinocera korno) kio inkludas ankaŭ [[Etiopio]]n, [[Eritreo]]n kaj [[Ĝibutio]]n. Do, ĝi situas en la [[somalia duoninsulo]]. La lando havas atendon de 637,540&nbsp;km². the == Divido == La norda parto de la lando estas plejparte montoriĉa kaj en la somalia alta lando averaĝe 900 ĝis 2.100 m super marnivelo, kie la klimato ne estas tiom varmega; la plej alta monto estas la [[Ŝimbiriso]] (2.416 m). Tiu regiono estas ĉe la [[Golfo de Adeno]] kaj la tereno estas grandparte kruteca. Suden etendiĝas ebenaĵo kun averaĝa alteco de 180 m. La riveroj [[Juba (rivero)|Juba]] kaj [[Ŝabele]] fontas en [[Etiopio]] kaj trafluas la sudon de Somalio kaj per tio la [[somalia dezerto|somalian dezerton]] en la [[Hinda Oceano|Hindan Oceanon]]. La 2.720&nbsp;km (aŭ laŭ la konsidero 3,025) longa bordolinio estas ĉiukaze la plej longa el ĉiuj de la afrikaj landoj. == Klimato == [[Dosiero:Somalia sat.png|dekstra|200 px|eta|Somalio de satelito, kie videblas kontrasto inter seka nordokcidento kaj ne tiom seka sudo]] Pluvo estas malabunda, escepte precizaj lokoj norde kaj sude. Pro tio la brutobredado suferas malfacilaĵojn. La agrikulturo eblas preskaŭ nur en la sudo kie estas du riveroj kiuj fluas la tutan jaron. La klimaton de Somalio influas la [[Musono]]-ventoj, tutjara varmego, malregulaj pluvadoj kaj ĉiam denove revenaj aridaj periodoj. Krom en la monto- kaj bordoregionoj la averaĝa maksimuma tagotemperaturo estas inter {{GdC|30 kaj 40}}. La sudokcidenta musono provizas la regionon de Mogadiŝo per relative milda klimato en la monatoj de majo ĝis oktobro. Inter decembro kaj februaro la nordorienta musono alportas simile mildan klimaton. En la t.n. ''Tangambili''-Periodo inter ambaŭ musonoj (oktobro ĝis novembro kaj marto ĝis majo) estas varmega kaj humida. La ĉefa enspezofonto estas brutobredado kiu ege dependas de pluvo kaj klimato. Somaloj agnoskas kvar sezonojn, du pluvajn (''gu'' kaj ''daj'') kaj du sekajn (''jiilaal'' kaj ''hagaa''). La pluvoj ''gu'' ekas aprile kaj daŭras ĝis junio, produktante freŝan havigon de herbo kaj mallongan periodon de floranta ĝardeno en la dezerto. Vegetaloj kovras plej parton de la lando, ĉefe la centran ebenaĵon. Milko kaj viando abundas kaj animaloj ne bezonas zorgon. La klanoj dediĉas sin al sociaj okazaĵoj kiaj geedziĝoj, disputoj ktp. La aĝo de persono kalkuliĝas laŭ la nombro de gu kiun ĝi vivis. La sezono gu estas sekvata de seka ''hagaa'' (julio-septembro) kaj hagaa de la pluvoj daj (oktobro-novembro). Poste venas ''jiilaal'' (decembro-marto), la plej akra sezono por paŝtistoj kaj iliaj gregoj. == Tereno, Vegetaĵaro kaj Akvo == [[Dosiero:Somalia Topography en.png|eta|Topografio de Somalio; en la angulo la etiopia regiono de Ogadeno, kiun foje Somalio postulis]] Fiziografie, Somalio estas lando de limigaj kontrastoj. Norde, mara ebenaĵo paralelas la marbordon de la Golfo de Adeno, larĝa el 12&nbsp;km okcidenta el nur 2&nbsp;km oriente. Arbusteca, duonarida kaj ĝenerale monotona, tiu ebenaĵo, konata kiel [[Guban]] (arbustejo), estas trapasita de larĝaj, neprofundaj akvofluoj kiuj estas fakte sablejoj escepte dum la pluvaj sezonoj. Kiam la pluvo alvenas, la vegetalaro, kio estas kombino de malaltaj arbustoj kaj herbaroj, estas rapide renovigita, kaj dum tempero la "guban" havigas iom da paŝtaĵo por la nomada brutaro. Internen el la golfa marbordo, la ebenaĵo leviĝas al klifoj de altaj teroj. Tiuj formas la krutan teritorion de la montaro Karkaar kiu etendiĝas el la nordokcidenta bordo kun Etiopio orienten al la pinto de la Korno de Afriko, kie ili finas per krutegaj klifoj ĉe [[Caseyr]]. La ĝenerala leviĝo laŭlonge de la kresto de tiuj montoj averaĝas ĉirkaŭ 1,800 m super marnivelo sude de la havenurbo de [[Berbera (Somalio)|Berbera]], kaj orienten el tiu areo ĝi pluas je 1,800 al 2,100 m preskaŭ ĉe Caseyr. La plej alta pinto de la lando, [[Ŝimber Berris]], kiu leviĝas ĝis 2,407 m, situas ĉe la urbo de [[Erigavo]]. Sude la montaroj descendas, ofte per krutaj deklivoj, al altebenaĵo kun nekonstantaj riveroj. Tiu regiono de krutaj montotereno, neprofundaj valoj de ebenaĵo, kaj kutime sekaj akvofluoj estas konata de la somaloj kiel Ogo. Ĉefe en la plej arida orienta parto de Ogo, la ebenaĵo kun kelkaj izolitaj montoj laŭgrade deklivas al la [[Hinda Oceano]] kaj en centra Somalio konstituas la ebenaĵon de [[Mudugo]]. Plej grava eco de tiu orienta sektoro estas la longa kaj larĝa valo de [[Nugaal]], kun sia reto de sezonaj akvofluoj aŭ ''gvadioj'' aŭ ''ŭadioj''. La rivero Nugaal enfluas en la [[Hinda Oceano]] ĉe [[Eyl]]. La populacio de la orienta areo konsistas ĉefe el paŝtistaj nomadoj. La okcidenta parto de la ebenaĵo Ogo estas trapasita de multaj malprofundaj valoj kaj sekaj akvofluoj. [[precipitaĵo|Jara pluvokvanto]] estas pli granda ol en oriento, kaj estas ebenaj areoj de plugebla tero kiu havigas hejmon por kultivistoj de seka agrikulturo. La okcidenta areo havas konstantajn putojn al kiuj la hegemonia nomada populacio revenas dum la sekaj sezonoj. La okcidenta ebenaĵo deklivas milde suden kaj merĝas en areo konata kiel [[Haŭd]], larĝa, ondeca tereno kiu konstituas kelkajn el la plej bonkvalitaj [[herbejo]]j por la somalaj nomadoj, spite la manko de pluvo dum pli da duono de la jaro. En naturaj subaĵoj dum pluvperiodoj aperas lagoj kaj lagunoj. La zono Haŭd pluas pli da 60&nbsp;km en Etiopio, kaj la ampleksa Somalia Ebenaĵo, kiu kuŝas inter la nordaj somaliaj montoj kaj la altaj teroj de sudorienta Etiopio, etendiĝas suden kaj orienten tra Etiopio al centra kaj sudokcidenta Somalio. La parto de Haŭd en Etiopio estis kialo de traktato de la kolonia epoko. En 1948, sub premo de la aliancanoj de la Dua Mondmilito kaj la malvenko de somaloj,<ref name="Federal">Federal Research Division, ''Somalia: A Country Study'', (Kessinger Publishing, LLC: 2004), p.38</ref> la britoj "redonis" la zonon de Haŭd (grava somalia herbeja areo kiu estis supozeble 'protektita' de la britaj traktatoj kun la somaloj en 1884 kaj 1886) kaj la regionon de [[Ogadeno]] al Etiopio, baze sur traktato subskribita en 1897 per kiu la britoj cedis somaliajn teritorion al la etiopia imperiestro [[Menelik]] kontraŭ ties helpo kontraŭ ŝtelado fare de la [[Somalaj klanoj]].<ref>David D. Laitin, ''Politics, Language, and Thought: The Somali Experience'', (University Of Chicago Press: 1977), p.73</ref> Britoj inkludis la kondiĉon ke somalaj nomadoj rehavu sian aŭtonomion, sed Etiopio tuj postulis [[suvereneco]]n super ili.<ref name="Zolberg">Zolberg, Aristide R., et al., ''Escape from Violence: Conflict and the Refugee Crisis in the Developing World'', (Oxford University Press: 1992), p.106</ref> Tion volis ŝanĝi Britio en 1956 malsukcese.<ref name="Zolberg"/> La afero estas konsiderinda kialo de regiona konfliktaro. Sudokcidenta Somalio ĝuas la du ununurajn konstantajn riverojn de la lando, nome [[Jubba]] kaj [[Shabele]]. kun la fontoj en la etiopiaj altaj teroj, tiuj riveroj fluas ĝenerale suden, farante ampleksajn valojn en la Somalia Ebenaĵo dum ties descendo al la maro; la ebenaĵaj altetaĵoj falas rapide en tiu areo. La apuda marborda zono, kiu inkludas la malsupran enhavon de la riveroj kaj etendiĝas el [[Mudug]] al lalimo kun [[Kenjo]], averaĝas 180 m super marnivelo. La rivero Jubba eniras en la Hinda Oceano ĉe [[Kismajo]]. Kvankam la rivero Shabeelle ŝajne atingas la maron ĉe [[Merko]], ties fluo supozeble ŝanĝis dum prahistorio. La Shabeelle nuntempe turniĝas sudokcidenten ĉe Balcad (ĉirkaŭ 30&nbsp;km norde de [[Mogadiŝo]]) kaj paralele al la marbordo dum pli da 85&nbsp;km. La rivero estas konstanta nur je punkto sudokcidente de Mogadiŝo; tamen ĝi konsistas el marĉaj areoj kaj sekaj riverpartoj kaj fine perdiĝas en la sablo oriente de [[Jilib]], ne malproksime de la rivero Jubba. Dum la inundosezonoj, la Shabeelle povas plenigi sian ujon ĉe Jilib kaj okaze povas rompiĝi al la rivero Jubba pli sude. Favora pluvo kaj grundokondiĉoj faras fruktodonan agrikulturan areon en la regiono kaj la centro de la plej granda malnomada populacio. En plej parto de norda, nordorienta kaj nordocentra Somalio, kie pluvo malabundas, la [[vegetaĵaro]] konsistas el disigaj malaltaj arboj, inklude variajn [[akacio]]jn, kaj disigegaj herbomakuloj. Tiu [[vegetaĵaro]] estas nur kombino de malaltaj [[makiso]]j kaj herbaroj en la tre aridaj [[areo]]j de la nordoriento kaj laŭlonge de la Golfo de Adeno. Dum altaĵoj kaj pluvo pliiĝas en la maraj teritorioj de la nordo, la vegetaĵaro iĝas pli densa. [[Aloo]] estas komuna, kaj en la plej altaj ebenaĵoj de Ogo estas arbaroj. Ie super 1,500 m, estas restaĵoj de arbaroj de [[junipero]] (protektita de la ŝtato) kaj areoj de ''Candelabra euphorbia''. En la pli aridaj altaj teroj de nordoriento, arboj de ''[[Boswellia]]'' kaj ''[[Commiphora]]'' estas fontoj, respektive, de [[olibano]] kaj [[mirho]] pro kio Somalio estis konata ekde antikveco. [[Dosiero:Naasa Hablood2.jpg|maldekstra|eta|290px|[[Hargeisa]] kaj multe de nordokcidenta Somalio estas dezerto aŭ monteta tereno. Ĉi tie, la montetoj de [[Naasa Hablood]].]] Larĝa ebenaĵo ĉe la norda urbo de [[Hargeisa|Hargeysa]], kiu ricevas kompare multan pluvon, estas kovrita nature de arbaroj (multe el kiuj estis [[senarbarigo|senarbarigitaj]] de tropaŝtado) kaj ie de ekstensaj herbejoj. Partoj de tiu areo estis kultivataj ekde la [[1930aj jaroj]], produktante [[sorgo]]n kaj [[maizo]]n; en la [[1990aj jaroj]] tiu ĉi konstituis la ununuran signifan regionon por kultivado for de sudokcidenta Somalio. Sude de Hargeysa estas kovrita ĉefe de duonarida arbaro de disigitaj arboj, ĉefe [[akacio]]j, kaj herboj kiuj inkludas speciojn utilajn por brutobredado. En la ebenaĵo de Mudug en centra Somalio, arideco pliiĝas kaj vegetaĵaro iĝas subdezerteca. Pli sude la tereno laŭgrade ŝanĝas al duonaridaj arbaroj kaj herbejoj dum la ĉiujara pluvo pliiĝas. La regiono de la riveroj Shabeelle kaj Jubba estas relative bone akvigita kaj konstituas la plej plugebla zono de la lando. La malaltaj teroj inter la riveroj permesas riĉan paŝtadon. Tie estas aridaj kaj subaridaj savanoj, malferma arbaro kaj arbustejoj kiuj inkludas ofte abundan herbaron. Estas areoj de herbejoj, kaj en malproksima sudokcidente, ĉe la limo kun Kenjo, troviĝas kelkaj ĉiamverdaj arbaroj. Laŭlonge de la Hinda Oceano el Mereeg, ĉirkaŭ 150&nbsp;km nordoriente de Mogadiŝo, sudokcidente ĉe [[Kismajo]] kuŝas mallarĝa marborda dunaro. Tiu areo estas kovrita de disiga arbustejo kaj herbo kie pluvo sufiĉas. Tropaŝtado, ĉefe en la areo inter Mogadiŝo kaj Kismajo, kaŭzis la detruon de la protekta vegetalkovrilo kaj la laŭgrada movo de la [[duno]]j internen. Ekde la fruaj [[1970aj jaroj]] oni klopodas stabiligi tiujn dunojn per replantado. Alia [[vegetaĵaro]] inkludas plantojn kaj herbojn de la marĉoj kien la rivero Shabeelle enfluas plej parton de la jaro kaj en aliaj grandaj marĉoj ĉe Malsupra Jubba. Estas [[Manglejo]]j laŭlonge de la marbordo, ĉefe el Kismajo ĉe la limo kun Kenjo. Nekontrolita ekspluatado ŝajne kaŭzis grandan damaĝon al [[arbaro]]j en tiu areo. Aliaj maglejoj situas ĉe Mogadiŝo kaj je multaj lokoj laŭlonge de la nordorienta kaj norda marbordoj. '''Situo:''' Orienta Afriko, borde de la [[Golfo de Adeno]] kaj la [[Hinda Oceano]], oriente de [[Etiopio]] '''[[Geografiaj koordinatoj]]''': {{Koord|10|00|N|49|00|E|type:country}} '''Mapo:''' Afriko '''Etendo:''' <br />''totalo:'' 637,657&nbsp;km² <br />''tero:'' 627,337&nbsp;km² <br />''akvo:'' 10,320&nbsp;km² '''Etendokomparo:''' iom pli malgranda ol Teksaso '''Landlimoj:''' <br />''totalo:'' 2,366&nbsp;km <br />''limlandoj:'' [[Ĝibutio]] 58&nbsp;km, [[Etiopio]] 1,626&nbsp;km, [[Kenjo]] 682&nbsp;km '''Marbordo:''' 3,025&nbsp;km '''Marpostulo:''' <br />''teritoria maro:'' 200&nbsp;nm (370.4&nbsp;km) '''Klimato:''' ĉefe dezerto; decembro al februaro - nordorienta musono, mezaj temperaturoj norde kaj tre varmaj sude; majo al oktobro - sudokcidenta musono, varmega norde kaj varma sude, neregula pluvo, varmaj kaj humidaj periodoj (tangambili) inter musonoj '''Tereno:''' ĉefe ebena al ondeca ebenaĵo kaj montetoj norde '''Plej altaĵoj:''' <br />''plej malalta punkto:'' Hinda Oceano 0 m <br />''plej alta pinto:'' Ŝimbiriso 2,416 m '''Naturaj resursoj:''' uranio kaj larĝe neekspluatitaj rezervoj de [[fero]], [[stano]], [[gipso]], [[baŭksito]], [[kupro]], [[salo]] '''Teruzo:''' <br />''plugebla tero:'' 2% <br />''konstanta rikoltado:'' 0% <br />''konstantaj paŝtejoj:'' 69% <br />''arbaroj:'' 26% <br />''aliaj:'' 3% (1993) '''Irigaciita tero:''' 1,800&nbsp;km² (1993) '''Naturaj katastrofoj:''' ripetataj sekecaj sezonoj; oftaj polvoŝtormoj super la orientaj ebenaĵoj somere; inudoj dum la pluva sezono '''Medio - temoj:''' [[malsato]]; uzo de [[Poluado|poluita]] akvo kontribuas al sanproblemoj ĉe homoj; [[senarbarigo]]; tropaŝtado; grunderozio; dezertigo * Gravaj [[Listo de urboj en Somalio|urboj en Somalio]] estas [[Mogadiŝo]], [[Hargeysa]], [[Merka]], [[Berbera]], [[Boosaaso]] kaj [[Kismaayo]]. == Vidu ankaŭ == * [[Regionoj de Somalio]] * [[Listo de urboj en Somalio]] == Notoj == {{Referencoj}} {{Hinda Oceano}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Geografio de Somalio| ]] gqv9k7hgp045cp7xfhhln2v4vz9c1e2 0 277621 9494045 9448463 2026-10-15T16:40:25Z Sj1mor 12103 9494045 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|konstruaĵo |kategorio = Alkazabo |lando = |regiono = |situo = |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = ES-EX |Mapo en angulo=<!--funkcias eĉ sen valoro!--> |mapo lokumilo = iso |zomo = 15 }} [[Dosiero:Badajoz panoramica.jpg|eta|La historia kerno de [[Badajoz]] (blanka domaro), sub la Alkazabo (flaveca konstruaĵaro sub la verda arbaro pinte), ĉe la rivero [[Gvadiano]].]] La '''Alkazabo de Badajoz''' situas sur la monteto Muela ĉirkaŭ la antikva historia kerno de [[Badajoz]], en [[Ekstremaduro]], [[Hispanio]], dum la islama epoko. Ĝi estis konstruita de la [[almohadoj]] en la [[12-a jarcento]], kvankam estis antaŭa konstruaĵaro de la [[9-a jarcento]] kiam oni fondis la urbon. Ĝi estas la plej etenda [[alkazabo]] de [[Eŭropo]]. == Historio == [[Dosiero:Adarve.JPG|eta|''Adarvo'' aŭ Remparkoridoro de la Alkazabo de Badajoz]] [[Dosiero:Vista desde el adarve dela Alcazaba de Badajoz.JPG|eta|Adarvo de la Alkazabo de Badajoz]] La origino de la Alkazabo troviĝas en la fortikaĵo kiun konstruigis [[Ibn Marŭan]] en la monteto Muela kiam li setlis en Badajoz, en la 9a jarcento. Temis pri remparo de miksaĵo el koto kaj [[briko]]. Tiun konstruaĵon konsolidis en [[1030]] Aben Muhammad Aben Maslama ben Abdallah Ibn el-Aftas aŭ Almanzoro la 1-a de Badajoz kiu konvertigis ĝin en murego el [[ŝtono]] kaj [[kalko]]. Poste ĉirkaŭ [[1170]] ĝi estis definitive riparata, fortikigata kaj ampleksata laŭ ordono de la almohada ĥalifo [[Abu Yaqub Yusuf]]. Per tiu rekonstruo la Alkazabo adaptis praktike la aspekton kiun prezentas aktuale. == Turoj == En la remparo estas la jenaj turoj: * '''[[Turo de Espantaperros]]''' * '''Turo de la Horca''' (Pendumilo). * '''Turo de la Siete Ventanas''' (Sep fenestroj). * '''Turo de la Doncellas''' (La fraŭlinoj). Ene de la fortikaĵo ekzistas aliaj turoj: * '''Turo de Santa María''', kie oni lokigis la [[Katedralo de Badajoz|katedralon de Badajoz]] post la kristana konkero. * '''Turo de la Episkopa Palaco'''. == Pordegoj == [[Dosiero:Puerta del Capitel (Parte posterior).JPG|maldekstra|eta|220px|Malantaŭa parto de la Pordego de la Kapitelo]] * '''Pordego de la Kapitelo'''. * '''Pordego de la Perfido'''. * '''Pordego de Yelves''': ĉe la monaĥinejo de Adoratrices, en la okcidenta parto de la alkazabo. [[Dosiero:Puerta de Carros o de Yelves.JPG|eta|Pordego de Yelves]] * '''Pordego de Alpéndiz'''. * '''Pordego de Mérida'''. == Palacoj == * '''Palaco de la Dukoj de Feria''', kie situas aktuale la [[Arkeologia Muzeo de Badaĥozo|Arkeologia Provinca Muzeo]]. [[Dosiero:Palacio de los Duques de Feria.JPG|maldekstra|eta|220px|Palaco de la Dukoj de Feria]] <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == NE EKZISTAS * [[Historio de Badajoz]] * [[Taifo de Badajoz]] --> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.Badajozayeryhoy.net] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210225012706/http://badajozayeryhoy.net/ |date=2021-02-25 }} [[Kategorio:Kasteloj en Hispanio]] [[Kategorio:Vidindaĵoj de Badaĥozo]] [[Kategorio:Provinco Badaĥozo]] [[Kategorio:Al-Andalus]] [[Kategorio:Islama arkitekturo]] [[Kategorio:Ekstremaduro]] ezk0kd4ctukyib7g61nwmhlqsbm0dqd 0 278276 9494297 9105329 2026-10-16T08:58:16Z Sj1mor 12103 9494297 wikitext text/x-wiki {{Informkesto firmao kaj produkto}} [[Dosiero:MIDI LOGO.svg|dekstra|eta|MIDI-logoo de la Asocio de Fabrikistoj de MIDI]] [[Dosiero:Ented, Nokturn a-moll - Jesienny.ogg|dekstra|eta|Ekzemplo de muziko kreita en MIDI-formato]] '''MIDI''' (MIDIo) estas [[Komputilo|komputa]] formo (teĥnika normo) por priskribi [[muziko]]n. La mallongigo signifas "Muzikinstrumenta digitala interfaco" (angle "Musical Instrument Digital Interface"). La normo MIDI ebligas prezenton kaj interŝanĝon de muzikaj datumoj en/inter komputiloj kaj en/inter muzikiloj, kiuj havas [[interfaco]]n MIDI. La interfaco MIDI ebligas kodumi tiajn eventojn kiel premo de tastoj, starigi la [[muzikilo]]n (tembron, sonkoloron), laŭtecon, pozicion de muzikilo kaj multon alian. MIDIo estas fakte elektronika formo de [[Muziknoto|muzikoskribo]], kiu estas multe pli ekzakta ol tradicia muzikoskribo sur papero. La sistemo MIDI estas vasta, do multenombrajn detalojn povas scii nur fakuloj. Tiu ĉi artikolo strebas sciigi nur superrigardon de MIDIo. == Ekzemploj de uzo == === Dosieroj MIDI === Muzikaj verkoj povas esti koditaj en komputilaj [[dosiero]]j. La MIDIaj dosieroj havas kutime sufikson .MID, iam .KAR (por [[karaokeo]]). La MIDI-dosieroj en distingo de aliaj komputilaj formatoj de [[sono]] (ekzemple [[MP3]]) ne enhavas fizikan prezenton de sono kiel [[oscilado]] de [[aero]]. Aparato, kiu transformas kodon MIDI en sonon estas [[sintezilo]]j. Plej vaste uzataj sinteziloj estas [[komputilo]]j. Profesiaj muzikistoj ofte uzas elektronikajn sintezilojn. Memkompreneble, la kvalito de ludo dependas de la kvalito de la sintezilo. La amplekso de MIDIaj dosieroj estas kutime ĉirkaŭ 15-foje malplia ol la amplekso de aliaj sonformatoj (ekz. [[MP3]]). La dosieroj MIDI ne povas prezenti voĉon, sed ebligas prezenton de teksto, kiun povas montri la sintezilo dum ludo de kantoj. Kutime la sinteziloj markas kiel bone videbla la fragmenton de teksto, kiu rilatas al ĉi tiu momento de tempo. Alivorte, sinteziloj prezentas [[karaokeo]]n. === Interŝanĝo de muzikaj signaloj inter muzikiloj === La kodo MIDI povas esti transsendita per [[kanalo de komunikado|kanaloj de komunikado]]. Tiun manieron uzas "elektronikaj orkestroj", kiuj konsistas el muzikiloj kaj aliaj elektronikaj aparatoj, kiuj havas interfacon MIDI. La kodo MIDI sonigas por ĉiu muzikilo la ĝustan partituron, sinkronigas la muzikilojn kaj ebligas la sinkronan regadon de aparataro (lumigo, piroteknika aparataro ktp). == Ĝenerala strukturo de MIDI == Oni subdividas la melodion en trakoj el 1 ĝis 512 (nombrado el 0 ĝis 511). Oni tre malofte uzas pli ol 16 trakojn, sed ofte la melodio enhavas nur unu trakon. Ĉiu trako enhavas propran pecon de melodio. Kutime en multitraka melodio ĉiu trako enhavas unu [[partituro]]n (muzikilon). Do oni ludas ĉiujn trakojn samtempe. Tamen se la melodio havas kelkajn partiturojn, la kodo MIDI povas havi nur unu trakon, do ne estas devige dividi melodion en trakojn laŭ partituroj. Kelkaj aparatoj povas ludi nur unutrakan melodion (ekzemple elektronika piano Casio WK-3300, kiu havas interfacon MIDI kaj povas ludi MIDIajn dosierojn). Pli grava ol trako estas la nocio "kanalo MIDI". Ekzistas 16 kanaloj (kun nombroj el 0 ĝis 15). La kanalo 9 estas destinata por [[drumo]]j (frapaj muzikiloj) kaj en tiu kanalo oni kodas ĉiujn drumojn de la melodio. Kutime ĉiu kanalo (krom kanalo 9) enhavas unu partituron, do unu muzikilon kaj kutime por ĉiu kanalo oni starigas la muzikilon nur unufoje komence de melodio kaj la kanalo ludas tiun muzikilon ĝis fino de la melodio. Se la melodio havas pli ol 16 partiturojn, oni devas dividi certajn kanalojn inter kelkaj muzikiloj, do ŝanĝi muzikilon en kanalo kiam necesas. MIDI subtenas [[stereo|steresonon]], do kodas ankaŭ dividon de sonoj en la spaco. MIDI ne kodas separe maldekstran kaj dekstran kanalon kiel kutime faras la plimulto de aliaj sonformatoj. MIDI kodas la pozicion de ĉiu muzikilo en la spaco per nombroj el 0 (maldekstre) ĝis 127 (dekstre). La dividon en dekstra kaj maldekstra kanalo faras la aparataro, kiu transformas kodon MIDI en fizika prezento de sono, do la aparataro kiu interpretas la kodon MIDI. === Kodo MIDI === Kodo de MIDI estas sekvenco de [[bitoko]]j. Dosiero MIDI havas prefikson kaj ĉiu (eble nur unu) trako havas propran prefikson (vidu poste Formato de dosieroj MIDI). Trako(j) konsistas el komandoj. La unua bitoko de ĉiu komando havas biton 1 en unua pozicio de bitoko, do iliaj kodoj varias el 128 ĝis 255 (0x80 ĝis 0xFF). Postaj bitokoj de komando havas 0 en unua bito. Senco de tiu regulo estas sekvanta. Dum transsendo de kodo MIDI per nesekura kanalo certaj bitokoj povas esti distordataj. Tiam la ricevanto ignoras eraran komandon kaj rekonas novan komandon laŭ 1 en maldekstra bitoko. Tio minimumas la sekvojn de eraroj. Ekzemple reto de MIDIaj muzikiloj ne perdas sinkronecon pro eraroj. Komandoj povas konsisti el nombroj aŭ sekvencoj de bitokoj (ekzemple teksto, regantaj sekvencoj ktp). Nombroj povas enhavi 1 ĝis 4 bitokoj. Por programistoj estas grava memorfiksi, ke nombroj el 2,3 aŭ 4 bitokoj havas unuan plej signifan bitokon. Krome, ĉiu bitoko de nombro havas maksimume 7 bitojn, do en ĉiu bitoko nur 7 dekstraj bitoj estas signifaj kal la plej maldekstra bito estas ĉiam 0. Ekzemple la nombro 384 havas deksesuman prezenton 0x0300, ne 0x8001 kiel en mikroprocesoroj INTEL x86 aŭ x64. 0x0300 = 0b0'''0000011'''+0b0'''0000000''', kie nur dikaj bitoj estas signifaj. La valoro estas dekumaj 3*128 + 0 = 384. Do programoj por procesoroj INTEL dum prilaboro de kodo MIDI devas rearanĝi (inversigi) la bitokojn kaj kalkuli la valoron kiel ilustras la ekzemplo. Sekvencoj de bitokoj en komandoj havas prefikson kiu difinas la longecon de sekvenco. Sekvencoj povas enhavi nulojn, do nulo ne kodas la finon de sekvenco. == Komandoj MIDI == Tiu ĉi artikolo enhavas nur ĝeneralan informon pri komandoj. Detaloj vidu en [[komandoj MIDI]]. La komandaro MIDI enhavas komandojn de kanalo (ekzemple komenco/fino de sono de [[noto]]/[[drumo]]) kaj sistemaj komandoj. Sistemaj komandoj starigas ekzemple rapidecon de ludo, diversajn tekstojn ktp. === Strukturo de komandoj === Ĉiu komando rilatas al iu momento de tempo, en ''tikoj''. Tiko (angle tick) estas unuo de tempo en dosieroj MIDI. Jen la strukturo de sekvenco de komandoj MIDI: ''delta1'' ''komando1'' ''delta2'' ''komando2'' ... ''deltaN'' ''komandoN'' ''delta1, delta2,..., deltaN'' estas nombroj kaj signifas intervalon post la antaŭa komando. ''Komando1, komando2,..., komandoN'' estas propre komandoj. Kiel menciita antaŭe, la unua bitoko de komando havas 1 en la plej maldekstra bito, aliaj havas 0 en la plej maldekstra bito. Ekzemplo de fragmento de komanda sekvenco (deksesumaj nombroj): ... 20 '''92397F''' 00 '''922A7F''' 30 '''823900''' 00 '''822A00''' ... Ĉi tie 20 = dekuma 36 estas intervalo post la lasta antaŭa komando. La komando 92397F enŝaltas tonon kun nombro 0x39 en la kanalo 2. La sekvanta intervalo havas delta = 0 (00 deksesuma). Tio signifas, ke la komando 922A7F (enŝalto de sono kun nombro 0x2A en kanalo 2) plenumiĝas samtempe kun la antaŭa komando. La sekvanta komando 823900 elshaltas la tonon 0x39 post 9x30 = 48 deksesumaj tikoj post enŝaolto per unua komando. Samtempe la kvara komando elŝaltas la tonon 0x2A. Do ĉi tiu fragmento lanĉas du tonojn kaj ĉesigas ilin post 48 tikoj. === Nombrado de tonoj === MIDI povas prezenti 120 tonoj de 10 [[oktavo]]j. La oktavoj en midi havas nombrojn el 1 ĝis 10. La tonoj havas nombrojn el 0 ĝis 119. La tono 0 estas la noto C (do) de subkontroktavo kaj havas frekvencon 16,35 Hz, do estas tiom malalta, ke ne estas aŭdebla por plimulto de homoj. La tono 119 estas la noto H de oktavo 10 kaj havas frekvencon 15804 Hz. Do la diapazono de notoj MIDI estas tre larĝa. Ekzemploj: la noto 0x39 = 48 + 9 = 57 dekuma. 57 dividi per 12 rezultas kvocienton 4 kaj restaĵon 9. Do la sono apartenas al oktavo 4 + 1 = 5 ĉar oni nombras oktavojn el 1. La tonoj en oktavo estas: * 0 C * 1 C# * 2 D * 3 D# * 4 E * 5 F * 6 F# * 7 G * 8 G# * 9 A * 10 B * 11 H Do la tono 57 estas la noto A en la oktavo 5. Simile la tono 0x2A = 42 dekuma. 42 = 3*12 + 6. Do la tono estas la noto F# de oktavo 4. === Komandoj de kanalo === Oni nomigas komandoj de muzikaj eventoj ankaŭ komandoj de kanalo. Ekzistas 7 grupoj de tiaj komandoj. Ĉiu Komando konsistas el 3 aŭ 2 bitokoj, laŭ la sekvanta tabelo. N (deksesuma) aŭ nnnn (duuma) estas nombro de kanalo. {| class="wikitable" border="1" |- !Dekses.!! Duuma !!Nomo de komando!!Bitoko 1!!Bitoko 2!!Komento |- | 8N ||1000nnnn||Noto el||Nombro de noto||Rapideco||Elŝaltas sonantan noton, N kaj nnnn estas nombro de kanalo |- | 9N ||1001nnnn||Noto en||Nombro de noto||Laŭteco||Enŝaltas noton |- | AN ||1010nnnn||Posttuŝo de klavo||Nombro de noto||Valoro de premo||Modifas la sonon de klavo |- | BN ||1011nnnn||Starigo de kontrolilo||Nombro de kontrolilo||Valoro de kontrolilo||Diversaj funkcioj de regado k. kontrolo |- | CN ||1100nnnn||Ŝanĝo de muzikilo (tembro)||Nombro de muzikilo|| -||Starigas muzikilon en kanalo |- | DN ||1101nnnn||Posttuŝo de kanalo||Valoro de premado|| -||Modifas ĉiujn sonojn en kanalo |- | EN ||1110nnnn||Modifo de tono||Valoro 1||Valoro 2||Modifas ĉiujn tonojn en kanalo |} Jen kelkaj klarigoj de tiuj funkcioj. Pli detale vidu en [[komandoj MIDI]]. La komando 8N ĉesas sonon en la kanalo N. La noton (nombro el 0 ĝis 127) difinas la unua bajto de komando (vidu antaŭe la paragrafon ''Nombrado de tonoj''. La rapideco, se estas difinita en sonanta aparataro, difinas la rapidecon de ĉesigo. En la plimulto de MIDI dosieroj la rapideco ĉe ĉi tiu komando estas nulo. La komando 9N enŝaltas la sonon de certa noto en la kanalo N. La nombron de noto difinas la unua bitoko de komando. La dua bitoko difinas la laŭtecon (el 0 ĝis 127). La komando AN starigas la posttuŝon de la klavo. Kutima la MIDIa aparataro aŭ programaro realigas vibradon de laŭteco de sono lanĉita de la respektiva noto. La samon faras la komamndo DN, sed por ĉiuj notoj en la kanalo N. Vibradon de tonalteco de noto regas la komando BN, por ĉiuj notoj de la kanalo N tion faras la komando EN. La komando CN difinas la muzikilon en la kanalo N. La nombro de muzikilo el 0 ĝis 127 estas en la unua bitoko de la komando. Ekzemple la kanalo povas soni kiel trombono (kodo 57), violono (kodo 40), gitaro akustika kun nilonaj kordoj (kodo 24), gitaro akustika kun ŝtalaj kordoj (kodo 25), gitaro elektra ĝaza (kodo 26) k.s. La komando BN starigas diversajn kontrolilojn kiuj regas modusojn de kanalo. Ekzemploj: kontroliloj 1, 7, 10, 11 kaj 64, kiuj estas devigaj por realigo en MIDIa aparataro: * 1 Modulado, difinas la profundecon de frekvenca modulado en kanalo. * 7 Laŭteco de ĉiuj notoj en kanalo. * 10 Panoramo, pozicio de muzikilo en sterepanoramo. * 11 Esprimeco de sono en kanalo. * 64 Pedalo de deteno, angle: Sustain Pedal. Detenas la ĉesitajn notojn. === Sistemaj komandoj === La sistemaj komandoj havas kodon 0xF en la unua duono de bitoko. La plej gravaj komandoj havas kodon 0xFF en la unua bitoko. Jen la listo: * 0xFF 0x00 Nombro de sekvenco - detale vidu en [[Komandoj MIDI]]. Angle: Sequence Number. * 0xFF 0x01 ĝis 0x09 diversaj tekstoj. * 0xFF 0x20 prefikso de MIDIkanalo - detale vidu en [[Komandoj MIDI]]. * 0xFF 0x2F fino de trako. * 0xFF 0x51 ritmo, rapideco de sono. Angle: Set Tempo. * 0xFF 0x54 delokigo SMPTE - detale vidu en [[Komandoj MIDI]]. * 0xFF 0x58 muzika takto, enhavas informon, kiom da kvaraj notoj enhavas unu takto. Angle: Time Signature. * 0xFF 0x59 tonalo. Angle: Key Signature. * 0xFF 0x7F informo specifa por sekvensoro. Angle: sequensor specific information. Pliaj sistemaj komandoj: * 0xF0 mesaĝo SysEx, sistema ekskluziva mesaĝo. * 0xF1 kodo rezervita. * 0xF2 montrilo de pozicio en partituro. * 0xF3 elekto de partituro. * 0xF4 kodo rezervita. * 0xF5 kodo rezervita. * 0xF6 postulo de agordo. * 0xF7 fino de SysEx, finpo de sistema ekskluziva mesaĝo. * 0xF8 takta horo (sinkronigo). Tiu komando sinkronigas la muzikilojn en la reto. * 0xF9 kodo rezervita. * 0xFA starto de partituro. * 0xFB kontinuo de partituro. * 0xFC stopo de partituro. * 0xFD kodo rezervita. * 0xFE kontrolo de konektoj en reto. == Muzikiloj MIDI == Pli detale vidu [[Muzikiloj MIDI]]. Ĝenerala MIDIo havas 128 diversajn instrumentojn (muzikilojn), kiuj havas kodojn el 0 ĝis 127. Tio estas imito de muzikiloj aŭ, uzante la terminojn de [[Tonsilaboj|tonsilaba]] programo [[Tone (programo)|Tone]], "tonaj tembroj". Ekzemploj de MIDIaj muzikiloj estas piano (kelkaj variaĵoj), akordiono (kodo 21), klarneto (kodo 71). Krom "tonaj" muzikiloj MIDIo difinas 61 [[drumo]]jn (frapajn muzikilojn) kun kodoj el 27 ĝis 87. Ekzemploj estas akustika bastamburo (kodo 35), malfermita triangulo (kodo 81). == Formato de dosieroj MIDI == Tiu ĉi artikolo priskribas nur ĝenerale la formaton de dosieroj MIDI. Pli detale vidu [[Dosieroj MIDI]]. La dosiero MIDI havas prefikson kun longeco 14 bitokoj. La prefikso de dosiero enhavas en unuaj kvar bitokoj tekston MThd. La prefikso enhavas tri gravajn informojn pri la muzika verko: * tipo de dosiero: ** 0 = unutraka. ** 1 kaj 2 = multitraka. * kvanto de trakoj. * kvanto de tikoj en kvara noto. Kutime kvara noto enhavas inter 48 kaj 192 tikojn, la nombro estas ĉiam dividebla al 12. Post La prefikso MThd troviĝas trakoj. Ĉiu trako havas propran prefikson, kiu komencas kun teksto MTrk. La prefikso de trako enhavas la longecon de la trako en bitokoj. La trako mem enhavas sekvencon de komandoj. La komandoj havas variajn longecojn. {{Projektoj}} [[Kategorio:Komputiko]] [[Kategorio:Muziko]] 9ql72tbdyt6masmy0tbo3a1hqr35c0l 0 282600 9493985 9344903 2026-10-15T15:01:56Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9493985 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Integral as region under curve.png|eta|dekstra|Integralo kiel areo sub kurbo]] [[Dosiero:Volume under surface.png|dekstra|eta|Duobla integralo donas volumenon sub surfaco ''z=x²-y²+2''. La ortangula regiono je la fundo de la korpo estas la domajno de integralado, la surfaco estas grafikaĵo de la duvariabla funkcio kiu estas integralata.]] La '''obla integralo''' estas [[difinita integralo]] etendita al [[funkcio (matematiko)|funkcioj]] de pli ol unu [[reela nombro|reela]] [[variablo]]. Simile al tio ke la difinita integralo de pozitiva funkcio de unu [[variablo]] prezentas [[areo]]n de la regiono inter la grafikaĵo de la funkcio kaj la ''x''-akso, la '''duobla integralo''' de pozitiva funkcio de du variabloj prezentas [[volumeno]]n de la regiono inter la surfaco difinita per la funkcio ''z = f(x, y)'' kaj la ebeno de ''x''-akso kaj ''y''-akso kiu enhavas ĝian [[argumentaro]]n. La samaj areo kaj volumeno povas esti ricevitaj ankaŭ alimaniere per la '''duobla integralo''' kaj '''[[triobla integralo]]''' respektive. La areo estas donita per integralo de konstanta funkcio de du variabloj ''f(x, y) = 1'' tra la supremenciita regiono inter la grafikaĵo kaj la ''x''-akso. La volumeno estas donita per integralo de konstanta funkcio de tri variabloj ''f(x, y, z) = 1'' tra la supremenciita regiono inter la surfaco kaj la ebeno. Se estas pli multaj variabloj, obla integralo prezentas [[hipervolumeno]]n de la regiono donita per la funkcioj. Obla integralado de funkcio en ''n'' variabloj: ''f(x₁, x₂, ..., x_n)'' super argumentaro ''D'' estas ofte prezentita per ''n'' [[integralsigno]]j (la alia varianto estas skribi nur unu integralsignon nedepende de ''n''). : <math> \int \ldots \int_\mathbf{D}\;f(x_1,x_2,\ldots,x_n) \;dx_1 \ldots dx_n </math> Laŭ konvencio, la kvanto de integralsignoj egalas al dimensio de la domajno. Ĉi tiu estas skribmaniero kiu estas oportuna se kalkuli oblan integralon kiel ripetita integralo (vidu sube pri la kondiĉoj). Se ''T'' estas en '' '''R'''²'', la integralo : <math>\ell = \iint_T f(x,y)\, dx\, dy </math> estas la '''duobla integralo''' de ''f'' sur ''T'', kaj se ''T'' estas en '' '''R'''³'' la integralo : <math>\ell = \iiint_T f(x,y,z)\, dx\, dy\, dz</math> estas la '''[[triobla integralo]]''' de ''f'' sur ''T''. Pro tio ke ne eblas kalkuli la [[malderivaĵo]] de funkcio de pli ol unu variablo, ''nedifinitaj'' oblaj integraloj ne ekzisti. Pro tiaj ĉiuj oblaj integraloj estas ''difinitaj'' integraloj. == Difino == Estu ''n'' [[entjero]] pli granda ol 1. Estu ''duono-malfermita'' ''n-dimensia [[hiperortangulo]]'' (plu nomata simple kiel ''ortangulo''), sur kiu estas farata integralado. Por [[ebeno (matematiko)|ebeno]], ''n=2'', la hiperortangulo estas kutima [[ortangulo]], kaj la obla integralo estas duobla integralo. Oni disdividu la ortangulon en malgrandajn subortangulojn, tranĉante je multaj pecoj laŭ ĉiu dimensio. Pli formale, la ortangulo estas : <math>T=(a_1, b_1)\times (a_2, b_2)\times\cdots \times (a_n, b_n)\subset \mathbb R^n</math> Dividu ĉiun intervalon ''(a_i, b_i)'' en finian kvanton ''m_i'' da ne-interkovrantaj subintervaloj, kun ĉiu subintervalo fermita je la maldekstra fino, kaj malfermita je la dekstra fino. Skribu ĉi tiun subintervalon je ''i''-a dimensio, la ''p_i''-an laŭ kalkulo, per ''I_{i, p_i}'', kie ĉiu ''p_i'' estas en limigoj ''1 ... m_i''. Tiam, la familio de subortanguloj de formo : ''C_k=I_{1, p₁}× I_{2, p₂}× ... ×_{n, p_n}'' estas [[dispartigo (aroteorio)|dispartigo]] de ''T'', kio estas ke la subortanguloj ''C_k'' estas ne-interkovrantaj kaj ilia unio estas ''T''. La entuta kvanto de malsamaj subortanguloj estas produto de kvantoj de la subintervaloj en malsamaj dimensioj ''m=m₁m₂ ... m_n''. La ''diametro'' de subortangulo ''C_k'' estu difinita kiel la plej granda el la longoj de la intervaloj kies produto estas ''C_k'', kaj la diametro de donita dispartigo de ''T'' estu difinita kiel la plej granda de la diametroj de la subortanguloj en la dispartigo. Estu ''f: T → '''R''' '' funkcio difinita sur ortangulo ''T''. Konsideru disdividon : <math>T=C_1\cup C_2\cup \cdots \cup C_m</math> de ''T'' difinitan kiel pli supre. ''Rimana sumo'' estas sumo de formo : <math>\sum_{k=1}^m f(P_k)\, v(C_k)</math> kie por ĉiu ''k'' la punkto ''P_k'' estas en ''C_k'' kaj ''v(C_k)'' estas la [[hipervolumeno]] de ''C_k'', kiu egalas al produto de la longoj de la intervaloj kies kartezia produto estas ''C_k''. La funkcio ''f'' estas '''rimane integralebla''' se la [[limeso|limigo]] : <math>S = \lim_{\delta \to 0} \sum_{k=1}^m f(P_k)\, v(C_k)</math> ekzistas, kie la limigo estas prenita super ĉiuj ebla dispartigoj de ''T'' de diametro maksimume ''δ''. Se ''f'' estas rimane integralebla, ''S'' estas nomata kiel la '''rimana integralo''' de ''f'' super ''T'' kaj estas skribata kiel : <math>\int_T\,f(x)\,dx</math> La rimana integralo de funkcio difinita super ajna barita ''n''-dimensia aro estas difinita per etendado de ĉi tiu funkcio al funkcio difinita super duono-malfermita ortangulo kies valoro estas nulo ekster la domajno de la originala funkcio. Tiam, la integralo de la originala funkcio super la originala domajno estas difinita al esti la integralo de la etendita funkcio super ĝia ortangula domajno, se ĝi ekzistas. == Propraĵoj == Oblaj integraloj havas multajn la samajn propraĵojn kiel integraloj de funkcioj de unu variablo: [[lineareco]], [[adicieco]], [[monotoneco]], kaj tiel plu. * <math> \int_D c f(v)\, dv = c \int_D f(v)\, dv</math> * <math> \int_D f(v)+g(v)\, dv = \int_D f(v)\, dv + \int_D g(v)\, dv</math> kie ''v'' estas ''n''-dimensia vektoro, : ''c'' estas konstanto nedependa de ''v'', : la integraloj ekzistas. === Integralo laŭ subdomajnoj === : <math> \int_{D_1+D_2}\, dv = \int_{D_1} f(v)\, dv + \int_{D_2} f(v)\, dv</math> kie ''D₁'' kaj ''D₂'' estas la subdomajnoj kies unio estas ''D'' : <math>D_1\cap D_2=D </math> kaj kiuj ne interkovriĝas <math>D_1\cap D_2=\varnothing </math>, La formulo : <math> \int_{D_1+D_2}\, dv = \int_{D_1} f(v)\, dv + \int_{D_2} f(v)\, dv</math> veras ankaŭ en okazo kiam la subdomajnoj ''D₁'' kaj ''D₂'' interkovriĝas nur en aro de mezuro 0 kaj la funkcio ''f(v)'' estas ''normala''. En ĉi tiu okazo ĉi tiu formulo povas esti malvera sen taŭga konsidero se la [[diraka delta funkcio]] estas uzata en subintegrala esprimo. === Konservado de neegalaĵoj === Se ekzistas <math> \int_D f(v)\, dv </math> kaj <math> \int_D g(v)\, dv</math> kaj por ĉiu ''v'' en ''D'' veras [[neegalaĵo (pli granda, pli malgranda)|neegalaĵo]] ''f(v)≤g(v)''. Tiam la neegalaĵo veras ankaŭ por integraloj <math> \int_D f(v)\, dv \le \int_D g(v)\, dv</math> === Integrala neegalaĵo de triangulo === La sekva propraĵo povas esti konsiderata kiel ĝeneraligo de la [[neegalaĵo de triangulo]]: <math>\left| \int_D f(v)\, dv \right|\le \int_D |f(v)|\, dv</math> === Integralo de konstanta funkcio === Ĉe [[konstanta funkcio]], la rezulto de integralado egalas al produto de [[mezuro (matematiko)|mezuro]] de la aro per la konstanta funkcio ''c''. Se ''c=1'', kaj estas integralado super subregiono de '''R'''² la produto donas [[areo]]n de la regiono, dum en '''R'''³ ĝi donas [[volumeno]]n de la regiono. === Averaĝo de funkcio === Simile al la okazo de unu variablo, la obla integralo donas la [[averaĝo]]n de la funkcio super donita aro. Se estas donita aro ''D'' en '''R'''^''n'' kaj integralebla funkcio ''f'' super ''D'', do la averaĝo de ''f'' super la domajno ''D'' estas donita per :<math>\bar{f} = \frac{1}{m(D)} \int_D f(v)\, dv = \frac {\int_D f(v)\, dv} {\int_D 1 dv}</math> kie ''v'' estas ''n''-dimensia vektoro kaj ''m(D)'' estas la [[mezuro (matematiko)|mezuro]] de ''D''. == Obla nepropra integralo == [[Dosiero:Dominio improprio.svg|eta|dekstra|140px|Ekzemplo de nepropra domajno]] En la okazo de nebarita domajno aŭ nebarita funkcio estas la obla [[nepropra integralo]]. == Obla kaj ripetita integraloj == La [[teoremo de Fubini]] statas ke se estas : <math>\int_{A\times B} |f(x,y)|\,d(x,y)<\infty</math> kio estas ke la integralo estas [[absolute konverĝa]], do la obla integralo estas de la sama valoro kiel la ripetitaj integraloj por ĉiuj ordoj de integralado : <math>\int_{A\times B} f(x,y)\,d(x,y)=\int_A\left(\int_B f(x,y)\,dy\right)\,dx=\int_B\left(\int_A f(x,y)\,dx\right)\,dy</math> La okazo estas se |f(x,y)| estas [[barita funkcio]] kaj ''A'' kaj ''B'' estas [[barita aro|baritaj aroj]]. Se la integralo estas ne absolute konverĝa, zorgo estas bezonata por ne konfuzi la konceptojn de ''obla integralo'' kaj ''ripetita integralo'', aparte pro tio ke la sama skribmaniero estas ofte uzita por ĉu koncepto. La skribmaniero : <math>\int_0^1\int_0^1 f(x,y)\,dy\,dx</math> signifas, en iuj okazoj, ripetitan integralon anstataŭ vera duobla integralo. En ripetita integralo, la ekstera integralo : <math>\int_0^1 \cdots \, dx</math> estas la integralo kun respekto al ''x'' de jena funkcio de ''x'': : <math>g(x)=\int_0^1 f(x,y)\,dy </math> Duobla integralo, aliflanke, estas difinita kun respekto al areo en la ''xy''-ebeno. Se la duobla integralo ekzistas, tiam ĝi estas egala al ĉiu el la ripetitaj integraloj (''... dy dx'' kaj ''... dx dy''). Oni ofte komputas duobla integralo per komputado de la ripetita integralo. Sed iam la du ripetitaj integraloj ekzistas kiam la duobla integralo ne ekzistas, kaj en iuj ĉi tiaj okazoj la du ripetitaj integraloj estas de malsamaj valoroj, kio estas ke : <math>\int_0^1\int_0^1 f(x,y)\,dy\,dx \neq \int_0^1\int_0^1 f(x,y)\,dx\,dy</math> Ĉi tiu estas apero de reordigo de [[kondiĉa konverĝo|kondiĉe konverĝa]] integralo. La skribmaniero :<math>\int_{[0,1]\times[0,1]} f(x,y)\,dx\,dy</math> povas esti uzata por emfazi ke estas duobla integralo sed ne ripetita integralo. Ĉi ĉio estas vera ankaŭ por obla integralo tra domajno de ajna kvanto de dimensioj. === Prezento de domajno en ripetita integralado === Se la domajno ''T'' ne estas ortangulo, prezento de ĝi en ripetita integralo bezonas apartan zorgon. La trairo povas esti malsimpla aŭ eĉ praktike neebla; sube donitaj formuloj respektivas al okazoj de sufiĉe simpla formo de la domajno. Se la domajno ''T'' estas tia ke perpendikulare al la ''x''-akso ĝi estas [[rekta streko]] en intersekco kun ĉiu rekto ''x=x₀'' por ''a<x₀<b'' kaj tiel ĝiaj randoj estas donitaj per [[kontinua funkcio|kontinuaj funkcioj]] ''α(x)'' kaj ''β(x)'' difinitaj en intervalo ''[a, b]'', do la intergralo super ''T'' povas esti kalkulita kiel: :<math>\iint_T f(x,y)\ dx\, dy = \int_a^b dx \int_{ \alpha (x)}^{ \beta (x)} f(x,y)\, dy</math> Se ''D'' estas mezurebla domajno perpendikulara al la ''y''-akso kaj <math>f: D \longrightarrow \mathbb{R}</math> estas kontinua funkcio; tiam ''α(y)'' kaj ''β(y)'' (difinitaj en la ''[a, b]'' intervalo) estas la du funkcioj kiuj difinas ''D''. Tiam: : <math>\iint_T f(x,y)\ dx\, dy = \int_a^b dy \int_{ \alpha (y)}^{ \beta (y)} f(x,y)\, dx</math> [[Dosiero:Dominio-normalità r3 esempio.svg|eta|160px|dekstra|Ekzemplo de domajno en R3]] Ĉi tiuj formuloj povas esti ĝeneraligitaj al pli multaj dimensioj. Ekzemple por trioblaj integraloj: ''T'' estas domajno tia ke perpendikulare al la ''xy''-ebeno, la randoj je ''z'' estas donitaj per la funkcioj ''α (x, y)'' kaj ''β(x, y)'', kaj la areo en la ''xy''-ebeno, al kiu projekciiĝas ''T'', estas ''D''. Tiam: :<math>\iiint_T f(x,y,z) \ dx\, dy\, dz = \iint_D \left( \int_{\alpha (x, y)}^{\beta (x, y)} f(x, y, z) \, dz \right) dx\, dy</math> La [[nedependa variablo]], randoj je kiu estas donataj per la du funkcioj, povas esti ajna. '''Ekzemplo''' [[Dosiero:Esempio-formulediriduzione-r2.svg|eta|180px|dekstra|Ekzemplo de regiono de integralado]] Estu regiono: <math>D = \{ (x,y) \ : \ x \ge 0, y \le 1, y \ge x^2 \}</math>. Kalkulu : <math>\iint_D (x+y) \, dx \, dy</math> Tiam : ''α(x) = x²'' : ''β(x) = 1'' : ''a = 0'' : ''b = 1'' kaj : <math>\iint_D (x+y) \, dx \, dy = \int_0^1 \int_{x^2}^1 (x+y) \, dy \, dx = \int_0^1 \ \left(xy \ + \ \frac{y^2}{2} \ \right) |_{y=x^2}^1 \, dx </math> (komence la ena integralo estas kalkulita konsiderante ''x'' kiel konstanto). Plu : <math>\int_0^1 \left(xy \ + \ \frac{y^2}{2} \ \right) |_{y=x^2}^1 \, dx = \int_0^1 \left(x + \frac{1}{2} - x^3 - \frac{x^4}{2} \right) dx = \frac{13}{20}</math> La alia ebleco estas kalkuli kun uzo de la radoj ''α(y)'' kaj ''β(y)'' kiel : <math>\int_0^1 dy \int_0^{\sqrt{y}} (x+y) \, dx</math> kaj ricevi la saman valoron. == Ŝanĝo de variabloj == Oni povas fari ŝanĝon de la nedependaj variabloj. Ĉi tio estas ĝeneraligo de [[integralado per anstataŭo]] al okazo de multaj variabloj. Al la subintegrala funkcio estas tiam aldonata [[multiplikato]] kiu estas la [[determinanto de jakobia matrico]] enhavanta la [[parta derivaĵo|partajn derivaĵojn]] de la transformo esprimanta la novajn variablojn. Iuj el kutimaj ŝanĝoj de variabloj estas tiuj surbaze de diversaj [[polusaj koordinatoj]] en diversaj kvantoj de dimensioj. === Polusaj koordinatoj en 2 dimensioj === [[Dosiero:Passaggio in coordinate polari.svg|eta|270px|dekstra|Transformo de kartezia al polusaj koordinatoj.]] En '' '''R'''²'' se la domajno havas [[cirkla simetrio|cirklan simetrion]] aŭ la funkcio estas pli simpla en polusaj koordinatoj, la transformo al polusaj koordinatoj povas plisimpligi la integraladon. La polusaj koordinatoj estas : ''x = ρ cos (φ)'' : ''y = ρ sin (φ)'' kaj : ''f(x, y) = f(ρ cos (φ), ρ sin (φ))'' La [[jakobia determinanto]] de la transformo estas : <math>\frac{\partial (x, y)}{\partial (\rho, \varphi)} = \begin{vmatrix} \cos \varphi & - \rho \sin \varphi \\ \sin \varphi & \rho \cos \varphi \end{vmatrix} = \rho </math> kiu havas estas ricevata per meto de la [[parta derivaĵo|partaj derivaĵoj]] de ''x = ρ cos(φ)'', ''y = ρ sin(φ)'' en la unuan kolumnon kun respekto al ''ρ'' kaj en la duan kun respekto al ''φ''. Tiam : <math>\iint_D f(x,y) \ dx\, dy = \iint_T f(\rho \cos \varphi, \rho \sin \varphi) \rho \, d \rho\, d \varphi</math> Por kovri la tutan '' '''R'''²'' de la fontaj koordinatoj, la variablo ''φ'' ŝanĝiĝas tra intervalo de longo ''2π'', ekzemple ''[-π, π]'' aŭ ''[0, 2π]''; ''ρ'' ŝanĝiĝas tra nenegativaj valoroj. Pluaj limigoj je ŝanĝiĝo de la koordinatoj estas donataj per randoj de la domajno. [[Dosiero:Esempio trasformazione dominio da cartesiano polare.svg|eta|230px|dekstra|Ekzemplo de domajna transformo de kartezia al polusa.]] '''Ekzemplo''' La funkcio estas <math>f(x,y) = x^2 + y^2\!</math>. Tiam : <math>f(\rho, \varphi) = \rho^2 (\cos^2 \varphi + \sin^2 \varphi) = \rho^2\,\!</math> kaj la funkcio sub integralo estas pli simpla '''Ekzemplo''' La domajno estas <math>D = x^2 + y^2 \le 4\,\!</math>, tio estas cirklo de radiuso 2. Gi povas kovrita se ''φ'' varias ekde 0 ĝis ''2π'' kaj ''r'' ekde 0 ĝis 2. === Cilindraj koordinatoj en 3 dimensioj === [[Dosiero:Cylindrical Coordinates.svg|eta|dekstra|190px|Cilindraj koordinatoj.]] La [[cilindraj koordinatoj]] en 3 dimensioj estas : ''x = ρ cos (φ)'' : ''y = ρ sin (φ)'' kaj la variablo ''z'' estas daŭre uzata neŝanĝita. Tiam : ''f(x, y, z) = f(ρ cos (φ), ρ sin (φ), z)'' La [[jakobia determinanto]] de la transformo estas :<math>\frac{\partial (x, y, z)}{\partial (\rho, \varphi, z)} = \begin{vmatrix} \cos \varphi & - \rho \sin \varphi & 0 \\ \sin \varphi & \rho \cos \varphi & 0 \\ 0 & 0 & 1 \end{vmatrix} = \rho </math> Tiam : <math>\iiint_D f(x,y,z) \, dx\, dy\, dz = \iiint_T f(\rho \cos \varphi, \rho \sin \varphi, z) \rho \, d\rho\, d\varphi\, dz</math> Por kovri la tutan '' '''R'''³'' de la fontaj koordinatoj, la variablo ''φ'' ŝanĝiĝas tra intervalo de longo ''2π'', ekzemple ''[-π, π]'' aŭ ''[0, 2π]''; ''ρ'' ŝanĝiĝas tra nenegativaj valoroj; ''z'' ŝanĝiĝas tra ĉiuj reelaj nombroj. Pluaj limigoj je ŝanĝiĝo de la koordinatoj estas donataj per randoj de la domajno. '''Ekzemplo''' La funkcio estas <math>f(x,y,z) = x^2 + y^2 + z\,\!</math> kaj kiel integralada domajno ĉi tiu [[cilindro]]: : <math>D = \{ x^2 + y^2 \le 9, \ -5 \le z \le 5 \}</math>. La transformo de ''D'' en cilindrajn koordinatojn estas jena : <math>T = \{ 0 \le \rho \le 3, \ 0 \le \varphi \le 2 \pi, \ -5 \le z \le 5 \}</math> La funkcio en cilindraj koordinatoj estas : <math>f(\rho \ \cos \varphi,\rho \ \sin \varphi, z) = \rho^2 + z\!</math> La integralo estas : <math>\iiint_D (x^2 + y^2 +z) \, dx\, dy\, dz = \iiint_T ( \rho^2 + z) \rho \, d\rho\, d\varphi\, dz;</math> : <math>\int_{-5}^5 \left( \int_0^{2 \pi} d\varphi \int_0^3 ( \rho^3 + \rho z )\, d\rho \right) dz = 2 \pi \int_{-5}^5 \left( \frac{\rho^4}{4} + \frac{\rho^2 z}{2} \right)|_{\rho=0}^3\, dz</math> : <math>= 2 \pi \int_{-5}^5 \left( \frac{81}{4} + \frac{9}{2} z\right)\, dz = \cdots = 855 \pi</math> === Sferaj koordinatoj en 3 dimensioj === [[Dosiero:Spherical Coordinates (Colatitude, Longitude).svg|eta|dekstra|190px|Sferaj koordinatoj]] En '' '''R'''³'' se la domajno havas [[sfera simetrio|sferan simetrion]] aŭ la funkcio estas pli simpla en sferaj koordinatoj, la transformo al sferaj koordinatoj povas plisimpligi la integraladon. La [[sferaj koordinatoj]] en 3 dimensioj estas : ''x = ρ cos (θ) sin (φ)'' : ''y = ρ sin (θ) sin (φ)'' : ''z = ρ cos (φ)'' : ''f(x, y, z) = f(ρ cos (θ) sin (φ), ρ sin (θ) sin (φ), ρ cos (φ))'' La [[jakobia determinanto]] de la transformo estas : <math>\frac{\partial (x, y, z)}{\partial (\rho, \theta, \varphi)} = \begin{vmatrix} \cos \theta \sin \varphi & - \rho \sin \theta \sin \varphi & \rho \cos \theta \cos \varphi \\ \sin \theta \sin \varphi & \rho \cos \theta \sin \varphi & \rho \sin \theta \cos \varphi \\ \cos \varphi & 0 & - \rho \sin \varphi \end{vmatrix} = \rho^2 \sin \varphi </math> Tiam : <math>\iiint_D f(x,y,z) \, dx\, dy\, dz = \iiint_T f(\rho \sin \theta \cos \varphi, \rho \sin \theta \sin \varphi, \rho \cos \theta) \rho^2 \sin \varphi \, d\rho\, d\theta\, d\varphi</math> Por kovri la tutan '' '''R'''³'' de la fontaj koordinatoj, la variablo ''θ'' ŝanĝiĝas tra intervalo de longo ''2π'', ekzemple ''[-π, π]'' aŭ ''[0, 2π]''; ''φ'' ŝanĝiĝas inter 0 kaj ''π''; ''ρ'' ŝanĝiĝas tra nenegativaj valoroj. Pluaj limigoj je ŝanĝiĝo de la koordinatoj estas donataj per randoj de la domajno. '''Ekzemplo''' La domajno estu <math>D = x^2 + y^2 + z^2 \le 16</math> (sfero kun radiuso 4 kaj centro en la fonto); aplikante la transformon rezultas regiono <math>T = \{ 0 \le \rho \le 4, \ 0 \le \varphi \le \pi, \ 0 \le \theta \le 2 \pi \}</math>. La funkcio estu <math>f(x, y, z) = x^2 + y^2 + z^2\!</math>. Ĝia transformo estas : <math>f(\rho \sin \theta \cos \varphi, \rho \sin \theta \sin \varphi, \rho \cos \theta) = \rho^2</math> Pro la integralo estas: : <math>\iiint_D (x^2 + y^2 +z^2) \, dx\, dy\, dz = \iiint_T \rho^2 \ \rho^2 \sin \theta \, d\rho\, d\theta\, d\varphi</math> kaj : <math>\iiint_T \rho^4 \sin \theta \, d\rho\, d\theta\, d\varphi = \int_0^{\pi} \sin \theta \,d\theta \int_0^4 \rho^4 d \rho \int_0^{2 \pi} d\varphi = </math> : <math>= 2 \pi \left( \frac{\rho^5}{5} \right) |_{\rho=0}^4 \left(- \cos \theta \right) |_{\theta=0}^{\pi} = 4 \pi \cdot \frac{1024}{5} = \frac{4096 \pi}{5}</math> == Uzoj == Kiel estas skribite pli supre, oblaj integraloj estas uzataj por kalkuli [[areo]]jn, [[volumeno]]jn kaj [[hipervolumeno]]jn. '''Ekzemplo''': Cirkla [[cilindro]] Estu la domajno kiel la cirkla bazo de radiuso ''R'' kaj la funkcio estu konstanto egala al la alto ''h''. Tiam eblas kalkuli la integralon en polusaj koordinatoj: :<math>\mathrm{Volume} = \int_0^{2 \pi } d \varphi \int_0^R h \rho \ d \rho = h 2 \pi \left(\frac{\rho^2}{2 }\right) |_{\rho=0}^R = \pi R^2 h</math> Oblaj integraloj estas uzataj en [[fiziko]]. En [[mekaniko]] la [[momanto de inercio]] estas kalkulita kiel volumena integralo (tio estas triobla integralo) de la [[denseco]] pezita per la kvadrato de la distanco de la akso: :<math>I_z = \iiint_V \rho r^2\, dV</math> En [[elektromagnetismo]], [[ekvacioj de Maxwell]] povas esti skribitaj per oblaj integraloj por kalkuli la tutecajn magnetan kaj elektran kampojn. En jena ekzemplo, la [[elektra kampo]] produktita per distribuo de [[elektra ŝargo]] estas ricevata per triobla integralo de vektora funkcio: : <math>\vec E = \frac {1}{4 \pi \epsilon_0} \iiint \frac {\vec r - \vec r'}{\left \| \vec r - \vec r' \right \|^3} \rho (\vec r')\, \operatorname{d}^3 r' </math> == Vidu ankaŭ == * [[Surfaca integralo]] * [[Volumena integralo]] * [[Diverĝenca teoremo]] * [[Teoremo de Stokes]] * [[Teoremo de Green]] * [[Polusa koordinata sistemo]] * [[Nabla en cilindraj kaj sferaj koordinatoj]] * [[Integralado per anstataŭo]] == Eksteraj ligiloj == * {{MathWorld | URL=MultipleIntegral | titolo=Obla integralo}} * [http://academicearth.org/lectures/double-integrals-over-rectangles Matematika prelego de Berkeley pri duoblaj integraloj] {{404|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://eom.springer.de/m/m065370.htm Obla integralo] * [http://user.mendelu.cz/marik/maw/index.php?lang=en&form=integral2 Surlinia pritakso de duoblaj integraloj en karteziaj kaj polusaj koordinatoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140407155645/http://user.mendelu.cz/marik/maw/index.php?lang=en&form=integral2 |date=2014-04-07 }} [[Kategorio:Integrala kalkulo]] [[de:Integralrechnung#Mehrdimensionale Integration]] 0wlgpetkbrdd2h70sijob84nr8ms22t 0 294295 9494050 9426007 2026-10-15T16:43:42Z Sj1mor 12103 9494050 wikitext text/x-wiki {{Informkesto komunumo en Svislando |nomo=Hohenrain |blazono=[[Dosiero:CHE Hohenrain COA.svg|120px|center|<small>Blazono de Hohenrain</small>]] |priskribo de blazono=Blazono de Hohenrain |bildo=[[Dosiero:Hohenrain kaj Lindenberg 351.jpg|285px|center|<small>Hohenrain kaj Lindenberg</small>]] |priskribo de bildo=Hohenrain kaj Lindenberg |kantono=Lucerno |distrikto=[[Hochdorf (distrikto)|Hochdorf]] |koord={{Koordinatoj gms|47|10|52|N|8|19|4|E}} |loĝantoj=2379 |areo=23,52 |alteco=609 |poŝtkodo=6272 |kodo=1032 |mapo=[[Dosiero:Karte Gemeinde Hohenrain 2009.png|eta|285px|center|<small>Mapo de Hohenrain</small>]] |priskribo de mapo=Mapo de Hohenrain }} '''Hohenrain''' estas komunumo en la [[distrikto Hochdorf]] en [[Kantono Lucerno]], [[Svislando]]. Ĝi havis 2379 loĝantojn je la 31-a de decembro 2008. == Geografio == Hochenrain situas en la valo ''Seetal'' ĉe la okcidenta deklivo de la monto ''Lindenberg'' sur alteco de 609 m [[s.m.]]. La okcidenta pinto de la komunumo tuŝas la bordon de la [[Lago de Baldegg]]. Ekde la 1-a de januaro [[2007]] al Hochdorf apartenas ankaŭ la ĝis tiam aŭtonoma komunumo [[Lieli]], kaj dieversaj malgrandaj setlejoj kaj izolitaj bienoj. == Najbaraj komunumoj == La komunumo Hohenrain limas en nordoriento al [[Hitzkirch]], en oriento al [[Beinwil (Freiamt)]], [[Auw]] kaj [[Sins]] (ĉiuj tri en [[Kantono Argovio]]), en sudoriento al [[Abtwil AG|Abtwil]] ([[Kantono Argovio]]), en sudo al [[Ballwil]], kaj en okcidento al [[Hochdorf LU|Hochdorf]] kaj [[Römerswil]]. == Trafiko == La Hohenrain situas flanke de la ĉefaj trafikvojoj. La komunumo estas konektita al la publika trafikreto per aŭtobuslinio al [[Hochdorf LU|Hochdorf]]. La plej proksima alveturejo al la nacia [[svisa aŭtovojo A2]] situas en [[Sempach]] en distanco de 12 km. == Historio == La unua dokumenta mencio de Hohenrain datiĝas el la jaro [[1182]] aŭ [[1183]] kiel ''Hohenrein''. Apud la setlejo ''Oberillau'' estis malkovrita armilstokejo el la [[bronzepoko]] kaj en ''Oberebersol'' tombejoj el la [[ferepoko|ferepoka]] [[La-Tène-kulturo]]. En ''Ottenhusen'' estis elfositaj la fundamento de [[romio|romia]] vilao kaj bronza statuo de la dio [[Merkuro (dio)|Merkuro]] el la tempo de imperiestro [[Trajano]]. En la jaro [[1182]] aŭ [[1183]] estis fondita la [[johanitoj|johanita]] komandejo Hohenrein. Ĉiuj hodiaŭ komunumpartoj estis servutoj de la komandejo, kiu ĝis la jaro [[1413]] troviĝis sub la suvereneco de la [[Habsburgoj]]. En tiu jaro la komandejo kontraktis civitanecan interkonsenton kun la urbo [[Lucerno]] kaj troviĝis ek de tiam sub ties suvereneco. En la jaro [[1798]] la komandejo estis integrita al la [[Helveta Respubliko|helveta]] distrikto Hochdorf, kiu en [[1803]] estis transformita al la nuna [[distrikto Hochdorf]] de [[Kantono Lucerno]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.hohenrain.ch Oficiala retejo de la komunumo Hohenrain] * [http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D603.php Hohenrain en la Historia Leksikono de Svislando] * [http://www.lu.ch/download/fd/afs/pdf/jbkt/profile/gp_1032.pdf Profilo de la komunumo en la retejo de la kantono]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Komunejokat|Hochdorf LU|Hochdorf}} <br /> {{Navigilo:Komunumoj de la distrikto Hochdorf}} ekft4f779kjqsxcfwe2ntf3d77skhxj 0 295215 9494314 7937673 2026-10-16T09:55:16Z Sj1mor 12103 9494314 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=ES-GR|situo sur mapo2=Hispanio}} [[Dosiero:LocationAlquife.png|eta|maldekstre|Situo de '''Alquife''' en la provinco.]] '''Alquife''' [alKIfe] estas [[vilaĝo]] kaj [[municipo]] de la Aŭtonoma Komunumo [[Andaluzio]], en la [[provinco]] [[Provinco de Granada|Granada]], sude de [[Hispanio]]. Ĝi estas sur la suda parto de la komarko de [[Guadix]]. Limas kun la municipoj [[La Calahorra]], [[Aldeire]], [[Lanteira]], [[Valle del Zalabí]] kaj [[Jérez del Marquesado]] (tiuj du lastaj pro eksklavo de Alquife, konata kiel "El Berral"). Aliaj proksimaj lokoj estas [[Albuñán]], [[Cogollos de Guadix]] kaj [[Ferreira]]. En 2016 estis 703 loĝantoj. La areo estas de 12 km² kaj estas denseco de 61,5 loĝ/km². Ĝi estas sur alto de 1191 metroj kaj je 82 km de la provinca ĉefurbo, [[Granado]]. La vizito al la antikvaj [[mino]]j de Alquife – kuŝejo da [[fero]] subĉiela konsiderata unu el la plej grandaj de Eŭropo siatipe – estas la ĉefa turisma allogaĵo de la municipo. Tio aperas en la supra maldekstra kvarono de la [[blazono]]. En la [[1960-aj jaroj]] estis preskaŭ 2400 loĝantoj, nun restas nur 600, tio estas nur unu kvarono. {{Municipoj de Provinco Granada}} [[Kategorio:Municipoj de Provinco Granada]] [[Kategorio:Geografio de Andaluzio]] 5vojzgnfn2tnxje4gvybr5aacbfakuh 0 295654 9494209 9181639 2026-10-16T06:24:58Z Sj1mor 12103 9494209 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Ultramontanismo''' estas orientiĝo favora al la papa supereco spirita kaj jurisdikcia super la politika povo (en religiaj aferoj kaj aparte en la nomumo de la episkopoj), opone al [[galikanismo]]. Tio estas orientiĝo precipe franca; ĝia nomo devenas de la itala vorto ''ultramonte'', kiu signifas transmonta, do aliflanke de la Alpoj, en Italio. Naskita en la [[16-a jarcento]] inter la katolikoj de la katolika Ligo dum la religiaj militoj, tiu orientiĝo reaperis en la [[17-a jarcento]] fronte al la nekatolikaj aliancoj de [[Ludoviko la 14-a]]. En la [[18-a jarcento]], ultramontanismo intermiksiĝis kun la batalo kontraŭ la parlamenta kaj anglikana [[jansenismo]]. Ĝin subtenas precipe la [[jezuito]]j. Fronte al la progreso de la politikaj reĝimoj pli kaj pli apartaj de religio, kaj post la religia traŭmatismo, kiu estis la [[franca Revolucio]], ultramontanismo trudiĝis en la [[19-a jarcento]] en la francaj kolektivaj pensmanieroj. == Historia kunteksto == * La historia kunteksto, en kiu kreskas ultramontanismo estas tiu de la [[Restaŭrado]] en Francio, tio estas [[politika movado]] kiu, ekde la franca reĝo, Karolo la 10-a, tendencas kontraŭi la francan Revolucion. Ĝiaj ĉefaj pensuloj estis [[Joseph de Maistre]] kaj [[Louis de Bonald]]. * Pli vaste en Eŭropo, ĝi staras kontraŭ la politika moderneco reprezentata per la [[homaj rajtoj]], la [[Printempo de la popoloj]] kaj la aspiro al [[demokratio]]. * La ekonomiaj kaj politikaj ŝanĝiĝoj, karakterizaj de tiu moderneco, heredinta de la industria revolucio pli multiĝas tiel ke la teknologio ŝajnas fariĝi la kerno de la moderneco. La celeco de la socio ŝajnas esti la laikigado kaj la sekularigo. La katolikismo spertas malfacilaĵojn por ekzisti en tiu kunteksto. La katolika eklezio klare situas en la kampo de la konservativismo, kaj eĉ de la kontraŭago, dum la Restaŭrado. Samtempe, la legado kaj la skribado forte disvastiĝis en ĉiuj klasoj de la socio, estigante multajn kontestojn en deziro de individua emancipiĝo. Ekde la 1850-jaroj , Eŭropo kaj Usono estas trafitaj de la intelekta revolucio : estas plena disvolviĝo de alfabetizado. En la 18-a jc, publiko el legantoj kreiĝis, kaj pro tio estis kreita cenzuro de verkoj. La baza deviga kaj senpaga lernejo estas en la konstitucio ekde 1848 kaj la alfabetizita popolo kreskas de 30% en 1830 ĝis 90% en 1850. En Francio, la situacio malrapide pliboniĝas kun abrupta akcelo inter 1865 kaj 1900. De tio rezultas ke la lernejo estos la fokuso de la konflikto inter la du Francioj. [[Kategorio:Politiko de Francio]] [[Kategorio:Kristanismo]] [[Kategorio:Politikaj esprimoj]] f17locxbjpfl1us2zxd61lakw26vx7v 0 305002 9494124 9058087 2026-10-15T20:26:06Z Ziv 215355 ([[c:GR|GR]]) [[File:Flag of the Kingdom of Sardinia.svg]] → [[File:War ensign of the Savoyard States (1783-1802).svg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr. 9494124 wikitext text/x-wiki {{Informkesto pereinta ŝtato |nomo = Reĝlando Sardio<br />Reĝlando Piemonto-Sardio |origina nomo = Regno di Sardegna |estiĝo = La [[Savoja dinastio]] ricevas [[Sardio]]n |jaro de estiĝo = 1720 |jaro de pereo = 1861 |pereo = Itala unuiĝo |flago = War ensign of the Savoyard States (1783-1802).svg |pli antaŭ = jes |antaŭ 1 = duklando Savojo |antaŭ 1 flago =Flag of Savoie.svg |antaŭ 2 = Sardio |antaŭ 2 flago =Flag_of_the_Italian_region_Sardinia.svg |antaŭ 3 = Piemonto |antaŭ 3 flago = Flag of Piedmont.svg |antaŭ 4 = Unuiĝintaj Provincoj de Centra Italio |antaŭ 4 flago = Flag of Italy.svg | |pli post = jes |post 1 = Itala reĝlando |post 1 flago = Flag of Italy (1861-1946).svg |post 2 = Savoie |post 2 flago = Flag of France.svg |post 3 = Haute-Savoie |post 3 flago = Flag of France.svg | |flag_type = Flag <small>(1816–1848)</small> |blazono = Sardegna1730(TZ).jpg |mapo = KingdomofSardinia1815.png |mapo noto = La reĝlando Sardio-Piemonto en 1815: Kontinente [[Piemonto]] kun [[Savojo]], [[Nico]], [[Ĝenovo]] kaj la insulo [[Sardio]]. |nacia himno = [[Inno Sardo]] |ĉefurbo = oficiale [[Cagliari]]; praktike [[Torino]] |lingvoj = [[itala]], [[sarda]], [[franca]], [[piemonta]], [[okcitana]] |religio = [[romkatolikismo]] |ŝtata formo = [[monarĥio]] |nombro de loĝantoj = 4650368 |areo = 70000 |nombro de loĝantoj noto = (1838) |areo noto = (1838) |mono = Sardia ''scudo'' (insulo, 1720-1816)<br />Piemonta ''scudo'' (kontinente, 1720-1816)<br />Sardia ''lira'' (1816-1861) }} La '''Regno de Sardio''' aŭ '''Reĝlando Piemonto-Sardio''' estis antaŭunuiĝa itala ŝtato kiu ekzistis de [[1720]] ĝis [[1861]]. Ĝia teritorio kovris proksimume la nunajn italajn regionojn de [[Piemonto]], [[Aosta Valo]], [[Ligurio]] kaj [[Sardio]]. Al la Regno apartenis ankaŭ la regiono de [[Savojo]] kaj la teritorio de [[Nico]] kiuj estis cedataj al [[Francio]] en 1860 per la traktato de [[Plombières]]. La regantoj de la Regno de Sardio estis la [[Savoja dinastio]]. Inter 1820 kaj 1860, per lerta politika kaj diplomatia agado kaj du sangoverŝaj militoj, la Regno de Sardio unuigis la preskaŭ tutan italan duoninsulon. La ŝtato do eknomiĝis [[Itala reĝlando|Reĝlando Italio]] kaj la ĉefurbo en [[1860]] post enkorpigo de la [[Grandduklando de Toskanio]] translokiĝis de [[Torino]] al [[Florenco]]. En 1870, post la konkero de [[Romo]], la ĉefurbo translokiĝis tien. La ĉefa gvidanto de tiu plano estis la ĉefministro [[Camillo Benso di Cavour]]. == Reĝoj de Sardio == Ĉiuj de la [[Savoja dinastio]]. * [[Viktoro Amadeo la 2-a de Savojo|Viktoro Amadeo la 2-a]] ([[1666]]-[[1675]]-[[1732]]), 15- duko de Savojo, 1-a reĝo de Sardio ([[1720]]-[[1730]]) * [[Karlo Emanuelo la 3-a de Savojo|Karlo Emanuelo la 3-a]] ([[1701]]-[[1730]]-[[1773]]), 2-a reĝo de Sardio * [[Viktoro Amadeo la 3-a de Savojo|Viktoro Amadeo la 3-a]] ([[1726]]-[[1773]]-[[1796]]), 3-a reĝo de Sardio * [[Karlo Emanuelo la 4-a de Savojo|Karlo Emanuelo la 4-a]] ([[1751]]-[[1796]]-[[1819]]), 4-a reĝo de Sardio * [[Viktoro Emanuelo la 1-a de Savojo|Viktoro Emanuelo la 1-a]] ([[1759]]-[[1802]]-[[1824]]), 5-a reĝo de Sardio * [[Karlo Felikso de Savojo|Karlo Felikso la 1-a]] ([[1765]]-[[1824]]-[[1831]]), 6-a reĝo de Sardio * [[Karlo Alberto de Savojo|Karlo Alberto la 1-a]] ([[1798]]-[[1831]]-[[1849]]), 7-a reĝo de Sardio * [[Viktoro Emanuelo la 2-a (Italio)|Viktoro Emanuelo la 2-a]] ([[1820]]-[[1849]]-[[1878]]), 8-a reĝo de Sardio kaj 1-a reĝo de [[Itala reĝlando|Italio]] == Vidu ankaŭ == * [[Alberta Statuto]] {{Projektoj}} [[Kategorio:Reĝoj de Sardio|*]] [[Kategorio:Historio de Italio]] [[Kategorio:Historio de Sardio]] [[Kategorio:Eksaj landoj de Eŭropo|Sardio]] [[Kategorio:Eksaj reĝlandoj en Eŭropo|Sardio]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1720-1729]] [[Kategorio:Aperis en 1720]] [[Kategorio:Administraj unuoj malfonditaj en 1861]] ksrnzm7bpiu8jkliz53kzqt4zg0o8k5 0 305136 9494125 8716089 2026-10-15T20:26:07Z Ziv 215355 ([[c:GR|GR]]) [[File:Flag of the Kingdom of Sardinia.svg]] → [[File:War ensign of the Savoyard States (1783-1802).svg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr. 9494125 wikitext text/x-wiki {{Informkesto pereinta ŝtato | nomo = La plej klara respubliko ĝenova | origina nomo = Serenissima Repubblica di Genova<br />Repúbrica de Zêna | jaro de estiĝo = 1005 | jaro de pereo = 1815 | antaŭ 1 = Reĝlando Italio (Sankta Romia Imperio) | antaŭ 1 flago = WhiteFlag.png{{!}}border | post 1 = Regno de Sardio | post 1 flago = War ensign of the Savoyard States (1783-1802).svg | flago = Flag of Genoa.svg{{!}}border | flago grandeco = 120px | blazono = Armoiries Gênes.svg | blazono grandeco = 90px | mapo = Repubblica di Genova.png | mapo grandeco = 250px | mapo noto = teritorioj de la respubliko kaj areoj de ekonomia influo | ĉefurbo = [[Ĝenovo]] | areo = | areo noto = | nombro de loĝantoj = | nombro de loĝantoj noto = | lingvoj = [[ligura]], [[latina]], [[itala]] | nacieca konsisto = | religio = [[Romkatolika eklezio|romkatolika]] | monunuo = ''Genovino'' | ŝtata formo = [[oligarkio|oligarkia]] [[respubliko]] | estiĝo = [[1005]] | pereo = [[1815]] }} La '''Ĝenova Respubliko''' en la [[Mezepoko]] estis unu el la italaj [[Maraj Respublikoj]] kune kun [[Venecia respubliko|Venecio]], [[Amalfi]] kaj [[Pizo]]. La Ĝenova Respubliko, kiu ampleksis la hodiaŭan Ligurion kaj koloniojn en [[Mezoriento]], [[Grekio]], [[Nordafriko]], [[Sardio]] kaj [[Korsiko]], finiĝis en la jaro [[1815]], kiam ĝi estis aneksata de [[Regno de Sardio|Piemonto-Sardio]]. Inter ĝiaj kolonioj aŭ komercaj bazoj estis [[Pera]], [[Teodozio (Krimeo)|Kaffa]] kaj [[Trabzon|Trebisonda]]. La ŝtaton regis oligarĥio de komercistoj, kiu elektis registon kun la titolo de ''[[doĝo]]''. Unu el la plej famaj doĝoj estis [[Simone Boccanegra]], fakte la unua. == Historio == La urbo Ĝenovo jam estas fondita en la [[romio|romia epoko]], sed tiam ne havis grandan influon. En la frua [[Mezepoko]], ĝi komencis esti centro komerca kaj konkuris kun [[Pizo]], alia grava komerca haveno ĉe la okcidenta marbordo de Italio. Estiĝis nodo komerca inter [[Bizanca imperio]], la araba mondo kaj Eŭropo okcidenta. La engaĝiĝo de Ĝenovo en la [[krucmilitoj]] pligrandigis sian gravecon komercan, tiel ke tiutempe ĝi estis la plej grava komerca haveno Mediteranea kun Venecio. La varoj plej gravaj en la komerco ĝenova estis aziaj, kiel [[spico|spicoj]] kaj silko. En la [[13-a jarcento]] fondiĝis pluraj komercaj kontoroj en la marbordoj de orienta Mediteraneo kaj la [[Nigra Maro]], ekzemple en [[Konstantinopolo]], [[Teodozio]], [[Famagusto]] kaj [[Izmiro|Smirno]]. Ĉi tiuj urboj estis partoj da la granda komerca imperio de Ĝenovo. En la jaro [[1284]] Ĝenovo venkis sian rivalan urbon Pizo, tiele gajnis [[Korsiko|Korsikon]] kaj [[Sardio|Sardion]], kaj pligrandigis sian potencon. La Ĝenova banko ''Casa di San Giorgio'', fondita en la jaro [[1407]], estis unu inter la plej gravaj financaj institutoj en Eŭropo. Komence de la [[Renesanco]], Ĝenovan ekregis fremdaj regnoj, unue [[Milano]], kaj due [[Francio]]. Pro la kresko de [[Otomana imperio]] kaj la perdo de graveco de la Mediteranea komerco, alidirektita al la [[Atlantiko]], Ĝenovo perdis sian grandan komercan influon dum la [[16-a jarcento]]. En la jaro [[1797]] [[Napoleono]] refondis la [[Ĝenova respubliko|Ĝenovan respublikon]] kiel la '''Respubliko Liguria'''. Inter la jaroj [[1805]] kaj [[1815]] ĝi estis parto de Francio. Post la [[Napoleonaj militoj]] ĝis la [[unuiĝo de Italio]] en la jaro [[1861]], Ĝenovo apartenis al [[Regno de Sardio]]. ==Vidu ankaŭ== * [[Genova (gazeto, 1639–1646)]] {{Projektoj}} [[Kategorio:Ĝenovo|Respubliko]] [[Kategorio:Historio de Italio|Respubliko de Ĝenovo]] [[Kategorio:Eksaj landoj de Eŭropo]] [[Kategorio:Urboŝtatoj]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1000-1009]] [[Kategorio:Aperis en 1005]] [[Kategorio:Administraj unuoj malfonditaj en 1797]] cg9nasmcb3v5jgggbfooqx851hbei6i 0 306012 9494307 9190877 2026-10-16T09:46:54Z Sj1mor 12103 9494307 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Realeca televido''' (Angle, "Reality TV" aŭ "Reality show") estas televida ĝenro kiu kutime filmas kaj dokumentas realajn (realismajn) eventojn kontraste al fikcia kaj skribita [[Dramo (verko)|dramo]]. Realspektaklon kutime partoprenas homoj, kiuj ne estas [[Aktoro|aktoroj]], kaj ne enkorpigas fikcian rolulon, sed aperas kiel si mem. Tiu tipo de televida programo estas fondita je bildigo de reala vivo. La bazo estas la filmigado de neaktoroj, plejparte per [[kaŝita kamerao|kaŝitaj kameraoj]]. Tiu spektaklo estas produktita kiel amasamuzaĵo kiu enspezas al la televidkanaloj per reklamoj, pagitaj laŭ mezurita [[enŝaltkvoto]]. Je la komenco de la 21-a jarcento tiu ĝenro fariĝis la ĉefe tipo de produktaĵoj de la [[televido|televida industrio]] laŭ elspezo kaj enspezo. == Evoluo == [[Dosiero:The_Loud_Family_1973.JPG|eta|La Loud familio, temoj de la pionira serio PBS An ''American Family''. Dum filmado, la gepatroj decidis eksedziĝi kaj filo Lance (supre maldekstre) aperis kiel gejo.]] [[Dosiero:John_de_Mol_jr.jpg|eta|Nederlanda amaskomunikila magnato John de Mol Jr., kiu kreis la realtelevidajn [[franĉizo]]jn ''[[Granda Frato (franĉizo)|Granda Frato]]'', ''Fear Factor'' kaj ''The Voice'', inter aliaj]] Realspektakloj evoluis el pluraj televidaj ĝenroj, el kiuj la plej elstaraj estas dokumentaj spektakloj. En realspektakloj vi ankaŭ povas trovi evoluojn de televidaj programoj, amuzaj kaj petolaj programoj kaj [[Dramserio|dramserioj]]. La unua televida programo, kiu estas konsiderata realspektaklo, estas ''American Family'' (usona familio), serio elsendita sur la usona publika kanalo [[Public Broadcasting Service|PBS]] en 1973. La serio akompanis nuklean familion traktantan [[Eksgeedziĝo|eksgeedziĝon]]. La paro havis plurajn infanojn, kaj unu el ili, Lance Laud, estis [[Samseksemo|samseksema]], kiu foje portis virinajn vestaĵojn kaj en unu epizodo de la serio eĉ prenis sian patrinon al [[Reĝinjo|draga spektaklo]]. La programo rikoltis dek milionojn da spektantoj, alta nombro por PBS, kiu kutime ricevas malaltajn rangigojn, same kiel du daŭrigojn, la plej freŝa el kiuj estis filmita en 2001. La serio estis vaste aklamita, kaj aliaj televidaj retoj tra la mondo komencis dissendi similajn seriojn. En 1974, serio nomata "La Familio" estis dissendita en [[Britio]], akompanata de laborista familio, kiu ankaŭ ricevis ampleksan amaskomunikan respondon kaj longan publikan debaton post sia projekcio. Similaj serioj, kiuj disvolviĝis en aliaj direktoj, ekaperis tra la tuta mondo, kaj en la komenco de la 21-a jarcento plej multaj landoj dissendas lokajn realspektaklojn same kiel seriojn produktitajn ekster ĝi. La televida serio de la usona kanalo [[MTV (televida kanalo)|MTV]] ''The Real World'' "La Reala Mondo" (La Reala Mondo) estas konsiderita unu el la unuaj se temas pri igi la realspektaklan ĝenron kio ĝi estas nuntempe: Ĉiu sezono grupo de junuloj, kiuj ne deantaŭe konas unu la alian, estis fermitaj en la domon kaj vivis en ĝi por periodo de kelkaj semajnoj. La evoluinta situacio ja estas senskripta sed fakte povas esti sufiĉe forte reguligita kaj de la redaktoroj kaj de la sociaj premoj. Por distri la spektantaron la redaktoroj donas al la fermitaj partoprenantoj taskoj por kunlabori aŭ konkursi unu kontraŭ la aliaj. La partoprenantoj povas esti forsenditaj de la domo se ili malagas aŭ estas juĝata maltaŭgaj de la juĝistoj, de la aliaj partoprenantoj, aŭ de la spektantaro. La lasta kiu daŭras la tutan konkurencan travivaĵon gajnas monpremion. La populareco de la serio kaŭzis la floradon de realserialoj, ĉefe en Usono. La unua sezono de "La Reala Mondo" estis projekciita en 1992, kaj de tiam filmiĝis 27 sezonoj, kun ĉiu sezono nova grupo de junuloj partoprenantaj. Tamen la populareco de realspektakloj ĉirkaŭ la mondo dum [[pinttempo]] atingis ekstremajn nivelojn nur post la sukceso de ''[[Granda Frato (franĉizo)|Granda Frato]]'' el [[Nederlando]] kaj ''Expedition Robinson'' el [[Svedio]], kiu fariĝis ''Survivado'' en Usono frue [[21-a jarcento|21a jarcento]]. Hodiaŭ, la plej elstara realserialproduktanto estas de Usono, kiu gvidis la disvolviĝon de novaj realserialoj kaj merkatigis ilin al la ĝenerala publiko, kiel "[[Survival]]", "[[The Next Top Model]]", "[[The Amazing Race]]", "Get Off Big", kaj "[[American Idol]]". Realspektakloj jam fariĝis integra parto de la pinttempa strio de plej multaj televidaj kanaloj - tutmonde. == Ecoj == Preter la ĉefa [[komuna denominatoro]] por realspektakloj - la manko de manuskripto kaj profesia aktorado, ekzistas pluraj aliaj ŝablonoj kiuj ekzistas en preskaŭ ĉiuj realspektakloj: * La aliaj, la konkurantoj, estas la malamiko. Por gajni vi devas konkurenci kun aliaj. Tiel tute forlasas la [[Idealo (filozofio)|idealon]] de [[Kunlaborado|kunlaboro]]. * [[Konfeso|Konfesoj]] - Ĉi tiuj estas oftaj en plej multaj realspektakloj, kiuj akompanas grupon de partoprenantoj laŭlonge de la tempo. La spektanto vidas la konduton de la partoprenantoj en la grupo, sed ankaŭ aŭdas de ili, kion ili pensas, en la personaj konversacioj de la partoprenanto fronte al la kamerao - al la spektantaro en siaj hejmoj. Ofte la enhavo de aferoj en ĉi tiuj konfesaj konversacioj diferencos de tio, kion la partoprenanto diras al siaj kunuloj al la serio, precipe en la konkurenco inter ili. Iuj el ili celas nur klarigi aferojn okazintajn en la serio kaj veki intereson ĉe la spektantoj hejme, en kiuj la partoprenanto rakontas pri tio, kio okazas malantaŭ la [[Kuliso|kulisoj]] de tio, kion la spektanto vidis. * [[Voĉdonado]] kaj projekcio - Ĉi tiu komuna denominatoro ankaŭ ekzistas ĉefe en la diversaj konkursaj programoj. Voĉdonado povas esti fare de la partoprenantoj, kaj povas esti de la spektantoj hejme. En plej konkurencaj realserialoj ekzistas speciala aranĝo por voĉdonado, unu kiu reflektas la naturon de la programo: se en "A Star Is Born" (Stelo naskiĝas) la konkursantoj akiras la voĉdonajn rezultojn dum esti sur la scenejo, inter siaj amikoj, kio plifortigas la [[Afinecgrupo|afinecon]] inter la konkursantoj por la scenejo kaj por pozitiva konduto eĉ en streĉaj situacioj, en aliaj programoj la scenenjo estus tute malsama por reliefigi aliajn punktojn en la socia interago. Ekzemple en la programo ''Survival'' (Survivo) la urno de voĉdonado situas en la sama loko, kie la aliaj konkursantoj atendas sian voĉdonan vicon. Ĉar la voĉdonan partoprenanto estas fizike proksima al la konkursantoj kontraŭ kiuj li ludas, li estas devigita diri por kiu li voĉdonas flustre kaj kliniĝante al la kamerao, kio plifortigas la etoson de [[perfido]] de amikoj kaj la malmildecon de la partoprenantoj en la okuloj de la hejmaj spektantoj. * [[Tribunalo (juro)|Tribunalo]] de Juĝistoj, la juĝistaro, aŭ konsultistaro - ĉi tiuj estus elstaraj partoprenantoj en la programo, sed kutime estus profesiuloj kaj ne konkuros en tiuj konkursoj. La rolo de la juĝistoj aŭ konsultistoj estas doni profesian etoson al la konkurso, esprimi pozitivan aŭ negativan kritikon de la konkurantoj, kaj kelkfoje trarigardi la partoprenantojn - sed ĉar ĝi estas televidilo, la juĝistoj ankaŭ estas elektitaj interesi la spektantojn, ŝati ilin aŭ fari ĝin kontraŭa, kaj teni ĝin en [[suspenso]]. : La statuson de la juĝistoj ŝanĝis dum la tuta konkurso. Dum komence de la realspektaklo la juĝistoj estas en la supera klaso, kaj la konkursantoj - grupo de nekonataj vizaĝoj, dum la spektaklo progresas, la konkursantoj pli kaj pli popularas. La juĝistoj, kiuj estis komence la elstaraj figuroj en la spektaklo, fariĝas malpli kaj malpli interesaj por la spektantaro, kaj la plej granda parto de la atento estas donita al la konkursantoj mem. == Kritiko == La realspektakloj ricevis diversajn recenzojn. Iuj kritikistoj asertis, ke la programoj konsideras reflekti realecon sed konsistigas apartan kaj fermitan mondon kaj ke la redaktoj en iliaj fotadaĵoj estas tendencaj kaj antaŭaranĝitaj, aŭ ke la partoprenantoj estas diritaj kion diri kaj fakte ne sintenas kaj agas nature. Alia kritiko asertas, ke la partoprenantoj en la programoj estas fakte viktimoj kaj de ofenda kritiko de la partoprenantoj kaj de la juĝistoj kaj redaktoroj. Foje ja okazas ke la partoprenantoj ne vere kaj precize komprenas, kie ili alvenis, aŭ male ke ili fariĝas tro konkurencivaj kaj sovaĝaj dum la spektaklo. Post la spektaklo ili akiras [[Dek kvin minutoj da gloro|momentan famon]] kaj poste fariĝas simplaj homoj - io, kiu vundus iliajn sentojn. La programoj enhavas vulgaran enhavon kaj iuj el la partoprenantoj estas malindaj homoj, kiuj ne parolas respekte. Kvankam tiuj ĉi programoj estas tre ŝatataj kaj ili havas grandegan spektantaron kaj sekvantaron tra la tuta mondo, pli kaj pli granda parto de la socio perceptas ilin malfavore tuj pro kelkaj kaŭzoj. Unu el ili estas malbona influo je infanoj. En ''[[Big Brother]]'', kiujn rigardas ĉefe la junularo, denove oni prezentas tre nekonvenan konduton, supraĵecon, vulgarecon kaj aliajn malbonajn homajn ecojn, kiuj poste povas kripligi opiniojn de la juna generacio. Krome, oni kritikas ke sub ŝajnigo de vereco oni prezentas tute malverajn aferojn, jam programitajn kaj preparitajn por influi sur la socia kondutaro, plej ofte laŭ interesoj de televidkanaloj aŭ eĉ de subtenaj entreprenoj. Oni ankaŭ kritikas la false ŝajnigan sistemon ke per false kaŝitaj kameraoj oni povas entrudi en la privatecon de personoj, kio preparas la grundon por vera invado kaj trudo en la vera intimeco persona, tiel kiel oni denuncis en la romano [[1984 (romano)|1984]] de [[George Orwell]] jam antaŭ pli ol duonjarcento kaj el kio eliris la angla nomo de tiaj televidaj programoj. En la romano 1984 la trudo al la intimeco estas per la registaro kaj polico por politika kaj socia kontrolo sed en tiu ĝenro al trudo estas por amuziĝi la spektantaron. Populara kritiko estas pri tio, ke realspektakloj enhavas enhavon kun malalta intriga-intelekta kvalito kaj estas malmultekosta [[distro]] por la amasoj kaj [[eskapismo]]. Multaj realspektakloj enhavas netaŭgan enhavon malfacile spekteblan. == En Esperanto == [[Esperanto Senlime]] estas realec-televida serio de [[Tutmonda Esperantista Junulara Organizo|TEJO]]. La serio montras vojaĝkonkursojn dum kiu la partoprenantoj devas fari specifan vojaĝon, plenumante diversajn taskojn kaj defiojn. La unua sezono estis filmita en 2023 kaj publikigota en 2024. 17 partoprenantoj vojaĝis el [[Roterdamo]] al [[Barcelono]].<ref>[https://www.liberafolio.org/2024/04/09/tuj-aperos-la-unua-televidserio-en-esperanto/ Tuj aperos la unua televidserio en Esperanto] - Liberafolio.org 2024-04-09</ref> La dua sezono estos filmota en 2024. La vojaĝo komencos en [[Berlino]]''',''' [[Germanio]] kaj finiĝos en [[Vilno]]''',''' [[Litovio]].<ref>[https://www.tejo.org/de/vojagxkonkurso2/ Partoprenu en la dua vojaĝkonkurso de TEJO!/] tejo.org - 22/04/2024</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[The Truman Show]] *[[Big Brother]] *[[Fear Factor]] *[[The Voice : La Plus Belle Voix (6a sezono)]] *[[Squid Game]] {{Projektoj|commonscat=Reality television series}} [[Kategorio:Realecaj televidserioj| ]] [[Kategorio:21-a jarcento]] [[Kategorio:Kulturo]] [[Kategorio:Psikologiaj eksperimentoj]] [[Kategorio:Sociaj eventoj]] [[Kategorio:Televida terminologio]] [[Kategorio:Televida ĝenro]] [[Kategorio:Televidaj eventoj]] [[Kategorio:Spektakloj]] o3cvtkll4a49spex3q9c9qnt9w4pw2p 0 311845 9494136 9442870 2026-10-15T21:32:01Z DidCORN 34571 Ne plu ĝermo 9494136 wikitext text/x-wiki {{Informkesto koktelo |koktelo = Mojito |dosiero = 15-09-26-RalfR-WLC-0067.jpg |lando de origino = {{Flago|Kubo|nomo=jes}} |jaro de fondo = 1910-1920 |glaso = highball |konsisto = [[rumo|blanka rumo]]<br /> [[sukerkano|sukerkana]] sukero aŭ sukera siropo<br />[[pipromento]]<br />sodakvo aŭ [[limeo|limea]] suko<br />erigita glacio |kvanto de alkoholo = }} '''Mojito''' (prononcata [[hispane]] [{{IPA|moˈxito}}] – „moĥito“) estas tradicia kuba [[koktelo]]. Mojito enhavas kutime freŝajn folietojn de [[pipromento]], [[rumo|blankan rumon]], krudan [[sukerkano|sukerkanan]] sukeron, [[limeo]]n kaj [[sodakvo]]n. Ĝi estas servata kun [[mento]]folioj en altaj glasoj kun [[trinkŝalmo]] kaj miksilo. Anstataŭ limeo eblas uzi ankaŭ limean sukon kaj anstataŭ sukero siropon ([[guarapo]]). En kelkaj versioj oni aldonas en la trinkaĵon ankaŭ iun amaran likvoron ([[Angostura bitter]]). == Historio == Trinkaĵoj simila al la mojito estis konataj jam fine de la [[16-a jarcento]], laŭ legendo inventinto de la unua antaŭulo de mojito estis angla korsaro [[Richard Drake]], kiu miksis [[aguardiente]] (nerafinita antaŭulo de rumo), sukeron, [[citrono]]n kaj pipromenton. Li nomigis sian drinkaĵon "El Draque" (laŭ kromnomo de [[Francis Drake]], lia superulo). Bazejo de la korsaroj estis sur Kubo kaj dum iliaj ekskursoj la recepto disvastiĝis ankaŭ en pliaj latinamerikaj landoj. En la [[19-a jarcento]] la miksita trinkaĵo estis proporcie populara inter malpli riĉaj kubanoj; en libro de [[Ramón de Palma]] el la jaro [[1838]] unu el ĉefaj roluloj drinkas ''draqueciton'' ĉiutage kiel maniero eviti epidemion de [[ĥolero]]. La vera mojito estiĝis el ''draque'' pro interŝanĝo de aguardiente je rumo komence de la [[20-a jarcento]] sur Kubo; eblas, ke influis ĝin receptoj al pipromenta [[julepo]] aŭ [[daiquirio]]. Unuj el la plej malnovaj receptoj aperas en eldonoj de manlibro por trinkejestroj en Florida trinkejo ''Sloppy Joe’s'' el la jaroj [[1931]] kaj [[1936]]. La vorto ''mojito'' evidente devenas el markigo de akregusta saŭco ''[[mojo]]'' (el la hispana ''mojar''). Alterna etimologio estas deveno el vorto ''[[mojo (hoodoo)|mojo]]'', kiu en afrika kredo [[hoodoo]] markas sorĉon, sorĉan amuleton. La nomo estas ofte erare prononcata "moĥito". En la [[hispana]] la "j" estas prononcata kiel "ĥ", sed sur Kubo, de kie la trinkaĵo venas, ĝi estas elparolata kiel "h". == Preparo == En altan glason ni aldonos kelke da folietoj de [[pipromento]], sukeron, tranĉitajn partojn de [[limeo]] (aŭ limea suko) kaj ingrediencojn oni erigos en la glaso. La glason poste oni plenigos per erigita glacio kaj surverŝos per blanka rumo (ĉirkaŭ 4&nbsp;cl). La koktelon oni surverŝos per sodo kaj ekmiksiĝos. La drinkaĵo estas drinkata per trinkŝalmo. La glason eblas ornami per limeeroj. == Vidu ankaŭ == * [[kajpirinjo]] (''caipirinha'') * [[dajkirio]] (''daiquiri'') * [[julepo]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.mojitocompany.com/ www.mojitocompany.com] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080908020922/http://www.mojitocompany.com/ |date=2008-09-08 }} – Paĝoj dediĉitaj al mojito {{en}} * [http://esperanto.cri.cn/2521/2020/07/03/178s211398.htm televida elsendo "Mojito, Kubo kaj Esperanto" en julio 2020] ({{eo}})<ref>la elsendo interalie prezentas la [[ĉina]]n popkanzonon "Mojito" de tipe kuba-karibia melodio, kantata per la tajvana muzikisto [[Jay Chou]] kaj en somero 2020 tre furora en orienta Azio - eĉ prezentiĝas profesieca kantaĵo de parto de ĝi en Esperanto</ref> * [http://www.bacardimojito.com/ www.bacardimojito.com] – Reklama kampanjo de kompanio [[Bacardi]] {{en}} == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Kuba kuirarto]] [[Kategorio:Kokteloj]] rrymdm7y3wr9pitux08e1hix7zmhjyy 0 313433 9494091 6984052 2026-10-15T18:30:06Z Kani 670 /* Eksteraj ligiloj */ 9494091 wikitext text/x-wiki Tiu estas listo de [[ornitologio|ornitologoj]] kiuj dediĉis almenaŭ parton de sia laboro al ornitologio, laŭ alfabeta ordo laŭ ties familinomo. == A-D == * [[Humayun Abdulali]] ([[Barato]]) * [[Charles Edward Howard Aiken]] (Usono) * [[Horace Alexander]] ([[Britio]], poste [[Usono]]) * [[Wilfred Backhouse Alexander]] ([[Britio]]) * [[Salim Ali (ornitologo)|Salim Ali]] (Barato) * [[Ettore Arrigoni degli Oddi]] (Italio) * [[Joel Asaph Allen]] (Usono) * [[Dean Amadon]] (Usono) * [[Jean Victoire Audouin]] ([[Francio]]) * [[John James Audubon]] (Francio, Usono) * [[Oliver L. Austin]] (Usono) * [[John Bachman]] (Usono) * [[Garry Richard Bagnell]] (Britio) * [[Spencer Fullerton Baird]] (Usono) * [[Luis Baptista|Luis Felipe Baptista]] (Usono) * [[Richard Mancliffe Barrington]] (Irlando) * [[Charles Bendire]] (Usono) * [[Thomas Bewick]] (Britio) * [[Eugene P. Bicknell]] (Usono) * [[Biswamoy Biswas]] (Barato) * [[Johann Heinrich Blasius]] ([[Germanio]]) * [[Edward Blyth]] (Britio) * [[Charles Lucien Bonaparte]] (Francio) * [[James Bond (ornitologo)|James Bond]] (Usono) * [[Richard M. Bond]] (Usono) * [[Franco Andrea Bonelli]] ([[Italio]]) * [[Christian Ludwig Brehm]], (Germanio) * [[Thomas Mayo Brewer]] (Usono) * [[William Brewster (ornitologo)|William Brewster]] (Usono) * [[Thomas Browne]] (Britio) (17a jarcento) * [[Walter Buller]] ([[Novzelando]]) * [[John Cassin]] (Usono) * [[Frank Chapman]] (Usono) * [[Phillip Clancey]] (Sudafriko) * [[Charles B. Cory]] (Usono) * [[Elliott Coues]] (Usono) * [[Reuthven Deane]] (Usono) * [[Charles-Eusèbe Dionne]] (CA) * [[Jean Dorst]] (Francio) * [[Edward Doubleday]] (Britio) * [[Henry Eeles Dresser]] (Britio) == E-H == * [[George Edwards]] (Britio), "Patro de la brita ornitologio" * [[Elon Howard Eaton]] (Usono) * [[Eugene Eisenmannn]] (Usono) * [[George Fenwick (Ornitologo)|George Fenwick]] (Usono) * [[Otto Finsch]] (Germanio) * [[John W. Fitzpatrick]] (Usono) * [[Jon Fjeldså]] (Danio) * [[Jim Flegg]] (Britio) * [[Kilian Frensch]] (Germanio) * [[Johan Dalgas Frisch]] (Brazilo) * [[William Gambel]] (Usono) * [[Heinrich Gaetke]] (Germanio) * [[Frank Gill (ornitologo)|Frank Gill]] (Usono) * [[Theodore Gill]] (Usono) * [[Robert Gillmor]] (Britio) * [[Frederick DuCane Godman]] (Britio) * [[Derek Goodwin]] (Britio) * [[Philip Henry Gosse]] (Britio) * [[John Gould]] (Britio) * [[George Robert Gray]] (Britio) * [[John Edward Gray]] (Britio; frato de la antaŭa) * [[Andrew Jackson Grayson]] (Usono) * [[Edward Grey]] (Usono) * [[Bernhard Hantzsch]] (Germanio) * [[Ernst Hartert]] (Germanio) * [[Arthur Hay]] (Britio) * [[George Morrison Reid Henry]] (Britio)(Srilanko) * [[Henry Wetherbee Henshaw]] (Usono) * [[Theodor von Heuglin]] (Germanio) * [[Eliot Howard]] (Britio) * [[William Henry Hudson]] (Argentino, Britio) * [[Allan Octavian Hume]] (Britio) (Barato) * [[Rob Hume]] (Britio) * [[William Hutton (ornitologo)|William Hutton]] (Usono) == I-L == * [[Jerome Jackson (biolog)|Jerome Jackson]] (Usono) * [[Helen F. James]] (Usono) * [[Thomas Jefferson]] (Usono) * [[Thomas C. Jerdon]] (Britio) (Barato) * [[Janet Kear]] (Britio) * [[Jared Kirtland]] (Usono) * [[Otto Kleinschmidt]] (Germanio) * [[Maria Koepcke]] (Peruo) * [[Niels Krabbe]] (Danio) * [[Nagamichi Kuroda]] ([[Japanio]]) * [[David Lack]] (Britio) * [[John Latham (ornitologo)|John Latham]] (Britio) * [[George Newbold Lawrence]] (Usono) * [[Thomas Lincoln (ornitologo)|Thomas Lincoln]] (Usono) * [[José Fernando Pacheco]] (Brazilo) * [[Thomas Littleton Powys]] (Britio) * [[Konrad Lorenz]] ([[Aŭstrio]]) * [[Gail Carter Lott]] (Britio) == M-P == * [[William MacGillivray]] (Britio) * [[Wolfgang Makatsch]] Germanio * [[Charles Henry Tilson Marshall]] (Barato/Britio) * [[Gregory Mathews]] ([[Aŭstralio]]) * [[Ernst Mayr]] (Usono) * [[John Porter McCown]] (Usono) * [[Charles McKay]] (Usono) * [[Chris Mead]] (Britio) * [[Colonel Richard Meinertzhagen]] (Britio) * [[C. Hart Merriam]] (Usono) * [[Olivier Messiaen]] (Francio) * [[Henry Leonard Meyer]] (Britio) * [[Rodolphe Meyer de Schauensee]] (Usono) * [[Robert Thomas Moore]] (Usono) * [[Burt Monroe]] (Usono) * [[George Montagu]] (Britio) * [[Guy Mountfort]] (Britio) * [[Robert Cushman Murphy]] (Usono) * [[Alfred Newton]] (Britio) * [[Margaret Morse Nice]] (Usono) * [[Max Nicholson]] (Britio) * [[Bill Oddie]] (Britio) * [[Storrs L. Olson]] (Usono) * [[Peter Simon Pallas]] (Germanio) * [[Theodore A. Parker III]] (Usono) * [[Kenneth C. Parkes]] (Usono) * [[Thomas Gilbert Pearson]] (Usono) * [[James Lee Peters]] (Usono) * [[Roger Tory Peterson]] (Usono) * [[William Henry Phelps]] (Usono) * [[William H. Phelps, Jr.]] (Venezuelo) * [[Graham Pizzey]] (Aŭstralio) * [[Poornachandra Tejaswi]] (Barato) == Q-T == * [[James Van Remsen]] (Usono) * [[Charles Wallace Richmond]] (Usono) * [[Robert Ridgely (ornitologo)|Robert S. Ridgely]] (Usono) * [[John Livzey Ridgway]] (Usono) * [[Robert Ridgway]] (Usono) * [[Sidney Dillon Ripley]] (Usono) * [[Edward Hearle Rodd]], (Britio) * [[Theodore Roosevelt]] (Usono) * [[Walter Rothschild]] (Britio) * Sir [[Edward Sabine]] (Britio) * [[Finn Salomonsen]] (Danio) * [[Tommaso Salvadori]] (Italio) * [[Paolo Savi]] (Italio) * [[Hermann Schlegel]] (Germanio/Nederlando) * [[Peter Scott]] (Britio) * [[Lester L. Short]] (Usono) * [[Charles Sibley]] (Usono) * [[Helmut Sick]] (Brazilo) * [[Alexander Skutch]] (Usono) * [[Bertram E. Smythies]] (Britio) * [[David Snow]] (Britio) * [[Isaac Sprague]] (Usono) * [[Leonhard Stejneger]] (Usono) * [[Georg Steller]] (Germanio) * [[Ferdinand Stoliczka]] (Ĉeĥio) * [[Robert W. Storer]] (Usono) * [[Hugh Edwin Strickland]] (Britio) * [[William John Swainson|William Swainson]] (Britio) * [[Charles Swinhoe]] (Britio) * [[Robert Swinhoe]] (Britio) * [[Colonel W. H. Sykes]] (Britio) * [[Coenraad Jacob Temminck]] ([[Nederlando]]) * [[Johannes Thienemann]] (Germanio) * [[Arthur Landsborough Thomson]] (Britio) * [[Samuel Tickell]] ([[Barato]]) * [[Niko Tinbergen]] (Nederlando) * [[John Kirk Townsend]] (Usono) * [[Henry Baker Tristram]] (Britio) * [[Bernard Tucker]] (Britio) * [[Marmaduke Tunstall]] (Britio) * [[William Turner (ornitologo)|William Turner]] (Britio) == U-Z == * [[Louis Jean Pierre Vieillot]] (Francio) * [[Jacques Van Impe]] (Belgio) * [[Keith Vinicombe]] (Britio) * [[Karel Voous]] (Nederlando) * [[Will Wagstaff]] (Britio) * [[Lawrence H. Walkinshaw]] (Usono) * [[George Waterston]] (Britio) * [[Andy Webb]] (Britio) * [[Hugo Weigold]] (Germanio) * [[Alexander Wetmore]] (Usono) * [[Hugh Whistler]] (Barato) * [[Gilbert White]] (Britio) * [[Francis Willughby]] (Britio) * [[Alexander Wilson]] (Skotlando, Usono) * [[Marie Winn]] (Usono) * [[Harry Witherby]] (Britio) * [[Hans Edmund Wolters]] (Germanio) * [[William Yarrell]] (Britio) * [[John Todd Zimmer]] (Usono) * [[Giuseppe Zinanni]] ==En Esperanto== * Kani, AĈAJ ORNITOLOGOJ, [[Boletín]], 455, pp. 23-24. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.zoonomen.net/bio/ind.html] [[Kategorio:Listoj de sciencistoj|Ornitologoj]] [[Kategorio:Ornitologoj]] oqnfo11f2wtr9kl7k3yrkglp6ntdqmx 0 315214 9494312 8945169 2026-10-16T09:54:06Z Sj1mor 12103 9494312 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Rokpipio |koloro = pink |regno2 = bestoj |dosiero = Anthus petrosus0.jpg |dosiero larĝo = 300px |priskribo de dosiero = Rokpipio en Britio |dosiero2 = Rock Pipit (Anthus petrosus) (W1CDR0001427 BD6).ogg |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Paseroformaj]] ''Passeriformes'' |familio = [[Motaciledoj]] ''Motacillidae'' |genro = ''[[Anthus]]'' |specio = ''''A. petrosus'''' |statuso = LC |dunomo = ''Anthus petrosus'' |dunomo aŭtoritato = ([[George Montagu|Montagu]], [[1798]]) |specioj de subdivizio = Subspecioj |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 300px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Rokpipio''', '''''Anthus petrosus''''', estas mezgranda [[paserina]] [[birdo]], membro de la genro de [[pipioj]] kaj familio de [[Motaciledoj]] (kiu enhavas ankaŭ la [[motaciloj]]n kaj [[longunguloj]]n) kiu reproduktiĝas en rokaj marbordoj de okcidenta [[Eŭropo]] norden el [[Britio]]. Ili estas ĉefe [[loĝantaj birdoj]] en [[Irlando]], [[Britio]] kaj [[Francio]], okcidente de sia teritorio, sed la populacioj de [[Skandinavio]] kaj [[Rusio]] [[birdomigrado|migras]] suden vintre; individuoj foje restas en interna [[Eŭropo]]. En [[Saksio]] ĝi estas rare vidata vizitanto ekzemple; la ''Staatliches Museum für Tierkunde Dresden'' havas ununuran specimenon (C 13347), masklo mortpafita ĉe [[Dresdeno]] en oktobro 1894<ref>Töpfer (2007)</ref>. Ĝi estis iam inkludata en la [[frata specio]], nome la [[Akvopipio]] (''A. spinoletta''), same kiel sia iom pli diferenca parenco el la [[Pacifiko]] nome la [[Okraventra pipio]] (''A. rubescens'').<ref>Alström & Mild (1987, 1996), Voelker (1999), Sangster ''et al.'' (2002)</ref> == Aspekto, sistematiko kaj ekologio == [[Dosiero:Rock_Pipit_Grönvold.jpg|eta|maldekstra|Ilustracio fare de Henrik Grönvold de 1907]] Kiel plej parto de aliaj [[pipio]]j, tiu estas nedistingeblaspekta specio surgrunda, ĉefe malhelbruna supre kaj tre strieca sablokolora sube. Ĝi havas malhelajn krurojn, palgrizajn eksterajn vostoplumojn kaj longecan malhelan bekon. Ties malhela plumaro estas [[adapto]] al la rokaj marbordaj kie ili reproduktiĝas kaj vintrumas. La subspecioj de [[Okcidenta Eŭropo]] (nome ''A. p. petrosus'', ''A. p. kleinschmidti'' kaj ''A. p. meinertzhageni'') restas malhelgrizbrunaj la tutan jaron. La birdoj de [[Skandinavio]] kaj [[Baltio]] (''A. p. littoralis'' aŭ [[Bordpipio]]) estas kutime nedistingeblaj el ''petrosus'' vintre; ili povus montri rozkolorecajn subajn partojn kaj palan superokulan strion somere, simile al la [[Akvopipio]] (''A. spinoletta''). Vagantaj birdoj vintre estas facile distingeblaj el la Akvopipio sed maleble atribuebla al subspecio laŭ la aspekto kaj mezuroj. Tamen la okcidentaj populacioj estas preskaŭ loĝantaj birdoj, tiom orienten kiom ĉe la baseno de la rivero [[Elbo (rivero)|Elbo]] vagantaj Rokpipioj estas probable ĉefe ''littoralis''<ref>Bijlsma (1977), Töpfer (2007)</ref>. [[Dosiero:Faroe Island.1.bird.jpg|eta|maldekstra|''A. p. kleinschmidti'' ĉe [[Suðuroy]], [[Ferooj]]]] Ties alvoko estas eksploda ''fit''. La kanto, kiel ĉe multaj pipioj, estas serio de "noteroj" de ripetata pli malpli strida pepado de solaj aŭ duoblaj notoj; ĝi finas per trilado kaj havas kutime malpli, sed pli longdaŭraj "noteroj" (dekduo da ripetoj aŭ plie) ol ĉe la Akvopipio.<ref>Alström & Mild (1996), Leonovich ''et al.'' (1997)</ref> Tiu specio estas [[insektovora]] kiel siaj parencoj, kaj kiel kutime ĉe [[Motaciledoj]] serĉas multe de sia predataro piedirante. Rokpipio tendencas troviĝi laŭlonge de roka [[marbordo]], dum Akvopipioj preferas [[herbejo]]jn ĉe marĉoj aŭ akvorezervejoj. Kvankam ili koincidas en la sama ĝenerale areo foje, ili rare troviĝas en la sama [[Habitato (ekologio)|habitato]]. La Rokpipio estas multe pli alproksimiĝebla ol la Akvopipio. Se ĝi estas ĝenata, ĝi forflugas je mallonga distanco, ĉe grundo, kaj surteriĝas denove.<ref>Bijlsma (1977), Alström & Mild (1996)</ref> [[Dosiero:Anthus petrosus MHNT.ZOO.2010.11.205.6.jpg|eta|maldekstra|ovoj de ''Anthus petrosus'' - [[Muzeo de Tuluzo]]]] == Notoj == {{Referencoj}} == Referencoj == {{commons|Anthus petrosus}} * Alström, Per & Mild, Krister (1987): Some notes on the taxonomy of the Water Pipit complex. ''Proceedings of the 4th International Identification Meeting'' (Eilat): 47–48. International Birdwatching Center, Eilat. * Alström, Per & Mild, Krister (1996): The identification of Rock, Water and Buff-bellied Pipits. ''Alula'' '''2'''(4): 161–175. * Bijlsma, R. (1977) Voorkomen en oecologie van ''Anthus spinoletta'' en ''A. s. littoralis'' in de uiterwaarden van de Rijn bij Wageningen ["Distribution and ecology of ''A. spinoletta'' and ''A. s. littoralis'' in the Rhine floodplain at Wageningen"]. ''Limosa'' '''50''': 127–136. [nederlanda kun angla resumo] * IUCN2008, BirdLife International (BLI), 2008, 149177, Anthus petrosus, 4a Majo 2009. * Leonovich, V. V.; Deminia, G. V. & Veprintseva, O. D. (1997): [On the taxonomy and phylogeny of pipits (Genus ''Anthus'', Motacillidae, Aves) in Eurasia]. ''Biulleten Moskovskogo obshchestva ispytatelei prirody. Otdel biologicheskii''. '''102'''(2): 14–22. [Rusa kun angla resumo] * Töpfer, Till (2007): Nachweise seltener Vogeltaxa (Aves) in Sachsen aus der ornithologischen Sammlung des Museums für Tierkunde Dresden [Records of rare bird taxa (Aves) in Saxony from the ornithological collection of the Zoological Museum Dresden]. ''Faunistische Abhandlungen'' '''26'''(3): 63-101 [Germana kun angla resumo]. [http://globiz.sachsen.de/snsd/publikationen/Faun_Abh/Faunistische_Abhandlungen_26_63-Toepfer.pdf PDF plena teksto] * Voelker, G. (1999): Molecular evolutionary relationships in the avian genus ''Anthus'' (Pipits: Motacillidae). ''Molecular Phylogenetics and Evolution'' '''11'''(1): 84–94. <small>DOI 10.1006/mpev.1998.0555</small> (HTML resumo) {{birdoj}} {{Portalo Birdoj}} [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Motaciledoj]] [[Kategorio:Birdoj de Eŭropo]] fppgiilnbix31lp0qdh1wp9w7581oj0 0 315627 9494037 9430589 2026-10-15T16:36:18Z Sj1mor 12103 9494037 wikitext text/x-wiki {{Informkesto komunumo en Svislando |nomo=Zeiningen |blazono=[[Dosiero:CHE Zeiningen COA.svg|eta|120ra|centre|Blazono de Zeiningen]] |bildo=[[Dosiero:Zeiningen Oberdorf.jpg|eta|285ra|centre|Zeiningen]] |kantono=Argovio |distrikto=[[Rheinfelden (distrikto)|Rheinfelden]] |koord={{Koordinatoj gms|47|32|35|N|7|52|15|E}} |loĝantoj=2199 |areo=11,37 |alteco=342 |poŝtkodo=4314 |kodo=4263 |mapo=[[Dosiero:Karte Gemeinde Zeiningen 2007.png|eta|285ra|centre|Mapo de Zeiningen]] }} '''Zeiningen''' estas komunumo en la [[distrikto Rheinfelden]] de [[Kantono Argovio]], [[Svislando]]. Ĝi havis 2199 loĝantojn je la 31-a de decembro 2008. == Geografio == [[Dosiero:Zeiningen-Kirche.jpg|eta|maldekstre|150ra|Preĝejo de Zeiningen]] Zeiningen situas ĉe la rivereto ''Möhlinbach'', tie, kie la Möhlin-Valo transiras al la [[leŭso]]-[[ebenaĵo]] sude de [[Rejno]], kiu nomiĝas ''Möhliner Feld'', de kiu signifa parto apartenas al la teritorio de la komunumo. La teritorio de la komunumo etnediĝas sur areo de 11,37&nbsp;km², de kiuj 5,02&nbsp;km² estas kovritaj de [[arbaro]] kaj 1,35&nbsp;km² de setlejoj. La plej alta punkto de la komunumo situas sur alteco de 599 m [[s.m.]] sur la altebenaĵo de la monto ''Schönenberg'', dum la plej malalta punkto situas sur alteco de 320 m [[s.m.]] borde de la rivereto ''Möhlinbach'', ĉe la nordokcidenta komunumlimo al [[Möhlin]]. == Najbaraj komunumoj == La komunumo Zeiningen limas en nordokcidento al [[Möhlin]], en nordoriento al [[Wallbach AG|Wallbach]], en oriento al [[Mumpf]], en sudoriento al [[Zuzgen]], en sudo al [[Buus]] ([[Kantono Bazelo Kampara]]), kaj en sudokcidento al [[Maisprach]] ([[Kantono Bazelo Kampara]]). == Trafiko == La komunumo Zeiningen estas konektita al la publika transportreto per la [[poŝtaŭto]]linio den [[Möhlin]] al [[Wegenstetten]]. La vilaĝo mem situas flanke de la gravaj trafikvojoj, sed per la norde preterpasanta kantona ĉefvojo n-ro de [[Bazelo]] al [[Zuriko]] kaj la proksima alveturejo al la [[svisa aŭtovojo A3]] en [[Rheinfelden AG|Rheinfelden]], la komunumo tre bone atingeblas. == Historio == La unua dokumenta mencio de Zeiningen datiĝas el la jaro [[1222]] kiel ''Ceînigen''. En [[mezepoko]] la Grafoj de Homberg-Thierstein kaj poste iliaj heredantoj la [[Habsburgoj]], regis pri Zeiningen. Post la [[Milito de Waldshut]] en la jaro [[1468]] la Habsburgoj pandigis la tutan Frick-Valon al [[Burgonjo]], sed post la burgonja malvenko dum la [[Burgonjaj Militoj]] kontraŭ la [[Svisa Ĵurkomunumo]], la regiono revenis sub la kontrolon de la Habsburgoj, kiuj pluregis tie ĝis la jaro [[1797]], kiam la [[Francio|francoj]] okupis la regionon. Ek de tiam la [[Frick-Valo]] formis francan protektoraĵon, kiu en la jaro [[1802]] estis integrita kiel [[Kantono Frick-Valo]] al la [[Helveta Respubliko]] kaj en la jaro [[1803]] fariĝis parto de [[Kantono Argovio]], kaj Zeiningen estiĝis komunumo de la argovia [[distrikto Rheinfelden]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.zeiningen.ch Oficiala retejo de la komunumo Zeiningen] {{Navigilo:Komunumoj de la distrikto Rheinfelden}} dgeb9d9brpdso4idawu4dbh8uukzhdq 0 335386 9494278 9016114 2026-10-16T08:43:02Z Sj1mor 12103 9494278 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = {{PAĜONOMO}}<br><small> මඩකලපුව &nbsp; மட்டக்களப்பு</small> | tipo = urbo | ŝtato= {{Srilanko}} | provinco = [[orienta provinco (Srilanko)|orienta]] | distrikto = Batticaloa | regiono-ISO=LK | Mapo en angulo=Srilanko | situo sur mapo=Batticaloa | situo de=Situa mapo de Batticaloa | situo sur mapo2=Centra Batticaloa | situo de2=Situa mapo de Centra Batticaloa | tipo1 = reliefo | bildo = | bildo-priskribo = | zomo = 12 }} '''Batticaloa''' ([[tamila lingvo|tamile]]: மட்டக்களப்பு), [[sinhala lingvo|sinhale]]: මඩකලපුව) estas la ĉefurbo de la distrikto Batticaloa en la oriento de [[Srilanko]] kaj situas ĉe la [[Bengala Golfo]]. La sinhala nomo signifas ''ŝlima [[laguno]]''.<ref name="webaddr" >[http://dh-web.org/place.names/ retejo pri la sinhalaj kaj tamilaj loknomoj de Srilanko] ({{en}})</ref>. == Klimato == Batticaloa situas en tropika [[klimato]]. La averaĝa jarpluvo estas 1651 mm. La musona [[sezono]] daŭras de [[novembro]] al [[februaro]], sed pluvas ankaŭ en la ceteraj monatoj, tamen malpli. La [[temperaturo]] varias inter 24-31 °C. Ne estas grandaj diferencoj inter la monatoj laŭ la temperaturo. [[dosiero:Batticaloa district.svg|eta|240ra|dekstra|{{centre|situo de la distrikto Batticaloa sur Srilanko}}]] ==Referencoj== {{projektoj}} {{Referencoj}} [[Kategorio:Urboj de Srilanko]] dp7728ziaklora6fvo9c7nsjpbuohna 0 335486 9494275 9465385 2026-10-16T08:40:33Z Sj1mor 12103 9494275 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Provinco |lando = Kirgizio |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |ĉefurbo = [[{{#invoke:Wikidata|claim|P36}}]] |regiono-ISO = KG-C |mapo1 lokumilo = iso |kodo = KG-C |kodo tipo = [[ISO 3166-2]] |areo_kodo = |establita = |establita tipo = Fondo |mapligilo = jes |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 6 |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto |ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} |ĉefulo tipo = Guberniestro }} [[Dosiero:E8034-Milyanfan-Mosque.JPG|eta|<center>nova moskeo en ''Milianfan'', distrikto Isik-Ata]] La '''provinco Ĉuj''' (aŭ ''regiono'' respektive ''[[oblasto]] Ĉuj'', komparu la artikolon pri la neologismo [[oblasto]] - [[kirgize]] ''Чуйс областы'' ["Ĉuj oblasti"], [[ruse]] ''Чуйская область'' [Ĉujskaja oblast"], en iuj lingvoj ankaŭ latinliterigita ''Chuj'' aŭ ''Chui'') estas unu el sep provincoj, kiuj aldone al la du eksterprovincaj urboj [[Biŝkeko]] kaj [[Oŝ]] administre dividas la teritorion de la ŝtato [[Kirgizio]]. La provinca areo kovras 20 200 kvadratajn kilometrojn, kaj en [[2009]] en la provinco vivis 763 900 konstantaj loĝantoj. Ĉefa urbo - administre, komerce kaj kulture - estas [[Biŝkeko]], kiu tamen kiel menciite ne mem apartenas al la provinca areo sed estas administre sendependa urbo ĉirkaŭata de la provinca areo. La provinco Ĉuj najbaras (laŭ horloĝa direkto) al [[Kazaĥio]] (norde), al la kirgiziaj [[provinco Narin]], [[provinco Ĵalalabat]] kaj [[provinco Talas]]. Inter [[2003]] kaj majo [[2006]] la provinca ĉefurbo cetere estis la urbo [[Tokmok]]. == Geografio == [[Dosiero:E7993-Milyanfan-fields.jpg|eta|<center>en la valo de la rivero Ĉuj]] La ĉefa, nordokcidenta parto de la province estas ebena, raraĵo en Kirgizio. La ebenaĵo fakte estas vasta [[valo Ĉuj|valo de la rivero ''Ĉuj'']]. La vala nigra grundo estas tre fekunda kaj estas fote akvumita per rivera akvo. Kultiviĝas tritiko, maizo, sukerbetoj, terpomoj, lucernoj kaj pluraj pliaj legomoj kaj fruktoj. Dum la sovetunia epoko, pluraj nutraĵoprilaboraj kaj aliaj industriaĵoj estis starigitaj en la provinco, kreskigante la nombron kaj grandecon de urbaj centroj kiel ''Tokmok, Kant'' kaj ''Kara-Balta''. La loĝantaro estas signife pli malunueca ol tiu de la alia regionoj de la ŝtato, kun multaj [[rusoj]], [[ukrainoj]], [[dunganoj]], [[koreoj]], [[germanoj]] kaj ajliaj. La Kirgizaj ''Ala-Too''-montoj konsistigas la sudan limon de la provinco, kaj la nordan limon de la [[provinco Talas]]. Ekzistas multaj migraj kaj montgrimpaj vojoj alireblaj de la urboj en la valo. La sudokcidenta parto de la provinco, pli alta en la Kirgizaj Ala-Too-montoj, geografie pli similas al la [[provinco Narin]]. La nordorienta malvasta parto, iom simila al "patotenilo", estas la distrikto Kemin en la valo de la rivero ''Ĉong Kemin''. La ĉefa orienta-okcidenta transporta akso de la provinco estas la aŭtoŝoseo [[Taraz]]-[[Biŝkeko]]-[[Balikĉi]], kiu ligas la plej multajn urbojn de la provinco. La aŭtoŝosea sekcio okcidente de Biŝkeko estas parto de la eŭropa aŭtoŝoseo E40, loke konata kiel "aŭtoŝoseo M-39" (bazita laŭ la malnova sovetunia aŭtoŝoseo-numeriga skemo). La samaj nombroj aplikiĝas al la ŝoseo kiu daŭrigas nord-orienten el Biŝkeko al [[Almato]], superpontante la riveron Ĉuj kaj forlasante la provincon survoje al Kazaĥio en la limpasejo ''Kordaj''. La sola fervoja linio en la provinco uzas la saman vojon [[Taraz]]-[[Biŝkeko]]-[[Balikĉi]]; ĝi estas kompare malmulte frekventata nuntempe. == Bazaj soci-ekonomiaj indikoj pri la provinco == [[Dosiero:Milyanfan-adobe-brick-house-8040.jpg|eta|<center>konstruante domon el argilaj brikoj en ''Miljanfan'']] * Loĝantaro: 763,900 (takso de la 1-a de januaro 2009)<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.stat.kg/stat.files/tematika/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%B2%20%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%85/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD.pdf |titolo=loĝantaro: informo de la nacia komitato pri statistiko (kirgize kaj ruse) |alirdato=2010-09-18 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110722132638/http://www.stat.kg/stat.files/tematika/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%B2%20%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%85/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD.pdf |arkivdato=2011-07-22 }}</ref> * laborpostenoj: 328,000 (2008) <ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.stat.kg/stat.files/din.files/trud/1070004%20.pdf |titolo=laborpostenoj: informo de la nacia komitato pri statistiko (kirgize kaj ruse) |alirdato=2010-09-18 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20101114000750/http://www.stat.kg/stat.files/din.files/trud/1070004%20.pdf |arkivdato=2010-11-14 }}</ref> * Registritaj senlaboruloj: 7089 (на 2008)<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.stat.kg/stat.files/din.files/trud/1070018.pdf |titolo=senlaboruloj: informo de la nacia komitato pri statistiko (kirgize kaj ruse) |alirdato=2010-09-18 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20101114000859/http://www.stat.kg/stat.files/din.files/trud/1070018.pdf |arkivdato=2010-11-14 }}</ref> * [[eksporto]]: 248,1 milionoj da [[usona dolaro|usonaj dolaroj]] (en 2008)<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.stat.kg/stat.files/tematika/%D0%B2%D1%8D%D0%B4/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%B2%20%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%85/ved%20regiony.pdf |titolo=eksporto: informo de la nacia komitato pri statistiko (kirgize kaj ruse) |alirdato=2010-09-18 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110722132602/http://www.stat.kg/stat.files/tematika/%D0%B2%D1%8D%D0%B4/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%B2%20%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%85/ved%20regiony.pdf |arkivdato=2011-07-22 }}</ref> * [[importo]]: 220,9 milionoj da usonaj dolaroj (2008) <ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.stat.kg/stat.files/tematika/%D0%B2%D1%8D%D0%B4/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%B2%20%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%85/ved%20regiony.pdf |titolo=importo: informo de la nacia komitato pri statistiko (kirgize kaj ruse) |alirdato=2010-09-18 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110722132602/http://www.stat.kg/stat.files/tematika/%D0%B2%D1%8D%D0%B4/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%B2%20%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%85/ved%20regiony.pdf |arkivdato=2011-07-22 }}</ref> * Rektaj eleksterlandaj investoj en [[2008]]: 66,2 milionoj da usonaj dolaroj <ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.stat.kg/stat.files/tematika/%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%82/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%B2%20%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%85/%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%826.pdf |titolo=investoj: informo de la nacia komitato pri statistiko (kirgize kaj ruse) |alirdato=2010-09-18 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110722132617/http://www.stat.kg/stat.files/tematika/%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%82/%D0%9A%D1%8B%D1%80%D0%B3%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%B2%20%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%B0%D1%85/%D0%B8%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%826.pdf |arkivdato=2011-07-22 }}</ref> == Distriktoj de la provinco == La provinco estas administre dividita en 8 distriktojn, kaj la eksterdistriktan urbon [[Tokmok]]: <ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://chuy.in.kg/html/rus/chuy.htm |titolo=informo de la provinca registaro pri la distrikto Ĉuj (Чуйская областная госадминистрация: Чуйский район, ruse) |alirdato=2010-09-18 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070821043833/http://www.chuy.in.kg/html/rus/chuy.htm |arkivdato=2007-08-21 }}</ref> <ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://chuy.in.kg/html/rus/tokm.htm |titolo=informo de la provinca registaro pri la urbo Tokmok (Чуйская областная госадминистрация: Город Токмок, ruse) |alirdato=2010-09-18 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070827085716/http://www.chuy.in.kg/html/rus/tokm.htm |arkivdato=2007-08-27 }}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://chuy.in.kg/html/rus/rai.htm |titolo=informo de la provinca registaro pri la provincaj distriktoj, ruse) |alirdato=2010-09-18 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070824165011/http://chuy.in.kg/html/rus/rai.htm |arkivdato=2007-08-24 }}</ref> La distrikto Ĉuj ĉirkaŭas la urbon Tokmok. La distrikto Alamudun ĉirkaŭas la urbon [[Biŝkeko]], kiu kiel menciite ne estas parto de la provinco sed sendependa provinconivela administra unuo. La sudokcidenta parto estas administrata kiel du eksklaboj de la distriktoj Ĝaijl kaj Panfilov; krome la distrikto Panfilov kovras la valon en la sudoriento kaj Ĝaijl la montojn en la nordo, okcidento kaj sudokcidento. La distriktoj ĉi-sube estas listigataj de oriento al okcidento: {| class="wikitable" |- ! Distrikto!! Ĉefurbo !! Loĝantaro (2006) |- | distrikto Kemin || Kemin || 50 900 |- | distrikto Ĉuj || Ĉuj || 42 261 |- | urbo Tokmok || [[Tokmok]] || 58 000 |- | distrikto Isik-Ata || Kant || 125 856 |- | distrikto Alamudun || Lebedinovka || 111 783 |- | distrikto Sokuluk || Sokuluk || 136 543 |- | distrikto Moskovskij || Belovodskoje || 81 812 |- | distrikto Jaiyl || Kara-Balta || 94 428 (2009) |- | distrikto Panfilov || Kainda (Каинда) || 40 451 |- |} == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.welcome.kg/ru/kyrgyzstan/region/chyyy/ provincaj informoj en la retejo ''welcome.kg'' (ruse)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100531081456/http://www.welcome.kg/ru/kyrgyzstan/region/chyyy/ |date=2010-05-31 }} {{Provincoj de Kirgizio}} [[Kategorio:Provincoj de Kirgizio]] [[Kategorio:Provinco Ĉuj| ]] h3x5957aaippqkz64qy3tdxdguns7c8 0 337586 9494288 8800349 2026-10-16T08:48:12Z Sj1mor 12103 9494288 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | municipo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Úhřetice | devena_nomo = | alia_nomo = | kategorio = municipo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Úhřetice | moto = | kromnomo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Úhřetice, common 2.jpg | dosiero_priskribo = Úhřetice <!-- *** Simboloj *** --> | flago = Úhřetice vlajka.jpg | blazono = Úhřetice znak.jpg <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Ĉeĥio | lando_tipo = Ŝtato | lando_flago = 1 | ŝtato = | regiono = Regiono Pardubice | distrikto = Distrikto Chrudim | municipo = Chrudim | municipo_tipo = Administra municipo | histregiono = Bohemio | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = Chrudimka | rivero1 = | rivero_tipo = | memorindaĵo = | memorindaĵo_tipo = Memorindaĵo | memorindaĵo_noto = | ŝoseo = | montaro = Svitava montetaro <!-- *** Situo *** --> | situo = Úhřetice | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = 237 | lat_d = 49 | lat_m = 58 | lat_s = 41 | lat_NS = N | long_d = 15 | long_m = 51 | long_s = 56 | long_EW = E <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 4.69 | areo_rondumo = 2 | areo_tipo = Katastro | areo_noto = Úhřetice <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro_dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 1394 | establita_tipo = Unua skribmencio | dato = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset =+1 | horzono_DST = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset_DST =+2 | poŝtkodo = 538 32 | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = CZ053 | kodo_tipo = [[NUTS|NUTS 3]] | kodo1 = CZ0531 | kodo1_tipo = [[NUTS|NUTS 4]] | kodo2 = CZ0531 572446 | kodo2_tipo = [[NUTS|NUTS 5]] <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = 1 | libera_tipo = Katastraj teritorioj | libera1 = 1 | libera1_tipo = Partoj de municipo | libera2 = 1 | libera2_tipo = Bazaj setlejunuoj <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo enkadre de Ĉeĥio | mapo_lokumilo = Ĉeĥio | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = | mapo1_lokumilo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = [http://www.uhretice.cz www.uhretice.cz] | commons = Úhřetice | portalo = Ĉeĥio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = }} Municipo '''Úhřetice''' situas en [[Ĉeĥio]], [[regiono Pardubice]], [[distrikto Chrudim]], en valo de rivero [[Novohradka]], 7&nbsp;km nordoriente de urbo [[Chrudim]] kaj 7&nbsp;km sude de urbo [[Dašice]], ĉe ŝoseo n-ro 340 inter Chrudim kaj Dašice. Vivas ĉi tie {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} ({{WikidataLoĝantaroDato}}). {{Najbaraj municipoj}} == Historio == En la lasta kvaronjaro de [[14-a jarcento]] posedis vilaĝon Úhřetice ĉeĥa mezepoka [[literatoro]] Smil Flaška el Pardubice kaj Rychmburk. En la jaro 1586 ekhavis Úhřetice Markéta Berka el Dubé, naskiĝinta Trčka el Lípa. Tiu estis bona mastrumantino kaj fondis en sudorienta rando de Úhřetice korton kaj kastelon. Rememoras ŝin blazonoj sur loĝdomo en la korto. En la jaro 1656 ŝia filino Anna Eŭsebie vendis Úhřetice al imperiestro [[Ferdinando la 3-a]], kaj en la jaro 1728 akiris ĝin familiaro Kinský. En la jaro 1807 la kastelo forbrulis kaj jam ne estis rekonstruita. Post la unua mondmilito en nova Ĉeĥoslovaka respubliko oni multe konstruadis kaj en Úhřetice ekfloris brikfabrikado, kiu plu daŭras. Per minado de argilo okazis multaj arĥeologiaj trovaĵoj atestantaj prisetlon de la teritorio jam en pratempo. == Loĝantaro == {{Grafikaĵo de nombro de loĝantoj|tabelo=sub|rompi=6}} == Pluaj fotoj == <gallery> Úhřetice, Oseva, east view.jpg| Entrepreno Oseva oriente de la municipo Úhřetice, post office.jpg| Poŝto Úhřetice, road to Pardubice.jpg| Ŝoseo al Pardubice </gallery> == Eksteraj ligiloj == * [http://www.mikroregionchrudimsko.cz/ Paĝaro de mikroregiono Chrudim] {{cs}} {{Municipoj de Regiono Pardubice|Distrikto Chrudim}} [[Kategorio:Vilaĝoj en distrikto Chrudim]] [[Kategorio:Municipoj en distrikto Chrudim]] [[Kategorio:Setlejoj en Svitava montetaro]] [[Kategorio:Setlejoj sur Chrudimka]] havwe2hl3ocb0qj02jn1y9hs76yo3ab 0 340027 9494123 9339245 2026-10-15T20:26:04Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494123 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo | naskonomo = Отто Людвигович Струве }} '''Otto Ljudvigoviĉ STRUVE''', {{l-ru|Отто Людвигович Струве}} (naskiĝis la [[12-an de aŭgusto]] [[1897]] en [[Ĥarkovo]], la Rusia imperio — mortis la [[6-an de aprilo]] [[1963]] en [[Berkeley (Kalifornio)]], Usono) estis [[Rusio|rusia]] [[astronomo]]. Li migris en [[Usono]]n en [[1921]] kaj tie karieris. Oni ne konfuzu lin kun lia avo [[Otto Wilhelm von Struve]] ([[1819]]-[[1905]]). == Vivo == Li naskiĝis en [[Ĥarkovo]], kiu estis tiam en la [[Rusia Imperio]]; en [[Germanoj|german-devena]] familio kiu naskis plurajn famajn astronomojn: li estis filo de [[Gustav Wilhelm Ludwig Struve]], nepo de Otto Wilhelm von Struve, nevo de [[Hermann Struve]], kuzo de [[Georg Hermann Struve]]... Tre june li ekinteresiĝis pri astronomio, 8-jaraĝa li akompanis sian patron en la [[observatorio Pulkovo|observatorion Pulkovon]] kaj tie faris kelkajn observojn. Li eniris en [[1915]] en la universitato de Ĥarkovo, sed la unua mondmilito interrompis lian lernadon: en [[1917]] li estas sendita sur la [[Turkio|turkian]] fronton. Dum la [[rusia enlanda milito]], Otto Struve batalis kun la [[Blanka ruso|blankaj rusoj]]. Kiam la "blankuloj" malvenkis, li elmigris al [[Turkio]], akompanata de sia patro [[Gustav Wilhelm Ludwig Struve|Ludwig Struve]]. Tiu ĉi mortis en [[Sebastopolo]] en [[1920]]. Li restis unu jaron kaj duonon en [[Kalipolis]] kaj [[Istanbulo]]. Li petis per letero helpon de sia onklo [[Hermann Struve]] en [[Germanio]], nesciante ke tiu ĉi mortis kelkajn monatojn antaŭe. Tamen ties vidvino petis al [[Paul Guthnick]], posteulo de Hermann Struve en la [[observatorio de Berlino]]. Tiu ĉi skribis al [[Edwin Brant Frost|Edwin B. Frost]], direktoro de la [[observatorio Yerkes]] de [[Ĉikago]]. La {{daton|2|marto|1921}}, Frost proponis al Otto Struve postenon en sia observatorio. La {{daton|7|oktobro|1921}}, Otto Struve elŝipiĝis en [[Usono]]n. {| class="wikitable" align="right" |+ '''Malkovritaj asteroidoj : 2''' | [[991 McDonalda]] || {{dato|24|oktobro|1922}} |- | [[992 Swasey]] || {{dato|14|novembro|1922}} |} == Astronomio == Li komencis labori en la observatorio Yerkes, kie li malkovris du [[asteroido]]jn. Li ricevis la usonan naciecon en [[1927]], kaj posteulis al Edwin B. Frost kiel direktoro de la observatorio de Yerkes de [[1932]] ĝis [[1947]]. Li estis ankaŭ la unua direktoro de la [[observatorio McDonald]], de la [[Observatorio Leuschner]] kaj de la [[Nacia Observatorio de radioastronomio]] de la [[Universitato de Virginio]]. En [[1937]] li observas tion, kio estos nomata la [[efiko de Struve-Sahade]]: ŝajna plifortiĝo aŭ malfortiĝo de la [[spektra linio|spektraj linioj]] de la dua komponanto de [[kelkopa stelo|duopa stelo]], laŭ ke ĝi proksimiĝas aŭ malproksimiĝas. Tiu efiko malhelpas, kiam oni serĉas distingi la spektrojn de ambaŭ steloj<ref>[http://iopscience.iop.org/0004-637X/527/1/353/pdf/39848.web.pdf. THE STRUVE-SAHADE EFFECT: A TALE OF THREE STARS (''la efiko de Struve-Sahade, historio de tri steloj'') de William G. Bagnuolo jr.Douglas R. Gies, Reeds Riddle kaj Laura R. Penny] {{PlurajLingvokodoj|en}}</ref>. Li estis unu el la unuaj astronomoj, kiuj serioze opiniis ke vivo abunde ekzistus en la [[universo]], kaj estis partizano de la serĉo de [[ekstertera vivo]]. Li estis ĉefredaktoro de [[Astrophysical Journal]] de [[1932]] ĝis [[1947]] kaj prezidento de la [[Usona Astronomia Societo]] de [[1946]] al [[1949]]. == Honoroj == Li ricevis: * La [[Ora medalo de la Royal Astronomical Society|oran medalon de la Royal Astronomical Society]]<ref>[http://www.ras.org.uk/awards-and-grants/awards/268 Winners of the Gold Medal of the Royal Astronomical Society (''Ricevintoj de la Ora medalo de la Royal Astronomical Society'')] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110525064844/http://www.ras.org.uk/awards-and-grants/awards/268 |date=2011-05-25 }} {{PlurajLingvokodoj|en}}</ref> en [[1944]], * La [[Bruce Medalo]]n<ref>[http://www.phys-astro.sonoma.edu/BruceMedalists/Struve/index.html Bruce-Medaluloj: Otto Struve] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121108123930/http://phys-astro.sonoma.edu/brucemedalists/Struve/index.html |date=2012-11-08 }} {{PlurajLingvokodoj|en}}</ref> en [[1948]]. * La [[Medalo Henry Draper|Medalon Henry Draper]] en [[1949]], * La premion "[[Henry Norris Russell Lectureship]]" de la [[American Astronomical Society]] en [[1957]] Oni donis lian nomon al: * La [[Luno|luna]] [[alfrapa kratero|kratero]] [[Stuve (kratero)|Stuve]], honore al la tri astronomoj de la familio Struve, * La asteroidoj [[768 Struveana]]<ref>[http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=768+Struveana JPL Small-Body Database Browser 768 Struveana (1913 SZ)] {{PlurajLingvokodoj|en}}</ref> por la tri astronomoj de lia familio, kaj [[2227 Otto Struve]]<ref>[http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=2227+Otto Struve JPL Small-Body Database Browser 2227 Otto Struve (1955 RX)] {{PlurajLingvokodoj|en}}</ref>, * La [[Teleskopo Otto Struve]] de la [[observatorio MC Donald]]. == Noto kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{en}} [http://www.nap.edu/html/biomems/ostruve.pdf Otto Struve 1897—1963, de Kevin Krisciunas] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121016082512/http://www.nap.edu/html/biomems/ostruve.pdf |date=2012-10-16 }} * {{fr}} [http://adsabs.harvard.edu/full/1963LAstr..77..243S Otto Struve (1897-1963) de P. Swing] * {{ru}} [http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Струве%20Отто/ Струве Отто]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Struve, Otto}} [[Kategorio:Rusiaj astronomoj]] [[Kategorio:Usonaj astronomoj]] [[Kategorio:Malkovrintoj de asteroidoj]] [[Kategorio:Usonaj instruistoj]] [[Kategorio:Rusiaj militistoj de la Unua Mondmilito]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Ukrainio]] [[Kategorio:Mortintoj en Kalifornio]] [[Kategorio:Struve|Otto]] [[Kategorio:Mortintoj pro malsano]] [[Kategorio:Membroj de la Reĝa Nederlanda Akademio de Artoj kaj Sciencoj]] [[Kategorio:Membroj de la Usona Nacia Akademio de Sciencoj]] [[Kategorio:Membroj de la franca Akademio de Sciencoj]] [[Kategorio:Anoj de la Reĝa Societo de Londono]] [[Kategorio:Membroj de la Reĝa Sveda Akademio de Sciencoj]] tql412sdvuzxbbnemgzayub098f1xto 0 356101 9494317 9437098 2026-10-16T09:57:28Z Sj1mor 12103 9494317 wikitext text/x-wiki {{TemasPri|[[muzikinstrumento]]|valvo}} '''Valvo''' (aŭ '''piŝto''') servas je [[latun-blovinstrumento]] por ŝanĝi la tubolongecon ebligante [[kromata gamo|kromatan]] [[muziko]]n. Je manipulado de la valvo la aero fluas tra kroma '''tubomaŝo''' de difinita longo, pro kio la aerkolono de la instrumento (kutime) plilongiĝas. Tre malofta troveblas ''mallongigo-valvo'' kiel inverso de la priskribita funkcimaniero. Jen la aero fluas je ''ne''-manipulata valvo tra la valvomaŝo, tiel ke la aerkolono je ĝia manipulado ''mallongiĝas''. Ekzemploj por tio estas la ''franca'' konstruformo de [[Korno (muzikinstrumento)|korno]] kaj la [[Trombono#Edukado|B♭/C-trombono]]. == Aranĝaĵoj == Kutime latun-blovinstrumentoj havas tri valvojn (la %-indiko estas alproksime la tubo-plilongigo rilate la bazan longon de la instrumento): * La unua valvo plimalaltigas la [[naturtono]]n je du [[duontono]]j (12,5 %), * La dua valvo plimalaltigas la naturtonon je unu duontono (6 %), * La tria valvo plimalaltigas la naturtonon je tri duontonoj (20 %), Se ekzistas plua valvo, kutime temas pri [[#kvartvalvo|kvartvalvo]], kiu efikas tonmalaltigon je kvin duontonoj (33 %). Krom plilarĝigo de la tonamplekso kvar kaj pli valvoj proponas eblecon por solvi [[#Intonaciproblemoj|intonaciajn problemojn]]. La „ŝtopvalvo“ je la korno plilongigas proks. 10 % kaj kompensas per tio la tonaltigon, kiun kaŭzas la kompleta ŝtopado de la korna sonpeco per la mano (La ŝtopefekto mem '''ne''' estas kaŭzata de la uzado de valvo). == Konstrumanieroj == [[Dosiero:Tolocso.png|framed|Skema ilustraĵo de agordotubo]] Nuntempe kutimaj estas precipe jenaj du konstrumanieroj: '''pumpvalvoj''' (ankaŭ nomataj [[Francois Périnet|Périnet]]-valvoj) kaj '''turnovalvoj''' (ankaŭ nomataj cilindrovalvoj). La valvtubomaŝoj kutime havas cilindran enan diametron kaj – je sufiĉa longeco – propran valvo-'''agordotubon''' por precizagordado. === Pumpvalvo (Perinet-valvo) === [[Dosiero:Dugattyus_szelep.png|framed|Skema ilustraĵo de funkciado de pumpvalvo]] Pumpvalvo havas [[cilindra]]n valvokorpon, kiun oni manipulas kontraŭ risortpremo trans fingroĉapo. Du kanaloj en la valvokorpo transkondukas je manipulado la aerfluon tra la valvtubomaŝo. Tiu ĉi konstrumaniero estas nun plej vastigita kaj troviĝas aparte je la plimulto de ĉiuj [[trumpeto]]. Jam la valvo inventita en [[1813]] de [[Heinrich Stölzel]] laŭis ĉi tiun principon. Male al la nuntempa konstruformo jen la aero enfluis ĉe la malsupra flanko. Plua fruformo de pumpvalvo estis la ''berlina valvo'' (ankaŭ ''„berlina pumpilo“'''), kiun evoluis sendepende unu de la alia Stölzel [[1827]] kaj [[Wilhelm Wieprecht]] en [[1833]]. Ĝi havis flankajn enlasejojn por la valvomaŝo je sama alteco kiel la enlasejoj de la ĉeftubo. La moderna pumpvalvo devenas de la konstruaĵo, kiun prezentis [[François Périnet]] en [[1838]]. Ĝi distingiĝas per tio, ke la preskaŭ kompleta tubodiametro estas cilindra je la tuta paso. Pro la konstrumaniero la enlasejoj kaj de la ĉeftubo kaj ankaŭ de la valvomaŝo situas ĝenerale sur alia alteco ol iliaj ellasejoj. La risorto troviĝas aŭ super aŭsub la valvokorpo. Je ĉi tiu konstrumaniero la valvostreko korespondas ĝenerale almenaŭ la tubodiametron, kio povas kaŭzi je tubjo kun diametroj ĝis pli ol 20mm ludteknikajn problemojn. Aliaflanke Périnet-valvo validas kiel aparte flegiĝema, ĉar la valvokorpoj malfacile, rapide kaj kutime sen iloj estas elmunteblaj el la valvokesto. === Turnovalvo === [[Dosiero:Forgoszelep.png|eta|200ra|Skema ilustrado de turnvalva funkciado]] [[Dosiero:Ventil-Stellventil.JPG|eta|200ra|Adaptovalvo ĉe agordarko; Pozicioj: maldekstre – rekta trairo; dekstre – trairo kun plilongigo per mallonga tubo]] [[Dosiero:Ventil-Drehventilteile1b.jpg|eta|200ra|Turnvalveroj, supre de maldekstre: fermilo, ŝanĝilo, flugilo; malsupre de maldekstre: ŝraŭbfermilo, valvokesto (skatolo), valvofrapo (krampo)]] Turnovalvo havas valvokorpon kun du kanaloj, kiu du manipulado de la valvo tamen [[Rotacio|rotacias]] je 90° ĉirkaŭ sia vertikala akso. Valvomaŝo kaj ĉeftubo enbuŝiĝas je sama alteco en la keston. Manipulilo kutime estas risortopremita levilo, kiu aŭ trans mekanikaj artikoj aŭ per ŝnurmekaniko estas ligita kun la valvokorpo. Alia konstrumformo estas tiu de riglebla ''adaptovalvo'', per kiu oni povas adapti la tutan instrumenton al alia baza agordo. La turnovalvo estis evoluata en [[1818]], kiam oni petis [[Friedrich Blühmel]] kaj Heinrich Stölzel pri tio, enigi ankaŭ ĉi tiun konstruformon en la patenton de ili proponitan. Pluaj evoluigoj, nome de [[Joseph Riedl]] en [[Vieno]] [[1835]] same kiel de [[Leopold Uhlmann]] [[1843]], finfine kondukis al la ĝis nun kutima formo. La valvokorpo kun siaj lagronajloj pro produktadoteknikaj kialoj estas tradicie produktata iomete [[konusa]] (konusproprocio proks. 1:40), post la uzado de pli precizaj prilaboraj maŝinoj ekde kelkaj jaroj ankaŭ cilindra kun [[globlagro]]. Kiel materialo oni uzas * por la valvokorpo: tradicie [[latuno]]n, longdaŭre stabila estas [[bronzo]], plasto kun nerustantaj valorŝtalaj lagronajloj. * por la valvokesto (trad. „skatolo“): [[latuno]] aŭ [[arĝentano]] Turnvalvoj estas kutimaj ĉefe je korno samkiel je germanaj konstruformoj de vaste disvastigitaj blovinstrumentoj kiel ''germana koncert-[[trumpeto]]'' kaj kiel kvartvalvo ĉe ''[[Trombono#Germana kaj usona konstrumaniero|germana koncerttrombono]]''. Krome oni trovas ilin je blovinstrumentoj de la kontinenteŭropa [[popolmuziko]] kiel [[tenorkorno]] kaj [[baritonkorno]]. Por la levila transmisio la valvovojo estas reduktebla je kostoj de pli altaj ŝaltofortoj, pro kio turnvalvoj estas vaste disvastigitaj je tubjoj. == Ludoteknikaj diferencoj == Je la malsupren-premado de valvo la aerfluo estas kondukata mallongdaŭre tra la valvo-plilongigo ''kaj'' la valvokonekto. Per tio ekestas ne klare difinita tubolongeco, pro kio la ludenda (muzikenda) [[tono]] estas ege variema laŭ alteco. La tono do ne sonas klara, sed naza, subpremita, pala kaj dampite mallaŭta. Al komencantoj foje okazas, ke ili ŝaltas la valvon senintence nur duone aŭ tro malrapide aŭ ke la valvo pro manka oleado kroĉiĝas, kaj ĵus tiam aperas nedezirata „prem“-efekto, kiu en klasika muziko estas misa. Ĉefe je trumpetoj kun pumpvalvoj oni uzas ĉi tiun efekton intence, ĉar ĝi estas klare dezirata, en ĵazo, salso, popularmuziko aŭ en klasika [[Nova Muziko]] (post 1950): La ''premaĵo'' per duonpremita valvo kaj la frazigomanieroj ligitaj kun tio per tro malrapide ŝaltitaj valvoj (ekz. je ĵaztrumpetisto [[Chet Baker]]). Tiu ĉi ludmaniero ebligas ankaŭ al valvoinstrumentoj [[glitsono]]-efekton. Tiu ĉi ludmaniero estas malpli ebla je trumpetoj kun turnovalvoj: Konstruad-kaŭze la turnovalvoj situas je akustika loko, kie ĉefe troviĝas sving[[amplitudo]] (maksimuma premo) de la svinga aerkolono, kio malfaciligas la la blovisto la influadon per lipoj kaj buŝkavo. Je kutimaj Perinet-trumpetoj la valvo ofte troviĝas en la akustika duono de la tubo, kie relative ofte troviĝas svingonodoj (minimuma premo). Krome ekzistas diferenco pri la premvojo de la valvo: Je trumpetoj kun pumpvalvoj ĝi estas proks. 17 mm, je turnovalvoj proks. 8 mm. La kontrolo de la valvopozicio estas pli bona je pli longa premvojo. Ĉi tiuj konstrudiferencoj ekestis hazarde resp. devige je la fasonado de la instrumentoj kaj ne povas esti ligataj kun la vera mekanika valvokonstruaĵo. Aparta uzado aŭ prefero de la unu aŭ alia valvokonstruaĵo estas rigardendaj plejparte en historia kunteksto kun la konkreta [[Epokoj (muziko)|muzikhistorio]] kaj ties [[muziko|muzikstiloj]]. Plua interpreta ludotekniko, ĉefe aŭdebla je pumpvalvoj, estas „[[tremsono]]“. Ekzistas multegaj specialprenadoj, uzataj pro intonaciaj kialoj aŭ principe ne aŭ nur por veraj triloj esceptakaze kiel t.n. helpprenadoj. Al la specialprenadoj apartenas ekz. g (0 aŭ 1+3), b♭ (1 aŭ 1+2+3), c (0 aŭ 2+3), c♯ (1+2, 3 aŭ 1+2+3), d (1 aŭ 1+3), e♭ (2 aŭ 2+3) ktp. La alternativ- aŭ specialprenadoj plimultiĝas, kaŭzate de la pli kaj pli malvaste situantaj suprotonoj, ju pli altaj estas la elektataj tonoj. Tremsonon oni generas per tio, ke oni alterne anstataŭas normprenadon en plejeble rapida maniero per specialprenado sur la sama tonalto, per kio ekestas sonkolora trilo sur la sama tonalto. Ankaŭ ĉi tiu ludmaniero jam delonge establiĝis en ĵazo kaj en stiloj al ĝi proksimaj, kaj foje ankaŭ nuntempaj klasikaj komponistoj klare postulas ĝin. Pro la muzikstilaj tradicioj, la mekanike pli simpla amasproduktado kaj ankaŭ la „premado“- kaj „tremsono“-teknikoj en ĵazo la pumpvalva trumpeto venkis plejparte la turnvalvan trumpeton tutmonde. === Konusa valvomaŝino === Je altvaloraj instrumentoj kun larĝa [[mezuro (muzikinstrumento)|mezuro]] (ekz.: [[baritonkorno]] aŭ [[tubjo]]) la kvartvalvo kaj eblaj aliaj valvoj kun tre longaj tubomaŝoj havas foje pli larĝan enan diametron ol la aliaj valvoj. La kaŭzo por ĉi tiu konstrumaniero estas, ke la sonkoloro de tiaj instrumentoj estas destinita per ilia ege plilarĝiĝantaj diametroj. Je la uzado de la valvoj tamen oni interŝaltas pli malpli longan strekon kun cilindra diametro. Ju pli longe estas ĉi tiu cilindra diametro, des pli ŝanĝiĝas la sonkoloro kaj eksonado kompare kun la "malferma" instrumento (t.e.: oni ne uzas valvon), kio estas kutime ne dezirata. === Specialformoj === Pluaj turnvalvoj: – [[Thayer-valvo]]. Konstrukaŭze oni uzas ĝin nur por la kvartvalvo de [[trombono]]. Pluaj pumpvalvoj: – Duobla ŝovvalvo je la [[viena korno]]: Du samtempe movataj valvotuboj ŝaltas inter rektlinia kaj je 90° fleksita aertrairo. La konstruado postulas relative grandan minimuman longecon de la tubolongigo de la valvo. == Intonaciproblemoj == Se oni uzas du aŭ pli valvojn kombinite, la [[intonacio]] de la sonanta tono ne samvaloras al la kalkula sumo de iliaj intervaloj, sed la tono estas tro alta. Tion kaŭzas, ke la tubolongeco aldone per ĉiu valvo ŝaltita en la resonanckorpon nur estas kalkulita je tio, malaltigi pokaze la aerkolonon de la ''malferma'' instrumento je certa intervalo, sed ne konsideras la aerkolonon jam ''plilongigitan'' per alia valvo. (Pro la sama kialo la glitpozicioj de [[trombono]] je ŝaltita kvartvalvo ne plu egalas al tiuj de malferma instrumento, sed pokaze situas progrese pli malantaŭe – La tuta glittubo-longeco nun nur sufiĉas por entute ses pozicioj, el kiu la lasta kunfalas kun la sepa de malferma instrumento.) === Ekzempla kalkulo === Por malaltigi la tonon je duontono, la tubolongeco devas estis proksimume ses elcentojn pli longa. Je instrumento kun malferma tubolongeco de 100 cm la tubo de la [[#Aranĝaĵoj|dua valvo]] do longas ses centimetrojn. Por malaltigi la tonon je du duontonoj, oni denove devas aldoni ses elcentojn. Ĉi-foje tamen tio estas ses elcentoj de la nova bazvaloro 106 cm, de 6,36 cm, tiel ke rezultas entute 112,36 cm. Pro tio la tubo de la [[#Aranĝaĵoj|unua valvo]] ĉi-ekzemple longas 12,36 cm. Por malaltigi la tonon je plua duontono, aliĝas denove ses elcentoj – de la bazvaloro 112,36 cm, de 6,74 cm. La necesa tuta longeco do estas 119,1 cm, la tubo de la [[#Arangĝaĵoj|tria valvo]] devas esti 19,1 cm longa. Nun komencas la problemoj: Por plimalaltigi la tonon je kvar duontonoj, pluaj ses elcentoj estas bezonataj – de la nova bazvaloro 119,1 cm. La ĝusta valoro estus 7,15 cm. La unua valvo estas klare pli longa, la dua tamen iomete pli mallonga ol la postulata valoro. La valvokombinaĵo (1+2), kiun oni fakte uzas, preskaŭ atingas la bezonatan tubolongecon, sed fakte la tono estas iomete tro alta. Simila validas por ĉiuj aliaj valvokombinaĵoj. La intonacio je samtempa uzado de pluraj valvoj do principe estas pli malpli malklara, se ne okazas iaspeca kompensado. === Solveblecoj === Je la malmultaj diferencoj de la „mallongiga“ valvokombinaĵo (1+2) la kompensado okazas kutime laŭ aŭdo per la almetado. Je instrumentoj de pli mallonga tuta longeco kiel je trumpeto la diferencon oni kompensas la diferencon en kombinadoj per la tria aŭ unua valvo plejofte per simpla eltirado de la valvotubo. Je klasikaj konstruformoj de la [[tubjo]] la ĉefa agordotubo estas tiel konstruita, ke la ludanto povas eltiri ĝin dum la ludado per la maldekstra mano por kompensado. Je tubjoj kaj aliaj instrumentoj kun granda tubolongece la diferenco tamen povas esti dek du centimetroj kaj pli. Pro tiu la produktantoj de altvaloraj proponas aliajn eblecojn. Jen ili ==== Kvara valvo (kvartvalvo) ==== Je trumpeto la tonoj koncernataj de la problemo troviĝas en la pli malofte postulata malalta registro, malmulton supre de la dua naturtono. Instrumentoj, kiujn oni pli ofte ludas en ĉi tiu registro, aplikas kiel relative malalkostan rimedon ofte kvaran valvon, kiu plilongigas la tubon je la valoro necesa por '''kvarto''' (ekz. [[ettrumpeto]]j, [[baritonkorno]]j, eŭfonoj kaj simplaj tubjoj, malofte ankaŭ flugilkornoj.) Ĝi anstataŭas per tio la valvokombinaĵon (1+3), tiel ke oni povas intonacii pura la ofte postulatan kvarton sub la tria naturtono. La malofte postulata auĝmentita kvarto sub tiu intonacias per kombinaĵo (2+4) ĉiukaze multe pli bona ol per (1+2+3). Ĝi estas, kiel la ankaŭ pli malofte postulata diminuita kvarto sur (2+3), urĝakaze kompensebla per agordotubo. ==== Kompensitaj valvoj, kompensosistemo ==== La angla [[Latunblovinstrumenta konstruisto|instrumentfaristo]] [[D. J. Blaikely]] patentigis al si [[1878]] aŭtomatan kompensosistemon. Je tio la du unuaj valvoj de trivalva instrumento ricevas kroman tubomaŝon ĉe la dorsflanko; iliaj valvokorpoj havas tri anstataŭ du kanalojn. Se je ĉi tiu sistemo oni ŝaltas la ''kompensitan'' trian valvon kombinite kun aliaj valvoj, la aero estas kondukata tra ties normala valvomaŝo ''kaj krome'' tra la kompensmaŝoj, tiel ke la tuta tubolongeco laŭas la bezonatan sumon. Analoge kvarvalvaj instrumentoj havas je la unuaj tri valvo kompensmaŝojn, kiu nur kombinite kun la kvara valvo estas kunŝaltataj. Rezulte tiamaniere kompensitaj instrumentoj havas je ĉiuj kombinaĵoj kun la kompensita valvo almenaŭ alproksime la ĝustan tubolongecon. Kvarvalvaj instrumentoj eĉ havas la klaran avantaĝon de ĝusta intonacio trans la tuta okto inter baza tono kaj la dua [[naturtono]]. Ĉi tiu formo de kompensado do estas aparte grava por malaltaj instrumentoj kiel [[tubjo]] kaj [[eŭfono]]. Pro konstruaj kaŭzoj ĉi tiu solvo taŭgas aparte por instrumentoj kun [[#Pumpvalvo|pumpvalvoj]]. Malavantaĝo de kompensitaj valvoj povas esti, ke la instrumentoj per ili sonas pli obtuzaj kaj pli malbone eksonas. La kaŭzoj por tio estas supozeble maloportune muntitaj tubomaŝoj de la kompensosistemo samkiel [[turbulento]]j, kiuj ekestas ĉe koloj, ekzemple ĉe la valvoj. Dum kiam en la frutempo de ilia evoluo tio koncernis ĉiujn instrumentojn, tio nuntempe validas ĉiokaze por kompensitaj [[korno (muzikinstrumento)|kornoj]], la ununuraj kutimaj [[#Turnvalvo|turnvalvaj instrumentoj]], kiuj ankaŭ estas faritaj kun kompensiloj. ==== Kromaj kutimaj valvoj ==== Por ĉirkaŭiri la vastajn sonajn kaj eksonajn problemojn de fruaj kompensosistemoj, kelkaj faristoj ŝanĝiĝis al tio, anstataŭe enkonstrui kromajn valvojn, kies tubolongecoj estas nure destinitaj por la uzo kombinite kun aliaj valvoj. [[Dosiero:Tuba in F.jpg|eta|Tubjo en F]] Ĉi tiu sistemo konserviĝis ĝis nun ĉe la [[tubjo]]j: Multaj altvaloraj kontrabastubjoj havas kvinan valvon, kiu estas kalkulita je tio, esti uzata anstataŭ la unua valvo kombinite kun la kvara valvo ''(„eltirata granda duto“)''. Bastubjoj en F havas ĝis ses valvoj. ==== Kromaj valvomaŝoj ==== Alia alternativo konsistas en tio, doni al ĉiu valvo du tubomaŝojn. Inter ili oni povas transŝalti per kroma valvo, kiu samtempe ŝanĝas la bazan agordon je certa intervalo. Tiamaniere oni ricevas kvazaŭ du instrumentojn de malsamaj bazaj agordoj en unu. Por tonoj kun problema intonacio sur la unua flanko rezultas foje malpli problemaj alternativaj prenadoj sur la alia flanko. Ĉi tiu sistemo nuntempe estas esence grava por kornoj, kiuj ekde la sistemo evoluigita fare de [[Eduard Kruspe]] kaj [[Bartholomäus Geisig]] unuafoje en [[Erfurto]] dum la 19-a jarcento kutime ekzistas kiel F/B♭- aŭ B♭/f-duoblokorno, malpli ofte kiel F/Bv/f-trioblokorno. Kontraŭe kompareblaj plene elkonstruitaj duoblotubjoj nuntempe estas treege maloftaj. ==== Intonaciarkoj ==== Ĉano estas kompensilo, kiu ebligas ŝanĝi la longecon de valvotubo aŭ de la ĉefa agordotubo. Ĉi tiu instalaĵo, ankaŭ nomata [[Intonacio|intonaciilo]] aŭ intonacikompensilo, konsistas aŭ el ringo ligita kun la agordotubo aŭ el U-forma „selo“ movata perfingre aŭ el mekanika levilo, kiu estas premata perfingre kaj kutime havas retiran risorton. Ĉanoj jam ofte troviĝas kiel kromaj [[Intonacio|intonaciilo]] serie ĉe [[trumpeto]]j, [[korneto]]j, [[flugilkorno]]j same kiel je altvaloraj [[tubjo]]j kaj [[eŭfono]]j. Ĉe malmultkostaj trumpetoj ofte mankas ĉanoj aŭ transagordiloj por la unua valvo. Tiuj instrumentoj havas anstataŭe pli longan tubomaŝon je la tria valvo, ĉar la faristoj supozas, ke intonaci-korektado necesas nur je uzado de la tria valvo. == Vidu ankaŭ == * [[Thayer-valvo]] * [[latunblovinstrumenta konstruisto]] * [[latuna blovinstrumento]] * [[tontruo]] {{Portalo Muziko}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.usd.edu/smm/UtleyPages/Utleyfaq/brassfaq.html Elementoj de latun-blovinstrumenta konstruado] {{en}} * [http://www.dwerden.com/comp/aCompIntro6_FlowFlow_F4.html#start Detala anglalingva klarigo: Dave Werden pri kompensosistemo kun evidentaj animigitaj grafikaĵoj] [[Kategorio:Muzikinstrumenta konstruado]] [[Kategorio:Latunaj blovinstrumentoj]] [[Kategorio:Valvoj]] {{Tradukitaĵo|de|Ventil (Blasinstrument)|revizio=86134826|enmetrevizio=}} tiyy13dhx8flwrahymeb9y209odw3dt 0 362226 9494048 9301306 2026-10-15T16:43:29Z Sj1mor 12103 9494048 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Manětín | devena_nomo = Mantiná | alia_nomo = {{Lang-de|Manetin}} | kategorio = urbo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Manětín | moto = | kromnomo = baroka perlo de okcidenta Bohemio <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Manetin zamek.JPG | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = Manetin vlajka.png | blazono = Manetin znak.png <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Ĉeĥio | lando_tipo = Ŝtato | lando_flago = 1 | ŝtato = | regiono = Regiono Plzeň | distrikto = Distrikto Plzeň-nordo | municipo = Kralovice | municipo_tipo = Administra municipo | histregiono = Bohemio | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = Manětínský potok | rivero1 = | rivero_tipo = | memorindaĵo = [[Manětín (kastelo)|Manětín]] | memorindaĵo_noto = kastelo | memorindaĵo1 = | memorindaĵo_tipo = Memorindaĵo | ŝoseo = | montaro = Rakovnika montetaro <!-- *** Situo *** --> | situo = Manětín | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = 413 | lat_d = 49 | lat_m = 59 | lat_s = 30 | lat_NS = N | long_d = 13 | long_m = 13 | long_s = 59 | long_EW = E <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 84.65 | areo_rondumo = 2 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro_dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 1169 | establita_tipo = Unua skribmencio | dato = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset =+1 | horzono_DST = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset_DST =+2 | poŝtkodo = 331 62 ĝis 331 64 | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = CZ032 | kodo_tipo = [[NUTS|NUTS 3]] | kodo1 = CZ0325 | kodo1_tipo = [[NUTS|NUTS 4]] | kodo2 = CZ0325 559202 | kodo2_tipo = [[NUTS|NUTS 5]] <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = 15 | libera_tipo = Katastraj teritorioj | libera1 = 15 | libera1_tipo = Partoj de urbo | libera2 = 15 | libera2_tipo = Bazaj setlejunuoj <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo enkadre de Ĉeĥio | mapo_lokumilo = Ĉeĥio | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = | mapo1_lokumilo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = [http://www.manetin.cz www.manetin.cz] | commons = Manětín | portalo = Ĉeĥio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = }} '''Manětín''' (antaŭe ''Mantiná'', ''Manetín'', en [[latine|lat.]] kaj [[germane|ger.]] tekstoj ''Manetin'') estas [[urbo]] en norda parto de [[distrikto Plzeň-nordo]] de [[Ĉeĥio]]. En la tuta municipo, kiu ensumigas pluaj 14 vilaĝoj, vivas ĉirkaŭ 1200 loĝantoj. Ties katastra teritorio prenas 8&nbsp;465,20&nbsp;ha - ĝi estas la plej granda katastro de la municipo en la norda Pilzenio. En Manětín mem vivis en la jaro [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]] {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}}. Ties katastra teritorio havas areon 876,3&nbsp;ha kaj poŝtkodo de adresoj estas 331&nbsp;01 kaj 331&nbsp;62. {{Najbaraj municipoj}} == Situo == Manětín situas en valo de rojo nomata [[Manětínský potok]] sur montopiedo kaj deklivo de monto nomata [[Chlumská hora]], 29&nbsp;km nord-nord-okcidente de [[Plzeň]]. En la urbo kruciĝas ŝoseo [[ŝoseo 201|II/201]] kaj [[ŝoseo 205|II/205]]. == Historio de urbo == === Historio === Manětín, urbeto sur tiama landa pado el [[Prago]] ĝis [[Cheb]], estas unuafoje menciata en la jaro [[1169]], kiam ĉi tiean teritorion donacis reĝo [[Ladislao la 2-a (Bohemio)|Vladislav la 2-a]] al ordeno de [[johanitoj]]. Tiuj en la jaro [[1235]] eldevigis de la reĝo donon de rajto de juĝo kaj remparoj. Tiutempe estis en la spaco de la okcidenta parto de hodiaŭa kastelo konstruigita burgaro kaj monaĥejo. En la jaro [[1420]] reĝo [[Sigismondo la 1-a (Sankta Romia Imperio)|Sigismondo la 1-a]] [[lombardo|lombardigis]] la manětínan senjorujon al [[Bohuslav ze Švamberka]]. Tiu unue staris kontraŭ [[husmovado]], sed post tio, kiam ili en la jaro 1422 militkaptis lin, li fine alkliniĝis al ilia flanko. Pli poste transprenis la senjorujon lia frato [[Hynek Krušina ze Švamberka]]. En la manětína burgaro havis sidejon administranto [[burggrafo]]. [[Dosiero:Manetin nam.JPG|eta|250px|dekstra|Placo en Manětín kun baroka preĝejo]] Kiam Krušina en la jaro 1455 mortis, la senjorujon transprenis post li lia filo Bohuslav, kiu akre staris kontraŭ tiama reĝo [[Jiří z Poděbrad]]. Li fondis en la jaro [[1465]] kun pluaj ĉeĥaj senjoroj la t.n. [[Unueco de Zelená Hora|Unuecon de Zelená Hora]]. Je tri jaroj pli poste li kuniĝis kun [[krucistoj]] kaj entreprenis kun ili neniigajn atakojn sur teritorio de la okcidenta Bohemio. En la jaro 1483 Bohuslav foraĉetis herede de la ordeno de johanitoj la tutan senjorujon (ĝis tiu tempo li havis ĝin nur en lombardo). Familio de [[Švamberkidoj]] vendis la senjorujon en la jaro 1544. En pli postaj jaroj la posedantoj alternis pli ofte. Menciindas familio de Hrobčickidoj, kiuj proprumis la senjorujon inter la jaroj 1560-1617 kaj dum ilia regado elkreskis sur la loko de la devena burgaro renesanca kastelo. Pase de la [[tridekjara milito]] akiris la senjorujon Ester Lažanská kun edzo Jiří Mitrovský el Nemyšl. Tiu "meritis" pri perforta rekatoligo de la loĝantaro - li revokis la ĝisnunan paroĥestron kaj surparoĥigis [[jezuitoj|jezuiton]]. En la jaro 1625 ekribelis kontraŭ li servutuloj kaj sieĝis la kastelon. Mitrovský-on liberigis nur alvokita soldataro el Plzeň. Posedantino Ester Lažanská mortonte enheredigis la senjorujon al sia frato. [[Dosiero:Manětín - kostel sv. Barbory.jpg|eta|250px|dekstra|La dezertiĝinta preĝejo de sankta Barboro en orienta parto de la municipo]] La 18-a jarcento estis por Manětín en signo de ekfloro, kiun paradokse komencigis granda incendio de la urbo en la jaro [[1712]], dum kiu kuŝis per cindro la kastelo, la preĝejo kaj duono de la urbo. Senpere post la incendio lasis Václav Josef Lažanský baroke alikonstrui la forbruligitan kastelon laŭ planoj de arkitekto [[Tomáš Hafenecker]]. Pri evoluo de baroka kulturo en la urbo post morto de Václav Josef meritis ankaŭ liaj edzino kaj filo - en Manětín tiasm kreis pentristoj [[Petr Brandl]] kaj [[Filip Kristian Bentum|F. K. Bentum]], arkitektoj J. B. Santini kaj J. J. Hess, skulptistoj Š. Borovec kaj J. Herscher kaj muzika komponisto Jan Josef Brixi. En la jaro [[1809]] estis ĉe la kastelo fondita [[angla parko]]. Ekde 1830 fortiĝas protestoj kontraŭ [[laborego]]. Post ĝia nuligo, en la jaro 1850, estiĝas nova [[juĝeja distrikto]] Manětín. En la jaro [1857] estis konstruigita ŝoseo ĝis [[Žlutice]], samtempe estis projektata ankaŭ fervojo [[Plzeň]] - [[Žlutice]] - [[Karlovy Vary]]. En 1869 estis komencita agado de Korpuso de propravolaj fajroestingistoj. En [[1870-aj jaroj|70-aj jaroj]] de la 19-a jarcento daŭrigas konstruado de ŝoseoj - al [[Nečtiny]], [[Dolní Bělá]] kaj ĝis [[Kaznějov]], pli poste ĝis [[Mladotice (distrikto Plzeň-nordo)|Mladotice]] kaj ĝis [[Rabštejn nad Střelou]]. [[Dosiero:Manetin socha.jpg|eta|250px|dekstra|Unu el la statuoj ornamantaj la placon en Manětín]] Postv estiĝo de memstara [[Unua respubliko de Ĉeĥoslovakio|Ĉeĥoslovaka respubliko]] en la jaro [[1918]] plimulto de la loĝantoj de urbo hisis ĉeĥajn flagojn, nur en la kastelo pendis nigre-flava flago, kiu estis sekve de la lokaj ĉeĥoj forigita. Manětín estis unu el lastaj urboj en regiono kun superanta ĉeĥa loĝantaro - ĝi estis ĉirkaŭita de germanaj municipoj ([[Rabštejn nad Střelou]], [[Pšov]], [[Bezvěrov]]). Dum popolnombrado en 1921 estis kalkulitaj 1017 ĉeĥoj kaj 242 germanoj, t.e. kvociento de la ĉeĥoj 80%. En la jaro 1923 defenitive falis ĉiuj planoj pri konstruado de fervojo el Plzeň ĝis Manětín. Fervojhaltejo Manětín estiĝis en [[fervojlinio Plzeň - Žatec]] iam en la [[1930-aj jaroj|30-aj jaroj]], sed ĝi estis malproksima 10 kilometroj de la municipo. Pli poste ĝi estis alinomita al "Mladotice - zastávka" (''Mladotice - haltejo''). La 15-an de aŭgusto 1924 estis komencita regula aŭtobusa transporto inter Plzeň kaj Manětín. Post [[munkena interkonsento]], la 30-an de septembro 1938, Manětín fariĝis lasta ĉeĥa municipo en la ĉirkaŭaĵo, kiu ne estis almembrigita al [[Nazia Germanio|Regno]]. Manětín estis liberigita la 7-an de majo fare de [[usona armeo]]. La kastelo estis konfiskita de familio [[Lažanští z Bukové|Lažanský-idoj]], ŝtatigita kaj eluzata kiel kancalarioj de diversaj organizoj. [[Forpelo de germanoj el Ĉeĥoslovakio]] ne trafis Manětínon tiom kiel plimulton de la ĉirkaŭaj municipoj, sengermanigitaj estis nur la antaŭe "germanaj" vilaĝoj, kiuj tiam ankoraŭ memkompreneble ne apartenis sub manětín - ekz. Rabštejn nad Střelou aŭ [[Zhořec (Manětín)|Zhořec]]. Komenco de komunismoalportis ankaŭ administran reformon, kiam ekde la jaro 1949 Manětín fariĝis parto de distrikto [[Plasy]] (ĝis tiu tempo ĝi estis distrikto [[Kralovice]]). Nur la 22-a de aŭgusto 1957 en la municipo oni sukcesis krei [[Unueca agrikultura kooperativo|UAK]]. Ekde la jaro 1960 Manětín fariĝis parto de [[distrikto Plzeň-nordo]], en kiu ĝi estas ĝis hodiaŭ. En la jaroj 1973-1974 estis en deklivo de Chlumská hora konstruitaj novaj loĝejoj. Iom post iom integras al la urbo pluaj kaj pluaj vilaĝoj, maksimuma stato estas atingita en la jaro 1980, kiam la katastra teritorio de la municipo havis areon 96&nbsp;km². En la jaro 1988 transprenis la kastelon de organizo Ŝtataj arbaroj [[Muzeo kaj galerio de la norda Pilzenio]] kaj faris ampleksan rekonstruon. === Urba blazono === Manětín estas kiel urbeto unuafoje menciata en la [[14-a jarcento]], sed preciza tempo de dono de la blazono ne estas konata. La blazono estas unuafoje dokumentita per blazona sigelilo. La dekstra duono de ŝildo similigas per arĝenta malteza kruco sur nigra fono la agadon de jezuitoj en la urbo en la jaroj 1169-1420. Jiří Čarek allasas, ke la blazono povis esti emblemo de superularo, t.e. johanita [[prioro|grandprioro]] Semovít, la [[listo de teŝinaj princoj|princo teŝina]], kaj post ŝanĝo de superularo en la jaro 1420 la emblemo povis ŝanĝiĝi en blazonon de la urbo. La alia, maldekstra duono havas oran fonon, kiu posrtas duonon de nigra [[aglo|aglino]] kun ruĝa armilaro. Apasrtaĵo estas vido de la aglino, kiu ne direktas maldekstren, eksteree de la blazono, sed male dekstren al ĝia mezo. [[Dosiero:Manetin vyhled.JPG|eta|250px|dekstra|Vido al Manětín el deklivoj de monto Chlumská hory. En fono tre ampleksa arbarzono prenanta preskaŭ 8 % de la areo de la norda Pilzenio.]] === Memorindaĵoj === Pro kvanto de barokaj memorindaĵoj kaj statuoj la urbo estas markata kiel ''baroka perlo de okcidenta Bohemio''. * '''[[Manětín (kastelo)|Kastelo Manětín]]''' * '''Barokaj statuoj tra la tuta urbo''' * '''[[Preĝejo de sankta Barboro (Manětín)|Pilgrima preĝejo de sankta Barboro]]''' * '''[[Preĝejo de sankta Johano La Baptisto (Manětín)|Preĝejo de sankta Johano La Baptisto]]''' * '''Barokaj domoj sur la placo''' == Loĝantaro == {{Grafikaĵo de nombro de loĝantoj|tabelo=sub|rompi=6}} == Nuntempo == En lastaj 45 jaroj Manětín renkontiĝas kun malkresko de loĝantoj. Kaŭzo estas sendube granda soleco de la urbo sur limo de du distriktoj (hodiaŭ ankaŭ jam de du regionoj - [[Regiono Plzeň|Pilzena regiono]] kaj [[Regiono Karlovy Vary]]), kun kio estas kunigita manko de alireblaj laborokazoj. Aŭtobuso el Plzeň veturas unu horon, la plej proksimaj najbaraj urboj estas malproksimaj ĉirkaŭ 15&nbsp;km ([[Žlutice]] kaj [[Plasy]]), ekz. sed ĝis Žlutice estas pro la distrikta kaj regiona limoj malbona transporta alirebleco kaj plie tie estas ankoraŭ eble proporcie malmulte da laborokazoj ol en Manětín. Sed alie Manětín estas tre bela kaj agrabla urbo en bela kaj pura pejzaĝo. Pro sia baroka arkitekturo ĝi estas kompare kun la ĉirkaŭaj urboj absolute unika. La apudaj densaj arbaroj (la sudan parton de la katastro kreas koneksa arbara spaco kun areo preskaŭ 95&nbsp;km², atinganta ĝis [[Úněšov]]), valo de rojo [[Manětínský potok]] kaj rivero [[Střela (rivero)|Střela]] kaj pluaj interesaj lokoj en la ĉirkaŭaĵo (vilaĝo Nečtiny kun kastelo, la plej malgranda urbo en Ĉeĥio - [[Rabštejn nad Střelou]]) estas allogaĵoj por turistoj, do Manětín apartenas al ŝatataj refreŝigejaj lokoj de Pilzenanoj. En la urbo havas sidejoj bazlernejo, poŝtofico, sanitara centrejo, vendejoj, informcentro, deĵorejo de Polico de Ĉeĥio kaj kelke da restoracioj kaj [[penziono]]. == Transporto == [[Dosiero:Manětín - socha sv. Barbory.jpg|eta|250px|dekstra|Stastuo de sankta Barboro en tombejo sub preĝejo]] === Ŝosea === En la urbo kruciĝas ŝoseo [[Ŝoseo II/201|II/201]] ''(Jeneč – Křivoklát – Kralovice – Konstantinovy Lázně – Planá – HP ĝis Germanio Broumov/Mähring)'' kaj [[Ŝoseo II/205|II/205]] (Nevřeň – Nekmíř – Žlutice – Hvězda). Plu ĉi tien venas pli granda kvanto de ŝoseoj de malpli altaj klasoj kunigantaj precipe la vilaĝojn kun la urbo. === Aŭtobusa === ** Nečtiny – Plzeň ''([[ČSAD]] Autobusy Plzeň, prov. Kralovice)'' ** Manětín – [[Úterý]] ''(ČSAD Autobusy Plzeň, prov. Kralovice)'' ** Manětín – Praha ''(ČSAD Autobusy Plzeň, prov. Kralovice)'' ** Žlutice – Plzeň ''(ČSAD Autobusy Plzeň, prov. Kralovice)'' ** Plasy – Nečtiny ''(ČSAD Autobusy Plzeň, prov. Kralovice)'' ** Kralovice – Rabštejn nad Střelou ''(ČSAD Autobusy Plzeň, prov. Kralovice)'' == Partoj de urbo == {| class="wikitable" !! style="color: white; background-color: #FF7700"|<div align="center">'''Nomo de parto de municipo'''</div> || style="color: white; background-color: #FF7700"|<div align="center">'''Nombro de loĝantoj <small> ''(2001)'' </small>'''</div> || style="color: white; background-color: #FF7700"|<div align="center">'''Ŝosea distanco</div> || style="color: white; background-color: #FF7700"|<div align="center">'''Alligo al municipo</div> |- |align="center"| [[Brdo (Manětín)|Brdo]] || 27 || 3 Sv || 1961 |- |align="center"| [[Česká Doubravice]] || 20 || 5 Jv || 1961 |- |align="center"| [[Hrádek (Manětín)|Hrádek]] || 27 || 3 Sv || 1961 |- |align="center"| [[Kotaneč]] || 11|| 7 Sv || 1980 |- |align="center"| [[Lipí (Manětín)|Lipí]] || 20|| 4 J || 1961 |- |align="center"| [[Luková (Manětín)|Luková]] || 7 || 7 Sz || 1976 |- |align="center"| '''Manětín''' || 770 || – || – |- |align="center"| [[Mezí]] || 58 || 6 Sz || 1976 |- |align="center"| [[Rabštejn nad Střelou]] || 26<ref>La plej malgranda setlejo en Eŭropo, kiu havas historie urban statuson.</ref> || 9 Sv || 1980 |- |align="center"| [[Radějov (Manětín)|Radějov]] || ---<ref>En tempo de censo ne estis proklamita</ref> || 7 J || 2002 |- |align="center"| [[Stvolny]] || 109 || 5 S || 1980 |- |align="center"| [[Újezd (Manětín)|Újezd]] || 48 || 4 Z || 1976 |- |align="center"| [[Vladměřice]] || 56 || 3 Jv || 1961 |- |align="center"| [[Vysočany (Manětín)|Vysočany]] || 13 || 9 Sv || 1961 |- |align="center"| [[Zhořec (Manětín)|Zhořec]] || 53 || 7 Z || 1976 |- |} En la jaroj [[1976]]–[[1992]] estis parto de Manětín ankaŭ municipo [[Štichovice]]. [[Dosiero:Rabštejn nad Střelou.jpg|eta|250px|dekstra|Parto de Manětín estas ankaŭ la plej malgranda historia urbo de Eŭropo – Rabštejn nad Střelou.]] == Ĉirkaŭaĵo == La memstara urbo Manětín najbaras en nord-nord-okcidento kun [[Stvolny]], en nordoriento kun [[Hrádek (Manětín)|Hrádek]] kaj [[Brdo (Manětín)|Brdo]], en sudoriento kun [[Vladměřice]], sude kun [[Lipí (Manětín)|Lipí]] kaj en okcidento kun [[Lešovice]] kaj [[Újezd (Manětín)|Újezd]]. La katastra teritorio de la municipo najbaras en nordoriento kun municipo ''Žihle'', en oriento kun municipoj [[Mladotice]] kaj [[Štichovice]], en sudoriento kun municipo [[Hvozd (distrikto Plzeň-nordo)|Hvozd]], en sudo poste [[Líté]] kaj [[Horní Bělá]] kaj en okcidento [[Nečtiny]] kaj [[Bezvěrov]]. La nordan limon de la katastro kreas ankaŭ limon de distriktoj Plzeň-nordo kaj Karlovy Vary. Najbaraj municipoj el [[distrikto Karlovy Vary]] estas: [[Štědrá]], [[Pšov]] kaj [[Chyše]]. Interese estas, ke kvankam la katastro de la municipo prenas preskaŭ 85&nbsp;km², la norda rando de la konstruita loko de urbo situas eble nur proksimume 300 metroj de la municipa, la distrikta kaj la regiono limoj. == Referencoj == * Irena Bukačová, Jiří Fák, Karel Foud: ''Severní Plzeňsko II''; Nakladatelství Českého lesa, Domažlice 1997, ISBN 80-901877-5-7 * Jiří Čarek: ''Městské znaky v českých zemích'', Academia Praha 1985 {{referencoj}} {{Manětín}} {{Municipoj de Regiono Plzeň|Distrikto Plzeň-nordo}} [[Kategorio:Manětín| ]] [[Kategorio:Municipoj en distrikto Plzeň-nordo]] [[Kategorio:Urboj en distrikto Plzeň-nordo]] [[Kategorio:Urboj en Bohemio]] [[Kategorio:Setlejoj en Rakovnika montetaro]] l2d4dlajey6ioikpmybefzodvmdrczh 0 369686 9494180 9244683 2026-10-16T02:00:21Z Heitor100YT 220100 Removido o Mapa de Kaloré Fora da Predefinição da Página. 9494180 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=BR}} '''Kaloré''' estas municipo de la [[brazilo|brazila]] subŝtato [[Paranao]], kiu taksis 4.503 loĝantojn en [[2010]] <ref name="ibge-loĝ">{{citaĵo el la reto|url=http://www.censo2010.ibge.gov.br/|titolo=Censo 2010|jaro=2010|alirdato=2 de aŭgusto 2011|formato=HTML|aŭtoro=IBGE|arkivurl=https://web.archive.org/web/20101126040344/http://www.censo2010.ibge.gov.br/|arkivdato=2010-11-26}}</ref>. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Municipoj de Paranao]] == Eksteraj ligiloj == * {{pt}} [http://www.kalore.pr.gov.br/ Oficiala paĝo] * {{pt}} [http://www.ampr.org.br/ Asocio de Municipoj de Paranao] {{Ĝermo|Brazilo}} {{Koord|-23.816944|-51.667778|formato=gms|montru=titolo}} [[Kategorio:Municipoj de Paranao]] riudr8dbg0qph4n3h3g79316zqrvlqi 0 378475 9494204 9309530 2026-10-16T05:53:51Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494204 wikitext text/x-wiki {{Informkesto akademio | emblemo = {{#invoke:Wikidata|claim|P154}} |bildo={{#property:P18}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=latitude}}<!--ĉikaze koordinatoj de la ĉefa sidejo--> |longitudo ={{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO=PL |situo sur mapo=Centra Varsovio |situo sur mapo2=Varsovio |zomo=13 |fondodato=1951 }} [[Dosiero:Warsaw Easter 2008 028.jpg|eta|Ĉefseĝo de la Pola Scienca Akademio en la Staszic-palaco]] [[Dosiero:Bedlewo institute.JPG|eta|Konferenca Centro de la matematika instituto de la Pola Scienca Akademio en Będlewo]] La '''Polska Akademia Nauk''' (PAN) (eo. '''Pola Scienca Akademio''') estas ŝtata scienca establaĵo, kiu kaj prezentas la plej famajn sciencularanojn de [[Pollando]] kaj reton de komune administrataj ŝtataj sciencinstitutoj, kies celo estas la efektivigo de studoj je laŭeble alta nivelo. == Historio == La PAN kreiĝis en la jaro 1951 ĉe la unua kongreso de la Pola Scienco transprenante la [[Sovetunio|sovetan]] ([[Stalinismo|stalinan]]) ekzemplon kiel kununuiĝo de la malnova ''Polska Akademia Umiejętności'' (''Pola Akademio de Kono'', PAU), de la ''Towarzystwo Naukowe Warszawskie'' (''Varsovia Scienca komunumo'') kaj de la ''Krakowskie Towarzystwo Naukowe'' (''Krakova Scienca Komunumo'') kiel pura scienca komunumo. Unue en la jaro 1960 ĝi estis transformita al centrala ŝtata institucio – funkcio, kiun ĝi ree perdis post la sistema ŝanĝo en 1990. La ŝtatan scienckontrolon transprenis anstataŭe la ''Komitet Badań Naukowych'' (''Komitato por sciencaj studoj''). == Strukturo == Kiel scienca komunumo la PAN ne enhavas pli ol 350 laŭordajn membrojn. Krome korespondantajn membrojn ĝi ankaŭ enhavas. La membreco estas donata dumvive. La rajton, sugesti korespondantajn membrojn, havas la laŭordaj membroj kaj la sciencaj konsilioj de la universitatoj kaj membraj institutoj de la akademio. Novaj laŭordaj membroj estas elektataj per la ceteraj membroj se seĝoj malokupiĝas. Tute estas ĉirkaŭ 30 % de la membroj eksterlandaj scienculoj. Ĉiuj membroj kune kreas la ĝeneralasembleon, kiu elektas la prezidanton, la prezidion kaj la estrojn de la diversaj eroj kaj de la komitatoj. Kiel reto de institutoj la PAN enhavas kelkajn dekduojn da tiaj establaĵoj el ĉiuj sciencaj regionoj. La financadon de la institutoj administras senpere la ''Komitet Badań Naukowych''. En la institutoj laboras ĉirkaŭ 2000 scienculoj. La establaĵoj ne donas bazajn studojn por studentoj, sed nur doktoriĝajn kaj habilitiĝajn studadojn. La centralaj establaĵoj de la PAN kaj la kancelario aŭ la arkivo estas lokataj en [[Varsovio]]. Krome ekzistas regionaj sekcioj en [[Krakovo]], [[Dancigo]], [[Lublin]], [[Katowice]], [[Vroclavo]], [[Lodzo]] kaj [[Poznań]] Ekzistas sep superaj fakultatoj: * ''Wydział Nauk Społecznych'' (Socia scienco) * ''Wydział Nauk Biologicznych'' (Biologiaj sciencoj) * ''Wydział Nauk Matematycznych, Fizycznych i Chemicznych'' (Matematikaj, fizikaj kaj kemiaj sciencoj) * ''Wydział Nauk Techniczych'' (Teknikaj sciencoj) * ''Wydział Nauk Rolniczych, Leśnych i Weterynaryjnych'' (Agraraj, forstaj kaj veterinaraj sciencoj) * ''Wydział Nauk Medycznych'' (Medicinaj sciencoj) * ''Wydział Nauk o Ziemi i Nauk Górniczych'' (Geo- kaj minado-sciencoj) La akademio ankaŭ enhavas la centron por historia studo (Berlino)<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.cbh.pan.pl/ |titolo=Zentrum für Historische Forschung Berlin der Polnischen Akademie der Wissenschaften |alirdato=2011-10-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110924213938/http://www.cbh.pan.pl/ |arkivdato=2011-09-24}}</ref> kaj la sciencan centron de la Pola Scienca Akademio en [[Vieno]].<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.viennapan.org/Internet_2007/index_de.html |titolo=Wissenschaftliches Zentrum der Polnischen Akademie der Wissenschaften in Wien |alirdato=2011-10-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090812115329/http://www.viennapan.org/Internet_2007/index_de.html |arkivdato=2009-08-12 }}</ref> == Konindaj membroj == * [[Janusz Groszkowski]], elektronikisto, [[rektoro]] (1962–1971) * [[Michał Kleiber]], informadikisto, rektoro (2007–2014) * [[Leszek Kołakowski]], filozofo * [[Tadeusz Kotarbiński]], filozofo, rektoro (1957–1962) * [[Aleksander Wolszczan]], astronomo * [[Jerzy Vetulani]], nervobiologo == Interesaĵo == Okaze de [[Zamenhof]]-Jaro laŭ invito de profesoro Wojciech Chlebda, gvidanto de [[lingvistiko|Lingvistika]] Komitato de PAN, la 9-an de decembro 2017 d-ino [[Ilona Koutny]] prelegis pri ''Kiel [[lingvo]] el [[provtubo]] ekvivis? [[Tipologio|Tipologia]] aliro al la lingvo [[Esperanto]]'', "[[Pola Esperantisto]]", n-ro 5/2017 == Vidu ankaŭ == * [[Centro de Scienco Koperniko]] * [[Scienca Pikniko]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.english.pan.pl/ Retejo de la akademio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100929123840/http://www.english.pan.pl/ |date=2010-09-29 }} {{en}} * Hans Golombek: [http://www.daad.de/de/download/laenderinformationen/polen_pan.pdf ''Pola Scienca Akademio.''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081119115155/http://www.daad.de/de/download/laenderinformationen/polen_pan.pdf |date=2008-11-19 }} mallonga prezentado de la akademio (el la jara raporto de la DAAD, 2002) ([[Portebla dokumentformo|PDF]]; 98&nbsp;kB) {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Pola Scienca Akademio| ]] [[Kategorio:Erudiciulaj asocioj en Pollando]] [[Kategorio:Organizaĵoj en Varsovio]] mdrcnxzw89ajksik00zd8v7qko0qqx2 0 379720 9494036 8980245 2026-10-15T16:36:14Z Sj1mor 12103 9494036 wikitext text/x-wiki {{Informkesto setloloko de Svislando |nomo=Aetigkofen |blazono=[[Dosiero:Aetigkofen-blason.png|120ra|centre|<small>Blazono de Aetigkofen</small>]] |priskribo de blazono=Blazono de Aetigkofen |bildo=<!---[[Dosiero:XX|eta|285ra|centre|<small> Aetigkofen </small>]]---> |kantono=Soloturno |distrikto=[[Bucheggberg (distrikto)|Bucheggberg]] |komunumo=[[Buchegg SO|Buchegg]] |latitudo=47/7/35/N |longitudo=7/28/0/E |regiono-ISO=CH-SO |loĝantaro=176 |areo=2,03 |alteco=610 |poŝtkodo=4583 |kodo=2441 |mapo=[[Dosiero:Karte Gemeinde Aetigkofen 2010.png|285ra|centre|<small>Mapo de Aetigkofen </small>]] |priskribo de mapo=Mapo de Aetigkofen }} '''Aetigkofen''' estas iama komunumo kaj ekde la 1-a de januaro 2014 parto de la komunumo [[Buchegg SO|Buchegg]] en la [[distrikto Bucheggberg]] en [[Kantono Soloturno]], [[Svislando]]. Ĝi havis 176 loĝantojn je la 31-a de decembro 2010. == Geografio == Aetigkofen situas en la [[Svisa Mezlando]] en terenkaldrono sur la norda flanko de la montoĉeno Bucheggberg sur alteco de 610 m [[s.m.]] La kaldronon, en kiu troviĝas la vilaĝo, ĉirkaŭas arbaraj montetoj. La teritorio de la iama komunumo etendiĝas sur areo de 2,03 km², de kiuj 35% estas kovritaj de [[arbaro]], 59% servas por [[agrikulturo]] kaj 6% por [[setlado]].<ref>Fonto: [http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/02/03/blank/data/gemeindedaten.html Komunumdatumoj de la retejo de la Svisa Federacia Oficejo pri Statistiko, retejo konsultita la 4-an de novembro 2011]</ref> Sude de la komunumo situas la ebena [[Valo de Limpach]]. Krom la vilaĝo Aetigkofen apartenas al la komunumo la setlejo [[Mettlen]] okcidente de la vilaĝo. == Najbara komunumoj == La iama komunumo Aetigkofen limas ĝis la komunumakunigo fine de 2013 en nordo kaj nordoriento al [[Mühledorf SO|Mühledorf]], en sudoriento al [[Unterramsern]], en sudo al [[Messen]], kaj en okcidento al [[Lüterswil-Gächliwil]]. == Trafiko == La iama komunumo Aetigkofen situas flanke de la gravaj trafikvojoj. Ĝi atingeblas per flankaj vojoj de Gächliwil, Mühledorf kaj Limpach. Al la publika transportreto la komunumo estas konektita per la [[poŝtaŭtolinio]] de [[Messen]] al la stacidomo de [[Lohn SO|Lohn]]-[[Lüterkofen]]. La plej proksima alveturejo al la [[svisa aŭtovojo A1]] troviĝas en distanco de proksimume 12 kilometrojn sudoriente apud [[Kirchberg BE|Kirchberg]], kaj la plej proksima alveturejo al la [[svisa aŭtovojo A5]] situas 10 kilometrojn nordokcidente apud [[Grenchen]]. == Historio == La unua dokumenta mencio de Aetigkofen datiĝas el la jaro [[1034]] kiel ''Etikhouen''. Dum la 13-a kaj 14-a jarcento Aetigkofen estis parto de la Senjorujo Buchegg, kiu fariĝis en la jaro [[1391]] la [[Soloturno|soloturna]] [[voktejo]] [[distrikto Bucheggberg|Bucheggberg]]. Ĝis la [[Helveta Revolucio]] de [[1798]] la malalta [[jurisdikcio]] pri Aetigkofen apartenis al la soloturna tribunalo de [[Aetingen]] kaj la supera jurisdikcio al la [[Berno|berna]] tribunalo de [[Zollikofen]]. <ref>Fonto: [http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D1074.php ''Peter Lätt'': ''Aetigkofen'' en ''Historia Leksikono de Svislando'' (2009-06-23)]</ref> Kun efiko de la 1-a de januaro 2014 la iamaj komunumoj [[Aetigkofen]], [[Aetingen]], [[Bibern SO|Bibern]], [[Brügglen]], [[Gossliwil]], [[Hessigkofen]], [[Küttigkofen]], [[Kyburg-Buchegg]], [[Mühledorf SO|Mühledorf]] kaj [[Tscheppach]] estis kunigitaj al la nova komunumo [[Buchegg SO|Buchegg]].<ref>[http://www.buchegg-so.ch Retejo de la nova komunumo Buchegg]</ref> == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.aetigkofen.ch Oficiala retejo de la komunumo Aetigkofen] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20211122181402/http://www.aetigkofen.ch/ |date=2021-11-22 }} {{HLS|D1074}} {{Komunejokat}} <!--- == Bildoj == <gallery> </gallery> ---><br /> {{Navigilo:Komunumoj de la Distrikto Bucheggberg}} 6xwrjcbx1g8j4r51un1yejuseun7omc 0 385552 9494227 9285679 2026-10-16T07:48:49Z Sj1mor 12103 9494227 wikitext text/x-wiki {{Informkesto artisto}} '''Lajos TIHANYI''' [lajoŝ tihanji], [[hungare]] '''Tihanyi Lajos''' estis hungara [[pentristo]]. [[Dosiero:Tihanyi Lajos (1885-1938) önarcképe.jpg|eta|250px|<center>Memportreto de Lajos Tihanyi]] [[Dosiero:Tzara by Tihanyi.jpg|eta|250px|Portreto pri Tristan Tzara]] == Vivo == Li naskiĝis en [[Budapeŝto]] la [[29-an de oktobro]] [[1885]]. Li mortis en [[Parizo]], la [[11-an de junio]] [[1938]]. Li estis surdulo, tamen li iomete parolis [[voĉo]]jn. Li apartenis al [[Okopo (artista grupo)]]. Li lernis pentradon en Budapeŝto, poste pentradis en [[Artkolonio de Nagybánya]] inter [[1907]]–[[1910]], dume la unuaj verkoj aperis en [[ekspozicio]] en Budapeŝto. Fine de la [[1920-aj jaroj]] li vojaĝis al [[Francio]], kie li ĝismorte vivis. == Verkoj (elekto) == * [[1907]] Banantoj (''Fürdőzők'') * [[1908]] Ciganino kun infano (''Cigányasszony gyermekkel'') * 1908 Strato en Nagybánya (''Nagybányai utcarészlet'') * 1908 Pejzaĝo (''Tájkép'') * [[1909]] Pejzaĝo kun ponto (''Tájkép híddal'') * [[1912]] Memportreto (''Önarckép"") * [[1918]] Portreto pri [[Endre Ady]] * [[1921]] Laborista familio (''Munkáscsalád'') * [[1926]] Portreto pri [[Tristan Tzara]] * [[1928]] Banilantoj (''Beszélgetők'') == Fontoj == * Hungara Vikipedio {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Tihanyi Lajos}} [[Kategorio:Hungaraj pentristoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] [[Kategorio:Hungardevenaj francoj]] 4aqvio725fzazpj6d2msoldxnvks0pq 9494229 9494227 2026-10-16T07:49:32Z Sj1mor 12103 9494229 wikitext text/x-wiki {{Informkesto artisto|priskribo=Memportreto de Lajos Tihanyi}} '''Lajos TIHANYI''' [lajoŝ tihanji], [[hungare]] '''Tihanyi Lajos''' estis hungara [[pentristo]]. <!--[[Dosiero:Tihanyi Lajos (1885-1938) önarcképe.jpg|eta|250px|<center>]]--> [[Dosiero:Tzara by Tihanyi.jpg|eta|250px|Portreto pri Tristan Tzara]] == Vivo == Li naskiĝis en [[Budapeŝto]] la [[29-an de oktobro]] [[1885]]. Li mortis en [[Parizo]], la [[11-an de junio]] [[1938]]. Li estis surdulo, tamen li iomete parolis [[voĉo]]jn. Li apartenis al [[Okopo (artista grupo)]]. Li lernis pentradon en Budapeŝto, poste pentradis en [[Artkolonio de Nagybánya]] inter [[1907]]–[[1910]], dume la unuaj verkoj aperis en [[ekspozicio]] en Budapeŝto. Fine de la [[1920-aj jaroj]] li vojaĝis al [[Francio]], kie li ĝismorte vivis. == Verkoj (elekto) == * [[1907]] Banantoj (''Fürdőzők'') * [[1908]] Ciganino kun infano (''Cigányasszony gyermekkel'') * 1908 Strato en Nagybánya (''Nagybányai utcarészlet'') * 1908 Pejzaĝo (''Tájkép'') * [[1909]] Pejzaĝo kun ponto (''Tájkép híddal'') * [[1912]] Memportreto (''Önarckép"") * [[1918]] Portreto pri [[Endre Ady]] * [[1921]] Laborista familio (''Munkáscsalád'') * [[1926]] Portreto pri [[Tristan Tzara]] * [[1928]] Banilantoj (''Beszélgetők'') == Fontoj == * Hungara Vikipedio {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Tihanyi Lajos}} [[Kategorio:Hungaraj pentristoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] [[Kategorio:Hungardevenaj francoj]] d0dkfq3ie296ad3j4jqvvrqpoic0rl1 0 391675 9494187 9486721 2026-10-16T02:48:27Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494187 wikitext text/x-wiki {{Informkesto sciencisto}} '''Philip Herbert COWELL''' (naskiĝis la [[7-a de aŭgusto|7-an de aŭgusto]] [[1870]] en [[Kolkato]], mortis la [[6-a de junio|6-an de junio]] [[1949]] en [[Aldeburgh]]) estis [[Britio|brita]] [[astronomo]]. Li lernis en [[Eton College]] kaj en [[Trinity College (Kembriĝo)|Trinity College]] de [[Kembriĝo (Britio)]]<ref>[http://venn.lib.cam.ac.uk/cgi-bin/search.pl?sur=&suro=c&fir=&firo=c&cit=&cito=c&c=all&tex=CWL889PH&sye=&eye=&col=all&maxcount=50 "Cowell, Philip Herbert", el la paĝaro de ''Alumni Cantabrigienses''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120827004831/http://venn.lib.cam.ac.uk/cgi-bin/search.pl?sur=&suro=c&fir=&firo=c&cit=&cito=c&c=all&tex=CWL889PH&sye=&eye=&col=all&maxcount=50 |date=2012-08-27 }} {{PlurajLingvokodoj|en}}</ref>. Li iĝis dua ĉef-helpanto en la [[Royal Greenwich Observatory|Reĝa Observatorio de Greenwich]] en [[1896]] kaj poste ĉef-intendanto de la "''HM Oficejo pri Mararmea Almanako''" de [[1910]] al [[1930]]. Li laboris pri la [[ĉiela mekaniko]] kaj la [[orbito]]j de la [[kometo]]j kaj de la [[asteroido]]j. Li zorge studis la malakordon kiu tiam ekzistis inter la teoria kaj la observata lokalizo de la [[Luno]]. Li malkovris la asteroidon [[4358 Lynn]] la {{daton|5|oktobro|1909}} elde la Observatorio de Greenwich. Li estis elektita ''Kamarado de la [[Reĝa Societo de Londono]]'' en [[majo]] [[1906]] kaj ricevis la [[Ora Medalo de la Royal Astronomical Society|Oran Medalon de la Royal Astronomical Society]]<ref>[http://www.ras.org.uk/awards-and-grants/awards/268 Winners of the Gold Medal of the Royal Astronomical Society (''Ricevintoj de la Ora medalo de la Royal Astronomical Society'')] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110525064844/http://www.ras.org.uk/awards-and-grants/awards/268 |date=2011-05-25 }} {{PlurajLingvokodoj|en}}</ref> en [[1911]]. La [[asteroido]] [[1898 Cowell]] estis nomita en lia honoro. == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == * {{en}} [http://www2.royalsociety.org/DServe/dserve.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=%28Surname%3D%27cowell%27%29 Cowell, Philip Herbert (1870 - 1949), Katalogo de la Biblioteko kaj Arkivoj de la Reĝa Societo]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{en}} [http://adsabs.harvard.edu/full/1950MNRAS.110R.125. Philip Herbert Cowell, nekrologo el ''Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, Vol. 110, p.125-128''] {{Vivtempo|Cowell, Philip Herbert}} [[Kategorio:Britaj astronomoj]] lrtc9smkkrn5fy105ecsd6h1ep248mv 0 395379 9493939 9136079 2026-10-15T13:13:34Z Sj1mor 12103 9493939 wikitext text/x-wiki {{AliajSignifoj|teksto=La mallongigo [[BE]] en Mühleberg BE staras por la svisa [[Kantono Berno]]. Por aliaj signifoj de la nomo vidu sub '''[[Mühleberg]]'''}} {{Informkesto komunumo en Kantono Berno |nomo=Mühleberg |blazono=[[Dosiero:CHE Mühleberg COA.svg|120px|center|<small>Blazono de Mühleberg</small>]] |priskribo de blazono=Blazono de Mühleberg |bildo=[[Dosiero:2012-07-18-Regiono Arbergo (Foto Dietrich Michael Weidmann) 042.JPG|285px|center|<small>Vilaĝocentro de Mühleberg</small>]] |priskribo de bildo=Vilaĝocentro de Mühleberg |kantono=Berno |administra distrikto=[[Berno-Mezlando (administra distrikto)|Berno-Mezlando]] |distrikto=[[Laupen (distrikto)|Laupen]] |koord={{Koordinatoj gms|46|57|11|N|7|15|36|E}} |loĝantoj=2654 |areo=26,25 |alteco=557 |poŝtkodo=3203 Mühleberg<br />3205 Gümmenen |kodo=0668 |mapo=[[Dosiero:Karte Gemeinde Mühleberg 2023.png|285px|center|<small>Mapo de Mühleberg</small>]] |priskribo de mapo=Mapo de Mühleberg }} '''Mühleberg''' estis ĝis la 31-a de decembro [[2009]] komunumo de la [[distrikto Laupen]] kaj ekde la 1-a de januaro [[2010]] komunumo de la [[administra distrikto Berno-Mezlando]] en [[Kantono Berno]], [[Svislando]]. Ĝi havis 2654 loĝantojn je la 31-a de decembro 2010. == Geografio == La Mühleberg situas proksimume 10 kilometrojn okcidente de la centro de la [[federacia urbo]] [[Berno]] en la [[Svisa Mezlando]] ĉe la suda bordo de la rivero [[Aro (rivero)|Aro]], kiu apud Mühleberg estas barita al la [[Lago de Wohlen]]. La okcidentan limon de la komunumo formas la rivero [[Sarino]], kiu en nordokcidento de la komunumo alfluas al Aro. La relative grandteritoria komunumo Mühleberg konsistas el 34 vilaĝoj, nome [[Allenlüften]], [[Aumatt]], [[Brand]], [[Buch ĉe Mühleberg]], [[Buttenried]], [[Dällenbach]], [[Eggenberg]], [[Fluh]], [[Fuchsenried]], [[Gäu]], [[Grossmühleberg]], [[Gümmenenau]], [[Gümmenen]], [[Haselholz]], [[Heggidorn]], [[Juchlishaus]], [[Kirchmoos]], [[Ledi]], [[Mädersforst]], [[Marfeldingen]], [[Mauss]], [[Michelsforst]], Mühleberg, [[Niederruntigen]], [[Oberei ĉe Mühleberg]], [[Rosshäusern]], [[Rüplisried]], [[Rüplisried-Mauss]], [[Salzweid]], [[Schnurrenmühle]], [[Spengelried]], [[Strassacker]], [[Trüllern]] kaj [[Zihlacker]]. La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 26,25 km², de kiuj 32,8% estas kovritaj de [[arbaro]], 53,3% servas por [[agrikulturo]] kaj 9,2% por [[setlado]]. <ref>Fonto: [http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/02/03/blank/data/gemeindedaten.html Komunumdatumoj de la retejo de la Svisa Federacia Oficejo pri Statistiko, retejo konsultita la 5-an de novembro 2011]</ref> == Najbaraj komunumoj == La komunumo Mühleberg limas en nordo al [[Oltigen]], en nordoriento al [[Wohlen ĉe Berno]], en oriento al [[Frauenkappelen]], en sudooriento al [[Berno]], en sudo al [[Neuenegg]], en sudokcidento al [[Laupen]], en okcidento al [[Ferenbalm]], en nordokcidento al [[Wileroltigen]], en nordnordokcidento al [[Golaten]]. == Nuklea centralo Mühleberg == En nordo de la komunumo ĉe la bordo de Aro, sube de la Lago de Wohlen situas la [[nuklea centralo Mühleberg]]. La [[nuklea elektrocentralo]] kun [[bolakva reaktoro]] estis malfermita post kvinjara konstruperiodo en la jaro [[1972]]. Post plendo kontraŭ la senlima funkcipermeso la Federacia Administrotribunalo de Svislando verdiktis la 1-an de marto, ke la funkcipermeso de la nuklea centralo Mühleberg estos limigita ĝis la 28-an de junio [[2013]], kio signifas, ke la nuklea centralo devos estis malŝaltita en la jaro 2013, se ĝia sekureco ĝis tiam ne povas esti garantiita. == Trafiko == Tra Mühleberg pasas la kantona ĉefvojo n-ro 1 kaj la [[svisa aŭtovojo A1]], al kiu la komunumo havas propran alveturejon. Tra la komunumo pasas la trajnlinio de [[Berno]] al [[Neŭŝatelo]] kun du stacidomoj ({{stacidomo|Rosshäusern}} kaj {{stacidomo|Gümmenen}}) sur la komunuma teritorio. Krome kondukas buslinio de Mühleberg al Berno. == Historio == La unua dokumenta mencio de Mühleberg datiĝas el la jaro [[1011]] kiel ''Mulinberg''. Mühleberg (ankaŭ nomita Kirch-Mühleberg) apartenis kune kun Grossmühleberg kaj Buch al feŭdo, kiu apartenis al la nobela familio de Buch kaj estis en la jaro [[1599]] vendita al [[Berno]]. Aliaj senjorujetoj kiel ekzemple la tribunalo de Gümmenen jam en la jaro [[1467]] sur la teritorio de la hodiaŭa komunumo jam antaŭe fariĝis havaĵo de Berno. Berno atribuis Mühleberg al la tribunalo de Gümmenen en la kamparvoktejo Laupen. La politika komunumo Mühleberg estis kreita en la jaro [[1803]] kaj atribuita al la [[distrikto Laupen]]. En la jaro [[1869]] la vilaĝoj Aumatt, Buttenried, Horn, Niederruntigen kaj Rewag estis kunigitaj kun Mühleberg, kiu tiel akiris sian hodiaŭan grandecon. Post la dissolvo de la malnovaj bernaj distriktoj en la jaro 2010, Mühleberg estis atribuita al la [[administra distrikto Berno-Mezlando]].<ref>Fonto: [http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D398.php ''Anne-Marie Dubler'': ''Mühleberg'' en ''Historila Leksikono de Svislando'' (2009-09-08)]</ref> == Vidu ankaŭ == * Aliaj signifoj de [[Mühleberg]] * [[Gümmenen (stacidomo)]] * [[Rosshäusern (stacidomo)]] == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.muehleberg.ch Oficiala retejo de la komunumo Mühleberg] {{Komunejokat|Mühleberg|Mühleberg}} == Bildoj == <gallery> Dosiero:KernkraftwerkMühleberg.jpg|<small>Atomcentralo Mühleberg</small> Dosiero:2012-07-18-Regiono Arbergo (Foto Dietrich Michael Weidmann) 060.JPG|<small>La vilaĝo Mühleberg vidita de la preĝejo</small> Dosiero:Muehleberg Reformierte Kirche 02.jpg|<small>Preĝejo Mühleberg</small> Dosiero:Muehleberg Reformierte Kirche 10.jpg|<small>Interno de la preĝejo</small> Dosiero:2012-07-18-Regiono Arbergo (Foto Dietrich Michael Weidmann) 064.JPG|<small>Vilaĝeniro de Buttenried</small> Dosiero:Wasserkraftwerk Muehleberg 06.jpg|Elektrocentralo Mühleberg kun la baraĵo de la [[Lago de Wohlen]] </gallery> <br /> {{Navigilo:Komunumoj de la administra distrikto Berno-Mezlando}} {{Navigilo:Komunumoj de la distrikto Laupen}} 2gcdsjg0ijbp0rqgukutkzohstozg94 0 395703 9494034 8892269 2026-10-15T16:35:56Z Sj1mor 12103 9494034 wikitext text/x-wiki {{Informkesto komunumo en Kantono Berno |nomo=Kriechenwil |blazono=[[Dosiero:CHE Kriechenwil COA.svg|120px|center|<small>Blazono de Kriechenwil</small>]] |priskribo de blazono=Blazono de Kriechenwil |bildo=[[Dosiero:2012-04-26 Sense-Sarino (Foto Dietrich Michael Weidmann) 150.JPG|285px|center|<small>Kriechenwil</small>]] |priskribo de bildo=Kriechenwil |kantono=Berno |administra distrikto=[[Berno-Mezlando (administra distrikto)|Berno-Mezlando]] |distrikto=[[Laupen (distrikto)|Laupen]] |koord={{Koordinatoj gms|46|54|36|N|7|13|12|E}} |loĝantoj=411 |areo=4,75 |alteco=530 |poŝtkodo=3197 |kodo=0666 |mapo=[[Dosiero:Karte Gemeinde Kriechenwil 2023.png|285px|center|<small>Mapo de Kriechenwil</small>]] |priskribo de mapo=Mapo de Kriechenwil }} '''Kriechenwil''' (prononcu ''kriĥnvil'', oficiala nomo ĝis 1959 '''Dicki''') estis ĝis la 31-a de decembro [[2009]] komunumo de la [[distrikto Laupen]] kaj ekde la 1-a de januaro [[2010]] komunumo de la [[administra distrikto Berno-Mezlando]] en [[Kantono Berno]], [[Svislando]]. Ĝi havis 411 loĝantojn je la 31-a de decembro 2010. == Geografio == Kriechenwil situas en la [[Svisa Mezlando]] proksimume 20 kilometrojn okcidente de la centro de la [[federacia urbo]] [[Berno]]. La sudorientan limon de la komunumo formas la rivero [[Sarino]]. En sudokcidento de la komunumo situas arbaro kun marĉo kaj lageto, kiu en la germana lingvo simple nomiĝas ''Seeli'' (lageto). La komunumo konsistas el la vilaĝo Kriechenwil (sur alteco de 530 m [[s.m.]] en la centro de la komunumo), [[Schönenbühl]] (sur alteco de 522 m [[s.m.]] en nordokcidento de la komunumo) kaj [[Risau]] (sur alteco de 490 m [[s.m.]], ĉe la norda marĝeno de ebenaĵo nordokcidente de la rivero Sarino.)<ref>Fonto: [http://map.geodataviewer.admin.ch/geodatenviewer.php?x=583344&y=195456# Reta mapo 1:20000 de Swisstopo]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 4,75 km², de kiuj 39,9% estas kovritaj de [[arbaro]], 54,4% servas por [[agrikulturo]] kaj 5,5% por [[setlado]]. <ref>Fonto: [http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/02/03/blank/data/gemeindedaten.html Komunumdatumoj de la retejo de la Svisa Federacia Oficejo pri Statistiko, retejo konsultita la 5-an de novembro 2011]</ref> == Najbaraj komunumoj == La komunumo Kriechenwil limas en nordo al [[Ferenbalm]], en nordnordoriento al la [[eksklavo]] [[Wallenbuch]] de la [[Kantono Friburgo|friburga]] komunumo [[Gurmels]] ([[Kantono Friburgo|FR]]), en nordoriento al la [[eksklavo]] [[Gammen]] de la komunumo [[Ferenbalm]], en oriento al [[Laupen]], en sudoriento al [[Bösingen FR|Bösingen]] ([[Kantono Friburgo|FR]]), en sudokcidento al [[Kleinbösingen]] ([[Kantono Friburgo|FR]]), en okcidento al [[Gurmels]] ([[Kantono Friburgo|FR]]), kaj en nordokcidento al [[Ulmiz]] ([[Kantono Friburgo|FR]]). == Trafiko == Kriechenwil situas flanke de la gravaj trafikvojoj. La komunumo atingeblas per diversaj flankaj vojo de la najbaraj komunumoj. La plej proksima alveturejo al la [[svisa aŭtovojo A1]] troviĝas proksimume 5 kilometrojn nordokcidente de la komunumo apud [[Morato]] kaj al la [[svisa aŭtovojo A12]] kvin kilometrojn sudoriente apud [[Flamatt]]. Al la publika transportreto la komunumo estas konektita per buslinio, kiu cirkulas inter la stacidomoj de [[Gümmenen]] kaj de [[Laupen]]. == Historio == La unua dokumenta mencio de Kriechenwil, kiu ĝis [[1959]] oficiale nomiĝis '''Dicki''', datiĝas el la jaro [[1353]] ''Digki''. Dum [[mezepoko]] Kriechenwil apartenis al la Senjorujo Laupen kaj kun ĝi fariĝis en la jaro [[1324]] havaĵo de la urbo [[Berno]] kaj ek de tiam formis parton de la kamparvojktejo Laupen kaj ek de [[1798]] de la [[distrikto Laupen]], kiu en la jaro [[2010]] estis dissolvita kaj integrita al la [[administra distrikto Berno-Mezlando]]. Dum malflura [[mezepoko]] la pendigilo de la kampartribunalo Zollikofen troviĝis apud la vojo en la arbaro de Kriechenwil. La fundamentoj de la pendigilo ankoraŭ hodiaŭ videblas. <ref>Fonto: [http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D396.php '''Anne-Marie Dubler''': ''Kriechenwil'' en ''Historia Leksikono de Svislando'' (2007-10-26)]</ref> == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.kriechenwil.ch Oficiala retejo de la komunumo Kriechenwil] {{Komunejokat}} == Bildoj == <gallery> Dosiero:2012-04-26 Sense-Sarino (Foto Dietrich Michael Weidmann) 158.JPG|<small>Lernejo</small> Dosiero:2012-04-26 Sense-Sarino (Foto Dietrich Michael Weidmann) 144.JPG|<small>Faktrabdomo en Kriechenwil</small> </gallery> <br /> {{Navigilo:Komunumoj de la administra distrikto Berno-Mezlando}} {{Navigilo:Komunumoj de la distrikto Laupen}} 3a877adfpwy28sqmqt68e7wkxflfisb 0 396911 9494018 8762892 2026-10-15T16:26:26Z Sj1mor 12103 9494018 wikitext text/x-wiki {{Informkesto komunumo en Kantono Berno |nomo=Mühlethurnen |blazono=[[Dosiero:CHE Thurnen und Mühlethurnen COA.svg |120px|center|<small>Blazono de Mühlethurnen</small>]] |priskribo de blazono=Blazono de Mühlethurnen |bildo=[[Dosiero:20050508S069 Muehlethurnen.jpg |285px|center|<small>Mühlethurnen</small>]] |priskribo de bildo=Mühlethurnen |kantono=Berno |administra distrikto=[[Berno-Mezlando (administra distrikto)|Berno-Mezlando]] |distrikto=[[Seftigen (distrikto)|Seftigen]] |koord={{Koordinatoj gms|46|48|50|N|7|30|27|E}} |loĝantoj=1359 |areo=2,93 |alteco=573 |poŝtkodo=3127 |kodo=0876 |mapo=[[Dosiero:Karte Gemeinde Mühlethurnen 2019.png|285px|center|<small>Mapo de Mühlethurnen</small>]] |priskribo de mapo=Mapo de Mühlethurnen }} '''Mühlethurnen''' estis ĝis la 31-a de decembro [[2009]] komunumo de la [[distrikto Seftigen]] kaj ekde la 1-a de januaro [[2010]] komunumo de la [[administra distrikto Berno-Mezlando]] en [[Kantono Berno]], [[Svislando]]. Ĝi havis 1359 loĝantojn je la 31-a de decembro 2010. == Geografio == Mühlethurnen situas en la [[Svisa Mezlando]] ĉe la bordo de la rivero [[Gürbe]], meze inter [[Thun]] kaj la [[federacia urbo]] [[Berno]], kiuj ambaŭ situas en distanco de proksimume 13 kilometroj de la vilaĝo sudsudoriente respektive nordnordokcidente. Tra la komunumo fluas de okcidento al oriento la rojo Mülibach, kiu oriente de la stacidomo alfluas al Gürbe. La komunumo konsistas el la vilaĝo Mühlethurnen (sur alteco de 549 m [[s.m.]]), la kvartalo [[Bahnhof Thurnen]] (sur alteco de 546 m [[s.m.]] oriente de la stacidomo), la setlejoj [[Mülibach]] (sur alteco de 661 m [[s.m.]] okcidente de la ĉefvilaĝo), [[Zil]] (sur alteco de 565 m [[s.m.]] norde de la ĉefvilaĝo), kaj [[Türlibaum]] (sur alteco de 573 m [[s.m.]] sude de la ĉefvilaĝo). La setlejoj situas ĉiuj okcidente de la rivero Gürbe, dum la ebenaĵo oriente de la rivero servas al intensiva [[agrikulturo]].<ref>Fonto: [http://map.geodataviewer.admin.ch/geodatenviewer.php?x=605256&y=184750# Reta mapo 1:20000 de Swisstopo]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 2,93&nbsp;km², de kiuj 7,5% estas kovritaj de [[arbaro]], 72,0% servas por [[agrikulturo]] kaj 19,5% por [[setlado]]. <ref>Fonto: [http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/02/03/blank/data/gemeindedaten.html Komunumdatumoj de la retejo de la Svisa Federacia Oficejo pri Statistiko, retejo konsultita la 5-an de novembro 2011]</ref> == Najbaraj komunumoj == La komunumo Mühlethurnen limas en nordo al [[Kirchenthurnen]], en nordoriento al [[Mühledorf BE|Mühledorf]], en sudoriento al [[Kirchdorf]], en sudo al [[Lohnstorf]], kaj en okcidento al [[Riggisberg]]. == Trafiko == Tra Mühlethurnen pasas la kantona ĉefvojo n-ro 221 de [[Belp]] al [[Thun]] kaj la kantona ĉefvojo n-ro 183 de [[Kirchenthurnen]] al [[Schwarzenburg]]. La plej proksima alveturejo al la [[svisa aŭtovojo A6]] situas proksimume 7 kilometrojn norde apud Belp, kie ankaŭ troviĝas la internacia [[Flughaveno de Berno]]. En la komunumo troviĝa la [[Thurnen (stacidomo)|stacidomo Thurnen]] de la trajnlinio tra la Gürbe-Valo de Belp al Steffisburg. [[Poŝtaŭto]]linioj kondukas de la stacidomo de Thurnen al [[Schwarzenburg]] kaj al Belp. == Historio == La unua dokumenta mencio de Mühlethurnen datiĝas el la jaro [[1343]] kiel ''Muliturnden''. En la [[14-a jarcento]] la berncivita familio ''von Blankenburg'' estis bienposedanto en Mühlethurnen. Ĝi donacis la rajtojn en la jaro [[1343]] respektive [[1362]] al la [[Monaĥejo Interlaken]]. Post la [[reformacio]] al tuta teritorio fariĝis havaĵo de la urbo [[Berno]], kiu ĝin atribuis kun la najbaraj vilaĝoj al la tribunalo Thurnen respektive en la 18-a jarcento Mühlethurnen interne de la kampartribunalo Seftigen. Post la fino de la [[Helveta Respubliko]] en la jaro [[1803]] Mühlethurnen estis atribuita al la [[distrikto Seftigen]] kaj post ties malfondo en la jaro [[2010]] al la [[administra distrikto Berno-Mezlando]]. Pro la bona trafika situacio en la dua duono de la 20-a jarcento ĉirkaŭ la stacidomo estiĝis granda nova setlejo, kiu nuntempe estas la ekonomia centro de la Gürbe-Valo. <ref>Fonto: [http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D499.php ''Anne-Marie Dubler'': ''Mühlethurnen'' en ''Historia Leksikono de Svislando'' (2009-01-14)]</ref> == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Vidu ankaŭ == * [[Thurnen (stacidomo)]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.mühlethurnen.ch Oficiala retejo de la komunumo Mühlethurnen] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151011174015/http://xn--mhlethurnen-thb.ch/ |date=2015-10-11 }} {{Komunejokat}} == Bildoj == <gallery> Dosiero:Mühlethurnen Bauernhaus Mühlebach 8.jpg |<small>Faktrabdomo en Mühlethurnen</small> Dosiero:20050508S008 Muelibach.jpg|<small>Rojo Mülibach en Mühlethurnen</small> Dosiero:Bahnhof Thurnen.jpg|<small>[[Thurnen (stacidomo)|Stacidomo Thurnen]]</small> </gallery> <br /> {{Navigilo:Komunumoj de la administra distrikto Berno-Mezlando}} {{Navigilo:Komunumoj de la distrikto Seftigen}} 40ctv63nsyobr9pg0kkb1ap9e8foddi 0 399208 9494268 8601605 2026-10-16T08:37:51Z Kent Wang 190754 Aldono de bildgalerio kun priskriboj tradukitaj el la portugala; forigo de duobla foto konservante la bildon el Vikidatumoj 9494268 wikitext text/x-wiki {{Heredaĵo de UNESKO}} {{Informkesto konstruaĵo |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = PT-11 | situo sur mapo = |tipo1 = reliefo |zomo=13 |kesteroj = {{Informkesto Monda Heredaĵo |subŝablono = jes |Lando = Portugalio |Tipo = kultura heredaĵo |Kriterioj = |Koordinatoj = |Regiono = [[Eŭropo]] |Jaro = |Plie = |Danĝero = |ID = |regiono-ISO = PT-11 |Mapo=}} }} La '''Nacia Palaco de la Roko''' ({{lang-pt|Palácio Nacional da Pena}}) estis unu el la ĉefaj restadejoj de la [[Portugalio|portugala reĝa familio]] dum la [[19-a jarcento]] kaj samtempe ĝi estas unu el la plejaj ekzemploj de la [[romantikismo|romantika stilo]] de la 19a jc. en [[Portugalio]]. Ĝi troviĝas en la ''[[freguesia]]'' [[São Pedro de Penaferrim]] en la urbo [[Sintra]]. La palaco estis deklarita [[Monda heredaĵo de Unesko]] en [[1995]]. Estis la princo [[Fernando la 2-a (Portugalio)]], edzo de la reĝino [[Maria la 2-a (Portugalio)]], kiu ordonis la konstruadon de la palaco en [[1836]]. La princo, katoliko el germana deveno, enamiĝis je [[Sintra]] dum ekskurso kun sia edzino kaj vidinte damaĝitan monaĥejon sur roko (de tie venas la nomo) li konstruigis ĝin sur ĝi. La palaco estis adaptita por somera restadejo de la reĝa familio. Multnombraj reĝaj kolektoj estis portitaj al la palaco kaj riĉaj ornamaĵoj estis kreitaj. Pro ĉio ĉi, [[Unesko]] enlistigis la urbon [[Sintra]] en la listo de Monda heredaĵo. == Vidu ankaŭ == * [[Sintra Nacia Palaco]] == Galerio == <gallery mode="packed"> File:Courtyard of Palácio Nacional da Pena 2429.jpg|Korto, fenestro de Tritono File:Exterior of Palácio Nacional da Pena 0421.jpg|Korto, triumfa arko File:Triton at Palácio Nacional da Pena 0456.jpg|Skulptaĵo de Tritono sub novmanuelisma fenestro File:Pátio dos Arcos 2418.jpg|Korto de la Arkoj kaj horloĝturo File:Neo-Manueline window at Pena National Palace 2419.jpg|Novmanuelisma fenestro File:Cloister of Palácio Nacional da Pena 0428.jpg|Klostrokorto kun kahelitaj muroj kaj arkadoj File:Great Hall of Palácio Nacional da Pena 2428.jpg|Granda Salono File:Chapel of Palácio Nacional da Pena 2436.jpg|Kapelo File:Chalet da Condessa de Edla 0474.jpg|Ĉaledo de la grafino de Edla </gallery> {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Palacoj en Portugalio]] [[Kategorio:Mondaj heredaĵoj en Portugalio]] hcg20gktu0vw7cc21y1ll27dw6q7izi 0 400795 9494024 8735021 2026-10-15T16:27:23Z Sj1mor 12103 9494024 wikitext text/x-wiki {{Informkesto komunumo en Svislando |nomo=Ueberstorf |blazono=[[Dosiero:Ueberstorf-coat of arms.svg|120ra|centre|<small>Blazono de Gurmels</small>]] |priskribo de blazono=Blazono de Ueberstorf |bildo=[[Dosiero:2012-04-26 Sense-Sarino (Foto Dietrich Michael Weidmann) 062.JPG|285ra|centre|<small>Ueberstorf</small>]] |priskribo de bildo=Ueberstorf |kantono=Friburgo |distrikto=[[Sinĝino (distrikto)|Sinĝino]] |koord={{Koordinatoj gms|46|51|56|N|7|18|51|E}} |loĝantoj=2367 |areo=16,12 |alteco=5658 |poŝtkodo=3182 |kodo=2308 |mapo=[[Dosiero:Karte Gemeinde Ueberstorf 2007.png|285ra|centre|<small>Mapo de Gurmels </small>]] |priskribo de mapo=Mapo de Gurmels |}} == Pri la komunumo == '''Gurmels''' estas komunumo en la [[distrikto Sinĝino]] en [[Kantono Friburgo]], [[Svislando]]. Ĝi havis 2367 loĝantojn je la 31-a de decembro 2010. == Geografio == Ueberstorf situas proksimume 10 kilometrojn sudokcidente de la [[federacia urbo]] [[Berno]]. La orientan komunumlimon formas la rivero [[Sinĝino]], al kiu en la trilima punkto de Köniz, Schwarzenburg kaj Ueberstorf alfluas de oriente [[Schwarzwasser]]. La komunumo konsistas el la vilaĝoj [[Obermettlen]], (sur alteco de 740 m [[s.m.]]), [[Niedermettlen]], (sur alteco de 657 m [[s.m.]]), [[Guldifeld]], (sur alteco de 670 m [[s.m.]]), [[Bergli]], (sur alteco de 665 m [[s.m.]]), [[Drittehüseren]], (sur alteco de 618 m [[s.m.]]), [[Grossried]], (sur alteco de 628 m [[s.m.]]), [[Geretsried]], (sur alteco de 660 m [[s.m.]]), [[Riederen]], (sur alteco de 631 m [[s.m.]]), [[Blattishus]], (sur alteco de 665 m [[s.m.]]), [[Hermisbühl]], (sur alteco de 678 m [[s.m.]]), [[Umbertsried]], (sur alteco de 730 m [[s.m.]]), kaj [[Hostettlen]], (sur alteco de 740 m [[s.m.]]). La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 16,12 km², de kiuj 18,5% estas kovritaj de [[arbaro]], 72,7% servas por [[agrikulturo]] kaj 7,4% por [[setlado]]. <ref>Fonto: [http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/02/03/blank/data/gemeindedaten.html Komunumdatumoj de la retejo de la Svisa Federacia Oficejo pri Statistiko, retejo konsultita la 5-an de novembro 2011]</ref> == Najbaraj komunumoj == La komunumo Ueberstorf limas en okcidento kaj nordo al [[Wünnewil-Flamatt]], en nordoriento al [[Neuenegg]] ([[Kantono Berno|BE]]), en oriento al [[Köniz]] ([[Kantono Berno|BE]]), en sudo al [[Schwarzenburg]] ([[Kantono Berno|BE]]), en sudsudokcidento al [[Heitenried]], kaj en sudokcidento al [[Sankt-Antoni]]. == Trafiko == Tra Ueberstorf pasas la kantona vojo n-ro 233.1 de [[Flamatt]] al [[Schwarzenburg]]. La plej proksima alveturejo al la [[svisa aŭtovojo A12]] troviĝas 3 kilometrojn sudokcidente en Flamatt. Per la [[poŝtaŭtolinio]] de Flamatt al [[Albligen]] la komunumo estas konektita al la publika transportreto. == Historio == La unua dokumenta mencio de Ueberstorf datiĝas el la jaro [[1226]] kiel ''Jeberinsdorf''. Jam en la jaro [[1143]] estis menciitaj la Senjoroj de Mettlen, kiuj havis sian sidejon en hodiaŭ ne plu ekzistanta burgo en Obermettlen. Tiu burgo estis centro de malgranda senjorujo, kiu estis [[feŭdo]] de la [[Grafoj de Kiburgo]], de Habsburgo kaj de Thierstein. En la jaro [[1442]] la regiono de Ueberstorf estis aĉetita [[Friburgo]]. Ĝis [[1538]] ankaŭ Albigen apartenis al Ueberstorf, sed post la reformacio Albigen, kiu aliĝis al la nova kredo fariĝis parto de la [[Berno|berna]] Senjorujo Grasburg. Dum la [[Helveta Respubliko]] en la jaro [[1798]] ĝis [[1803]] kaj la postaj jaroj ĝis [[1831]] Ueberstorf apartenis al la distrikto Friburgo, tiam ĝis la enkonduko de la nova kantona konstitucio ĝi estis parto de la germana distrikto kaj ek de [[1848]] ĝi apartenas al la [[distrikto Sinĝino]].<ref>Fonto: [http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D1039.php ''Moritz Boschung'': Ueberstorf'' en ''Historia Leksikono de Svislando'' (2011-11-10)]</ref> == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.ueberstorf.ch Oficiala retejo de la komunumo Ueberstorf] {{Komunejokat}} == Bildoj == <gallery> Dosiero:Schloss Englisberg Ueberstorf 01.jpg|<small>Kastelo Englisberg en Ueberstorf</small> Dosiero:Kirche St Johannes Ueberstorf 01.jpg|<small>Preĝejo de Ueberstorf</small> Dosiero:Kirche St Johannes Ueberstorf 05.jpg|<small>Interno de la preĝejo</small> Dosiero:2012-04-26 Sense-Sarino (Foto Dietrich Michael Weidmann) 016.JPG|<small>Faktrabdomo en Ueberstorf</small> </gallery> <br /> {{Navigilo:Komunumoj de la distrikto Sinĝino}} ouwtdcdf71hwepv2coz5j153u9kvyy8 0 406547 9494035 9288541 2026-10-15T16:36:10Z Sj1mor 12103 9494035 wikitext text/x-wiki {{Informkesto komunumo en Svislando |nomo=Ulmiz |blazono=[[Dosiero:Ulmiz-coat of arms.svg|120ra|centre|<small>Blazono de Ulmiz</small>]] |priskribo de blazono=Blazono de Ulmiz |bildo=[[Dosiero:2012-04-26 Sense-Sarino (Foto Dietrich Michael Weidmann) 251.JPG|285ra|centre|<small>Ulmiz</small>]] |priskribo de bildo=Komunuma domo de Ulmiz |kantono=Friburgo |distrikto=[[Lagodistrikto]] |koord={{Koordinatoj gms|46|55|57|N|7|12|4|E}} |loĝantoj=420 |areo=2,83 |alteco=494 |poŝtkodo=3214 |kodo=2278 |mapo=[[Dosiero:Karte Gemeinde Ulmiz 2007.png|285ra|centre|<small>Mapo de Ulmiz </small>]] |priskribo de mapo=Mapo de Ulmiz |}} == Pri la komunumo == '''Ulmiz''' (prononcu ''ulmic'', en la [[franca lingvo]] '''Ormey''') estas komunumo en la [[Lagodistrikto]] en [[Kantono Friburgo]], [[Svislando]]. Ĝi havis 420 loĝantojn je la 31-a de decembro 2010. == Geografio == Ulmiz situas en la friburga Lagodistrikto, proksimume 7 kilometrojn oriente de la distriktĉefurbo [[Morato]] en valkaldrono de la rojo Biberen. Al la komunumo apartenas la norda parto de la vilaĝeto [[Chäppelimatt]] kaj diversaj izolitaj bienoj. La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 2,83&nbsp;km², de kiuj 25,9% estas kovritaj de [[arbaro]], 67,5% servas por [[agrikulturo]] kaj 6,6% por [[setlado]]. <ref>Fonto: [http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/02/03/blank/data/gemeindedaten.html Komunumdatumoj de la retejo de la Svisa Federacia Oficejo pri Statistiko, retejo konsultita la 5-an de novembro 2011]</ref> == Najbaraj komunumoj == La komunumo Ulmiz limas en nordo al [[Gempenach]], en nordoriento al [[Ferenbalm]] ([[Kantono Berno|BE]]), en sudoriento al [[Kriechenwil]] ([[Kantono Berno|BE]]), en sudo al [[Gurmels]], en sudokcidento al la [[Ŝtata Arbaro Galm]], kaj en nordokcidento al [[Lurtigen]]. == Trafiko == Ulmiz situas flanke de la gravaj trafikvojoj. Ĝi atingeblas pere de flankaj vojoj, kiuj ĝin konektas kun la najbaraj komunumoj kaj la kantona ĉefvojo n-ro 1, kiu pasas norde de Ulmiz tra Gempenach. La plej proksima alveturejo al la [[svisa aŭtovojo A1]] situas proksimume 7 kilometrojn nordokcidente apud Kerzers. == Historio == La unua dokumenta mencio de Ulmiz datiĝas el la jaro [[1200]] kiel ''Hulmeis''. Ulmiz apartenis al la Senjorujo Morato kaj kun ĝi fariĝis en la jaro [[1475]] komuna havaĵo de [[Friburgo]] kaj [[Berno]]. En la jaro [[1591]] granda parto de la vilaĝo detruiĝis de inscendio. Post la fino de la [[Helveta Respubliko]] en la jaro [[1803]] Ulmiz estis definitive atribuita al la Kantono Friburgo kaj surbaze de la nova konstitucio de [[1848]] atribuita al la [[Lagodistrikto]].<ref>Fonto: [http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D1017.php ''Hans Herren'': ''Ulmiz'' en ''Historia Leksikono de Svislando'' (2011-05-05)]</ref> == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.ulmiz.ch Oficiala retejo de la komunumo Ulmiz] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110707004201/http://www.ulmiz.ch/ |date=2011-07-07 }} {{Komunejokat}} == Bildoj == <gallery> Dosiero:2012-04-26 Sense-Sarino (Foto Dietrich Michael Weidmann) 235.JPG|<small>Vilaĝeniro de Chäppelimatt</small> Dosiero:2012-04-26 Sense-Sarino (Foto Dietrich Michael Weidmann) 244.JPG|<small>Faktrabdomo en la vilaĝocentro de Ulmitz</small> Dosiero:2012-04-26 Sense-Sarino (Foto Dietrich Michael Weidmann) 239.JPG|<small>Malnovaj domoj en la centro de Ulmitz</small> </gallery> <br /> {{Navigilo:Komunumoj de la Lagodistrikto}} 3la5oyxeryguzbvz7mcxfqv8t1x3w48 0 412068 9494380 9144119 2026-10-16T11:19:18Z Roberto 609 /* Transporto */ 9494380 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Narvo | devena_nomo = | alia_nomo = | alia_nomo1 = | kategorio = urbo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = | moto = | kromnomo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Narva asv2022-04 img09 Castle.jpg | dosiero_priskribo = [[Kastelo de Hermann]] <!-- *** Simboloj *** --> | flago = Flag of et-Narva.svg | blazono = Narva vapp.svg <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Estonio | lando_tipo = Ŝtato | lando_flago = 1 | ŝtato = | regiono = Ida-Virumaa | regiono_tipo = | distrikto = | distrikto_tipo = | komunumo = | komunumo_tipo = | municipo = | municipo1 = | municipo_tipo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = | memorindaĵo = | memorindaĵo1 = | memorindaĵo_tipo = | ŝoseo_tipo = | ŝoseo = | ŝoseo1 = | konstruaĵo = | konstruaĵo_tipo = | montaro = <!-- *** Situo *** --> | situo = Narva | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 59 | lat_m = 22 | lat_s = 23 | lat_NS = N | long_d = 28 | long_m = 11 | long_s = 46 | long_EW = E | plej_alta = | plej_alta_leviĝo = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_leviĝo = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 84.54 | areo_rondumo = 2 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro_dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = [[1302]] | establita_tipo = Ricevo de urbaj rajtoj | dato = | ĉefulo = Tarmo Tammiste | ĉefulo_tipo = Urbestro | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Orient-Eŭropa tempo|EET]] | utc_offset =+2 | horzono_DST = [[Orient-Eŭropa tempo|EEST]] | utc_offset_DST =+3 | poŝtkodo = | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = | kodo_tipo = | kodo1 = | kodo1_tipo = | kodo2 = | kodo2_tipo = <!-- *** UNESCO ktp. *** --> <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = | libera2 = | libera2_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = | mapo_fono = | mapo_priskribo = Situo enkadre de Estonio | mapo_lokumilo = Estonio | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = | mapo1_lokumilo = | mapo2 = | mapo2_priskribo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = [http://www.narva.ee www.narva.ee] | commons = Narva | portalo = Estonio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=10|frame-align=center |frame-lat={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |frame-long={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |frame-width=260}} }} '''Narvo''' (estone: ''Narva'') estas la tria plej granda urbo de [[Estonio]]. Ĝi estas la centro de granda ruslingva malplimulto en Estonio, kiu ampleksas preskaŭ 95 procentojn de la urbanaro. Narvo estas grava industria urbo kaj luktas kontraŭ signifaj ekologiaj problemoj. == Geografio == Narvo estas la plej orienta urbo de Estonio, rekte ĉe la limo al [[Rusio]] ĉe la samnoma rivero [[Narva (rivero)|Narvo]]. La rivero, kiu ĉi-tie konsistigas la ŝtatan limon, proksime de la urbo enfluas la [[Balta Maro|Baltan Maron]]. Najbara urbo de Narvo aliflanke de la rivero estas [[Ivangorod]]. == Historio == Pro sia favora situo la urbo jam dum la [[mezepoko]] estis signifa komerca loko. En la Kroniko de [[Velikij Novgorod]] la loĝloko unuafoje menciiĝas dum la jaro 1171. Dum la jaro [[1302]] ĝi ekhavis urbajn rajtojn. La reĝlando Danio vendis la regionon dum la jaro [[1346]] al la ekspansiema armea [[Ordeno de germanaj kavaliroj]]. Post ties malfondigo la urbo iĝis posedaĵo de la reĝlando [[Svedio]]. Kiam la caro [[Ivano la 3-a (Rusio)|Ivano la 3-a]] de [[Rusio]] fermigis la komercejon de la [[Hansa Ligo]] en [[Velikij Novgorod]], la signifo de Narvo por la regiona komerco ankoraŭ graviĝis. Dum la [[Granda Nordia Milito]] la 20-an de novembro [[1700]] proksime de la urbo okazis [[Batalo de Narva (1700)|grava batalo]], en kiu la rusia armeo sub caro [[Petro la Granda]] katastrofe malvenkis. Post la reorganizo de sia armeo la caro tamen kvar jarojn pli poste, dum [[1704]] konkeris la urbon kaj grandajn partojn de Estonio kaj Latvio, kiujn li anekse integrigis en la [[Rusia Imperio|Rusian Imperion]]. Dum la 19-a jarcento Narvo perdis sian signifon kiel havena komercejo kaj iĝis centro de la teksaĵo-industrio. Inter la jaroj [[1918]] ĝis [[1940]] la urbo apartenis al la sendependa respubliko Estonio, poste sekve de perforta konkero fare de la [[Ruĝa Armeo]] de [[Sovetunio]] ĝis [[1991]] al la [[Estona Soveta Socialista Respubliko]]. Dum la [[Dua Mondmilito]] la urbo preskaŭ komplete detruiĝis, kaj la antaŭe multnombraj historiaj konstruaĵoj poste plejparte ne rekonstruiĝis. La urbon nuntempe karakterizas pluretaĝaj loĝdomoj kun simplaj brikaj fasadoj el la sovetunia epoko. Dum tiu tempo multaj industriaj laboristoj el Rusio kaj aliaj partoj de Sovetunio estis loĝigitaj en la urbo, dum la forloĝigitaj originaj estonaj enloĝantoj dum longa tempo ne rajtis reveni. Tiu deviga rusigo kaŭzis la nuntempe altan procentaĵon de ruslingvanoj en la urbo. Post la fondo de la rusa urbo [[Ivangorod]] aliflanke de la rivero dum la jaro [[1492]] tra multaj jardekoj ekestis forta interrilato inter la du urboj. Dum la tempo de la unua sendependeco de Estonio dum la 20-a jarcento, inter la jaroj 1918 kaj 1940, ankaŭ Ivangorod estis parto de Estonio, kaj la limo al la tiama Sovetunio situis pli oriente. Nur post la armea okupo de Estonio dum junio 1940 kaj la sekva ordona starigo de Estona Soveta Socialista Respubliko la rivero [[Narva (rivero)|Narvo]] deklariĝis la orienta limo de Estonio. Kiam Estonio duafoje dum la 20-a jarcento sukcesis [[Kantanta Revolucio|sendependiĝi]] dum la jaro [[1991]], la rivero reiĝis gardita ŝtata limo, kiu ekde la akcepto de Estonio en la [[Eŭropa Unio|Eŭropan Union]] la 1-an de majo [[2004]] estas parto de la orienta ekstera limo de la Eŭropa Unio. == Transporto == Distanco inter Narvo kaj grandaj urboj en Estonio per vojo:<ref name=nf07>{{Citaĵo el la reto|url=http://web.narva.ee/files/2010_Narva%20arvudes_et_en.pdf|titolo=Narva in figures 2010|alirdato=2011-11-29|eldoninto=Narva City Government|arkivurl=https://web.archive.org/web/20200626064118/http://web.narva.ee/files/2010_Narva%20arvudes_et_en.pdf|arkivdato=2020-06-26}} {{ref-et}} {{ref-en}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! Urbo !! Distanco (km) |- | [[Talino]] || 212 |- | [[Tartu]] || 182 |- | [[Kohtla-Järve]] || 60 |- | [[Pärnu]] || 296 |- | [[Haapsalu]] || 311 |- | [[Rakvere]] || 118 |- | [[Valga]] || 268 |} ==Lokaj esperantistoj== *[[Adolf Schmidheim]]; == Partneraj urboj == * [[Dosiero:Flago-de-Ukrainio.svg|20px]] [[Doneck]], [[Ukrainio]] * [[Dosiero:Flago-de-Finnlando.svg|20px]] [[Forssa]], [[Finnlando]] * [[Dosiero:Flago-de-Finnlando.svg|20px]] [[Lahti]], [[Finnlando]] * [[Dosiero:Flago-de-Rusio.svg|20px]] [[Ivangorod]], [[Rusio]] * [[Dosiero:Flago-de-Rusio.svg|20px]] [[Pskov]], [[Rusio]] * [[Dosiero:Flago-de-Svedio.svg|20px]] [[Karlskoga]], [[Svedio]] * [[Dosiero:Flago-de-Pollando.svg|20px]] [[Elbląg]], [[Pollando]] == Notindaj personoj == * [[Albert Üksip]], aktoro kaj botanikisto * [[Alexander Ritter]], germana violonisto kaj komponisto * [[Paul Keres]], estona ŝakisto == Kulturo kaj vidindaĵoj == === Muzeoj === * La ''Narva Muuseum'' en la mezepoka germana fortikaĵo [[Kastelo de Hermann]] (''Hermannsfeste'') havas multajn informojn pri la historio de la urbo, fortikaĵo kaj regiono. [[Dosiero:Narva asv2022-04 img22 Friendship Bridge.jpg|eta|280ra|La fortikaĵo [[Kastelo de Hermann]] (''Hermannsfeste'') kun ponto al Rusio]] * Arta galerio situas en baroka konstruaĵo el la 18-a jarcento en la urboparto, kiu ĝis la mezo de la 20-a jarcento estis la historia urbocentro. === Pliaj historiaj konstruaĵoj === * Vidindas la fortikaĵo [[Kastelo de Hermann]] (origine [[germane]] ''Hermannsfeste'', [[estone]] ''Hermanni Linnus''), restaŭrita konstruaĵo de la [[Ordeno de germanaj kavaliroj]], kiu ĉe bordo de la rivero Narvo, ĉe kies aliflanka bordo troviĝas la rusia fortikaĵo Ivangorod. En la turo de la fortikaĵo troviĝas la supre menciita historia muzeo. * La baroka urbodomoj post severaj damaĝoj pro la Dua Mondmilito rekonstruiĝis. * Historia luterana preĝejo kaj ortodoksa preĝejo ankoraŭ rekonstruiĝas. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.narva.ee oficiala retejo de la urbo] * [http://narva.ut.ee/ paĝoj de la kolegio Narva en la universitato Tartu] == Vidu ankaŭ == * [[Germana soldata tombejo (Narvo)|Germana soldata tombejo]] * [[Narva Triumfarko]] [[Kategorio:Urboj de Estonio]] [[Kategorio:Narva| ]] 2eses5tvvmuipvwnzwpmyolvqbvmf2r 0 417958 9494017 8591832 2026-10-15T16:24:10Z Sj1mor 12103 9494017 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=ES-MD|situo sur mapo=Madrido|mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}}|zomo=13}} [[Dosiero:Avenida de Francisco Pi i Margall (Madrid) 01.jpg|eta|Avenuo Francisco Pi i Margall.]] [[Dosiero:Centro Comercial Sanchinarro (Madrid) 02.jpg|eta|Vendejaro Sanĉinaro.]] [[Dosiero:Edificio Mirador (Madrid) 03.jpg|eta|Konstruaĵo Mirador (rigardejo).]] [[Dosiero:Edificio Celosía (Madrid) 01.jpg|eta|Konstruaĵo Celosía.]] [[Dosiero:Edificio Sanchinarro XII (Madrid) 02.jpg|eta|Konstruaĵo Sanĉinaro XII.]] [[Dosiero:Hospital La Moraleja (Sanchinarro, Madrid) 02.jpg|eta|Hospitalo La Moraleja.]] [[Dosiero:Edificio Clarión (Madrid) 02.jpg|eta|Konstruaĵo Clarión.]] '''Sanĉinaro''', en hispana '''Sanchinarro''', estas kvartalo kiel ''Programa de Actuación Urbanística'' (PAU) kiu aperis kiele realigo de la ''Plan General de Ordenación Urbana'' de [[1997]] de la municipo de [[Madrido]]. Ĝi ekkonstruiĝis [[2000-aj jaroj|komence de la 21a jarcento]]. Estas situanta ene de la distrikto de [[Hortalezo]], formante parton de la kvartalo ''Valdefuentes'' laŭ la oficiala divido de la distrikto en kvartaloj. Estas situanta oriente de la [[Aŭtoŝoseo de la Nordo]] (A-1), norde de la aŭtoŝoseo [[M-11]] kaj sude kaj okcidente de la aŭtoŝoseo ĉirkaŭa [[M-40]]. Ĝi havas areon de 400 hektaroj. Sanĉinaro limas okcidente kun [[Las Tablas]] ([[Fuenkaralo-Pardo]]), norde ken la urbanizo El Encinar de los Reyes (municipa teritorio de [[Alkobendo]]), oriente kun la Parko Valdebebo, kaj sude kun la Kolonio Virgen del Cortijo kaj Manoteras. [[Kategorio:Kvartaloj de Madrido]] nw350z98tq29hp4cms6zof3d0psx79i 0 420475 9494121 9460274 2026-10-15T20:14:22Z VolodimirSvjatoslaviĉ 244109 /* */ 9494121 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Transfobio''' estas malaprobo kaj malama sinteno al [[transsekseco|transseksuloj]] aŭ [[transgenrulo]]j. Ĝi povas esti emocia [[naŭzo]], [[kolero]], aŭ [[malkomforto]] pri homoj, kiuj ne konformas al la seksaj atendoj de socio.<ref name=":1">{{Citaĵo el libro|titolo = Handbook of Gender Research in Psychology, Volume 2|familia nomo = Chrisler |persona nomo = Donald R. |kunaŭtoroj = Joan C. McCreary|eldonejo = Springer|jaro = 2010|isbn = 1441913556|loko = |paĝoj = 366}}</ref> Ĝi estas ofte esprimata per [[homofobio|homofobiaj]] asertoj kaj povas esti rigardata kiel rezulto de [[aliseksemismo]].<ref name="Adams">{{citaĵo el libro|aŭtoroj=Maurianne Adams, Lee Anne Bell, Pat Griffin|titolo=Teaching for Diversity and Social Justice|isbn =1135928509|eldonejo=[[Routledge]]|jaro=2007|paĝoj=198–199|alirdato=27-a de decembro 2014 |url=https://books.google.com/books?id=zgGUAgAAQBAJ&pg=PA198|citaĵo=Because of the complicated interplay among gender identity, gender roles, and sexual identity, transgender people are often assumed to be lesbian or gay (See ''Overview: Sexism, Heterosexism, and Transgender Oppression''). ... Because transgender identity challenges a binary conception of sexuality and gender, educators must clarify their own understanding of these concepts. ... Facilitators must be able to help participants understand the connections among sexism, heterosexism, and transgender oppression and the ways in which gender roles are maintained, in part, through homophobia.}}</ref><ref name="Spijkerboer">{{citaĵo el libro|aŭtoro=Thomas Spijkerboer|titolo=Fleeing Homophobia: Sexual Orientation, Gender Identity and Asylum|isbn =1134098359|eldonejo=[[Routledge]]|jaro=2013|paĝo=122|alirdato=27-a de decembro 2014|url=https://books.google.com/books?id=oOxBtViD0KcC&pg=PA122|citaĵo=Transgender people subjected to violence, in a range of cultural contexts, frequently report that transphobic violence is expressed in homophobic terms. The tendency to translate violence against a trans person to homophobia reflects the role of gender in attribution of homosexuality as well as the fact that hostility connected to homosexuality is often associated with the perpetrators' prejudices about particular gender practices and their visibility.}}</ref> Transfobio estas speco de [[antaŭjuĝo]] kaj [[diskriminacio]] simila al [[rasismo]] kaj [[seksismo]],<ref>Judith A. Lewis, Michael D. Lewis, Judy A. Daniels, ''Community Counseling: A Multicultural-Social Justice Perspective'' (2010, ISBN 113317003X)</ref> kaj transgenraj neblankuloj devas sperti la [[intersekca teorio|kombinitan efekton]] de ĉiuj el tiuj samtempaj formoj de diskriminado.<ref>Doug Meyer, ''Violence Against Queer People: Race, Class, Gender'' (2015, ISBN 0813573181), paĝoj 14-15</ref> Transfobio ankaŭ inkluzivas [[diskriminacio]]jn, [[violento]]jn, [[mortigo]]n, [[seksatenco]]n, socialan ekskludon, kaj neadon de [[rajto je azilo]]. Infanaj viktimoj de transfobio spertas [[seksa ĉikanado|seksan ĉikanadon]], lernejan brutaladon, kaj perforton en la [[Lerneja perforto|lernejoj]], prizorgaj familioj, kaj sociaj programoj. Plenkreskaj viktimoj spertas [[moko|publikan mokadon]], brutaladon inklude seks-misnomadon, mokinsultojn, atencojn aŭ atencajn insidojn, rabadon, kaj falsan areston; multaj sentas sin nesekuraj en publiko. Alta procento raportas, ke ili estas viktimoj de [[seksperforto]]. Al ili ofte estas rifuzata sana prizorgado, kaj ili ofte suferas diskriminadon en la laborejo, inklude maldungiĝon pro sia transgenreco. Ili vivas sub la konstanta atakado de [[konservismo|konservismaj]] [[Politiko|politikaj]] kaj [[religio|religiaj]] grupoj, kiuj kontraŭas leĝojn por protekti ilin. Eĉ okazas diskriminado fare de sekcio de la movado por [[Samseksemo en la mondo|gejaj rajtoj]]. Aldone al la pligrandiĝinta risko de perforto kaj aliaj minacoj, la [[streĉo]] kreita de transfobio povas kaŭzi negativajn emociajn konsekvencojn, kiuj povas konduki al [[droga misuzado]], forkuro de la hejmo (en neplenaĝuloj), kaj pli granda risko de [[sinmortigo]]. [[Jurisprudenco]]j pri [[Principoj de Jogjakarto]] kun Principo 18 antaŭpensas [[diagnozo]]n en [[psikiatrio]] pri [[seksa identeco]] kiel diskriminacio.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.yogyakartaprinciples.org/yogyakarta-principles-jurisprudential-annotations.pdf |titolo=Jurisprudenca Annotatioj pri Principoj de Jogjakarto, p. 43 |alirdato=2012-11-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20101122035344/http://www.yogyakartaprinciples.org/yogyakarta-principles-jurisprudential-annotations.pdf |arkivdato=2010-11-22 }}</ref> La [[tago de transgenra memorado]] okazas ĉiujare la [[20-a de novembro|20-an de novembro]] por memori homojn, kiuj estis murditaj pro transfobio. == Kialoj == La [[transfeminismo|transfeminista]] teoriisto kaj verkisto [[Julia Serano]] argumentas en sia libro ''[[Whipping Girl]]'', ke transfobio radikas en [[seksismo]]. Ŝi lokas la originojn, kaj de transfobio, kaj de homofobio, en io, kion ŝi nomas "kontraŭa seksismo," la kredo, ke la viro kaj virino estas "rigidaj, reciproke ekskludaj kategorioj, el kiuj ĉiu posedas unikan kaj diskretan aron de atributoj, talentoj, kapabloj, kaj deziroj." Serano komparas kontraŭan seksismon kontraŭ "tradicia seksismo," la kredo, ke viroj kaj vireco estas superaj al virinoj kaj virineco. Plue, ŝi skribas, ke transfobio estas tenata per la malmemcerteco, kiun la homoj sentas pri sekso kaj seksaj normoj.<ref name="serano">Julia Serano. ''Whipping Girl: A Transsexual Woman on Sexism and the Scapegoating of Femininity'', Seal Press, 2007. ISBN 978-1-58005-154-5, ISBN 1-58005-154-5</ref> La transgenra verkisto kaj kritikisto [[Jody Norton]] kredas, ke transfobio estas etendaĵo de [[homofobio]] kaj [[mizogineco]]. Ŝi argumentas, ke transgenraj homoj, same kiel samseksemuloj, estas malamataj kaj timataj pro defiado kaj subfosado de [[Seksa rolo|seksaj normoj]] kaj la [[Seksa duumismo|seksa duumo]]. Norton skribas, ke la "vir-al-ina transseksulo incitas transfobion per sia implica defio al la duuma divido de sekso, de kiu dependas la viraj kulturo kaj politika hegemonio."<ref>{{citaĵo el ĵurnalo|familia nomo=Norton|persona nomo=Jody|titolo="Brain Says You're a Girl, But I Think You're a Sissy Boy": Cultural Origins of Transphobia|ĵurnalo=International Journal of Sexuality and Gender Studies|jaro=1997|volumo=2|numero=2|paĝoj=139–164|doi=10.1023/A:1026320611878|issue=2}}</ref> == Rilataj konceptoj == En transgenra aktivismo kaj [[kvir-teorio]] ekzistas ankaŭ terminoj analogiaj al [[aliseksemismo]] kaj [[aliseksema normismo]], nome '''cisseksismo''' kaj '''cisgenra normismo'''. Ekzistas ankaŭ pli specifaj konceptoj, kia transmizogineco, malamo de transgenraj virinoj. === Cisseksismo === Cisseksismo estas socia sistemo de sintenoj, [[biaso]]j, [[antaŭjuĝo]]j, kaj diskriminado favore al cisgenruloj. Laŭ portransgenraj aktivistoj, kiam loko faras leĝon kontraŭ la rajto de transgenruloj iri en publikan necesejon konsiste kun sia socia sekso, tio estas cisseksisma,<ref name="gender-analysis-witch-hunt">{{citaĵo el la reto|url=http://genderanalysis.net/2016/03/bathrooms-and-locker-rooms-the-transgender-witch-hunt-gender-analysis-17/|titolo=Bathrooms and locker rooms: the transgender witch hunt|persona nomo=Zinnia|familia nomo=Jones|verko=Gender Analysis|dato={{daton|1|marto|2016}}}}</ref><ref name="everydaycissexism">{{citaĵo el la reto|persona nomo=Sian|familia nomo=Ferguson|url=http://everydayfeminism.com/2014/03/everyday-cissexism/|titolo=3 Examples of Everyday Cissexism|verko=Everyday Feminism|dato={{daton|21|marto|2014}}}}</ref> pro tio, ke ĝi konsideras hipotezan, senevidentecan<ref name="gender-analysis-witch-hunt"/><ref name="mic-statistics"/> danĝeron kontraŭ cisgenruloj pli grava kaj atentinda ol la pruvitan danĝeron kontraŭ transgenruloj, kiun tiaj leĝoj kaŭzas.<ref name="gender-analysis-witch-hunt"/><ref name="usona-enketo"/> === Cisgenra normismo === Cisgenra normismo estas la doktrino laŭ kiu cisgenreco estas la nura valida formo de seksa esprimo. Cisgenra normismo estas rigardata de transgenraj aktivistoj kiel la kialo por la traktado de transgenruloj kiel psikomalsanuloj anstataŭ kiel malpli oftaj variaĵoj de la normala homa sperto. Aktivistoj klopodas atentigi la socion pri la neuniversala aplikeblo de cisgenra normismo, argumentante, ke multaj kulturoj toleris seksan diversecon depost tempo nememorebla (rigardu ekzemple [[tria sekso|triajn seksojn]]). === Transmizogineco === '''Transmizogineco''' estas, plej simple, malamo de [[Transvirino|transgenraj virinoj]]. Oni ofte vidis ĝin kiel kombinon de transfobio kun [[Mizogino|mizogineco]], ekzistanta precipe pro [[maĉismo|maĉismaj]] atendoj al homoj, kies seksojn la socio destinas kiel "viraj". Kiel formo de transfobio, transmizogineco ampleksas ion similan al [[geja paniko]], kun transfobiaj viroj timegantaj la eblecon, ke ili povas esti "trompe seksumigitaj" kun transa virino. Ĝi ankaŭ ampleksas la senevidentecan timegon, ke transgenraj virinoj seksperfortos cisgenrajn virinojn en necesejoj. Simile kiel geja paniko, transmizogina paniko povas konduki al efektivaj atakoj kontraŭ transgenruloj ĝis mortigo de ili. Kiam transgenra virino estas murdita, paniko pri ŝia transgenreco estas ofte sukcese uzata kiel argumento en kortumoj, por malpli severigi la punon de la murdinto. Alifoje pro transmizogineco, policistoj eĉ ne zorgas serĉi aŭ procesi la murdinton de transgenraj virinoj. Ekzistas ankaŭ elementoj de rasismo; ekzemple en Usono, la vasta plimulto de murditaj transgenrulinoj estas anoj de minoritataj rasoj, pri kiuj la gazetaro apenaŭ raportas. == Konsekvencoj == Ĉu vole aŭ nevole, transfobio kaj cisseksismo kaŭzas severajn konsekvencojn al la viktimoj de tia negativa sinteno. Transfobio kreas signifan streĉon por transgenraj homoj, kio povas konduki ilin al sentoj de [[honto]], malalta [[memestimo]], kaj sociaj [[Socia fremdiĝo|fremdiĝo]] kaj nesufiĉeco. Transgenraj junuloj ofte provas toleri la streĉon forkurante de la hejmo, ĉesigante la lernejajn studojn, [[Droga misuzado|misuzante]] [[Psikoaktiva drogo|drogojn]] aŭ damaĝante sin.<ref name=":1" /><ref>{{Citaĵo el libro|titolo = Disparities in Psychiatric Care: Clinical and Cross-Cultural Perspectives|url = https://archive.org/details/isbn_9780781796392|familia nomo = Ruiz MD|persona nomo = Pedro|eldonejo = Lippincott Williams & Wilkins|jaro = 2009|isbn = 0781796393|loko = |paĝoj = [https://archive.org/details/isbn_9780781796392/page/111 111]}}</ref> Kvankam estas malfacile kolekti precizajn kaj fidindajn datumojn, oni pensas, ke la ofteco de sinmortigaj klopodoj fare de transgenraj homoj vaste pli multas ol tiu de cisgenruloj. Laŭ teknika reporto el [[Usono]], la oftecoj estas 41 procento por transgenruloj kontraŭ 4,6 por cisgenruloj.<ref> Haas, Ann H.; Philip Rodgers (2014). [http://williamsinstitute.law.ucla.edu/wp-content/uploads/AFSP-Williams-Suicide-Report-Final.pdf Suicide Attempts Among Transgender and Gender Non-Conforming Adults (PDF) (teknika raporto).] American Foundation for Suicide Prevention and Williams Institute, UCLA School of Law.</ref> La plej granda enketo iam ajn pri [[Usono|usonaj]] transgenruloj, farita en la jaro 2015 kun 27 715 respondantoj, malkovris, ke familia kaj socia subteno pozitive korelaciis kun pli bonaj vivokvalitoj.<ref name="usona-enketo"/> Tiuj, al kiuj mankis tia subteno, spertis pli severajn konsekvencojn.<ref name="usona-enketo"/> Aldone, [[Raso|neblankaj]], [[Senpasporta laboristo|senpasportaj]], kaj [[malkapablo|malkapablaj]] transgenruloj spertis multoble "pli profundajn kaj vastajn ŝablonojn de diskriminado" ol blankaj, kapablaj, transgenraj usonaj civitanoj kaj loĝantoj kun pasporto, kio kongruas kun la [[intersekca teorio]] de [[Kimberlé Williams Crenshaw]].<ref name="usona-enketo">{{citaĵo el la reto|url=http://www.transequality.org/sites/default/files/docs/USTS-Executive-Summary-FINAL.PDF|titolo=Executive Summary|verko=U.S. Transgender Survey|eldonejo=National Center for Transgender Equality|loko=Vaŝingtono|lingvo=angla|alirdato=2016-12-11|arkivurl=https://web.archive.org/web/20170201032258/http://www.transequality.org/sites/default/files/docs/USTS-Executive-Summary-FINAL.PDF|arkivdato=2017-02-01}}. Tio ankaŭ [http://www.transequality.org/sites/default/files/docs/USTS-Exec-Summ_SPANISH_4.pdf hispane] legeblas.</ref> === Familiaj kaj lernejaj problemoj === Laŭ studo el 2015, unu el ĉiuj dek usonaj transgenruloj, kies familioj scias pri ilia transgenreco, spertis perforton fare de familiano pro sia transgenreco, kaj ok elcento estis forpelitaj de siaj hejmoj pro sia transgenreco. La plimulto el tiuj, kiuj estis malferme transgenraj aŭ perceptataj kiel transgenraj en la lernejo, spertis ian mistraktadon, inkludante [[verba mistraktado|verban ĉikanadon]] (54 %), fizikajn atakojn (24 %), kaj [[seksatenco]]jn (13 %) pro sia transgenreco. 17 elcento spertis tiom severan mistraktadon, ke ili rezulte devis ĉesigi la lernejajn studojn. Eble ne surprize, familia kaj komunuma subteno pozitive korelacias kun pli bonaj vivokvalitoj.<ref name="usona-enketo"/> === Internigita transfobio === Same kiel ĉiuj homoj almarĝenigitaj per institucia socia diskriminacio, transgenruloj povas internigi tiun diskriminacion. Internigita transfobio havas diversajn formojn. Transgenrulo, kiu sentas sin nepermesata ekstere ŝanĝiĝi al sia interna sekso, povas agi malame kaj diskriminacie al transgenruloj, ĉu el envio aŭ el deziro kaŝi sian internan sekson. Alia transgenrulo, ekstere ŝanĝiĝinta al sia interna sekso kaj vidata de la socio kiel cisgenra ano de tiu sekso, povas ekmalami tiujn, kiuj senkaŝe vivas kiel transgenruloj. Malpli evidente, multaj transgenruloj povas suferi [[minuskomplekso]]n komparante sin al cisgenruloj, aŭ eĉ profundan [[sinmalamo]]n pro internigo de la ĝenerala socia sinteno kontraŭ ili. === Malriĉeco === En 2015 preskaŭ triono (29 elcento) da usonaj transgenruloj estis malriĉaj, kompare kun 14 elcento el la usona loĝantaro. 15 elcento estis senlaboraj, kompare kun 5 elcento el la usona loĝantaro. Dum 12-monata periodo, 30 elcento el tiuj, kiuj havis dungiĝon, estis maldungitaj aŭ mistraktitaj en sia laborejo pro sia socia sekso aŭ seksa esprimo, inkludante vortan ĉikanadon kaj seksatencojn en la laborejo. Preskaŭ triono (30 elcento) iam en sia vivo spertis [[senhejmeco]]n. Nur dum dekdu monatoj antaŭ ol respondi al demandaro, 12 elcento spertis senhejmecon. Malriĉeco kaj senhejmeco estis multe malpli oftaj en transgenruloj, kies familioj kaj komunumoj subtenis ilin.<ref name="usona-enketo"/> === Mistraktado === Dum 12-monata periodo, 46 elcento da usonaj transgenruloj estis vorte ĉikanitaj kaj 9 elcento estis fizike atakitaj pro sia transgenreco. 10 elcento estis sekse atencita. Dum siaj vivoj, preskaŭ duono (47 %) estis sekse atencita.<ref name="usona-enketo"/> ==== En publikaj necesejoj ==== Dum unu-jara periodo, 12 elcento da usonaj transgenruloj raportis esti [[vorta mistraktado|vorte mistraktitaj]] en publika necesejo. 1 elcento raportas, ke ili estis seksatencitaj en publika necesejo pro sia transgenreco, kaj 1 elcento raportas, ke ili estis nesekse fizike atencitaj en publika necesejo pro sia transgenreco. 9 elcento raportis, ke iu neis al ili la rajton iri en publikan necesejon.<ref name="usona-enketo"/> Kompare, ne ekzistas eĉ unu okazo en Usono, kie cisgenrulo atenciĝis de transgenrulo en publika necesejo.<ref name="gender-analysis-witch-hunt"/><ref name="mic-statistics">{{citaĵo el gazeto|persona nomo=Maurice|familia nomo=Bianco|titolo=Statistics Show Exactly How Many Times Trans People Have Attacked You in Bathrooms|url=https://mic.com/articles/114066/statistics-show-exactly-how-many-times-trans-people-have-attacked-you-in-bathrooms|dato={{daton|2|aprilo|2015}}}}</ref> === Sano === Dum unu-jara periodo 59 elcento da usonaj transgenruloj raportis, ke ili evitis uzi publikan necesejon pro timo de [[#En publikaj necesejoj|perforto aŭ mistrakto]]. 32 elcento limigis la kvanton, kiom ili manĝis kaj trinkis, por eviti uzi publikan necesejon. Ok elcento raportis, ke ili suferis infekton de la urina sistemo, ren-infekto, aŭ alia rena problemo pro evitado de publikaj necesejoj.<ref name="usona-enketo"/> En 2015 triono (33 %) da tiuj, kiuj vizitis ian san-prizorgiston, havis almenaŭ unu negativan sperton rilate al sia transgenreco, ekzemple vorta ĉikanado aŭ rifuzo de kuracado pro sia socia sekso. Aldone, preskaŭ kvarono (23 %) raportis, ke ili ne serĉis bezonitan kuracadon pro timo, ke ili estus mistraktitaj pro sia transgenreco, dum 33 elcento ne serĉis bezonitan kuracadon pro tio, ke ili ne povis permesi la elspezon.<ref name="usona-enketo"/> ==== Psika sano ==== Dum unu monato, 39 elcento da usonaj transgenruloj spertis gravan psikan angoron, kompare kun 5 elcento el la usona loĝantaro. 40 elcento iam klopodis mortigi sin, kompare kun 4.6 elcento el la usona loĝantaro.<ref name="usona-enketo"/> Kun familia kaj komunuma subteno, usonaj transgenruloj multe malpli ofte spertas sinmortigan klopodon aŭ gravan psikologian angoron.<ref name="usona-enketo"/> Studo de transgenraj infanoj en la infanmedicina revuo ''Pediatrics'' eĉ trovis, ke transgenraj infanoj kun familia kaj komunuma subteno kaj akcepto spertas normalajn oftecojn de anksio kaj deprimo.<ref name="broadly-pediatrics">{{Citaĵo el la reto |url=https://broadly.vice.com/en_us/article/pg7nq7/to-stop-trans-kids-from-killing-themselves-shocking-study-says-accept-them |titolo=To Stop Trans Kids from Killing Themselves, Shocking Study Says 'Accept Them' |alirdato=2018-03-10 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20180310201124/https://broadly.vice.com/en_us/article/pg7nq7/to-stop-trans-kids-from-killing-themselves-shocking-study-says-accept-them |arkivdato=2018-03-10 }}</ref><ref name="nbc-pediatrics">With Support, Transgender Kids Skip the Anxiety: Study</ref> Unu el la plej grandaj studoj de transgenraj junuloj iam farita trovis, ke ju pli da situacioj, kie oni nomas transgenrajn junulojn per iliaj elektitaj pronomoj kaj nomoj, des malpli ili spertas deprimon kaj suicidan pensadon kaj des malpli ili klopodas mortigi sin.<ref name="elektitajnomoj">[https://news.utexas.edu/2018/03/30/name-use-matters-for-transgender-youths-mental-health Using Chosen Names Reduces Odds of Depression and Suicide in Transgender Youths]</ref> == Transfobiaj terminoj == Laŭ unu el la plej grandaj studoj iam kondukitaj pri transgenraj junuloj, neuzo de la elektitaj nomoj kaj pronomoj de transgenraj homoj rekte ligiĝas al malpli bona psika sano. Ju pli da situacioj en kiuj ili estas nomataj per siaj elektitaj nomoj, des pli bone ili fartas psikologie.<ref name="elektitajnomoj"/> Aliaj transfobiaj terminoj inkludas tiajn, kiaj [[aliigado|aliigas]] transgenrulojn kiel anojn de sekso aparta ol tiu indikita de ili. Ili inkludas pornografiajn terminojn, kiaj "[[virin-viro]]," ""[[vir-virino]]," kaj "knabiniĉo," kune kun la pronomo "ĝi" aplikata al transgenruloj, kiuj ne mem indikas, ke tio ne ofendas ilin. Ankaŭ, kompreneble, nomi transgenran virinon "li" aŭ transgenran viron "ŝi" estas ege ofende. Estas ankaŭ ĝenerale ofende nomi transgenrulon "[[transvestulo]]," ĉar tiu termino estas tute aparta afero, kaj temas pri homoj, kiuj identiĝas kiel anoj de unu sekso sed vestas sin kiel anoj de alia sekso. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Leelah Alcorn]] * [[Blake Brockington]] * [[Homofobio]] * [[Fobio]] * [[Internacia tago kontraŭ homofobio, transfobio kaj bifobio]] * [[Principoj de Jogjakarto]] * [[Seksa duumismo]] * [[Seksa esencismo]] * [[Intersekca teorio]] * [[Transfeminismo]] == Eksteraj ligiloj == * [https://egalecen.org/category/transgenraj-aferoj/ Kategorio 'transgenraj aferoj' ĉe Egalecen] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170724225912/https://egalecen.org/category/transgenraj-aferoj/ |date=2017-07-24 }} {{projektoj|ReVo=transfobi}} [[Kategorio:Transfobio| ]] [[Kategorio:Antaŭjuĝoj]] [[Kategorio:Diskriminacio]] [[Kategorio:Fobioj]] [[Kategorio:GLAT]] [[Kategorio:Transgenreco]] qza05211v8b5uee9sb9a3twyodwyfp4 0 426521 9494027 8446974 2026-10-15T16:28:04Z Sj1mor 12103 9494027 wikitext text/x-wiki {{Informkesto komunumo de Kantono Tiĉino |nomo=Sementina |blazono=[[Dosiero:Sementina-coat of arms.svg|120ra|centre|<small>Blazono de Sementina</small>]] |priskribo de blazono=Blazono de Sementina |bildo=[[Dosiero:Fortini della Fame (Sementina) VI.jpg|285ra|centre|<small>Fortikaĵo Fortini della Fame en Sementina</small>]] |priskribo de bildo=Fortikaĵo Fortini della Fame en Sementina |distrikto=[[Belinzono (distrikto)|Belinzono]] |komunumaro=[[Tiĉino (komunumaro)|Tiĉino]] |koord={{Koordinatoj gms|46|11|0|N|8|59|0|E}} |loĝantoj=3111 |areo=8,25 |alteco=224 |poŝtkodo=6514 |kodo=5019 |mapo=[[Dosiero:Karte Gemeinde Sementina 2010.png|285ra|centre|<small>Mapo de Sementina</small>]] |priskribo de mapo=Mapo de Sementina}} '''Sementina''' estas komunumo de la [[komunumaro Tiĉino]] kaj la [[distrikto Belinzono]] en [[Kantono Tiĉino]], [[Svislando]]. Ĝi havis 3111 loĝantojn je la 31-a de decembro [[2011]]. == Geografio == Sementina apartenas al la [[aglomeraĵo]] de la kantonĉefurbo [[Belinzono]] kaj situas okcidente de ĝi ĉe la norda fino de la ebenaĵo de [[Magadino]] ĉe la suda respektive okcidenta bordo de la rivero [[Tiĉino]]. La komunumo konsistas el la vilaĝo Semantina kaj la frakcio [[Piancalardo]] en okcidento, kaj kelkaj izolitaj bienoj kaj domgrupoj.<ref>Fonto: [http://map.geodataviewer.admin.ch/geodatenviewer.php?x=719264&y=115825# Reta mapo 1:20000 de Swisstopo]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 8,25 km², de kiuj 66,7% estas kovritaj de [[arbaro]], 15,1% servas por [[agrikulturo]] kaj 12,0% por [[setlado]]. <ref>Fonto: [http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/02/03/blank/data/gemeindedaten.html Komunumdatumoj de la retejo de la Svisa Federacia Oficejo pri Statistiko, retejo konsultita la 5-an de novembro 2011]</ref> == Najbaraj komunumoj == La komunumo Sementina limas en nordo kaj okcidento al [[Monte Carasso]], en sudo al [[Giubiasco]], en okcidento al [[Gudo TI|Gudo]], kaj en nordokcidento al [[Cugnasco]]. == Trafiko == Tra Sementina pasas la kantona ĉefvojo n-ro 13 de [[Belinzono]] al [[Locarno]]. En sudoriento pasas la komunuman teritorion la [[svisa aŭtovojo A2]], kies plej proksima alveturejo estas Belinzono-Sudo, kiu situas 2 kilometrojn sude de la komunumo en Camorino. Per la loka busreto de Belinzono la komunumo estas konektita al la publika transportreto. == Vidindaĵoj == En Semantino troviĝas parto de la fortikaĵo ''Fortini della fame'', kio signifas en Esperanto ''Fortikaĵo de l'malsato''. La fortikaĵo estis parto de defendolinio konstruita laŭ ordono de la [[generalo]] de la [[svisa armeo]] [[Guillaume-Henri Dufour]], por protekto kontraŭ eblaj atakoj de la Venecia-Lombarda Reĝolando. Por la konstruado de la instalaĵo oni laborigis tiĉinanojn kiuj fuĝis el Lombardio. Sian nomon la fortikaĵo ricevis, ĉar ĝia konstruo estis laboriga programo por rifuĝintoj, kiuj tiel estis savita de malsato. La fortikaĵo apartenas al la inventaro de la monumentoj de nacia signifo. == Historio == La unua dokumenta mencio de Sementina datiĝas el la jaro [[1230]] ''Somentina''. Dum [[mezepoko]] la katedralkapitolo de Como posedis bienoj en Sementina, kiuj ĝi en la jaro [[1264]] donis kiel [[feŭdo]] al la familio de Muralto, en [[1277]] al la familio da Gnosca kaj en [[1335]] al la familio [[Orelli]]. En la inventaro de la Grafejo Belinzono la vilaĝo Piancalardo en la jaron [[1363]] estis listigita kiel komunumo. En la jaroj [[1853]] kaj [[1854]] estis konstruita la elementoj de la Fortikaĵo ''Fortini de la Fame'' laŭlonge de la sovaĝrojo Semantina por laborigi rifuĝintojn el Lombardio. <ref>Fonto: [http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D2047.php ''Graziano Tarilli'': ''Sementina'' en ''Historia Leksikono de Svislando'' (2011-11-30)]</ref> == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.sementina.ch Oficiala retejo de la komunumo Sementina] {{Komunejokat|Sementina}} == Bildoj == <gallery> Dosiero:Fortini della Fame (Sementina) II.jpg|<small>Rigardo de la fortikaĵo al loĝdomoj de la komunumo</small> Dosiero:Fortini della Fame (Sementina) IV.jpg|<small>Pordego de la fortikaĵo ''Fortini de la Fame''</small> Dosiero:Fortini della Fame (Sementina) V.jpg|<small>Turo de la fortikaĵo</small> </gallery> <br /> {{Navigilo:Komunumoj de la distrikto Belinzono|Tiĉino}} j7p9k8d7zkklzr2mxd2ou97mme0rb7p 0 428397 9494056 8808710 2026-10-15T16:48:05Z Sj1mor 12103 9494056 wikitext text/x-wiki {{Informkesto komunumo de Kantono Tiĉino |nomo=Canobbio |blazono=[[Dosiero:CHE Canobbio COA.svg|120ra|centre|<small>Blazono de Canobbio</small>]] |priskribo de blazono=Blazono de Canobbio |bildo=[[Dosiero:Lugano, Canobbio, Porza 1975.jpg|285ra|centre|<small>Canobbio</small>]] |priskribo de bildo=Canobbio |distrikto=[[Lugano (distrikto)|Lugano]] |komunumaro=[[Vezia (komunumaro)|Vezia]] |koord={{Koordinatoj gms|46|2|11|N|8|58|3|E}} |loĝantoj=1947 |areo=1,30 |alteco=405 |poŝtkodo=6952 |kodo=5167 |mapo=[[Dosiero:Karte Gemeinde Canobbio 2012.png|285ra|centre|<small>Mapo de Canobbio</small>]] |priskribo de mapo=Mapo de Canobbio}} '''Canobbio''' estas komunumo de la [[komunumaro Vezia]] kaj la [[distrikto Lugano]] en [[Kantono Tiĉino]], [[Svislando]]. Ĝi havis 1947 loĝantojn je la 31-a de decembro [[2011]]. == Geografio == Canobbio situas ĉe la okcidenta bordo de la rivero [[Casserate]] norde de la urbo Lugano, al kies [[aglomeraĵo]] ĝi apartenas. La komunumo konsistas el la vilaĝo Canobbio kaj la setlejoj [[Gane]], [[Legno]], [[Maglio]] kaj [[Ruggi]]. La rivero Casserate formas la orientan komunumlimon.<ref>Fonto: [http://map.geodataviewer.admin.ch/geodatenviewer.php?x=718360&y=99469 Reta mapo 1:20000 de Swisstopo]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 1,30 km², de kiuj 35,4% estas kovritaj de [[arbaro]], 5,4% servas por [[agrikulturo]] kaj 55,4% por [[setlado]]. <ref>Fonto: [http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/02/03/blank/data/gemeindedaten.html Komunumdatumoj de la retejo de la Svisa Federacia Oficejo pri Statistiko, retejo konsultita la 5-an de novembro 2011]</ref> == Najbaraj komunumoj == La komunumo Canobbio limas en nordo al [[Capriasca]], en nordoriento al [[Cadro]], en sudoriento al [[Lugano]], en sudo al [[Porza]], kaj en okcidento al [[Comano]]. == Trafiko == Tra Canobbio pasas la kantona ĉefvojo 399.1, la tiel nomita ''Via Tesserete'' de Lugano al Tesserete. La plej proksima alveturejo Lugano-Nordo al la [[svisa aŭtovojo A2]] situas proksimume 4 kilometrojn okcidente de la komunumo en Manno. Pere de la bus- kaj trolebusreto de la urbo Lugano la komunumo estas konektita al la publika transportreto. == Historio == La unua dokumenta mencio de Canobbio datiĝas el la jaro [[712]] kiel ''Canobli''. Estis trovitaj [[Romio|romia]] enskribo kaj [[urno|urnotombejo]] el la [[3-a jarcento]]. La preĝejo San Siro, kiu estis menciita la unuan fojon en la jaro [[863]] apartenis al la Abatejo San Pietro en Ciel d'Oro en Pavio. Ankaŭ la Monaĥejo San Caterino de Lugano posedis bienojn en Canobbio. En [[1335]] estis menciita conago kun la preĝejo San Silvestro, kiu poste fariĝis integrita parto de Canobbio. En la 18-a jarcento en Canobbio troviĝis paperfabrikoj. Unu el ili apartenis al la familio Pocobelli kaj poste al la familio Fumagalli kaj en la jaro [[1900]] estis transformita al tegelfabriko. En la dua duono de la 20-a jarcento la loĝantaro de Canobbio pli ol duobliĝis.<ref>Fonto: [http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D2153.php ''Antonio Gili'': ''Canobbio'' en ''Historia Leksikono de Svislando'' (2010-02-25)]</ref> == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.canobbio.ch Oficiala retejo de la komunumo Canobbio] {{Komunejokat}} <!--- == Bildoj == <gallery> </gallery> ---><br /> {{Navigilo:Komunumoj de la distrikto Lugano|Vezia}} {{Bibliotekoj}} aa6p2rtr203rv69idty3yje9mwv4d7g 0 430308 9494011 8443979 2026-10-15T16:13:23Z Sj1mor 12103 9494011 wikitext text/x-wiki {{Informkesto komunumo en Svislando |nomo=Sarzens |blazono=[[Dosiero:Sarzens.jpg|120ra|centre|<small>Blazono de Sarzens</small>]] |priskribo de blazono=Blazono de Sarzens |bildo=[[Dosiero:Sarzens1.JPG|285ra|centre|<small>Sarzens</small>]] |priskribo de bildo=Sarzens |kantono=Vaŭdo |distrikto=[[Brojo-Vully (distrikto)|Brojo-Vully]] |latitudo=46/40/53/N |longitudo=6/50/58/E |regiono-ISO=CH-VD |loĝantaro=82 |areo=1,44 |alteco=719 |poŝtkodo=1683 |kodo=5686 |mapo=[[Dosiero:Karte Gemeinde Sarzens 2011.png|285ra|centre|<small>Mapo de Sarzens </small>]] |priskribo de mapo=Mapo de Sarzens }} '''Sarzens''' estas komunumo en la [[Brojo-Vully (distrikto)|distrikto Brojo-Vully]] en [[Kantono Vaŭdo]], [[Svislando]]. Ĝi havis 82 loĝantojn je la 31-a de decembro 2011. == Geografio == La komunumo Sarzens situas en la [[Svisa Mezlando|Vaŭdo Mezlando]] sur la molasaj montetoj inter la valoj de [[Brojo]] en nordokcidento kaj de [[Glano (rivero)|Glano]] en sudoriento. Oriente de la komunumo la rojo ''Ruisseau des Vaux'' formas en arbaro profundan ravinon. Al la komunumo apartenas krom la vilaĝo Sarzens kelkaj izolitaj bienoj.<ref>Fonto: [http://map.geodataviewer.admin.ch/geodatenviewer.php?x=554922&y=170188# Reta mapo 1:20000 de Swisstopo]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 1,44 km², de kiuj 15,2% estas kovritaj de [[arbaro]], 75,9% servas por [[agrikulturo]] kaj 8,9% por [[setlado]]. <ref>Fonto: [http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/02/03/blank/data/gemeindedaten.html Komunumdatumoj de la retejo de la Svisa Federacia Oficejo pri Statistiko, retejo konsultita la 5-an de novembro 2011]</ref> == Najbaraj komunumoj == La komunumo Sarzens limas en nordo al [[Curtilles]], en oriento al [[Lovatens]], en sudo al [[Brenles]], kaj en okcidento al [[Chesalles-sur-Moudon]]. == Trafiko == Sarzens situas flanke de la gravaj trafikvojoj. Tra Sarzens pasas kurboriĉa flanka vojo de [[Chesalles-sur-Moudon]] al [[Lovatens]]. La plej proksima alveturejo al la [[svisa aŭtovojo A1]] situas proksimume 22 kilometrojn norde apud Estvayer-le-Lac. Pere de [[poŝtaŭtolinio]] de [[Moudon]] al [[Romont FR|Romont]] la komunumo estas konektita al la publika transportreto. == Historio == La unua dokumenta mencio de Camorino datiĝas el la jaro [[996]] kiel ''villa sarningis''. Dum [[mezepoko]] Sarzens apartenis al la Senjorujo Curtilles, kiu estis havaĵo de la [[episkopo]] de [[Laŭzano]], kaj estis submetita al la Subvoktejo Lucens. Sub la berna regado ek de [[1536]] la komunumo apartenis al la Voktejo Moudon, kiu post la [[Helveta Revolucio]] de [[1798]] fariĝis distrikto kaj en la jaro [[2006]] surbaze de la administracia reformo de Kantono Vaŭdo estis integrita al la nova [[Distrikto Brojo-Vully]].<ref>Fonto: [http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D2486.php ''Boris Anelli'': ''Sarzens'' en ''Historia Leksikono de Svislando'' (2011-01-25)]</ref> == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.communal.ch/net/default.asp?NoOFS=5684&Lng=F Oficialaj informoj pri la komunumo Sarzens] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190715192113/http://www.communal.ch/net/default.asp?NoOFS=5684&Lng=F |date=2019-07-15 }} {{Komunejokat|Sarzens}} <!--- == Bildoj == <gallery> </gallery> ---><br /> {{Navigilo:Komunumoj de la distrikto Brojo-Vully}} jh9kirvrogbvkzpsocunmvktwl4vpfm 0 432488 9494054 9468735 2026-10-15T16:46:23Z Sj1mor 12103 9494054 wikitext text/x-wiki {{Polurinda}}{{Panoramo|Oberrheinische Tiefebene 2006-09 Pfalz.jpg|1000|’’’Malaltebenaĵo de Supra Rejno , Rigardo de okcident-sud-okcidento al orient-nord-oriento:<br />Antaŭe vinmonto proksime al [[Neustadt an der Weinstraße]], en meza fono du [[ventoturbino]]j apud [[Haßloch]], en la fono [[Mannheim]] (dekstre ties [[Großkraftwerk Mannheim|Großkraftwerk]]), malantaŭe [[Odenwald]]}}{{Informkesto administra unuo2 |Esperanta nomo=Malaltebenaĵo de Supra Rejno |Origina nomo=Oberrheinische Tiefebene {{ref-de}}<br /> fossé rhénan / graben du Rhin {{ref-fr}} |SYSTEMATIK= HNGD |Areo=10612.8 |Areo-referenco=(nur D)<!--<ref name="Meynen" />--><ref>kunkalkulita el la unuoj 20, 21, 22 kaj la ĉefaj unuoj de 23, kiuj ne estas menciitaj en la manlibro (3-a livero) kiel grupo kun area grando; evidente sen parto en Francio</ref> |Parametro1= [[Plata kavaĵo en valo]] |Parametro1-nomo=Pejzaĝa speco |Parametro2= 07–23, <br /> Tavolŝtupa lando ambaŭflanke de la Rejna grabeno |Parametro2-nomo=Grandregiono de unua ordo |Parametro3= 20–23, <br /> Malaltebenaĵo de Supra Rejno |Parametro3-nomo= Grandregiono de dua ordo |Latitudo= 48.965 |Longitudo= 8.234 |ISO 3166-2=DE-RP/DE-SL |Apartenas= [[Baden-Virtembergo]], [[Rejnlando-Palatinato]], [[Hesio]] |Lando= [[Germanio]], [[Francio]], [[Svislando]] |Situo sur mapo=Germanio naturspaco okcidenta tavolŝtupa lando |Situo sur mapo-priskribo= Naturspaca divido de la Malaltebenaĵo de Supra Rejno (Nr.&nbsp;20&nbsp;ĝis&nbsp;23) }} La '''Malaltebenaĵo de Supra Rejno''' ankaŭ nomata '''Supra rejna malaltebenaĵo''' ({{Lang-de| Oberrheinische Tiefebene}}, {{Lang-fr|fossé rhénan}} aŭ ''graben du Rhin'') estas ĉirk. 300&nbsp;km langa kaj ĉirk. 40&nbsp;km larĝa [[ebenaĵo]] apud la fluejo de la [[Rejno]] inter la urboj [[Bazelo]] ([[Svislando]]) kaj [[Frankfurto ĉe Majno]] ([[Germanio]]). [[Geologio|Geologie]] ĝi estas malprofunde en la [[terkrusto]] enpenetranta [[faŭlto]], kiu nomiĝas la supra rejna grabeno. [[Dosiero:Oberrheingraben-NASA-250.jpg|eta|Satelita foto de la Supra Rejna grabeno kaj la apudaj montaroj dekstre malsupre la [[Lago de Konstanco]]]] == Geografio == === Geografia Situo === La ebenaĵo estas trafluata de la [[Rejno]] por ĉirk. 350&nbsp;km . La suda parto de la ebenaĵo troviĝas en Svislando ĉirkaŭ la urbo [[Bazelo]], la sudokcidenta parto estas la franca regiono [[Alzaco]], la nord-okcidenta kaj norda parto estas germana. La ebenaĵo estas unu el la plej gravaj morfologiaj fenomenoj en [[meza Eŭropo]], la rejna grabeno. === Naturarea divido en Germanio === [[Dosiero:Rhine rift.png|eta|Supra rejna grabeno (blua) inter Bazelo kaj Frankfurto meze de randaj mezmontaroj (verda ĝis bruna); Koloroj laŭ cifereca altecmodelo]] === Akvejoj === La grandaj riveroj de la Malaltebenaĵo de Supra Rejno havas siajn fontojn en la apudantaj mezmontaroj kaj enfluas la Rejnon. La pli ol 200&nbsp;km langaj flankriveroj estas la dekstraj rejnaj [[Nekaroj]] kaj [[Majno]], maldekstraj estas [[Ill (Alzaco)|Ill]] kaj [[Nahe (Rhein)|Nahe]]. Naturaj [[lago]]j ne ekzistas. La hodiaŭaj nefluantaj akvejoj estas la tiel nomata [[fosita lago|fositaj lagoj]] rezulte al la industria elfosado de sablo kaj gravelo. === Klimato === [[Dosiero:Almond Prunus dulcis.jpg|eta|Migdala florado en Rheinhessen]] La rejngrabeno kaj siaj randzonoj havas la plej mildajn vintrojn kaj la plej varmajn somerojn en Germanio. La perceptaĵo estas malalta ĝis meza. La averaĝa temperaturo estas parte ĝis {{GdC|11}}; la plej varma monato estas julio kun averaĝa temperaturo de {{GdC|20}}, kio estas escepto en Germanio. La kialoj estas la oftaj sud-okcidentaj ventoj kun aermasoj el la okcidenta [[Mediteraneo]]. [[Feno]]-efekto per sinkinta aero kaŭzas altiĝon de la temperaturo. La perceptaĵokvanto plialtiĝas oriente, ĉar tie aperas malsinkantaj pluvoj == Geologio == === Faktoj === * Dilatado de la [[terkrusto]] en WNW-OSO-direkto de 6 ĝis 8&nbsp;km * flankenŝovado de la maldekstra rejna areo in suda direkto supozeble 5&nbsp;km * Sinkado de la tersurfaco en la grabeno ĉirk. 4&nbsp;km, plene kovrita per [[sedimento]]j * Volbado de la limzono Krusto-Mantelo de 30 ĝis 26&nbsp;km * Volbado de la grabena Ŝultro ĝis 2,5&nbsp;km * erodita ŝtonkolono sur la grabeŝultro ĝis 1,5&nbsp;km === Rompiĝo de la grabeno === La suprarejna grabeno estas tipa rompiĝzono de geologia grabeno, kiu etendiĝas de la [[norda maro]] ĝis la okcidenta Mediteraneo ([[Mediteraneo-Mjoso-zono]]). La kialoj estis tensio en la [[terkrusto]] kaj [[termantelo]], kiu fariĝis ''Pasiva [[rifto]]''. [[Dosiero:Abriss ORG2.jpg|eta|Skizo de la evoluo de la suprarejna grabeno]] La estiĝo de la grabeno komenciĝis antaŭ ĉirkaŭ 35 milionoj da jaroj. Ĝi okazis precipe en du fazoj: En fazo I antaŭ 35 ĝis 20 milionoj da jaroj la tero de la hodiaŭa grabeno inter [[Frankfurto ĉe Majno|Frankfurto]] kaj [[Bazelo]] malleviĝis kaj deponiĝis sedimentoj. La randoj leviĝis. La fazo II estas la flankenŝovado de vastaj areoj. Tiu fazo ankoraŭ estas aktiva. {{Vidu ankaŭ |Mainzer Becken}} === Tertremoj === [[Dosiero:Erdbebenzonen.png|eta| tertremsekura konstruado en Germanio laŭ la industrinormo [[DIN]] 4149]] la supra rejna grabeno estas regiono kun plialtigita [[tertremo|sisma aktiveco]]. La tertremoj ĝenerale estas malgravaj laŭ la forto kaj intenseco. Multfoje dum la jaro aperas tertremo de la ptenco pli ol 3 , kiun la homoj rimarkas.<ref name="erdbebendienst-schadenserdbeben">{{Citlibro |Aŭtoro=Regierungspräsidium Baden-Württemberg, Landesamt für Geologie, Rohstoffe und Bergbau, Fachbereich Erdbebendienst |URL=http://www.lgrb.uni-freiburg.de/lgrb/Fachbereiche/erdbebendienst/erdbebenkarten/led_pool/images/erdbeben_seit_1000.jpg |Titolo=Karte „Schadenserdbeben seit 1000 nach Christus in Baden-Württemberg“ |Alirdato=2011-03-13}}</ref><ref name="erdbebendienst-erdbebenzonen">{{Citaĵo el la reto |aŭtoro=Regierungspräsidium Baden-Württemberg, Landesamt für Geologie, Rohstoffe und Bergbau, Fachbereich Erdbebendienst: |url=http://www.lgrb.uni-freiburg.de/lgrb/Fachbereiche/erdbebendienst/erdbebenkarten/led_pool/images/erdbebenzonen.jpg |titolo=Karte „Erdbebenzonen in Baden-Württemberg“ |dato=2005 |alirdato=2011-03-13}}</ref>. Escepto estas la regiono apud Bazelo. kaj la proksima [[Ĵuraso (montaro)|Svisa Ĵuraso]]. Tie okazis en mezepoko kaj pli poste fortaj tertremoj – ekzemple la [[Bazela tertremo]] de 1356, kiu kaŭzas grandan damaĝon. === Vulkanismo === [[Dosiero:Wiki Kaiserstuhl.jpg|eta|Panoramo super [[Kaiserstuhl (Baden)|Kaiserstuhl]]]] [[Dosiero:Rheingraben_1.JPG|eta|Panoramo en la rejnan grabenon de la monto [[Melibokus]] en Odenwald]] La restaĵoj de iamaj [[vulkano]]j ne maloftas en suda Germanio, ekzemploj estas . [[Kaiserstuhl (Baden)|Kaiserstuhl]], [[Hegau]], [[Schwäbischer Vulkan]], [[Burg Steinsberg|Steinsberg]], [[Katzenbuckel]], [[Pechsteinkopf]]). La plej multaj vulkanoj havas 40 milionojn da jaroj. Dua periodo de forta vulkana aktiveco estis inter 18 kaj 14 milionoj da jaroj. La magmo devenas preskaŭ ekskluzive el fandiĝinta parto de la [[termantelo]], la ([[Astenosfero]]). Ĝi troviĝas en suda Germanio en profundeco de 70&nbsp;km. La magmoj leviĝas el tiu profundo ĝis la tersurfaco kaj rigidiĝas tie. Tiel kreiĝas [[Nefelinito]] kaj [[Melilitito]]. == Ekonomio == === Ekonomiaj Regionoj === La malaltebenaĵo estas parto de t.n. [[Blua Banano|„Blua Eŭropo-Banano“]], unu el la eŭropaj ekonomia kaj evoluzono, kio etendiĝas de la [[Irlanda Maro]] ĝis [[Mediteraneo]]. En la dense loĝata malaltebenaĵo ekzistas jenaj ekonomi-zonoj: la [[Trilanda Metropolregiono Supra Rejno]] kun jenaj urboj: [[Strasburgo]], [[Mulhaŭzo]] [[Kolmaro]], [[Karlsruhe]], [[Frajburgo]] , [[Bazelo]] (CH). En Germanio la [[Metropolregion Rhein-Neckar]] kun [[Mannheim]], [[Ludwigshafen am Rhein|Ludwigshafen]] kaj [[Heidelberg]] krome la [[Rhein-Main-regiono]] kun [[Frankfurto ĉe Majno]], [[Offenbach]], [[Darmstadt]], [[Majenco]] kaj [[Wiesbaden]]. === Resursoj === ==== Grundakvo ==== La supra rejna grundakva rezervujo havas grandecon de 45 miliardoj da kubmetroj de akvo. Ĝi estas unu el la plej grandaj grundakvoduktejoj en meza eŭropo ³ <ref name="LUBW"/><ref name="LUBW">[http://www.lubw.baden-wuerttemberg.de/servlet/is/21695/ lubw.baden-wuerttemberg.de, Landesanstalt für Umwelt, Messungen und Naturschutz Baden-Württemberg: ''Der Oberrheingraben: Das Grundwasser im Oberrheingraben''] (29. Juli 2011)</ref><ref name="La nappe phréatique">Conseil Régional d´Alsace, Landesanstalt für Umweltschutz Baden-Württemberg: ''La nappe phréatique rhénane - Das Grundwasser im Oberrheingraben'', Ausgabe 04.1998, A.1: ''Wissenswertes über das Grundwasser im Oberrheingraben'' (29. Juli 2011)</ref> ==== Nafto ==== [[Dosiero:Erdöltiefpumpe.jpg|eta|[[Naftopumpilo]] en la rejna ebenaĵo ]] Ĉefe en profundaj tavoloj troviĝas [[nafto]]. la trovoj en [[Merkwiller-Pechelbronn]] (Alzaco) el la jaro 1498 apartenis al unu el la plej unuaj naftokampoj, kiuj estas ekspluatataj. La nomo ''Pechelbronn'' signifas „peĉofonto“ kaj atentigas pri nafto, kiu elteriĝas tie. === Referencoj === {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.oberrheingraben.de/ oberrheingraben.de: ''Der Oberrheingraben''] * [http://www.kaiserstuhl.eu/Natur/oberrheingraben.htm kaiserstuhl.eu: ''Der Oberrheingraben''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070927225055/http://www.kaiserstuhl.eu/Natur/oberrheingraben.htm |date=2007-09-27 }} (mit Schichtenmodell) * [http://perso.wanadoo.fr/baba-regio/oberrhein-4.htm Regio Rhein-Ried: ''Oberrhein geologisch-historisch''] == Tradukfonto == {{Trad|de|Oberrheinische Tiefebene|118248731}} * [[Bundesamt für Naturschutz]] ** [http://www.bfn.de/0503_karten.html Kartendienste] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121219061530/http://www.bfn.de/0503_karten.html |date=2012-12-19 }} ** Landschaftssteckbriefe *** [http://www.bfn.de/0311_landschaft.html?regionid=8 Hessen] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111111072354/http://bfn.de/0311_landschaft.html?regionid=8 |date=2011-11-11 }} (23***, 22*** kaj 302) *** [http://www.bfn.de/0311_landschaft.html?regionid=11 Rheinland-Pfalz] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111111074105/http://bfn.de/0311_landschaft.html?regionid=11 |date=2011-11-11 }} (23***, 22***, 302 kaj 305) *** [http://www.bfn.de/0311_landschaft.html?regionid=1 Baden-Württemberg] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101116043342/http://www.bfn.de/0311_landschaft.html?regionid=1 |date=2010-11-16 }} (22***, 21***, 20***, 305 kaj 306) [[Kategorio:Saupra rejno]] [[Kategorio:Region in Europa]] [[Kategorio:Regiono en Francio]] [[Kategorio:Geografio (Alzaco)]] [[Kategorio:Geographio (Kantono Bazelo-urbo)]] [[Kategorio:Regiono en Baden-Virtembergo]] [[Kategorio:Regiono en Heslando]] [[Kategorio:Regiono en Rejnlando palatinato]] 5ixpt6l0l8n4etgs08eqtjt3xxiwg1u 0 436351 9494126 8801828 2026-10-15T20:26:08Z Ziv 215355 ([[c:GR|GR]]) [[File:Flag of the Kingdom of Sardinia.svg]] → [[File:War ensign of the Savoyard States (1783-1802).svg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr. 9494126 wikitext text/x-wiki {{Informkesto pereinta ŝtato | nomo = Grandduklando de Toskanio | origina nomo = Granducato di Toscana | jaro de estiĝo = 1569 | jaro de pereo = 1859 | antaŭ 1 = Duklando de Florenco | antaŭ 1 flago = Medici Flag of Tuscany.png{{!}}border | post 1 = Reĝlando Sardio-Piemonto | post 1 flago = War ensign of the Savoyard States (1783-1802).svg | post 2 = Itala reĝlando | post 2 flago = Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg | flago = Flag of the Grand Duchy of Tuscany (1840).svg | flago grandeco = 120px | blazono = Great_coat_of_arms_of_the_Grand_Duchy_of_Tuscany.svg | blazono grandeco = 120px | mapo = Papal States Map 1870 ESP.jpg | mapo grandeco = 250px | mapo noto = la Grandduklando en 1860 | ĉefurbo = [[Florenco]] | areo = | areo noto = | nombro de loĝantoj = | nombro de loĝantoj noto = | lingvoj = [[itala]] | nacieca konsisto = | religio = [[Romkatolika eklezio|romkatolika]] | monunuo = Toskana liro (ĝis 1826)<br />Toskana fiorino (1826–1859) | ŝtata formo = [[monarĥio]] ([[grandduklando]]) | estiĝo = [[1569]] | pereo = [[1859]]/[[1860]] }} La '''Grandduklando de Toskanio''' - [[itale]] ''Granducato di Toscana'' - estis historia ŝtato en centra Italio, kiu ekzistis kun interrompo de la napoleonaj militoj inter la jaroj [[1569]] kaj [[1859]]. Ĝi estis la daŭrigo de la antaŭa [[Duklando de Florenco]]. La ĉefurbo estis [[Florenco]]. Ĝis la [[Vestfalia Paco]] de [[1648]], la Grandduklando de Toskanio formale estis parto de la germanlingva [[Sankta Romia Imperio]]. La Unuiĝintaj Provincoj de Centra Italio, satelita ŝtato de la [[Reĝlando Sardio-Piemonto]], aneksis Toskanion en 1859. La teritorio estis formale aldonita al Sardio en 1860, post referendumo, en kiu 95 procentaĵoj de la voĉdonantoj aprobis. Dek jarojn pli poste, en 1870, la tuta Reĝlando Sardio-Piemonto inkluzive de Toskanio iĝis parto de la [[Itala reĝlando]]. == Regantoj de Toskanio == Vidu ankaŭ: [[:Kategorio:Granddukoj de Toskanio]]. === Dukoj de Florenco ([[Mediĉoj]]) === * 1531–1537 [[Aleksandro de Mediĉo]] (''Alessandro de’ Medici'') * 1537–1569 [[Kozimo la 1-a de Mediĉo]] (''Cosimo I. de’ Medici'') === Granddukoj de Toskanio (Mediĉoj) === * 1569–1574 [[Kozimo la 1-a de Mediĉo]] (''Cosimo I. de’ Medici'') * 1574–1587 Francisko la 1-a de Mediĉo (''Francesco I. de’ Medici'') * 1587–1609 Ferdinando la 1-a de Mediĉo (''Ferdinando I. de’ Medici'') * 1609–1621 Kozimo la 2-a de Mediĉo (''Cosimo II. de’ Medici'') * 1621–1670 Ferdinando la 2-a de Mediĉo (''Ferdinando II. de’ Medici'') * 1670–1723 Kozimo la 3-a de Mediĉo (''Cosimo III. de’ Medici'') * 1723–1737 Johano Gastono de Mediĉo (''Gian Gastone de’ Medici'') === Granddukoj de Toskanio ([[Habsburgo-Loreno]]) === * 1737–1765 [[Francisko la 1-a Stefano (Sankta Romia Imperio)|Francisko (la 2-a) Stefano]] (''Francesco Stefano di Lorena'') * 1765–1790 [[Leopoldo la 2-a (Sankta Romia Imperio)|(Petro) Leopoldo la 1-a]] (''Pietro Leopoldo d’Asburgo-Lorena'') * 1790–1801 [[Ferdinando la 3-a (Toskanio)|Ferdinando la 3-a]] (''Ferdinando III. d’Asburgo-Lorena'') === Reĝoj de Etrurio ([[Burbonoj]] de Parmo) === * 1801–1803 Ludoviko la 1-a de Etrurio (''Lodovico'' aŭ ''Luigi di Borbone'') * 1803–1807 Karlo la 2-a de Parmo, Karlo Ludoviko (''Carlo Lodovico'' aŭ ''Luigi di Borbone'') === Granddukoj de Toskanio ([[Bonaparte]]) === * 1808–1814 Elisa Bonaparte (titulara granddukino) === Granddukoj de Toskanio (Habsburgo-Loreno) === * 1814–1824 [[Ferdinando la 3-a (Toskanio)|Ferdinando la 3-a]] (''Ferdinando III. d’Asburgo-Lorena''), denove * 1824–1849 Leopoldo la 2-a de Toskanio (''Leopoldo II. d’Asburgo-Lorena'') * 1849 ''respubliko'' * 1849–1859 Leopoldo la 2-a, denove * 1859–1860 Ferdinando la 4-a de Toskanio (''Ferdinando IV. d’Asburgo-Lorena'') Toskanio estis aneksita de la [[Reĝlando Sardio-Piemonto]]. La formalan titolon "grandduko de Toskanio" (sen efektiva regado) plu havis la imperiestroj de Aŭstrio en sia [[imperiestro de Aŭstrio#Titolaro de timperiestro de Aŭstrio|Titolaro de la imperiestro de Aŭstrio]] ĝis [[1918]]. * 1860–1916 [[Francisko Jozefo la 1-a (Aŭstrio)|Francisko Jozefo la 1-a]], imperiestro de Aŭstrio, apostola reĝo de Hungario, ktp. * 1916–1918 [[Karolo la 1-a (Aŭstrio)|Karlo la 1-a / 4-a]], imperiestro de Aŭstrio (1-a), apostola reĝo de Hungario (4-a), ktp. {{Projektoj}} {{Ĝermo|historio|Italio}} {{DEFAŬLTORDIGO:Toskanio, Grandduklando}} [[Kategorio:Eksaj landoj de Eŭropo]] [[Kategorio:Historio de Italio]] [[Kategorio:Grandduklandoj|Toskanio]] [[Kategorio:Italaj duklandoj]] [[Kategorio:Teritorioj de la Sankta Romia Imperio]] [[Kategorio:Toskanio|Grandduklando]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1560-1569]] [[Kategorio:Aperis en 1569]] [[Kategorio:Administraj unuoj malfonditaj en 1859]] 3fi50nrzwefyh2yoh7562ljtu0boz3x 0 441072 9494276 9487908 2026-10-16T08:42:33Z Sj1mor 12103 9494276 wikitext text/x-wiki {{Purigu}} La '''listo de foliarboj de modera klimatzono''' enlistigas la plej konatajn speciojn de [[foliarbo]]j de la [[modera klimato|modera klimatzono]] de la mondo.<ref>Cafferty, S. (2008) Kosmo-Atlas Bäume der Welt. Stuttgart.</ref><br /> Se vi serĉas aliajn arbojn, vidu jenajn listojn: * [[Listo de pingloarboj ]] * [[Listo de foliarboj de la tropika zono]] Pri la nocio [[arbo]], rigardu tie. == Listoj laŭ familioj == === [[Akvifoliacoj]] === {| class="wikitable" |- ! Latina nomo !! esperantlingva nomo!! natura disvastigo!! rimarkoj !! Bildo |- | Ilex aquifolium || [[ordinara ilekso]] ||Eŭropo, Nordafriko, okcidenta Azio|| malalta arbo || [[Dosiero: 200411 - Houx rouge.JPG|30px]] |- | Ilex cornuta || [[ĉinuja ilekso]] aŭ [[korna ilekso]] ||Ĉinio kaj Koreujo|| densa arbusto || [[Dosiero: Ilex cornuta4.jpg|30px]] |- | Ilex crenata || [[japana ilekso]] ||Ĉinio, Japanio|| densa arbusto || [[Dosiero: Ilex Crenata5.jpg|30px]] |- | Ilex glabra || [[glata ilekso]] aŭ ĉiamverda vintrobero ||orienta Usono|| malalta arbusto || |- | Ilex latifolia || [[tarajo-ilekso]] ||Japanio|| grandaj folioj || [[Dosiero: Ilex latifolia2.jpg|30px]] |- | Ilex opaca || [[amerika ilekso]] ||orienta ĝis meza Usono||arbusto aŭ malgranda arbo || [[Dosiero: Ilex opaca USDA.jpg |30px]] |- | Ilex paraguariensis || [[mateo-arbusto]] ||Sudameriko|| el la folioj oni faras [[mateo]]n grava frukto || [[Dosiero: Ilex_paraguariensis_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-074.jpg|30px]] |- | Ilex vomitoria || [[voma ilekso]] ||orienta ĝis suda Usono|| la indianoj faras el ĝi kultan trinkaĵon|| [[Dosiero: Ilex vomitoria.jpg |30px]] |- | Ilex decidua || [[malforta ilekso]] ||Usono|| arbusto kun artraktivaj beroj || [[Dosiero: Ilex decidua (USDA).jpg|30px]] |- | Ilex verticillata || [[amerika ilekso]] aŭ amerika vintrobero ||orienta Usono|| kultivaro ‘Xmas Cheer’ havas multajn helruĝaj fruktoj || [[Dosiero: American Winterberry Ilex verticillata 'Winter Red' Cluster 3264px.jpg|30px]] |} === [[Anakardiacoj]] === {| class="wikitable" |- ! Latina nomo !! esperantlingva nomo!! natura disvastigo!! rimarkoj !! Bildo!! |- | Rhus chinensis || [[ĉina sumako]] ||Himalajo ĝis Vietnamio, Ĉinio, Koreio, Japanio|| malgranda arbo|| [[Dosiero: Rhus javanica var chinensis2.jpg|30px]]|| |- | Rhus copallina || [[korala sumako]] ||Nordameriko|| arbusto|| [[Dosiero: Rhus copallinum.jpg|30px]]|| |- | Rhus coriaria || [[tana sumako]] aŭ sicilia sumako ||Kanariaj Insuloj ĝis Afganio|| malgranda arbo|| [[Dosiero: Sommacco.jpg|30px]]|| |- | Rhus glabra || [[skarlata sumako]] ||Nordameriko|| malgranda arbo|| [[Dosiero: Rhus glabra.jpg|30px]]|| |- | Rhus typhina || [[vinagra sumako]] ||orienta Nordameriko|| malgranda arbo|| [[Dosiero: Rhus-typhina.JPG|30px]]|| |- | Rhus chirindensis || [[sudafrika sumako]] ||Sudafriko|| || [[Dosiero: Searsia chirindensis00.jpg|30px]]|| |- | Rhus tomentosa || [[zulua sumako]] ||Sudafriko| malgranda arbo|| ||[[Dosiero: Searsia tomentosa - Real Wild Currant bush - Cape Town.jpg|30px]]|| |- | Toxicodendron diversilobum || [[pacifika sumako]] ||Himalajo ĝis Vietnamio, Ĉinio, Koreio, Japanio|| sin.:Rhus diversiloba malgranda arbo|| [[Dosiero: PoisonOak wb biggerLeaves.jpg|30px]]|| |- | Toxicodendron radicans || [[grimpanta sumako]] ||Nordameriko|| sin.: Rhus radicans || [[Dosiero: Toxicodendron radicans.jpg|30px]]|| |- |-| Toxicodendron succedaneum || [[vaks-arbo]] ||Himalajo ĝis Vietnamio, Ĉinio, Koreio, Japanio|| sin.: Rhus succedanea || [[Dosiero: Toxicodendron succedaneum - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-272.jpg |30px]]|| |- | Toxicodendron vernicifluum || [[lak-arbo]], [[uruŝio]] ||Himalajo ĝis Vietnamio, Ĉinio, Koreio, Japanio||sin.: Rhus verniciflua el la fruktoj eblas produkti altvaloran lakon || [[Dosiero: Toxicodendron vernicifluum 01.jpg|30px]]|| |} === [[Betulacoj]] === {| class="wikitable" |- ! Latina nomo !! esperantlingva nomo!! natura disvastigo!! rimarkoj !! Bildo!! |- | Betula nana || [[nana betulo]] ||nordaj modera klimatzono|| arbusto|| [[Dosiero: Betula nana0.jpg|30px]]|| |- | Betula nigra || [[nigra betulo]] ||meza kaj orienta Usono|| arbo kun piramidforma krono|| [[Dosiero: River Birch Betula nigra.JPG|30px]]|| |- | Betula utilis || [[himalaja betulo]] ||Himalajo kaj Ĉinio|| en tradicia medicino uzata, sed ankaŭ por konstrui domojn|| [[Dosiero: Brzoza nadrzeczna Betula utilis var jacquemontii RB1.JPG |30px]]|| |- | Betula lenta || [[suker-betulo]] ||orienta Nordameriko|| arbusto|| [[Dosiero: Betula lenta - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-021.jpg|30px]]|| |- | Betula alleghaniensis || [[flava betulo]] ||orienta Nordameriko|| nacia floro de Kebekio|| [[Dosiero: Yellow birch summer leaves.jpg|30px]]|| |- | Betula pendula || [[penda betulo]] ||Eŭropo, Nordafriko kaj Nordazio|| ornamarbo|| [[Dosiero: Betula pendula Finland.jpg|30px]]|| |- | Betula alleghaniensis || [[flava betulo]] ||nordaj modera klimatzono|| arbusto|| [[Dosiero: Yellow birch summer leaves.jpg|30px]]|| |- | Betula pubescens || [[lanuga betulo]] ||Eŭropo kaj Nordazio|| ŝatas marĉaj kaj duonmarĉaj grundoj|| [[Dosiero: Moorbirke.jpg|30px]]|| |- | Betula papyrifera || [[paper-betulo]] ||Nordameriko|| ŝelo uzita por skribi|| [[Dosiero: Betula papyrifera0.jpg|30px]]|| |- | Betula maximowicziana || [[lilifolia betulo]] ||Japanio|| ofta ornamplanto pro la rimarkebla aŭtuna koloro de la foliaro|| [[Dosiero: Betula maximowiczii 136-8337.jpg|30px]]|| |- | Alnus viridis || [[verda alno]] ||Eŭropo|| arbusto|| [[Dosiero:Alnus-viridis-leaves.JPG|30px]]|| |- | Alnus nepalensis || [[nepala alno]] ||Himalajo|| radikoj fiksas nitrogenon|| [[Dosiero: Alnus nepalensis.JPG|30px]]|| |- | Alnus glutinosa || [[nigra alno]] ||Eŭropo, Nordafriko kaj Nordazio|| en la radikoj vivas nitrogen-fiksaj [[aktinomicetoj]]|| [[Dosiero: Alnus glutinosa 011.jpg |30px]]|| |- | Alnus rubra || [[ruĝa alno]] || okcidenta Nordameriko|| la [[amento]]j estas ruĝaj|| [[Dosiero: red alder leaves.jpg|30px]]|| |- | Alnus incana || [[griza alno]] ||Eŭropo, sen la britaj insuloj|| suba surfaco de la folioj estas griza|| [[Dosiero:Alnus incana 10052009mr.jpg |30px]]|| |- | Alnus cordata || [[korfolia alno]] aŭ "itala alno" ||Korsiko, Suditalio|| bona ornamarbo|| [[Dosiero: ItalAlder.jpg|30px]]|| |- | Carpinus betulus || [[eŭropa karpeno]] aŭ ordinara karpeno ||Eŭrazio|| la kultivaroj 'Fastigiata' aŭ 'Pyramidalis', kolonoformaj || [[Dosiero: Carpinus betulus - Hunsrück 001.jpg |30px]]|| |- | Carpinus caroliniana || [[amerika karpeno]] ||orienta Usono|| kreskas pli malrapide ol eŭropa karpeno|| [[Dosiero: American_Hornbeam_Leaves_600.jpg |30px]]|| |- | Carpinus orientalis || [[orienta karpeno]] ||sudorienta Eŭropo|| arbo aŭ granda arbusto|| [[Dosiero: Doğu gürgeni-2.JPG |30px]]|| |- |Carpinus japonica || [[japana karpeno]] ||Japanio|| helverdflavaj fruktoj|| [[Dosiero: Japanische Hainbuche.jpg |30px]]|| |- |[[Corylus avellana]]|| [[ordinara avelo]] ||Eŭropo, okcidenta Azio, norda Afriko|| larĝa arbusto|| [[Dosiero: Illustration Corylus avellana0.jpg|30px]]|| |- |Corylus americana|| [[amerika avelo]] ||Kanado, orienta Usono|| arbusto || [[Dosiero: Corylus americana0.jpg |30px]]|| |- |Corylus heterophylla|| [[mongola avelo]] ||Ĉinio, Japanio|| la ligno apenaŭ uzata|| [[Dosiero: Corylus heterophylla var thunbergi2.jpg|30px]]|| |- |Corylus cornuta || [[beko-avelo]] ||meza kaj orienta Usono|| uzata en indiana tradicia medicino|| [[Dosiero: Corylus cornuta, wings.jpg|30px]]|| |- |Corylus maxima || [[lombarda avelo]] aŭ granda avelo ||Sudeŭropo|| grandaj nuksoj|| [[Dosiero: Hasel_fg01.jpg|30px]]|| |- |Corylus sieboldiana || [[japana avelo]] ||Japanio|| arbusto|| [[Dosiero: Corylus mandshurica 141-8623.jpg |30px]]|| |- |Corylus chinensis|| [[ĉina avelo]] ||Ĉinio|| kelkaj kulturvarioj|| [[Dosiero: Corylus chinensis JPG1a.jpg|30px]]|| |} === [[Cesalpiniacoj]] === {| class="wikitable" |- ! Latina nomo !! esperantlingva nomo!! natura disvastigo!! rimarkoj !! Bildo!! |- | Gleditsia triacanthos || [[kristodorna glediĉio]] ||Nordameriko|| kelkaj kulturvarioj|| [[Dosiero: Gleditsia_triacanthos_Maryhill_Museum_01.jpg|30px]]|| |- | Gleditsia caspica || [[kaspia glediĉio]] ||norda Irano|| longaj dornoj|| [[Dosiero: Gleditsia_caspica.jpg|30px]]|| |- | Gleditsia sinensis|| [[ĉina glediĉio]] ||orienta Ĉinio|| longaj dornoj|| [[Dosiero: Gleditsia sinensis1.jpg|30px]]|| |- | Gleditzia x texana || [[teksasa glediĉio]] ||Teksaso|| naatura hibrido inter G. tricanthos kaj G. aquatica|| [[Dosiero: Gleditsia texana 2.jpg|30px]]|| |- | Gleditsia aquatica || [[akva glediĉio]] ||sudorienta Usono|| preferas marĉaj kaj akvoriĉaj grundoj|| || |} === [[Celastracoj]] === {| class="wikitable" |- ! Latina nomo !! esperantlingva nomo!! natura disvastigo!! rimarkoj !! Bildo!! |- | Euonymus europaea || eŭropa [[evonimo]] ||Eŭropo|| arbusto, floro similas al la ĉapelo de pastro|| [[Dosiero:Euonymus europaeus 2024 G2.jpg|30px]]|| |- |} === [[Cercidifilacoj]] === {| class="wikitable" |- ! Latina nomo !! esperantlingva nomo!! natura disvastigo!! rimarkoj !! Bildo!! |- | Cercidiphyllum japonicum || japana kukarbo aŭ Katsura-arbo ||orienta Azio|| tre dekorativa aŭtuna foliaro|| [[Dosiero:Cercidiphyllum japonicum tree august.jpg |30px]]|| |} === [[Ebenacoj]] === {| class="wikitable" |- ! Latina nomo !! esperantlingva nomo!! natura disvastigo!! rimarkoj !! Bildo!! |- | Diospyros virginiana || [[persimono]] aŭ amerika diospiro ||orienta ĝis meza Usono|| grava frukto || [[Dosiero: Persimmon 0375.jpg|30px]]|| |- | Diospyros abyssinica || [[abesina diosporo]] ||Afriko|| arbara arbo || || |- | Diospyros mespiliformis || [[afrika ebono]] ||okcidenta Afriko|| valora ligno || [[Dosiero: Diospyros mespiliformis MS 2107.JPG|30px]]|| |- | Diospyros ebenum || [[ebona diospiro ]] aŭ ebonarbo ||Hindio, Cejlono|| valora ligno || [[Dosiero: Ebonytreeforest.jpg|30px]]|| |- | Diospyros kaki || [[kakinoko]] ||Hindio ĝis Japanio|| grava frukto || [[Dosiero: 200412 - Plaqueminier et ses kakis.jpg|30px]]|| |- | Diospyros lotus || [[lotuspruno]]||Japanio ĝis okcidenta Azio ||gusto inter prunoj kaj daktiloj || [[Dosiero: Diospyros_lotus_01.jpg |30px]]|| |- | Diospyros melanoxylon || [[Koromandela diospiro]] aŭ hinda ebono ||sudorienta Hindio|| malmolega ligno || [[Dosiero: Diospyros melanoxylon Tendu.jpg|30px]]|| |} === [[Eleagnacoj]] === {| class="wikitable" |- ! Latina nomo !! esperantlingva nomo!! natura disvastigo!! rimarkoj !! Bildo!! |- | Elaeagnus angustifolia || [[stretfolia eleagno]] ||okcidenta Eŭropo|| arbut aŭ malgranda arbo|| [[Dosiero: Elaeagnus angustifolia (habitus).jpg|30px]]|| |- | Elaeagnus commutata || [[arĝenta eleagno]] ||Nordameriko|| arbusto || [[Dosiero: Elaeagnus commutata USDA.jpg |30px]]|| |- | Elaeagnus umbellata || [[japana eleagno]] ||Japanio|| arbusto|| [[Dosiero: Elaeagnus umbellata1.jpg|30px]]|| |- | Elaeagnus pungens || [[dorna eleagno]] ||Japanio|| arbusto|| [[Dosiero: Eleagnus pungens.jpg|30px]]|| |- |} === [[Erikacoj]] === {| class="wikitable" |- ! Latina nomo !! esperantlingva nomo!! natura disvastigo!! rimarkoj !! Bildo!! |- | Arbutus xalapensis || [[teksasa arbuto]] ||Teksaso ĝis Gvatemalio|| malgranda arbo || [[Dosiero:Arbutus xalapensis USDA.jpg|30px]]|| |- | Arbutus unedo || [[Okcidenta arbuto ]]||okcidenta kaj suda Eŭropo|| malgrand arbo || [[Dosiero: Arbouse.jpg|30px]]|| |- | Arbutus arizonica || [[arizona arbuto]] ||Kalifornio kaj Arizono|| oranĝkoloraj beroj || [[Dosiero: Arbutus arizonica foliage.jpg|30px]]|| |- | Arbutus canariensis|| [[kanaria arbuto]] ||kanariaj insuloj|| beroj bongustaj || [[Dosiero: Arbutus canariensis1.jpg|30px]]|| |- | Arbutus andrachne || [[orienta arbuto]] || sudorienta Eŭropo|| ĉiamverda arbuto || [[Dosiero: Arbutus andrachne fruit (Ab plant 98).jpg|30px]]|| |- | Arbutus menziesii || [[Menzies-arbuto ]] ||Brita Kolumbio ĝis Kalifornio|| malalta arbusto aŭ arbo || [[Dosiero: Arbutus menziesii 5822.JPG|30px]]|| |} === [[Eŭkrifiacoj]] === {| class="wikitable" |- ! Latina nomo !! esperantlingva nomo!! natura disvastigo!! rimarkoj !! Bildo!! |- | Eucryphia cordifolia || [[ĉina eŭkrifio ]] aŭ ĉina ŝajnulmo ||Ĉilio|| ĉiamverda arbsto aŭ arbo|| [[Dosiero: Eucryphia cordifolia.jpg |30px]]|| |- | Eucryphia lucida || [[tasmania eŭkrifio ]]||Tasmanio|| pli arbusto ol arbo || [[Dosiero: Eucryphia_lucida.jpg|30px]]|| |- | Eucryphia milliganii || [[nana eŭkrifio]] ||Tasmanio|| malgranda arbusto || || |- | Eucryphia glutinosa || [[glua eŭkrifio]] ||Ĉilio|| arbusto aŭ malgranda arbo || [[Dosiero: Eucryphia glutinosa2.jpg|30px]]|| |- | Eucryphia moorei || [[novsudkimra eŭkrifio ]] ||Novsudkimrio|| dominanta arbo de la [[mezvarma pluvarbaro]] de Novasudkimrio|| [[Dosiero: Eucryphia moorei Monga.jpg|30px]]|| |} === [[Fabacoj]] === {| class="wikitable" |- ! Latina nomo !! esperantlingva nomo!! natura disvastigo!! rimarkoj !! Bildo!! |- | Laburnum anagyroides || [[orpluvo]] aŭ orindara laburno||Mezeŭropa ĝis Italio kaj Balkano|| granda arbusto aŭ malgranda arbo|| [[Dosiero:Laburnum anagyroides2.jpg |30px]]|| |- | Laburnum alpinum || [[alpa orpluvo]] aŭ alpa laburno||montara arbaro de Svisio ĝis Slovakio kaj Balkano|| multaj kulturvarioj|| [[Dosiero: Laburnum alpinum JPG1A.jpg|30px]]|| |- | Laburnum x watereri || [[hibrida orpluvo]] aŭ hibrida laburno||Mezeŭropa ĝis Italio kaj Balkano|| l. anagyroides x l. alpinum|| || |- | Robinia pseudoacacia || [[Ŝajnakacia robinio ]], blanka robinio aŭ ŝajnakacio||Nordameriko|| sovaĝe disvastigante tra Eŭropo, unue apud reloj kaj aŭtoŝoseoj || [[Dosiero: Robina9146.JPG |30px]]|| |- | Robinia hispida || [[hispida robinio]] aŭ hispid ŝajnakacio||sudorienta Usono|| granda arbusto aŭ malgranda arbo|| [[Dosiero: Robinia-hispida1.jpg |30px]]|| |} === [[Fagacoj]] === {| class="wikitable" |- ! Latina nomo !! esperantlingva nomo!! natura disvastigo!! rimarkoj !! Bildo!! |- | Quercus coccifera|| [[kirmesa kverko]] ||Mediteraneo|| malofta, malgranda arbo|| [[Dosiero:Quercus coccifera.jpg |30px]]|| |- | Quercus myrsinifolia || [[bambufolia kverko]] aŭ ĉina ĉiamverda kverko ||Ĉinio kaj Japanio|| sinonimo: Cyclobalanopsis myrsinifolia|| [[Dosiero:Cyclobalanopsis myrsinifolia4.jpg|30px]]|| |- | Quercus suber || [[korkokverko]] ||Nordafriko, Sudeŭropo|| la dika ŝelo liveras korkon || [[Dosiero:Quercus suber g1.jpg|30px]]|| |- | Quercus x pseudosuber || [[hispana kverko]] ||Sudeŭropo|| aŭ Q. x hispanica|| || |- | Quercus ilex || [[anzino]], ilekskverko aŭ verda kverko||Mediteraneo|| la glanoj nutriĝas t.n. iberaj porkoj, kies ŝinko estas unu el la plej aprezataj || [[Dosiero: Quercus ilex2.jpg|30px]]|| |- | Quercus virginiana || virginia kverko ||suda Usono|| unu el la plej ĉiamverdaj specio de kverko|| [[Dosiero:Live_oak_Georgetown.jpg |30px]]|| |- | Quercus phellos || salikfolia kverko || suda Usono|| ligno uzata por konstrui || [[Dosiero: Quercus-phellos-USFWS.jpg|30px]]|| |- | Quercus marilandica || nigra aŭ marilanda kverko ||suda Usono|| la [[Ĉoktaoj]] uzas la arbon medicine || [[Dosiero: Quercus marilandica Shawnee National Forest 1.jpg|30px]]|| |- | Quercus velutina || tinktora kverko ||Nordameriko|| sinonimo Q. tinctoria|| [[Dosiero: Quercus velutina 001.jpg|30px]]|| |- | Quercus rubra || [[Ruĝa kverko]] ||orienta Usono|| ŝelo kaj glanoj liveras farbsubstancon|| [[Dosiero:Image Northen Red Oak Dresden06.JPG |30px]]|| |- | Quercus palustris || [[marĉa kverko]] ||nordameriko|| granda arbo||[[Dosiero:Quercus-palustris.JPG |30px]]|| |- | Quercus coccinea || [[skarlato-kverko]] ||Nordameriko|| skarlatruĝa aŭtuna foliaro|| [[Dosiero:Quercus coccinea2.jpg|30px]]|| |- | Quercus libani || [[Lebanona kverko]] ||Malgrandazio kaj Sirio|| tre malmola ligno|| [[Dosiero: Quercus libani port.jpg|30px]]|| |- | Quercus acutissima || [[segildenta kverko]] aŭ japana marona kverko ||Himalajo ĝis Japanio|| malrapide kreskanta arbo|| [[Dosiero: Quercus acutissima.jpg|30px]]|| |- | [[Quercus cerris]] || [[cero]] ||Sudeŭropo kaj okcidenta Azio|| grava lignoarbo|| [[Dosiero:Quercus acutissima.jpg |30px]]|| |- | Quercus robur || [[tigfrukta kverko]] aŭ pedunkla kverko aŭ roburo ||Eŭropo|| vaste uzrata ||[[Dosiero:Quercus Robur 031.jpg |30px]]|| |- | Quercus petraea || [[tigfolia kverko]], petra kverko aŭ sesila kverko ||Eŭropo ĝis Malgrandazio|| ankaŭ farmakologie uzata|| || |- | Quercus alba || [[blanka kverko]] ||orienta Usono|| ŝatata ligno|| [[Dosiero: Quercus alba.jpg|30px]]|| |- | Quercus bicolor || [[dukolora kverko]] ||orienta Nordameriko|| kreskas tre malrapide|| [[Dosiero:Quercus bicolor 001.jpg|30px]]|| |- | Quercus macrocarpa || [[grandfrukta kverko]] ||Nordameriko|| relative fajrorezista|| [[Dosiero: Quercus macrocarpa USDA.jpg|30px]]|| |- | Fagus japonica || [[japana fago]] ||Japanio||arbo dle la [[Tajhejaj ĉiamverdaj arbaroj]]|| [[Dosiero:Fagus japonica.JPG|30px]]|| |- | Fagus grandifolia || [[Grandfolia fago]] ||orienta Nordameriko|| La nuksoj disponigas manĝaĵon por multaj bestospecioj|| [[Dosiero:Freeport Il Taylor House20.JPG|30px]]|| |- | Fagus sylvatica || [[Eŭropa fago]] ||meza kaj suda Eŭropo|| valora ligno|| [[Dosiero: Grib skov.jpg|30px]]|| |- | Fagus orientalis || [[orienta fago]] ||Malgrandazio, Kaŭkazo, Nordirano||arbo de La [[kaŭkazaj miksaj arbaroj]] || [[Dosiero: Doğu kayını-3.jpg|30px]]|| |- | Fagus crenata || [[noĉo-fago]] ||Japanio|| ofte formita kiel [[bonsajo]]|| [[Dosiero:Inubuna-ouyou.JPG|30px]]|| |- | Nothofagus alessandri || ĉilia [[notofago]] aŭ ĉilia ŝajnfago ||Ĉilio|| granda, arbo|| [[Dosiero:Nothofagus alessandri.jpg|30px]]|| |- | Nothofagus antartica || antarkta [[notofago]] aŭ ŝajnfago ||suda Ĉilio kaj suda Argentino|| malgranda arbo dŭ arbusto|| [[Dosiero:Nothofagus antarctica 2.jpg|30px]]|| |- | Nothofagus glauca || glaŭca [[notofago]] aŭ ŝajnfago ||meza Ĉilio|| || [[Dosiero:Nothofagus glauca-hualo.JPG |30px]]|| |- | Nothofagus obliqua || andena [[notofago]] aŭ ŝajnfago ||meza kaj suds Ĉilio|| sinonimo: Fagus obliqua || [[Dosiero:Nothofagus obliqua.jpg |30px]]|| |- | Nothofagus gunnii || tasmania [[notofago]] aŭ ŝajnfago ||Tasmanio|||| || |- | Nothofagus pumilio || nana [[notofago]] aŭ ŝajnfago || Sudĉilio || malgranda arbo aŭ arbusto || [[Dosiero: Nothofagus pumilio.jpg |30px]]|| |- | Nothofagus betuloides || betulsimila [[notofago]] aŭ ŝajnfago || sudaj Ĉilio kaj Argentino || || [[Dosiero: Nothofagus betuloides.jpg |30px]]|| |- | Nothofagus dombeyi || Kojhua [[notofago]] aŭ ŝajnfago || Mezaj ĝis sudaj Ĉilio kaj Argentino|| la ligno ne putras || [[Dosiero: Nothofagus dombeyi.jpg|30px]]|| |- | Nothofagus nitida || nana [[notofago]] aŭ ŝajnfago || Mezaj Ĉilio kaj Argentino || ĉiamverda arbo || [[Dosiero:Nothofagus nitida.jpg|30px]]|| |- | Nothofagus cunninghamii || Mirtgolfa [[notofago]] aŭ ŝajnfago || sudorienta Aŭstralio || ĉiamverda arbo || [[Dosiero:Nothofagus cunninghamii.JPG|30px]]|| |-|- | Nothofagus moorei || sudhemisfersa fago || orienta Aŭstralio || granda arbo || [[Dosiero:Nothofagus moorei Cobark.jpg|30px]]|| |-|- | Nothofagus menziesii || arĝenta [[notofago]] aŭ ŝajnfago || orienta Aŭstralio || ligno por mebloj bone uzebla || [[Dosiero:Silver Beech.JPG|30px]]|| |-|- | Nothofagus fusca || ruĝa [[notofago]] aŭ ŝajnfago || Novzelando || ornamarbo || [[Dosiero:Nothofagus truncata in Hard beech forest.jpg|30px]]|| |- | Nothofagus truncata || malmola [[notofago]] aŭ ŝajnfago || Novzelando || endemia novzelanda arbo || [[Dosiero:LophozoniaMenziesiiFoliage.jpg|30px]]|| |- | Nothofagus solanderi || nigra [[notofago]] aŭ ŝajnfago || Novzelando || ankaŭ: N. C. solanderi var. cliffortioides || [[Dosiero:Mountain-Beech-tree.jpg|30px]]|| |- | Castanea dentata || [[amerika kastaneo]] ||orienta Nordameriko|| manĝeblaj nuksoj|| [[Dosiero:American_Chestnut.JPG|30px]]|| |- | Castanea mollissima || [[ĉina kastaneo]] ||Ĉinio|| mangeblaj nuksoj|| [[Dosiero:Castanea mollissima.jpg|30px]]|| |- | Castanea sativa || [[ordinara kastaneo]] ||Mediteraneo|| manĝeblaj nuksoj| [[Dosiero:Tamme kastanje.jpg|30px]]|| |- | Castanea crenata || [[japana kastaneo]] ||Japanio|| manĝeblaj nuksoj|| [[Dosiero: Castanea crenata3.jpg|30px]]|| |- | Chrysolepis chrysophylla || [[ora krisolepo]] aŭ ora kaŝtano ||okcidenta marborda regiono de Usono|| sinonimo: Castanopsis ([[kastanopso]])|| [[Dosiero:Chrysolepis chrysophylla foliage and fruit Big Basin State Park.jpg|30px]]|| |- | Betula nana || [[nana betulo]] ||nordaj moderaj regionoj|| malgranda arbusto|| [[Dosiero:Betula nana0.jpg|30px]]|| |- | Betula nigra || [[nigra betulo]] ||meza kaj orienta Usono|| arbo kun piramidforma krono|| [[Dosiero: River Birch Betula nigra.JPG|30px]]|| |- | Betula utilis || [[himalaja betulo]] ||Himalajo|| uzebla estas a ligno kaj la arbŝelo|| [[Dosiero: Brzoza nadrzeczna Betula utilis var jacquemontii RB1.JPG|30px]]|| |- | Betula lenta || [[suker-betulo]] ||orienta Nordameriko|| bona ligno, medicina uzo, ornamarbo|| [[Dosiero:Betula lenta subsps lenta 01-10-2005 14.54.08.JPG|30px]]|| |- | Betula alleghaniensis || [[flava betulo]] ||orienta Nordameriko|| arboŝelo uzata en la tradicia indiana medicino|| [[Dosiero:Yellow birch summer leaves.jpg|30px]]|| |- | Betula pendula || [[pendanta betulo]] ||Nordafriko, Nordazio kaj Eŭropo|| pluraj kultivaroj|| [[Dosiero:Illustration Betula pendula0.jpg|30px]]|| |- | Betula pubescens || [[lanuga betulo]] ||Eŭropo, Nordazio|| ŝatas humidan grundon|| [[Dosiero:Betula pubescens Ljungdalen August 2011.jpg|30px]]|| |- | Betula papyrifera || [[paper-betulo]] ||Nordameriko|| la nomo pro tio,ke la ŝelo estis uzata de amerikaj praloĝantoj por skribi|| [[Dosiero:Betula papyrifera0.jpg|30px]]|| |- | Betula maximowicziana || [[tilifolia betulo]] ||Japanio|| ŝatata ornamarbo pro la aŭtuna koloro de la foliaro|| [[Dosiero: Betula maximowiczii 136-8337.jpg|30px]]|| |- | Alnus viridis || [[verda alno]] ||Eŭropo|| arbusto|| [[Dosiero:Alnus fruits.jpg |30px]]|| |- | Alnus nepalensis || [[nepala alno]] ||Nepalo|| alta arbo|| [[Dosiero:Alnus nepalensis.JPG|30px]]|| |- | Alnus glutinosa|| [[nigra alno]] ||Eŭropo, Nordafriko, Malgrandazio, Kaŭkazo, Siberio|| grava arbo de apudriveraj zonoj|| [[Dosiero: Illustration Alnus glutinosa0.jpg|30px]]|| |- | Alnus rubra|| [[ruĝa alno]] ||okcidenta Nordameriko|| junaj ŝosoj komence helruĝaj || [[Dosiero:red alder leaves.jpg |30px]]|| |- | Alnus incana || [[griza alno]] ||Eŭropo, Kaŭkazo, Nordameriko|| A.i.var. vulgaris: komuna nomo por la eŭropaj formoj|| [[Dosiero:Alnus incana 10052009mr.jpg|30px]]|| |- | Alnus cordata|| [[korfolia alno]] aŭ itala alno ||Korsiko kaj suda Italio|| rapidkreska arbo|| [[Dosiero: Alnus-cordata-leaves.JPG|30px]]|| |- | Carpinus betulus|| [[Eŭropa karpeno]] ||Eŭrazio|| multaj kulturvarioj, ekz. 'Fastigiata' aŭ 'Pyramidalis', tre kolonoformaj || [[Dosiero:Carpinus fruit.jpg|30px]]|| |- | Carpinus caroliniana || [[amerika karpeno]] ||orienta Nordameriko|| kreskas pli malrapid ol la eŭropa karpeno || [[Dosiero:American_Hornbeam_Leaves_600.jpg|30px]]|| |- | Carpinus orientalis|| [[orienta karpeno]] ||sudorienta Eŭropo|| malgranda arbo aŭ granda arbusto|| [[Dosiero:Doğu gürgeni-2.JPG |30px]]|| |- | Carpinus japonica|| [[japana karpeno]] ||Japanio|| ĝis 10 m alta arbo|| [[Dosiero:Carpinus japonica.jpg|30px]]|| |- | Carpinus cordata|| [[korfolia karpeno]] ||Ĉinio|| C. mollis estas tre parenca|| [[Dosiero:Carpinus cordata 01.jpg|30px]]|| |- | Corylus || [[avelkorilo]] aŭ [[avelo]] ||Eŭropo, okcidenta Azio, norda Afriko|| manĝeblaj nuksoj|| [[Dosiero:Hazel Flower Female.jpg |30px]]|| |- | Corylus americana || [[amerika avelo]] ||Kanado, orienta Usono|| arbusto || [[Dosiero:Corylus americana0.jpg|30px]]|| |- | Corylus heterophylla || [[mongola avelo]] ||Japanio, Ĉinio|| arbusto|| [[Dosiero:Corylus heterophylla var thunbergi2.jpg|30px]]|| |- | Corylus cornuta || [[beka avelo]] ||orienta ĝis meza Usono|| arbusto aŭ arbo|| [[Dosiero:Corylus cornuta, wings.jpg|30px]]|| |- | Corylus maxima || [[lombarda avelo]] ||suda Eŭropo|| grandaj nuksoj|| [[Dosiero:Hasel_fg01.jpg|30px]]|| |- | Corylus sieboldiana || [[japana avelo]] ||Japanio|| Corylus sieboldiana var. mandshurica= manĉura avelo|| [[Dosiero:Corylus mandshurica 141-8623.jpg|30px]]|| |- | Corylus chinensis || [[ĉina avelo]] ||Ĉinio|| ŝatata ornamarbo|| [[Dosiero:Corylus chinensis JPG1a.jpg|30px]]|| |- | Ostrya carpinifolia || [[eŭropa ostrio]] aŭ eŭropa lupolfago ||Mediteraneo ĝis la Alpoj|| havas similaspektan inflorecenson kiel lopolo|| [[Dosiero:Ostyra carpinifolia BotGardBln1105FemaleInflorescencesFall.jpg |30px]]|| |} === [[Hamamelidacoj]] === {| class="wikitable" |- ! Latina nomo !! esperantlingva nomo!! natura disvastigo!! rimarkoj !! Bildo!! |- | Liquidamber styraciflua || [[amerika likvidambo]] aŭ amerika ambroarbo ||orienta Usono, Meksikio ĝis Gvatemalo|| ruĝa aŭtuna foliaro|| [[Dosiero: CopalmeDAmerique.jpg|30px]]|| |- | Liquidamber orientalis || [[orienta likvidambo]] aŭ orienta ambroarbo ||Malgrandazio|| ella recino oni produktas a [[ambro]]n || [[Dosiero: Liquidambar_orientalis_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-089.jpg|30px]]|| |- | Liquidamber formosana || [[tajvana likvidambo]] aŭ ambroarbo ||suda Ĉinio kaj Tajvano|| uzebla en medicino|| [[Dosiero: Liquidambar formosana 01.jpg|30px]]|| |} === [[Juglandacoj]] === {| class="wikitable" |- ! Latina nomo !! esperantlingva nomo!! natura disvastigo!! rimarkoj !! Bildo!! |- | Juglans regia|| [[reĝa juglando]] aŭ ordinara juglando ||sudorienta Eŭropo ĝis Ĉinio|| granda arbo|| || |- | Juglans califonica|| [[kalifornia juglando]] ||suda Kalifornio|| ornamarbo, la fruktoj apenaŭ uzataj|| [[Dosiero: California Blackwalnut.jpg|30px]]|| |- | Juglans hindsii|| [[hindsa juglando]] ||Kalifornio|| uzata kiel baztrunko por Juglans regia|| [[Dosiero: JEPS109352 Juglans hindsii.jpg |30px]]|| |- | Juglans micocarpa|| [[teksasa juglando]] ||sudorienta Usono ĝis Meksikio|| tre dekorativa aŭtuna foliaro|| [[Dosiero: Juglans microcarpa.jpg|30px]]|| |- | Juglans nigra|| [[nigra juglando]] ||meza kaj orienta Usono|| impona parkarbo|| [[Dosiero: Black Walnut nut and leave detail.JPG|30px]]|| |- | Juglans ailanthifolia|| [[japana juglando]] ||Japanio|| ofte plantataj en Usono por anstataŭi la Juglans cinerea (buternukso) || [[Dosiero: Juglans ailantifolia JPG1T.jpg |30px]]|| |- | Juglans cinerea|| [[buternukso]] ||orienta Usono|| ŝatata nuksoo|| [[Dosiero: Juglans cinerea 01.jpg|30px]]|| |- | Juglans mandshurica|| [[manĉura juglando]] ||norda Ĉinio|| || [[Dosiero: Juglans mandshurica Walnut JPG.jpg|30px]]|| |- | Pterocarya fraxinifolia|| [[kaŭkaza pterokarpo]] ||Kaŭkazo|| parkarbo || [[Dosiero: Pterocarya-fraxinifolia-leaves.JPG |30px]]|| |- | Carya illinoiensis|| [[Ilinojsa pekanarbo]] ||Misisipo-baseno|| rapide kreskanta arbo|| [[Dosiero: Carya illinoinensis.jpg |30px]]|| |- | Carya aquarica|| [[marĉa pekanarbo]] |marĉaj regionoj de Usono||| alta arbo|| [[Dosiero:C Carya aquatica USDA.jpg |30px|ligilo=Special:FilePath/C_Carya_aquatica_USDA.jpg]]|| |- | Carya cordiformis|| [[amara nukso]] ||Nordameriko|| malmola ligno|| [[Dosiero: Carya_cordiformis.jpg |30px]]|| |- | Carya ovata || [[ordinara juglando]] ||Nordameriko|| grava manĝaĵo por la [[algonkeno]]j || [[Dosiero: Hickory07103.jpg |30px]]|| |- | Carya tomentosa|| [[mok-nukso]] ||Nordameriko|| ŝelo de la nukso tre diks kaj interne preskaŭ nenio|| || |- | Carya glabra|| [[porkida nukso]] ||Nordameriko|| || [[Dosiero: Carya glabra NRCS-1.jpg |30px]]|| |- | Carya glabra|| [[ordinara juglando]] ||orienta Azio|| tre dekorativa aŭtuna foliaro|| [[Dosiero:Cercidiphyllum japonicum tree august.jpg |30px]]|| |- | Carya ovalis|| [[ordinara juglando]] ||orienta Azio|| tre dekorativa aŭtuna foliaro|| [[Dosiero:Cercidiphyllum japonicum tree august.jpg |30px]]|| |- | Carya pallida|| [[ordinara juglando]] ||orienta Azio|| tre dekorativa aŭtuna foliaro|| [[Dosiero:Cercidiphyllum japonicum tree august.jpg |30px]]|| |- | Carya texana|| [[ordinara juglando]] ||orienta Azio|| tre dekorativa aŭtuna foliaro|| [[Dosiero:Cercidiphyllum japonicum tree august.jpg |30px]]|| |- | Carya cathayensis|| [[ordinara juglando]] ||orienta Azio|| tre dekorativa aŭtuna foliaro|| [[Dosiero:Cercidiphyllum japonicum tree august.jpg |30px]]|| |} === [[Kornusacoj]] === {| class="wikitable" |- ! Latina nomo !! esperantlingva nomo!! natura disvastigo!! rimarkoj !! Bildo!! |- | Cornus sanguinea || [[ruĝa kornuso]] aŭ kutima kornuso ||Eŭropo|| arbusto|| [[Dosiero: Cornus-sanguinea.JPG|30px]]|| |- | Cornus alba || [[blanka kornuso]] aŭ tartara kornuso ||Siberio|| arbusto|| [[Dosiero: Cornus alba a2.jpg |30px]]|| |- | Cornus amomum || [[amoma kornuso]] ||orienta Usono|| arbusto|| [[Dosiero: Cornus amomum 01.jpg|30px]]|| |- | Cornus alternifolia || [[alternfolia kornuso]] ||orienta Usono|| arbusto|| [[Dosiero: Cornus alternifolia - Krauss.jpg|30px]]|| |- | Cornus contoversa || [[grandega kornuso]] aŭ pagoda kornuso ||Japanio, Ĉinio, Himalajo|| arbo|| [[Dosiero: Cornus-controversa-habitus.jpg|30px]]|| |- | Cornus mas || [[kornela ĉerizo]] ||meza kaj suda eŭropo||arbusto aŭ malgranda arbo|| [[Dosiero: Illustration Cornus mas0.jpg|30px]]|| |- | Cornus florida || [[florkornuso]] aŭ pagoda kornuso ||orienta Usono||arbusto aŭ arbo|| [[Dosiero: Blooming Dogwood.jpg |30px]]|| ||- | Cornus nuttallii || [[pacifika kornuso]] ||okcidenta Usono|| arbo|| [[Dosiero: Cornus nuttallii 08203.JPG|30px]]|| |- | Cornus capitata || [[himalaja kornuso]] || Ĉinio, Himalajo|| arbo|| [[Dosiero: Cornus capitata 2.jpg |30px]]|| |- | Cornus kousa || [[japana kornuso]] ||Japanio,Koreio, Ĉinio ||arbusto aŭ arbo|| [[Dosiero: Cornus_kousa_img_2066.jpg|30px]]|| |} === [[Laŭracoj]] === {| class="wikitable" |- ! Latina nomo !! esperantlingva nomo!! natura disvastigo!! rimarkoj !! Bildo!! |- | Laurus nobilis|| [[ nobla laŭro ]] ||Mediteraneo|| nur unu specio|| [[Dosiero:Echter Lorbeer - Blätter, Blütenknospen und reife Früchte.jpg|30px]]|| |} === [[Magnoliacoj]] === {| class="wikitable" |- ! Latina nomo !! esperantlingva nomo!! natura disvastigo!! rimarkoj !! Bildo!! |- | Magnolia delavayi || [[junana magnolio]] ||Junano|| granda, boskeca arbo|| [[Dosiero:Magnolia delavayi flower.jpg|30px]]|| |- | Magnolia delavayi || [[junana magnolio]] ||Junano|| granda, boskeca arbo|| [[Dosiero:Magnolia delavayi flower.jpg|30px]]|| |- | Magnolia champaca || [[ĉampako-magnolio]] aŭ parfum-magnolio ||Junano|| el la floroj oni faras parfumon|| [[Dosiero:Magnolia1.jpg|30px]]|| |- | Magnolia macrophylla || [[grandfolia magnolio]] ||sudorienta Usono|| arbo aŭ arbusto || [[Dosiero:Magnolia_macrophylla_-_Blossom.JPG|30px]]|| |- | Magnolia tripetala || [[ŝirm- magnolio]] ||orienta Usono|| malgranda ege dispranĉigita arbo || [[Dosiero:Magnolia tripetala.jpg|30px]]|| |- | Magnolia obovata|| japana grandfolia magnolio ||Japanio|| sinonimo: M. hypoleuca, granda arbo || [[Dosiero:Magnolia hypoleuca 2.jpg|30px]]|| |- | Magnolia officinalis || [[oficina magnolio]] ||orienta Ĉinio|| uzata en la tradicia ĉina medicino|| [[Dosiero:Magnolia officinalis habit.jpg|30px]]|| |- | Magnolia virginiana || [[marĉa magnolio]] ||orienta Usono|| ornamarbo || [[Dosiero:Magnolia virginiana flower 001.JPG|30px]]|| |- | Magnolia sieboldii || sibolda magnolio ||orienta Azio|| malgranda arbo aŭ arbusto|| [[Dosiero:Magnolia sieboldii1a.UME.jpg|30px]]|| |- | Magnolia wilsonii || [[vilsona magnolio]] ||Ĉinio|| malgranda arbo aŭ arbusto || [[Dosiero:Magnolia wilsonii1UME.jpg|30px]]|| |- | Magnolia cubensis || kuba magnolio ||Kubo|| arbo || || |- | Magnolia grandiflora || grandflora magnolio ||sudorienta Usono|| ĉiamverda granda arbo|| [[Dosiero:Magnolia grandiflora9.jpg|30px]]|| |- | Magnolia denudata || Julana magnolio ||Julano kaj centra Ĉinio|| malgranda arbo aŭ arbusto|| [[Dosiero:Yulan 1.JPG|30px]]|| |- | Magnolia kobus || Kobuŝi-magnolio ||Japanio|| arbo || [[Dosiero:Magnolia kobus borealis1.jpg|30px]]|| |- | Magnolia salicifolia || salikfolia magnolio ||Japanio|| mallarĝa piramidforma arbo || [[Dosiero:Magnolia salicifolia タムシバ 田虫葉 DSCF0104.JPG|30px]]|| |- | Magnolia stellata || stelmagnolio ||japanio|| arbusto|| [[Dosiero:Magnolia stellata (Jardin des plantes).jpg|30px]]|| |- | Magnolia acuminata || kukuma magnolio ||orienta Usono|| kukumsimila frukto || [[Dosiero:Cucumber magnolia.jpg|30px|ligilo=Special:FilePath/Cucumber_magnolia.jpg]]|| |- | Magnolia cordata || purpura magnolio ||Ĉinio|| granda arbusto|| [[Dosiero:Magnolia liliiflora3.jpg|30px]]|| |- | Liriodendron tulipifera || [[Tulipa liriodendro]] ||Nordameriko|| granda arbo|| [[Dosiero:Liriodendron tulipifera flower.jpg|30px]]|| |- | Liriodendron chinense || [[Ĉina liriodendro]] ||centra Ĉinio|| granda arbo|| [[Dosiero:Liriodendron chinense1.jpg|30px]]|| |} === [[Malvacoj]] === {| class="wikitable" |- ! Latina nomo !! esperantlingva nomo!! natura disvastigo!! rimarkoj !! Bildo!! |- | Tilia cordata || [[etfolia tilio]] ||Eŭropo, Kaŭkazo|| grava forstarbo en eŭropo|| [[Dosiero: Tilia cordata 60.jpg|30px]]|| |- | Tilia americana || [[amerika tilio]] ||nordorienta Usono kaj sudorienta Kanada|| ofta apudstrata arbo || [[Dosiero: AmericanBasswood.JPG|30px]]|| |- | Tilia x euchlora || [[krimea tilio]] ||Krimeo, Kaŭkazo|| T. ordata x t. dasystyla|| [[]]|| |- | Tilia x vulgaris || [[ordinara tilio]] ||Andoj de Meksiko ĝis Fajrolando|| sin.: T. x europaea || [[Dosiero: Tilia x europea-1.JPG |30px]]|| |- | Tilia mongolica || [[mongola tilio]] ||norda Ĉinio, Mongolio|| tre taŭga kiel urba arbo|| [[Dosiero: Mongolian Lime leaf.jpg|30px]]|| |- | Tilia platyphyllos || [[grandfolia tilio]] ||Eŭropo|| kelka kultivaroj || [[Dosiero: Tilia platyphyllos(01).jpg |30px]]|| |- | Tilia heterophylla || [[diversfolia tilio]] || orienta Usono|| malsupra surfaco de la folioj blankeca || || |- | Tilia tomentosa || [[arĝenta tilio]] ||sudorienta Eŭropo, Malgrandazio, Kaŭkazo|| dekorativa parkarbo|| [[Dosiero: Tilia-tomentosa.JPG |30px]]|| |} === [[Mirtacoj]] === {| class="wikitable" |- ! Latina nomo !! esperantlingva nomo!! natura disvastigo!! rimarkoj !! Bildo!! |- | Eucalyptus diversicolor || [[kari-eŭkalipto]] aŭ kario ||okcidenta Aŭstralio|| granda arbo|| [[Dosiero: ClimbingTheGloucesterTree_2005_SeanMcClean.jpg |30px]]|| |- | Eucalyptus grandis || [[granda eŭkalipto]] ||orienta Aŭstralio|| granda arbo|| [[Dosiero: Eucalyptus grandis Kerewong State Forest 55 metres tall.jpg|30px]]|| |- | Eucalyptus saligna || [[sidneja eŭkalipto]] ||orienta Aŭstralio|| granda arbo|| [[Dosiero: Sydney Blue Gums Mount Cabrebald2.jpg |30px]]|| |- | Eucalyptus propinqua || [[griza eŭkalipto]] ||orienta Aŭstralio|| granda arbo|| [[Dosiero: Eucalyptus propinqua Ellenborough River valley.jpg|30px]]|| |- | Eucalyptus salmonophloia || [[ eŭkalipto]] ||orienta Aŭstralio|| granda arbo|| [[Dosiero: Eucalyptus salmonophloia.jpg |30px]]|| |- | Eucalyptus tereticornis || [[ eŭkalipto]] ||orienta Aŭstralio kaj Novgvineo|| granda arbo|| [[Dosiero: Eucalyptus tereticornis flowers, capsules, buds and foliage.jpeg |30px]]|| |- | Eucalyptus camaldulensis || [[rivera eŭkalipto]] || Aŭstralio|| granda arbo|| [[Dosiero: 700 yr red river gum.jpg|30px]]|| |- | Eucalyptus globulus || [[ globa eŭkalipto]] || Tasmanio|| granda arbo|| || |- | Eucalyptus viminalis || [[vergo- eŭkalipto]] || Aŭstralio|| granda arbo|| [[Dosiero: Eucalyptus viminalis.jpg |30px]]|| |- | Eucalyptus populnea || [[popla eŭkalipto ]] || Aŭstralio|| granda arbo|| [[Dosiero: Eucalyptus populnea leaf.jpg|30px]]|| |- | Eucalyptus paniculata || [[eŭkalipto ]] || Aŭstralio|| granda arbo|| [[Dosiero: Eucalyptus paniculata00.jpg|30px]]|| |- | Eucalyptus melliodora || [[ eŭkalipto ]] || orienta Aŭstralio|| granda arbo|| [[Dosiero: Eucalyptus flowers2.jpg|30px]]|| |- | Eucalyptus micocorys || [[sebligna eŭkalipto ]] || orienta Aŭstralio|| granda arbo|| [[Dosiero: EmicrocorysAlexFCA2.jpg|30px]]|| |- | Eucalyptus deglupta || [[ eŭkalipto ]] || orienta Aŭstralio|| granda arbo|| || |- | Eucalyptus marginata || [[ĵarah-eŭkalipto]] || orienta Aŭstralio|| granda arbo|| || |- | Eucalyptus pilularis || [[ eŭkalipto ]] || orienta Aŭstralio|| granda arbo|| [[Dosiero: Eucalyptus pilularis Chatswood.jpg|30px]]|| |- | Eucalyptus obliqua || [[ eŭkalipto ]] || sudorienta Aŭstralio|| granda arbo|| [[Dosiero: Starr_031214-0056_Eucalyptus_obliqua.jpg|30px]]|| |- | Eucalyptus regnans || [[ eŭkalipto ]] || sudorienta Aŭstralio|| granda arbo|| [[Dosiero: Tasmania logging 08 Mighty tree.jpg|30px]]|| |- | Eucalyptus radiata|| [[ eŭkalipto ]] || sudorienta Aŭstralio|| granda arbo|| || |- | Eucalyptus miniata || [[helruĝa eŭkalipto]] || norda Aŭstralio|| granda arbo|| [[Dosiero: Tasmania logging 08 Mighty tree.jpg|30px]]|| |- | Eucalyptus coolabah || [[Kulabah-eŭkalipto]] || sudorienta Aŭstralio|| granda arbo|| [[Dosiero: Eucalyptus coolabah and creek.jpg |30px]]|| |- | Eucalyptus camaldulensis || [[rivera eŭkalipto]] || sudorienta Aŭstralio|| granda arbo|| [[Dosiero: 700 yr red river gum.jpg|30px]]|| |- | Eucalyptus gomphocephala || [[Tuart-eŭkalipto ]] || okcidenta Aŭstralio|| granda arbo|| [[Dosiero: TuartTree_nearlakeclifton.jpg|30px]]|| |- | Corymbia papuana || [[papua Eŭkalipto]] ||Nordaŭstralio kaj Novgvineo|| la ekstera tavolo de la arboŝelo deiĝas ĝis la grundo, sin.: Eucalyptus papuana || || |- | Corymbia ficifolia || [[purpura eŭkalipto]] ||sudorienta Aŭsdtralio|| sin.: Eucalyptus ficifolia|| [[Dosiero: Corymbia ficifolia Flowers.jpg |30px]]|| |- | Corymbia gummifera || [[gumeŭkalipto]] ||sudorienta Aŭstralio|| sin.: Eucalyptus gummifera || [[Dosiero: Corymbia gummifera.jpg|30px]]|| |- | Corymbia citriodora || [[citrusodora eŭkalipto]] ||sudorienta Aŭsdtralio|| sin.: Eucalyptus citriodora || [[Dosiero: Corymbia citriodora.jpg|30px]]|| |- | Corymbia maculata || [[makulita eŭkalipto]] ||orienta Aŭstralio|| sin.: Eucalyptus maculata|| [[Dosiero: Corymbia maculata.jpg|30px]]|| |} === [[Mimozacoj]] === {| class="wikitable" |- ! Latina nomo !! esperantlingva nomo!! natura disvastigo!! rimarkoj !! Bildo!! |- | Acacia baileyana || [[baila akacio]] ||Aŭstralio|| malgranda arbo|| [[Dosiero: Acacia baileyana.jpg |30px]]|| |- | Acacia dealbata || [[ĝardenista mormozo]] aŭ falsa mimozo ||Aŭstralio|| ofta tranĉfloro|| [[Dosiero: Acacia dealbata Garden 060407w.jpg |30px]]|| |- | Acacia drummondii || [[drumonada akacio]] ||Aŭstralio|| arbusto aŭ malgranda arbo|| [[Dosiero: Acacia drummodii fg01.JPG|30px]]|| |- | Acacia mearnsii || [[nigra akacio]] ||Aŭstralio|| sin.: a. mollossima|| [[Dosiero: Acacia mearnsii blossoms.jpg |30px]]|| |- | Acacia catechu || [[Kateĉuo) ]] , kasuo gambiro aŭ katehuo ||Aŭstrlio|| [[ekstraktaĵo]] por farbado, tanado || || |- | Acacia conigera || [[bovkorna akacio]] ||Meksikio ĝis Kostariko|| malgrand arbo aŭ arbusto|| || |- | Acacia horrida || [[ akacio]] ||orienta Afriko|| malgrand arbo|| [[Dosiero: Acacia-horrida.jpg |30px]]|| |- | Acacia erioloba || [[kameldorna akacio]] ||Sudafriko|| fortaj dornoj|| [[Dosiero: Camel-thorn-tree-with-sparrow-weaver-nests.jpg |30px]]|| |- | Acacia karoo || [[ horora akacio]] || Sudafriko|| pikaj eburkoloraj dornoj|| || |- | Acacia nilotica || [[ nila akacio]] ||Aŭstrlio|| malgrand arbo|| [[Dosiero: Babool (Acacia nilotica) flowers at Hodal W IMG 1163.jpg|30px]]|| |- | Acacia seyal || [[ruĝa akacio]] ||Sudano gcis Zimbabvo|| ruĝa arboŝelo|| [[Dosiero: Acacia-seyal-leaves.jpg|30px]]|| |- | Acacia alata || [[ flugilhava akacio]] ||okcidenta Aŭstralio|| kvar varioj konataj || || |- | Acacia paradoxa || [[ kangura akacio]] ||Aŭstrlio|| malgranda arbo|| [[Dosiero: Acacia armata C.jpg|30px]]|| |- | Acacia melanoxylon || [[ nigraligna akacio]] ||suda Aŭstralio|| malgranda arbo|| [[Dosiero: Acacia melanoxylon.jpg|30px]]|| |- | Acacia pycnantha || [[ ora akacio]] ||Aŭstrlio|| nacia floro de Australio|| [[Dosiero: Acacia pycnantha Golden Wattle.jpg |30px]]|| |- | Acacia retinodes || [[ kvarsezona akacio]] ||Viktorio kaj Tasmanio|| malgranda arbo|| [[Dosiero: Acacia melanoxylon2.jpg |30px]]|| |- | Acacia acuminata || [[ frambo-akacio]] ||Aŭstralio|| malgranda arbo|| || |- | Acacia longifolia || [[ longfolia akacio]] ||Aŭstralio|| malgranda arbo|| [[Dosiero: Acacia-longifolia-branch.jpg |30px]]|| |- | Faidherbia albida || [[fajdherbio]] ||Afriko ĝis Sirio|| sin.: Acacia albida || [[Dosiero: Faidherbia albida.JPG |30 px]]||- |- | Senegalia senegal || [[ gumakacio]] ||Afriko|| sin.: Acacia senegal kun troblaj akraj dornoj|| || |- | Vachellia farnesiana || [[ akacio]] ||Sudameriko kaj Aŭstralio|| sin.: Acacia farnesiana || [[Dosiero: Starr 030202-0020 Acacia farnesiana.jpg|30px]]|| |- | Cercis siliquastrum || [[ judas-arbo]] || Suda Eŭropo kaj Azio ||malgranda decidua foliarbo || [[Dosiero: Cercis siliquastrum MHNT.jpg|30px]]|| |- | Cercis canadensis || [[ kanada cercido]] ||Usono|| arbusto|| [[Dosiero: RedbudOhio02.jpg |30px]]|| |- | Cercis chinensis || [[ ĉina cercido]] ||Ĉinio|| sin.: C. japonica|| [[Dosiero: CercisChinensisShrub2.jpg |30px]]|| |} === [[Morusacoj]] === {| class="wikitable" |- ! Latina nomo !! esperantlingva nomo!! natura disvastigo!! rimarkoj !! Bildo!! |- | Ficus elastica || [[gumarbo]] ||Hindio, sudorienta Azio|| en Eŭropo ŝatata endoma ornamplanto|| [[Dosiero: Ficus elastica1.jpg|30px]]|| |- | Ficus religiosa || [[pipalo]], bodiarbo aŭ budho-arbo || Hindio ||’bodhi’ sanskrite por “Iluminado”|| [[Dosiero: Lorraine 2011 389.jpg |30px]]|| |- | Ficus benjamina || [[benjamino]] || Hindio kaj sudorienta Azio||en Eŭropo endoma ornamplanto|| [[Dosiero: Ficus_benjamina2.jpg|30px]]|| |- | Ficus benghalensis || [[banja figo]] ||Hindio||tre granda arbo|| [[Dosiero: Banyantree.jpg|30px]]|| |- | Ficus thonningii || [[afrika figo]] || centra kaj okcidenta Afriko||semplatidoj vivas [[epifito|epifite]]|| [[Dosiero: Mulemba.jpg|30px]]|| |- | Ficus rubiginosa || [[rustra figo]] || Aŭstralio||rustruĝa malsupra folisurfaco|| [[Dosiero: Curtis.bay.fig.jpg|30px]]|| |- | Ficus insipida || [[amerika figo]] || Meksikio ĝis Brazilo|| trunko kun bretaj radikoj|| [[Dosiero: Ficus insipida roots.jpg|30px]]|| |- | Ficus sycomorus || [[morusfolia figo]] || norda kaj orienta Afriko|| malgranda arbo || [[Dosiero: Sycomoros old.jpg|30px]]|| |- | Ficus carica || [[ordinara figo]] || Mediteraneo|| multe kultivata || [[Dosiero: Ficus carica Feigen am Baum 001.JPG|30px]]|| |- | Ficus hispida || [[hispida figo]] || Hindio, suda Azio kaj norda Aŭstrlio|| malgranda arbo o|| [[Dosiero: Ficus hispida Linn. f.jpg|30px]]|| |- | Ficus tinctoria || [[tinktura figo]] || suda Ĉinio, Filipinoj, Indonezio kaj norda Aŭstralio|| uzata por ruĝigi tolaĵon|| [[Dosiero: Ficus tinctoria.jpg|30px]]|| |- | Ficus pseudopalma || [[filipina figo]] || Filipinoj|| malgranda arbo|| [[Dosiero: Starr 010820-0015 Ficus pseudopalma.jpg|30px]]|| |- | Morus alba || [[blanka moruso]] || Ĉinio|| kelkaj varioj|| [[Dosiero: Morusalbaleaves3800ppx.JPG|30px]]|| |- | Morus australis || [[suda moruso]] || meza Afriko|| ofta arbo en la afrikaj tropikaj sekundaraj arbaroj|| [[Dosiero: Morus australis var. inusitata - Kunming Botanical Garden - DSC03169.JPG|30px]]|| |- | Morus rubra || [[ruĝa moruso]] ||nora Ameriko|| ofta arbo en noramerikaj foliarbaroj| [[Dosiero: Morus alba Augusta, Michigan.jpg|30px]]|| |- | Morus nigra || [[nigra moruso]] || Irano ĝis suda Eŭropo|| tradicia azia fruktarbo|| [[Dosiero: Illustration_Morus_nigra0.jpg |30px]]|| |} === [[Nisacoj]] === {| class="wikitable" |- ! Latina nomo !! esperantlingva nomo!! natura disvastigo!! rimarkoj !! Bildo!! |- | Nyssa sylvatica || [[tupelo]] aŭ arbara tupelo ||Nordameriko|| marcaj aŭ deklivaj regiono|| || |-| Nyssa ogeche || [[rivera tupelo]] aŭ ||Nordameriko|| ĉe riverbordo || [[Dosiero: Ogeche Trees.jpg|30px]]|| |- | Nyssa aquatica || [[akva tupelo]] ||Nordameriko|| marcaj regionoj|| [[Dosiero: Nyssa aquatica.jpg |30px|ligilo=Special:FilePath/Nyssa_aquatica.jpg]]|| |- | Nyssa sinensis || [[ĉina tupelo]] ||Ĉinio|| marcaj regionoj|| [[Dosiero: Nyssa sinensis - Kunming Botanical Garden - DSC03162.JPG|30px]]|| |- | Nyssa biflora || [[marĉa tupelo]] ||Usono|| marĉaj regionoj|| [[Dosiero: Swamp_tupelo.jpg|30px]]|| |} === [[Oleacoj]] === {| class="wikitable" |- ! Latina nomo !! esperantlingva nomo!! natura disvastigo!! rimarkoj !! Bildo!! |- | Olea europea || [[olivujo]] aŭ olivarbo ||Mediteraneo|| tre malnova kulturarbo || [[dosiero:Olive tree Karystos2.jpg|30px]]|| |- |} === [[Platanacoj]] === {| class="wikitable" |- ! Latina nomo !! esperantlingva nomo!! natura disvastigo!! rimarkoj !! Bildo!! |- | Platanus orientalis || [[orienta platano]] ||Balkano ĝis Himalajo|| P. o. var. insularis: kipra platano|| || |- | Platanus racemosa || [[kalifornia platano]] ||sudokcidenta Ameriko|| malofta ekster Kalifornio|| [[Dosiero:Platanus_racemosa-6.jpg|30px]]|| |- | Platanus wrightii || [[arizona platano]] ||Balkano ĝis Himalajo|| mezgranda arbo|| [[Dosiero:Platanus wrightii range map.jpg |30px]]|| |- | Platanus occidentalis || [[amerika platano]] ||orienta Usono|| uzata en la tradicia indiana medicino || [[Dosiero:Platanus occidentalis0.jpg |30px]]|| |- | Platanus x hispanica || [[acerfolia platano]] ||ofte plantita en Eŭropo kaj Nordameriko|| sinonimo: P. xhybrida || [[Dosiero:Platanus wrightii range map.jpg |30px]]|| |- |} === [[Pitosporacoj]] === {| class="wikitable" |- ! Latina nomo !! esperantlingva nomo!! natura disvastigo!! rimarkoj !! Bildo!! |- | Pittosporum tenuifolium || [[mallarĝfolia pitosporo]] ||Novzelando|| ĉiamverda arbusto|| [[Dosiero: Pittosporum tenuifolium cultivar.jpg |30px]]|| |- |} === [[Rozacoj]] === {| class="wikitable" |- ! Latina nomo !! esperantlingva nomo!! natura disvastigo!! rimarkoj !! Bildo!! |- | Crataegus laevigata || [[dustilusa kratago]] ||Nordafriko kaj Eŭropo|| arbusto au malgranda arbo || [[Dosiero: Illustration Crataegus laevigata1.jpg|30px ]]|| |- | Crataegus mongyna || [[unustilusa kratago]] ||Eŭropo, okcidenta Afriko, okcidenta Azio|| arbusto aŭ malgranda arbo|| [[Dosiero: Crataegus monogyna - Common hawthorn.jpg |30px]]|| |- | Crataegus nigra || [[nigra kratago]] ||o|| o|| || |- | Crataegus phaenopyrum || [[vaxsingtona kratago]] ||o|| o|| || |- | Crataegus spathulata || [[ kratago]] ||o|| o|| || |- | Crataegus pinnatifida|| [[pinfolia kratago]] ||o|| o|| || |- | Crataegus orientalis || [[orienta kratago]] ||o|| o|| || |- | Crataegus tanacetifolia || [[ tanacetfolia kratago]] ||o|| o|| || |- | Crataegus douglasii || [[oregona kratago]] ||o|| o|| || |- | Crataegus chlorosacra || [[flavkarna kratago]] ||o|| o|| || |- | Crataegus succulenta || [[sukulenta kratago]] ||o|| o|| || |- | Crataegus wattiana || [[ kratago]] ||o|| o|| || |- | Crataegus altaica || [[altaja kratago]] ||o|| o|| || |- | Crataegus sanguinea || [[sango-kratago]] ||o|| o|| || |- | Crataegus uniflora || [[unuflora kratago]] ||o|| o|| || |- | Crataegus aprica || [[sunamanta kratago]] ||o|| o|| || |- | Crataegus flava || [[flava kratago]] ||o|| o|| || |- | Crataegus intricata || [[ kratago]] ||o|| o|| || |- | Crataegus coccinoides || [[ kratago]] ||o|| o|| || |- | Crataegus cuneata || [[ kratago]] ||o|| o|| || |- | Crataegus aestivalis || [[somera kratago]] ||o|| o|| || |- | Crataegus triflora || [[triflora kratago]] ||o|| o|| || |- | Crataegus pubescens f. stipulacea|| [[ kratago]] ||o|| o|| || |- | Crataegus crus-galli || [[kokkresta kratago]] ||o|| o|| || |- | Crataegus x lavalei || [[ kratago]] ||o|| o|| || |- | Crataegus punctata || [[punktata kratago]] ||o|| o|| || |- | Crataegus mollis || [[molhara kratago]] ||o|| o|| || |- | Crataegus submollis || [[kebekia kratago]] ||o|| o|| || |- | Crataegus viridis || [[verda kratago]] ||o|| o|| || |- | Crataegus pruinosa || [[ kratago]] ||o|| o|| || |- | Mespilus germanica || [[mespilujo]] ||meza Eŭropo|| fruktoj kun adstringa kaj akra gusto|| || |- | Cidonia oblonga|| [[ cidonio]] ||meza Azio||frukto nur kuirite manĝebla|| || |- | Sorbus americana || [[amerika sorbuso]] aŭ sorpujo ||orienta Nordameriko|| arbusto aŭ arbo|| [[Dosiero:Sorbus americana.jpg |30px]]|| |- | Sorbus aucuparia|| [[ordinara sorbuso]] aŭ sorpujo ||Eŭropo, okcidenta Azio|| arbusto aŭ arbo|| [[Dosiero: Rowan tree 20081002b.jpg|30px]]|| |- | Sorbus domestiva || [[ sorbuso]] aŭ sorpujo ||suda Eŭropo, norda Afriko|| arbusto aŭ arbo|| [[Dosiero: Sorbus domestica FruitsLeaves BotGardBln0906a.JPG |30px]]|| |- | Sorbus scopulina|| [[ sorbuso]] aŭ sorpujo ||o||o|| || |- | Sorbus sargentiana || [[ sorbuso]] aŭ sorpujo ||o||o|| || |- | Sorbus vilmorinii|| [[ sorbuso]] aŭ sorpujo ||o||o|| || |- | Sorbus devora || [[labradora sorbuso]] aŭ sorpujo ||o||o|| || |- | Sorbus californica || [[kalifornia sorbuso]] aŭ sorpujo ||o||o|| || |- | Sorbus cascadensis || [[ sorbuso]] aŭ sorpujo ||o||o|| || |- | Sorbus pseudofenica || [[ sorbuso]] aŭ sorpujo ||o||o|| || |- | Sorbus hybrida || [[hibrida sorbuso]] aŭ sorpujo ||o||o|| || |- | Sorbus x thuringiaca || [[ sorbuso]] aŭ sorpujo ||o||o|| || |- | Sorbus aria || [[sorbuso]] aŭ sorpujo ||o||o|| || |- | Sorbus torminalis || [[adstringa sorbuso]] aŭ adstringa sorpujo ||o||o|| || |- | Sorus intermedia || [[ sorbuso]] aŭ sorpujo ||o||o|| || |- | Sorbus leptophylla || [[kimra sorbuso]] aŭ sorpujo ||o||o|| || |- | Sorbus rupicola|| [[ sorbuso]] aŭ sorpujo ||o||o|| || |- | Sorbus vexans || [[ sorbuso]] aŭ sorpujo ||o||o|| || |- | Sorbus subcuneata || [[ sorbuso]] aŭ sorpujo ||o||o|| || |- | Amelanchier canadensis || [[kanada amelankiero]] ||Nordameriko||arbusto aŭ arbo|| [[Dosiero: Amelanchier canadensis flower.jpg|30px]]|| |- | Malus domestica || [[pomarbo]] aŭ manĝebla pomo ||moderaj klimatzonoj norda kaj suda||multege a kultivaraoj|| [[Dosiero:DSCF4435.JPG|30px]]|| |- | Malus orientalis || [[ orienta pomo]] ||o||o|| || |- | Malus sieversii || [[ pomo]] ||o||o|| || |- | Malus prunifolia || [[ pomo]] ||o||o|| || |- | Malus spectabilis || [[ pomo]] ||o||o|| || |- | Malus iowensis || [[ pomo]] ||o||o|| || |- | Malus glaucescens || [[ pomo]] ||o||o|| || |- | Malus angustifolia || [[ pomo]] ||o||o|| || |- | Malus x platycarpa || [[ pomo]] ||o||o|| || |- | Malus coronaria || [[ pomo]] ||o||o|| || |- | Malus lancifolia || [[ pomo]] ||o||o|| || |- | Malus yunnanensis || [[ pomo]] ||o||o|| || |- | Malus trilobata || [[ pomo]] ||o||o|| || |- | Malus tschonoskii || [[ pomo]] ||o||o|| || |- | Malus doumeri || [[ pomo]] ||o||o|| || |- | Malus melliana || [[ pomo]] ||o||o|| || |- | Malus baccata || [[ pomo]] ||o||o|| || |- | Malus rockii || [[ pomo]] ||o||o|| || |- | Malus sikkimensis || [[ pomo]] ||o||o|| || |- | Malus hupehensis || [[ pomo]] ||o||o|| || |- | Malus halliana || [[ pomo]] ||o||o|| || |- | Malus sieboldii || [[ pomo]] ||o||o|| || |- | Malus sargentii || [[ pomo]] ||o||o|| || |- | Malus floribunda || [[ pomo]] ||o||o|| || |- | Malus florentina || [[ pomo]] ||o||o|| || |- | Malus toringoides || [[ pomo]] ||o||o|| || |- | Malus kansuensis || [[ pomo]] ||o||o|| || |- | Malus kamarovii || [[ pomo]] ||o||o|| || |- | Malus fusca || [[ pomo]] ||o||o|| || |- | Pyrus communis|| [[pirarbo]] aŭ ordinara piro ||Eŭropo, okcidenta Azio||multege da kultivaroj|| || |- | Pyrus pyraster|| [[piro]] ||o||o|| || |- | Pyrus nivalis|| [[piro]] ||o||o|| || |- | Pyrus salvifolia|| [[piro]] ||o||o|| || |- | Pyrus codata|| [[piro]] ||o||o|| || |- | Pyrus longipes|| [[piro]] ||o||o|| || |- | Pyrus syriaca|| [[piro]] ||o||o|| || |- | Pyrus balansae|| [[piro]] ||o||o|| || |- | Pyrus caucasica|| [[piro]] ||o||o|| || |- | Pyrus turcomanica|| [[piro]] ||o||o|| || |- | Pyrus korshinskyi|| [[piro]] ||o||o|| || |- | Pyrus armeniacaefolia|| [[piro]] ||o||o|| || |- | Pyrus salicifolia|| [[piro]] ||o||o|| || |- | Pyrus x canescens|| [[piro]] ||o||o|| || |- | Pyrus glabra|| [[piro]] ||o||o|| || |- | Pyrus amygdalensis|| [[piro]] ||o||o|| || |- | Pyrus elaeagnifolia|| [[piro]] ||o||o|| || |- | Pyrus regelii|| [[buĉara piro]] ||o||o|| || |- | Pyrus takhtadzhiani|| [[piro]] ||o||o|| || |- | Pyrus ussuriensis|| [[piro]] ||o||o|| || |- | Pyrus hopeiensis|| [[piro]] ||o||o|| || |- | Pyrus pseudopashia|| [[piro]] ||o||o|| || |- | Pyrus xerophila|| [[piro]] ||o||o|| || |- | Pyrus pyrifolia|| [[piro]] ||o||o|| || |- | Pyrus betulifolia|| [[piro]] ||o||o|| || |- | Pyrus phaeocarpa|| [[piro]] ||o||o|| || |- | Pyrus calleryana|| [[piro]] ||o||o|| || |- | Pyrus pashia|| [[piro]] ||o||o|| || |- | Pyrus serrulata|| [[piro]] ||o||o|| || |- | Pyrus sinkiangensis|| [[piro]] ||o||o|| || |- | Prunus spinosa|| [[prunelo]] ||Eŭropo, okcidenta Azio, norda Afriko ||arbusto || [[Dosiero:Closeup of blackthorn aka sloe aka prunus spinosa sweden 20050924.jpg|30px]]|| |- | Prunus x domestica|| [[pruno]] ||Eŭrazio||multege da kultivaroj|| [[Dosiero:Slivoň švestka, plum.jpg|30px]]|| |- | Prunus cerasifolia|| [[pruno]] ||o||o|| || |- | Pyrus salicina || [[japana pruno]] ||o||o|| || |- | Prunus americana|| [[pruno]] ||o||o|| || |- | Pyrus mandshurica|| [[pruno]] ||o||o|| || |- | Pyrus dulcis|| [[migdalo]] ||o||o|| || |- | Pyrus tenella|| [[pruno]] ||o||o|| || |- | Pyrus armeniaca|| [[aprikozo]] ||o||o|| || |- | Prunus brigantina|| [[brianca aprikozo]] ||o||o|| || |- | Prunus persica || [[persiko]] ||o||o|| || |- | Prunus tomentosa|| [[pruno]] ||o||o|| || |- | Prunus glandulosa|| [[pruno]] ||o||o|| || |- | Prunus pumila|| [[pruno]] ||o||o|| || |- | Prunus besseyi|| [[pruno]] ||o||o|| || |- | Prunus subhirtella|| [[monta ĉerizo]] ||o||o|| || |- | Prunus canescens|| [[ĉerizo]] ||o||o|| || |- | Prunus nipponica|| [[ĉerizo]] ||o||o|| || |- | Prunus campanulata|| [[ĉerizo]] ||o||o|| || |- | Prunus rufa|| [[ĉerizo]] ||o||o|| || |- | Prunus serrula|| [[ĉerizo]] ||o||o|| || |- | Prunus concinna|| [[ĉerizo]] ||o||o|| || |- | Prunus conradinae|| [[ĉerizo]] ||o||o|| || |- | Prunus x yedoensisincisa|| [[joŝimo-ĉerizo]] ||o||o|| || |- | Prunus sargentii|| [[ĉerizo]] ||o||o|| || |- | Prunus serrulata|| [[japana ornamĉerizo]] ||o||o|| || |- | Prunus specioa|| [[oŝima ĉerizo]] ||o||o|| || |- | Prunus sieboldii|| [[ĉerizo]] ||o||o|| || |- | Prunus cantabrigensis|| [[ĉerizo]] ||o||o|| || |- | Prunus pseudocerasus|| [[ĉerizo]] ||o||o|| || |- | Prunus avium|| [[ĉerizo]] au dolĉa ĉerizo ||o||o|| || |- | Prunus cerasus|| [[ĉerizo]] , acida ĉerizo au grioto ||o||o|| || |- | Prunus fruticosa|| [[nana ĉerizo]] ||o||o|| || |- | Prunus mahaleb|| [[mahaleba ĉerizo]] ||o||o|| || |- | Prunus pensylvanica|| [[ĉerizo]] ||o||o|| || |- | Prunus pilosiuscula|| [[ĉerizo]] ||o||o|| || |- | Prunus maximowiczii|| [[ĉerizo]] ||o||o|| || |- | Prunus padus|| [[ĉerizo]] ||o||o|| || |- | Prunus serotina|| [[ĉerizo]] ||o||o|| || |- | Prunus lusitanica|| [[portugalia ĉerizlaŭro]] ||o||o|| || |- | Prunus laurocerasus|| [[ĉerizlaŭro]] ||o||o|| || |} === [[Salikacoj]] === {| class="wikitable" |- ! Latina nomo !! esperantlingva nomo!! natura disvastigo!! rimarkoj !! Bildo!! |- | Salix alba || [[blanka saliko]] aŭ arĝenta saliko ||Eŭropo ĝis meza Azio|| du varioj: S.A. vr. caerulea k. S.a. var. vitellina|| [[Dosiero: Salix alba leaves.jpg |30px]]|| |- | Salix babylonica || [[babilona saliko]] ||Irano|| pro la pendantaj branĉoj ĝi estas nomata ankaŭ “funebra saliko”|| || |- | Salix fragilis || [[fragila saliko]] ||Eŭropo, okcidenta Azio|| oftas hibridoj kun S. alba, mola ligno|| [[Dosiero: Salix fragilis Sturm22.jpg| 30px]]|| |- | Salix pentandra || [[laŭra saliko]] ||Eŭropo kaj okcidenta Azio|| oftas hibridoj kun S. alba kaj S. babylonica || [[Dosiero: Salix_pentandra0.jpg |30px]]|| |- | Salix triandra || [[migdala saliko]] ||Eŭropo, Azio|| la branĉojn oni ofte uzas por plekti|| || |- | Salix nigra || [[nigra saliko]] ||Nordameriko|| arbusto|| [[Dosiero: Salix nigra Morton 180-88-3.jpg |30px]]|| |- | Salix viminalis || [[vimeno]] aŭ korbosaliko ||Eŭropo, Azio|| la ŝosoj uzeblas por flekti|| [[Dosiero: Salix-viminalis.JPG |30px]]|| |- | Salix elaeagnos || [[lavendula saliko]] aŭ griza saliko ||meza kaj suda Eŭropo, okcidenta Azio|| branĉoj harozaj || || |- | Salix purpurea || [[purpura saliko]] ||Eŭropo, Azio|| ŝosoj ruĝecaj|| [[Dosiero: Salix-purpurea-habit.JPG|30px]]|| |- | Salix daphnoides || [[daafnosimila saliko]] aŭ prujna saliko ||Eŭropo, escepte de la britaj insuloj|| arbusto|| [[Dosiero: Salix daphnoides — Flora Batava — Volume v18.jpg |30px]]|| |- | Salix caprea || [[kapra saliko]] aŭ ordinara saliko ||Eŭropo, okcidenta Azio|| kaproj ŝtas manĝi la folioj || [[Dosiero: Salix caprea 036.jpg |30px]]|| |- | Salix cinerea|| [[griza saliko]] aŭ cindra saliko ||Eŭropo ĝis okcidenta Siberio|| arbusto|| || |- | Salix aurita || [[orel-saliko]] ||Eŭropo ĝis meza Azio|| arbusto|| [[Dosiero:Salix aurita 007.jpg |30px]]|| |- | Salix nigricans || [[nigreca saliko]] || Eŭropo ĝis okcidenta Siberio || sekaj folioj fariĝis nigraj || [[Dosiero: Salix myrsinifolia (Schwarz-Weide) IMG 4622.JPG |30px]]|| |- | Populus alba || [[blanka poplo]] || Eŭropo || mezgranda arbo || [[Dosiero: Populus alba.jpg|30px]]|| |- | Populus nigra || [[nigra poplo]] || Eŭropo || P.n. f. pyramidalis: granda arbo kun vertikalaj branĉoj || [[Dosiero: Illustration_Populus_nigra0.jpg|30px]]|| |- | Populus grandidentata || [[granddenta poplo]] || nordorienta Usono, sudorienta Kanado || palgrizverda ŝelo || [[Dosiero: Populus grandidentata range map.png |30px]]|| |- | Populus tremula || [[tremolo]] || Eŭropo || arbo kun kugloforma krono || || |- | Populus tremuloides || [[amerika tremolo]] || de Meksikio ĝis Alasko kaj Novlando || mallarĝkrona arbo || [[Dosiero:QuakiesSEP2005.JPG |30px]]|| |- | Populus lasiocarpa || [[grandfolia poplo]] || meza ĝis okcidenta Ĉinio || 20 – 25 cm longaj folioj || [[Dosiero: Populus lasiocarpa 141-8625.jpg |30px]]|| |- | Populus balsamifera || [[balzama poplo]] || Nordameriko || sin.: P. tacamahaca, la plej norde kreskanta foliarbo de Ameriko || [[Dosiero: Populus balsamifera.jpg |30px]]|| |- | Populus trichocarpa || [[kalifornia poplo]] || okcidenta Nordameriko || “okcidenta kotonarbo”, alta arbo || [[Dosiero: Populus trichocarpa 05897.JPG |30px]]|| |- | Populus deltoides|| [[orient-amerika nigra poplo ]] || Meksikio ĝis Kanado || “orienta kotonarbo” || [[Dosiero: Populus deltoides pode3 010 pvp.jpg|30px]]|| |- | Populus x canadensis || [[kanada poplo]] || Kanado || multaj kultivaroj de tiu hibrido || [[Dosiero: Populier Populus canadensis.jpg|30px]]|| |} === [[Sapindacoj]] === {| class="wikitable" |- ! Latina nomo !! esperantlingva nomo!! natura disvastigo!! rimarkoj !! Bildo!! |- | Aesculus pavia || [[ruĝa eskulo]] aŭ ruĝa hipokastano ||sudorienta Usono|| sin.: Aesculus splendens, decidua florarbusto|| [[Dosiero: Aesculus pavia7.jpg |30px]]|| |- | Aesculus flava || [[flava eskulo]] aŭ flava hipokastano || Usono|| sin.: Aesculus octandra, decidua florarbo|| || |- | Aesculus chinensis || [[ĉina eskulo]] aŭ ĉina hipokastano ||norda Ĉinio|| decidua arbo|| [[Dosiero: AesculusChinensisLeaf.jpg |30px]]|| |- | Aesculus indica || [[hinda eskulo]] aŭ hinda hipokastano ||nordokcidenta Himalajo Usono|| arbusto|| [[Dosiero: Aesculus_indica_tree.jpg |30px|ligilo=Special:FilePath/Aesculus_indica_tree.jpg]]|| |- | Aesculus californica || [[kalifornia eskulo]] aŭ kalifornia hipokastano ||Kalifornio Usono|| arbo|| [[Dosiero: Aesculus_californica.jpg |30px]]|| |- | Aesculus glabra || [[ohia eskulo]] aŭ ohia hipokastano ||sudorienta kaj meza Usono|| malgranda arbo|| [[Dosiero: Aesculus glabra var. glabra.jpg |30px]]|| |- | Aesculus parviflora || [[arbusta eskulo]] aŭ arbusta hipokastano ||sudorienta Usono|| arbusto|| [[Dosiero: Aesculus-parviflora-habit.JPG |30px]]|| |- | Aesculus hippocastanum || [[Hipokastano]], ĉevalkaŝtanarbo, ĉevalkaŝtanujo aŭ hipokaŝtano ||norda Grekio|| decidua arbo|| [[Dosiero: Horse-chestnut 800.jpg |30px]]|| |- | Aesculus x carnea || [[ruĝa hibrideskulo]] ||Eŭropo|| eble hibrido de A. pavia x A. hippocastanum || [[Dosiero: Kastanienbluete rot.jpg |30px]]|| |- | Acer carpinifolium || [[karpenfolia acero]] ||Japanio|| boskeca arbo || [[Dosiero: Acer_carpinifolium_SZ142.jpg |30px]]|| |- | Acer davidii || [[davida acero]] ||Ĉinio|| varia genro, malgranda arbo || [[Dosiero: Acer davidii leaves.JPG |30px]]|| |- | Acer sempervirens || [[kreta acero]] ||orienta Mediteraneo|| ĉiamverda arbo aŭ arbusto || || |- | Acer buergeranum || [[tridenta acero]] ||Japanio, Ĉinio|| boskeca arbo || [[Dosiero: Morris Arboretum Acer buergerianum.JPG|30px]]|| |- | Acer capillipes || [[ruĝa serpenthaŭta acero]] ||Japanio||brilantaj verdaj ĝis oranĝ-ruĝaj folioj arbo || || |- | Acer crataegifolium || [[kratagofolia acero]] ||Japanio|| svelta arbo || || |- | Acer pectinatum || [[ acero]] ||Ĉinio|| sin.: Acer forrestii || [[Dosiero: Acer pectinatum ssp.forrestii.jpg |30px]]|| |- | Acer tataricum ssp. ginnala || [[fajro-acero]] aŭ amura-acero ||nordorienta Azio|| arbusto aŭ malgranda arbo || [[Dosiero: Acer_ginnala_Detail.jpg |30px]]|| |- | Acer monspessulanum || [[roka acero]] aŭ montpeliera acero ||suda Eŭropo, norda Afriko|| densa krono || [[Dosiero: Acer-monspessulanum-Blattdetail.jpg |30px]]|| |- | Acer pensylvanicum || [[pensilvania acero]] ||nordorienta Usono|| brilanta verda aŭ griza serpenthaŭto || [[Dosiero: Acer pensylvanicum3.jpg |30px]]|| |- | Acer rubrum || [[ruĝa acero]] ||orienta Usono|| malgranda arbo || || |- | Acer rufinerve || [[ruĝnerva acero]] ||Japanio|| serpenthaŭta ŝelo || [[Dosiero: Acer rufinerve 01 by Line1.JPG |30px]]|| |- | Acer argutum || [[akrapinta acero]] ||Japanio|| plurtrunka arbo || [[Dosiero: Acer_argutum.jpg |30px]]|| |- | Acer campestre || [[kampa acero]] ||Eŭropo, norda Afriko, okcidenta Azio|| malgranda arbo || [[Dosiero: Acer_carpinifolium_SZ142.jpg |30px]]|| |- | Acer cappadocicum || [[kapadoka acero]] ||Kaŭkazo ĝis Ĉinio|| A.c. ‘Aureaum’: novaj folioj flavaj || [[Dosiero: Acer cappadocicum.jpg|30px]]|| |- | Acer heldreichii || [[greka acero]] ||Balkano|| volbita arbo kun malferma krono || [[Dosiero: Acer_heidrechii_ssp_heidrechii_R0019777.JPG|30px]]|| |- | Acer macrophyllum || [[grandfolia acero]] ||Alasko ĝis Kalifornio|| oranĝ-brunaj folioj || [[Dosiero: Acer macrophyllum 1199.jpg|30px]]|| |- | Acer opalus || [[itala acero]] || sudokcidenta Eŭropo|| [[Dosiero: Acer opalus obtusatum0.jpg|30px]]|| |- | Acer platanoides || [[plataneca acero]] ||Eŭropo ĝis Kaŭkazo|| granda arbo, multajkulturvarioj || [[Dosiero: Spitz-Ahorn(mbo).jpg |30px]]|| |- | Acer pseudoplatanus || [[Sikomora acero]] aŭ monta acero ||suda kaj meza Eŭropo ĝis Kaŭkazo|| multaj kulturvarioj || [[Dosiero: Acer-pseudoplatanus.jpg|30px]]|| |- | Acer saccharinum || [[arĝenta acero]] ||Nordameriko|| malferma krono || [[Dosiero: Silber-Ahorn_(Acer_saccharinum).jpg|30px]]|| |- | Acer saccharum || [[sukeracero]] ||orienta Nordameriko||dolĉa acersuko, folio sur kanada flago || [[Dosiero: Acer saccharum foliage.jpg|30px]]|| |- | Acer circinatum || [[vinacero]] ||Brita Kolumbio ĝis Kalifornio|| malgranda arbo || [[Dosiero: Vine Maple leaves and flowers.jpg|30px]]|| |- | Acer japonicum || [[japana acero]] ||Japanio|| multaj kulturvarioj, plejparte arbustoj || [[Dosiero: Acer japonicum aconitifolium fall color.JPG |30px]]|| |- | Acer palmatum || [[palmeca acero]] ||Japanio ||larĝa arbo, multaj kulturvarioj || || |- | Acer cissifolium || [[cisusfolia acero]] ||Japanio|| fungosimila krono || || |- | Acer griseum || [[cinama acero]] ||Ĉinio|| oranĝ- ĝis mahagoniruĝa ŝelo || [[Dosiero: Acer_griseum_Blatt.jpg|30px]]|| |- | Acer maximowiczianum || [[nikoa acero]] ||Japanio, Ĉinio || sin.: A. nikoense || || |- | Acer triflorum || [[triflora acero]] ||Koreio, Manĉurio|| malgranda arbo || [[Dosiero: Acer triflorum.jpg|30px]]|| |- | Acer negundo || [[manitoba acero]] ||orienta Kanado, Kalifornio|| multaj kultivaroj || [[Dosiero: Acnegundo.jpg |30px]]|| |} === [[Simarubacoj]] === {| class="wikitable" |- ! Latina nomo !! esperantlingva nomo!! natura disvastigo!! rimarkoj !! Bildo!! |- | Ailanthus altissima || [[ajlanto]] aŭ altega ajlanto ||Ĉinio kaj norda Vietnamio|| granda arbo|| [[Dosiero: Götterbaum_(Ailanthus_altissima).jpg |30px]]|| |- |} === [[Stiraksacoj]] === {| class="wikitable" |- ! Latina nomo !! esperantlingva nomo!! natura disvastigo!! rimarkoj !! Bildo!! |- | Styrax japonica || [[japana stirakso]] ||Japanio|| la genro estas multspecia || || |- | Halesia tetraptera || [[karolina halesio ]] aŭ galantoarbo ||sudorienta Usono|| sin.: H. carolina || [[Dosiero: Halesia tetraptera2.jpg|30px]]|| |- | Halesia monticola || [[monta halesio]] ||sudorienta Usono|| H. m. var. vestita: peltaj folioj || || |- | Halesia diptera || [[duflugila halesio]] ||orienta Usono|| malalta arbusto || [[Dosiero: Halesia_diptera0.jpg|30px]]|| |} === [[Ulmacoj]] === {| class="wikitable" |- ! Latina nomo !! esperantlingva nomo!! natura disvastigo!! rimarkoj !! Bildo!! |- | Ulmus crassifolia || [[teksasa cedro-ulmo]] ||sudorienta Usono|| sinon.: Ulmus montereyensis || [[Dosiero: Ulmus crassifolia leaves.jpeg |30px]]|| |- | Ulmus serotina || [[malfrua ulmo]] ||sudorienta Usono|| ankaŭ atakata de ulma mortado|| [[Dosiero: Ulmus serotina 20100627.jpg |30px]]|| |- | Ulmus parviflora || [[ĉina ulmo]] au japana ulmo || Japanio ĝis sudorienta Azio|| ofte kultivata kiel [[bonsajo]]|| [[Dosiero:Ulmus parvifolia3.jpg|30px]]|| |- | Ullmus lanceifolia || [[vietnama ulmo]] ||sudorienta Azio|| granda larĝkrona arbo|| || |- | Ulmus mexicana || [[meksika ulmo]] ||Meksikio|| || || |- | Ulmus villosa || [[vila cedro-ulmo]] || okcidenta himalajo|| || [[Dosiero: RN Ulmus villosa (kew).JPG |30px]]|| |- | Ulmus alata || [[alo-ulmo]] aŭ vahuo || sudorienta Usono || ronda krono|| [[Dosiero: Ulmus alata 071007c.jpg |30px]]|| |- | Ulmus thomasii || [[rok-ulmo]] || nordorienta Usono, orienta Kanado || ronda krono|| [[Dosiero: Ulmus thomasii (meisse) 1.jpg|30px]]|| |- | Ulmus laevis || [[longtiga ulmo]] || meza ĝis orienta Eŭropo, Suomio || neregula krono|| [[Dosiero: Nykio vinkšna.JPG |30px]]|| |- | Ulmus americana || [[amerika ulmo]] || sudorienta Kanado kaj orienta Usono || ŝtata arbo de Masaĉuseco kaj Norddakoto || [[Dosiero: Img ulmus americana 2209.jpg |30px]]|| |- | Ulmus rubra || [[ruĝa ulmo]] || sudorienta Kanado kaj orienta Usono || ruĝa stigmoj || [[Dosiero: Mature Ulmus rubra in graveyard.jpg|30px]]|| |- | Ulmus macrocarpa || [[grandfrukta ulmo]] || norda Ĉinio, Koreio, orienta Rusio || rezistanta kontraŭ la [[ulma mortado]] || [[Dosiero: Ulmus macrocarpa Morton.jpg |30px]]|| |- | Ulmus wallichiana || [[kaŝmira ulmo]] || okcidenta Himalajo || neniu kultivaro || [[Dosiero: Ulmus wallichiana.JPG |30px]]|| |- | Ulmus uyematusi || [[aliŝana ulmo]] || Tajvano kaj marbordaj regionoj de Ĉinio || || [[Dosiero: Ulmus uyematsui leaf with 2 cm scale bar.jpg|30px]]|| |- | Ulmus bergmanniana || [[bergmana ulmo]] || meza Ĉinio|| rezistanta kontraŭ la ulma mortado || [[Dosiero: RN Ulmus laciniata var. Nikkoensis (kew gardens london).jpg|30px]]|| |- | Ulmus glabra || [[malglata ulmo]] || norda Eŭrazio||multaj kultivaroj || [[Dosiero: Ulmus glabra.jpg|30px]]|| |- | Ulmus pumila || [[siberia ulmo]] || norda Eŭrazio|| la vario “arborea” ofte plantita en parkoj || [[Dosiero: Ulmus pumila 2.JPG|30px]]|| |- | Ulmus davidiana || [[davida ulmo]] || Koreio ĝis Saĥaleno || neniu kultivaro || [[Dosiero: Davidiana1.jpg |30px]]|| |- | Ulmus wilsoniana || [[japana ulmo]] || sudorienta Ĉinio, Japanio|| en norda Japanio ofte plantita kiel apudstrata arbo || [[Dosiero: Hitomi Elm.jpg |30px]]|| |- | Ulmus castaneifolia || [[kaŝtanfolia ulmo]] || meza Ĉinio||malgranda arbo|| [[Dosiero: Castaneafolia.jpg |30px]]|| |- | Ulmus minor || [[glata ulmo]] aŭ kampara ulmo || meza kaj suda Eŭropo proksima Oriento||multaj kultivaroj|| [[Dosiero: Ulmus-minor-foliage-mosaic.JPG|30px]]|| |- | Ulmus procera || [[angla ulmo]] || suda kaj meza Anglio, nordokcidenta Hispanio||pli ol 500 jaroj || [[Dosiero: English elm leaves.jpg |30px]]|| |- | Ulmus x hollandica || [[hollanda ulmo]] || Eŭropo|| hibrido el U. minor kaj U. glabra|| [[Dosiero: Goudiep blad Ulmus hollandica (x) 'Wredei'.jpg |30px]]|| |- | Zelkova serrata || [[japana zelkovo]] || Japanio||granda arbo|| [[Dosiero: Zelkova serrata Noma keyaki01.jpg |30px]]|| |- | Zelkova sinica || [[ĉina zelkovo]] || meza kaj orienta Ĉinio||arboŝelo oranĝa ĝis rozkolora|| || |- | Zelkova carpinifolia || [[kaŭkaza zelkovo]] || Kaŭkazo||Z. C. ‘Verschaffeltii’, en Eŭropo ornamorbo|| [[Dosiero: Zelkova carpinifolia1.jpg |30px]]|| |- | Zelkova abelicea || [[kreta zelkovo]] || Kreto||verŝajn formortis|| [[Dosiero: Zelkova abelicia.jpg |30px]]|| |- | Celtis australis || [[suda celtido]] || Mediteraneo||malmola kaj elasta ligno, frukto ŝatata de bestoj||[[Dosiero: Bagolaro.JPG |30px]]|| |- | Celtis caucasica || [[kaŭkaza celtido]] ||Kaŭkazio ĝis Hindio||similas al C. australis|| || |- | Celtis occidentalis || [[amerika celtido]] || okcidenta Usono||C. o. var. crassifolia|| [[Dosiero: Celtis_occidentalis_leaf.png |30px]]|| |- | Celtis sinensis || [[suda celtido]] || Mediteraneo|||| || |- | Celtis bungeana || [[bungea celtido]] || norda Ĉinio|||| [[Dosiero: Celtis_bungeana.JPG |30px]]|| |- | Celtis tournefortii || [[turneforta celtido]] || Krimeo kaj Malgrandazio|| || || |- | Celtis laevigata || [[glatfolia celtido]] aŭ misisipo-celtido || suda Usono|| la [[humaoj]] uzas la ŝeloj en la tradicia medicino|| [[Dosiero: Sugarberry Celtis laevigata 2009-04-05.jpg|30px]]|| |} === [[Teacoj]] === {| class="wikitable" |- ! Latina nomo !! esperantlingva nomo!! natura disvastigo!! rimarkoj !! Bildo!! |- | Stewartia pseudocamelia || [[ŝajnkamelio]] aŭ stevartio ||orienta Nordameriko kaj orienta Azio|| ornamarbo || [[Dosiero: Japanese Stewartia Stewartia pseudocamellia Tree 2000px.jpg|30px]]|| |} === [[Vinteracoj]] === {| class="wikitable" |- ! Latina nomo !! esperantlingva nomo!! natura disvastigo!! rimarkoj !! Bildo!! |- | Drimys winteri || "andena drimiso" ||Andoj de Meksikio ĝis Fuegio|| aromatega ŝelo|| [[Dosiero:Drimys winteri.jpg|30px]]|| |- |} === [[Bignoniacoj]] === {| class="wikitable" |- ! Latina nomo !! esperantlingva nomo!! natura disvastigo!! rimarkoj !! Bildo!! |- | Magnolia delavayi || [[magnolio]] ||Junano|| granda, boskeca arbo|| || |- |} === [[Adoksacoj]] === {| class="wikitable" |- ! Latina nomo !! esperantlingva nomo!! natura disvastigo!! rimarkoj !! Bildo!! |- | Magnolia delavayi || [[magnolio]] ||Junano|| granda, boskeca arbo|| || |- |} == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Arboj]] 2ldov63oelrz82clg5u4ut9ixpluwa8 0 446029 9494029 9155134 2026-10-15T16:28:17Z Sj1mor 12103 9494029 wikitext text/x-wiki {{Apartigila paĝo|Cheseaux}} {{Informkesto komunumo en Svislando |nomo=Cheseaux-sur-Lausanne |blazono=[[Dosiero:CHE Cheseaux-sur-Lausanne COA.svg|120ra|centre|<small>Blazono de Cheseaux-sur-Lausanne</small>]] |priskribo de blazono=Blazono de Cheseaux-sur-Lausanne |bildo=[[Dosiero:Cheseaux-Sur-Lausanne with Alps in background.JPG|285ra|centre|<small>Cheseaux-sur-Lausanne</small>]] |priskribo de bildo=Cheseaux-sur-Lausanne |kantono=Vaŭdo |distrikto=[[Laŭzano (distrikto)|Laŭzano]] |koord={{Koordinatoj gms|46|35|6|N|6|36|19|E}} |loĝantoj=3950 |areo=4,59 |alteco=604 |poŝtkodo=1033 |kodo=5582 |mapo=[[Dosiero:Karte Gemeinde Cheseaux-sur-Lausanne 2008.png|285ra|centre|<small>Mapo de Cheseaux-sur-Lausanne </small>]] |priskribo de mapo=Situa mapo de Cheseaux-sur-Lausanne}} '''Cheseaux-sur-Lausanne''' estas komunumo en la [[Laŭzano (distrikto)|distrikto Laŭzano]] en [[Kantono Vaŭdo]], [[Svislando]]. Ĝi havis 3950 loĝantojn je la 31-a de decembro 2012. == Geografio == La komunumo Cheseaux-sur-Lausanne situas sur la altebenaĵo en la sudo de [[Gros-de-Vaud]] proksimume 5 kilometrojn norde de la kantonĉefurbo [[Laŭzano]], al kies [[aglomeraĵo]] ĝi apartenas. La komunumo konsistas el la vilaĝo Chesaux kaj la kvartaloj [[Montagny]], [[Mon Repos]] kaj [[Bouzenet]].<ref>Fonto: [http://map.geodataviewer.admin.ch/geodatenviewer.php?x=536128&y=159645# Reta mapo 1:20000 de Swisstopo]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 4,59 km², de kiuj 13,5% estas kovritaj de [[arbaro]], 60,8% servas por [[agrikulturo]] kaj 24,0% por [[setlado]]. <ref>Fonto: [http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/02/03/blank/data/gemeindedaten.html Komunumdatumoj de la retejo de la Svisa Federacia Oficejo pri Statistiko, retejo konsultita la 5-an de novembro 2011]</ref> == Najbaraj komunumoj == La komunumo Cheseaux-sur-Lausanne limas en nordo al [[Etagnières]], en oriento al [[Morrens]], en sudo al la [[eksklavo]] [[Bel-Air]] de [[Laŭzano]], en sudokcidento al [[Crissier]], en okcidento al [[Sullens]], kaj en nordokcidento al [[Boussens VD|Boussens]]. == Trafiko == Tra Cheseaux-sur-Lausanne pasas la kantona ĉefvojo n-ro 5 de [[Laŭzano]] al [[Yverdon-les-Bains]]. La kantona ĉefvojo ĉirkaŭas la vilaĝokernon okcidente kaj parte en tunelo. La plej proksimaj alveturejoj al la [[svisa aŭtovojo A1]] kaj al la [[svisa aŭtovojo A9]] situas en distanco de proksimume 5 kilometroj okcidente respektive sudoriente de la komunumo. Pere de la mallarĝspura trama fervojlinio [[Laŭzano-Echallens-Bercher]] kaj diversaj lokaj buslinioj de Laŭzano la komunumo estas bone konektita al la publika transportreto. == Historio == La unua dokumenta mencio de Cheseaux-sur-Lausanne datiĝas el la jaro [[1228]] kiel ''Chesaus''. Dum [[mezepoko]] Cheseaux estis memhavaĵo de la Kavaliroj de Cheseaux. Sub la [[Berno|berna regado]] de [[1536]] ĝis la [[Helveta Revolucio]] de [[1798]] Cheseaux apartenis al la Voktejo Laŭzano, poste al la Distrikto Laŭzano. Post la konstruo de la trajnlinio Laŭzano-Echallens-Bercher la iama kamparvilaĝo transformiĝis al industria antaŭurbo kaj loĝloko de Laŭzano.<ref>Fonto: [http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D2404.php ''Mary Vacharidis'': ''Cheseaux-sur-Lausanne'' en ''Historia Leksikono de Svislando'' (2005-02-22)]</ref> == Vidu ankaŭ == * Aliaj lokoj kun la nomo [[Cheseaux]] * [[Cheseaux (stacidomo)]] * [[Bel-Air LEB (stacidomo)]] == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.cheseaux.ch Oficiala retejo de la komunumo Cheseaux-sur-Lausanne] {{Komunejokat|Cheseaux-sur-Lausanne}} <!--- == Bildoj == <gallery> </gallery> ---><br /> {{Navigilo:Komunumoj de la Distrikto Laŭzano}} 2pgdvtt2xtjhutvo9ii30ri026c90t4 0 446044 9494026 9155104 2026-10-15T16:27:48Z Sj1mor 12103 9494026 wikitext text/x-wiki {{Informkesto komunumo en Svislando |nomo=Le Mont-sur-Lausanne |blazono=[[Dosiero:CHE Le Mont-sur-Lausanne COA.svg|120px|center|<small>Blazono de Le Mont-sur-Lausanne</small>]] |priskribo de blazono=Blazono de Le Mont-sur-Lausanne |bildo=[[Dosiero:Le Mont-sur-Lausanne temple.jpg|285px|center|<small>Preĝejo de Le Mont-sur-Lausanne</small>]] |priskribo de bildo=Preĝejo de Le Mont-sur-Lausanne |kantono=Vaŭdo |distrikto=[[Laŭzano (distrikto)|Laŭzano]] |koord={{Koordinatoj gms|46|33|33|N|6|38|9|E}} |loĝantoj=6334 |areo=9,82 |alteco=702 |poŝtkodo=1052 |kodo=5587 |mapo=[[Dosiero:Karte Gemeinde Le Mont-sur-Lausanne 2008.png|285px|center|<small>Mapo de Le Mont-sur-Lausanne </small>]] |priskribo de mapo=Situa mapo de Le Mont-sur-Lausanne}} '''Le Mont-sur-Lausanne''' (en Esperanto ankaŭ '''La Monto super Laŭzano''') estas komunumo en la [[Laŭzano (distrikto)|distrikto Laŭzano]] en [[Kantono Vaŭdo]], [[Svislando]]. Ĝi havis 6334 loĝantojn je la 31-a de decembro 2012. == Geografio == La komunumo Le Mont-sur-Lausanne situas ĉe la sudokcidenta deklivo de la montoĉeno Jorat en la [[Vaŭda Mezlando]] norde de [[Laŭzano]]. En la komunumo fontas la rivereto ''Flon''. Al la komunumo apartenas la vilaĝoj [[Grand Mont]] kaj [[Petit Mont]] kaj la setlejoj [[La Clochatte]], [[Les Planches]], [[En Budron]], [[La Naz]], [[Longeraies]], [[Etavez]], kaj [[Penau]], kaj diversaj izolitaj bienoj.<ref>Fonto: [http://map.geodataviewer.admin.ch/geodatenviewer.php?x=538441&y=156748 Reta mapo 1:20000 de Swisstopo]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 9,82&nbsp;km², de kiuj 16,5% estas kovritaj de [[arbaro]], 52,2% servas por [[agrikulturo]] kaj 30,0% por [[setlado]]. <ref>Fonto: [http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/02/03/blank/data/gemeindedaten.html Komunumdatumoj de la retejo de la Svisa Federacia Oficejo pri Statistiko, retejo konsultita la 5-an de novembro 2011]</ref> == Najbaraj komunumoj == La komunumo Le Mont-sur-Lausanne limas en nordo al [[Cugy VD|Cugy]], en oriento kaj sudo al [[Laŭzano]], en sudoriento al [[Epalinges]], en okcidento al [[Romanel-sur-Lausanne]], kaj en nordokcidento al la [[eksklavo]] [[Bel-Air]] de [[Laŭzano]]. == Trafiko == Tra Le Mont-sur-Lausanne pasas la kantona ĉefvojo n-ro 150 de [[Laŭzano]] al [[Payerne]]. En sudo de la komunumo la [[svisa aŭtovojo A9]] pasas tra ĝia teritorio, sur kiu situas la alveturejo Laŭzano-Blécherette. Pere de la lokaj busoj de Laŭzano la komunumo estas bone konektita al la publika trafikreto. == Historio == La unua dokumenta mencio de Le Mont-sur-Lausanne datiĝas el la jaro [[1237]] kiel ''Monte super Lausannam''. En Le Châtelard estis trovitaj restaĵoj de rifuĝburgo, pri kies konstruepoko mankas informoj. Dum [[mezepoko]] Le Mont estis dividita al pluraj malgrandaj feŭdoj, kies koncedinto estis la episkopo de Laŭzano. Sub la [[Berno|berna regado]] de [[1536]] ĝis la [[Helveta Revolucio]] de [[1798]] Le Mont-sur-Lausanne apartenis al la Voktejo Laŭzano, poste al la Distrikto Laŭzano.<ref>Fonto: [http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D2409.php ''François Béboux'': ''Le Mont-sur-Lausanne'' en ''Historia Leksikono de Svislando'' (2008-11-27)]</ref> == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.le Mont-sur-Lausanne.ch Oficiala retejo de la komunumo Le Mont-sur-Lausanne] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130808132219/http://le/ |date=2013-08-08 }} {{Komunejokat|Le Mont-sur-Lausanne}} <!--- == Bildoj == <gallery> </gallery> ---><br /> {{Navigilo:Komunumoj de la Distrikto Laŭzano}} hw2393eemtvnfl2whpsah0ev41cvz0a 0 448778 9494342 9115145 2026-10-16T10:25:43Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494342 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=preĝejo en urbo Erfurto (Erfurt)|apa=Preĝejo Sankta Mikaelo}} {{Informkesto konstruaĵo |regiono-ISO=DE-TH |tersituo = Erfurto (Malnova urbo)/Centra Erfurto/Erfurto |zomo=13 }} [[Dosiero:Michaeliskirche Erfurt.jpg|eta|La orienta fasado de la kirko.]] [[Dosiero:Bundesarchiv Bild 183-Z1114-005, Erfurt, Michaeliskirche.jpg|eta|La ĉefa enirejo.]] [[Dosiero:Dreifaltigkeitskapelle - Laasphe Kapelle - Michaelisstraße - Erfurt - 2013-03-10.jpg|eta|La kapelo de la Triunuo, donacita de [[Johannes Bonemilch]]]] La '''preĝejo Sankta Mikaelo''' (germane: ''Michaeliskirche'') estas unu el la multnombraj preĝejoj en la urbocentro de [[Erfurto]]. == Historio == La unuafoje en 1183 menciita preĝejo estis ekde 1392 universitata kirko kaj ekde 1520 la unua protestanta preĝejo de la urbo! Kirkoj sub la patroneco de la arkianĝelo Mikaelo ofte estis konstruataj - kvazaŭ kiel kejlo ĝenanta - en la mezo de judaj kvartaloj; fakte ni troviĝas en urboparto kun iam granda juda loĝantaro kaj sinagogoj en la ĉirkaŭaĵo. == Protestantismo == [[Luther]], kiu familiariĝis kun la ejo jam dum sia studentaj tagoj en Erfurto, predikis tie ĉi la 21-an de oktobro 1522 kaj en 1523 okazis la unua Sankta Manĝo laŭ protestanta maniero. == Vidindaj aferoj == La altaro montranta la Krucumiton originas de la [[Dominikana preĝejo (Erfurt)|Dominikana preĝejo]]. Vidindas sesangula baptopelvo kaj diversaj tomboslaboj. Malantaŭ la preĝejo estas eksa tombejo kun parte detruata reliefo de Sankta Marteno, kie okazas eventetoj kulturaj. Marteno estis la privilegiita sanktulo de la majencaj ĉefepiskopoj kaj sekve ofte aperas en urboj sub la regado de Mainz. La kampanilo de 1300 kaŝas Katarinon, la plej malnovan sonorilon de Erfurto (muldita en la [[Palmofesto]] de 1380). Sankta Katarino estas ankaŭ la patronino de ĉiuj scienculoj kaj (alt)lernejanoj. Pro malabundo de spaco por ĉiuj universitatanoj la preĝejeto pligrandiĝis per nesimetria alo je la norda flanko kaj galerio. == Revivigo post 1989, oazo de paco urbokerne == Antaŭ la paca revolucio de 1989 la preĝejo estis renkontiĝloko de opoziciantoj. En 2000 oni restaŭris la barokan Compenius-orgenon laŭ la originalaj sonkoloroj kaj reekfunkciigis la ejon kiel universitatan preĝejon. Ĵus apud la kirko troviĝas la kapelo de la [[Sankta Triunuo]], konstruita je la kosto de episkopo [[Johannes Bonemilch]] (kiu ordinis Luteron), vera oazo de paco en la urbo kun delikataj gotikaj orieloj. Hodiaŭ uzas la preĝejon ankaŭ la [[Prakatolika Eklezio]]. == Literaturo == * Otto-Arend Mai: ''Die evangelischen Kirchen in Erfurt.'' 2-a eldono, Evangelische Verlagsanstalt, Berlin 1989, ISBN 3-374-00936-0, p.&nbsp;106–113. * Christian Garbe: ''Michaeliskirche Erfurt.'' Kunstführer. Schnell und Steiner, Regensburg 2001, ISBN 3-7954-6235-5. * Andreas Schareck: ''Erfurt'', eldonejo Mitteldeutscher Verlag, 3-a eldono, Halle 2013, ISBN 3954620057 * Georg Dehio / Stephanie Eißing / Franz Jäger: '' Handbuch der Deutschen Kunstdenkmäler: Thüringen'', eldonejo Deutscher Kunstverlag, 2003, ISBN 3422030506 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://web.archive.org/web/20081207135622/http://www.erfurt-web.de/Michaeliskirche Detaloj pri la preĝejo.] * [https://web.archive.org/web/20160424054511/http://www.ekmd.de/pdf/demo/html2ps.php?URL=http%3A%2F%2Fwww.ekmd.de%2Faktuellpresse%2Fpm%2Ftlk%2F2007%2F3243.html%3Fprint%3D1 Pri la unua universitata diservo en 2007.] [[Kategorio:Kristanaj preĝejoj en Erfurto|Mikaelo]] [[Kategorio:Preĝejoj sub patroneco de Sankta Mikaelo|Erfurto]] hjluj5hvyk9la1uv00o8irh8vq2huxe 0 449992 9494025 9065318 2026-10-15T16:27:37Z Sj1mor 12103 9494025 wikitext text/x-wiki {{Informkesto komunumo en Svislando |nomo=Grône |blazono=[[Dosiero:CHE Grône COA.svg|120ra|centre|<small>Blazono de Grône</small>]] |priskribo de blazono=Blazono de Grône |bildo=[[Dosiero:Pouta-Fontana en automne Valais-Suisse.JPG|285ra|centre|<small>Marĉo Pouta-Fontano en Grône</small>]] |priskribo de bildo=Marĉo Pouta-Fontano en Grône |kantono=Valezo |distrikto=[[Sierre (distrikto)|Sierre]] |koord={{Koordinatoj gms|46|15|11|N|7|27|32|E}} |loĝantoj=2253 |areo=21,14 |alteco=513 |poŝtkodo=3979 |kodo=6238 |mapo=[[Dosiero:Karte Gemeinde Grône 2009.png|285ra|centre|<small>Mapo de Grône </small>]] |priskribo de mapo=Situa mapo de Grône}} '''Grône''' (malnova [[germana lingvo|germanlingva]] nomo '''Grün''') estas komunumo en la [[Sierre (distrikto)|distrikto Sierre]] en [[Kantono Valezo]], [[Svislando]]. Ĝi havis 2253 loĝantojn je la 31-a de decembro 2012. == Geografio == La komunumo Grône situas en la supra parto de la Suba Valezo sude de la urbo [[Sierre]], ĉe la suda flanko de la rivero [[Rodano]], en nordokcidento la komunuma teritorio etendiĝas ĝis al la riverbordo. En sudokcidento de la komunumo situas la [[marĉo]] Pouta-Fontana, naturrezervejo, kie vivas multaj birdospecioj. La komunumo konsistas el la vilaĝo Grône kaj la setlejoj [[Daillet]], [[Erdesson]], [[Itravers]], [[La Coutoulaz]], [[Le Coujon]], [[Loye]] kaj [[Pramagnon]].<ref>Fonto: [http://map.geodataviewer.admin.ch/geodatenviewer.php?x=601560&y=122403# Reta mapo 1:20000 de Swisstopo]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 21,14 km², de kiuj 59,8% estas kovritaj de [[arbaro]], 22,8% servas por [[agrikulturo]] kaj 7,8% por [[setlado]]. <ref>Fonto: [http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/02/03/blank/data/gemeindedaten.html Komunumdatumoj de la retejo de la Svisa Federacia Oficejo pri Statistiko, retejo konsultita la 5-an de novembro 2011]</ref> == Najbaraj komunumoj == La komunumo Grône limas en nordo al [[Sierre]], en oriento al [[Chalais VS|Chalais]], en sudoriento al [[Anniviers]], en sudo kaj sudokcidento al [[Mont-Noble]], en okcidento al [[Siono]], kaj en nordokcidento al [[Saint-Léonard VS|Saint-Léonard]]. == Trafiko == Grône situas flanke de la gravaj trafikvojoj. Tra Grône pasas konekta vojo de Chalais al Siono kaj kondukas vojo de Grône al Sierre. La plej proksimaj alveturejoj al la [[svisa aŭtovojo A9]], kiu kondukas paralele al la norda komunumlimo aliflanke de Rodano, situas 2 kilometrojn sudoriente de la komunumo en Sierre respektive 3 kilometrojn okcidente de la komunumo en Siono. Pere de buslinio de Sierre tra Grône al Siono la komunumo estas konektita al la publika transportreto. == Historio == La unua dokumenta mencio de Grône datiĝas el la jaro [[1001]] kiel ''Gruona''. En la jaro [[ 1292]] krom Grône ankaŭ [[Loye]] estis menciita kiel komunumo. En la [[10-a jarcento]] Grône apartenis al la Senjorujo Granges. En la jaro [[1245]] ĝis [[1240]] Pierre de la Tour-Morestas konstruis burgon en Grône, kiu estis detruita en la jaro [[1417]] dum la luktoj de diversaj nobelaj familioj pri la regado en Valezo. En la jaro [[1603]] Grône estis vendita al la civitanro de Siono kaj transformita al subvoktejo, kiu ekzistis ĝis la [[Helveta Revolucio]] de [[1798]]. En la jaro [[1802]] Grône, kiu nun fariĝis memstara komunumo liberaĉetis sin de la [[feŭdo]] de la civitanaro de Siono.<ref>Fonto: [http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D2784.php ''Bernard Monnet'': ''Grône'' en ''Historia Leksikono de Svislando'' (2006-10-16)]</ref> == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.grone.ch Oficiala retejo de la komunumo Grône] <!--- == Bildoj == <gallery> </gallery> ---><br /> {{Navigilo:Komunumoj de la Distrikto Sierre}} {{Bibliotekoj}} mjbjaon6f6s2nf81px03harcy0ct7jb 0 451923 9494062 8448111 2026-10-15T17:44:10Z ThomasPusch 1869 9494062 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Sergej Semjonoviĉ Sobjanin''' ({{lang-ru|Сергей Семёнович Собянин}}) estas politikisto de [[Rusio]]. Li naskiĝis la 21-an de junio 1958 en [[Njaksimvol]], en la [[Ĥanta-Mansa aŭtonoma distrikto]], do nuntempe estas {{aĝo|1958|6|21}}-jaraĝa. Ekde 2010 li estas la [[Urbestro de Moskvo|urbestro]] de [[Moskvo]]. == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Urbestra baloto de 2013 en Moskvo]] {{Ĝermo|biografio}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Sobjanin, Sergej}} [[Kategorio:Sovetiaj komunistoj]] [[Kategorio:Urbestroj de Moskvo]] [[Kategorio:Estroj de subjektoj de Rusia Federacio]] [[Kategorio:Rusiaj politikistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Rusio]] fiq8hssfs1uujxcs7b0tahgwkazb57c 9494063 9494062 2026-10-15T17:45:18Z ThomasPusch 1869 9494063 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Sergej Semjonoviĉ Sobjanin''' ({{lang-ru|Сергей Семёнович Собянин}}) estas politikisto de [[Rusio]]. Li naskiĝis la 21-an de junio 1958 en [[Njaksimvol]], en la [[Ĥanta-Mansa aŭtonoma distrikto]], [[Tjumena provinco]], [[Siberio]], do nuntempe estas {{aĝo|1958|6|21}}-jaraĝa. Ekde 2010 li estas la [[Urbestro de Moskvo|urbestro]] de [[Moskvo]]. == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Urbestra baloto de 2013 en Moskvo]] {{Ĝermo|biografio}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Sobjanin, Sergej}} [[Kategorio:Sovetiaj komunistoj]] [[Kategorio:Urbestroj de Moskvo]] [[Kategorio:Estroj de subjektoj de Rusia Federacio]] [[Kategorio:Rusiaj politikistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Rusio]] havl5luywphprlrzlyjhuxv3oenk4fq 0 454277 9494408 9126288 2026-10-16T11:56:46Z ThomasPusch 1869 9494408 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Departemento |lando = Peruo |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |ĉefurbo = [[{{#invoke:Wikidata|claim|P36}}]] |regiono-ISO = PE-AYA |mapo1 lokumilo = iso |kodo = PE-AYA |kodo tipo = [[ISO 3166-2]] |areo_kodo = |establita = |establita tipo = Fondo |mapligilo = jes |zomo = 6 |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto |ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} |ĉefulo tipo = Guberniestro }} [[Dosiero:Provinces of the Ayacucho region in Peru.png|250px|eta|dekstre|Mapo de Ajakuĉo kun ties provincoj]] '''Ajakuĉo''' aŭ en hispana '''Ayacucho''' estas [[Departementoj de Peruo|departemento aŭ regiono]] de [[Peruo]], situanta en sud-centraj [[Andoj]] de la lando. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la departemento vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Ĝia ĉefurbo estas [[Ajakuĉo]]. La regiono estis unu el plej akre frapita de [[terorismo]] kaj [[kontraŭterorismo]] dum la [[1980-aj jaroj]] dum [[gerilo]] fare de [[Luma Vojo]] konata kiel [[interna konflikto en Peruo]]. Oni realigis [[referendumo]]n en oktobro, 2005, por decidi ĉu la region unuiĝu kun [[Departemento Ica|Ica]] kaj [[Departemento Huancavelica|Huancavelica]] por formi novan Ica-Ayacucho-Huancavelica Regionon, kiel parto de malcentriga procezo en Peruo. La voĉdonado malsukcesis kaj Ajakuĉo restis sendependa regiono. == Geografio == * Vulkano [[Sara Sara]] == Politika divido == La regiono estas dividata en 11 provincoj (en hispana ''provincias'', singulare: ''provincia''), kiuj estas komponataj de 111 distriktoj (''distritos'', singulare: ''distrito''). === Provincoj === == Demografio == === Lingvoj === == Bildaro == <gallery> Image:Peru - Apurímac River Altiplano1.jpg|[[Andoj]] ĉe Departemento Ajakuĉo. Image:Obelisk Battle of Ayacucho and Sucre MC.jpg|Statuo de [[Antonio José de Sucre]] kaj obelisko ĉe Kinwa, rememoranta la Batalon de Ajakuĉo. Image:Peru - HotSprings.jpg|Varmaj fontoj ĉe Departemento Ajakuĉo Image:Obelisk Battle of Ayacucho1 MC.jpg|Obelisko ĉe Kinwa, rememoranta la Batalon de Ajakuĉo. Image:Ayacucho church by night.jpg|Preĝejo de Ajakuĉo. </gallery> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.regionayacucho.gob.pe Oficiala retejo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200531100655/http://www.regionayacucho.gob.pe/ |date=2020-05-31 }} {{Koord|13|09|47|S|74|13|28|W|region:PE_type:adm1st_source:kolossus-dewiki|display=inline}} {{Departementoj de Peruo}} [[Kategorio:Departementoj de Peruo|Ajakuĉo]] ihaftbg9vz8oijhkpdlqnputzjpc4ou 9494411 9494408 2026-10-16T11:57:50Z ThomasPusch 1869 9494411 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Departemento |lando = Peruo |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |ĉefurbo = [[{{#invoke:Wikidata|claim|P36}}]] |regiono-ISO = PE-AYA |mapo1 lokumilo = iso |kodo = PE-AYA |kodo tipo = [[ISO 3166-2]] |areo_kodo = |establita = |establita tipo = Fondo |mapligilo = jes |zomo = 6 |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto |ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} |ĉefulo tipo = Guberniestro }} [[Dosiero:Provinces of the Ayacucho region in Peru.png|250px|eta|dekstre|Mapo de Ajakuĉo kun ties provincoj]] '''Ajakuĉo''' aŭ en hispana '''Ayacucho''' estas [[Departementoj de Peruo|departemento aŭ regiono]] de [[Peruo]], situanta en sud-centraj [[Andoj]] de la lando. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la departemento vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Ĝia ĉefurbo estas [[Ajakuĉo]]. La regiono estis unu el plej akre frapita de [[terorismo]] kaj [[kontraŭterorismo]] dum la [[1980-aj jaroj]] dum [[gerila milito]] fare de [[Luma Vojo]] konata kiel [[interna konflikto en Peruo]]. Oni realigis [[referendumo]]n en oktobro, 2005, por decidi ĉu la region unuiĝu kun [[Departemento Ica|Ica]] kaj [[Departemento Huancavelica|Huancavelica]] por formi novan Ica-Ayacucho-Huancavelica Regionon, kiel parto de malcentriga procezo en Peruo. La voĉdonado malsukcesis kaj Ajakuĉo restis sendependa regiono. == Geografio == * Vulkano [[Sara Sara]] == Politika divido == La regiono estas dividata en 11 provincoj (en hispana ''provincias'', singulare: ''provincia''), kiuj estas komponataj de 111 distriktoj (''distritos'', singulare: ''distrito''). === Provincoj === == Demografio == === Lingvoj === == Bildaro == <gallery> Image:Peru - Apurímac River Altiplano1.jpg|[[Andoj]] ĉe Departemento Ajakuĉo. Image:Obelisk Battle of Ayacucho and Sucre MC.jpg|Statuo de [[Antonio José de Sucre]] kaj obelisko ĉe Kinwa, rememoranta la Batalon de Ajakuĉo. Image:Peru - HotSprings.jpg|Varmaj fontoj ĉe Departemento Ajakuĉo Image:Obelisk Battle of Ayacucho1 MC.jpg|Obelisko ĉe Kinwa, rememoranta la Batalon de Ajakuĉo. Image:Ayacucho church by night.jpg|Preĝejo de Ajakuĉo. </gallery> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.regionayacucho.gob.pe Oficiala retejo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200531100655/http://www.regionayacucho.gob.pe/ |date=2020-05-31 }} {{Koord|13|09|47|S|74|13|28|W|region:PE_type:adm1st_source:kolossus-dewiki|display=inline}} {{Departementoj de Peruo}} [[Kategorio:Departementoj de Peruo|Ajakuĉo]] a2spjkd3hrxgmf42h1twxdv5trop23a 0 454789 9494264 9108323 2026-10-16T08:33:39Z Sj1mor 12103 9494264 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Macro-Ge languages.png|250ra|eta|dekstre|<center>Ĵeaj lingvoj (helaflava) kaj aliaj makro-ĵeaj lingvoj (malhelaflava) nune.<br />La ombrata areo montras proksimume la eblan estintan disvastiĝon de la lingvoj.</center>]] La '''ĵeaj lingvoj''' (en brazila [[portugala lingvo]] ''Jê'' aŭ ''Gê'', prononco {{prononco|ʒeː}}) estas familio de [[indiĝenaj lingvoj de Ameriko]], kiu parolatas en centra, orienta kaj suda Brazilo kaj konsistas el 13 unuopaj lingvoj. == Divido == * [[Apinaĵea lingvo]] - ([[Apinaĵeoj]]). * [[Akvena lingvo]] - ([[Akvenoj]]). ** [[Ŝakriabaa lingvo]] - dialekto ([[Ŝakriabaoj]]). ** [[Ŝavanta lingvo]] - dialekto ([[Ŝavantoj]]). ** [[Ŝerenta lingvo]] - dialekto ([[Ŝerentoj]]). * [[Kajapoa lingvo]] ([[Kajapooj]]). ** [[Kajapoa-Aŭkra lingvo]] - dialekto ([[Kaiapoa-Aŭkroj]]). ** [[Kajapoa-Kararaa lingvo]] - dialekto ([[Kajapoa-Kararaoj]]). ** [[Kajapoa-Kokraimora lingvo]] - dialekto ([[Kajapoa-Kokraimoroj]]). ** [[Kajapoa-Kubema-Kram-Kena lingvo]] - dialekto ([[Kaiapoa-Kubema-Kram-Kenoj]]). ** [[Kajapoa-Gorotira lingvo]] - dialekto ([[Kajapoa-Gorotiroj]]). ** [[Kajapoa-Mekranotia lingvo (Ĉukahamana)]] - dialekto ([[Kaiapoo-Mekranotioj]]). ** [[Kajapoa-Metuktira lingvo]] - dialekto ([[Kajapoo-Metuktiroj]]). * [[Kainganga lingvo]] - ([[Kaingangoj]]). ** [[Centra Kainganga lingvo]] - dialekto ([[Centra Kaingangoj]]). ** [[Paranaa Kainganga lingvo]] - dialekto ([[Paranaaj Kaingangoj]]). ** [[Sudoorienta Kainganga lingvo]] - dialekto ([[Sudoorientaj Kaingangoj]]). * [[Timbira lingvo]] - ([[Timbiroj]]) ** [[Apaniekraa-Kanela lingvo]] - dialekto ([[Apaniekraoj-Kaneloj]]). ** [[Kraoa lingvo]] - dialekto ([[Kraooj]]). ** [[Kreĵea lingvo]] - dialekto ([[Kreĵeoj]]). ** [[Krikatia lingvo]] - dialekto ([[Krikatioj]]). ** [[Parkatiea-niza lingvo]] - dialekto ([[Parcatieoj-Nizoj]]). ** [[Pukobiea-niza lingvo]] - dialekto ([[Pukobieoj-Nizoj]]). ** [[Rankokamekra-Kanela lingvo]] - dialekto ([[Rankokamekraoj-Kaneloj]]). ** [[Kenkateĵea-kanela lingvo]] - dialekto ([[Kenkateĵeoj-Kaneloj]]). * [[Panara lingvo]] - ([[Panaroj]]). * [[Suiaa lingvo]] - ([[Suiaoj]]). ** [[Tapaiuna lingvo]] - dialekto ([[Tapaiunoj]]). * [[Ĉoklenga lingvo]] - ([[Ĉoklengoj]]). * [[Maŝakaraa lingvo]] - (formorta, [[Maŝakaraoj]]). * [[Maŝakaliaj lingvoj]] - lingva familio. * [[Makonia lingvo]] - (formorta, [[Makonioj]]). * [[Malalia lingvo]] - (formorta, [[Malalioj]]) La unuopa lingvo kun relative plej multaj parolantoj estas la ŝavanta lingvo (''Xavánte'') kun laŭ takso de la jaro 2000 proksimume 9 600 parolantoj. La lingvoj ''Acroá'' kaj ''Xakriabá'' jam formortis. La ĵeaj lingvoj estas la kerna lingvogrupo de hipoteza pli granda lingvofamilio, kiu titoliĝas [[makro-ĵea lingvaro]]. == Literaturo == * Irvine Davis: ''Proto-Jê phonology''. En: ''Estudos Lingüísticos. Revista Brasileira de Lingüística Teórica e Aplicada''. Volumo 1, kajero 2. São Paulo 1967, paĝoj 10–24. * Flavia de Castro Alves: ''O Timbira falado pelos Canela Apãniekrá. Uma contribução aos estudos da morfossintaxe de uma língua Jê''. Universidade Estadual de Campinas, 2004. * J. Alden Mason: ''The languages of South American Indians''. En: Julian H. Steward (eld.): ''Handbook of South American Indians''. Volumo 6. [[Vaŝingtono]] 1950, paĝoj 157–319. * E. R. Ribeiro: ''A reconstruction of Proto-Jê''. En: ''Ponencia al 52º Congreso Internacional de Americanistas ([[Sevilla]] 2006)''. 2006. * Ursula Wiesemann: ''The pronoun systems of some Jê and Macro-Jê languages''. En: ''Pronominal Systems''. Eldonejo Narr, [[Tübingen]] 1986. * Johannes Wilbert: ''Material lingüístico Ye''. Editorial Sucre, Caracas 1962. == Eksteraj ligiloj == * [http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=90612 konciza priskribo de la lingvaro en la retejo ''Ethnologue''] [[Kategorio:Makro-ĵea lingvaro| ]] f6zat3vw11xrfc9cz4tksgih18m2upz 9494277 9494264 2026-10-16T08:42:46Z Sj1mor 12103 9494277 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Macro-Ge languages.png|250ra|eta|dekstre|<center>Ĵeaj lingvoj (helaflava) kaj aliaj makro-ĵeaj lingvoj (malhelaflava) nune.<br />La ombrata areo montras proksimume la eblan estintan disvastiĝon de la lingvoj.</center>]] La '''ĵeaj lingvoj''' (en brazila [[portugala lingvo]] ''Jê'' aŭ ''Gê'', prononco {{prononco|ʒeː}}) estas familio de [[indiĝenaj lingvoj de Ameriko]], kiu parolatas en centra, orienta kaj suda Brazilo kaj konsistas el 13 unuopaj lingvoj. == Divido == * [[Apinaĵea lingvo]] - ([[Apinaĵeoj]]). * [[Akvena lingvo]] - ([[Akvenoj]]). ** [[Ŝakriabaa lingvo]] - dialekto ([[Ŝakriabaoj]]). ** [[Ŝavanta lingvo]] - dialekto ([[Ŝavantoj]]). ** [[Ŝerenta lingvo]] - dialekto ([[Ŝerentoj]]). * [[Kajapoa lingvo]] ([[Kajapooj]]). ** [[Kajapoa-Aŭkra lingvo]] - dialekto ([[Kaiapoa-Aŭkroj]]). ** [[Kajapoa-Kararaa lingvo]] - dialekto ([[Kajapoa-Kararaoj]]). ** [[Kajapoa-Kokraimora lingvo]] - dialekto ([[Kajapoa-Kokraimoroj]]). ** [[Kajapoa-Kubema-Kram-Kena lingvo]] - dialekto ([[Kaiapoa-Kubema-Kram-Kenoj]]). ** [[Kajapoa-Gorotira lingvo]] - dialekto ([[Kajapoa-Gorotiroj]]). ** [[Kajapoa-Mekranotia lingvo (Ĉukahamana)]] - dialekto ([[Kaiapoo-Mekranotioj]]). ** [[Kajapoa-Metuktira lingvo]] - dialekto ([[Kajapoo-Metuktiroj]]). * [[Kainganga lingvo]] - ([[Kaingangoj]]). ** [[Centra Kainganga lingvo]] - dialekto ([[Centra Kaingangoj]]). ** [[Paranaa Kainganga lingvo]] - dialekto ([[Paranaaj Kaingangoj]]). ** [[Sudorienta Kainganga lingvo]] - dialekto ([[Sudorientaj Kaingangoj]]). * [[Timbira lingvo]] - ([[Timbiroj]]) ** [[Apaniekraa-Kanela lingvo]] - dialekto ([[Apaniekraoj-Kaneloj]]). ** [[Kraoa lingvo]] - dialekto ([[Kraooj]]). ** [[Kreĵea lingvo]] - dialekto ([[Kreĵeoj]]). ** [[Krikatia lingvo]] - dialekto ([[Krikatioj]]). ** [[Parkatiea-niza lingvo]] - dialekto ([[Parcatieoj-Nizoj]]). ** [[Pukobiea-niza lingvo]] - dialekto ([[Pukobieoj-Nizoj]]). ** [[Rankokamekra-Kanela lingvo]] - dialekto ([[Rankokamekraoj-Kaneloj]]). ** [[Kenkateĵea-kanela lingvo]] - dialekto ([[Kenkateĵeoj-Kaneloj]]). * [[Panara lingvo]] - ([[Panaroj]]). * [[Suiaa lingvo]] - ([[Suiaoj]]). ** [[Tapaiuna lingvo]] - dialekto ([[Tapaiunoj]]). * [[Ĉoklenga lingvo]] - ([[Ĉoklengoj]]). * [[Maŝakaraa lingvo]] - (formorta, [[Maŝakaraoj]]). * [[Maŝakaliaj lingvoj]] - lingva familio. * [[Makonia lingvo]] - (formorta, [[Makonioj]]). * [[Malalia lingvo]] - (formorta, [[Malalioj]]) La unuopa lingvo kun relative plej multaj parolantoj estas la ŝavanta lingvo (''Xavánte'') kun laŭ takso de la jaro 2000 proksimume 9 600 parolantoj. La lingvoj ''Acroá'' kaj ''Xakriabá'' jam formortis. La ĵeaj lingvoj estas la kerna lingvogrupo de hipoteza pli granda lingvofamilio, kiu titoliĝas [[makro-ĵea lingvaro]]. == Literaturo == * Irvine Davis: ''Proto-Jê phonology''. En: ''Estudos Lingüísticos. Revista Brasileira de Lingüística Teórica e Aplicada''. Volumo 1, kajero 2. São Paulo 1967, paĝoj 10–24. * Flavia de Castro Alves: ''O Timbira falado pelos Canela Apãniekrá. Uma contribução aos estudos da morfossintaxe de uma língua Jê''. Universidade Estadual de Campinas, 2004. * J. Alden Mason: ''The languages of South American Indians''. En: Julian H. Steward (eld.): ''Handbook of South American Indians''. Volumo 6. [[Vaŝingtono]] 1950, paĝoj 157–319. * E. R. Ribeiro: ''A reconstruction of Proto-Jê''. En: ''Ponencia al 52º Congreso Internacional de Americanistas ([[Sevilla]] 2006)''. 2006. * Ursula Wiesemann: ''The pronoun systems of some Jê and Macro-Jê languages''. En: ''Pronominal Systems''. Eldonejo Narr, [[Tübingen]] 1986. * Johannes Wilbert: ''Material lingüístico Ye''. Editorial Sucre, Caracas 1962. == Eksteraj ligiloj == * [http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=90612 konciza priskribo de la lingvaro en la retejo ''Ethnologue''] [[Kategorio:Makro-ĵea lingvaro| ]] 4at5g9deo6criysx6yzcmqb7rhjigqm 0 457776 9494155 9477396 2026-10-15T22:26:23Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494155 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Papua pingveno |koloro = pink |dosiero = Gentoo_Penguin_at_Cooper_Bay,_South_Georgia.jpg |dosiero larĝo = 300px |priskribo de dosiero = Papua pingveno,<br> ĉe Golfo Cooper, [[Sud-Georgio]], Britaj Transmaraj Teritorioj |regno = [[Animalo]]j ''Animalia'' |filumo = [[Ĥordulo]]j ''Chordata'' |klaso = [[Birdo]]j ''Aves'' |ordo = [[Sfeniskoformaj]] ''Sphenisciformes'' |familio = [[Sfeniskedoj]] ''Spheniscidae'' | subfamilio = [[Sfeniskenoj]] ''Spheniscinae'' |genro = [[Pygoscelis]] |specio = '''''P. papua''''' |statuso = NT |dunomo = ''Pygoscelis papua'' | dunomo aŭtoritato = ([[Johann Reinhold Forster|Forster]], [[1781]]) |vikispecio = |komunejo = |specioj de subdivizio = subspecioj |subdivizio2 = |mapo de vivoteritorioj =Gentoo Penguin.png |mapo de vivoteritorioj larĝo = 300px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La longvosta '''Papua pingveno''' (''Pygoscelis papua'') estas pingvena specio de la genro ''[[Pygoscelis]]'', ĉefe proksime asocia kun la [[Adelia pingveno]] (''P. adeliae'') kaj la [[Antarkta pingveno]] (''P. antarcticus''). La [[unua priskribo|unua scienca priskribo]] estis farita en [[1781]] de [[Johann Reinhold Forster]] surbaze de ekzemplero el [[Malvinoj]]. Ili alvokas per variaj vojoj, sed plej ofte aŭdata estas trumpetaĵo elsendita havante la kapon reen.<ref>Woods, R.W. (1975) Birds of the Falkland Islands, Antony Nelson, Shropshire, UK.</ref> ==Taksonomio== La Papua pingveno estas unu el tri specioj de la genro ''Pygoscelis''. Pruvaro per [[mitokondrio]] kaj nuklea [[DNA]] sugestas, ke la genro disiĝis el aliaj pingvenoj antaŭ 38&nbsp;milionoj da jaroj, ĉirkaŭ 2&nbsp;milionoj da jaroj post la prauloj de la genro ''[[Aptenodytes]]''. Siavice la Adeliaj pingvenoj disiĝis el la aliaj membroj de la gento antaŭ ĉirkaŭ 19&nbsp;milionoj da jaroj, kaj la Antarkta kaj la Papua pingvenoj finfine diverĝis antaŭ 14&nbsp;milionoj da jaroj.<ref name="Baker AJ, Pereira SL, Haddrath OP, Edge KA 2006 11-17">{{cite journal |author=Baker AJ, Pereira SL, Haddrath OP, Edge KA|year=2006|title=Multiple gene evidence for expansion of extant penguins out of Antarctica due to global cooling |journal=Proc Biol Sci. |volume=273 |issue=1582|pages=11–17|doi=10.1098/rspb.2005.3260 |accessdate=2008-03-21|pmid=16519228 |pmc=1560011}}</ref> Oni agnoskis du subspeciojn de tiu [[pingveno]]: ''Pygoscelis papua papua'' kaj la pli malgranda ''Pygoscelis papua ellsworthii' ==Aspekto== [[Dosiero:Gentoo-Colony.jpg|maldekstra|eta|250px|Insulo Saunders, Malvinoj.]] La Papua pingveno estas facile rekonata pro la ampleksa blanka strio kiu etendas el supraokulo al supraokulo tra la kapopinto kaj super nuko kaj ties brile oranĝecruga beko kun nigra pintoj kaj supra bordo. La kapo, kolo kaj dorso estas nigraj dum la subaj partoj estas blankaj, kiel ĉe aliaj pingvenoj. Ili havas palajn blankec-rozkolorecajn membranajn piedojn kaj tre longan voston – nome la plej elstara vosto el ĉiuj pingvenoj. Idoj havas grizajn dorsojn kun blankecaj fruntoj. Dum la Papua pingveno vagadas surtere, ties vosto skuiĝas el flanko al flanko, kaj de tie la [[scienca nomo]] ''Pygoscelis'', kio signifas "pugo-vostaj".<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.arkive.org/gentoo-penguin/pygoscelis-papua/ |titolo=Filmetoj, fotoj kaj faktoj de la Papua pingveno - Pygoscelis papua - ARKive |alirdato=2013-11-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090520085242/http://www.arkive.org/gentoo-penguin/pygoscelis-papua/ |arkivdato=2009-05-20 }}</ref> Plenkreskulo de Papua pingveno atingas alton de 51 al 90&nbsp;cm,<ref>[http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Pygoscelis_papua.html ADW: Pygoscelis papua: INFORMATION]</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://ourworld.compuserve.com/homepages/peter_and_Barbara_Barham/GENTOO.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2013-11-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080920031831/http://ourworld.compuserve.com/homepages/Peter_and_Barbara_Barham/gentoo.htm |arkivdato=2008-09-20 }}</ref> kio faras ilin la tria plej granda specio de pingveno post la du gigantaj specioj, nome la [[Imperiestra pingveno]] kaj la [[Reĝa pingveno]]. Maskloj havas maksimuman alton de ĉirkaŭ 8.5&nbsp;kg ĝuste antaŭ [[mudo|plumoŝanĝo]], kaj minimuman pezon de ĉirkaŭ 4.9&nbsp;kg ĝuste antaŭ pariĝado. Ĉe inoj la maksimuma pezo estas 8.2&nbsp;kg ĝuste antaŭ plumoŝanĝado, sed ties pezo falas al tiom malmulte kiom ĝis 4.5&nbsp;kg dum idozorgado en la nesto.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.arkive.org/species/GES/birds/Pygoscelis_papua/more_info.html?section=factsAndStatus |titolo=Filmetoj, fotoj kaj faktoj de la Papua pingveno - Pygoscelis papua - ARKive |alirdato=2013-11-04 |arkivurl=https://archive.today/20120718020909/http://www.arkive.org/species/GES/birds/Pygoscelis_papua/more_info.html?section=factsAndStatus |arkivdato=2012-07-18 }}</ref> Birdoj el nordo estas averaĝe 700 g pli fortikaj kaj 10&nbsp;cm pli altaj ol la sudaj birdoj. Sudaj Papuaj pingvenoj atingas longon de 75–80&nbsp;cm.<ref>[http://www.coolantarctica.com/Antarctica%20fact%20file/wildlife/gentoo_penguin.htm Antarctica fact file wildlife, Papuaj pingvenoj]</ref> Ili estas la plej rapidaj subakve naĝantaj pingvenoj, kiuj atingas rapidojn de 36&nbsp;km/h.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.bbc.co.uk/nature/wildfacts/factfiles/161.shtml |titolo=BBC Nature - Filmetoj, novaĵoj kaj faktoj pri Papuaj pingvenoj |alirdato=2012-05-26 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100323215358/http://www.bbc.co.uk/nature/wildfacts/factfiles/161.shtml |arkivdato=2010-03-23 }}</ref> Papuaj pingvenoj estas adaptataj al tre akraj malvarmaj klimatoj. ==Reproduktado== [[Dosiero:Pygoscelis papua -Jougla Point, Wiencke Island, Palmer Archipelago -adults and chicks-8.jpg|maldekstra|eta|250px|Familio en insulo Wiencke, arkipelago Palmer, ĉe la marbordo de la [[Antarkta Duoninsulo]].]] La reproduktaj kolonioj de Papuaj pingvenoj estas situantaj ĉe la senfrosta surfaco. Kolonioj povas esti rekte dependaj el la marbordo sed estas ankaŭ konsiderinde interne. Ili preferas neprofundajn marbordajn areojn kaj ofte nestumas inter herbotufoj aŭ rekte surherbe. En Suda Georgio, ekzemple, reproduktaj kolonioj estas je du [[kilometro]]jn interne. En kolonioj pli interne, kie la pingvenoj nestumas inter herbotufoj aŭ rekte surherbe, ili ŝanĝas lokon iomete ĉiun jaron ĉar la herbo povas iĝi piedpremita laŭlonge de la tempo. La Papuaj pingvenoj reproduktiĝas sur multaj [[ĉeantarktaj insuloj]]. La ĉefaj kolonioj estas en la [[Falklandoj]], [[Sud-Georgio kaj Sud-Sandviĉoj|Suda Georgio]] kaj [[Kergelenoj]]; pli malgrandaj populacioj troviĝas ĉe [[Makvora Insulo]], [[Insulo Herdo]], [[Sud-Ŝetlandoj]] kaj la [[Antarkta Duoninsulo]]. La totala reprodukta populacio estas ĉirkaŭkalkulita je 300,000 paroj. Nestoj estas kutime faritaj el iel cirkla amaso de ŝtonoj kaj povas esti tre granda, 20&nbsp;cm alta kaj kun diametro de 25&nbsp;cm. La ŝtonoj estas zorge tenitaj kaj ties posedrajto povas iĝi tialo por bruecaj polemikoj inter individuaj pingvenoj. Ili estas ankaŭ aprezataj de inoj, eĉ ĝis la punkto ke maskla pingveno povas atingi seksajn favorojn de ino kontraŭ propono de taŭga ŝtono. La ino demetas du ovojn, kiuj pezas po 500 g. La gepatroj kunhavas respondecon por kovado, kaj ŝanĝas tiun devon ĉiutage. Eloviĝo okazas post 34 al 36 tagoj. La idoj restas en la nestoj dum ĉirkaŭ 30 tagoj antaŭ formi [[Infanvartejo (zoologio)|idovartejojn]]. La idoj plumoŝanĝas al antaŭ-plenkreska plumaro kaj iras al maro post ĉirkaŭ 80 al 100 tagoj. ==Dieto== Papua pingveno manĝas ĉefe [[krustulo]]jn kiaj [[krilo]], kaj [[fiŝoj]] faras nur ĝis ĉirkaŭ 15% el la dieto. Tamen, ili estas oportunemaj manĝantoj, kaj ĉe la [[Malvinoj]] ili prenas preskaŭ samajn proporciojn el fiŝoj (specioj de genro ''Patagonotothen'', ''Thysanopsetta naresi'', ''Micromesistius australis''), [[krustulo]]j (''Munida gregaria'') kaj [[kalmaro]]j (''Loligo gahi'', ''Gonatus antarcticus'', ''Moroteuthis ingens''). ==Minacoj== [[Dosiero:Brown Skua snatches Gentoo Penguin Chick (5751218963).jpg|eta|[[Bruna rabmevo]] kaptas idon de Papua pingveno ĉe Godthul, Suda Georgio]] En akvo, [[marleono]]j, [[marleopardo]]j, kaj [[Granda orcino]] estas ĉiuj predantoj de la Papua pingveno. Surtere ne estas predantoj de plenkreskaj Papuaj pingvenoj. [[Rabmevoj]] povas ŝteli ties ovojn; tamen, foje aliaj [[marbirdo]]j sukcesas kapti idojn. ==Konservostatuso== La [[IUCN Ruĝa Listo]] listigas la Papuan pingvenon kiel "preskaŭ minacata", pro rapida malpliiĝo en kelkaj gravaj populacioj kio supozeble estas tialo por modera ĝenerala malpliiĝo en la totala specia populacio. Ekzemplo estas la populacio ĉe [[Birdinsulo (Sud-Georgio)]], kie la populacio falis je du trionoj en 25 jaroj.<ref>[http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/106003850/0 Pygoscelis papua (Papua pingveno)]</ref> ==Bildaro== <gallery> File:Gentoo-and-bird.jpg|Plenkreskulo de Papua pingveno lukte kontraŭ [[Giganta petrelo]]. File:Gentoo penguin (Pygoscelis papua) on nest.jpg|Papua pingveno neste. File:Gentoo Penguin Swimming.jpg|Papua pingveno dumnaĝe. File:Pygoscelis papua on Carcass Island 1.jpg|Kolonio de Papua pingveno ĉe Insulo Rosario ĉe Falklandoj. <!--File:GentooPenguinPredation.jpg|Marleopardo kaptante plenkreskan Papuan pingvenon.(kopiota)--> File:Pygoscelis papua.jpg|sur insulo Petermann File:MADRE PINGUINO Y CRIA.jpg|Patrino kaj ido naskita en [[bestoĝardeno]] Faunia (Madrido), en aprilo de 2009 File:Gentoo penguin (Pygoscelis papua), Arctowski Antarctic Polish base-4.jpg|En la pola bazo Arctowski File:Manchot papou - Gentoo Penguin.jpg File:Gentoo penguin feet by Bruce McAdam.jpg|Piedoj File:Falkland Islands Penguins 45.jpg|Montrante detale la karakteran blankan kapobendon File:Falkland Islands Penguins 44.jpg|Kolonio ĉe Malvinoj File:Gentoo penguin juvenile Petermann Island.jpg|Junuloj Pygoscelis papua MHNT.ZOO.2010.11.43.17.jpg| ''Pygoscelis papua'' - [[MHNT]] </gallery> ==Kulturaj referencoj== * Papuaj pingvenoj aperas en la filmo [[Mr. Popper's Penguins (filmo)|''Mr. Popper's Penguins'']]. * Papuaj pingvenoj aperas en la historio de la filmo ''[[Good Luck Chuck]]''. * [[Gentoo (linukso)|Gentoo]] estas la anglalingva nomo de tiu birdospecio kaj el tio la nomo de [[Linukso|Linuksa]] distribuaĵo. * Papuaj pingvenoj estas neludeblaj [[rolulo]]j en la ludo MMORPG ''RuneScape''. * Estas grafika [[dosieradministrilo]] verkita en c kaj gtk nome ''[[Gentoo (dosieradministrilo)|Gentoo]]''. ==Referencoj== {{Referencoj}} ==Literaturo== * Klemens Pütz kaj Christine Reinke-Kunze: ''Tierwelt der Antarktis und Subantarktis'', Antarctic Research Trust, Forch 2009, ISBN 978-3-033-01791-7 * Hadoram Shirihai: ''A Complete Guide to Antarctic Wildlife - The Birds and Marine Mammals of the Antarctic Continent and Southern Ocean'', Alula Press, Degerby 2002, ISBN 951-98947-0-5 * Tony D. Williams: ''The Penguins''. Oxford University Press, Oxford 1995, ISBN 0-19-854667-X * Robin kaj Anne Woods: ''Atlas of Breeding Birds of the Falkland Islands'', Anthony Nelson, Shorpshire 1997, ISBN 0-904614-60-3 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.70south.com/resources/antarctic-animals/antarctic-penguins/gentoopenguin 70South – plia informo pri Papua pingveno] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060316081704/http://www.70south.com/resources/antarctic-animals/antarctic-penguins/gentoopenguin |date=2006-03-16 }} * [http://www.penguins.cl/gentoo-penguins.htm Papuaj pingvenoj el retejo de International Penguin Conservation] * [http://www.pinguins.info www.pinguins.info : informo pri ĉiuj specioj de pingvenoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190418040315/http://www.pinguins.info/ |date=2019-04-18 }} * [http://www.thomasoneil.com/species2.php?n=61 Bildoj de Papua pingveno] * [http://www.planetavivo.org/French/drupal/ArdleyIsland1 Biodiverseco ĉe insulo Ardley] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210625155026/http://www.planetavivo.org/French/drupal/ArdleyIsland1 |date=2021-06-25 }} Malgranda loko ĉe insulo Reĝo Luis, speciala protektita areo kaj kolonio de Papuaj pingvenoj. * [https://web.archive.org/web/20080607041846/http://www.martingrund.de/pinguine/ Gentoo penguin Kamerao pri Papua pingveno el Antarkto] – tutmonde unua kamerao kun naturaj pingvenoj; fotokvalito {{birdoj}} {{Portalo Birdoj}} [[Kategorio:Sfeniskedoj]] [[Kategorio:Pingvenoj]] [[Kategorio:Sfeniskoformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Ameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Antarkto]] [[Kategorio:Birdoj de Afriko]] [[Kategorio:Birdoj de Oceanio]] ctzzthacfw7ntda3c94dirbyl0gnbds 2 457859 9494068 9484624 2026-10-15T17:50:36Z ThomasPusch 1869 /* Farendaĵo */ 9494068 wikitext text/x-wiki [[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] Pri saĝa apliko de vikidatumaro en esperantlingvaj paĝoj vidu ankaŭ [[Uzanto:ThomasPusch/provejo2|provejon2]]. :[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] Kaj pri Quickstatements kaj Petscan por iom aŭtomatigite plibonigi vikidatumojn [[Uzanto:ThomasPusch/provejo3|provejon3]] ::[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] [https://commonshelper.toolforge.org/?interface=eo&image=Karte_Otzberg.jpg&lang=eo komuneja helpilo] :::[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] [[:Kategorio:Vikipedio:Forigoj]] ::::[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Ruĝaj kaj bluaj ligiloj]] [2025 12 21] ! :::: «Ĉiuj konsentas ke ruĝa ligilo devas ne ekzisti, se ĝi ne estas bluigebla laŭ vikipediaj reguloj. Tio signifas ke la temo de ruĝa ligilo devas esti [[Vikipedio:Menciindeco|menciinda]] kaj [[Vikipedio:Kontrolebleco|kontrolebla]].» Tamen, ĉu ruĝa ligilo estas tia, senespera, estas en duba kazo diskutenda. - cetere: noto pri misa ruĝa ligilo troveblas en [[diskuto:Aŝkelon]]. :::::[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] Landonoma barakto en Vikipedio kadre de la tielnomata "[[Io-ujo-batalo]]": [[Vikipedio:Baloto/Landonoma unueco]] - fina rezulto de la diskuto, baloto en 2009. == Notoj por mi mem == :2024-05-10: tagaj listoj reviziitaj ĝis la [[13-a de majo]] (lundo) <!--Rémi sim ankaŭ kontribuas, ekz. pri 7-a de julio--> :{{ŝ|ruĝaj ligiloj}} :La multegaj fuŝaj anonciloj pri neekzistaj portaloj parte menciiĝas en [[Vikipedio:Lua/Petoj/Arkivo]] :ŝanĝi kolorojn en germana GIMP: Ferben, Abbilden kaj Farbvertauschung. :Pliaj listoj forigindaj [[Alfabeta listo de la deputitoj de la 14-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko|1]] [[Listo de la francaj parlamentaj periodoj|2]], [[Listo de la deputitaj distriktoj de Loire-Atlantique|3]], [[Listo de la deputitaj distriktoj de Loire-Atlantique|4]] Ekzemplaj ĝermaj artikoloj pri Italio [[Muggiò]] kaj [[Arese]]<!-- dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} alto = {{Vikidata ero|p-kodo=P2044}}, CO ĝis Colonno --> (por frakcio elturniĝo laŭ [[Camo]]), pri Francio [[Chanaz]] aŭ [[Geloux]] (por nova paĝo de franca komunumo: [[Flassigny]] en Mozio), [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Tresques&action=edit&oldid=8354148 Tresques simple] aŭ [[Civrac-en-Médoc]] por Ĝirondio (kaj [[Bonnay]] por apartigilo), pri Rusio [[Orsko]], pri Skotlando [[Ayr]], pri Anglio ekz. [[Bathford]] kaj pri Usono [[Daytona Beach]], [[Evanston]] aŭ nun ĝerme [[Alturas]], por escepte malurbajurboj ankaŭ [[Dunseith]] aŭ [[Rolette]] (kantono minimuma ekz. [[kantono Yolo]], censa retejo ekz. [[Hollister]])- pri Rumanio [[Sânandrei]].<!--{{Ĉi tiu artikolo|temas pri la rumania komunumo [[Letea Veche]]. Atentu ke ankaŭ ekzistas tre similnoma [[---]].}} --> Pri la tre katolika Italio: en [[Barzio]] patronas '''Alessio''' Bergama, en [[Basiliano]] '''Andreo''', en [[Crandola Valsassina|Crandola]] '''Antonio''' la Granda, en [[Barzago]] '''Bartolo''', en [[Cesana Brianza|Cesana]] Firmo+Rustiko, en [[Cremeno]] '''Georgo''', en [[Azzano d'Asti|Azzano]] '''Jakobo pli aĝa''', en [[Bulciago]] '''Johano Ev.''', en [[Cernusco Lombardone|Cernusco]] '''Johano Bapt.''', en [[Castions di Strada|Castions]] '''Jozefo''', en [[Castello di Brianza]] '''Laŭrenco''', en [[Cusio]] '''Margareta''', en [[Entratico]] '''Marteno''', en [[Costa Masnaga]] la levo de '''Maria''', en [[Colle Brianza]] '''Miĥaelo''', en [[Cividate al Piano]] '''Nikolao''', en [[Ampezzo]] '''Petro+Paŭlo''', en [[Viale]] '''Roĥo''', en [[Terno]] '''Valenteno''', en [[Missaglia]] '''Viktoro''' kaj en [[Barzanò]] '''Vito''' ktp. p417: [[Montiglio Monferrato]] "Kristana patrono estas la sanktulo [[{{#invoke:Wikidata|claim|P417}}]], kies memortago sekve estas la komunuma festotago." : referencoj por patrono (kopiu en redakta modo): <ref name="patrono1">[https://www.santodelgiorno.it/patroni/valle-salimbene/ informoj en la retejo ''santodelgiorno.it''] ({{it}})</ref><ref name="patrono2">[http://www.comuni-italiani.it/018/169/ informoj en la retejo ''comuni-italiani.it''] ({{it}})</ref> :... [[]], kies memortago sekve estas la komunuma festotago.<ref name="patrono1"/><ref name="patrono2"/> p47: La teritorio havas komunan limon kun <nowiki>{{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj|parameter=link}}</nowiki>. Informkeste: <pre> | dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} | blazono = {{#invoke:Wikidata|claim|P94}} | najbaraj_komunumoj = {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}} | nomo_de_loĝantoj = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P1549}}'' | patrono = {{#invoke:Wikidata|claim|P417|parameter=link}} | festo = | tipo1= reliefo | zomo = 10 </pre> Ekzemplo por aldono de sendependa ekstera mapo por paĝoj en kiuj mankas ĉiaj bildoj: [[Gonnoscodina]]. Por senespere malplenaj tekstoj pri {{Brazilo}}: [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/ekzemplo Brazilo MG]]. Ankaŭ tiam ankoraŭ necesas a) adapti mikroregionon kaj se necese mezoregionon, kontroli kaj en kazo de vikidatuma vakuo nevidigi la retejon, c) en vikidatumoj aldoni priskribon kaj ĉ) adapti la nombron de loĝantoj al la plej lasta indiko. Rilate al tio: d: TiagoLubiana ‎ →‎ Municipalities of Minas-Gerais/Brazil... Ĝenerale: apartigilo ekz. [[Saint-Just]]. En 2022 funkcianta ligilo al la ANB en Vieno: [[Ellen Gregory]] ([[Peasedown St. John]]). Kantista ĝermo ekzemple [[Katrina Leskanich]] kun grupo [[Katrina and the Waves]]. Por ne devi tajpi ĝin permane aŭ elserĉi ĝin pli komplike, jen por mi mem la ligilo pri la [[Specialaĵo:Protokolo/delete|protokolo de forigoj]]. * Noto ekzempla <small>''bildo tiom aĝa ke probable ĝi estas jam sen-kopirajta, sed tiom malbonkvalita, ke ne indas konservi ĝin aŭ transporti al la vikimedia komunejo''</small> Rumanio, <ref: [https://web.archive.org/web/20130613102945/http://exonyme.bplaced.net/Board/Thread-Siebenb%C3%BCrgen-Banat-Kreischgebiet-Marmarosch-Maramuresch-Neue-korrekte-ON-Liste germanlingvaj loknomoj, listo arkivigita je junio 2013] ({{de}})</ref> * [[Scornicești]] aŭ [[Giurgiu]] por ne montri la grafike tre modestan situomapon el vikidatumaro * [[Vikipedio:Vikidatumoj/Ĵusmortintoj]] * Pri Panĝabo / Panĝabio ŝajne ĝis printempo 2023 la difino de vortaro.net kaj de papera PIV en la eldonoj de 1970 ĝis 2020 ankoraŭ estis lando = Panĝabo, sed almenaŭ en 2026 estas lando = Panĝabio. Ĉar Didcorn jam je l' 23 jun. 2023 notis la novan PIV-an difinon en la paĝo [[Panĝabo (Barato)]], mi konjektas ke jam tiam B. Wennergren ŝanĝis la kapvorton en la reta PIV-datumaro. Domaĝe ke tio ne sincere dokumentiĝis, sed ĉiukaze nun kun bona konscienco eblas varbi por tutnova landonomo "Panĝabio". 00:40, 13 feb. 2026 (UTC)[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) === Krome teknike: === * {{ŝ|Post diskuto ne forigita}} ekzemplo [[Diskuto:Jacob Schwartz]] * [[:Vikipedio:Mallongaj paĝoj kiuj ne estas ĝermoj]] * [[:Kategorio:Nun en Komunejo]] * [[:Kategorio:Tujforigendaj artikoloj]] ([[Ŝablono:Forigu tuj|ŝ]]) * [[Specialaĵo:Neuzataj bildoj]] * [[Vikipedio:Forigendaj artikoloj]] * [[Vikipedio:Alinomendaj artikoloj]] * [[Vikipedio:Problemaj uzantoj]] * [[Specialaĵo:Forbarlisto_de_IP-adresoj]] ::>> ATENTU Mesa, Arizono {{uzanto2|~2025-53015-3}} 2025 9 7, ĝis nun nenio plu, ĉiuj saĝaj redaktoj, kontrolite fine de aŭg. 2026 ::>> KAJ Luksemburgio {{uzanto2|~2025-56511-3}} 2025 9 9, same ĝis nun nenio plu, ĉiuj saĝaj redaktoj, kontrolite fine de aŭg. 2026 ** [https://eo.wikipedia.org/wiki/Specialaĵo:Forbarlisto_de_IP-adresoj?wpOptions&#91;&#93;=userblocks&wpOptions&#91;&#93;=autoblocks forbaritaj IP-adresoj] ** [https://eo.wikipedia.org/wiki/Specialaĵo:Forbarlisto_de_IP-adresoj?wpOptions&#91;&#93;=userblocks&wpOptions&#91;&#93;=autoblocks&wpOptions&#91;&#93;=tempblocks porĉiam forbaritaj IP-adresoj (estu malplena)] * [[Vikipedio:Markitaj versioj/reviziantoj‎]] * [[Vikipedio:Roboto/Permespeto]] ** {{UzuloKontilo|Taylorbot}} [[Specialaĵo:Rajtoj_de_uzantoj/Taylorbot|rajtigo]] ĝis 2024-04-08 14:48 ** {{UzuloKontilo|Taylor 49}} [[Specialaĵo:Rajtoj_de_uzantoj/Taylor_40|rajtigo]] ĝis 2024-04-08 14:48 ** {{UzuloKontilo|Ĉaŭ-ĉaŭ-bot}} [[Specialaĵo:Rajtoj_de_uzantoj/Ĉaŭ-ĉaŭ-bot|rajtigo]] * [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo]] * [https://xtools.wmcloud.org/adminstats/eo.wikipedia.org/2022-12-01/2023-12-01 Administraj agoj] * [[Uzanto:ThomasPusch/emblemoj|emblemoj je justa uzo]] ({{ŝ|Librokovrilo}} kaj {{ŝ|emblemo}}) * [http://tekstaro.com tekstaro.com] - elektronika lingvoscienca tekstaro (AKK korpuso) de Esperanto * [https://viewer.onb.ac.at/10045F99/ historia Jarlibro 1923] kiel ekzemplo * koncizeco de artikolaj titoloj: ekz. [[Raduĵnij (Ĥanta-Mansio)]] * [[Uzanto:Jura1/articles with Wikidata item without statements]] * en Informkesto geografiaĵo, |arkitekto ligado = ne<!-malŝaltas aŭtomatan ligadon-->. * [[Vikipedio:Listo de artikoloj kiuj ekzistas en multaj lingvoj kaj forestas en la esperanta Vikipedio]] * naciaj himnoj: loka alŝuto necesis por la [[nacia himno de la Demokratia Respubliko Kongo]] (por [[Sieraleono]] tamen ne) {{ŝ|apartigila paĝo}} {{apartigila paĝo|provejo}} {{ŝ|aliaj signifoj}} {{aliaj signifoj|provejo}} {{Kategoria alidirekto|provejo}} * {{ŝ|Malneŭtraleco}} {{ŝ|sen fontoj}} Ĉiuj pensas {{Kiu?}} '''Ŝablonoj''' por marki dubendajn teksterojn: {{kiuj?|tekstero}} [[Vikipedio:Kontrolebleco]] aŭ {{laŭ kiu?|tekstero}} pri [[Vikipedio:Evitu nebulajn vortojn]]. Kaj <s>streki</s> tiel ĉi. === Kelkaj pliaj ekzemploj === * Multkolumna: <nowiki>{{multkolumna}} {{kolumnorompo}} {{finmultkolumna}}</nowiki> * film[[afiŝo]]: [[:Dosiero:SW - Empire Strikes Back.jpg]], [[:Dosiero:Mes héros afiŝo.jpg]] * <code><nowiki><span style="color:red"> </span></nowiki></code> Vidu: [[Helpo:Evitindaj HTML-etikedoj]]. * Komento pri kapricaj pseŭdovortoj meminventitaj: "Bonvolu ne simple inventi iujn pseŭdovortojn kaj nomi ilin "esperantaj". Ekzemple la vorto "..." en '''Esperanto''' simple ne ekzistas. Similforma vorto ekzistas en la antikvgreka, sed la malnovgreka klare estas alia lingvo. Sed en Esperanto oni decidis kontraŭ propra vorto por tiu aĵo, kaj simple nomas ĝin "...". Koncize: se vi ne scias kiel nomiĝas iu vorto en Esperanto, iru al alilingva teksto pri la temo, tie en la listo pri lingvoj maldekstre elektu la vorton Esperanto kaj sekvu la tekston tie. Kaj se vi volas proponi iun alternativan nomigon, nepre faru tion nur citante elstarajn esperantlingvajn fontojn kiel referencoj kaj prefere prezentu viajn esperantlingvajn referencojn unue en la diskutpaĝo. " * bonaj vortumoj pri lingve problemaj paĝoj estas <nowiki>{{polurinda|kelkaj frazoj sufiĉe strangas lingve, eble pro iu lingva interfero|listigi=ne}} (ne forgesu la finaĵon "|listigi=ne", tre gravan se oni jam en la paĝo notis la problemon) kaj {{pluraj problemoj|gramatiko|ligiloj}} resp. {{pluraj problemoj|esperantigu referencojn}}</nowiki>. * [[Vikipedio:Ne faru originalan esploradon]], mallongigite [[VP:NOE]] - krome entute ligilon al la listo [[Vikipedio:Kio Vikipedio ne estas|Kio Vikipedio ne estas]] * [[Henriko la Birdisto]] estas bona ekzemplo, kiel bone meti en vikidadumaron neprecizan naskiĝdaton ("ĉirkau") kaj historian landon de naskiĝ- kaj mortodato. * [[Diskuto:Delfo]] estas modelo de konciza noto, ke ne eblas simple ŝanĝi landonomojn en tekstoj laŭ persona bontrovo. * [[Auckland]] estas modelo de pluraj bildoj en informkesto, sen atento de tio kio estas en vikidatumoj. :Navigilon per simpla listo: |bodyclass = hlist, vd. [[Alta Savojo]]. * Ekzempla bildo por ĝustigo de antaŭe fuŝa nomo en la komunejo [[:dosiero:Ŝraŭbeco dekstra maldekstra.png]] * Ekzemplo pri bona referenco al PIV estas en [[Moliso]]. :Krome [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/testo pri Hungario|jen ŝablona testejo]] kaj [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Jap SO 60|modelo olimpika]] <!-- En [[Ĝirondio]] ĉio pretasas, en [[Nord]] nur mankas 60/64 en ar. Douai. En Ĉarento nur ar. Confolans pretis je 23-04-17, Pri Kaleza Markolo bonus almenaŭ havi ar.-paĝojn. Indre (preta je 23-04-17) + Ardennes (3 23) kompletas. :La pola urbeto Dębica jam havas loĝantaron laŭ dato fine de 2020 ... --> :Jen ankoraŭ monto da fuŝetoj en [[Projekto:Korektado de parametroj de ŝablonoj/11]], ankaŭ kun aliaj finaj nombroj kompreneble :Pri olimpikoj: [[:dosiero:Irlanda Olimpika Komitato.png|jen ekzempla NOK-emblemo]]. Ĉe la anglalingvanoj, <nowiki>{{Infobox country Olympics}} forĵetiĝis, rekomendatas {{Infobox country at games}}</nowiki>. Povus esti plisimpligo... <!--Ampleksa listo resuma estas tiu de Turkio.--> :La ukraina [[Kalush Orchestra]] estas ekzemplo por <nowiki>{{vikidatuma listo|p-kodo=P527|modo=kaj}}</nowiki>. [[kantono Delta (Miĉigano)]], plej frua versio, kiel modelo de nova kantono-ĝermo. [ + <nowiki>|nomo_laŭ= ''{{#invoke:Wikidata|claim|P138}}''</nowiki> ] [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/tutnova biografia ĝermo|tutnova biografia ĝermo]], NO: [[Karasjok]], frua versio... : {{Norvegio}}: ekzempla mikroĝermo lago: [[Evangervatnet]]. : {{Finnlando}}: [[Ceditaj areoj (Finnlando)]] - <nowiki>{{pluraj problemoj|informkesto|iwiki|vikiigu}} {{ĝermeto}}</nowiki> : {{Francio}}: por postrevoluciaj variaj loknomoj: Post la [[franca revolucio]] de [[1789]], kiam oni volis plene elradikigi ĉiujn kristanajn loknomojn, la loĝloko por kelkaj jaroj ricevis la fantazian nomon ''..'' (".."). : ekzemplo de mallibera emblemo: [[:Dosiero:Irlanda Olimpika Komitato.png]] : [[Uzanto-Diskuto:Badak Jawa|pri dubindaj ruĝaj ligiloj]] : konvencioj de Monato (https://www.monato.be/konvencioj.php) : p971: kategorio kombinas temojn : p4566: vikimedia enprena retligilo : banderoloj super paĝoj: se ne taŭgas, subpremu per ":|sen banderolo= jes". <!-- eltondita kaj rektigita taillé et redressé cropped and and straightened geschnitten und begradigt https://unalengua.com/ipa-translate +++ ... Oficiala paĝo en la retejo] ''[[facebook]]'' ({{fr}}) Modelo por transpreno de pliaj informoj el vikidatumoj | latitudo={{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=latitude}} | longitudo={{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=longitude}} justa uzo ekzemple: [[Nacia Muzeo de Bosnio kaj Hercegovino]] nurteksta emblemo: [[Somera Olimpiko 1992]] Kaj flanke: Moutichou supozeble estas Eŭropa volontula servo NURMAJUSKLO=KRIADO [de:Diskussion:Spielercharakter] Veljavoj: UN 14 jul. 2022 Kwamikagami Breslaŭo de: subteno fare de Wietek. ia: [[sesdekuma sistemo]] Arno, [[tunela efiko]] Narv., [[tombejo ĉe Kettwiger Tor]] Longh., [[Randal Kolo Muani]] kma. Domin., [[Oleata acido]] Pino. Por la 4-a ĝis 8-a de aprilo '23: Plenigindas ankoraŭ unuavice la navigiloj pri departemento Kaleza Markolo, Nordo, Aisne, Oise, Somme, Ĝirondio, Haut-Rhin kaj Drôme (intertempe ĉio pretas, ĉu?) --> Kaj fine, la ordo fine de paĝo estas: :1. Notoj :2. Referencoj :3. Literaturo :4. Vidu ankaŭ :5. Eksteraj ligiloj :6a Navigiloj :6b ŝablono bibliotekoj :6c sablono vivtempo :6ĉ ĉiuj kategorioj IHD de 2000, bona ligilo: [[Santo Antônio do Retiro]] LV: noto - Suda Kuronio aŭ Dienvidkurzeme havas bonajn vikidatumajn etikedojn. Forpreno de centoj da kestoj pri neekzistaj portaloj: mi matene la 12-an de sept. 2023 metis indignitan noton al sume 49 diskutpaĝoj, kaj en ĉiuj 49 tri tagojn pli poste, vespere la 15-an diplomatigis la lingvaĵon kaj pli konkretigis mian proteston. Vikidatumoj: kialoj pri evitindeco: ekzemple informfonto ne klaras ([[d:Q130285291]]), bildo de malbona kvalito ([[d:Q132769746]]), la fonto indikas ke la informo ne precize konatas ([[d:Q130285298]]), malpli preciza indiko ([[d:Q42727519]]), konfirmo de la referenco ne eblas ([[d:Q21655367]]), konate nefidinda fonto ([[d:Q22979588]]) -- [[d:Q52105174|listo]] Ŝablono "CURRENTYEAR" jam funkcias en Esperanto: <nowiki>{{LOKAMONATONOMO}} {{LOKAJARO}}</nowiki> == Listo de farindaĵoj == * plenigi ruĝajn ligilojn en [[Louis-Nicolas Clérambault]] kaj krei paĝon [[Jacques Berthier]] (ne Jacques Bergier, GL 154, 156, 168.1, 286, 321, 345.2, 445, 446, 386, 390, 618.2, 634.2, 657.6). Noteto: [https://gov.genealogy.net/item/show/TPKKOVJN79TB Ŝtepkov Stepkau], [https://mapcarta.com/de/18499296 Dolny Lazany Unter Losau] [https://www.wikidata.org/wiki/Q77034024 Oponešice Oponeschitz] [https://gov.genealogy.net/item/show/OPOICEJN79TA *] : Uzanto arbarulo, usonano ''Silvio Curtis'', mis"ĝustigis" la tekston [[Delfo]] en okt. 2023. * Mutichou multe aktivis por marborda Ĉarento proks. en 2014, sed poste ne plu, evidente ĉar la montego pri aliaj mankaj komunumaj artikoloj en Francio aspektis supergranda... == Ĉu aŭ kiel uzanto registris sian sekson en vikipedio == Multaj uzantoj ne aparte elektas biologian aŭ [[Socia sekso|"socian" sekson]] en vikipedio - fakte temas nur pri la lingva, [[gramatika sekso]] - kaj aŭtomate estas senseksaj. Sed se indikiĝas biologia sekso, tiam la ŝablono {{ŝ|GENDER:nomo|li|ŝi|ŝi aŭ li}} malkaŝas kion la uzanto notis en siaj teknikaj preferoj. <!-- {{GENDER:x|li|ŝi|ŝi aŭ li}} --> == Vandalaĵoj == [[:de:Wikipedia:Vandalismusmeldung/Archiv/2023/09/23|germane je 2023 09 23]] == mapo de SAT-amikaro == La esperanta mapo de SAT-amikaro pri eŭropa franclingvio en arkivigita formo, kiel notita en la paĝo [[Metz]]: [https://web.archive.org/web/20230423070506/https://satesperanto.org/eldonkooperativo/IMG/jpg/Mapo201107.jpg artikolo "Esperanta mapo de Eŭropa franclingvio"] en retejo de la asocio [[SAT-Amikaro]], la franclingva branĉo de [[Sennacieca Asocio Tutmonda]], arkivigite laŭ stato de aprilo 2023. == Kaj mapoj sendepende de informkesto == Pri sendependa skaligebla mapo vidu [[Gonnoscodina]] en Sardio, kaj pri sendependa reliefa mapo la vilaĝeton [[Woolsthorpe-by-Colsterworth]] de Newton: <pre> {{Situo sur mapo|Anglio|Floso=left|Titolo=|Teksto= | Lat-g = 52 | Lat-m = 48 | Lat-s = 35 | Lat-dir=N | Lon-g = 0 | Lon-m = 37 | Lon-s = 43 | Lon-dir=U | Larĝo=180 | Mapospeco=reliefo | montrukoordinatojn = ne }} </pre> Uzata en teksto [[Mangone]], pri kiu ne ekzistas ajna bildo en la komunejo, rezultas {{Situo sur mapo |Italio Kalabrio |Floso=left |Titolo={{centre|situo de Mangone en [[Kalabrio]]}} | Lat-g = 39 | Lat-m = 12 | Lat-s = 0 | Lat-dir=N | Lon-g = 16 | Lon-m = 20 | Lon-s = 0 | Lon-dir=E | Larĝo=180 | Mapospeco=reliefo | montrukoordinatojn = ne }} <pre> {{Situo sur mapo |Italio Kalabrio |Floso=left |Titolo={{centre|situo de {{paĝonomo}} en [[Kalabrio]]}} | Lat-g = 39 | Lat-m = 28 | Lat-s = 0 | Lat-dir=N | Lon-g = 16 | Lon-m = 20 | Lon-s = 0 | Lon-dir=E | Larĝo=180 | Mapospeco=reliefo | montrukoordinatojn = ne }} </pre> kun ebla noto <pre> <!-- la sekva aldona mapo precipe metiĝas ĉar absolute mankas iuj uzeblaj bildoj en la komunejo --> </pre> <span style="font-family: Papyrus; font-size: 12pt"><font style="color: black"> Bela tekstero en literaro "Papiro" </span> <hr> {{ŝ|Ludovica}} {{ŝ|polurinda|la teksto parte malfacile kompreneblas. Aparte pri temo tiom esotera necesas plejeble klara lingvaĵo. Ĝeneralan noton vidu diskutpaĝe|listigi=ne}} == Tabelomodelo == : {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |- ! rowspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | lando ! colspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | loĝantaro ! colspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | MEP ([[Malneta Enlanda Produkto|nominala]]) ! colspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | MEP ([[Aĉetpova egaleco]]) ! colspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | [[indico de homa disvolviĝo]] 2021 |- ! en milionoj!! en la mondo ! en milionoj da [[USD]]!! en la mondo ! en milionoj da [[USD]]!! en la mondo ! indico!! loko |- |} pri koreaj latinliterigoj Yale/McCune/RT vd. [[:de:Diskussion:Yoon Suk-yeol|Yoon Suk-yeol]] == Listo de biografioj, forigataj el la ĝenerala spaco laŭ decido de [[VP:FA]] == La listo teknike ankoraŭ utilas por iom-post-ioma revizio de ĉiuj notitaj biografioj. Post revizio eblas forviŝi la titolojn el la listoj, kiuj do laŭgrade malgrandiĝos.... {| cellspacing="0" |- |- bgcolor="#ffeebb" |&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - A|A]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - B|B]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - C|C]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ĉ|Ĉ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - D|D]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - E|E]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - F|F]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - G|G]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ĝ|Ĝ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - H|H]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ĥ|Ĥ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - I|I]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - J|J]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ĵ|Ĵ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - K|K]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - L|L]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - M|M]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - N|N]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - O|O]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - P|P]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Q|Q]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - R|R]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - S|S]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ŝ|Ŝ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - T|T]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - U|U]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ŭ|Ŭ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - V|V]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - W|W]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - X|X]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Y|Y]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Z|Z]]''' |} Noto pri Hans Wingen, jen intersavite http://www.ipernity.com/blog/bernardo/137656 Propra verko alŝutita al eo-vikio, sen premo nepre ŝovi ĝin al la komunejo, kiu ne en ĉiu kazo estas bona ŝovo: {{ŝ|Propra|GFDL|NK=1|cc-by-sa-3.0}}. Vidu ankaŭ [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Migrado de la licencoj GFDL al GFDL + krea komunaĵo 3.0 por loke stokataj bildoj diskuton de sept. 2024 pri granda projekto realigi migradon de GFDL al GFDL+CC en eo-vikio]]. == Taglibro == :7-a de decembro 2023: vastigoj de la komunumoj de [[distrikto Höxter]] :8-a kaj 9-a de decembro 2023: vastigoj de la komunumoj de [[provinco Leĉo]], [[Apulio]], kun loĝantaroj de 2023, ankaŭ metitaj ĉie en vikidatumoj, kaj metoj de bildoj :10-a de decembro: 2/3 pri komunumoj de [[provinco Salerno]], [[Kampanio]], nur kontrolo ĉu ĉiuj ecoj de kontentiga ĝermo estas, kaj adapto de bildoj; kontrolo de bildoj sub justa uzo :11-a de decembro: lasta triono pri komunumoj de [[provinco Salerno]]; :12-a ĝis 17-a de decembro: finoj de diskutoj pri alinomendaj artikoloj :18-a de decembro: kelkaj urboj kaj kantonoj de Usono :19-a de decembro: aktualaj loĝantaroj de ĉiuj komunumoj de Germanio al stato fine de 2022 :20-a kaj 21-a de decembro: alinomendaj artikoloj - vasta arkivigo :22-a kaj 23-a de decembro: diskuto pri forigendaĵoj, romanco kaj romantikismo :24-a de decembro: Hungario kaj orienta Pollando :25-a de decembro: informkestoj pri futbalo :26-a de decembro: diversaj, i.a. Volodimir Pacjurko kaj Himno de Ukrainio, Kromsigno :27-a de decembro 2023: temoj pri Kolombio :28-a kaj 29-a de decembro: [[ILEI]], branĉoj kaj aktivuloj, britaj/francaj esperantistoj ‎ :29-a ĝis 30-a de decembro 2023: komunumoj de graflando [[Surrey]] (GB) kaj [[provinco Romo]] (IT) :31-a de decembro 2023: komunumoj de la [[provinco Latino]] (IT) :1-a ĝis 2-a de januaro 2024: komunumoj de la [[provinco Frozinono]] (IT) :3-a ĝis 4-a de januaro 2024: komunumoj de la [[provinco Viterbo]] (IT), multaj paĝoj komenciĝantaj per "Sant'Angelo..." :5-a de januaro 2024: komunumoj de la [[arondismento Rouen]] (FR) komencitaj, [[Komitato de UEA 1980-1983]] kaj ĉirkaŭaj temoj :6-a ĝis 7-a de januaro: komunumoj de [[distrikto Neunkirchen]] (AT), aŭstraj/svisaj/nederlandaj esperantistoj :7-a ĝis 10-a de januaro: komunumoj de la [[arondismento Rouen]] (FR) finitaj, sume estas 216 artikoloj :10-a kaj 11-a de januaro: malaperintaj komunumoj de [[Manche]] (FR), komunumoj de la arondismento Dieppe (A-E) :11-a ĝis 12-a de januaro: komunumoj de la provinco Rieti finitaj (O-Z), nun ĉiuj komunumoj pri [[Latio]] (IT) aktualas :12-a ĝis 14-a de januaro: komunumoj de la arondismento Dieppe (F-Z) finitaj, sume estas 343 artikoloj ... :23-a ĝis 26-a de februaro: 200 artikoloj pri [[provinco Pavia]] ektraktitaj, la kampo neniel pretas, sed pluajn levojn al artikolaj ĝermoj mi faros ne per kampanoj de tutaj tagoj, sed iom post iom, en grupoj de eble dek paĝoj - la ne jam traktitaj artikoloj jam estas sen eraroj, nur estas ĝermetoj kun tro malmulta enhavo. samtempe: paĝoj pri dulingvaj Esperanto-vortaroj samtempe: multaj malatentataj tekstoj de la listo [[Uzanto:RBT/Enkategoriigoj/Naskiĝintoj kaj mortintoj/Listo2|'''"listo2"''']]. ... :fine de aŭgusto 2024 [[provinco Gvadalaĥaro]] ĝis A-P, pretaj, Q-T nur parte, aktualaj loĝantoj sube mankas (T sen kontrolo de poŝtkodo), U-Z nur baze ektraktita informkeste... === Atentindaj paĝoj 2025 === * [[Ĝardenoj de Herrenhausen]] (2925-8-27) == Subpaĝo ankoraŭ == * [[Uzanto:ThomasPusch/olimpikaj teamoj liste]] * tre dubindaj alidirektigoj: [[Specialaĵo:Kontribuoj/Yeagvr]] (ĝis 2019 je nomo Mvvnlightbae), naciisma italo, laŭ propra aserto ne komprenanta Esperanton, sed la homo sukcesas verki kompreneblajn redaktoresumojn, do tamen iomete regas la lingvon * [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Prettau&diff=prev&oldid=8552591 foje indas bremsi casteloboton (jen fine de 2023)]. * pri novaj aktoraj biografioj modeloj povas esti [[Grayson Perry]] aŭ [[Trevor Noah]] de 2024-09-39. * unua resumo dum revizio de jaraj listoj povas esti "enpaĝigo laŭ la aliaj listoj - ĉiuj eventoj de sama jaro al unu linio, kaj komenco de koncizigo" * [[/Ukr]] * polaj distriktoj: plej bone ekhavi norman historian ĉapitron, surbaze de [[Tuchola]], sed kun konsidero de [[reĝa Prusio]] == Referencoj == {{referencoj}} == Fonto == * La unua versio de tiu-ĉi teksto ekestis surbaze de la germana koresponda vikipedia artikolo laŭ la stato de la 16-a de oktobro 2024. <ref name="PIV">[https://vortaro.net/#aedo_kd artikolo ''aedo'' en la] [[Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto]] (PIV), eldono de 2020, reta versio, ankaŭ jam en la eldono de 2002, presita eldono, paĝo 50</ref> {{referencoj}} {{ŝ|polurinda|mankas ĉia informkesto, iuj grafikaĵoj, eksteraj ligiloj, referencoj: tiel ĉi la malmultaj frazoj donas malmultajn informojn|listigi=ne}} == Atentendaj diskutoj == [[dosiero:Kontakto 1987 - la kvar kategorioj de facileco.png|eta|5ra|<!--la dokumenta eltondaĵo ĉiukaze estu en uzo, tial mi jen metas ĝin ankaŭ ĉi-tien-->]] * [[Vikipedio:Forigendaj artikoloj/Arkivo/2021#Kategorio:Urboj de Germanio laŭ alfabeto]] * [[Kategorio-Diskuto:Malfermaj stelamasoj]] {{farite}} 2024-11-01 * {{flago|Italio}} [[Kategorio-Diskuto:Komunumoj de Italio]] * {{flago|Japanio}} [[Kategorio-Diskuto:Gubernioj de Japanio]], [[Projekto:Esperantigo de japanaj regionoj kaj gubernioj]] :: Resume: Aparte problemaj estas '''Aiĉi''' 0 kun [[Nagojo]], '''[[Diskuto:Gubernio Ĉiba|Ĉiba]]''' 1 ([https://www.monato.be/2003/008142.html Monato 2003]), '''[[Diskuto:Gubernio Hiogo|Hiogo]]''' 0 kun [[Kobeo]], '''[[Diskuto:Gubernio Ivate|Ivate]]''' 0 kun [[Morioka]], '''[[Diskuto:Gubernio Jamaguĉi|Jamaguĉi]]''' 0 kun [[Ŝimonoseko]], '''[[Diskuto:Gubernio Jamanaŝi|Jamanaŝi]]''' 2 (E-domo, blog), '''[[Diskuto:Gubernio Kagavo|Kagavo]]''' 0 kun [[Takamacu]], '''[[Diskuto:Gubernio Mijagi|Mijagi]]''' 0 kun [[Sendajo]], '''Sajtama > [[Diskuto:Gubernio Saitama|Saitama]]''' 0, '''[[Diskuto:Gubernio Ŝiga|Ŝiga]]''' 1 (JEK 2016) kun [[Ocu]], '''[[Diskuto:Gubernio Ŝimane|Ŝimane]]''' 2x (Monato + ES Kebekia) kun [[Macuo]] kaj '''[[Diskuto:Gubernio Toĉigi|Toĉigi]]''' 2. * [[Ribelo de Grandpolujo]], [[komisiono por trovo de loknomoj]] * [[/redaktoresumoj]] * noto pri miks-lingvaj fantaziaj "pseŭdovortoj" en la diskuto pri [[Zábřeha montetaro]]. * Ĉiba, budhisma templo en [[Jocukaidō]] * por eble postaj paĝoj: [[/stacio Omija|stacio Omija]] * dubindaj orfoj/ĝermetoj/malaktualaj: [[aglomeraĵo de Kielce]], [[aglomeraĵo de Poznano]] * Kial [[Holon]], ne Ĥolon kiel estas skribite? * Roberto kaj Narvalo pri [[Theodore von Kármán]] * Petr: kio pri [[Fervojlinio Šumperk–Krnov]] * strangaj ligiloj en paĝo [[Sidamoj]] * kion fari per {{ŝ|Laŭĝenro}} de Airon90... * [[/gazetejo.org]] * [[/uzanto pruno]] * Ekzemplo [[Rehden]]: {{Tiu ĉi artikolo|temas pri la komunumo ''Rehden'' en nordokcidenta Germanio. Samnoma komununumo ĝis 1945 ankaŭ ekzistis en nordorienta Germanio: sekve de la [[dua mondmilito]] ĝi doniĝis al la komunisma [[Pola Popola Respubliko]], la germana loĝantaro estis forigita kaj nun la loĝloko nomiĝas [[Radzyń Chełmiński]].}} * [[/ne sovaĝan esperantigon]] == Plia kopiebla atentiga kesto == {{polurinda|en la paĝo listiĝis amase tro da fotoj kaj grafikaĵoj, kompare al la malgranda teksto. Necesus elekto, aparte al tiuj fotoj kiuj vere temas pri tiu ĝi loko kaj ne montriĝas ankaŭ en aliaj paĝoj. Ankaŭ eblas meti iujn 4-5 fotojn al vikipedia galerio (tiun trukon ĉi tie jam aplikas la 4 fotoj ĉiuj nomataj "plaĝo en Ustka")...|listigi=ne}} {{polurinda|la informoj ĉi tie estas de 2006, de antaŭ 19 jaroj! Ĉu ankaŭ la indiko pri la estro tiom aĝas? Ĉiukaze aktualigo nepras|listigi=ne}} == Aktualigenda == Tia ŝablono ne estas esperante, sed jes ja angle [[:en:Template:Update]], france [[:fr:Modèle:Mettre à jour]], hispane [[:es:Plantilla:Desactualizado]] ktp - tial la ŝablonoj por enkopiado en tiujn vikipediojn estu ĉi tie. == Agendo == Necesus kontroli la fonton de [[Vladimir Sutkovoj]] se ĝi denove legeblos. 2025 09 16 :Ankoraŭ la fonto ne relegeblas, eble ĝi definitive mortis. 2025 09 27 TP Oktobre, novembre, decembre same. Sendube ĝi definitive mortis, ankaŭ la itala baza datumbaza retejo everk.it, kaj ankaŭ sendepende de tio propra retejo de ALE. 2026 01 12 TP * [[Diskuto:Adidas Al Rihla (pilko)]] 2026 01 12 TP Rekontroli kaj agi post pli-malpli semajno * [[Diskuto:Peskaro]] temo "fotomuntaĵo", tasko por roboto, 2026 01 13 TP Rekontroli kaj agi post pli-malpli semajno * [[Uzanto-Diskuto:Super nabla#Naskis v naskiĝis]] 2026 01 16 TP Rekontroli kaj agi post pli-malpli semajno == Sporto == Jen unua ekzempla teksto pri plej bona turnira manpilkistino: [[Linnea Torstenson]] en 2010. [...] ", post kiam la antaŭajn 4 jarojn li jam estis membro en la nacia teamo de sub-17-jaruloj kaj aliaj junulaj naciaj teamoj" == Modeloj == :Por ĝemelaj komunumoj en Germanio ekzemple [[Bad Honnef]] (kutime kun franca kaj orientgermana partnero kaj ankoraŭ iuj aliaj) :Por uzo de "informkesto monto" vidu la ekzemplan paĝon [[Mount Bartle Frere]], kie ankaŭ estas ekzempla teksto kun uzo de pluraj vikidatumaj parametroj. :Se tre mankas ĉia bildo kaj la informkesto ne bezonas la bildo p18: [[Dosiero:{{#invoke:Wikidata|claim|P18}}|eta|maldekstra|300ra|{{ŝ|centre|komunuma impreso}}]] == NRV == Plene ne ekuziĝis ĝis nun la navigiloj * {{ŝ|urba regiono Aachen}} - jam {{farite}} 2026-01-24 * {{ŝ|distrikto Ennepe-Ruhr}} * {{ŝ|distrikto Euskirchen}} * {{ŝ|distrikto Gütersloh}} * {{ŝ|distrikto Herford}} * {{ŝ|distrikto Hochsauerland}} - {{farite}} 2026-08-28 * {{ŝ|distrikto Kleve}} * {{ŝ|distrikto Lippe}} * {{ŝ|distrikto Mark}} * {{ŝ|distrikto Minden-Lübbecke}} * {{ŝ|distrikto Mettmann}} * {{ŝ|distrikto Neuss}} * {{ŝ|distrikto Oberberg}} * {{ŝ|distrikto Olpe}} * {{ŝ|distrikto Recklinghausen}} - {{farite}} 2026-08-25 * {{ŝ|distrikto Rhein-Erft}} - {{farite}} 2026-08-24 * {{ŝ|distrikto Rhein-Sieg}} - jam {{farite}} 2026-01-24 kaj * {{ŝ|distrikto Wesel}} - {{farite}} 2026-08-24 --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:21, 24 jan. 2026 (UTC) == NDS == Por la somero: en [[Rastdorf]] ĉe Werlte kaj [[Stavern]] ĉe Sögel ankoraŭ tre mankas fotoj... == Taksonomio == Ekzemple por informkesto vidu la paĝon [[Gerbero]]. == {{ŝ|orfa}} == [[:kategorio:Orfaj artikoloj pri Ĉeĥio]]: post malorfigo de kelkaj tekstoj ankoraŭ restas tie kvar paĝoj je 2026-01-31: : [[Bierfarejo U Fleků]]: TRI ligiĝoj : [[Domo de Faŭst]]: UNU : [[Ekspoziciejo Ĉe Hibernoj]]: UNU : [[Gastejo Ĉe Kaliko]]: UNU : [[Hiberna strato]]: TRI : [[Iama Doganejo "Na Výtoni"]]: UNU : [[Jungmann-placo]]: TRI : [[Meza industria lernejo Ostrava-Vítkovice]]: NUL : [[Nacia Avenuo]]: TRI : [[Slava Domo]]: DU : [[Vilao Ameriko]]: UNU Permane forigi la ŝablonon, sen ke io ŝanĝiĝis pri la situacio, estus neakcepteble. === Aktuala diskuto === * [[Ŝablono-Diskuto:Oficiala retejo]] 2026 2 3 * pri ruĝaj ligloj de 9 2005 de mirmal en [[Čestmír Vidman]] - vidu diskutpaĝan noton de 2026 3 5. * kaj pri tre dubindaj pseŭdovortoj "Schwarzenbergoj", "Schwarzenbergidoj", "Rožmberkidoj", teksto fakte ĝuste kreita en 2008 de Pavla D kiel [[Rožmberk (familio)]], kaj "Eggenbergidoj" vidu en [[Diskuto:Schwarzenberg (dinastio)]]. La uzoj de la pseŭdovortoj estas forprenitaj. - Cetere: Petr jam ekz. dum 2009 en [[diskuto:Fratoj Mašín]] disputis kontraŭ Narvalo kaj Paul P pri nepra volo enkonduki arbitrajn esperantajn vortojn sen vortaraj referencoj kaj kun neesperantaj literoj, sed ne konvinkis ilin ambaŭ - kompreneble. * ne forgesi: en teksto [[Sylla Chaves]] ankoraŭ la librotitoloj devos nigriĝi, se ne okazos miraklo 2026 3 12 === Problemaj orfoj kaj ĝermetoj === * [[Transigo de flu-kvanto]] 2026 2 27 * [[TERYT]] nur ĝermeto, ne orfo * [[/listoj de probable forigendaj dosieroj]] === Orfoj === * kaj barata retejo [[Anmol Ratan]] pri la malorfigo Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ neniu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). Mi ne havas ideon pri iu paĝo, de kiu eblus konstrui ligilon ĉi tien. Ĉu iu alia havas iun ideon? :Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ nur unu alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). :Ĉi tiu teksto pri kino estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ nur unu alia artikolo ligis al ĝi. Nun jam estas tri ligiĝoj. Se estus kvar, pli bone kvin, estus sufiĉe. ::Ĉi tiu artikolo ankoraŭ estas [[vikipedio:orfo|orfa]], ĉar malmultaj aliaj artikoloj ligas al ĝi: nun estas '''du''' ligiloj de aliaj artikoloj kolektitaj (atentu ke diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkulkiĝas kiel artikoloj): se estos 4 aŭ 5 ligiloj, eblos forpreni la ŝablonon {{ŝ|orfa}}. :::La hodiaŭ farita teksto jam estas ligata el '''kvar''' aliaj artikoloj (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). Tio sufiĉas por ne esti [[vikipedio:orfo|artikola orfo]]. ::::Nun 12 aliaj artikoloj ligas al la teksto - la ŝablono {{ŝ|orfa}} povas forpreniĝi. '''Orfoj pri kino''': reĝisoro {{ŝ|vikidatuma listo|p-kodo=P57|modo=kaj|parameter=link}}, aktoroj p161 - pli detalan liston de la aktoroj vidu en la informkesto. == Ĝermoj kaj ĝermetoj == * ne jam trovitaj: [[Vikipedio:Mallongaj paĝoj kiuj ne estas ĝermoj]] == Italio kaj Francio == * Italio: [[provinco Grosseto]] - principe la 18 paĝoj de A ĝis M estas ampleksigitaj, la restaj 10 paĝoj de O ĝis Z ankoraŭ ne; [[provinco Mantova]] - pri ĉiuj 70 paĝoj la unua ŝtupo de riparo informkesto estas farita, krome nenio. * [[Francio]]: pri [[arondismento Poitiers]] la unuaj 44 paĝoj de entute 83 estas finfaritaj. (ĉ. la 14-a de febraro, la valentena tago) Stato de 2026 03 08, la komunisma tago de virinoj. == Antaŭ nia erao == En la 4-a jc. a.n.e. mi vidis paĝojn 300-360, en iuj sukcesis pli, en aliaj malpli aldoni, sed 361-399 tute ne jam vidis. === Referenco poŝatlaso === :[[dosiero:Pictogram_voting_delete.svg|20ra]] Ekz. [[Batumi]]: La referenca esperantlingva "[[Poŝatlaso de la mondo]]", Prago 1971, en siaj mapoj esperantigas iujn kaj latinliterigas aliajn loknomojn, kies originaj nacilingvaj formoj estas ne-latinlingvaj. En la mapo 20 ĝi indikas la urbon je la origina nomo "Batumi", nur latinigita. :[[dosiero:Pictogram_voting_delete.svg|20ra]] Ekz. [[Irkutsk]]: La ĝis nun sola esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, esperantigas multajn urbojn, sed nomas la urbon ''Irkutsk'' en la mapo 15 kaj 15b - latinlitere, sed ne esperantigite. :[[dosiero:Symbol_confirmed.svg|20ra]] Ekz. [[Osako]]: La ĝis nun sola esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, dokumentigas esperantigon "Osako" en la vasta, du-paĝa mapo 24, kaj same en listo en paĝo antaŭ tiu du-paĝa mapo. ..., via demando estas tute pravigita. [[PIV]] 1970-2020 kaj [[Reta Vortaro]] ne mencias la lokan monton, ankaŭ en neniu alia du-lingva vortaro mi trovis indikon pri esperantigo ''xxx'', la esperantlingva literatura kaj gazetara serĉilo ''tekstaro.com'' ne trovas ĝin kaj eĉ la ĝis nun sola esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, kiuj dokumentigas multajn esperantigojn, sed ne esperantigas ĉiujn urbojn/lagojn/montojn ktp, ne mencias ĝin. Tial ĝis iu trovas konvinkajn ekstervikipediajn referencojn pri ekzisto de esperantlingva formo "xxx" devas esti la hipotezo ke tiu esperantigo probable tute ne dokumentiĝas kaj ne ekzistas. Esperanto '''ne''' funkcias tiel ke oni simple prenas ĉiujn vortojn de ĉiuj lingvoj, al ĉiuj substantivoj algluas o-finaĵon, al ĉiuj adjektivoj a-finaĵon ktp. kaj rezultas vortotrezoro kiu estas 10 000-foje pli granda ol ĉiu vortotrezoro de nacia lingvo. Tia lingvo estus koŝmare nekomprenebla. Do, tute klare - ĝis trovo de konvinkaj referencoj - la monto itale nomiĝas ''aaa''. Salutas == Enhavtabeloj == {{ŝ|TOC-dekstre}}, ekzemple, kaj <nowiki>__NOTOC__</nowiki> por subpremi enhavtabelon. Noto: [[uzanto:Chojus321]] Noto1: baza informkesto en la komunejo: <nowiki>{{Wikidata Infobox}}</nowiki> == Diversaĵoj == Claudio Pistilli: [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/listoj de probable forigendaj dosieroj]] en la [[:Kategorio:Tujforigendaj artikoloj]] AI: [[:de:Wikipedia:WikiProjekt KI und Wikipedia/Erkennung KI-Einsatz]] Fari vikidatumerojn pri neesperantistaj usonanoj pri kiuj wiki.en kaj vikidatumoj ne interesiĝas: ĉe [[Joseph F. Foster]] eblis, ĉe [[Bruce Wilson]] ne. Minuskloj de i.a. universitatoj en francaj titoloj de vikidatumoj, ĉi tie pri [[universitato Cornell]] la 26 mar. 2026: ''(1) La minuscule ici est une convention typographique franco-française non adoptée par les autres pays francophones, lesquels mettent une majuscule pour leurs propres universités, et Wikidata en français n'est pas destinée à l’usage exclusif de la France; (2) le choix typographique d’une majuscule dans la langue d’origine appelle tout naturellement sa traduction par une majuscule également en français.'' Tiun argumentadon mi povas facile sekvi. Pri elegantaj navigiloj vidu la paĝon [[Diskuto:Schwarzenberg (Aŭstrio)]]. Episkopujo Majenco > [[diocezo Majenco]]. Dogmoteologio > [[Dogma teologio]] {{ŝ|aŭt}} faras {{aŭt|Majuskletojn}}. <nowiki>{{teksto en skatolo - komenco|1=temo}}{{teksto en skatolo - fino}}</nowiki> Mi mem ekz. fuŝis pri Nurenbergo en teksto [[Steigerwald]]. Germana komunumaro: centro [[Freren]], simpla membro ekz. [[Beesten]]. == Medicinaj temoj == Inter la vario de drogoj produktitaj de [[Novartis]], [[metilfenidato]] (ankaŭ jam farita de Sj1mor en 2026 05 29, post kiam mi faris mian privatan noton ĉi tie) vere meritus propran artikolon. Teorie nova esperanta teksto ankaŭ malforte bonvenus por la [[borso]] de [[Mumbajo]], do [[borso de Mumbajo]], kaj pri la du antaŭaj firmaoj, [[Sandoz]] kaj [[Ciba-Geigy]]... La nova teksto [[Ĥirurgia operacio]] ankoraŭ bezonas tekston [[incizo]]. == Atentindaj tekstoj == * [[Marja-Sisko Aalto]] (ekde 2026 05 21) - {{Uzanto2|Näin on näreet}} * [[Augusto Cancela de Abreu]], Salazar-diktaturo en Portugalio kun malpermeso de Esperanto. * [[Diskuto:Ŝvabaĥo]] pri skribo, teksto farita en majo 2009 per Petr. (2026 05 29) * demando pri stranga aludo en la noto pri [[Adolf Halbedl]] en EdE (2026 05 31) * la rezistanto kontraŭ naziismo [[Rupert Mayer]] ([[d:Q45283]]) aparte meritus tekston, iam ajn... Mirakle jam 2026 05 29 je 9 h UTK, nur tri horojn post kiam mi private notis lian nomon ĉi tie por mi, Sj1mor faris ĝerman tekston. Tio tre bonas kaj la ĝermo meritus ankoraŭ iam enhavan plivastigon. * nekompletaj taskoj: [[:Kategorio:Komunumoj de Malsupra Aŭstrio|pri la komunumoj de Malsupra Aŭstrio]] duobla retejo en vikipedio for - ĝis nun nur A-R. * La vorto katrastrala estas fantazia: [[Diskuto:Höflein]]. (2026 06 01, ĝustigita je 06 08) Kaj nomigo de estroj de tiaj loĝlokoj de Klosterneuburg malsaĝas: [[Diskuto:Maria Gugging]] (2026 06 01, nun fakte ne necesas ago, sed iam poste) * Pri titolo [[Hampstead]] sen aldonaĵo ... (2026 06 08) * Paĝo "Naŝvilo" nun jam estas ĉe [[Nashville]], sed en la teksto ankoraŭ uziĝas la dubinda esperantigo. Jam referencoj postuliĝis en 2015, denove en 2026 06 12. Post pliaj 1-3 monatoj eblas afiŝi tion ĉe VP:AA kaj poste elsarki la fantazian esperantigon, se ne iu ankoraŭ trovas defendajn referencojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:45, 12 jun. 2026 (UTC) * Bezonatas multe da referencoj kaj kontrolo per almenaŭ la praga poŝatlaso en [[Ŝablono-Diskuto:Atlantiko]]... (2026 06 15) * [[Diskuto:Esperantistoj]] pri neproj aŭ ebloj de titolaj aldonaĵoj inter krampoj laŭ instigo de Sj1mor. (2026 06 16) * [[Diskuto:Ilja Ponomarenko]]: peto fari tekstojn [[The Kyiv Independent]] ([[d:Q111028947]]) kaj [[Ŝtata Universitato de Mariupolo]] ([[d:Q4281580]]). (2026 06 16) * Pri Nicolas Rastvortsev (2017) nenio ĝis nun, kvankam nun 24 filmoj en IMDb. Iam supozeble io venos. == Pliaj modeloj == Modeloj por mikroĝermoj de usonaj aktoroj vire ekz. [[Colin Ferguson]], ine ekz. [[Jaclyn Smith]]. Por river(et)oj, jen en Bavario, sed same taŭga ankaŭ aliloke, ekzemple [[Wiesent (Regnitz)]] aŭ [[Aisch]]. Plia noto por diskutpaĝo: Mi petas uzi la ŝablonon {{ŝ|Referencoj|2}}, do referencojn en du kolumnoj, nur se en la teksto jam estas signife multaj referencoj, ni diru 10 aŭ iom pli: se estas nur 1-4, la dispartigo de la malmultaj eroj (aŭ de unu ero) al du kolumnoj aspektas stulte. Kopiebla frazo por estontaj apartigiloj: Krome la nomo, kiel tre multaj loknomoj, ankaŭ okaze estas uzata kiel [[familia nomo]], do kiel parto de [[persona nomo|personaj nomoj]]. {{ŝ|sen fontoj}} por paĝoj kiuj estas nur [[artikola ĝermo|artikolaj ĝermoj]]: [[Diskuto:Marc Guéhi]]. (2026 7 5) <nowiki>{{redaktas|ThomasPusch|20-a de septembro 2026 11:30 h UTC|12:30 h UTC}}</nowiki> == Fontaj / pruvigaj cirkonstancoj P1480 == * apud (Q21818619): approximate location – should be used with qualifier P1480 to indicate that value is close ⇒ [[d:Q52105174|list of Wikidata reasons for deprecation]] ("malnoviĝinta" funkcias). == Farendaĵo == * En Iovao, sur la skema mapo 6 el 9 linioj faritaj, restas do triono ekde [[Kantono Pottawattamie]]... (2026 06 23) * La novajn gazetotekstojn [[Lietuvos rytas]], [[Lietuvos žinios]] kaj [[Vakarų ekspresas]] el junio dankinde Kani savis el ĝermeta stato. Se mi foje havos iom da tempo, mi povos ankoraŭ rigardi la nunajn ĝermojn, aparte la informkestojn. La latva teksto [[Diena]] jam estas kontentiga. (2026 06 23) * nur ekkomencita: [[Peptida hormono]]. (2026 06 14) * [[kantono Inyo]] aldoni "zomon= 8 aŭ 7" en 2026 06 27. * apartigilo [[trako]] enigi la gentan kaj regionan sencon. 2026 07 04 * fini la voĉdonon [[Vikipedio:Ne plu elstaraj artikoloj/Gento (urbo)]] 2026 07 09 * [[Ŝablono-Diskuto:Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Belgio]] * Teorie necesus nova teksto [[Pelt]] en [[Limburgo (Belgio)]]. Ekz. [[Overpelt]] estas parto. Same pri [[Lievegem]] en [[orienta Flandrio]]. * La teksto [[Peer (Belgio)]] havas ĥaosan historian ĉapitron... 2026 07 11 * [[Propaganda piedvojaĝo]] de 1912 estas bizara historia temo, plena je demandoj... 2026 07 14 * [[Alexis Saelemaekers]], disputo pri franca aŭ flandra prononco en la angla paĝo... 2026 07 15 * Nur la tekstoj pri usonaj subŝtatoj A- ekskluzive Nov-Meksiko estas reviziitaj. La resto ankoraŭ mankas. 2026 7 26. * Esplorinda reta fonto [https://www.esperanto.be/fel/jar/landoj.php La landoj de l' tero] [[Flandra Esperanto-Ligo]] * al VP:AA: [[Ombra kabineto]] al Ombra registaro * Ankoraŭ necesus bluigi 7 paĝojn en [[Ŝablono:Landoj en la Vintra Olimpiko 2026]], eventuale ankaŭ Slovenio en la Olimpikoj, por aliaj jaroj. * Aldonindas du apartigiloj pri [[kantono Richland]], [[kantono Rock]] kaj [[kantono Rusk]] - "pseŭdoblua", provizora alidirektilo al [[kantono Rusk (Teksaso)]], i.a. pri Viskonsino. {{farite}} je 2026-8-4 * [[Alemana lingvo]] ne plu estas malneŭtrala. La ŝablono foriru. 2026-08-28 * Estas pluraj biokemiaj demandoj pri [[sunfloro]]. 2026-09-11 * Mi senesperas pri la teksto [[Irana milito de 2026]]. 2026-09-14 * [[Jozefo Petrin]] Peto al MirMal pri helpo, kaj nesolvitaj demandoj pri rumanaj verkistoj. 2026-09-15 * Necesos kunigi [[Rejna de Jong-Beukers]]. Eble Sj1mor pretos fari tion... 2026-09-15 * [[diskuto:Johannes Linnankoski]]: demando pri Finna E-Libreso kaj Biblioteko E-a. 2026-09-18 * En [[Universitato de Vaŝingtonio]] estas 6 ligiloj ruĝaj ekde junio 2009. Pri kvar simple necesus trovi paĝokreanton, kaj du pliaj supozeble estas misa ligiloj. 2026-09-30 * Pri rimarkindaj nunaj rusianoj: [[Sergej Sobjanin]], mokva urbestro ekde 2010, jam havis ĝermeton, nun ĝermon. == Multjare/multjardeke ruĝaj ligiloj == * ekzistas iu ŝablono {{ŝ|ruĝaj ligiloj}} kaj {{ŝ|ruĝa ligilo}}, kiu atentigas interalie pri * [[Rekordoj de mamuloj]] * aparte provoka: [[Hans Leo Hassler]] laaazcmf1gwq727fv4smqm2l08e3rj1 9494071 9494068 2026-10-15T17:57:14Z ThomasPusch 1869 /* Farendaĵo */ 9494071 wikitext text/x-wiki [[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] Pri saĝa apliko de vikidatumaro en esperantlingvaj paĝoj vidu ankaŭ [[Uzanto:ThomasPusch/provejo2|provejon2]]. :[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] Kaj pri Quickstatements kaj Petscan por iom aŭtomatigite plibonigi vikidatumojn [[Uzanto:ThomasPusch/provejo3|provejon3]] ::[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] [https://commonshelper.toolforge.org/?interface=eo&image=Karte_Otzberg.jpg&lang=eo komuneja helpilo] :::[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] [[:Kategorio:Vikipedio:Forigoj]] ::::[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Ruĝaj kaj bluaj ligiloj]] [2025 12 21] ! :::: «Ĉiuj konsentas ke ruĝa ligilo devas ne ekzisti, se ĝi ne estas bluigebla laŭ vikipediaj reguloj. Tio signifas ke la temo de ruĝa ligilo devas esti [[Vikipedio:Menciindeco|menciinda]] kaj [[Vikipedio:Kontrolebleco|kontrolebla]].» Tamen, ĉu ruĝa ligilo estas tia, senespera, estas en duba kazo diskutenda. - cetere: noto pri misa ruĝa ligilo troveblas en [[diskuto:Aŝkelon]]. :::::[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] Landonoma barakto en Vikipedio kadre de la tielnomata "[[Io-ujo-batalo]]": [[Vikipedio:Baloto/Landonoma unueco]] - fina rezulto de la diskuto, baloto en 2009. == Notoj por mi mem == :2024-05-10: tagaj listoj reviziitaj ĝis la [[13-a de majo]] (lundo) <!--Rémi sim ankaŭ kontribuas, ekz. pri 7-a de julio--> :{{ŝ|ruĝaj ligiloj}} :La multegaj fuŝaj anonciloj pri neekzistaj portaloj parte menciiĝas en [[Vikipedio:Lua/Petoj/Arkivo]] :ŝanĝi kolorojn en germana GIMP: Ferben, Abbilden kaj Farbvertauschung. :Pliaj listoj forigindaj [[Alfabeta listo de la deputitoj de la 14-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko|1]] [[Listo de la francaj parlamentaj periodoj|2]], [[Listo de la deputitaj distriktoj de Loire-Atlantique|3]], [[Listo de la deputitaj distriktoj de Loire-Atlantique|4]] Ekzemplaj ĝermaj artikoloj pri Italio [[Muggiò]] kaj [[Arese]]<!-- dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} alto = {{Vikidata ero|p-kodo=P2044}}, CO ĝis Colonno --> (por frakcio elturniĝo laŭ [[Camo]]), pri Francio [[Chanaz]] aŭ [[Geloux]] (por nova paĝo de franca komunumo: [[Flassigny]] en Mozio), [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Tresques&action=edit&oldid=8354148 Tresques simple] aŭ [[Civrac-en-Médoc]] por Ĝirondio (kaj [[Bonnay]] por apartigilo), pri Rusio [[Orsko]], pri Skotlando [[Ayr]], pri Anglio ekz. [[Bathford]] kaj pri Usono [[Daytona Beach]], [[Evanston]] aŭ nun ĝerme [[Alturas]], por escepte malurbajurboj ankaŭ [[Dunseith]] aŭ [[Rolette]] (kantono minimuma ekz. [[kantono Yolo]], censa retejo ekz. [[Hollister]])- pri Rumanio [[Sânandrei]].<!--{{Ĉi tiu artikolo|temas pri la rumania komunumo [[Letea Veche]]. Atentu ke ankaŭ ekzistas tre similnoma [[---]].}} --> Pri la tre katolika Italio: en [[Barzio]] patronas '''Alessio''' Bergama, en [[Basiliano]] '''Andreo''', en [[Crandola Valsassina|Crandola]] '''Antonio''' la Granda, en [[Barzago]] '''Bartolo''', en [[Cesana Brianza|Cesana]] Firmo+Rustiko, en [[Cremeno]] '''Georgo''', en [[Azzano d'Asti|Azzano]] '''Jakobo pli aĝa''', en [[Bulciago]] '''Johano Ev.''', en [[Cernusco Lombardone|Cernusco]] '''Johano Bapt.''', en [[Castions di Strada|Castions]] '''Jozefo''', en [[Castello di Brianza]] '''Laŭrenco''', en [[Cusio]] '''Margareta''', en [[Entratico]] '''Marteno''', en [[Costa Masnaga]] la levo de '''Maria''', en [[Colle Brianza]] '''Miĥaelo''', en [[Cividate al Piano]] '''Nikolao''', en [[Ampezzo]] '''Petro+Paŭlo''', en [[Viale]] '''Roĥo''', en [[Terno]] '''Valenteno''', en [[Missaglia]] '''Viktoro''' kaj en [[Barzanò]] '''Vito''' ktp. p417: [[Montiglio Monferrato]] "Kristana patrono estas la sanktulo [[{{#invoke:Wikidata|claim|P417}}]], kies memortago sekve estas la komunuma festotago." : referencoj por patrono (kopiu en redakta modo): <ref name="patrono1">[https://www.santodelgiorno.it/patroni/valle-salimbene/ informoj en la retejo ''santodelgiorno.it''] ({{it}})</ref><ref name="patrono2">[http://www.comuni-italiani.it/018/169/ informoj en la retejo ''comuni-italiani.it''] ({{it}})</ref> :... [[]], kies memortago sekve estas la komunuma festotago.<ref name="patrono1"/><ref name="patrono2"/> p47: La teritorio havas komunan limon kun <nowiki>{{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj|parameter=link}}</nowiki>. Informkeste: <pre> | dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} | blazono = {{#invoke:Wikidata|claim|P94}} | najbaraj_komunumoj = {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}} | nomo_de_loĝantoj = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P1549}}'' | patrono = {{#invoke:Wikidata|claim|P417|parameter=link}} | festo = | tipo1= reliefo | zomo = 10 </pre> Ekzemplo por aldono de sendependa ekstera mapo por paĝoj en kiuj mankas ĉiaj bildoj: [[Gonnoscodina]]. Por senespere malplenaj tekstoj pri {{Brazilo}}: [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/ekzemplo Brazilo MG]]. Ankaŭ tiam ankoraŭ necesas a) adapti mikroregionon kaj se necese mezoregionon, kontroli kaj en kazo de vikidatuma vakuo nevidigi la retejon, c) en vikidatumoj aldoni priskribon kaj ĉ) adapti la nombron de loĝantoj al la plej lasta indiko. Rilate al tio: d: TiagoLubiana ‎ →‎ Municipalities of Minas-Gerais/Brazil... Ĝenerale: apartigilo ekz. [[Saint-Just]]. En 2022 funkcianta ligilo al la ANB en Vieno: [[Ellen Gregory]] ([[Peasedown St. John]]). Kantista ĝermo ekzemple [[Katrina Leskanich]] kun grupo [[Katrina and the Waves]]. Por ne devi tajpi ĝin permane aŭ elserĉi ĝin pli komplike, jen por mi mem la ligilo pri la [[Specialaĵo:Protokolo/delete|protokolo de forigoj]]. * Noto ekzempla <small>''bildo tiom aĝa ke probable ĝi estas jam sen-kopirajta, sed tiom malbonkvalita, ke ne indas konservi ĝin aŭ transporti al la vikimedia komunejo''</small> Rumanio, <ref: [https://web.archive.org/web/20130613102945/http://exonyme.bplaced.net/Board/Thread-Siebenb%C3%BCrgen-Banat-Kreischgebiet-Marmarosch-Maramuresch-Neue-korrekte-ON-Liste germanlingvaj loknomoj, listo arkivigita je junio 2013] ({{de}})</ref> * [[Scornicești]] aŭ [[Giurgiu]] por ne montri la grafike tre modestan situomapon el vikidatumaro * [[Vikipedio:Vikidatumoj/Ĵusmortintoj]] * Pri Panĝabo / Panĝabio ŝajne ĝis printempo 2023 la difino de vortaro.net kaj de papera PIV en la eldonoj de 1970 ĝis 2020 ankoraŭ estis lando = Panĝabo, sed almenaŭ en 2026 estas lando = Panĝabio. Ĉar Didcorn jam je l' 23 jun. 2023 notis la novan PIV-an difinon en la paĝo [[Panĝabo (Barato)]], mi konjektas ke jam tiam B. Wennergren ŝanĝis la kapvorton en la reta PIV-datumaro. Domaĝe ke tio ne sincere dokumentiĝis, sed ĉiukaze nun kun bona konscienco eblas varbi por tutnova landonomo "Panĝabio". 00:40, 13 feb. 2026 (UTC)[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) === Krome teknike: === * {{ŝ|Post diskuto ne forigita}} ekzemplo [[Diskuto:Jacob Schwartz]] * [[:Vikipedio:Mallongaj paĝoj kiuj ne estas ĝermoj]] * [[:Kategorio:Nun en Komunejo]] * [[:Kategorio:Tujforigendaj artikoloj]] ([[Ŝablono:Forigu tuj|ŝ]]) * [[Specialaĵo:Neuzataj bildoj]] * [[Vikipedio:Forigendaj artikoloj]] * [[Vikipedio:Alinomendaj artikoloj]] * [[Vikipedio:Problemaj uzantoj]] * [[Specialaĵo:Forbarlisto_de_IP-adresoj]] ::>> ATENTU Mesa, Arizono {{uzanto2|~2025-53015-3}} 2025 9 7, ĝis nun nenio plu, ĉiuj saĝaj redaktoj, kontrolite fine de aŭg. 2026 ::>> KAJ Luksemburgio {{uzanto2|~2025-56511-3}} 2025 9 9, same ĝis nun nenio plu, ĉiuj saĝaj redaktoj, kontrolite fine de aŭg. 2026 ** [https://eo.wikipedia.org/wiki/Specialaĵo:Forbarlisto_de_IP-adresoj?wpOptions&#91;&#93;=userblocks&wpOptions&#91;&#93;=autoblocks forbaritaj IP-adresoj] ** [https://eo.wikipedia.org/wiki/Specialaĵo:Forbarlisto_de_IP-adresoj?wpOptions&#91;&#93;=userblocks&wpOptions&#91;&#93;=autoblocks&wpOptions&#91;&#93;=tempblocks porĉiam forbaritaj IP-adresoj (estu malplena)] * [[Vikipedio:Markitaj versioj/reviziantoj‎]] * [[Vikipedio:Roboto/Permespeto]] ** {{UzuloKontilo|Taylorbot}} [[Specialaĵo:Rajtoj_de_uzantoj/Taylorbot|rajtigo]] ĝis 2024-04-08 14:48 ** {{UzuloKontilo|Taylor 49}} [[Specialaĵo:Rajtoj_de_uzantoj/Taylor_40|rajtigo]] ĝis 2024-04-08 14:48 ** {{UzuloKontilo|Ĉaŭ-ĉaŭ-bot}} [[Specialaĵo:Rajtoj_de_uzantoj/Ĉaŭ-ĉaŭ-bot|rajtigo]] * [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo]] * [https://xtools.wmcloud.org/adminstats/eo.wikipedia.org/2022-12-01/2023-12-01 Administraj agoj] * [[Uzanto:ThomasPusch/emblemoj|emblemoj je justa uzo]] ({{ŝ|Librokovrilo}} kaj {{ŝ|emblemo}}) * [http://tekstaro.com tekstaro.com] - elektronika lingvoscienca tekstaro (AKK korpuso) de Esperanto * [https://viewer.onb.ac.at/10045F99/ historia Jarlibro 1923] kiel ekzemplo * koncizeco de artikolaj titoloj: ekz. [[Raduĵnij (Ĥanta-Mansio)]] * [[Uzanto:Jura1/articles with Wikidata item without statements]] * en Informkesto geografiaĵo, |arkitekto ligado = ne<!-malŝaltas aŭtomatan ligadon-->. * [[Vikipedio:Listo de artikoloj kiuj ekzistas en multaj lingvoj kaj forestas en la esperanta Vikipedio]] * naciaj himnoj: loka alŝuto necesis por la [[nacia himno de la Demokratia Respubliko Kongo]] (por [[Sieraleono]] tamen ne) {{ŝ|apartigila paĝo}} {{apartigila paĝo|provejo}} {{ŝ|aliaj signifoj}} {{aliaj signifoj|provejo}} {{Kategoria alidirekto|provejo}} * {{ŝ|Malneŭtraleco}} {{ŝ|sen fontoj}} Ĉiuj pensas {{Kiu?}} '''Ŝablonoj''' por marki dubendajn teksterojn: {{kiuj?|tekstero}} [[Vikipedio:Kontrolebleco]] aŭ {{laŭ kiu?|tekstero}} pri [[Vikipedio:Evitu nebulajn vortojn]]. Kaj <s>streki</s> tiel ĉi. === Kelkaj pliaj ekzemploj === * Multkolumna: <nowiki>{{multkolumna}} {{kolumnorompo}} {{finmultkolumna}}</nowiki> * film[[afiŝo]]: [[:Dosiero:SW - Empire Strikes Back.jpg]], [[:Dosiero:Mes héros afiŝo.jpg]] * <code><nowiki><span style="color:red"> </span></nowiki></code> Vidu: [[Helpo:Evitindaj HTML-etikedoj]]. * Komento pri kapricaj pseŭdovortoj meminventitaj: "Bonvolu ne simple inventi iujn pseŭdovortojn kaj nomi ilin "esperantaj". Ekzemple la vorto "..." en '''Esperanto''' simple ne ekzistas. Similforma vorto ekzistas en la antikvgreka, sed la malnovgreka klare estas alia lingvo. Sed en Esperanto oni decidis kontraŭ propra vorto por tiu aĵo, kaj simple nomas ĝin "...". Koncize: se vi ne scias kiel nomiĝas iu vorto en Esperanto, iru al alilingva teksto pri la temo, tie en la listo pri lingvoj maldekstre elektu la vorton Esperanto kaj sekvu la tekston tie. Kaj se vi volas proponi iun alternativan nomigon, nepre faru tion nur citante elstarajn esperantlingvajn fontojn kiel referencoj kaj prefere prezentu viajn esperantlingvajn referencojn unue en la diskutpaĝo. " * bonaj vortumoj pri lingve problemaj paĝoj estas <nowiki>{{polurinda|kelkaj frazoj sufiĉe strangas lingve, eble pro iu lingva interfero|listigi=ne}} (ne forgesu la finaĵon "|listigi=ne", tre gravan se oni jam en la paĝo notis la problemon) kaj {{pluraj problemoj|gramatiko|ligiloj}} resp. {{pluraj problemoj|esperantigu referencojn}}</nowiki>. * [[Vikipedio:Ne faru originalan esploradon]], mallongigite [[VP:NOE]] - krome entute ligilon al la listo [[Vikipedio:Kio Vikipedio ne estas|Kio Vikipedio ne estas]] * [[Henriko la Birdisto]] estas bona ekzemplo, kiel bone meti en vikidadumaron neprecizan naskiĝdaton ("ĉirkau") kaj historian landon de naskiĝ- kaj mortodato. * [[Diskuto:Delfo]] estas modelo de konciza noto, ke ne eblas simple ŝanĝi landonomojn en tekstoj laŭ persona bontrovo. * [[Auckland]] estas modelo de pluraj bildoj en informkesto, sen atento de tio kio estas en vikidatumoj. :Navigilon per simpla listo: |bodyclass = hlist, vd. [[Alta Savojo]]. * Ekzempla bildo por ĝustigo de antaŭe fuŝa nomo en la komunejo [[:dosiero:Ŝraŭbeco dekstra maldekstra.png]] * Ekzemplo pri bona referenco al PIV estas en [[Moliso]]. :Krome [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/testo pri Hungario|jen ŝablona testejo]] kaj [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Jap SO 60|modelo olimpika]] <!-- En [[Ĝirondio]] ĉio pretasas, en [[Nord]] nur mankas 60/64 en ar. Douai. En Ĉarento nur ar. Confolans pretis je 23-04-17, Pri Kaleza Markolo bonus almenaŭ havi ar.-paĝojn. Indre (preta je 23-04-17) + Ardennes (3 23) kompletas. :La pola urbeto Dębica jam havas loĝantaron laŭ dato fine de 2020 ... --> :Jen ankoraŭ monto da fuŝetoj en [[Projekto:Korektado de parametroj de ŝablonoj/11]], ankaŭ kun aliaj finaj nombroj kompreneble :Pri olimpikoj: [[:dosiero:Irlanda Olimpika Komitato.png|jen ekzempla NOK-emblemo]]. Ĉe la anglalingvanoj, <nowiki>{{Infobox country Olympics}} forĵetiĝis, rekomendatas {{Infobox country at games}}</nowiki>. Povus esti plisimpligo... <!--Ampleksa listo resuma estas tiu de Turkio.--> :La ukraina [[Kalush Orchestra]] estas ekzemplo por <nowiki>{{vikidatuma listo|p-kodo=P527|modo=kaj}}</nowiki>. [[kantono Delta (Miĉigano)]], plej frua versio, kiel modelo de nova kantono-ĝermo. [ + <nowiki>|nomo_laŭ= ''{{#invoke:Wikidata|claim|P138}}''</nowiki> ] [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/tutnova biografia ĝermo|tutnova biografia ĝermo]], NO: [[Karasjok]], frua versio... : {{Norvegio}}: ekzempla mikroĝermo lago: [[Evangervatnet]]. : {{Finnlando}}: [[Ceditaj areoj (Finnlando)]] - <nowiki>{{pluraj problemoj|informkesto|iwiki|vikiigu}} {{ĝermeto}}</nowiki> : {{Francio}}: por postrevoluciaj variaj loknomoj: Post la [[franca revolucio]] de [[1789]], kiam oni volis plene elradikigi ĉiujn kristanajn loknomojn, la loĝloko por kelkaj jaroj ricevis la fantazian nomon ''..'' (".."). : ekzemplo de mallibera emblemo: [[:Dosiero:Irlanda Olimpika Komitato.png]] : [[Uzanto-Diskuto:Badak Jawa|pri dubindaj ruĝaj ligiloj]] : konvencioj de Monato (https://www.monato.be/konvencioj.php) : p971: kategorio kombinas temojn : p4566: vikimedia enprena retligilo : banderoloj super paĝoj: se ne taŭgas, subpremu per ":|sen banderolo= jes". <!-- eltondita kaj rektigita taillé et redressé cropped and and straightened geschnitten und begradigt https://unalengua.com/ipa-translate +++ ... Oficiala paĝo en la retejo] ''[[facebook]]'' ({{fr}}) Modelo por transpreno de pliaj informoj el vikidatumoj | latitudo={{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=latitude}} | longitudo={{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=longitude}} justa uzo ekzemple: [[Nacia Muzeo de Bosnio kaj Hercegovino]] nurteksta emblemo: [[Somera Olimpiko 1992]] Kaj flanke: Moutichou supozeble estas Eŭropa volontula servo NURMAJUSKLO=KRIADO [de:Diskussion:Spielercharakter] Veljavoj: UN 14 jul. 2022 Kwamikagami Breslaŭo de: subteno fare de Wietek. ia: [[sesdekuma sistemo]] Arno, [[tunela efiko]] Narv., [[tombejo ĉe Kettwiger Tor]] Longh., [[Randal Kolo Muani]] kma. Domin., [[Oleata acido]] Pino. Por la 4-a ĝis 8-a de aprilo '23: Plenigindas ankoraŭ unuavice la navigiloj pri departemento Kaleza Markolo, Nordo, Aisne, Oise, Somme, Ĝirondio, Haut-Rhin kaj Drôme (intertempe ĉio pretas, ĉu?) --> Kaj fine, la ordo fine de paĝo estas: :1. Notoj :2. Referencoj :3. Literaturo :4. Vidu ankaŭ :5. Eksteraj ligiloj :6a Navigiloj :6b ŝablono bibliotekoj :6c sablono vivtempo :6ĉ ĉiuj kategorioj IHD de 2000, bona ligilo: [[Santo Antônio do Retiro]] LV: noto - Suda Kuronio aŭ Dienvidkurzeme havas bonajn vikidatumajn etikedojn. Forpreno de centoj da kestoj pri neekzistaj portaloj: mi matene la 12-an de sept. 2023 metis indignitan noton al sume 49 diskutpaĝoj, kaj en ĉiuj 49 tri tagojn pli poste, vespere la 15-an diplomatigis la lingvaĵon kaj pli konkretigis mian proteston. Vikidatumoj: kialoj pri evitindeco: ekzemple informfonto ne klaras ([[d:Q130285291]]), bildo de malbona kvalito ([[d:Q132769746]]), la fonto indikas ke la informo ne precize konatas ([[d:Q130285298]]), malpli preciza indiko ([[d:Q42727519]]), konfirmo de la referenco ne eblas ([[d:Q21655367]]), konate nefidinda fonto ([[d:Q22979588]]) -- [[d:Q52105174|listo]] Ŝablono "CURRENTYEAR" jam funkcias en Esperanto: <nowiki>{{LOKAMONATONOMO}} {{LOKAJARO}}</nowiki> == Listo de farindaĵoj == * plenigi ruĝajn ligilojn en [[Louis-Nicolas Clérambault]] kaj krei paĝon [[Jacques Berthier]] (ne Jacques Bergier, GL 154, 156, 168.1, 286, 321, 345.2, 445, 446, 386, 390, 618.2, 634.2, 657.6). Noteto: [https://gov.genealogy.net/item/show/TPKKOVJN79TB Ŝtepkov Stepkau], [https://mapcarta.com/de/18499296 Dolny Lazany Unter Losau] [https://www.wikidata.org/wiki/Q77034024 Oponešice Oponeschitz] [https://gov.genealogy.net/item/show/OPOICEJN79TA *] : Uzanto arbarulo, usonano ''Silvio Curtis'', mis"ĝustigis" la tekston [[Delfo]] en okt. 2023. * Mutichou multe aktivis por marborda Ĉarento proks. en 2014, sed poste ne plu, evidente ĉar la montego pri aliaj mankaj komunumaj artikoloj en Francio aspektis supergranda... == Ĉu aŭ kiel uzanto registris sian sekson en vikipedio == Multaj uzantoj ne aparte elektas biologian aŭ [[Socia sekso|"socian" sekson]] en vikipedio - fakte temas nur pri la lingva, [[gramatika sekso]] - kaj aŭtomate estas senseksaj. Sed se indikiĝas biologia sekso, tiam la ŝablono {{ŝ|GENDER:nomo|li|ŝi|ŝi aŭ li}} malkaŝas kion la uzanto notis en siaj teknikaj preferoj. <!-- {{GENDER:x|li|ŝi|ŝi aŭ li}} --> == Vandalaĵoj == [[:de:Wikipedia:Vandalismusmeldung/Archiv/2023/09/23|germane je 2023 09 23]] == mapo de SAT-amikaro == La esperanta mapo de SAT-amikaro pri eŭropa franclingvio en arkivigita formo, kiel notita en la paĝo [[Metz]]: [https://web.archive.org/web/20230423070506/https://satesperanto.org/eldonkooperativo/IMG/jpg/Mapo201107.jpg artikolo "Esperanta mapo de Eŭropa franclingvio"] en retejo de la asocio [[SAT-Amikaro]], la franclingva branĉo de [[Sennacieca Asocio Tutmonda]], arkivigite laŭ stato de aprilo 2023. == Kaj mapoj sendepende de informkesto == Pri sendependa skaligebla mapo vidu [[Gonnoscodina]] en Sardio, kaj pri sendependa reliefa mapo la vilaĝeton [[Woolsthorpe-by-Colsterworth]] de Newton: <pre> {{Situo sur mapo|Anglio|Floso=left|Titolo=|Teksto= | Lat-g = 52 | Lat-m = 48 | Lat-s = 35 | Lat-dir=N | Lon-g = 0 | Lon-m = 37 | Lon-s = 43 | Lon-dir=U | Larĝo=180 | Mapospeco=reliefo | montrukoordinatojn = ne }} </pre> Uzata en teksto [[Mangone]], pri kiu ne ekzistas ajna bildo en la komunejo, rezultas {{Situo sur mapo |Italio Kalabrio |Floso=left |Titolo={{centre|situo de Mangone en [[Kalabrio]]}} | Lat-g = 39 | Lat-m = 12 | Lat-s = 0 | Lat-dir=N | Lon-g = 16 | Lon-m = 20 | Lon-s = 0 | Lon-dir=E | Larĝo=180 | Mapospeco=reliefo | montrukoordinatojn = ne }} <pre> {{Situo sur mapo |Italio Kalabrio |Floso=left |Titolo={{centre|situo de {{paĝonomo}} en [[Kalabrio]]}} | Lat-g = 39 | Lat-m = 28 | Lat-s = 0 | Lat-dir=N | Lon-g = 16 | Lon-m = 20 | Lon-s = 0 | Lon-dir=E | Larĝo=180 | Mapospeco=reliefo | montrukoordinatojn = ne }} </pre> kun ebla noto <pre> <!-- la sekva aldona mapo precipe metiĝas ĉar absolute mankas iuj uzeblaj bildoj en la komunejo --> </pre> <span style="font-family: Papyrus; font-size: 12pt"><font style="color: black"> Bela tekstero en literaro "Papiro" </span> <hr> {{ŝ|Ludovica}} {{ŝ|polurinda|la teksto parte malfacile kompreneblas. Aparte pri temo tiom esotera necesas plejeble klara lingvaĵo. Ĝeneralan noton vidu diskutpaĝe|listigi=ne}} == Tabelomodelo == : {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |- ! rowspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | lando ! colspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | loĝantaro ! colspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | MEP ([[Malneta Enlanda Produkto|nominala]]) ! colspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | MEP ([[Aĉetpova egaleco]]) ! colspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | [[indico de homa disvolviĝo]] 2021 |- ! en milionoj!! en la mondo ! en milionoj da [[USD]]!! en la mondo ! en milionoj da [[USD]]!! en la mondo ! indico!! loko |- |} pri koreaj latinliterigoj Yale/McCune/RT vd. [[:de:Diskussion:Yoon Suk-yeol|Yoon Suk-yeol]] == Listo de biografioj, forigataj el la ĝenerala spaco laŭ decido de [[VP:FA]] == La listo teknike ankoraŭ utilas por iom-post-ioma revizio de ĉiuj notitaj biografioj. Post revizio eblas forviŝi la titolojn el la listoj, kiuj do laŭgrade malgrandiĝos.... {| cellspacing="0" |- |- bgcolor="#ffeebb" |&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - A|A]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - B|B]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - C|C]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ĉ|Ĉ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - D|D]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - E|E]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - F|F]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - G|G]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ĝ|Ĝ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - H|H]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ĥ|Ĥ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - I|I]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - J|J]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ĵ|Ĵ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - K|K]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - L|L]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - M|M]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - N|N]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - O|O]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - P|P]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Q|Q]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - R|R]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - S|S]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ŝ|Ŝ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - T|T]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - U|U]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ŭ|Ŭ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - V|V]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - W|W]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - X|X]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Y|Y]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Z|Z]]''' |} Noto pri Hans Wingen, jen intersavite http://www.ipernity.com/blog/bernardo/137656 Propra verko alŝutita al eo-vikio, sen premo nepre ŝovi ĝin al la komunejo, kiu ne en ĉiu kazo estas bona ŝovo: {{ŝ|Propra|GFDL|NK=1|cc-by-sa-3.0}}. Vidu ankaŭ [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Migrado de la licencoj GFDL al GFDL + krea komunaĵo 3.0 por loke stokataj bildoj diskuton de sept. 2024 pri granda projekto realigi migradon de GFDL al GFDL+CC en eo-vikio]]. == Taglibro == :7-a de decembro 2023: vastigoj de la komunumoj de [[distrikto Höxter]] :8-a kaj 9-a de decembro 2023: vastigoj de la komunumoj de [[provinco Leĉo]], [[Apulio]], kun loĝantaroj de 2023, ankaŭ metitaj ĉie en vikidatumoj, kaj metoj de bildoj :10-a de decembro: 2/3 pri komunumoj de [[provinco Salerno]], [[Kampanio]], nur kontrolo ĉu ĉiuj ecoj de kontentiga ĝermo estas, kaj adapto de bildoj; kontrolo de bildoj sub justa uzo :11-a de decembro: lasta triono pri komunumoj de [[provinco Salerno]]; :12-a ĝis 17-a de decembro: finoj de diskutoj pri alinomendaj artikoloj :18-a de decembro: kelkaj urboj kaj kantonoj de Usono :19-a de decembro: aktualaj loĝantaroj de ĉiuj komunumoj de Germanio al stato fine de 2022 :20-a kaj 21-a de decembro: alinomendaj artikoloj - vasta arkivigo :22-a kaj 23-a de decembro: diskuto pri forigendaĵoj, romanco kaj romantikismo :24-a de decembro: Hungario kaj orienta Pollando :25-a de decembro: informkestoj pri futbalo :26-a de decembro: diversaj, i.a. Volodimir Pacjurko kaj Himno de Ukrainio, Kromsigno :27-a de decembro 2023: temoj pri Kolombio :28-a kaj 29-a de decembro: [[ILEI]], branĉoj kaj aktivuloj, britaj/francaj esperantistoj ‎ :29-a ĝis 30-a de decembro 2023: komunumoj de graflando [[Surrey]] (GB) kaj [[provinco Romo]] (IT) :31-a de decembro 2023: komunumoj de la [[provinco Latino]] (IT) :1-a ĝis 2-a de januaro 2024: komunumoj de la [[provinco Frozinono]] (IT) :3-a ĝis 4-a de januaro 2024: komunumoj de la [[provinco Viterbo]] (IT), multaj paĝoj komenciĝantaj per "Sant'Angelo..." :5-a de januaro 2024: komunumoj de la [[arondismento Rouen]] (FR) komencitaj, [[Komitato de UEA 1980-1983]] kaj ĉirkaŭaj temoj :6-a ĝis 7-a de januaro: komunumoj de [[distrikto Neunkirchen]] (AT), aŭstraj/svisaj/nederlandaj esperantistoj :7-a ĝis 10-a de januaro: komunumoj de la [[arondismento Rouen]] (FR) finitaj, sume estas 216 artikoloj :10-a kaj 11-a de januaro: malaperintaj komunumoj de [[Manche]] (FR), komunumoj de la arondismento Dieppe (A-E) :11-a ĝis 12-a de januaro: komunumoj de la provinco Rieti finitaj (O-Z), nun ĉiuj komunumoj pri [[Latio]] (IT) aktualas :12-a ĝis 14-a de januaro: komunumoj de la arondismento Dieppe (F-Z) finitaj, sume estas 343 artikoloj ... :23-a ĝis 26-a de februaro: 200 artikoloj pri [[provinco Pavia]] ektraktitaj, la kampo neniel pretas, sed pluajn levojn al artikolaj ĝermoj mi faros ne per kampanoj de tutaj tagoj, sed iom post iom, en grupoj de eble dek paĝoj - la ne jam traktitaj artikoloj jam estas sen eraroj, nur estas ĝermetoj kun tro malmulta enhavo. samtempe: paĝoj pri dulingvaj Esperanto-vortaroj samtempe: multaj malatentataj tekstoj de la listo [[Uzanto:RBT/Enkategoriigoj/Naskiĝintoj kaj mortintoj/Listo2|'''"listo2"''']]. ... :fine de aŭgusto 2024 [[provinco Gvadalaĥaro]] ĝis A-P, pretaj, Q-T nur parte, aktualaj loĝantoj sube mankas (T sen kontrolo de poŝtkodo), U-Z nur baze ektraktita informkeste... === Atentindaj paĝoj 2025 === * [[Ĝardenoj de Herrenhausen]] (2925-8-27) == Subpaĝo ankoraŭ == * [[Uzanto:ThomasPusch/olimpikaj teamoj liste]] * tre dubindaj alidirektigoj: [[Specialaĵo:Kontribuoj/Yeagvr]] (ĝis 2019 je nomo Mvvnlightbae), naciisma italo, laŭ propra aserto ne komprenanta Esperanton, sed la homo sukcesas verki kompreneblajn redaktoresumojn, do tamen iomete regas la lingvon * [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Prettau&diff=prev&oldid=8552591 foje indas bremsi casteloboton (jen fine de 2023)]. * pri novaj aktoraj biografioj modeloj povas esti [[Grayson Perry]] aŭ [[Trevor Noah]] de 2024-09-39. * unua resumo dum revizio de jaraj listoj povas esti "enpaĝigo laŭ la aliaj listoj - ĉiuj eventoj de sama jaro al unu linio, kaj komenco de koncizigo" * [[/Ukr]] * polaj distriktoj: plej bone ekhavi norman historian ĉapitron, surbaze de [[Tuchola]], sed kun konsidero de [[reĝa Prusio]] == Referencoj == {{referencoj}} == Fonto == * La unua versio de tiu-ĉi teksto ekestis surbaze de la germana koresponda vikipedia artikolo laŭ la stato de la 16-a de oktobro 2024. <ref name="PIV">[https://vortaro.net/#aedo_kd artikolo ''aedo'' en la] [[Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto]] (PIV), eldono de 2020, reta versio, ankaŭ jam en la eldono de 2002, presita eldono, paĝo 50</ref> {{referencoj}} {{ŝ|polurinda|mankas ĉia informkesto, iuj grafikaĵoj, eksteraj ligiloj, referencoj: tiel ĉi la malmultaj frazoj donas malmultajn informojn|listigi=ne}} == Atentendaj diskutoj == [[dosiero:Kontakto 1987 - la kvar kategorioj de facileco.png|eta|5ra|<!--la dokumenta eltondaĵo ĉiukaze estu en uzo, tial mi jen metas ĝin ankaŭ ĉi-tien-->]] * [[Vikipedio:Forigendaj artikoloj/Arkivo/2021#Kategorio:Urboj de Germanio laŭ alfabeto]] * [[Kategorio-Diskuto:Malfermaj stelamasoj]] {{farite}} 2024-11-01 * {{flago|Italio}} [[Kategorio-Diskuto:Komunumoj de Italio]] * {{flago|Japanio}} [[Kategorio-Diskuto:Gubernioj de Japanio]], [[Projekto:Esperantigo de japanaj regionoj kaj gubernioj]] :: Resume: Aparte problemaj estas '''Aiĉi''' 0 kun [[Nagojo]], '''[[Diskuto:Gubernio Ĉiba|Ĉiba]]''' 1 ([https://www.monato.be/2003/008142.html Monato 2003]), '''[[Diskuto:Gubernio Hiogo|Hiogo]]''' 0 kun [[Kobeo]], '''[[Diskuto:Gubernio Ivate|Ivate]]''' 0 kun [[Morioka]], '''[[Diskuto:Gubernio Jamaguĉi|Jamaguĉi]]''' 0 kun [[Ŝimonoseko]], '''[[Diskuto:Gubernio Jamanaŝi|Jamanaŝi]]''' 2 (E-domo, blog), '''[[Diskuto:Gubernio Kagavo|Kagavo]]''' 0 kun [[Takamacu]], '''[[Diskuto:Gubernio Mijagi|Mijagi]]''' 0 kun [[Sendajo]], '''Sajtama > [[Diskuto:Gubernio Saitama|Saitama]]''' 0, '''[[Diskuto:Gubernio Ŝiga|Ŝiga]]''' 1 (JEK 2016) kun [[Ocu]], '''[[Diskuto:Gubernio Ŝimane|Ŝimane]]''' 2x (Monato + ES Kebekia) kun [[Macuo]] kaj '''[[Diskuto:Gubernio Toĉigi|Toĉigi]]''' 2. * [[Ribelo de Grandpolujo]], [[komisiono por trovo de loknomoj]] * [[/redaktoresumoj]] * noto pri miks-lingvaj fantaziaj "pseŭdovortoj" en la diskuto pri [[Zábřeha montetaro]]. * Ĉiba, budhisma templo en [[Jocukaidō]] * por eble postaj paĝoj: [[/stacio Omija|stacio Omija]] * dubindaj orfoj/ĝermetoj/malaktualaj: [[aglomeraĵo de Kielce]], [[aglomeraĵo de Poznano]] * Kial [[Holon]], ne Ĥolon kiel estas skribite? * Roberto kaj Narvalo pri [[Theodore von Kármán]] * Petr: kio pri [[Fervojlinio Šumperk–Krnov]] * strangaj ligiloj en paĝo [[Sidamoj]] * kion fari per {{ŝ|Laŭĝenro}} de Airon90... * [[/gazetejo.org]] * [[/uzanto pruno]] * Ekzemplo [[Rehden]]: {{Tiu ĉi artikolo|temas pri la komunumo ''Rehden'' en nordokcidenta Germanio. Samnoma komununumo ĝis 1945 ankaŭ ekzistis en nordorienta Germanio: sekve de la [[dua mondmilito]] ĝi doniĝis al la komunisma [[Pola Popola Respubliko]], la germana loĝantaro estis forigita kaj nun la loĝloko nomiĝas [[Radzyń Chełmiński]].}} * [[/ne sovaĝan esperantigon]] == Plia kopiebla atentiga kesto == {{polurinda|en la paĝo listiĝis amase tro da fotoj kaj grafikaĵoj, kompare al la malgranda teksto. Necesus elekto, aparte al tiuj fotoj kiuj vere temas pri tiu ĝi loko kaj ne montriĝas ankaŭ en aliaj paĝoj. Ankaŭ eblas meti iujn 4-5 fotojn al vikipedia galerio (tiun trukon ĉi tie jam aplikas la 4 fotoj ĉiuj nomataj "plaĝo en Ustka")...|listigi=ne}} {{polurinda|la informoj ĉi tie estas de 2006, de antaŭ 19 jaroj! Ĉu ankaŭ la indiko pri la estro tiom aĝas? Ĉiukaze aktualigo nepras|listigi=ne}} == Aktualigenda == Tia ŝablono ne estas esperante, sed jes ja angle [[:en:Template:Update]], france [[:fr:Modèle:Mettre à jour]], hispane [[:es:Plantilla:Desactualizado]] ktp - tial la ŝablonoj por enkopiado en tiujn vikipediojn estu ĉi tie. == Agendo == Necesus kontroli la fonton de [[Vladimir Sutkovoj]] se ĝi denove legeblos. 2025 09 16 :Ankoraŭ la fonto ne relegeblas, eble ĝi definitive mortis. 2025 09 27 TP Oktobre, novembre, decembre same. Sendube ĝi definitive mortis, ankaŭ la itala baza datumbaza retejo everk.it, kaj ankaŭ sendepende de tio propra retejo de ALE. 2026 01 12 TP * [[Diskuto:Adidas Al Rihla (pilko)]] 2026 01 12 TP Rekontroli kaj agi post pli-malpli semajno * [[Diskuto:Peskaro]] temo "fotomuntaĵo", tasko por roboto, 2026 01 13 TP Rekontroli kaj agi post pli-malpli semajno * [[Uzanto-Diskuto:Super nabla#Naskis v naskiĝis]] 2026 01 16 TP Rekontroli kaj agi post pli-malpli semajno == Sporto == Jen unua ekzempla teksto pri plej bona turnira manpilkistino: [[Linnea Torstenson]] en 2010. [...] ", post kiam la antaŭajn 4 jarojn li jam estis membro en la nacia teamo de sub-17-jaruloj kaj aliaj junulaj naciaj teamoj" == Modeloj == :Por ĝemelaj komunumoj en Germanio ekzemple [[Bad Honnef]] (kutime kun franca kaj orientgermana partnero kaj ankoraŭ iuj aliaj) :Por uzo de "informkesto monto" vidu la ekzemplan paĝon [[Mount Bartle Frere]], kie ankaŭ estas ekzempla teksto kun uzo de pluraj vikidatumaj parametroj. :Se tre mankas ĉia bildo kaj la informkesto ne bezonas la bildo p18: [[Dosiero:{{#invoke:Wikidata|claim|P18}}|eta|maldekstra|300ra|{{ŝ|centre|komunuma impreso}}]] == NRV == Plene ne ekuziĝis ĝis nun la navigiloj * {{ŝ|urba regiono Aachen}} - jam {{farite}} 2026-01-24 * {{ŝ|distrikto Ennepe-Ruhr}} * {{ŝ|distrikto Euskirchen}} * {{ŝ|distrikto Gütersloh}} * {{ŝ|distrikto Herford}} * {{ŝ|distrikto Hochsauerland}} - {{farite}} 2026-08-28 * {{ŝ|distrikto Kleve}} * {{ŝ|distrikto Lippe}} * {{ŝ|distrikto Mark}} * {{ŝ|distrikto Minden-Lübbecke}} * {{ŝ|distrikto Mettmann}} * {{ŝ|distrikto Neuss}} * {{ŝ|distrikto Oberberg}} * {{ŝ|distrikto Olpe}} * {{ŝ|distrikto Recklinghausen}} - {{farite}} 2026-08-25 * {{ŝ|distrikto Rhein-Erft}} - {{farite}} 2026-08-24 * {{ŝ|distrikto Rhein-Sieg}} - jam {{farite}} 2026-01-24 kaj * {{ŝ|distrikto Wesel}} - {{farite}} 2026-08-24 --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:21, 24 jan. 2026 (UTC) == NDS == Por la somero: en [[Rastdorf]] ĉe Werlte kaj [[Stavern]] ĉe Sögel ankoraŭ tre mankas fotoj... == Taksonomio == Ekzemple por informkesto vidu la paĝon [[Gerbero]]. == {{ŝ|orfa}} == [[:kategorio:Orfaj artikoloj pri Ĉeĥio]]: post malorfigo de kelkaj tekstoj ankoraŭ restas tie kvar paĝoj je 2026-01-31: : [[Bierfarejo U Fleků]]: TRI ligiĝoj : [[Domo de Faŭst]]: UNU : [[Ekspoziciejo Ĉe Hibernoj]]: UNU : [[Gastejo Ĉe Kaliko]]: UNU : [[Hiberna strato]]: TRI : [[Iama Doganejo "Na Výtoni"]]: UNU : [[Jungmann-placo]]: TRI : [[Meza industria lernejo Ostrava-Vítkovice]]: NUL : [[Nacia Avenuo]]: TRI : [[Slava Domo]]: DU : [[Vilao Ameriko]]: UNU Permane forigi la ŝablonon, sen ke io ŝanĝiĝis pri la situacio, estus neakcepteble. === Aktuala diskuto === * [[Ŝablono-Diskuto:Oficiala retejo]] 2026 2 3 * pri ruĝaj ligloj de 9 2005 de mirmal en [[Čestmír Vidman]] - vidu diskutpaĝan noton de 2026 3 5. * kaj pri tre dubindaj pseŭdovortoj "Schwarzenbergoj", "Schwarzenbergidoj", "Rožmberkidoj", teksto fakte ĝuste kreita en 2008 de Pavla D kiel [[Rožmberk (familio)]], kaj "Eggenbergidoj" vidu en [[Diskuto:Schwarzenberg (dinastio)]]. La uzoj de la pseŭdovortoj estas forprenitaj. - Cetere: Petr jam ekz. dum 2009 en [[diskuto:Fratoj Mašín]] disputis kontraŭ Narvalo kaj Paul P pri nepra volo enkonduki arbitrajn esperantajn vortojn sen vortaraj referencoj kaj kun neesperantaj literoj, sed ne konvinkis ilin ambaŭ - kompreneble. * ne forgesi: en teksto [[Sylla Chaves]] ankoraŭ la librotitoloj devos nigriĝi, se ne okazos miraklo 2026 3 12 === Problemaj orfoj kaj ĝermetoj === * [[Transigo de flu-kvanto]] 2026 2 27 * [[TERYT]] nur ĝermeto, ne orfo * [[/listoj de probable forigendaj dosieroj]] === Orfoj === * kaj barata retejo [[Anmol Ratan]] pri la malorfigo Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ neniu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). Mi ne havas ideon pri iu paĝo, de kiu eblus konstrui ligilon ĉi tien. Ĉu iu alia havas iun ideon? :Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ nur unu alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). :Ĉi tiu teksto pri kino estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ nur unu alia artikolo ligis al ĝi. Nun jam estas tri ligiĝoj. Se estus kvar, pli bone kvin, estus sufiĉe. ::Ĉi tiu artikolo ankoraŭ estas [[vikipedio:orfo|orfa]], ĉar malmultaj aliaj artikoloj ligas al ĝi: nun estas '''du''' ligiloj de aliaj artikoloj kolektitaj (atentu ke diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkulkiĝas kiel artikoloj): se estos 4 aŭ 5 ligiloj, eblos forpreni la ŝablonon {{ŝ|orfa}}. :::La hodiaŭ farita teksto jam estas ligata el '''kvar''' aliaj artikoloj (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). Tio sufiĉas por ne esti [[vikipedio:orfo|artikola orfo]]. ::::Nun 12 aliaj artikoloj ligas al la teksto - la ŝablono {{ŝ|orfa}} povas forpreniĝi. '''Orfoj pri kino''': reĝisoro {{ŝ|vikidatuma listo|p-kodo=P57|modo=kaj|parameter=link}}, aktoroj p161 - pli detalan liston de la aktoroj vidu en la informkesto. == Ĝermoj kaj ĝermetoj == * ne jam trovitaj: [[Vikipedio:Mallongaj paĝoj kiuj ne estas ĝermoj]] == Italio kaj Francio == * Italio: [[provinco Grosseto]] - principe la 18 paĝoj de A ĝis M estas ampleksigitaj, la restaj 10 paĝoj de O ĝis Z ankoraŭ ne; [[provinco Mantova]] - pri ĉiuj 70 paĝoj la unua ŝtupo de riparo informkesto estas farita, krome nenio. * [[Francio]]: pri [[arondismento Poitiers]] la unuaj 44 paĝoj de entute 83 estas finfaritaj. (ĉ. la 14-a de febraro, la valentena tago) Stato de 2026 03 08, la komunisma tago de virinoj. == Antaŭ nia erao == En la 4-a jc. a.n.e. mi vidis paĝojn 300-360, en iuj sukcesis pli, en aliaj malpli aldoni, sed 361-399 tute ne jam vidis. === Referenco poŝatlaso === :[[dosiero:Pictogram_voting_delete.svg|20ra]] Ekz. [[Batumi]]: La referenca esperantlingva "[[Poŝatlaso de la mondo]]", Prago 1971, en siaj mapoj esperantigas iujn kaj latinliterigas aliajn loknomojn, kies originaj nacilingvaj formoj estas ne-latinlingvaj. En la mapo 20 ĝi indikas la urbon je la origina nomo "Batumi", nur latinigita. :[[dosiero:Pictogram_voting_delete.svg|20ra]] Ekz. [[Irkutsk]]: La ĝis nun sola esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, esperantigas multajn urbojn, sed nomas la urbon ''Irkutsk'' en la mapo 15 kaj 15b - latinlitere, sed ne esperantigite. :[[dosiero:Symbol_confirmed.svg|20ra]] Ekz. [[Osako]]: La ĝis nun sola esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, dokumentigas esperantigon "Osako" en la vasta, du-paĝa mapo 24, kaj same en listo en paĝo antaŭ tiu du-paĝa mapo. ..., via demando estas tute pravigita. [[PIV]] 1970-2020 kaj [[Reta Vortaro]] ne mencias la lokan monton, ankaŭ en neniu alia du-lingva vortaro mi trovis indikon pri esperantigo ''xxx'', la esperantlingva literatura kaj gazetara serĉilo ''tekstaro.com'' ne trovas ĝin kaj eĉ la ĝis nun sola esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, kiuj dokumentigas multajn esperantigojn, sed ne esperantigas ĉiujn urbojn/lagojn/montojn ktp, ne mencias ĝin. Tial ĝis iu trovas konvinkajn ekstervikipediajn referencojn pri ekzisto de esperantlingva formo "xxx" devas esti la hipotezo ke tiu esperantigo probable tute ne dokumentiĝas kaj ne ekzistas. Esperanto '''ne''' funkcias tiel ke oni simple prenas ĉiujn vortojn de ĉiuj lingvoj, al ĉiuj substantivoj algluas o-finaĵon, al ĉiuj adjektivoj a-finaĵon ktp. kaj rezultas vortotrezoro kiu estas 10 000-foje pli granda ol ĉiu vortotrezoro de nacia lingvo. Tia lingvo estus koŝmare nekomprenebla. Do, tute klare - ĝis trovo de konvinkaj referencoj - la monto itale nomiĝas ''aaa''. Salutas == Enhavtabeloj == {{ŝ|TOC-dekstre}}, ekzemple, kaj <nowiki>__NOTOC__</nowiki> por subpremi enhavtabelon. Noto: [[uzanto:Chojus321]] Noto1: baza informkesto en la komunejo: <nowiki>{{Wikidata Infobox}}</nowiki> == Diversaĵoj == Claudio Pistilli: [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/listoj de probable forigendaj dosieroj]] en la [[:Kategorio:Tujforigendaj artikoloj]] AI: [[:de:Wikipedia:WikiProjekt KI und Wikipedia/Erkennung KI-Einsatz]] Fari vikidatumerojn pri neesperantistaj usonanoj pri kiuj wiki.en kaj vikidatumoj ne interesiĝas: ĉe [[Joseph F. Foster]] eblis, ĉe [[Bruce Wilson]] ne. Minuskloj de i.a. universitatoj en francaj titoloj de vikidatumoj, ĉi tie pri [[universitato Cornell]] la 26 mar. 2026: ''(1) La minuscule ici est une convention typographique franco-française non adoptée par les autres pays francophones, lesquels mettent une majuscule pour leurs propres universités, et Wikidata en français n'est pas destinée à l’usage exclusif de la France; (2) le choix typographique d’une majuscule dans la langue d’origine appelle tout naturellement sa traduction par une majuscule également en français.'' Tiun argumentadon mi povas facile sekvi. Pri elegantaj navigiloj vidu la paĝon [[Diskuto:Schwarzenberg (Aŭstrio)]]. Episkopujo Majenco > [[diocezo Majenco]]. Dogmoteologio > [[Dogma teologio]] {{ŝ|aŭt}} faras {{aŭt|Majuskletojn}}. <nowiki>{{teksto en skatolo - komenco|1=temo}}{{teksto en skatolo - fino}}</nowiki> Mi mem ekz. fuŝis pri Nurenbergo en teksto [[Steigerwald]]. Germana komunumaro: centro [[Freren]], simpla membro ekz. [[Beesten]]. == Medicinaj temoj == Inter la vario de drogoj produktitaj de [[Novartis]], [[metilfenidato]] (ankaŭ jam farita de Sj1mor en 2026 05 29, post kiam mi faris mian privatan noton ĉi tie) vere meritus propran artikolon. Teorie nova esperanta teksto ankaŭ malforte bonvenus por la [[borso]] de [[Mumbajo]], do [[borso de Mumbajo]], kaj pri la du antaŭaj firmaoj, [[Sandoz]] kaj [[Ciba-Geigy]]... La nova teksto [[Ĥirurgia operacio]] ankoraŭ bezonas tekston [[incizo]]. == Atentindaj tekstoj == * [[Marja-Sisko Aalto]] (ekde 2026 05 21) - {{Uzanto2|Näin on näreet}} * [[Augusto Cancela de Abreu]], Salazar-diktaturo en Portugalio kun malpermeso de Esperanto. * [[Diskuto:Ŝvabaĥo]] pri skribo, teksto farita en majo 2009 per Petr. (2026 05 29) * demando pri stranga aludo en la noto pri [[Adolf Halbedl]] en EdE (2026 05 31) * la rezistanto kontraŭ naziismo [[Rupert Mayer]] ([[d:Q45283]]) aparte meritus tekston, iam ajn... Mirakle jam 2026 05 29 je 9 h UTK, nur tri horojn post kiam mi private notis lian nomon ĉi tie por mi, Sj1mor faris ĝerman tekston. Tio tre bonas kaj la ĝermo meritus ankoraŭ iam enhavan plivastigon. * nekompletaj taskoj: [[:Kategorio:Komunumoj de Malsupra Aŭstrio|pri la komunumoj de Malsupra Aŭstrio]] duobla retejo en vikipedio for - ĝis nun nur A-R. * La vorto katrastrala estas fantazia: [[Diskuto:Höflein]]. (2026 06 01, ĝustigita je 06 08) Kaj nomigo de estroj de tiaj loĝlokoj de Klosterneuburg malsaĝas: [[Diskuto:Maria Gugging]] (2026 06 01, nun fakte ne necesas ago, sed iam poste) * Pri titolo [[Hampstead]] sen aldonaĵo ... (2026 06 08) * Paĝo "Naŝvilo" nun jam estas ĉe [[Nashville]], sed en la teksto ankoraŭ uziĝas la dubinda esperantigo. Jam referencoj postuliĝis en 2015, denove en 2026 06 12. Post pliaj 1-3 monatoj eblas afiŝi tion ĉe VP:AA kaj poste elsarki la fantazian esperantigon, se ne iu ankoraŭ trovas defendajn referencojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:45, 12 jun. 2026 (UTC) * Bezonatas multe da referencoj kaj kontrolo per almenaŭ la praga poŝatlaso en [[Ŝablono-Diskuto:Atlantiko]]... (2026 06 15) * [[Diskuto:Esperantistoj]] pri neproj aŭ ebloj de titolaj aldonaĵoj inter krampoj laŭ instigo de Sj1mor. (2026 06 16) * [[Diskuto:Ilja Ponomarenko]]: peto fari tekstojn [[The Kyiv Independent]] ([[d:Q111028947]]) kaj [[Ŝtata Universitato de Mariupolo]] ([[d:Q4281580]]). (2026 06 16) * Pri Nicolas Rastvortsev (2017) nenio ĝis nun, kvankam nun 24 filmoj en IMDb. Iam supozeble io venos. == Pliaj modeloj == Modeloj por mikroĝermoj de usonaj aktoroj vire ekz. [[Colin Ferguson]], ine ekz. [[Jaclyn Smith]]. Por river(et)oj, jen en Bavario, sed same taŭga ankaŭ aliloke, ekzemple [[Wiesent (Regnitz)]] aŭ [[Aisch]]. Plia noto por diskutpaĝo: Mi petas uzi la ŝablonon {{ŝ|Referencoj|2}}, do referencojn en du kolumnoj, nur se en la teksto jam estas signife multaj referencoj, ni diru 10 aŭ iom pli: se estas nur 1-4, la dispartigo de la malmultaj eroj (aŭ de unu ero) al du kolumnoj aspektas stulte. Kopiebla frazo por estontaj apartigiloj: Krome la nomo, kiel tre multaj loknomoj, ankaŭ okaze estas uzata kiel [[familia nomo]], do kiel parto de [[persona nomo|personaj nomoj]]. {{ŝ|sen fontoj}} por paĝoj kiuj estas nur [[artikola ĝermo|artikolaj ĝermoj]]: [[Diskuto:Marc Guéhi]]. (2026 7 5) <nowiki>{{redaktas|ThomasPusch|20-a de septembro 2026 11:30 h UTC|12:30 h UTC}}</nowiki> == Fontaj / pruvigaj cirkonstancoj P1480 == * apud (Q21818619): approximate location – should be used with qualifier P1480 to indicate that value is close ⇒ [[d:Q52105174|list of Wikidata reasons for deprecation]] ("malnoviĝinta" funkcias). == Farendaĵo == * En Iovao, sur la skema mapo 6 el 9 linioj faritaj, restas do triono ekde [[Kantono Pottawattamie]]... (2026 06 23) * La novajn gazetotekstojn [[Lietuvos rytas]], [[Lietuvos žinios]] kaj [[Vakarų ekspresas]] el junio dankinde Kani savis el ĝermeta stato. Se mi foje havos iom da tempo, mi povos ankoraŭ rigardi la nunajn ĝermojn, aparte la informkestojn. La latva teksto [[Diena]] jam estas kontentiga. (2026 06 23) * nur ekkomencita: [[Peptida hormono]]. (2026 06 14) * [[kantono Inyo]] aldoni "zomon= 8 aŭ 7" en 2026 06 27. * apartigilo [[trako]] enigi la gentan kaj regionan sencon. 2026 07 04 * fini la voĉdonon [[Vikipedio:Ne plu elstaraj artikoloj/Gento (urbo)]] 2026 07 09 * [[Ŝablono-Diskuto:Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Belgio]] * Teorie necesus nova teksto [[Pelt]] en [[Limburgo (Belgio)]]. Ekz. [[Overpelt]] estas parto. Same pri [[Lievegem]] en [[orienta Flandrio]]. * La teksto [[Peer (Belgio)]] havas ĥaosan historian ĉapitron... 2026 07 11 * [[Propaganda piedvojaĝo]] de 1912 estas bizara historia temo, plena je demandoj... 2026 07 14 * [[Alexis Saelemaekers]], disputo pri franca aŭ flandra prononco en la angla paĝo... 2026 07 15 * Nur la tekstoj pri usonaj subŝtatoj A- ekskluzive Nov-Meksiko estas reviziitaj. La resto ankoraŭ mankas. 2026 7 26. * Esplorinda reta fonto [https://www.esperanto.be/fel/jar/landoj.php La landoj de l' tero] [[Flandra Esperanto-Ligo]] * al VP:AA: [[Ombra kabineto]] al Ombra registaro * Ankoraŭ necesus bluigi 7 paĝojn en [[Ŝablono:Landoj en la Vintra Olimpiko 2026]], eventuale ankaŭ Slovenio en la Olimpikoj, por aliaj jaroj. * Aldonindas du apartigiloj pri [[kantono Richland]], [[kantono Rock]] kaj [[kantono Rusk]] - "pseŭdoblua", provizora alidirektilo al [[kantono Rusk (Teksaso)]], i.a. pri Viskonsino. {{farite}} je 2026-8-4 * [[Alemana lingvo]] ne plu estas malneŭtrala. La ŝablono foriru. 2026-08-28 * Estas pluraj biokemiaj demandoj pri [[sunfloro]]. 2026-09-11 * Mi senesperas pri la teksto [[Irana milito de 2026]]. 2026-09-14 * [[Jozefo Petrin]] Peto al MirMal pri helpo, kaj nesolvitaj demandoj pri rumanaj verkistoj. 2026-09-15 * Necesos kunigi [[Rejna de Jong-Beukers]]. Eble Sj1mor pretos fari tion... 2026-09-15 * [[diskuto:Johannes Linnankoski]]: demando pri Finna E-Libreso kaj Biblioteko E-a. 2026-09-18 * En [[Universitato de Vaŝingtonio]] estas 6 ligiloj ruĝaj ekde junio 2009. Pri kvar simple necesus trovi paĝokreanton, kaj du pliaj supozeble estas misa ligiloj. 2026-09-30 * Pri rimarkindaj nunaj rusianoj: [[Sergej Sobjanin]], mokva urbestro ekde 2010, jam havis ĝermeton, nun ĝermon. Pri [[Nikolaj Patruŝev]], eksa FSB-ĉefo, jam estas kontentiga teksto, nur estas tri ruĝaj ligiloj tie. Kaj dubeblas ĉu lia filo Dmitrij ankaŭ meritus tekston. == Multjare/multjardeke ruĝaj ligiloj == * ekzistas iu ŝablono {{ŝ|ruĝaj ligiloj}} kaj {{ŝ|ruĝa ligilo}}, kiu atentigas interalie pri * [[Rekordoj de mamuloj]] * aparte provoka: [[Hans Leo Hassler]] klmjwnyuewisil78l68prashhqnf899 9494073 9494071 2026-10-15T18:01:47Z ThomasPusch 1869 /* Farendaĵo */ 9494073 wikitext text/x-wiki [[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] Pri saĝa apliko de vikidatumaro en esperantlingvaj paĝoj vidu ankaŭ [[Uzanto:ThomasPusch/provejo2|provejon2]]. :[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] Kaj pri Quickstatements kaj Petscan por iom aŭtomatigite plibonigi vikidatumojn [[Uzanto:ThomasPusch/provejo3|provejon3]] ::[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] [https://commonshelper.toolforge.org/?interface=eo&image=Karte_Otzberg.jpg&lang=eo komuneja helpilo] :::[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] [[:Kategorio:Vikipedio:Forigoj]] ::::[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Ruĝaj kaj bluaj ligiloj]] [2025 12 21] ! :::: «Ĉiuj konsentas ke ruĝa ligilo devas ne ekzisti, se ĝi ne estas bluigebla laŭ vikipediaj reguloj. Tio signifas ke la temo de ruĝa ligilo devas esti [[Vikipedio:Menciindeco|menciinda]] kaj [[Vikipedio:Kontrolebleco|kontrolebla]].» Tamen, ĉu ruĝa ligilo estas tia, senespera, estas en duba kazo diskutenda. - cetere: noto pri misa ruĝa ligilo troveblas en [[diskuto:Aŝkelon]]. :::::[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] Landonoma barakto en Vikipedio kadre de la tielnomata "[[Io-ujo-batalo]]": [[Vikipedio:Baloto/Landonoma unueco]] - fina rezulto de la diskuto, baloto en 2009. == Notoj por mi mem == :2024-05-10: tagaj listoj reviziitaj ĝis la [[13-a de majo]] (lundo) <!--Rémi sim ankaŭ kontribuas, ekz. pri 7-a de julio--> :{{ŝ|ruĝaj ligiloj}} :La multegaj fuŝaj anonciloj pri neekzistaj portaloj parte menciiĝas en [[Vikipedio:Lua/Petoj/Arkivo]] :ŝanĝi kolorojn en germana GIMP: Ferben, Abbilden kaj Farbvertauschung. :Pliaj listoj forigindaj [[Alfabeta listo de la deputitoj de la 14-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko|1]] [[Listo de la francaj parlamentaj periodoj|2]], [[Listo de la deputitaj distriktoj de Loire-Atlantique|3]], [[Listo de la deputitaj distriktoj de Loire-Atlantique|4]] Ekzemplaj ĝermaj artikoloj pri Italio [[Muggiò]] kaj [[Arese]]<!-- dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} alto = {{Vikidata ero|p-kodo=P2044}}, CO ĝis Colonno --> (por frakcio elturniĝo laŭ [[Camo]]), pri Francio [[Chanaz]] aŭ [[Geloux]] (por nova paĝo de franca komunumo: [[Flassigny]] en Mozio), [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Tresques&action=edit&oldid=8354148 Tresques simple] aŭ [[Civrac-en-Médoc]] por Ĝirondio (kaj [[Bonnay]] por apartigilo), pri Rusio [[Orsko]], pri Skotlando [[Ayr]], pri Anglio ekz. [[Bathford]] kaj pri Usono [[Daytona Beach]], [[Evanston]] aŭ nun ĝerme [[Alturas]], por escepte malurbajurboj ankaŭ [[Dunseith]] aŭ [[Rolette]] (kantono minimuma ekz. [[kantono Yolo]], censa retejo ekz. [[Hollister]])- pri Rumanio [[Sânandrei]].<!--{{Ĉi tiu artikolo|temas pri la rumania komunumo [[Letea Veche]]. Atentu ke ankaŭ ekzistas tre similnoma [[---]].}} --> Pri la tre katolika Italio: en [[Barzio]] patronas '''Alessio''' Bergama, en [[Basiliano]] '''Andreo''', en [[Crandola Valsassina|Crandola]] '''Antonio''' la Granda, en [[Barzago]] '''Bartolo''', en [[Cesana Brianza|Cesana]] Firmo+Rustiko, en [[Cremeno]] '''Georgo''', en [[Azzano d'Asti|Azzano]] '''Jakobo pli aĝa''', en [[Bulciago]] '''Johano Ev.''', en [[Cernusco Lombardone|Cernusco]] '''Johano Bapt.''', en [[Castions di Strada|Castions]] '''Jozefo''', en [[Castello di Brianza]] '''Laŭrenco''', en [[Cusio]] '''Margareta''', en [[Entratico]] '''Marteno''', en [[Costa Masnaga]] la levo de '''Maria''', en [[Colle Brianza]] '''Miĥaelo''', en [[Cividate al Piano]] '''Nikolao''', en [[Ampezzo]] '''Petro+Paŭlo''', en [[Viale]] '''Roĥo''', en [[Terno]] '''Valenteno''', en [[Missaglia]] '''Viktoro''' kaj en [[Barzanò]] '''Vito''' ktp. p417: [[Montiglio Monferrato]] "Kristana patrono estas la sanktulo [[{{#invoke:Wikidata|claim|P417}}]], kies memortago sekve estas la komunuma festotago." : referencoj por patrono (kopiu en redakta modo): <ref name="patrono1">[https://www.santodelgiorno.it/patroni/valle-salimbene/ informoj en la retejo ''santodelgiorno.it''] ({{it}})</ref><ref name="patrono2">[http://www.comuni-italiani.it/018/169/ informoj en la retejo ''comuni-italiani.it''] ({{it}})</ref> :... [[]], kies memortago sekve estas la komunuma festotago.<ref name="patrono1"/><ref name="patrono2"/> p47: La teritorio havas komunan limon kun <nowiki>{{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj|parameter=link}}</nowiki>. Informkeste: <pre> | dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} | blazono = {{#invoke:Wikidata|claim|P94}} | najbaraj_komunumoj = {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}} | nomo_de_loĝantoj = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P1549}}'' | patrono = {{#invoke:Wikidata|claim|P417|parameter=link}} | festo = | tipo1= reliefo | zomo = 10 </pre> Ekzemplo por aldono de sendependa ekstera mapo por paĝoj en kiuj mankas ĉiaj bildoj: [[Gonnoscodina]]. Por senespere malplenaj tekstoj pri {{Brazilo}}: [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/ekzemplo Brazilo MG]]. Ankaŭ tiam ankoraŭ necesas a) adapti mikroregionon kaj se necese mezoregionon, kontroli kaj en kazo de vikidatuma vakuo nevidigi la retejon, c) en vikidatumoj aldoni priskribon kaj ĉ) adapti la nombron de loĝantoj al la plej lasta indiko. Rilate al tio: d: TiagoLubiana ‎ →‎ Municipalities of Minas-Gerais/Brazil... Ĝenerale: apartigilo ekz. [[Saint-Just]]. En 2022 funkcianta ligilo al la ANB en Vieno: [[Ellen Gregory]] ([[Peasedown St. John]]). Kantista ĝermo ekzemple [[Katrina Leskanich]] kun grupo [[Katrina and the Waves]]. Por ne devi tajpi ĝin permane aŭ elserĉi ĝin pli komplike, jen por mi mem la ligilo pri la [[Specialaĵo:Protokolo/delete|protokolo de forigoj]]. * Noto ekzempla <small>''bildo tiom aĝa ke probable ĝi estas jam sen-kopirajta, sed tiom malbonkvalita, ke ne indas konservi ĝin aŭ transporti al la vikimedia komunejo''</small> Rumanio, <ref: [https://web.archive.org/web/20130613102945/http://exonyme.bplaced.net/Board/Thread-Siebenb%C3%BCrgen-Banat-Kreischgebiet-Marmarosch-Maramuresch-Neue-korrekte-ON-Liste germanlingvaj loknomoj, listo arkivigita je junio 2013] ({{de}})</ref> * [[Scornicești]] aŭ [[Giurgiu]] por ne montri la grafike tre modestan situomapon el vikidatumaro * [[Vikipedio:Vikidatumoj/Ĵusmortintoj]] * Pri Panĝabo / Panĝabio ŝajne ĝis printempo 2023 la difino de vortaro.net kaj de papera PIV en la eldonoj de 1970 ĝis 2020 ankoraŭ estis lando = Panĝabo, sed almenaŭ en 2026 estas lando = Panĝabio. Ĉar Didcorn jam je l' 23 jun. 2023 notis la novan PIV-an difinon en la paĝo [[Panĝabo (Barato)]], mi konjektas ke jam tiam B. Wennergren ŝanĝis la kapvorton en la reta PIV-datumaro. Domaĝe ke tio ne sincere dokumentiĝis, sed ĉiukaze nun kun bona konscienco eblas varbi por tutnova landonomo "Panĝabio". 00:40, 13 feb. 2026 (UTC)[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) === Krome teknike: === * {{ŝ|Post diskuto ne forigita}} ekzemplo [[Diskuto:Jacob Schwartz]] * [[:Vikipedio:Mallongaj paĝoj kiuj ne estas ĝermoj]] * [[:Kategorio:Nun en Komunejo]] * [[:Kategorio:Tujforigendaj artikoloj]] ([[Ŝablono:Forigu tuj|ŝ]]) * [[Specialaĵo:Neuzataj bildoj]] * [[Vikipedio:Forigendaj artikoloj]] * [[Vikipedio:Alinomendaj artikoloj]] * [[Vikipedio:Problemaj uzantoj]] * [[Specialaĵo:Forbarlisto_de_IP-adresoj]] ::>> ATENTU Mesa, Arizono {{uzanto2|~2025-53015-3}} 2025 9 7, ĝis nun nenio plu, ĉiuj saĝaj redaktoj, kontrolite fine de aŭg. 2026 ::>> KAJ Luksemburgio {{uzanto2|~2025-56511-3}} 2025 9 9, same ĝis nun nenio plu, ĉiuj saĝaj redaktoj, kontrolite fine de aŭg. 2026 ** [https://eo.wikipedia.org/wiki/Specialaĵo:Forbarlisto_de_IP-adresoj?wpOptions&#91;&#93;=userblocks&wpOptions&#91;&#93;=autoblocks forbaritaj IP-adresoj] ** [https://eo.wikipedia.org/wiki/Specialaĵo:Forbarlisto_de_IP-adresoj?wpOptions&#91;&#93;=userblocks&wpOptions&#91;&#93;=autoblocks&wpOptions&#91;&#93;=tempblocks porĉiam forbaritaj IP-adresoj (estu malplena)] * [[Vikipedio:Markitaj versioj/reviziantoj‎]] * [[Vikipedio:Roboto/Permespeto]] ** {{UzuloKontilo|Taylorbot}} [[Specialaĵo:Rajtoj_de_uzantoj/Taylorbot|rajtigo]] ĝis 2024-04-08 14:48 ** {{UzuloKontilo|Taylor 49}} [[Specialaĵo:Rajtoj_de_uzantoj/Taylor_40|rajtigo]] ĝis 2024-04-08 14:48 ** {{UzuloKontilo|Ĉaŭ-ĉaŭ-bot}} [[Specialaĵo:Rajtoj_de_uzantoj/Ĉaŭ-ĉaŭ-bot|rajtigo]] * [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo]] * [https://xtools.wmcloud.org/adminstats/eo.wikipedia.org/2022-12-01/2023-12-01 Administraj agoj] * [[Uzanto:ThomasPusch/emblemoj|emblemoj je justa uzo]] ({{ŝ|Librokovrilo}} kaj {{ŝ|emblemo}}) * [http://tekstaro.com tekstaro.com] - elektronika lingvoscienca tekstaro (AKK korpuso) de Esperanto * [https://viewer.onb.ac.at/10045F99/ historia Jarlibro 1923] kiel ekzemplo * koncizeco de artikolaj titoloj: ekz. [[Raduĵnij (Ĥanta-Mansio)]] * [[Uzanto:Jura1/articles with Wikidata item without statements]] * en Informkesto geografiaĵo, |arkitekto ligado = ne<!-malŝaltas aŭtomatan ligadon-->. * [[Vikipedio:Listo de artikoloj kiuj ekzistas en multaj lingvoj kaj forestas en la esperanta Vikipedio]] * naciaj himnoj: loka alŝuto necesis por la [[nacia himno de la Demokratia Respubliko Kongo]] (por [[Sieraleono]] tamen ne) {{ŝ|apartigila paĝo}} {{apartigila paĝo|provejo}} {{ŝ|aliaj signifoj}} {{aliaj signifoj|provejo}} {{Kategoria alidirekto|provejo}} * {{ŝ|Malneŭtraleco}} {{ŝ|sen fontoj}} Ĉiuj pensas {{Kiu?}} '''Ŝablonoj''' por marki dubendajn teksterojn: {{kiuj?|tekstero}} [[Vikipedio:Kontrolebleco]] aŭ {{laŭ kiu?|tekstero}} pri [[Vikipedio:Evitu nebulajn vortojn]]. Kaj <s>streki</s> tiel ĉi. === Kelkaj pliaj ekzemploj === * Multkolumna: <nowiki>{{multkolumna}} {{kolumnorompo}} {{finmultkolumna}}</nowiki> * film[[afiŝo]]: [[:Dosiero:SW - Empire Strikes Back.jpg]], [[:Dosiero:Mes héros afiŝo.jpg]] * <code><nowiki><span style="color:red"> </span></nowiki></code> Vidu: [[Helpo:Evitindaj HTML-etikedoj]]. * Komento pri kapricaj pseŭdovortoj meminventitaj: "Bonvolu ne simple inventi iujn pseŭdovortojn kaj nomi ilin "esperantaj". Ekzemple la vorto "..." en '''Esperanto''' simple ne ekzistas. Similforma vorto ekzistas en la antikvgreka, sed la malnovgreka klare estas alia lingvo. Sed en Esperanto oni decidis kontraŭ propra vorto por tiu aĵo, kaj simple nomas ĝin "...". Koncize: se vi ne scias kiel nomiĝas iu vorto en Esperanto, iru al alilingva teksto pri la temo, tie en la listo pri lingvoj maldekstre elektu la vorton Esperanto kaj sekvu la tekston tie. Kaj se vi volas proponi iun alternativan nomigon, nepre faru tion nur citante elstarajn esperantlingvajn fontojn kiel referencoj kaj prefere prezentu viajn esperantlingvajn referencojn unue en la diskutpaĝo. " * bonaj vortumoj pri lingve problemaj paĝoj estas <nowiki>{{polurinda|kelkaj frazoj sufiĉe strangas lingve, eble pro iu lingva interfero|listigi=ne}} (ne forgesu la finaĵon "|listigi=ne", tre gravan se oni jam en la paĝo notis la problemon) kaj {{pluraj problemoj|gramatiko|ligiloj}} resp. {{pluraj problemoj|esperantigu referencojn}}</nowiki>. * [[Vikipedio:Ne faru originalan esploradon]], mallongigite [[VP:NOE]] - krome entute ligilon al la listo [[Vikipedio:Kio Vikipedio ne estas|Kio Vikipedio ne estas]] * [[Henriko la Birdisto]] estas bona ekzemplo, kiel bone meti en vikidadumaron neprecizan naskiĝdaton ("ĉirkau") kaj historian landon de naskiĝ- kaj mortodato. * [[Diskuto:Delfo]] estas modelo de konciza noto, ke ne eblas simple ŝanĝi landonomojn en tekstoj laŭ persona bontrovo. * [[Auckland]] estas modelo de pluraj bildoj en informkesto, sen atento de tio kio estas en vikidatumoj. :Navigilon per simpla listo: |bodyclass = hlist, vd. [[Alta Savojo]]. * Ekzempla bildo por ĝustigo de antaŭe fuŝa nomo en la komunejo [[:dosiero:Ŝraŭbeco dekstra maldekstra.png]] * Ekzemplo pri bona referenco al PIV estas en [[Moliso]]. :Krome [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/testo pri Hungario|jen ŝablona testejo]] kaj [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Jap SO 60|modelo olimpika]] <!-- En [[Ĝirondio]] ĉio pretasas, en [[Nord]] nur mankas 60/64 en ar. Douai. En Ĉarento nur ar. Confolans pretis je 23-04-17, Pri Kaleza Markolo bonus almenaŭ havi ar.-paĝojn. Indre (preta je 23-04-17) + Ardennes (3 23) kompletas. :La pola urbeto Dębica jam havas loĝantaron laŭ dato fine de 2020 ... --> :Jen ankoraŭ monto da fuŝetoj en [[Projekto:Korektado de parametroj de ŝablonoj/11]], ankaŭ kun aliaj finaj nombroj kompreneble :Pri olimpikoj: [[:dosiero:Irlanda Olimpika Komitato.png|jen ekzempla NOK-emblemo]]. Ĉe la anglalingvanoj, <nowiki>{{Infobox country Olympics}} forĵetiĝis, rekomendatas {{Infobox country at games}}</nowiki>. Povus esti plisimpligo... <!--Ampleksa listo resuma estas tiu de Turkio.--> :La ukraina [[Kalush Orchestra]] estas ekzemplo por <nowiki>{{vikidatuma listo|p-kodo=P527|modo=kaj}}</nowiki>. [[kantono Delta (Miĉigano)]], plej frua versio, kiel modelo de nova kantono-ĝermo. [ + <nowiki>|nomo_laŭ= ''{{#invoke:Wikidata|claim|P138}}''</nowiki> ] [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/tutnova biografia ĝermo|tutnova biografia ĝermo]], NO: [[Karasjok]], frua versio... : {{Norvegio}}: ekzempla mikroĝermo lago: [[Evangervatnet]]. : {{Finnlando}}: [[Ceditaj areoj (Finnlando)]] - <nowiki>{{pluraj problemoj|informkesto|iwiki|vikiigu}} {{ĝermeto}}</nowiki> : {{Francio}}: por postrevoluciaj variaj loknomoj: Post la [[franca revolucio]] de [[1789]], kiam oni volis plene elradikigi ĉiujn kristanajn loknomojn, la loĝloko por kelkaj jaroj ricevis la fantazian nomon ''..'' (".."). : ekzemplo de mallibera emblemo: [[:Dosiero:Irlanda Olimpika Komitato.png]] : [[Uzanto-Diskuto:Badak Jawa|pri dubindaj ruĝaj ligiloj]] : konvencioj de Monato (https://www.monato.be/konvencioj.php) : p971: kategorio kombinas temojn : p4566: vikimedia enprena retligilo : banderoloj super paĝoj: se ne taŭgas, subpremu per ":|sen banderolo= jes". <!-- eltondita kaj rektigita taillé et redressé cropped and and straightened geschnitten und begradigt https://unalengua.com/ipa-translate +++ ... Oficiala paĝo en la retejo] ''[[facebook]]'' ({{fr}}) Modelo por transpreno de pliaj informoj el vikidatumoj | latitudo={{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=latitude}} | longitudo={{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=longitude}} justa uzo ekzemple: [[Nacia Muzeo de Bosnio kaj Hercegovino]] nurteksta emblemo: [[Somera Olimpiko 1992]] Kaj flanke: Moutichou supozeble estas Eŭropa volontula servo NURMAJUSKLO=KRIADO [de:Diskussion:Spielercharakter] Veljavoj: UN 14 jul. 2022 Kwamikagami Breslaŭo de: subteno fare de Wietek. ia: [[sesdekuma sistemo]] Arno, [[tunela efiko]] Narv., [[tombejo ĉe Kettwiger Tor]] Longh., [[Randal Kolo Muani]] kma. Domin., [[Oleata acido]] Pino. Por la 4-a ĝis 8-a de aprilo '23: Plenigindas ankoraŭ unuavice la navigiloj pri departemento Kaleza Markolo, Nordo, Aisne, Oise, Somme, Ĝirondio, Haut-Rhin kaj Drôme (intertempe ĉio pretas, ĉu?) --> Kaj fine, la ordo fine de paĝo estas: :1. Notoj :2. Referencoj :3. Literaturo :4. Vidu ankaŭ :5. Eksteraj ligiloj :6a Navigiloj :6b ŝablono bibliotekoj :6c sablono vivtempo :6ĉ ĉiuj kategorioj IHD de 2000, bona ligilo: [[Santo Antônio do Retiro]] LV: noto - Suda Kuronio aŭ Dienvidkurzeme havas bonajn vikidatumajn etikedojn. Forpreno de centoj da kestoj pri neekzistaj portaloj: mi matene la 12-an de sept. 2023 metis indignitan noton al sume 49 diskutpaĝoj, kaj en ĉiuj 49 tri tagojn pli poste, vespere la 15-an diplomatigis la lingvaĵon kaj pli konkretigis mian proteston. Vikidatumoj: kialoj pri evitindeco: ekzemple informfonto ne klaras ([[d:Q130285291]]), bildo de malbona kvalito ([[d:Q132769746]]), la fonto indikas ke la informo ne precize konatas ([[d:Q130285298]]), malpli preciza indiko ([[d:Q42727519]]), konfirmo de la referenco ne eblas ([[d:Q21655367]]), konate nefidinda fonto ([[d:Q22979588]]) -- [[d:Q52105174|listo]] Ŝablono "CURRENTYEAR" jam funkcias en Esperanto: <nowiki>{{LOKAMONATONOMO}} {{LOKAJARO}}</nowiki> == Listo de farindaĵoj == * plenigi ruĝajn ligilojn en [[Louis-Nicolas Clérambault]] kaj krei paĝon [[Jacques Berthier]] (ne Jacques Bergier, GL 154, 156, 168.1, 286, 321, 345.2, 445, 446, 386, 390, 618.2, 634.2, 657.6). Noteto: [https://gov.genealogy.net/item/show/TPKKOVJN79TB Ŝtepkov Stepkau], [https://mapcarta.com/de/18499296 Dolny Lazany Unter Losau] [https://www.wikidata.org/wiki/Q77034024 Oponešice Oponeschitz] [https://gov.genealogy.net/item/show/OPOICEJN79TA *] : Uzanto arbarulo, usonano ''Silvio Curtis'', mis"ĝustigis" la tekston [[Delfo]] en okt. 2023. * Mutichou multe aktivis por marborda Ĉarento proks. en 2014, sed poste ne plu, evidente ĉar la montego pri aliaj mankaj komunumaj artikoloj en Francio aspektis supergranda... == Ĉu aŭ kiel uzanto registris sian sekson en vikipedio == Multaj uzantoj ne aparte elektas biologian aŭ [[Socia sekso|"socian" sekson]] en vikipedio - fakte temas nur pri la lingva, [[gramatika sekso]] - kaj aŭtomate estas senseksaj. Sed se indikiĝas biologia sekso, tiam la ŝablono {{ŝ|GENDER:nomo|li|ŝi|ŝi aŭ li}} malkaŝas kion la uzanto notis en siaj teknikaj preferoj. <!-- {{GENDER:x|li|ŝi|ŝi aŭ li}} --> == Vandalaĵoj == [[:de:Wikipedia:Vandalismusmeldung/Archiv/2023/09/23|germane je 2023 09 23]] == mapo de SAT-amikaro == La esperanta mapo de SAT-amikaro pri eŭropa franclingvio en arkivigita formo, kiel notita en la paĝo [[Metz]]: [https://web.archive.org/web/20230423070506/https://satesperanto.org/eldonkooperativo/IMG/jpg/Mapo201107.jpg artikolo "Esperanta mapo de Eŭropa franclingvio"] en retejo de la asocio [[SAT-Amikaro]], la franclingva branĉo de [[Sennacieca Asocio Tutmonda]], arkivigite laŭ stato de aprilo 2023. == Kaj mapoj sendepende de informkesto == Pri sendependa skaligebla mapo vidu [[Gonnoscodina]] en Sardio, kaj pri sendependa reliefa mapo la vilaĝeton [[Woolsthorpe-by-Colsterworth]] de Newton: <pre> {{Situo sur mapo|Anglio|Floso=left|Titolo=|Teksto= | Lat-g = 52 | Lat-m = 48 | Lat-s = 35 | Lat-dir=N | Lon-g = 0 | Lon-m = 37 | Lon-s = 43 | Lon-dir=U | Larĝo=180 | Mapospeco=reliefo | montrukoordinatojn = ne }} </pre> Uzata en teksto [[Mangone]], pri kiu ne ekzistas ajna bildo en la komunejo, rezultas {{Situo sur mapo |Italio Kalabrio |Floso=left |Titolo={{centre|situo de Mangone en [[Kalabrio]]}} | Lat-g = 39 | Lat-m = 12 | Lat-s = 0 | Lat-dir=N | Lon-g = 16 | Lon-m = 20 | Lon-s = 0 | Lon-dir=E | Larĝo=180 | Mapospeco=reliefo | montrukoordinatojn = ne }} <pre> {{Situo sur mapo |Italio Kalabrio |Floso=left |Titolo={{centre|situo de {{paĝonomo}} en [[Kalabrio]]}} | Lat-g = 39 | Lat-m = 28 | Lat-s = 0 | Lat-dir=N | Lon-g = 16 | Lon-m = 20 | Lon-s = 0 | Lon-dir=E | Larĝo=180 | Mapospeco=reliefo | montrukoordinatojn = ne }} </pre> kun ebla noto <pre> <!-- la sekva aldona mapo precipe metiĝas ĉar absolute mankas iuj uzeblaj bildoj en la komunejo --> </pre> <span style="font-family: Papyrus; font-size: 12pt"><font style="color: black"> Bela tekstero en literaro "Papiro" </span> <hr> {{ŝ|Ludovica}} {{ŝ|polurinda|la teksto parte malfacile kompreneblas. Aparte pri temo tiom esotera necesas plejeble klara lingvaĵo. Ĝeneralan noton vidu diskutpaĝe|listigi=ne}} == Tabelomodelo == : {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |- ! rowspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | lando ! colspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | loĝantaro ! colspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | MEP ([[Malneta Enlanda Produkto|nominala]]) ! colspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | MEP ([[Aĉetpova egaleco]]) ! colspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | [[indico de homa disvolviĝo]] 2021 |- ! en milionoj!! en la mondo ! en milionoj da [[USD]]!! en la mondo ! en milionoj da [[USD]]!! en la mondo ! indico!! loko |- |} pri koreaj latinliterigoj Yale/McCune/RT vd. [[:de:Diskussion:Yoon Suk-yeol|Yoon Suk-yeol]] == Listo de biografioj, forigataj el la ĝenerala spaco laŭ decido de [[VP:FA]] == La listo teknike ankoraŭ utilas por iom-post-ioma revizio de ĉiuj notitaj biografioj. Post revizio eblas forviŝi la titolojn el la listoj, kiuj do laŭgrade malgrandiĝos.... {| cellspacing="0" |- |- bgcolor="#ffeebb" |&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - A|A]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - B|B]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - C|C]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ĉ|Ĉ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - D|D]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - E|E]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - F|F]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - G|G]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ĝ|Ĝ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - H|H]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ĥ|Ĥ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - I|I]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - J|J]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ĵ|Ĵ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - K|K]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - L|L]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - M|M]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - N|N]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - O|O]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - P|P]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Q|Q]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - R|R]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - S|S]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ŝ|Ŝ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - T|T]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - U|U]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ŭ|Ŭ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - V|V]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - W|W]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - X|X]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Y|Y]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Z|Z]]''' |} Noto pri Hans Wingen, jen intersavite http://www.ipernity.com/blog/bernardo/137656 Propra verko alŝutita al eo-vikio, sen premo nepre ŝovi ĝin al la komunejo, kiu ne en ĉiu kazo estas bona ŝovo: {{ŝ|Propra|GFDL|NK=1|cc-by-sa-3.0}}. Vidu ankaŭ [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Migrado de la licencoj GFDL al GFDL + krea komunaĵo 3.0 por loke stokataj bildoj diskuton de sept. 2024 pri granda projekto realigi migradon de GFDL al GFDL+CC en eo-vikio]]. == Taglibro == :7-a de decembro 2023: vastigoj de la komunumoj de [[distrikto Höxter]] :8-a kaj 9-a de decembro 2023: vastigoj de la komunumoj de [[provinco Leĉo]], [[Apulio]], kun loĝantaroj de 2023, ankaŭ metitaj ĉie en vikidatumoj, kaj metoj de bildoj :10-a de decembro: 2/3 pri komunumoj de [[provinco Salerno]], [[Kampanio]], nur kontrolo ĉu ĉiuj ecoj de kontentiga ĝermo estas, kaj adapto de bildoj; kontrolo de bildoj sub justa uzo :11-a de decembro: lasta triono pri komunumoj de [[provinco Salerno]]; :12-a ĝis 17-a de decembro: finoj de diskutoj pri alinomendaj artikoloj :18-a de decembro: kelkaj urboj kaj kantonoj de Usono :19-a de decembro: aktualaj loĝantaroj de ĉiuj komunumoj de Germanio al stato fine de 2022 :20-a kaj 21-a de decembro: alinomendaj artikoloj - vasta arkivigo :22-a kaj 23-a de decembro: diskuto pri forigendaĵoj, romanco kaj romantikismo :24-a de decembro: Hungario kaj orienta Pollando :25-a de decembro: informkestoj pri futbalo :26-a de decembro: diversaj, i.a. Volodimir Pacjurko kaj Himno de Ukrainio, Kromsigno :27-a de decembro 2023: temoj pri Kolombio :28-a kaj 29-a de decembro: [[ILEI]], branĉoj kaj aktivuloj, britaj/francaj esperantistoj ‎ :29-a ĝis 30-a de decembro 2023: komunumoj de graflando [[Surrey]] (GB) kaj [[provinco Romo]] (IT) :31-a de decembro 2023: komunumoj de la [[provinco Latino]] (IT) :1-a ĝis 2-a de januaro 2024: komunumoj de la [[provinco Frozinono]] (IT) :3-a ĝis 4-a de januaro 2024: komunumoj de la [[provinco Viterbo]] (IT), multaj paĝoj komenciĝantaj per "Sant'Angelo..." :5-a de januaro 2024: komunumoj de la [[arondismento Rouen]] (FR) komencitaj, [[Komitato de UEA 1980-1983]] kaj ĉirkaŭaj temoj :6-a ĝis 7-a de januaro: komunumoj de [[distrikto Neunkirchen]] (AT), aŭstraj/svisaj/nederlandaj esperantistoj :7-a ĝis 10-a de januaro: komunumoj de la [[arondismento Rouen]] (FR) finitaj, sume estas 216 artikoloj :10-a kaj 11-a de januaro: malaperintaj komunumoj de [[Manche]] (FR), komunumoj de la arondismento Dieppe (A-E) :11-a ĝis 12-a de januaro: komunumoj de la provinco Rieti finitaj (O-Z), nun ĉiuj komunumoj pri [[Latio]] (IT) aktualas :12-a ĝis 14-a de januaro: komunumoj de la arondismento Dieppe (F-Z) finitaj, sume estas 343 artikoloj ... :23-a ĝis 26-a de februaro: 200 artikoloj pri [[provinco Pavia]] ektraktitaj, la kampo neniel pretas, sed pluajn levojn al artikolaj ĝermoj mi faros ne per kampanoj de tutaj tagoj, sed iom post iom, en grupoj de eble dek paĝoj - la ne jam traktitaj artikoloj jam estas sen eraroj, nur estas ĝermetoj kun tro malmulta enhavo. samtempe: paĝoj pri dulingvaj Esperanto-vortaroj samtempe: multaj malatentataj tekstoj de la listo [[Uzanto:RBT/Enkategoriigoj/Naskiĝintoj kaj mortintoj/Listo2|'''"listo2"''']]. ... :fine de aŭgusto 2024 [[provinco Gvadalaĥaro]] ĝis A-P, pretaj, Q-T nur parte, aktualaj loĝantoj sube mankas (T sen kontrolo de poŝtkodo), U-Z nur baze ektraktita informkeste... === Atentindaj paĝoj 2025 === * [[Ĝardenoj de Herrenhausen]] (2925-8-27) == Subpaĝo ankoraŭ == * [[Uzanto:ThomasPusch/olimpikaj teamoj liste]] * tre dubindaj alidirektigoj: [[Specialaĵo:Kontribuoj/Yeagvr]] (ĝis 2019 je nomo Mvvnlightbae), naciisma italo, laŭ propra aserto ne komprenanta Esperanton, sed la homo sukcesas verki kompreneblajn redaktoresumojn, do tamen iomete regas la lingvon * [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Prettau&diff=prev&oldid=8552591 foje indas bremsi casteloboton (jen fine de 2023)]. * pri novaj aktoraj biografioj modeloj povas esti [[Grayson Perry]] aŭ [[Trevor Noah]] de 2024-09-39. * unua resumo dum revizio de jaraj listoj povas esti "enpaĝigo laŭ la aliaj listoj - ĉiuj eventoj de sama jaro al unu linio, kaj komenco de koncizigo" * [[/Ukr]] * polaj distriktoj: plej bone ekhavi norman historian ĉapitron, surbaze de [[Tuchola]], sed kun konsidero de [[reĝa Prusio]] == Referencoj == {{referencoj}} == Fonto == * La unua versio de tiu-ĉi teksto ekestis surbaze de la germana koresponda vikipedia artikolo laŭ la stato de la 16-a de oktobro 2024. <ref name="PIV">[https://vortaro.net/#aedo_kd artikolo ''aedo'' en la] [[Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto]] (PIV), eldono de 2020, reta versio, ankaŭ jam en la eldono de 2002, presita eldono, paĝo 50</ref> {{referencoj}} {{ŝ|polurinda|mankas ĉia informkesto, iuj grafikaĵoj, eksteraj ligiloj, referencoj: tiel ĉi la malmultaj frazoj donas malmultajn informojn|listigi=ne}} == Atentendaj diskutoj == [[dosiero:Kontakto 1987 - la kvar kategorioj de facileco.png|eta|5ra|<!--la dokumenta eltondaĵo ĉiukaze estu en uzo, tial mi jen metas ĝin ankaŭ ĉi-tien-->]] * [[Vikipedio:Forigendaj artikoloj/Arkivo/2021#Kategorio:Urboj de Germanio laŭ alfabeto]] * [[Kategorio-Diskuto:Malfermaj stelamasoj]] {{farite}} 2024-11-01 * {{flago|Italio}} [[Kategorio-Diskuto:Komunumoj de Italio]] * {{flago|Japanio}} [[Kategorio-Diskuto:Gubernioj de Japanio]], [[Projekto:Esperantigo de japanaj regionoj kaj gubernioj]] :: Resume: Aparte problemaj estas '''Aiĉi''' 0 kun [[Nagojo]], '''[[Diskuto:Gubernio Ĉiba|Ĉiba]]''' 1 ([https://www.monato.be/2003/008142.html Monato 2003]), '''[[Diskuto:Gubernio Hiogo|Hiogo]]''' 0 kun [[Kobeo]], '''[[Diskuto:Gubernio Ivate|Ivate]]''' 0 kun [[Morioka]], '''[[Diskuto:Gubernio Jamaguĉi|Jamaguĉi]]''' 0 kun [[Ŝimonoseko]], '''[[Diskuto:Gubernio Jamanaŝi|Jamanaŝi]]''' 2 (E-domo, blog), '''[[Diskuto:Gubernio Kagavo|Kagavo]]''' 0 kun [[Takamacu]], '''[[Diskuto:Gubernio Mijagi|Mijagi]]''' 0 kun [[Sendajo]], '''Sajtama > [[Diskuto:Gubernio Saitama|Saitama]]''' 0, '''[[Diskuto:Gubernio Ŝiga|Ŝiga]]''' 1 (JEK 2016) kun [[Ocu]], '''[[Diskuto:Gubernio Ŝimane|Ŝimane]]''' 2x (Monato + ES Kebekia) kun [[Macuo]] kaj '''[[Diskuto:Gubernio Toĉigi|Toĉigi]]''' 2. * [[Ribelo de Grandpolujo]], [[komisiono por trovo de loknomoj]] * [[/redaktoresumoj]] * noto pri miks-lingvaj fantaziaj "pseŭdovortoj" en la diskuto pri [[Zábřeha montetaro]]. * Ĉiba, budhisma templo en [[Jocukaidō]] * por eble postaj paĝoj: [[/stacio Omija|stacio Omija]] * dubindaj orfoj/ĝermetoj/malaktualaj: [[aglomeraĵo de Kielce]], [[aglomeraĵo de Poznano]] * Kial [[Holon]], ne Ĥolon kiel estas skribite? * Roberto kaj Narvalo pri [[Theodore von Kármán]] * Petr: kio pri [[Fervojlinio Šumperk–Krnov]] * strangaj ligiloj en paĝo [[Sidamoj]] * kion fari per {{ŝ|Laŭĝenro}} de Airon90... * [[/gazetejo.org]] * [[/uzanto pruno]] * Ekzemplo [[Rehden]]: {{Tiu ĉi artikolo|temas pri la komunumo ''Rehden'' en nordokcidenta Germanio. Samnoma komununumo ĝis 1945 ankaŭ ekzistis en nordorienta Germanio: sekve de la [[dua mondmilito]] ĝi doniĝis al la komunisma [[Pola Popola Respubliko]], la germana loĝantaro estis forigita kaj nun la loĝloko nomiĝas [[Radzyń Chełmiński]].}} * [[/ne sovaĝan esperantigon]] == Plia kopiebla atentiga kesto == {{polurinda|en la paĝo listiĝis amase tro da fotoj kaj grafikaĵoj, kompare al la malgranda teksto. Necesus elekto, aparte al tiuj fotoj kiuj vere temas pri tiu ĝi loko kaj ne montriĝas ankaŭ en aliaj paĝoj. Ankaŭ eblas meti iujn 4-5 fotojn al vikipedia galerio (tiun trukon ĉi tie jam aplikas la 4 fotoj ĉiuj nomataj "plaĝo en Ustka")...|listigi=ne}} {{polurinda|la informoj ĉi tie estas de 2006, de antaŭ 19 jaroj! Ĉu ankaŭ la indiko pri la estro tiom aĝas? Ĉiukaze aktualigo nepras|listigi=ne}} == Aktualigenda == Tia ŝablono ne estas esperante, sed jes ja angle [[:en:Template:Update]], france [[:fr:Modèle:Mettre à jour]], hispane [[:es:Plantilla:Desactualizado]] ktp - tial la ŝablonoj por enkopiado en tiujn vikipediojn estu ĉi tie. == Agendo == Necesus kontroli la fonton de [[Vladimir Sutkovoj]] se ĝi denove legeblos. 2025 09 16 :Ankoraŭ la fonto ne relegeblas, eble ĝi definitive mortis. 2025 09 27 TP Oktobre, novembre, decembre same. Sendube ĝi definitive mortis, ankaŭ la itala baza datumbaza retejo everk.it, kaj ankaŭ sendepende de tio propra retejo de ALE. 2026 01 12 TP * [[Diskuto:Adidas Al Rihla (pilko)]] 2026 01 12 TP Rekontroli kaj agi post pli-malpli semajno * [[Diskuto:Peskaro]] temo "fotomuntaĵo", tasko por roboto, 2026 01 13 TP Rekontroli kaj agi post pli-malpli semajno * [[Uzanto-Diskuto:Super nabla#Naskis v naskiĝis]] 2026 01 16 TP Rekontroli kaj agi post pli-malpli semajno == Sporto == Jen unua ekzempla teksto pri plej bona turnira manpilkistino: [[Linnea Torstenson]] en 2010. [...] ", post kiam la antaŭajn 4 jarojn li jam estis membro en la nacia teamo de sub-17-jaruloj kaj aliaj junulaj naciaj teamoj" == Modeloj == :Por ĝemelaj komunumoj en Germanio ekzemple [[Bad Honnef]] (kutime kun franca kaj orientgermana partnero kaj ankoraŭ iuj aliaj) :Por uzo de "informkesto monto" vidu la ekzemplan paĝon [[Mount Bartle Frere]], kie ankaŭ estas ekzempla teksto kun uzo de pluraj vikidatumaj parametroj. :Se tre mankas ĉia bildo kaj la informkesto ne bezonas la bildo p18: [[Dosiero:{{#invoke:Wikidata|claim|P18}}|eta|maldekstra|300ra|{{ŝ|centre|komunuma impreso}}]] == NRV == Plene ne ekuziĝis ĝis nun la navigiloj * {{ŝ|urba regiono Aachen}} - jam {{farite}} 2026-01-24 * {{ŝ|distrikto Ennepe-Ruhr}} * {{ŝ|distrikto Euskirchen}} * {{ŝ|distrikto Gütersloh}} * {{ŝ|distrikto Herford}} * {{ŝ|distrikto Hochsauerland}} - {{farite}} 2026-08-28 * {{ŝ|distrikto Kleve}} * {{ŝ|distrikto Lippe}} * {{ŝ|distrikto Mark}} * {{ŝ|distrikto Minden-Lübbecke}} * {{ŝ|distrikto Mettmann}} * {{ŝ|distrikto Neuss}} * {{ŝ|distrikto Oberberg}} * {{ŝ|distrikto Olpe}} * {{ŝ|distrikto Recklinghausen}} - {{farite}} 2026-08-25 * {{ŝ|distrikto Rhein-Erft}} - {{farite}} 2026-08-24 * {{ŝ|distrikto Rhein-Sieg}} - jam {{farite}} 2026-01-24 kaj * {{ŝ|distrikto Wesel}} - {{farite}} 2026-08-24 --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:21, 24 jan. 2026 (UTC) == NDS == Por la somero: en [[Rastdorf]] ĉe Werlte kaj [[Stavern]] ĉe Sögel ankoraŭ tre mankas fotoj... == Taksonomio == Ekzemple por informkesto vidu la paĝon [[Gerbero]]. == {{ŝ|orfa}} == [[:kategorio:Orfaj artikoloj pri Ĉeĥio]]: post malorfigo de kelkaj tekstoj ankoraŭ restas tie kvar paĝoj je 2026-01-31: : [[Bierfarejo U Fleků]]: TRI ligiĝoj : [[Domo de Faŭst]]: UNU : [[Ekspoziciejo Ĉe Hibernoj]]: UNU : [[Gastejo Ĉe Kaliko]]: UNU : [[Hiberna strato]]: TRI : [[Iama Doganejo "Na Výtoni"]]: UNU : [[Jungmann-placo]]: TRI : [[Meza industria lernejo Ostrava-Vítkovice]]: NUL : [[Nacia Avenuo]]: TRI : [[Slava Domo]]: DU : [[Vilao Ameriko]]: UNU Permane forigi la ŝablonon, sen ke io ŝanĝiĝis pri la situacio, estus neakcepteble. === Aktuala diskuto === * [[Ŝablono-Diskuto:Oficiala retejo]] 2026 2 3 * pri ruĝaj ligloj de 9 2005 de mirmal en [[Čestmír Vidman]] - vidu diskutpaĝan noton de 2026 3 5. * kaj pri tre dubindaj pseŭdovortoj "Schwarzenbergoj", "Schwarzenbergidoj", "Rožmberkidoj", teksto fakte ĝuste kreita en 2008 de Pavla D kiel [[Rožmberk (familio)]], kaj "Eggenbergidoj" vidu en [[Diskuto:Schwarzenberg (dinastio)]]. La uzoj de la pseŭdovortoj estas forprenitaj. - Cetere: Petr jam ekz. dum 2009 en [[diskuto:Fratoj Mašín]] disputis kontraŭ Narvalo kaj Paul P pri nepra volo enkonduki arbitrajn esperantajn vortojn sen vortaraj referencoj kaj kun neesperantaj literoj, sed ne konvinkis ilin ambaŭ - kompreneble. * ne forgesi: en teksto [[Sylla Chaves]] ankoraŭ la librotitoloj devos nigriĝi, se ne okazos miraklo 2026 3 12 === Problemaj orfoj kaj ĝermetoj === * [[Transigo de flu-kvanto]] 2026 2 27 * [[TERYT]] nur ĝermeto, ne orfo * [[/listoj de probable forigendaj dosieroj]] === Orfoj === * kaj barata retejo [[Anmol Ratan]] pri la malorfigo Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ neniu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). Mi ne havas ideon pri iu paĝo, de kiu eblus konstrui ligilon ĉi tien. Ĉu iu alia havas iun ideon? :Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ nur unu alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). :Ĉi tiu teksto pri kino estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ nur unu alia artikolo ligis al ĝi. Nun jam estas tri ligiĝoj. Se estus kvar, pli bone kvin, estus sufiĉe. ::Ĉi tiu artikolo ankoraŭ estas [[vikipedio:orfo|orfa]], ĉar malmultaj aliaj artikoloj ligas al ĝi: nun estas '''du''' ligiloj de aliaj artikoloj kolektitaj (atentu ke diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkulkiĝas kiel artikoloj): se estos 4 aŭ 5 ligiloj, eblos forpreni la ŝablonon {{ŝ|orfa}}. :::La hodiaŭ farita teksto jam estas ligata el '''kvar''' aliaj artikoloj (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). Tio sufiĉas por ne esti [[vikipedio:orfo|artikola orfo]]. ::::Nun 12 aliaj artikoloj ligas al la teksto - la ŝablono {{ŝ|orfa}} povas forpreniĝi. '''Orfoj pri kino''': reĝisoro {{ŝ|vikidatuma listo|p-kodo=P57|modo=kaj|parameter=link}}, aktoroj p161 - pli detalan liston de la aktoroj vidu en la informkesto. == Ĝermoj kaj ĝermetoj == * ne jam trovitaj: [[Vikipedio:Mallongaj paĝoj kiuj ne estas ĝermoj]] == Italio kaj Francio == * Italio: [[provinco Grosseto]] - principe la 18 paĝoj de A ĝis M estas ampleksigitaj, la restaj 10 paĝoj de O ĝis Z ankoraŭ ne; [[provinco Mantova]] - pri ĉiuj 70 paĝoj la unua ŝtupo de riparo informkesto estas farita, krome nenio. * [[Francio]]: pri [[arondismento Poitiers]] la unuaj 44 paĝoj de entute 83 estas finfaritaj. (ĉ. la 14-a de febraro, la valentena tago) Stato de 2026 03 08, la komunisma tago de virinoj. == Antaŭ nia erao == En la 4-a jc. a.n.e. mi vidis paĝojn 300-360, en iuj sukcesis pli, en aliaj malpli aldoni, sed 361-399 tute ne jam vidis. === Referenco poŝatlaso === :[[dosiero:Pictogram_voting_delete.svg|20ra]] Ekz. [[Batumi]]: La referenca esperantlingva "[[Poŝatlaso de la mondo]]", Prago 1971, en siaj mapoj esperantigas iujn kaj latinliterigas aliajn loknomojn, kies originaj nacilingvaj formoj estas ne-latinlingvaj. En la mapo 20 ĝi indikas la urbon je la origina nomo "Batumi", nur latinigita. :[[dosiero:Pictogram_voting_delete.svg|20ra]] Ekz. [[Irkutsk]]: La ĝis nun sola esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, esperantigas multajn urbojn, sed nomas la urbon ''Irkutsk'' en la mapo 15 kaj 15b - latinlitere, sed ne esperantigite. :[[dosiero:Symbol_confirmed.svg|20ra]] Ekz. [[Osako]]: La ĝis nun sola esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, dokumentigas esperantigon "Osako" en la vasta, du-paĝa mapo 24, kaj same en listo en paĝo antaŭ tiu du-paĝa mapo. ..., via demando estas tute pravigita. [[PIV]] 1970-2020 kaj [[Reta Vortaro]] ne mencias la lokan monton, ankaŭ en neniu alia du-lingva vortaro mi trovis indikon pri esperantigo ''xxx'', la esperantlingva literatura kaj gazetara serĉilo ''tekstaro.com'' ne trovas ĝin kaj eĉ la ĝis nun sola esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, kiuj dokumentigas multajn esperantigojn, sed ne esperantigas ĉiujn urbojn/lagojn/montojn ktp, ne mencias ĝin. Tial ĝis iu trovas konvinkajn ekstervikipediajn referencojn pri ekzisto de esperantlingva formo "xxx" devas esti la hipotezo ke tiu esperantigo probable tute ne dokumentiĝas kaj ne ekzistas. Esperanto '''ne''' funkcias tiel ke oni simple prenas ĉiujn vortojn de ĉiuj lingvoj, al ĉiuj substantivoj algluas o-finaĵon, al ĉiuj adjektivoj a-finaĵon ktp. kaj rezultas vortotrezoro kiu estas 10 000-foje pli granda ol ĉiu vortotrezoro de nacia lingvo. Tia lingvo estus koŝmare nekomprenebla. Do, tute klare - ĝis trovo de konvinkaj referencoj - la monto itale nomiĝas ''aaa''. Salutas == Enhavtabeloj == {{ŝ|TOC-dekstre}}, ekzemple, kaj <nowiki>__NOTOC__</nowiki> por subpremi enhavtabelon. Noto: [[uzanto:Chojus321]] Noto1: baza informkesto en la komunejo: <nowiki>{{Wikidata Infobox}}</nowiki> == Diversaĵoj == Claudio Pistilli: [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/listoj de probable forigendaj dosieroj]] en la [[:Kategorio:Tujforigendaj artikoloj]] AI: [[:de:Wikipedia:WikiProjekt KI und Wikipedia/Erkennung KI-Einsatz]] Fari vikidatumerojn pri neesperantistaj usonanoj pri kiuj wiki.en kaj vikidatumoj ne interesiĝas: ĉe [[Joseph F. Foster]] eblis, ĉe [[Bruce Wilson]] ne. Minuskloj de i.a. universitatoj en francaj titoloj de vikidatumoj, ĉi tie pri [[universitato Cornell]] la 26 mar. 2026: ''(1) La minuscule ici est une convention typographique franco-française non adoptée par les autres pays francophones, lesquels mettent une majuscule pour leurs propres universités, et Wikidata en français n'est pas destinée à l’usage exclusif de la France; (2) le choix typographique d’une majuscule dans la langue d’origine appelle tout naturellement sa traduction par une majuscule également en français.'' Tiun argumentadon mi povas facile sekvi. Pri elegantaj navigiloj vidu la paĝon [[Diskuto:Schwarzenberg (Aŭstrio)]]. Episkopujo Majenco > [[diocezo Majenco]]. Dogmoteologio > [[Dogma teologio]] {{ŝ|aŭt}} faras {{aŭt|Majuskletojn}}. <nowiki>{{teksto en skatolo - komenco|1=temo}}{{teksto en skatolo - fino}}</nowiki> Mi mem ekz. fuŝis pri Nurenbergo en teksto [[Steigerwald]]. Germana komunumaro: centro [[Freren]], simpla membro ekz. [[Beesten]]. == Medicinaj temoj == Inter la vario de drogoj produktitaj de [[Novartis]], [[metilfenidato]] (ankaŭ jam farita de Sj1mor en 2026 05 29, post kiam mi faris mian privatan noton ĉi tie) vere meritus propran artikolon. Teorie nova esperanta teksto ankaŭ malforte bonvenus por la [[borso]] de [[Mumbajo]], do [[borso de Mumbajo]], kaj pri la du antaŭaj firmaoj, [[Sandoz]] kaj [[Ciba-Geigy]]... La nova teksto [[Ĥirurgia operacio]] ankoraŭ bezonas tekston [[incizo]]. == Atentindaj tekstoj == * [[Marja-Sisko Aalto]] (ekde 2026 05 21) - {{Uzanto2|Näin on näreet}} * [[Augusto Cancela de Abreu]], Salazar-diktaturo en Portugalio kun malpermeso de Esperanto. * [[Diskuto:Ŝvabaĥo]] pri skribo, teksto farita en majo 2009 per Petr. (2026 05 29) * demando pri stranga aludo en la noto pri [[Adolf Halbedl]] en EdE (2026 05 31) * la rezistanto kontraŭ naziismo [[Rupert Mayer]] ([[d:Q45283]]) aparte meritus tekston, iam ajn... Mirakle jam 2026 05 29 je 9 h UTK, nur tri horojn post kiam mi private notis lian nomon ĉi tie por mi, Sj1mor faris ĝerman tekston. Tio tre bonas kaj la ĝermo meritus ankoraŭ iam enhavan plivastigon. * nekompletaj taskoj: [[:Kategorio:Komunumoj de Malsupra Aŭstrio|pri la komunumoj de Malsupra Aŭstrio]] duobla retejo en vikipedio for - ĝis nun nur A-R. * La vorto katrastrala estas fantazia: [[Diskuto:Höflein]]. (2026 06 01, ĝustigita je 06 08) Kaj nomigo de estroj de tiaj loĝlokoj de Klosterneuburg malsaĝas: [[Diskuto:Maria Gugging]] (2026 06 01, nun fakte ne necesas ago, sed iam poste) * Pri titolo [[Hampstead]] sen aldonaĵo ... (2026 06 08) * Paĝo "Naŝvilo" nun jam estas ĉe [[Nashville]], sed en la teksto ankoraŭ uziĝas la dubinda esperantigo. Jam referencoj postuliĝis en 2015, denove en 2026 06 12. Post pliaj 1-3 monatoj eblas afiŝi tion ĉe VP:AA kaj poste elsarki la fantazian esperantigon, se ne iu ankoraŭ trovas defendajn referencojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:45, 12 jun. 2026 (UTC) * Bezonatas multe da referencoj kaj kontrolo per almenaŭ la praga poŝatlaso en [[Ŝablono-Diskuto:Atlantiko]]... (2026 06 15) * [[Diskuto:Esperantistoj]] pri neproj aŭ ebloj de titolaj aldonaĵoj inter krampoj laŭ instigo de Sj1mor. (2026 06 16) * [[Diskuto:Ilja Ponomarenko]]: peto fari tekstojn [[The Kyiv Independent]] ([[d:Q111028947]]) kaj [[Ŝtata Universitato de Mariupolo]] ([[d:Q4281580]]). (2026 06 16) * Pri Nicolas Rastvortsev (2017) nenio ĝis nun, kvankam nun 24 filmoj en IMDb. Iam supozeble io venos. == Pliaj modeloj == Modeloj por mikroĝermoj de usonaj aktoroj vire ekz. [[Colin Ferguson]], ine ekz. [[Jaclyn Smith]]. Por river(et)oj, jen en Bavario, sed same taŭga ankaŭ aliloke, ekzemple [[Wiesent (Regnitz)]] aŭ [[Aisch]]. Plia noto por diskutpaĝo: Mi petas uzi la ŝablonon {{ŝ|Referencoj|2}}, do referencojn en du kolumnoj, nur se en la teksto jam estas signife multaj referencoj, ni diru 10 aŭ iom pli: se estas nur 1-4, la dispartigo de la malmultaj eroj (aŭ de unu ero) al du kolumnoj aspektas stulte. Kopiebla frazo por estontaj apartigiloj: Krome la nomo, kiel tre multaj loknomoj, ankaŭ okaze estas uzata kiel [[familia nomo]], do kiel parto de [[persona nomo|personaj nomoj]]. {{ŝ|sen fontoj}} por paĝoj kiuj estas nur [[artikola ĝermo|artikolaj ĝermoj]]: [[Diskuto:Marc Guéhi]]. (2026 7 5) <nowiki>{{redaktas|ThomasPusch|20-a de septembro 2026 11:30 h UTC|12:30 h UTC}}</nowiki> == Fontaj / pruvigaj cirkonstancoj P1480 == * apud (Q21818619): approximate location – should be used with qualifier P1480 to indicate that value is close ⇒ [[d:Q52105174|list of Wikidata reasons for deprecation]] ("malnoviĝinta" funkcias). == Farendaĵo == * En Iovao, sur la skema mapo 6 el 9 linioj faritaj, restas do triono ekde [[Kantono Pottawattamie]]... (2026 06 23) * La novajn gazetotekstojn [[Lietuvos rytas]], [[Lietuvos žinios]] kaj [[Vakarų ekspresas]] el junio dankinde Kani savis el ĝermeta stato. Se mi foje havos iom da tempo, mi povos ankoraŭ rigardi la nunajn ĝermojn, aparte la informkestojn. La latva teksto [[Diena]] jam estas kontentiga. (2026 06 23) * nur ekkomencita: [[Peptida hormono]]. (2026 06 14) * [[kantono Inyo]] aldoni "zomon= 8 aŭ 7" en 2026 06 27. * apartigilo [[trako]] enigi la gentan kaj regionan sencon. 2026 07 04 * fini la voĉdonon [[Vikipedio:Ne plu elstaraj artikoloj/Gento (urbo)]] 2026 07 09 * [[Ŝablono-Diskuto:Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Belgio]] * Teorie necesus nova teksto [[Pelt]] en [[Limburgo (Belgio)]]. Ekz. [[Overpelt]] estas parto. Same pri [[Lievegem]] en [[orienta Flandrio]]. * La teksto [[Peer (Belgio)]] havas ĥaosan historian ĉapitron... 2026 07 11 * [[Propaganda piedvojaĝo]] de 1912 estas bizara historia temo, plena je demandoj... 2026 07 14 * [[Alexis Saelemaekers]], disputo pri franca aŭ flandra prononco en la angla paĝo... 2026 07 15 * Nur la tekstoj pri usonaj subŝtatoj A- ekskluzive Nov-Meksiko estas reviziitaj. La resto ankoraŭ mankas. 2026 7 26. * Esplorinda reta fonto [https://www.esperanto.be/fel/jar/landoj.php La landoj de l' tero] [[Flandra Esperanto-Ligo]] * al VP:AA: [[Ombra kabineto]] al Ombra registaro * Ankoraŭ necesus bluigi 7 paĝojn en [[Ŝablono:Landoj en la Vintra Olimpiko 2026]], eventuale ankaŭ Slovenio en la Olimpikoj, por aliaj jaroj. * Aldonindas du apartigiloj pri [[kantono Richland]], [[kantono Rock]] kaj [[kantono Rusk]] - "pseŭdoblua", provizora alidirektilo al [[kantono Rusk (Teksaso)]], i.a. pri Viskonsino. {{farite}} je 2026-8-4 * [[Alemana lingvo]] ne plu estas malneŭtrala. La ŝablono foriru. 2026-08-28 * Estas pluraj biokemiaj demandoj pri [[sunfloro]]. 2026-09-11 * Mi senesperas pri la teksto [[Irana milito de 2026]]. 2026-09-14 * [[Jozefo Petrin]] Peto al MirMal pri helpo, kaj nesolvitaj demandoj pri rumanaj verkistoj. 2026-09-15 * Necesos kunigi [[Rejna de Jong-Beukers]]. Eble Sj1mor pretos fari tion... 2026-09-15 * [[diskuto:Johannes Linnankoski]]: demando pri Finna E-Libreso kaj Biblioteko E-a. 2026-09-18 * En [[Universitato de Vaŝingtonio]] estas 6 ligiloj ruĝaj ekde junio 2009. Pri kvar simple necesus trovi paĝokreanton, kaj du pliaj supozeble estas misa ligiloj. 2026-09-30 * Pri rimarkindaj nunaj rusianoj: [[Sergej Sobjanin]], mokva urbestro ekde 2010, jam havis ĝermeton, nun ĝermon. Pri [[Nikolaj Patruŝev]], eksa FSB-ĉefo, jam estas kontentiga teksto, nur estas tri ruĝaj ligiloj tie. Kaj dubeblas ĉu lia filo Dmitrij ankaŭ meritus tekston. Pri [[Miĥail Miŝustin]], nuna rusia ĉefministro, estas ĝermo. == Multjare/multjardeke ruĝaj ligiloj == * ekzistas iu ŝablono {{ŝ|ruĝaj ligiloj}} kaj {{ŝ|ruĝa ligilo}}, kiu atentigas interalie pri * [[Rekordoj de mamuloj]] * aparte provoka: [[Hans Leo Hassler]] o6qxj5tvrj2ccuc92qyhzfxkmgzogus 9494074 9494073 2026-10-15T18:04:01Z ThomasPusch 1869 /* Farendaĵo */ 9494074 wikitext text/x-wiki [[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] Pri saĝa apliko de vikidatumaro en esperantlingvaj paĝoj vidu ankaŭ [[Uzanto:ThomasPusch/provejo2|provejon2]]. :[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] Kaj pri Quickstatements kaj Petscan por iom aŭtomatigite plibonigi vikidatumojn [[Uzanto:ThomasPusch/provejo3|provejon3]] ::[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] [https://commonshelper.toolforge.org/?interface=eo&image=Karte_Otzberg.jpg&lang=eo komuneja helpilo] :::[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] [[:Kategorio:Vikipedio:Forigoj]] ::::[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Ruĝaj kaj bluaj ligiloj]] [2025 12 21] ! :::: «Ĉiuj konsentas ke ruĝa ligilo devas ne ekzisti, se ĝi ne estas bluigebla laŭ vikipediaj reguloj. Tio signifas ke la temo de ruĝa ligilo devas esti [[Vikipedio:Menciindeco|menciinda]] kaj [[Vikipedio:Kontrolebleco|kontrolebla]].» Tamen, ĉu ruĝa ligilo estas tia, senespera, estas en duba kazo diskutenda. - cetere: noto pri misa ruĝa ligilo troveblas en [[diskuto:Aŝkelon]]. :::::[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] Landonoma barakto en Vikipedio kadre de la tielnomata "[[Io-ujo-batalo]]": [[Vikipedio:Baloto/Landonoma unueco]] - fina rezulto de la diskuto, baloto en 2009. == Notoj por mi mem == :2024-05-10: tagaj listoj reviziitaj ĝis la [[13-a de majo]] (lundo) <!--Rémi sim ankaŭ kontribuas, ekz. pri 7-a de julio--> :{{ŝ|ruĝaj ligiloj}} :La multegaj fuŝaj anonciloj pri neekzistaj portaloj parte menciiĝas en [[Vikipedio:Lua/Petoj/Arkivo]] :ŝanĝi kolorojn en germana GIMP: Ferben, Abbilden kaj Farbvertauschung. :Pliaj listoj forigindaj [[Alfabeta listo de la deputitoj de la 14-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko|1]] [[Listo de la francaj parlamentaj periodoj|2]], [[Listo de la deputitaj distriktoj de Loire-Atlantique|3]], [[Listo de la deputitaj distriktoj de Loire-Atlantique|4]] Ekzemplaj ĝermaj artikoloj pri Italio [[Muggiò]] kaj [[Arese]]<!-- dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} alto = {{Vikidata ero|p-kodo=P2044}}, CO ĝis Colonno --> (por frakcio elturniĝo laŭ [[Camo]]), pri Francio [[Chanaz]] aŭ [[Geloux]] (por nova paĝo de franca komunumo: [[Flassigny]] en Mozio), [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Tresques&action=edit&oldid=8354148 Tresques simple] aŭ [[Civrac-en-Médoc]] por Ĝirondio (kaj [[Bonnay]] por apartigilo), pri Rusio [[Orsko]], pri Skotlando [[Ayr]], pri Anglio ekz. [[Bathford]] kaj pri Usono [[Daytona Beach]], [[Evanston]] aŭ nun ĝerme [[Alturas]], por escepte malurbajurboj ankaŭ [[Dunseith]] aŭ [[Rolette]] (kantono minimuma ekz. [[kantono Yolo]], censa retejo ekz. [[Hollister]])- pri Rumanio [[Sânandrei]].<!--{{Ĉi tiu artikolo|temas pri la rumania komunumo [[Letea Veche]]. Atentu ke ankaŭ ekzistas tre similnoma [[---]].}} --> Pri la tre katolika Italio: en [[Barzio]] patronas '''Alessio''' Bergama, en [[Basiliano]] '''Andreo''', en [[Crandola Valsassina|Crandola]] '''Antonio''' la Granda, en [[Barzago]] '''Bartolo''', en [[Cesana Brianza|Cesana]] Firmo+Rustiko, en [[Cremeno]] '''Georgo''', en [[Azzano d'Asti|Azzano]] '''Jakobo pli aĝa''', en [[Bulciago]] '''Johano Ev.''', en [[Cernusco Lombardone|Cernusco]] '''Johano Bapt.''', en [[Castions di Strada|Castions]] '''Jozefo''', en [[Castello di Brianza]] '''Laŭrenco''', en [[Cusio]] '''Margareta''', en [[Entratico]] '''Marteno''', en [[Costa Masnaga]] la levo de '''Maria''', en [[Colle Brianza]] '''Miĥaelo''', en [[Cividate al Piano]] '''Nikolao''', en [[Ampezzo]] '''Petro+Paŭlo''', en [[Viale]] '''Roĥo''', en [[Terno]] '''Valenteno''', en [[Missaglia]] '''Viktoro''' kaj en [[Barzanò]] '''Vito''' ktp. p417: [[Montiglio Monferrato]] "Kristana patrono estas la sanktulo [[{{#invoke:Wikidata|claim|P417}}]], kies memortago sekve estas la komunuma festotago." : referencoj por patrono (kopiu en redakta modo): <ref name="patrono1">[https://www.santodelgiorno.it/patroni/valle-salimbene/ informoj en la retejo ''santodelgiorno.it''] ({{it}})</ref><ref name="patrono2">[http://www.comuni-italiani.it/018/169/ informoj en la retejo ''comuni-italiani.it''] ({{it}})</ref> :... [[]], kies memortago sekve estas la komunuma festotago.<ref name="patrono1"/><ref name="patrono2"/> p47: La teritorio havas komunan limon kun <nowiki>{{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj|parameter=link}}</nowiki>. Informkeste: <pre> | dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} | blazono = {{#invoke:Wikidata|claim|P94}} | najbaraj_komunumoj = {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}} | nomo_de_loĝantoj = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P1549}}'' | patrono = {{#invoke:Wikidata|claim|P417|parameter=link}} | festo = | tipo1= reliefo | zomo = 10 </pre> Ekzemplo por aldono de sendependa ekstera mapo por paĝoj en kiuj mankas ĉiaj bildoj: [[Gonnoscodina]]. Por senespere malplenaj tekstoj pri {{Brazilo}}: [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/ekzemplo Brazilo MG]]. Ankaŭ tiam ankoraŭ necesas a) adapti mikroregionon kaj se necese mezoregionon, kontroli kaj en kazo de vikidatuma vakuo nevidigi la retejon, c) en vikidatumoj aldoni priskribon kaj ĉ) adapti la nombron de loĝantoj al la plej lasta indiko. Rilate al tio: d: TiagoLubiana ‎ →‎ Municipalities of Minas-Gerais/Brazil... Ĝenerale: apartigilo ekz. [[Saint-Just]]. En 2022 funkcianta ligilo al la ANB en Vieno: [[Ellen Gregory]] ([[Peasedown St. John]]). Kantista ĝermo ekzemple [[Katrina Leskanich]] kun grupo [[Katrina and the Waves]]. Por ne devi tajpi ĝin permane aŭ elserĉi ĝin pli komplike, jen por mi mem la ligilo pri la [[Specialaĵo:Protokolo/delete|protokolo de forigoj]]. * Noto ekzempla <small>''bildo tiom aĝa ke probable ĝi estas jam sen-kopirajta, sed tiom malbonkvalita, ke ne indas konservi ĝin aŭ transporti al la vikimedia komunejo''</small> Rumanio, <ref: [https://web.archive.org/web/20130613102945/http://exonyme.bplaced.net/Board/Thread-Siebenb%C3%BCrgen-Banat-Kreischgebiet-Marmarosch-Maramuresch-Neue-korrekte-ON-Liste germanlingvaj loknomoj, listo arkivigita je junio 2013] ({{de}})</ref> * [[Scornicești]] aŭ [[Giurgiu]] por ne montri la grafike tre modestan situomapon el vikidatumaro * [[Vikipedio:Vikidatumoj/Ĵusmortintoj]] * Pri Panĝabo / Panĝabio ŝajne ĝis printempo 2023 la difino de vortaro.net kaj de papera PIV en la eldonoj de 1970 ĝis 2020 ankoraŭ estis lando = Panĝabo, sed almenaŭ en 2026 estas lando = Panĝabio. Ĉar Didcorn jam je l' 23 jun. 2023 notis la novan PIV-an difinon en la paĝo [[Panĝabo (Barato)]], mi konjektas ke jam tiam B. Wennergren ŝanĝis la kapvorton en la reta PIV-datumaro. Domaĝe ke tio ne sincere dokumentiĝis, sed ĉiukaze nun kun bona konscienco eblas varbi por tutnova landonomo "Panĝabio". 00:40, 13 feb. 2026 (UTC)[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) === Krome teknike: === * {{ŝ|Post diskuto ne forigita}} ekzemplo [[Diskuto:Jacob Schwartz]] * [[:Vikipedio:Mallongaj paĝoj kiuj ne estas ĝermoj]] * [[:Kategorio:Nun en Komunejo]] * [[:Kategorio:Tujforigendaj artikoloj]] ([[Ŝablono:Forigu tuj|ŝ]]) * [[Specialaĵo:Neuzataj bildoj]] * [[Vikipedio:Forigendaj artikoloj]] * [[Vikipedio:Alinomendaj artikoloj]] * [[Vikipedio:Problemaj uzantoj]] * [[Specialaĵo:Forbarlisto_de_IP-adresoj]] ::>> ATENTU Mesa, Arizono {{uzanto2|~2025-53015-3}} 2025 9 7, ĝis nun nenio plu, ĉiuj saĝaj redaktoj, kontrolite fine de aŭg. 2026 ::>> KAJ Luksemburgio {{uzanto2|~2025-56511-3}} 2025 9 9, same ĝis nun nenio plu, ĉiuj saĝaj redaktoj, kontrolite fine de aŭg. 2026 ** [https://eo.wikipedia.org/wiki/Specialaĵo:Forbarlisto_de_IP-adresoj?wpOptions&#91;&#93;=userblocks&wpOptions&#91;&#93;=autoblocks forbaritaj IP-adresoj] ** [https://eo.wikipedia.org/wiki/Specialaĵo:Forbarlisto_de_IP-adresoj?wpOptions&#91;&#93;=userblocks&wpOptions&#91;&#93;=autoblocks&wpOptions&#91;&#93;=tempblocks porĉiam forbaritaj IP-adresoj (estu malplena)] * [[Vikipedio:Markitaj versioj/reviziantoj‎]] * [[Vikipedio:Roboto/Permespeto]] ** {{UzuloKontilo|Taylorbot}} [[Specialaĵo:Rajtoj_de_uzantoj/Taylorbot|rajtigo]] ĝis 2024-04-08 14:48 ** {{UzuloKontilo|Taylor 49}} [[Specialaĵo:Rajtoj_de_uzantoj/Taylor_40|rajtigo]] ĝis 2024-04-08 14:48 ** {{UzuloKontilo|Ĉaŭ-ĉaŭ-bot}} [[Specialaĵo:Rajtoj_de_uzantoj/Ĉaŭ-ĉaŭ-bot|rajtigo]] * [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo]] * [https://xtools.wmcloud.org/adminstats/eo.wikipedia.org/2022-12-01/2023-12-01 Administraj agoj] * [[Uzanto:ThomasPusch/emblemoj|emblemoj je justa uzo]] ({{ŝ|Librokovrilo}} kaj {{ŝ|emblemo}}) * [http://tekstaro.com tekstaro.com] - elektronika lingvoscienca tekstaro (AKK korpuso) de Esperanto * [https://viewer.onb.ac.at/10045F99/ historia Jarlibro 1923] kiel ekzemplo * koncizeco de artikolaj titoloj: ekz. [[Raduĵnij (Ĥanta-Mansio)]] * [[Uzanto:Jura1/articles with Wikidata item without statements]] * en Informkesto geografiaĵo, |arkitekto ligado = ne<!-malŝaltas aŭtomatan ligadon-->. * [[Vikipedio:Listo de artikoloj kiuj ekzistas en multaj lingvoj kaj forestas en la esperanta Vikipedio]] * naciaj himnoj: loka alŝuto necesis por la [[nacia himno de la Demokratia Respubliko Kongo]] (por [[Sieraleono]] tamen ne) {{ŝ|apartigila paĝo}} {{apartigila paĝo|provejo}} {{ŝ|aliaj signifoj}} {{aliaj signifoj|provejo}} {{Kategoria alidirekto|provejo}} * {{ŝ|Malneŭtraleco}} {{ŝ|sen fontoj}} Ĉiuj pensas {{Kiu?}} '''Ŝablonoj''' por marki dubendajn teksterojn: {{kiuj?|tekstero}} [[Vikipedio:Kontrolebleco]] aŭ {{laŭ kiu?|tekstero}} pri [[Vikipedio:Evitu nebulajn vortojn]]. Kaj <s>streki</s> tiel ĉi. === Kelkaj pliaj ekzemploj === * Multkolumna: <nowiki>{{multkolumna}} {{kolumnorompo}} {{finmultkolumna}}</nowiki> * film[[afiŝo]]: [[:Dosiero:SW - Empire Strikes Back.jpg]], [[:Dosiero:Mes héros afiŝo.jpg]] * <code><nowiki><span style="color:red"> </span></nowiki></code> Vidu: [[Helpo:Evitindaj HTML-etikedoj]]. * Komento pri kapricaj pseŭdovortoj meminventitaj: "Bonvolu ne simple inventi iujn pseŭdovortojn kaj nomi ilin "esperantaj". Ekzemple la vorto "..." en '''Esperanto''' simple ne ekzistas. Similforma vorto ekzistas en la antikvgreka, sed la malnovgreka klare estas alia lingvo. Sed en Esperanto oni decidis kontraŭ propra vorto por tiu aĵo, kaj simple nomas ĝin "...". Koncize: se vi ne scias kiel nomiĝas iu vorto en Esperanto, iru al alilingva teksto pri la temo, tie en la listo pri lingvoj maldekstre elektu la vorton Esperanto kaj sekvu la tekston tie. Kaj se vi volas proponi iun alternativan nomigon, nepre faru tion nur citante elstarajn esperantlingvajn fontojn kiel referencoj kaj prefere prezentu viajn esperantlingvajn referencojn unue en la diskutpaĝo. " * bonaj vortumoj pri lingve problemaj paĝoj estas <nowiki>{{polurinda|kelkaj frazoj sufiĉe strangas lingve, eble pro iu lingva interfero|listigi=ne}} (ne forgesu la finaĵon "|listigi=ne", tre gravan se oni jam en la paĝo notis la problemon) kaj {{pluraj problemoj|gramatiko|ligiloj}} resp. {{pluraj problemoj|esperantigu referencojn}}</nowiki>. * [[Vikipedio:Ne faru originalan esploradon]], mallongigite [[VP:NOE]] - krome entute ligilon al la listo [[Vikipedio:Kio Vikipedio ne estas|Kio Vikipedio ne estas]] * [[Henriko la Birdisto]] estas bona ekzemplo, kiel bone meti en vikidadumaron neprecizan naskiĝdaton ("ĉirkau") kaj historian landon de naskiĝ- kaj mortodato. * [[Diskuto:Delfo]] estas modelo de konciza noto, ke ne eblas simple ŝanĝi landonomojn en tekstoj laŭ persona bontrovo. * [[Auckland]] estas modelo de pluraj bildoj en informkesto, sen atento de tio kio estas en vikidatumoj. :Navigilon per simpla listo: |bodyclass = hlist, vd. [[Alta Savojo]]. * Ekzempla bildo por ĝustigo de antaŭe fuŝa nomo en la komunejo [[:dosiero:Ŝraŭbeco dekstra maldekstra.png]] * Ekzemplo pri bona referenco al PIV estas en [[Moliso]]. :Krome [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/testo pri Hungario|jen ŝablona testejo]] kaj [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Jap SO 60|modelo olimpika]] <!-- En [[Ĝirondio]] ĉio pretasas, en [[Nord]] nur mankas 60/64 en ar. Douai. En Ĉarento nur ar. Confolans pretis je 23-04-17, Pri Kaleza Markolo bonus almenaŭ havi ar.-paĝojn. Indre (preta je 23-04-17) + Ardennes (3 23) kompletas. :La pola urbeto Dębica jam havas loĝantaron laŭ dato fine de 2020 ... --> :Jen ankoraŭ monto da fuŝetoj en [[Projekto:Korektado de parametroj de ŝablonoj/11]], ankaŭ kun aliaj finaj nombroj kompreneble :Pri olimpikoj: [[:dosiero:Irlanda Olimpika Komitato.png|jen ekzempla NOK-emblemo]]. Ĉe la anglalingvanoj, <nowiki>{{Infobox country Olympics}} forĵetiĝis, rekomendatas {{Infobox country at games}}</nowiki>. Povus esti plisimpligo... <!--Ampleksa listo resuma estas tiu de Turkio.--> :La ukraina [[Kalush Orchestra]] estas ekzemplo por <nowiki>{{vikidatuma listo|p-kodo=P527|modo=kaj}}</nowiki>. [[kantono Delta (Miĉigano)]], plej frua versio, kiel modelo de nova kantono-ĝermo. [ + <nowiki>|nomo_laŭ= ''{{#invoke:Wikidata|claim|P138}}''</nowiki> ] [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/tutnova biografia ĝermo|tutnova biografia ĝermo]], NO: [[Karasjok]], frua versio... : {{Norvegio}}: ekzempla mikroĝermo lago: [[Evangervatnet]]. : {{Finnlando}}: [[Ceditaj areoj (Finnlando)]] - <nowiki>{{pluraj problemoj|informkesto|iwiki|vikiigu}} {{ĝermeto}}</nowiki> : {{Francio}}: por postrevoluciaj variaj loknomoj: Post la [[franca revolucio]] de [[1789]], kiam oni volis plene elradikigi ĉiujn kristanajn loknomojn, la loĝloko por kelkaj jaroj ricevis la fantazian nomon ''..'' (".."). : ekzemplo de mallibera emblemo: [[:Dosiero:Irlanda Olimpika Komitato.png]] : [[Uzanto-Diskuto:Badak Jawa|pri dubindaj ruĝaj ligiloj]] : konvencioj de Monato (https://www.monato.be/konvencioj.php) : p971: kategorio kombinas temojn : p4566: vikimedia enprena retligilo : banderoloj super paĝoj: se ne taŭgas, subpremu per ":|sen banderolo= jes". <!-- eltondita kaj rektigita taillé et redressé cropped and and straightened geschnitten und begradigt https://unalengua.com/ipa-translate +++ ... Oficiala paĝo en la retejo] ''[[facebook]]'' ({{fr}}) Modelo por transpreno de pliaj informoj el vikidatumoj | latitudo={{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=latitude}} | longitudo={{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=longitude}} justa uzo ekzemple: [[Nacia Muzeo de Bosnio kaj Hercegovino]] nurteksta emblemo: [[Somera Olimpiko 1992]] Kaj flanke: Moutichou supozeble estas Eŭropa volontula servo NURMAJUSKLO=KRIADO [de:Diskussion:Spielercharakter] Veljavoj: UN 14 jul. 2022 Kwamikagami Breslaŭo de: subteno fare de Wietek. ia: [[sesdekuma sistemo]] Arno, [[tunela efiko]] Narv., [[tombejo ĉe Kettwiger Tor]] Longh., [[Randal Kolo Muani]] kma. Domin., [[Oleata acido]] Pino. Por la 4-a ĝis 8-a de aprilo '23: Plenigindas ankoraŭ unuavice la navigiloj pri departemento Kaleza Markolo, Nordo, Aisne, Oise, Somme, Ĝirondio, Haut-Rhin kaj Drôme (intertempe ĉio pretas, ĉu?) --> Kaj fine, la ordo fine de paĝo estas: :1. Notoj :2. Referencoj :3. Literaturo :4. Vidu ankaŭ :5. Eksteraj ligiloj :6a Navigiloj :6b ŝablono bibliotekoj :6c sablono vivtempo :6ĉ ĉiuj kategorioj IHD de 2000, bona ligilo: [[Santo Antônio do Retiro]] LV: noto - Suda Kuronio aŭ Dienvidkurzeme havas bonajn vikidatumajn etikedojn. Forpreno de centoj da kestoj pri neekzistaj portaloj: mi matene la 12-an de sept. 2023 metis indignitan noton al sume 49 diskutpaĝoj, kaj en ĉiuj 49 tri tagojn pli poste, vespere la 15-an diplomatigis la lingvaĵon kaj pli konkretigis mian proteston. Vikidatumoj: kialoj pri evitindeco: ekzemple informfonto ne klaras ([[d:Q130285291]]), bildo de malbona kvalito ([[d:Q132769746]]), la fonto indikas ke la informo ne precize konatas ([[d:Q130285298]]), malpli preciza indiko ([[d:Q42727519]]), konfirmo de la referenco ne eblas ([[d:Q21655367]]), konate nefidinda fonto ([[d:Q22979588]]) -- [[d:Q52105174|listo]] Ŝablono "CURRENTYEAR" jam funkcias en Esperanto: <nowiki>{{LOKAMONATONOMO}} {{LOKAJARO}}</nowiki> == Listo de farindaĵoj == * plenigi ruĝajn ligilojn en [[Louis-Nicolas Clérambault]] kaj krei paĝon [[Jacques Berthier]] (ne Jacques Bergier, GL 154, 156, 168.1, 286, 321, 345.2, 445, 446, 386, 390, 618.2, 634.2, 657.6). Noteto: [https://gov.genealogy.net/item/show/TPKKOVJN79TB Ŝtepkov Stepkau], [https://mapcarta.com/de/18499296 Dolny Lazany Unter Losau] [https://www.wikidata.org/wiki/Q77034024 Oponešice Oponeschitz] [https://gov.genealogy.net/item/show/OPOICEJN79TA *] : Uzanto arbarulo, usonano ''Silvio Curtis'', mis"ĝustigis" la tekston [[Delfo]] en okt. 2023. * Mutichou multe aktivis por marborda Ĉarento proks. en 2014, sed poste ne plu, evidente ĉar la montego pri aliaj mankaj komunumaj artikoloj en Francio aspektis supergranda... == Ĉu aŭ kiel uzanto registris sian sekson en vikipedio == Multaj uzantoj ne aparte elektas biologian aŭ [[Socia sekso|"socian" sekson]] en vikipedio - fakte temas nur pri la lingva, [[gramatika sekso]] - kaj aŭtomate estas senseksaj. Sed se indikiĝas biologia sekso, tiam la ŝablono {{ŝ|GENDER:nomo|li|ŝi|ŝi aŭ li}} malkaŝas kion la uzanto notis en siaj teknikaj preferoj. <!-- {{GENDER:x|li|ŝi|ŝi aŭ li}} --> == Vandalaĵoj == [[:de:Wikipedia:Vandalismusmeldung/Archiv/2023/09/23|germane je 2023 09 23]] == mapo de SAT-amikaro == La esperanta mapo de SAT-amikaro pri eŭropa franclingvio en arkivigita formo, kiel notita en la paĝo [[Metz]]: [https://web.archive.org/web/20230423070506/https://satesperanto.org/eldonkooperativo/IMG/jpg/Mapo201107.jpg artikolo "Esperanta mapo de Eŭropa franclingvio"] en retejo de la asocio [[SAT-Amikaro]], la franclingva branĉo de [[Sennacieca Asocio Tutmonda]], arkivigite laŭ stato de aprilo 2023. == Kaj mapoj sendepende de informkesto == Pri sendependa skaligebla mapo vidu [[Gonnoscodina]] en Sardio, kaj pri sendependa reliefa mapo la vilaĝeton [[Woolsthorpe-by-Colsterworth]] de Newton: <pre> {{Situo sur mapo|Anglio|Floso=left|Titolo=|Teksto= | Lat-g = 52 | Lat-m = 48 | Lat-s = 35 | Lat-dir=N | Lon-g = 0 | Lon-m = 37 | Lon-s = 43 | Lon-dir=U | Larĝo=180 | Mapospeco=reliefo | montrukoordinatojn = ne }} </pre> Uzata en teksto [[Mangone]], pri kiu ne ekzistas ajna bildo en la komunejo, rezultas {{Situo sur mapo |Italio Kalabrio |Floso=left |Titolo={{centre|situo de Mangone en [[Kalabrio]]}} | Lat-g = 39 | Lat-m = 12 | Lat-s = 0 | Lat-dir=N | Lon-g = 16 | Lon-m = 20 | Lon-s = 0 | Lon-dir=E | Larĝo=180 | Mapospeco=reliefo | montrukoordinatojn = ne }} <pre> {{Situo sur mapo |Italio Kalabrio |Floso=left |Titolo={{centre|situo de {{paĝonomo}} en [[Kalabrio]]}} | Lat-g = 39 | Lat-m = 28 | Lat-s = 0 | Lat-dir=N | Lon-g = 16 | Lon-m = 20 | Lon-s = 0 | Lon-dir=E | Larĝo=180 | Mapospeco=reliefo | montrukoordinatojn = ne }} </pre> kun ebla noto <pre> <!-- la sekva aldona mapo precipe metiĝas ĉar absolute mankas iuj uzeblaj bildoj en la komunejo --> </pre> <span style="font-family: Papyrus; font-size: 12pt"><font style="color: black"> Bela tekstero en literaro "Papiro" </span> <hr> {{ŝ|Ludovica}} {{ŝ|polurinda|la teksto parte malfacile kompreneblas. Aparte pri temo tiom esotera necesas plejeble klara lingvaĵo. Ĝeneralan noton vidu diskutpaĝe|listigi=ne}} == Tabelomodelo == : {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |- ! rowspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | lando ! colspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | loĝantaro ! colspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | MEP ([[Malneta Enlanda Produkto|nominala]]) ! colspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | MEP ([[Aĉetpova egaleco]]) ! colspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | [[indico de homa disvolviĝo]] 2021 |- ! en milionoj!! en la mondo ! en milionoj da [[USD]]!! en la mondo ! en milionoj da [[USD]]!! en la mondo ! indico!! loko |- |} pri koreaj latinliterigoj Yale/McCune/RT vd. [[:de:Diskussion:Yoon Suk-yeol|Yoon Suk-yeol]] == Listo de biografioj, forigataj el la ĝenerala spaco laŭ decido de [[VP:FA]] == La listo teknike ankoraŭ utilas por iom-post-ioma revizio de ĉiuj notitaj biografioj. Post revizio eblas forviŝi la titolojn el la listoj, kiuj do laŭgrade malgrandiĝos.... {| cellspacing="0" |- |- bgcolor="#ffeebb" |&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - A|A]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - B|B]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - C|C]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ĉ|Ĉ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - D|D]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - E|E]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - F|F]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - G|G]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ĝ|Ĝ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - H|H]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ĥ|Ĥ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - I|I]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - J|J]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ĵ|Ĵ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - K|K]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - L|L]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - M|M]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - N|N]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - O|O]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - P|P]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Q|Q]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - R|R]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - S|S]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ŝ|Ŝ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - T|T]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - U|U]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ŭ|Ŭ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - V|V]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - W|W]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - X|X]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Y|Y]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Z|Z]]''' |} Noto pri Hans Wingen, jen intersavite http://www.ipernity.com/blog/bernardo/137656 Propra verko alŝutita al eo-vikio, sen premo nepre ŝovi ĝin al la komunejo, kiu ne en ĉiu kazo estas bona ŝovo: {{ŝ|Propra|GFDL|NK=1|cc-by-sa-3.0}}. Vidu ankaŭ [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Migrado de la licencoj GFDL al GFDL + krea komunaĵo 3.0 por loke stokataj bildoj diskuton de sept. 2024 pri granda projekto realigi migradon de GFDL al GFDL+CC en eo-vikio]]. == Taglibro == :7-a de decembro 2023: vastigoj de la komunumoj de [[distrikto Höxter]] :8-a kaj 9-a de decembro 2023: vastigoj de la komunumoj de [[provinco Leĉo]], [[Apulio]], kun loĝantaroj de 2023, ankaŭ metitaj ĉie en vikidatumoj, kaj metoj de bildoj :10-a de decembro: 2/3 pri komunumoj de [[provinco Salerno]], [[Kampanio]], nur kontrolo ĉu ĉiuj ecoj de kontentiga ĝermo estas, kaj adapto de bildoj; kontrolo de bildoj sub justa uzo :11-a de decembro: lasta triono pri komunumoj de [[provinco Salerno]]; :12-a ĝis 17-a de decembro: finoj de diskutoj pri alinomendaj artikoloj :18-a de decembro: kelkaj urboj kaj kantonoj de Usono :19-a de decembro: aktualaj loĝantaroj de ĉiuj komunumoj de Germanio al stato fine de 2022 :20-a kaj 21-a de decembro: alinomendaj artikoloj - vasta arkivigo :22-a kaj 23-a de decembro: diskuto pri forigendaĵoj, romanco kaj romantikismo :24-a de decembro: Hungario kaj orienta Pollando :25-a de decembro: informkestoj pri futbalo :26-a de decembro: diversaj, i.a. Volodimir Pacjurko kaj Himno de Ukrainio, Kromsigno :27-a de decembro 2023: temoj pri Kolombio :28-a kaj 29-a de decembro: [[ILEI]], branĉoj kaj aktivuloj, britaj/francaj esperantistoj ‎ :29-a ĝis 30-a de decembro 2023: komunumoj de graflando [[Surrey]] (GB) kaj [[provinco Romo]] (IT) :31-a de decembro 2023: komunumoj de la [[provinco Latino]] (IT) :1-a ĝis 2-a de januaro 2024: komunumoj de la [[provinco Frozinono]] (IT) :3-a ĝis 4-a de januaro 2024: komunumoj de la [[provinco Viterbo]] (IT), multaj paĝoj komenciĝantaj per "Sant'Angelo..." :5-a de januaro 2024: komunumoj de la [[arondismento Rouen]] (FR) komencitaj, [[Komitato de UEA 1980-1983]] kaj ĉirkaŭaj temoj :6-a ĝis 7-a de januaro: komunumoj de [[distrikto Neunkirchen]] (AT), aŭstraj/svisaj/nederlandaj esperantistoj :7-a ĝis 10-a de januaro: komunumoj de la [[arondismento Rouen]] (FR) finitaj, sume estas 216 artikoloj :10-a kaj 11-a de januaro: malaperintaj komunumoj de [[Manche]] (FR), komunumoj de la arondismento Dieppe (A-E) :11-a ĝis 12-a de januaro: komunumoj de la provinco Rieti finitaj (O-Z), nun ĉiuj komunumoj pri [[Latio]] (IT) aktualas :12-a ĝis 14-a de januaro: komunumoj de la arondismento Dieppe (F-Z) finitaj, sume estas 343 artikoloj ... :23-a ĝis 26-a de februaro: 200 artikoloj pri [[provinco Pavia]] ektraktitaj, la kampo neniel pretas, sed pluajn levojn al artikolaj ĝermoj mi faros ne per kampanoj de tutaj tagoj, sed iom post iom, en grupoj de eble dek paĝoj - la ne jam traktitaj artikoloj jam estas sen eraroj, nur estas ĝermetoj kun tro malmulta enhavo. samtempe: paĝoj pri dulingvaj Esperanto-vortaroj samtempe: multaj malatentataj tekstoj de la listo [[Uzanto:RBT/Enkategoriigoj/Naskiĝintoj kaj mortintoj/Listo2|'''"listo2"''']]. ... :fine de aŭgusto 2024 [[provinco Gvadalaĥaro]] ĝis A-P, pretaj, Q-T nur parte, aktualaj loĝantoj sube mankas (T sen kontrolo de poŝtkodo), U-Z nur baze ektraktita informkeste... === Atentindaj paĝoj 2025 === * [[Ĝardenoj de Herrenhausen]] (2925-8-27) == Subpaĝo ankoraŭ == * [[Uzanto:ThomasPusch/olimpikaj teamoj liste]] * tre dubindaj alidirektigoj: [[Specialaĵo:Kontribuoj/Yeagvr]] (ĝis 2019 je nomo Mvvnlightbae), naciisma italo, laŭ propra aserto ne komprenanta Esperanton, sed la homo sukcesas verki kompreneblajn redaktoresumojn, do tamen iomete regas la lingvon * [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Prettau&diff=prev&oldid=8552591 foje indas bremsi casteloboton (jen fine de 2023)]. * pri novaj aktoraj biografioj modeloj povas esti [[Grayson Perry]] aŭ [[Trevor Noah]] de 2024-09-39. * unua resumo dum revizio de jaraj listoj povas esti "enpaĝigo laŭ la aliaj listoj - ĉiuj eventoj de sama jaro al unu linio, kaj komenco de koncizigo" * [[/Ukr]] * polaj distriktoj: plej bone ekhavi norman historian ĉapitron, surbaze de [[Tuchola]], sed kun konsidero de [[reĝa Prusio]] == Referencoj == {{referencoj}} == Fonto == * La unua versio de tiu-ĉi teksto ekestis surbaze de la germana koresponda vikipedia artikolo laŭ la stato de la 16-a de oktobro 2024. <ref name="PIV">[https://vortaro.net/#aedo_kd artikolo ''aedo'' en la] [[Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto]] (PIV), eldono de 2020, reta versio, ankaŭ jam en la eldono de 2002, presita eldono, paĝo 50</ref> {{referencoj}} {{ŝ|polurinda|mankas ĉia informkesto, iuj grafikaĵoj, eksteraj ligiloj, referencoj: tiel ĉi la malmultaj frazoj donas malmultajn informojn|listigi=ne}} == Atentendaj diskutoj == [[dosiero:Kontakto 1987 - la kvar kategorioj de facileco.png|eta|5ra|<!--la dokumenta eltondaĵo ĉiukaze estu en uzo, tial mi jen metas ĝin ankaŭ ĉi-tien-->]] * [[Vikipedio:Forigendaj artikoloj/Arkivo/2021#Kategorio:Urboj de Germanio laŭ alfabeto]] * [[Kategorio-Diskuto:Malfermaj stelamasoj]] {{farite}} 2024-11-01 * {{flago|Italio}} [[Kategorio-Diskuto:Komunumoj de Italio]] * {{flago|Japanio}} [[Kategorio-Diskuto:Gubernioj de Japanio]], [[Projekto:Esperantigo de japanaj regionoj kaj gubernioj]] :: Resume: Aparte problemaj estas '''Aiĉi''' 0 kun [[Nagojo]], '''[[Diskuto:Gubernio Ĉiba|Ĉiba]]''' 1 ([https://www.monato.be/2003/008142.html Monato 2003]), '''[[Diskuto:Gubernio Hiogo|Hiogo]]''' 0 kun [[Kobeo]], '''[[Diskuto:Gubernio Ivate|Ivate]]''' 0 kun [[Morioka]], '''[[Diskuto:Gubernio Jamaguĉi|Jamaguĉi]]''' 0 kun [[Ŝimonoseko]], '''[[Diskuto:Gubernio Jamanaŝi|Jamanaŝi]]''' 2 (E-domo, blog), '''[[Diskuto:Gubernio Kagavo|Kagavo]]''' 0 kun [[Takamacu]], '''[[Diskuto:Gubernio Mijagi|Mijagi]]''' 0 kun [[Sendajo]], '''Sajtama > [[Diskuto:Gubernio Saitama|Saitama]]''' 0, '''[[Diskuto:Gubernio Ŝiga|Ŝiga]]''' 1 (JEK 2016) kun [[Ocu]], '''[[Diskuto:Gubernio Ŝimane|Ŝimane]]''' 2x (Monato + ES Kebekia) kun [[Macuo]] kaj '''[[Diskuto:Gubernio Toĉigi|Toĉigi]]''' 2. * [[Ribelo de Grandpolujo]], [[komisiono por trovo de loknomoj]] * [[/redaktoresumoj]] * noto pri miks-lingvaj fantaziaj "pseŭdovortoj" en la diskuto pri [[Zábřeha montetaro]]. * Ĉiba, budhisma templo en [[Jocukaidō]] * por eble postaj paĝoj: [[/stacio Omija|stacio Omija]] * dubindaj orfoj/ĝermetoj/malaktualaj: [[aglomeraĵo de Kielce]], [[aglomeraĵo de Poznano]] * Kial [[Holon]], ne Ĥolon kiel estas skribite? * Roberto kaj Narvalo pri [[Theodore von Kármán]] * Petr: kio pri [[Fervojlinio Šumperk–Krnov]] * strangaj ligiloj en paĝo [[Sidamoj]] * kion fari per {{ŝ|Laŭĝenro}} de Airon90... * [[/gazetejo.org]] * [[/uzanto pruno]] * Ekzemplo [[Rehden]]: {{Tiu ĉi artikolo|temas pri la komunumo ''Rehden'' en nordokcidenta Germanio. Samnoma komununumo ĝis 1945 ankaŭ ekzistis en nordorienta Germanio: sekve de la [[dua mondmilito]] ĝi doniĝis al la komunisma [[Pola Popola Respubliko]], la germana loĝantaro estis forigita kaj nun la loĝloko nomiĝas [[Radzyń Chełmiński]].}} * [[/ne sovaĝan esperantigon]] == Plia kopiebla atentiga kesto == {{polurinda|en la paĝo listiĝis amase tro da fotoj kaj grafikaĵoj, kompare al la malgranda teksto. Necesus elekto, aparte al tiuj fotoj kiuj vere temas pri tiu ĝi loko kaj ne montriĝas ankaŭ en aliaj paĝoj. Ankaŭ eblas meti iujn 4-5 fotojn al vikipedia galerio (tiun trukon ĉi tie jam aplikas la 4 fotoj ĉiuj nomataj "plaĝo en Ustka")...|listigi=ne}} {{polurinda|la informoj ĉi tie estas de 2006, de antaŭ 19 jaroj! Ĉu ankaŭ la indiko pri la estro tiom aĝas? Ĉiukaze aktualigo nepras|listigi=ne}} == Aktualigenda == Tia ŝablono ne estas esperante, sed jes ja angle [[:en:Template:Update]], france [[:fr:Modèle:Mettre à jour]], hispane [[:es:Plantilla:Desactualizado]] ktp - tial la ŝablonoj por enkopiado en tiujn vikipediojn estu ĉi tie. == Agendo == Necesus kontroli la fonton de [[Vladimir Sutkovoj]] se ĝi denove legeblos. 2025 09 16 :Ankoraŭ la fonto ne relegeblas, eble ĝi definitive mortis. 2025 09 27 TP Oktobre, novembre, decembre same. Sendube ĝi definitive mortis, ankaŭ la itala baza datumbaza retejo everk.it, kaj ankaŭ sendepende de tio propra retejo de ALE. 2026 01 12 TP * [[Diskuto:Adidas Al Rihla (pilko)]] 2026 01 12 TP Rekontroli kaj agi post pli-malpli semajno * [[Diskuto:Peskaro]] temo "fotomuntaĵo", tasko por roboto, 2026 01 13 TP Rekontroli kaj agi post pli-malpli semajno * [[Uzanto-Diskuto:Super nabla#Naskis v naskiĝis]] 2026 01 16 TP Rekontroli kaj agi post pli-malpli semajno == Sporto == Jen unua ekzempla teksto pri plej bona turnira manpilkistino: [[Linnea Torstenson]] en 2010. [...] ", post kiam la antaŭajn 4 jarojn li jam estis membro en la nacia teamo de sub-17-jaruloj kaj aliaj junulaj naciaj teamoj" == Modeloj == :Por ĝemelaj komunumoj en Germanio ekzemple [[Bad Honnef]] (kutime kun franca kaj orientgermana partnero kaj ankoraŭ iuj aliaj) :Por uzo de "informkesto monto" vidu la ekzemplan paĝon [[Mount Bartle Frere]], kie ankaŭ estas ekzempla teksto kun uzo de pluraj vikidatumaj parametroj. :Se tre mankas ĉia bildo kaj la informkesto ne bezonas la bildo p18: [[Dosiero:{{#invoke:Wikidata|claim|P18}}|eta|maldekstra|300ra|{{ŝ|centre|komunuma impreso}}]] == NRV == Plene ne ekuziĝis ĝis nun la navigiloj * {{ŝ|urba regiono Aachen}} - jam {{farite}} 2026-01-24 * {{ŝ|distrikto Ennepe-Ruhr}} * {{ŝ|distrikto Euskirchen}} * {{ŝ|distrikto Gütersloh}} * {{ŝ|distrikto Herford}} * {{ŝ|distrikto Hochsauerland}} - {{farite}} 2026-08-28 * {{ŝ|distrikto Kleve}} * {{ŝ|distrikto Lippe}} * {{ŝ|distrikto Mark}} * {{ŝ|distrikto Minden-Lübbecke}} * {{ŝ|distrikto Mettmann}} * {{ŝ|distrikto Neuss}} * {{ŝ|distrikto Oberberg}} * {{ŝ|distrikto Olpe}} * {{ŝ|distrikto Recklinghausen}} - {{farite}} 2026-08-25 * {{ŝ|distrikto Rhein-Erft}} - {{farite}} 2026-08-24 * {{ŝ|distrikto Rhein-Sieg}} - jam {{farite}} 2026-01-24 kaj * {{ŝ|distrikto Wesel}} - {{farite}} 2026-08-24 --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:21, 24 jan. 2026 (UTC) == NDS == Por la somero: en [[Rastdorf]] ĉe Werlte kaj [[Stavern]] ĉe Sögel ankoraŭ tre mankas fotoj... == Taksonomio == Ekzemple por informkesto vidu la paĝon [[Gerbero]]. == {{ŝ|orfa}} == [[:kategorio:Orfaj artikoloj pri Ĉeĥio]]: post malorfigo de kelkaj tekstoj ankoraŭ restas tie kvar paĝoj je 2026-01-31: : [[Bierfarejo U Fleků]]: TRI ligiĝoj : [[Domo de Faŭst]]: UNU : [[Ekspoziciejo Ĉe Hibernoj]]: UNU : [[Gastejo Ĉe Kaliko]]: UNU : [[Hiberna strato]]: TRI : [[Iama Doganejo "Na Výtoni"]]: UNU : [[Jungmann-placo]]: TRI : [[Meza industria lernejo Ostrava-Vítkovice]]: NUL : [[Nacia Avenuo]]: TRI : [[Slava Domo]]: DU : [[Vilao Ameriko]]: UNU Permane forigi la ŝablonon, sen ke io ŝanĝiĝis pri la situacio, estus neakcepteble. === Aktuala diskuto === * [[Ŝablono-Diskuto:Oficiala retejo]] 2026 2 3 * pri ruĝaj ligloj de 9 2005 de mirmal en [[Čestmír Vidman]] - vidu diskutpaĝan noton de 2026 3 5. * kaj pri tre dubindaj pseŭdovortoj "Schwarzenbergoj", "Schwarzenbergidoj", "Rožmberkidoj", teksto fakte ĝuste kreita en 2008 de Pavla D kiel [[Rožmberk (familio)]], kaj "Eggenbergidoj" vidu en [[Diskuto:Schwarzenberg (dinastio)]]. La uzoj de la pseŭdovortoj estas forprenitaj. - Cetere: Petr jam ekz. dum 2009 en [[diskuto:Fratoj Mašín]] disputis kontraŭ Narvalo kaj Paul P pri nepra volo enkonduki arbitrajn esperantajn vortojn sen vortaraj referencoj kaj kun neesperantaj literoj, sed ne konvinkis ilin ambaŭ - kompreneble. * ne forgesi: en teksto [[Sylla Chaves]] ankoraŭ la librotitoloj devos nigriĝi, se ne okazos miraklo 2026 3 12 === Problemaj orfoj kaj ĝermetoj === * [[Transigo de flu-kvanto]] 2026 2 27 * [[TERYT]] nur ĝermeto, ne orfo * [[/listoj de probable forigendaj dosieroj]] === Orfoj === * kaj barata retejo [[Anmol Ratan]] pri la malorfigo Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ neniu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). Mi ne havas ideon pri iu paĝo, de kiu eblus konstrui ligilon ĉi tien. Ĉu iu alia havas iun ideon? :Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ nur unu alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). :Ĉi tiu teksto pri kino estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ nur unu alia artikolo ligis al ĝi. Nun jam estas tri ligiĝoj. Se estus kvar, pli bone kvin, estus sufiĉe. ::Ĉi tiu artikolo ankoraŭ estas [[vikipedio:orfo|orfa]], ĉar malmultaj aliaj artikoloj ligas al ĝi: nun estas '''du''' ligiloj de aliaj artikoloj kolektitaj (atentu ke diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkulkiĝas kiel artikoloj): se estos 4 aŭ 5 ligiloj, eblos forpreni la ŝablonon {{ŝ|orfa}}. :::La hodiaŭ farita teksto jam estas ligata el '''kvar''' aliaj artikoloj (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). Tio sufiĉas por ne esti [[vikipedio:orfo|artikola orfo]]. ::::Nun 12 aliaj artikoloj ligas al la teksto - la ŝablono {{ŝ|orfa}} povas forpreniĝi. '''Orfoj pri kino''': reĝisoro {{ŝ|vikidatuma listo|p-kodo=P57|modo=kaj|parameter=link}}, aktoroj p161 - pli detalan liston de la aktoroj vidu en la informkesto. == Ĝermoj kaj ĝermetoj == * ne jam trovitaj: [[Vikipedio:Mallongaj paĝoj kiuj ne estas ĝermoj]] == Italio kaj Francio == * Italio: [[provinco Grosseto]] - principe la 18 paĝoj de A ĝis M estas ampleksigitaj, la restaj 10 paĝoj de O ĝis Z ankoraŭ ne; [[provinco Mantova]] - pri ĉiuj 70 paĝoj la unua ŝtupo de riparo informkesto estas farita, krome nenio. * [[Francio]]: pri [[arondismento Poitiers]] la unuaj 44 paĝoj de entute 83 estas finfaritaj. (ĉ. la 14-a de febraro, la valentena tago) Stato de 2026 03 08, la komunisma tago de virinoj. == Antaŭ nia erao == En la 4-a jc. a.n.e. mi vidis paĝojn 300-360, en iuj sukcesis pli, en aliaj malpli aldoni, sed 361-399 tute ne jam vidis. === Referenco poŝatlaso === :[[dosiero:Pictogram_voting_delete.svg|20ra]] Ekz. [[Batumi]]: La referenca esperantlingva "[[Poŝatlaso de la mondo]]", Prago 1971, en siaj mapoj esperantigas iujn kaj latinliterigas aliajn loknomojn, kies originaj nacilingvaj formoj estas ne-latinlingvaj. En la mapo 20 ĝi indikas la urbon je la origina nomo "Batumi", nur latinigita. :[[dosiero:Pictogram_voting_delete.svg|20ra]] Ekz. [[Irkutsk]]: La ĝis nun sola esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, esperantigas multajn urbojn, sed nomas la urbon ''Irkutsk'' en la mapo 15 kaj 15b - latinlitere, sed ne esperantigite. :[[dosiero:Symbol_confirmed.svg|20ra]] Ekz. [[Osako]]: La ĝis nun sola esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, dokumentigas esperantigon "Osako" en la vasta, du-paĝa mapo 24, kaj same en listo en paĝo antaŭ tiu du-paĝa mapo. ..., via demando estas tute pravigita. [[PIV]] 1970-2020 kaj [[Reta Vortaro]] ne mencias la lokan monton, ankaŭ en neniu alia du-lingva vortaro mi trovis indikon pri esperantigo ''xxx'', la esperantlingva literatura kaj gazetara serĉilo ''tekstaro.com'' ne trovas ĝin kaj eĉ la ĝis nun sola esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, kiuj dokumentigas multajn esperantigojn, sed ne esperantigas ĉiujn urbojn/lagojn/montojn ktp, ne mencias ĝin. Tial ĝis iu trovas konvinkajn ekstervikipediajn referencojn pri ekzisto de esperantlingva formo "xxx" devas esti la hipotezo ke tiu esperantigo probable tute ne dokumentiĝas kaj ne ekzistas. Esperanto '''ne''' funkcias tiel ke oni simple prenas ĉiujn vortojn de ĉiuj lingvoj, al ĉiuj substantivoj algluas o-finaĵon, al ĉiuj adjektivoj a-finaĵon ktp. kaj rezultas vortotrezoro kiu estas 10 000-foje pli granda ol ĉiu vortotrezoro de nacia lingvo. Tia lingvo estus koŝmare nekomprenebla. Do, tute klare - ĝis trovo de konvinkaj referencoj - la monto itale nomiĝas ''aaa''. Salutas == Enhavtabeloj == {{ŝ|TOC-dekstre}}, ekzemple, kaj <nowiki>__NOTOC__</nowiki> por subpremi enhavtabelon. Noto: [[uzanto:Chojus321]] Noto1: baza informkesto en la komunejo: <nowiki>{{Wikidata Infobox}}</nowiki> == Diversaĵoj == Claudio Pistilli: [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/listoj de probable forigendaj dosieroj]] en la [[:Kategorio:Tujforigendaj artikoloj]] AI: [[:de:Wikipedia:WikiProjekt KI und Wikipedia/Erkennung KI-Einsatz]] Fari vikidatumerojn pri neesperantistaj usonanoj pri kiuj wiki.en kaj vikidatumoj ne interesiĝas: ĉe [[Joseph F. Foster]] eblis, ĉe [[Bruce Wilson]] ne. Minuskloj de i.a. universitatoj en francaj titoloj de vikidatumoj, ĉi tie pri [[universitato Cornell]] la 26 mar. 2026: ''(1) La minuscule ici est une convention typographique franco-française non adoptée par les autres pays francophones, lesquels mettent une majuscule pour leurs propres universités, et Wikidata en français n'est pas destinée à l’usage exclusif de la France; (2) le choix typographique d’une majuscule dans la langue d’origine appelle tout naturellement sa traduction par une majuscule également en français.'' Tiun argumentadon mi povas facile sekvi. Pri elegantaj navigiloj vidu la paĝon [[Diskuto:Schwarzenberg (Aŭstrio)]]. Episkopujo Majenco > [[diocezo Majenco]]. Dogmoteologio > [[Dogma teologio]] {{ŝ|aŭt}} faras {{aŭt|Majuskletojn}}. <nowiki>{{teksto en skatolo - komenco|1=temo}}{{teksto en skatolo - fino}}</nowiki> Mi mem ekz. fuŝis pri Nurenbergo en teksto [[Steigerwald]]. Germana komunumaro: centro [[Freren]], simpla membro ekz. [[Beesten]]. == Medicinaj temoj == Inter la vario de drogoj produktitaj de [[Novartis]], [[metilfenidato]] (ankaŭ jam farita de Sj1mor en 2026 05 29, post kiam mi faris mian privatan noton ĉi tie) vere meritus propran artikolon. Teorie nova esperanta teksto ankaŭ malforte bonvenus por la [[borso]] de [[Mumbajo]], do [[borso de Mumbajo]], kaj pri la du antaŭaj firmaoj, [[Sandoz]] kaj [[Ciba-Geigy]]... La nova teksto [[Ĥirurgia operacio]] ankoraŭ bezonas tekston [[incizo]]. == Atentindaj tekstoj == * [[Marja-Sisko Aalto]] (ekde 2026 05 21) - {{Uzanto2|Näin on näreet}} * [[Augusto Cancela de Abreu]], Salazar-diktaturo en Portugalio kun malpermeso de Esperanto. * [[Diskuto:Ŝvabaĥo]] pri skribo, teksto farita en majo 2009 per Petr. (2026 05 29) * demando pri stranga aludo en la noto pri [[Adolf Halbedl]] en EdE (2026 05 31) * la rezistanto kontraŭ naziismo [[Rupert Mayer]] ([[d:Q45283]]) aparte meritus tekston, iam ajn... Mirakle jam 2026 05 29 je 9 h UTK, nur tri horojn post kiam mi private notis lian nomon ĉi tie por mi, Sj1mor faris ĝerman tekston. Tio tre bonas kaj la ĝermo meritus ankoraŭ iam enhavan plivastigon. * nekompletaj taskoj: [[:Kategorio:Komunumoj de Malsupra Aŭstrio|pri la komunumoj de Malsupra Aŭstrio]] duobla retejo en vikipedio for - ĝis nun nur A-R. * La vorto katrastrala estas fantazia: [[Diskuto:Höflein]]. (2026 06 01, ĝustigita je 06 08) Kaj nomigo de estroj de tiaj loĝlokoj de Klosterneuburg malsaĝas: [[Diskuto:Maria Gugging]] (2026 06 01, nun fakte ne necesas ago, sed iam poste) * Pri titolo [[Hampstead]] sen aldonaĵo ... (2026 06 08) * Paĝo "Naŝvilo" nun jam estas ĉe [[Nashville]], sed en la teksto ankoraŭ uziĝas la dubinda esperantigo. Jam referencoj postuliĝis en 2015, denove en 2026 06 12. Post pliaj 1-3 monatoj eblas afiŝi tion ĉe VP:AA kaj poste elsarki la fantazian esperantigon, se ne iu ankoraŭ trovas defendajn referencojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:45, 12 jun. 2026 (UTC) * Bezonatas multe da referencoj kaj kontrolo per almenaŭ la praga poŝatlaso en [[Ŝablono-Diskuto:Atlantiko]]... (2026 06 15) * [[Diskuto:Esperantistoj]] pri neproj aŭ ebloj de titolaj aldonaĵoj inter krampoj laŭ instigo de Sj1mor. (2026 06 16) * [[Diskuto:Ilja Ponomarenko]]: peto fari tekstojn [[The Kyiv Independent]] ([[d:Q111028947]]) kaj [[Ŝtata Universitato de Mariupolo]] ([[d:Q4281580]]). (2026 06 16) * Pri Nicolas Rastvortsev (2017) nenio ĝis nun, kvankam nun 24 filmoj en IMDb. Iam supozeble io venos. == Pliaj modeloj == Modeloj por mikroĝermoj de usonaj aktoroj vire ekz. [[Colin Ferguson]], ine ekz. [[Jaclyn Smith]]. Por river(et)oj, jen en Bavario, sed same taŭga ankaŭ aliloke, ekzemple [[Wiesent (Regnitz)]] aŭ [[Aisch]]. Plia noto por diskutpaĝo: Mi petas uzi la ŝablonon {{ŝ|Referencoj|2}}, do referencojn en du kolumnoj, nur se en la teksto jam estas signife multaj referencoj, ni diru 10 aŭ iom pli: se estas nur 1-4, la dispartigo de la malmultaj eroj (aŭ de unu ero) al du kolumnoj aspektas stulte. Kopiebla frazo por estontaj apartigiloj: Krome la nomo, kiel tre multaj loknomoj, ankaŭ okaze estas uzata kiel [[familia nomo]], do kiel parto de [[persona nomo|personaj nomoj]]. {{ŝ|sen fontoj}} por paĝoj kiuj estas nur [[artikola ĝermo|artikolaj ĝermoj]]: [[Diskuto:Marc Guéhi]]. (2026 7 5) <nowiki>{{redaktas|ThomasPusch|20-a de septembro 2026 11:30 h UTC|12:30 h UTC}}</nowiki> == Fontaj / pruvigaj cirkonstancoj P1480 == * apud (Q21818619): approximate location – should be used with qualifier P1480 to indicate that value is close ⇒ [[d:Q52105174|list of Wikidata reasons for deprecation]] ("malnoviĝinta" funkcias). == Farendaĵo == * En Iovao, sur la skema mapo 6 el 9 linioj faritaj, restas do triono ekde [[Kantono Pottawattamie]]... (2026 06 23) * La novajn gazetotekstojn [[Lietuvos rytas]], [[Lietuvos žinios]] kaj [[Vakarų ekspresas]] el junio dankinde Kani savis el ĝermeta stato. Se mi foje havos iom da tempo, mi povos ankoraŭ rigardi la nunajn ĝermojn, aparte la informkestojn. La latva teksto [[Diena]] jam estas kontentiga. (2026 06 23) * nur ekkomencita: [[Peptida hormono]]. (2026 06 14) * [[kantono Inyo]] aldoni "zomon= 8 aŭ 7" en 2026 06 27. * apartigilo [[trako]] enigi la gentan kaj regionan sencon. 2026 07 04 * fini la voĉdonon [[Vikipedio:Ne plu elstaraj artikoloj/Gento (urbo)]] 2026 07 09 * [[Ŝablono-Diskuto:Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Belgio]] * Teorie necesus nova teksto [[Pelt]] en [[Limburgo (Belgio)]]. Ekz. [[Overpelt]] estas parto. Same pri [[Lievegem]] en [[orienta Flandrio]]. * La teksto [[Peer (Belgio)]] havas ĥaosan historian ĉapitron... 2026 07 11 * [[Propaganda piedvojaĝo]] de 1912 estas bizara historia temo, plena je demandoj... 2026 07 14 * [[Alexis Saelemaekers]], disputo pri franca aŭ flandra prononco en la angla paĝo... 2026 07 15 * Nur la tekstoj pri usonaj subŝtatoj A- ekskluzive Nov-Meksiko estas reviziitaj. La resto ankoraŭ mankas. 2026 7 26. * Esplorinda reta fonto [https://www.esperanto.be/fel/jar/landoj.php La landoj de l' tero] [[Flandra Esperanto-Ligo]] * al VP:AA: [[Ombra kabineto]] al Ombra registaro * Ankoraŭ necesus bluigi 7 paĝojn en [[Ŝablono:Landoj en la Vintra Olimpiko 2026]], eventuale ankaŭ Slovenio en la Olimpikoj, por aliaj jaroj. * Aldonindas du apartigiloj pri [[kantono Richland]], [[kantono Rock]] kaj [[kantono Rusk]] - "pseŭdoblua", provizora alidirektilo al [[kantono Rusk (Teksaso)]], i.a. pri Viskonsino. {{farite}} je 2026-8-4 * [[Alemana lingvo]] ne plu estas malneŭtrala. La ŝablono foriru. 2026-08-28 * Estas pluraj biokemiaj demandoj pri [[sunfloro]]. 2026-09-11 * Mi senesperas pri la teksto [[Irana milito de 2026]]. 2026-09-14 * [[Jozefo Petrin]] Peto al MirMal pri helpo, kaj nesolvitaj demandoj pri rumanaj verkistoj. 2026-09-15 * Necesos kunigi [[Rejna de Jong-Beukers]]. Eble Sj1mor pretos fari tion... 2026-09-15 * [[diskuto:Johannes Linnankoski]]: demando pri Finna E-Libreso kaj Biblioteko E-a. 2026-09-18 * En [[Universitato de Vaŝingtonio]] estas 6 ligiloj ruĝaj ekde junio 2009. Pri kvar simple necesus trovi paĝokreanton, kaj du pliaj supozeble estas misa ligiloj. 2026-09-30 * Pri rimarkindaj nunaj rusianoj: [[Sergej Sobjanin]], mokva urbestro ekde 2010, jam havis ĝermeton, nun ĝermon. Pri [[Nikolaj Patruŝev]], eksa FSB-ĉefo, jam estas kontentiga teksto, nur estas tri ruĝaj ligiloj tie. Kaj dubeblas ĉu lia filo Dmitrij ankaŭ meritus tekston. Pri [[Miĥail Miŝustin]], nuna rusia ĉefministro, estas ĝermo. Sed pri [[Sergej Ŝojgu]] (Q32024), generalo kaj nacia ministro de defendo, ĝis nun mankas io ajn. == Multjare/multjardeke ruĝaj ligiloj == * ekzistas iu ŝablono {{ŝ|ruĝaj ligiloj}} kaj {{ŝ|ruĝa ligilo}}, kiu atentigas interalie pri * [[Rekordoj de mamuloj]] * aparte provoka: [[Hans Leo Hassler]] epoh9idz67u30m3ar3utxatmlp4lpiu 9494076 9494074 2026-10-15T18:06:29Z ThomasPusch 1869 /* Farendaĵo */ 9494076 wikitext text/x-wiki [[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] Pri saĝa apliko de vikidatumaro en esperantlingvaj paĝoj vidu ankaŭ [[Uzanto:ThomasPusch/provejo2|provejon2]]. :[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] Kaj pri Quickstatements kaj Petscan por iom aŭtomatigite plibonigi vikidatumojn [[Uzanto:ThomasPusch/provejo3|provejon3]] ::[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] [https://commonshelper.toolforge.org/?interface=eo&image=Karte_Otzberg.jpg&lang=eo komuneja helpilo] :::[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] [[:Kategorio:Vikipedio:Forigoj]] ::::[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Ruĝaj kaj bluaj ligiloj]] [2025 12 21] ! :::: «Ĉiuj konsentas ke ruĝa ligilo devas ne ekzisti, se ĝi ne estas bluigebla laŭ vikipediaj reguloj. Tio signifas ke la temo de ruĝa ligilo devas esti [[Vikipedio:Menciindeco|menciinda]] kaj [[Vikipedio:Kontrolebleco|kontrolebla]].» Tamen, ĉu ruĝa ligilo estas tia, senespera, estas en duba kazo diskutenda. - cetere: noto pri misa ruĝa ligilo troveblas en [[diskuto:Aŝkelon]]. :::::[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] Landonoma barakto en Vikipedio kadre de la tielnomata "[[Io-ujo-batalo]]": [[Vikipedio:Baloto/Landonoma unueco]] - fina rezulto de la diskuto, baloto en 2009. == Notoj por mi mem == :2024-05-10: tagaj listoj reviziitaj ĝis la [[13-a de majo]] (lundo) <!--Rémi sim ankaŭ kontribuas, ekz. pri 7-a de julio--> :{{ŝ|ruĝaj ligiloj}} :La multegaj fuŝaj anonciloj pri neekzistaj portaloj parte menciiĝas en [[Vikipedio:Lua/Petoj/Arkivo]] :ŝanĝi kolorojn en germana GIMP: Ferben, Abbilden kaj Farbvertauschung. :Pliaj listoj forigindaj [[Alfabeta listo de la deputitoj de la 14-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko|1]] [[Listo de la francaj parlamentaj periodoj|2]], [[Listo de la deputitaj distriktoj de Loire-Atlantique|3]], [[Listo de la deputitaj distriktoj de Loire-Atlantique|4]] Ekzemplaj ĝermaj artikoloj pri Italio [[Muggiò]] kaj [[Arese]]<!-- dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} alto = {{Vikidata ero|p-kodo=P2044}}, CO ĝis Colonno --> (por frakcio elturniĝo laŭ [[Camo]]), pri Francio [[Chanaz]] aŭ [[Geloux]] (por nova paĝo de franca komunumo: [[Flassigny]] en Mozio), [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Tresques&action=edit&oldid=8354148 Tresques simple] aŭ [[Civrac-en-Médoc]] por Ĝirondio (kaj [[Bonnay]] por apartigilo), pri Rusio [[Orsko]], pri Skotlando [[Ayr]], pri Anglio ekz. [[Bathford]] kaj pri Usono [[Daytona Beach]], [[Evanston]] aŭ nun ĝerme [[Alturas]], por escepte malurbajurboj ankaŭ [[Dunseith]] aŭ [[Rolette]] (kantono minimuma ekz. [[kantono Yolo]], censa retejo ekz. [[Hollister]])- pri Rumanio [[Sânandrei]].<!--{{Ĉi tiu artikolo|temas pri la rumania komunumo [[Letea Veche]]. Atentu ke ankaŭ ekzistas tre similnoma [[---]].}} --> Pri la tre katolika Italio: en [[Barzio]] patronas '''Alessio''' Bergama, en [[Basiliano]] '''Andreo''', en [[Crandola Valsassina|Crandola]] '''Antonio''' la Granda, en [[Barzago]] '''Bartolo''', en [[Cesana Brianza|Cesana]] Firmo+Rustiko, en [[Cremeno]] '''Georgo''', en [[Azzano d'Asti|Azzano]] '''Jakobo pli aĝa''', en [[Bulciago]] '''Johano Ev.''', en [[Cernusco Lombardone|Cernusco]] '''Johano Bapt.''', en [[Castions di Strada|Castions]] '''Jozefo''', en [[Castello di Brianza]] '''Laŭrenco''', en [[Cusio]] '''Margareta''', en [[Entratico]] '''Marteno''', en [[Costa Masnaga]] la levo de '''Maria''', en [[Colle Brianza]] '''Miĥaelo''', en [[Cividate al Piano]] '''Nikolao''', en [[Ampezzo]] '''Petro+Paŭlo''', en [[Viale]] '''Roĥo''', en [[Terno]] '''Valenteno''', en [[Missaglia]] '''Viktoro''' kaj en [[Barzanò]] '''Vito''' ktp. p417: [[Montiglio Monferrato]] "Kristana patrono estas la sanktulo [[{{#invoke:Wikidata|claim|P417}}]], kies memortago sekve estas la komunuma festotago." : referencoj por patrono (kopiu en redakta modo): <ref name="patrono1">[https://www.santodelgiorno.it/patroni/valle-salimbene/ informoj en la retejo ''santodelgiorno.it''] ({{it}})</ref><ref name="patrono2">[http://www.comuni-italiani.it/018/169/ informoj en la retejo ''comuni-italiani.it''] ({{it}})</ref> :... [[]], kies memortago sekve estas la komunuma festotago.<ref name="patrono1"/><ref name="patrono2"/> p47: La teritorio havas komunan limon kun <nowiki>{{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj|parameter=link}}</nowiki>. Informkeste: <pre> | dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} | blazono = {{#invoke:Wikidata|claim|P94}} | najbaraj_komunumoj = {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}} | nomo_de_loĝantoj = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P1549}}'' | patrono = {{#invoke:Wikidata|claim|P417|parameter=link}} | festo = | tipo1= reliefo | zomo = 10 </pre> Ekzemplo por aldono de sendependa ekstera mapo por paĝoj en kiuj mankas ĉiaj bildoj: [[Gonnoscodina]]. Por senespere malplenaj tekstoj pri {{Brazilo}}: [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/ekzemplo Brazilo MG]]. Ankaŭ tiam ankoraŭ necesas a) adapti mikroregionon kaj se necese mezoregionon, kontroli kaj en kazo de vikidatuma vakuo nevidigi la retejon, c) en vikidatumoj aldoni priskribon kaj ĉ) adapti la nombron de loĝantoj al la plej lasta indiko. Rilate al tio: d: TiagoLubiana ‎ →‎ Municipalities of Minas-Gerais/Brazil... Ĝenerale: apartigilo ekz. [[Saint-Just]]. En 2022 funkcianta ligilo al la ANB en Vieno: [[Ellen Gregory]] ([[Peasedown St. John]]). Kantista ĝermo ekzemple [[Katrina Leskanich]] kun grupo [[Katrina and the Waves]]. Por ne devi tajpi ĝin permane aŭ elserĉi ĝin pli komplike, jen por mi mem la ligilo pri la [[Specialaĵo:Protokolo/delete|protokolo de forigoj]]. * Noto ekzempla <small>''bildo tiom aĝa ke probable ĝi estas jam sen-kopirajta, sed tiom malbonkvalita, ke ne indas konservi ĝin aŭ transporti al la vikimedia komunejo''</small> Rumanio, <ref: [https://web.archive.org/web/20130613102945/http://exonyme.bplaced.net/Board/Thread-Siebenb%C3%BCrgen-Banat-Kreischgebiet-Marmarosch-Maramuresch-Neue-korrekte-ON-Liste germanlingvaj loknomoj, listo arkivigita je junio 2013] ({{de}})</ref> * [[Scornicești]] aŭ [[Giurgiu]] por ne montri la grafike tre modestan situomapon el vikidatumaro * [[Vikipedio:Vikidatumoj/Ĵusmortintoj]] * Pri Panĝabo / Panĝabio ŝajne ĝis printempo 2023 la difino de vortaro.net kaj de papera PIV en la eldonoj de 1970 ĝis 2020 ankoraŭ estis lando = Panĝabo, sed almenaŭ en 2026 estas lando = Panĝabio. Ĉar Didcorn jam je l' 23 jun. 2023 notis la novan PIV-an difinon en la paĝo [[Panĝabo (Barato)]], mi konjektas ke jam tiam B. Wennergren ŝanĝis la kapvorton en la reta PIV-datumaro. Domaĝe ke tio ne sincere dokumentiĝis, sed ĉiukaze nun kun bona konscienco eblas varbi por tutnova landonomo "Panĝabio". 00:40, 13 feb. 2026 (UTC)[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) === Krome teknike: === * {{ŝ|Post diskuto ne forigita}} ekzemplo [[Diskuto:Jacob Schwartz]] * [[:Vikipedio:Mallongaj paĝoj kiuj ne estas ĝermoj]] * [[:Kategorio:Nun en Komunejo]] * [[:Kategorio:Tujforigendaj artikoloj]] ([[Ŝablono:Forigu tuj|ŝ]]) * [[Specialaĵo:Neuzataj bildoj]] * [[Vikipedio:Forigendaj artikoloj]] * [[Vikipedio:Alinomendaj artikoloj]] * [[Vikipedio:Problemaj uzantoj]] * [[Specialaĵo:Forbarlisto_de_IP-adresoj]] ::>> ATENTU Mesa, Arizono {{uzanto2|~2025-53015-3}} 2025 9 7, ĝis nun nenio plu, ĉiuj saĝaj redaktoj, kontrolite fine de aŭg. 2026 ::>> KAJ Luksemburgio {{uzanto2|~2025-56511-3}} 2025 9 9, same ĝis nun nenio plu, ĉiuj saĝaj redaktoj, kontrolite fine de aŭg. 2026 ** [https://eo.wikipedia.org/wiki/Specialaĵo:Forbarlisto_de_IP-adresoj?wpOptions&#91;&#93;=userblocks&wpOptions&#91;&#93;=autoblocks forbaritaj IP-adresoj] ** [https://eo.wikipedia.org/wiki/Specialaĵo:Forbarlisto_de_IP-adresoj?wpOptions&#91;&#93;=userblocks&wpOptions&#91;&#93;=autoblocks&wpOptions&#91;&#93;=tempblocks porĉiam forbaritaj IP-adresoj (estu malplena)] * [[Vikipedio:Markitaj versioj/reviziantoj‎]] * [[Vikipedio:Roboto/Permespeto]] ** {{UzuloKontilo|Taylorbot}} [[Specialaĵo:Rajtoj_de_uzantoj/Taylorbot|rajtigo]] ĝis 2024-04-08 14:48 ** {{UzuloKontilo|Taylor 49}} [[Specialaĵo:Rajtoj_de_uzantoj/Taylor_40|rajtigo]] ĝis 2024-04-08 14:48 ** {{UzuloKontilo|Ĉaŭ-ĉaŭ-bot}} [[Specialaĵo:Rajtoj_de_uzantoj/Ĉaŭ-ĉaŭ-bot|rajtigo]] * [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo]] * [https://xtools.wmcloud.org/adminstats/eo.wikipedia.org/2022-12-01/2023-12-01 Administraj agoj] * [[Uzanto:ThomasPusch/emblemoj|emblemoj je justa uzo]] ({{ŝ|Librokovrilo}} kaj {{ŝ|emblemo}}) * [http://tekstaro.com tekstaro.com] - elektronika lingvoscienca tekstaro (AKK korpuso) de Esperanto * [https://viewer.onb.ac.at/10045F99/ historia Jarlibro 1923] kiel ekzemplo * koncizeco de artikolaj titoloj: ekz. [[Raduĵnij (Ĥanta-Mansio)]] * [[Uzanto:Jura1/articles with Wikidata item without statements]] * en Informkesto geografiaĵo, |arkitekto ligado = ne<!-malŝaltas aŭtomatan ligadon-->. * [[Vikipedio:Listo de artikoloj kiuj ekzistas en multaj lingvoj kaj forestas en la esperanta Vikipedio]] * naciaj himnoj: loka alŝuto necesis por la [[nacia himno de la Demokratia Respubliko Kongo]] (por [[Sieraleono]] tamen ne) {{ŝ|apartigila paĝo}} {{apartigila paĝo|provejo}} {{ŝ|aliaj signifoj}} {{aliaj signifoj|provejo}} {{Kategoria alidirekto|provejo}} * {{ŝ|Malneŭtraleco}} {{ŝ|sen fontoj}} Ĉiuj pensas {{Kiu?}} '''Ŝablonoj''' por marki dubendajn teksterojn: {{kiuj?|tekstero}} [[Vikipedio:Kontrolebleco]] aŭ {{laŭ kiu?|tekstero}} pri [[Vikipedio:Evitu nebulajn vortojn]]. Kaj <s>streki</s> tiel ĉi. === Kelkaj pliaj ekzemploj === * Multkolumna: <nowiki>{{multkolumna}} {{kolumnorompo}} {{finmultkolumna}}</nowiki> * film[[afiŝo]]: [[:Dosiero:SW - Empire Strikes Back.jpg]], [[:Dosiero:Mes héros afiŝo.jpg]] * <code><nowiki><span style="color:red"> </span></nowiki></code> Vidu: [[Helpo:Evitindaj HTML-etikedoj]]. * Komento pri kapricaj pseŭdovortoj meminventitaj: "Bonvolu ne simple inventi iujn pseŭdovortojn kaj nomi ilin "esperantaj". Ekzemple la vorto "..." en '''Esperanto''' simple ne ekzistas. Similforma vorto ekzistas en la antikvgreka, sed la malnovgreka klare estas alia lingvo. Sed en Esperanto oni decidis kontraŭ propra vorto por tiu aĵo, kaj simple nomas ĝin "...". Koncize: se vi ne scias kiel nomiĝas iu vorto en Esperanto, iru al alilingva teksto pri la temo, tie en la listo pri lingvoj maldekstre elektu la vorton Esperanto kaj sekvu la tekston tie. Kaj se vi volas proponi iun alternativan nomigon, nepre faru tion nur citante elstarajn esperantlingvajn fontojn kiel referencoj kaj prefere prezentu viajn esperantlingvajn referencojn unue en la diskutpaĝo. " * bonaj vortumoj pri lingve problemaj paĝoj estas <nowiki>{{polurinda|kelkaj frazoj sufiĉe strangas lingve, eble pro iu lingva interfero|listigi=ne}} (ne forgesu la finaĵon "|listigi=ne", tre gravan se oni jam en la paĝo notis la problemon) kaj {{pluraj problemoj|gramatiko|ligiloj}} resp. {{pluraj problemoj|esperantigu referencojn}}</nowiki>. * [[Vikipedio:Ne faru originalan esploradon]], mallongigite [[VP:NOE]] - krome entute ligilon al la listo [[Vikipedio:Kio Vikipedio ne estas|Kio Vikipedio ne estas]] * [[Henriko la Birdisto]] estas bona ekzemplo, kiel bone meti en vikidadumaron neprecizan naskiĝdaton ("ĉirkau") kaj historian landon de naskiĝ- kaj mortodato. * [[Diskuto:Delfo]] estas modelo de konciza noto, ke ne eblas simple ŝanĝi landonomojn en tekstoj laŭ persona bontrovo. * [[Auckland]] estas modelo de pluraj bildoj en informkesto, sen atento de tio kio estas en vikidatumoj. :Navigilon per simpla listo: |bodyclass = hlist, vd. [[Alta Savojo]]. * Ekzempla bildo por ĝustigo de antaŭe fuŝa nomo en la komunejo [[:dosiero:Ŝraŭbeco dekstra maldekstra.png]] * Ekzemplo pri bona referenco al PIV estas en [[Moliso]]. :Krome [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/testo pri Hungario|jen ŝablona testejo]] kaj [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Jap SO 60|modelo olimpika]] <!-- En [[Ĝirondio]] ĉio pretasas, en [[Nord]] nur mankas 60/64 en ar. Douai. En Ĉarento nur ar. Confolans pretis je 23-04-17, Pri Kaleza Markolo bonus almenaŭ havi ar.-paĝojn. Indre (preta je 23-04-17) + Ardennes (3 23) kompletas. :La pola urbeto Dębica jam havas loĝantaron laŭ dato fine de 2020 ... --> :Jen ankoraŭ monto da fuŝetoj en [[Projekto:Korektado de parametroj de ŝablonoj/11]], ankaŭ kun aliaj finaj nombroj kompreneble :Pri olimpikoj: [[:dosiero:Irlanda Olimpika Komitato.png|jen ekzempla NOK-emblemo]]. Ĉe la anglalingvanoj, <nowiki>{{Infobox country Olympics}} forĵetiĝis, rekomendatas {{Infobox country at games}}</nowiki>. Povus esti plisimpligo... <!--Ampleksa listo resuma estas tiu de Turkio.--> :La ukraina [[Kalush Orchestra]] estas ekzemplo por <nowiki>{{vikidatuma listo|p-kodo=P527|modo=kaj}}</nowiki>. [[kantono Delta (Miĉigano)]], plej frua versio, kiel modelo de nova kantono-ĝermo. [ + <nowiki>|nomo_laŭ= ''{{#invoke:Wikidata|claim|P138}}''</nowiki> ] [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/tutnova biografia ĝermo|tutnova biografia ĝermo]], NO: [[Karasjok]], frua versio... : {{Norvegio}}: ekzempla mikroĝermo lago: [[Evangervatnet]]. : {{Finnlando}}: [[Ceditaj areoj (Finnlando)]] - <nowiki>{{pluraj problemoj|informkesto|iwiki|vikiigu}} {{ĝermeto}}</nowiki> : {{Francio}}: por postrevoluciaj variaj loknomoj: Post la [[franca revolucio]] de [[1789]], kiam oni volis plene elradikigi ĉiujn kristanajn loknomojn, la loĝloko por kelkaj jaroj ricevis la fantazian nomon ''..'' (".."). : ekzemplo de mallibera emblemo: [[:Dosiero:Irlanda Olimpika Komitato.png]] : [[Uzanto-Diskuto:Badak Jawa|pri dubindaj ruĝaj ligiloj]] : konvencioj de Monato (https://www.monato.be/konvencioj.php) : p971: kategorio kombinas temojn : p4566: vikimedia enprena retligilo : banderoloj super paĝoj: se ne taŭgas, subpremu per ":|sen banderolo= jes". <!-- eltondita kaj rektigita taillé et redressé cropped and and straightened geschnitten und begradigt https://unalengua.com/ipa-translate +++ ... Oficiala paĝo en la retejo] ''[[facebook]]'' ({{fr}}) Modelo por transpreno de pliaj informoj el vikidatumoj | latitudo={{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=latitude}} | longitudo={{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=longitude}} justa uzo ekzemple: [[Nacia Muzeo de Bosnio kaj Hercegovino]] nurteksta emblemo: [[Somera Olimpiko 1992]] Kaj flanke: Moutichou supozeble estas Eŭropa volontula servo NURMAJUSKLO=KRIADO [de:Diskussion:Spielercharakter] Veljavoj: UN 14 jul. 2022 Kwamikagami Breslaŭo de: subteno fare de Wietek. ia: [[sesdekuma sistemo]] Arno, [[tunela efiko]] Narv., [[tombejo ĉe Kettwiger Tor]] Longh., [[Randal Kolo Muani]] kma. Domin., [[Oleata acido]] Pino. Por la 4-a ĝis 8-a de aprilo '23: Plenigindas ankoraŭ unuavice la navigiloj pri departemento Kaleza Markolo, Nordo, Aisne, Oise, Somme, Ĝirondio, Haut-Rhin kaj Drôme (intertempe ĉio pretas, ĉu?) --> Kaj fine, la ordo fine de paĝo estas: :1. Notoj :2. Referencoj :3. Literaturo :4. Vidu ankaŭ :5. Eksteraj ligiloj :6a Navigiloj :6b ŝablono bibliotekoj :6c sablono vivtempo :6ĉ ĉiuj kategorioj IHD de 2000, bona ligilo: [[Santo Antônio do Retiro]] LV: noto - Suda Kuronio aŭ Dienvidkurzeme havas bonajn vikidatumajn etikedojn. Forpreno de centoj da kestoj pri neekzistaj portaloj: mi matene la 12-an de sept. 2023 metis indignitan noton al sume 49 diskutpaĝoj, kaj en ĉiuj 49 tri tagojn pli poste, vespere la 15-an diplomatigis la lingvaĵon kaj pli konkretigis mian proteston. Vikidatumoj: kialoj pri evitindeco: ekzemple informfonto ne klaras ([[d:Q130285291]]), bildo de malbona kvalito ([[d:Q132769746]]), la fonto indikas ke la informo ne precize konatas ([[d:Q130285298]]), malpli preciza indiko ([[d:Q42727519]]), konfirmo de la referenco ne eblas ([[d:Q21655367]]), konate nefidinda fonto ([[d:Q22979588]]) -- [[d:Q52105174|listo]] Ŝablono "CURRENTYEAR" jam funkcias en Esperanto: <nowiki>{{LOKAMONATONOMO}} {{LOKAJARO}}</nowiki> == Listo de farindaĵoj == * plenigi ruĝajn ligilojn en [[Louis-Nicolas Clérambault]] kaj krei paĝon [[Jacques Berthier]] (ne Jacques Bergier, GL 154, 156, 168.1, 286, 321, 345.2, 445, 446, 386, 390, 618.2, 634.2, 657.6). Noteto: [https://gov.genealogy.net/item/show/TPKKOVJN79TB Ŝtepkov Stepkau], [https://mapcarta.com/de/18499296 Dolny Lazany Unter Losau] [https://www.wikidata.org/wiki/Q77034024 Oponešice Oponeschitz] [https://gov.genealogy.net/item/show/OPOICEJN79TA *] : Uzanto arbarulo, usonano ''Silvio Curtis'', mis"ĝustigis" la tekston [[Delfo]] en okt. 2023. * Mutichou multe aktivis por marborda Ĉarento proks. en 2014, sed poste ne plu, evidente ĉar la montego pri aliaj mankaj komunumaj artikoloj en Francio aspektis supergranda... == Ĉu aŭ kiel uzanto registris sian sekson en vikipedio == Multaj uzantoj ne aparte elektas biologian aŭ [[Socia sekso|"socian" sekson]] en vikipedio - fakte temas nur pri la lingva, [[gramatika sekso]] - kaj aŭtomate estas senseksaj. Sed se indikiĝas biologia sekso, tiam la ŝablono {{ŝ|GENDER:nomo|li|ŝi|ŝi aŭ li}} malkaŝas kion la uzanto notis en siaj teknikaj preferoj. <!-- {{GENDER:x|li|ŝi|ŝi aŭ li}} --> == Vandalaĵoj == [[:de:Wikipedia:Vandalismusmeldung/Archiv/2023/09/23|germane je 2023 09 23]] == mapo de SAT-amikaro == La esperanta mapo de SAT-amikaro pri eŭropa franclingvio en arkivigita formo, kiel notita en la paĝo [[Metz]]: [https://web.archive.org/web/20230423070506/https://satesperanto.org/eldonkooperativo/IMG/jpg/Mapo201107.jpg artikolo "Esperanta mapo de Eŭropa franclingvio"] en retejo de la asocio [[SAT-Amikaro]], la franclingva branĉo de [[Sennacieca Asocio Tutmonda]], arkivigite laŭ stato de aprilo 2023. == Kaj mapoj sendepende de informkesto == Pri sendependa skaligebla mapo vidu [[Gonnoscodina]] en Sardio, kaj pri sendependa reliefa mapo la vilaĝeton [[Woolsthorpe-by-Colsterworth]] de Newton: <pre> {{Situo sur mapo|Anglio|Floso=left|Titolo=|Teksto= | Lat-g = 52 | Lat-m = 48 | Lat-s = 35 | Lat-dir=N | Lon-g = 0 | Lon-m = 37 | Lon-s = 43 | Lon-dir=U | Larĝo=180 | Mapospeco=reliefo | montrukoordinatojn = ne }} </pre> Uzata en teksto [[Mangone]], pri kiu ne ekzistas ajna bildo en la komunejo, rezultas {{Situo sur mapo |Italio Kalabrio |Floso=left |Titolo={{centre|situo de Mangone en [[Kalabrio]]}} | Lat-g = 39 | Lat-m = 12 | Lat-s = 0 | Lat-dir=N | Lon-g = 16 | Lon-m = 20 | Lon-s = 0 | Lon-dir=E | Larĝo=180 | Mapospeco=reliefo | montrukoordinatojn = ne }} <pre> {{Situo sur mapo |Italio Kalabrio |Floso=left |Titolo={{centre|situo de {{paĝonomo}} en [[Kalabrio]]}} | Lat-g = 39 | Lat-m = 28 | Lat-s = 0 | Lat-dir=N | Lon-g = 16 | Lon-m = 20 | Lon-s = 0 | Lon-dir=E | Larĝo=180 | Mapospeco=reliefo | montrukoordinatojn = ne }} </pre> kun ebla noto <pre> <!-- la sekva aldona mapo precipe metiĝas ĉar absolute mankas iuj uzeblaj bildoj en la komunejo --> </pre> <span style="font-family: Papyrus; font-size: 12pt"><font style="color: black"> Bela tekstero en literaro "Papiro" </span> <hr> {{ŝ|Ludovica}} {{ŝ|polurinda|la teksto parte malfacile kompreneblas. Aparte pri temo tiom esotera necesas plejeble klara lingvaĵo. Ĝeneralan noton vidu diskutpaĝe|listigi=ne}} == Tabelomodelo == : {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |- ! rowspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | lando ! colspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | loĝantaro ! colspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | MEP ([[Malneta Enlanda Produkto|nominala]]) ! colspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | MEP ([[Aĉetpova egaleco]]) ! colspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | [[indico de homa disvolviĝo]] 2021 |- ! en milionoj!! en la mondo ! en milionoj da [[USD]]!! en la mondo ! en milionoj da [[USD]]!! en la mondo ! indico!! loko |- |} pri koreaj latinliterigoj Yale/McCune/RT vd. [[:de:Diskussion:Yoon Suk-yeol|Yoon Suk-yeol]] == Listo de biografioj, forigataj el la ĝenerala spaco laŭ decido de [[VP:FA]] == La listo teknike ankoraŭ utilas por iom-post-ioma revizio de ĉiuj notitaj biografioj. Post revizio eblas forviŝi la titolojn el la listoj, kiuj do laŭgrade malgrandiĝos.... {| cellspacing="0" |- |- bgcolor="#ffeebb" |&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - A|A]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - B|B]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - C|C]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ĉ|Ĉ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - D|D]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - E|E]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - F|F]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - G|G]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ĝ|Ĝ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - H|H]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ĥ|Ĥ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - I|I]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - J|J]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ĵ|Ĵ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - K|K]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - L|L]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - M|M]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - N|N]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - O|O]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - P|P]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Q|Q]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - R|R]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - S|S]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ŝ|Ŝ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - T|T]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - U|U]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ŭ|Ŭ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - V|V]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - W|W]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - X|X]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Y|Y]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Z|Z]]''' |} Noto pri Hans Wingen, jen intersavite http://www.ipernity.com/blog/bernardo/137656 Propra verko alŝutita al eo-vikio, sen premo nepre ŝovi ĝin al la komunejo, kiu ne en ĉiu kazo estas bona ŝovo: {{ŝ|Propra|GFDL|NK=1|cc-by-sa-3.0}}. Vidu ankaŭ [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Migrado de la licencoj GFDL al GFDL + krea komunaĵo 3.0 por loke stokataj bildoj diskuton de sept. 2024 pri granda projekto realigi migradon de GFDL al GFDL+CC en eo-vikio]]. == Taglibro == :7-a de decembro 2023: vastigoj de la komunumoj de [[distrikto Höxter]] :8-a kaj 9-a de decembro 2023: vastigoj de la komunumoj de [[provinco Leĉo]], [[Apulio]], kun loĝantaroj de 2023, ankaŭ metitaj ĉie en vikidatumoj, kaj metoj de bildoj :10-a de decembro: 2/3 pri komunumoj de [[provinco Salerno]], [[Kampanio]], nur kontrolo ĉu ĉiuj ecoj de kontentiga ĝermo estas, kaj adapto de bildoj; kontrolo de bildoj sub justa uzo :11-a de decembro: lasta triono pri komunumoj de [[provinco Salerno]]; :12-a ĝis 17-a de decembro: finoj de diskutoj pri alinomendaj artikoloj :18-a de decembro: kelkaj urboj kaj kantonoj de Usono :19-a de decembro: aktualaj loĝantaroj de ĉiuj komunumoj de Germanio al stato fine de 2022 :20-a kaj 21-a de decembro: alinomendaj artikoloj - vasta arkivigo :22-a kaj 23-a de decembro: diskuto pri forigendaĵoj, romanco kaj romantikismo :24-a de decembro: Hungario kaj orienta Pollando :25-a de decembro: informkestoj pri futbalo :26-a de decembro: diversaj, i.a. Volodimir Pacjurko kaj Himno de Ukrainio, Kromsigno :27-a de decembro 2023: temoj pri Kolombio :28-a kaj 29-a de decembro: [[ILEI]], branĉoj kaj aktivuloj, britaj/francaj esperantistoj ‎ :29-a ĝis 30-a de decembro 2023: komunumoj de graflando [[Surrey]] (GB) kaj [[provinco Romo]] (IT) :31-a de decembro 2023: komunumoj de la [[provinco Latino]] (IT) :1-a ĝis 2-a de januaro 2024: komunumoj de la [[provinco Frozinono]] (IT) :3-a ĝis 4-a de januaro 2024: komunumoj de la [[provinco Viterbo]] (IT), multaj paĝoj komenciĝantaj per "Sant'Angelo..." :5-a de januaro 2024: komunumoj de la [[arondismento Rouen]] (FR) komencitaj, [[Komitato de UEA 1980-1983]] kaj ĉirkaŭaj temoj :6-a ĝis 7-a de januaro: komunumoj de [[distrikto Neunkirchen]] (AT), aŭstraj/svisaj/nederlandaj esperantistoj :7-a ĝis 10-a de januaro: komunumoj de la [[arondismento Rouen]] (FR) finitaj, sume estas 216 artikoloj :10-a kaj 11-a de januaro: malaperintaj komunumoj de [[Manche]] (FR), komunumoj de la arondismento Dieppe (A-E) :11-a ĝis 12-a de januaro: komunumoj de la provinco Rieti finitaj (O-Z), nun ĉiuj komunumoj pri [[Latio]] (IT) aktualas :12-a ĝis 14-a de januaro: komunumoj de la arondismento Dieppe (F-Z) finitaj, sume estas 343 artikoloj ... :23-a ĝis 26-a de februaro: 200 artikoloj pri [[provinco Pavia]] ektraktitaj, la kampo neniel pretas, sed pluajn levojn al artikolaj ĝermoj mi faros ne per kampanoj de tutaj tagoj, sed iom post iom, en grupoj de eble dek paĝoj - la ne jam traktitaj artikoloj jam estas sen eraroj, nur estas ĝermetoj kun tro malmulta enhavo. samtempe: paĝoj pri dulingvaj Esperanto-vortaroj samtempe: multaj malatentataj tekstoj de la listo [[Uzanto:RBT/Enkategoriigoj/Naskiĝintoj kaj mortintoj/Listo2|'''"listo2"''']]. ... :fine de aŭgusto 2024 [[provinco Gvadalaĥaro]] ĝis A-P, pretaj, Q-T nur parte, aktualaj loĝantoj sube mankas (T sen kontrolo de poŝtkodo), U-Z nur baze ektraktita informkeste... === Atentindaj paĝoj 2025 === * [[Ĝardenoj de Herrenhausen]] (2925-8-27) == Subpaĝo ankoraŭ == * [[Uzanto:ThomasPusch/olimpikaj teamoj liste]] * tre dubindaj alidirektigoj: [[Specialaĵo:Kontribuoj/Yeagvr]] (ĝis 2019 je nomo Mvvnlightbae), naciisma italo, laŭ propra aserto ne komprenanta Esperanton, sed la homo sukcesas verki kompreneblajn redaktoresumojn, do tamen iomete regas la lingvon * [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Prettau&diff=prev&oldid=8552591 foje indas bremsi casteloboton (jen fine de 2023)]. * pri novaj aktoraj biografioj modeloj povas esti [[Grayson Perry]] aŭ [[Trevor Noah]] de 2024-09-39. * unua resumo dum revizio de jaraj listoj povas esti "enpaĝigo laŭ la aliaj listoj - ĉiuj eventoj de sama jaro al unu linio, kaj komenco de koncizigo" * [[/Ukr]] * polaj distriktoj: plej bone ekhavi norman historian ĉapitron, surbaze de [[Tuchola]], sed kun konsidero de [[reĝa Prusio]] == Referencoj == {{referencoj}} == Fonto == * La unua versio de tiu-ĉi teksto ekestis surbaze de la germana koresponda vikipedia artikolo laŭ la stato de la 16-a de oktobro 2024. <ref name="PIV">[https://vortaro.net/#aedo_kd artikolo ''aedo'' en la] [[Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto]] (PIV), eldono de 2020, reta versio, ankaŭ jam en la eldono de 2002, presita eldono, paĝo 50</ref> {{referencoj}} {{ŝ|polurinda|mankas ĉia informkesto, iuj grafikaĵoj, eksteraj ligiloj, referencoj: tiel ĉi la malmultaj frazoj donas malmultajn informojn|listigi=ne}} == Atentendaj diskutoj == [[dosiero:Kontakto 1987 - la kvar kategorioj de facileco.png|eta|5ra|<!--la dokumenta eltondaĵo ĉiukaze estu en uzo, tial mi jen metas ĝin ankaŭ ĉi-tien-->]] * [[Vikipedio:Forigendaj artikoloj/Arkivo/2021#Kategorio:Urboj de Germanio laŭ alfabeto]] * [[Kategorio-Diskuto:Malfermaj stelamasoj]] {{farite}} 2024-11-01 * {{flago|Italio}} [[Kategorio-Diskuto:Komunumoj de Italio]] * {{flago|Japanio}} [[Kategorio-Diskuto:Gubernioj de Japanio]], [[Projekto:Esperantigo de japanaj regionoj kaj gubernioj]] :: Resume: Aparte problemaj estas '''Aiĉi''' 0 kun [[Nagojo]], '''[[Diskuto:Gubernio Ĉiba|Ĉiba]]''' 1 ([https://www.monato.be/2003/008142.html Monato 2003]), '''[[Diskuto:Gubernio Hiogo|Hiogo]]''' 0 kun [[Kobeo]], '''[[Diskuto:Gubernio Ivate|Ivate]]''' 0 kun [[Morioka]], '''[[Diskuto:Gubernio Jamaguĉi|Jamaguĉi]]''' 0 kun [[Ŝimonoseko]], '''[[Diskuto:Gubernio Jamanaŝi|Jamanaŝi]]''' 2 (E-domo, blog), '''[[Diskuto:Gubernio Kagavo|Kagavo]]''' 0 kun [[Takamacu]], '''[[Diskuto:Gubernio Mijagi|Mijagi]]''' 0 kun [[Sendajo]], '''Sajtama > [[Diskuto:Gubernio Saitama|Saitama]]''' 0, '''[[Diskuto:Gubernio Ŝiga|Ŝiga]]''' 1 (JEK 2016) kun [[Ocu]], '''[[Diskuto:Gubernio Ŝimane|Ŝimane]]''' 2x (Monato + ES Kebekia) kun [[Macuo]] kaj '''[[Diskuto:Gubernio Toĉigi|Toĉigi]]''' 2. * [[Ribelo de Grandpolujo]], [[komisiono por trovo de loknomoj]] * [[/redaktoresumoj]] * noto pri miks-lingvaj fantaziaj "pseŭdovortoj" en la diskuto pri [[Zábřeha montetaro]]. * Ĉiba, budhisma templo en [[Jocukaidō]] * por eble postaj paĝoj: [[/stacio Omija|stacio Omija]] * dubindaj orfoj/ĝermetoj/malaktualaj: [[aglomeraĵo de Kielce]], [[aglomeraĵo de Poznano]] * Kial [[Holon]], ne Ĥolon kiel estas skribite? * Roberto kaj Narvalo pri [[Theodore von Kármán]] * Petr: kio pri [[Fervojlinio Šumperk–Krnov]] * strangaj ligiloj en paĝo [[Sidamoj]] * kion fari per {{ŝ|Laŭĝenro}} de Airon90... * [[/gazetejo.org]] * [[/uzanto pruno]] * Ekzemplo [[Rehden]]: {{Tiu ĉi artikolo|temas pri la komunumo ''Rehden'' en nordokcidenta Germanio. Samnoma komununumo ĝis 1945 ankaŭ ekzistis en nordorienta Germanio: sekve de la [[dua mondmilito]] ĝi doniĝis al la komunisma [[Pola Popola Respubliko]], la germana loĝantaro estis forigita kaj nun la loĝloko nomiĝas [[Radzyń Chełmiński]].}} * [[/ne sovaĝan esperantigon]] == Plia kopiebla atentiga kesto == {{polurinda|en la paĝo listiĝis amase tro da fotoj kaj grafikaĵoj, kompare al la malgranda teksto. Necesus elekto, aparte al tiuj fotoj kiuj vere temas pri tiu ĝi loko kaj ne montriĝas ankaŭ en aliaj paĝoj. Ankaŭ eblas meti iujn 4-5 fotojn al vikipedia galerio (tiun trukon ĉi tie jam aplikas la 4 fotoj ĉiuj nomataj "plaĝo en Ustka")...|listigi=ne}} {{polurinda|la informoj ĉi tie estas de 2006, de antaŭ 19 jaroj! Ĉu ankaŭ la indiko pri la estro tiom aĝas? Ĉiukaze aktualigo nepras|listigi=ne}} == Aktualigenda == Tia ŝablono ne estas esperante, sed jes ja angle [[:en:Template:Update]], france [[:fr:Modèle:Mettre à jour]], hispane [[:es:Plantilla:Desactualizado]] ktp - tial la ŝablonoj por enkopiado en tiujn vikipediojn estu ĉi tie. == Agendo == Necesus kontroli la fonton de [[Vladimir Sutkovoj]] se ĝi denove legeblos. 2025 09 16 :Ankoraŭ la fonto ne relegeblas, eble ĝi definitive mortis. 2025 09 27 TP Oktobre, novembre, decembre same. Sendube ĝi definitive mortis, ankaŭ la itala baza datumbaza retejo everk.it, kaj ankaŭ sendepende de tio propra retejo de ALE. 2026 01 12 TP * [[Diskuto:Adidas Al Rihla (pilko)]] 2026 01 12 TP Rekontroli kaj agi post pli-malpli semajno * [[Diskuto:Peskaro]] temo "fotomuntaĵo", tasko por roboto, 2026 01 13 TP Rekontroli kaj agi post pli-malpli semajno * [[Uzanto-Diskuto:Super nabla#Naskis v naskiĝis]] 2026 01 16 TP Rekontroli kaj agi post pli-malpli semajno == Sporto == Jen unua ekzempla teksto pri plej bona turnira manpilkistino: [[Linnea Torstenson]] en 2010. [...] ", post kiam la antaŭajn 4 jarojn li jam estis membro en la nacia teamo de sub-17-jaruloj kaj aliaj junulaj naciaj teamoj" == Modeloj == :Por ĝemelaj komunumoj en Germanio ekzemple [[Bad Honnef]] (kutime kun franca kaj orientgermana partnero kaj ankoraŭ iuj aliaj) :Por uzo de "informkesto monto" vidu la ekzemplan paĝon [[Mount Bartle Frere]], kie ankaŭ estas ekzempla teksto kun uzo de pluraj vikidatumaj parametroj. :Se tre mankas ĉia bildo kaj la informkesto ne bezonas la bildo p18: [[Dosiero:{{#invoke:Wikidata|claim|P18}}|eta|maldekstra|300ra|{{ŝ|centre|komunuma impreso}}]] == NRV == Plene ne ekuziĝis ĝis nun la navigiloj * {{ŝ|urba regiono Aachen}} - jam {{farite}} 2026-01-24 * {{ŝ|distrikto Ennepe-Ruhr}} * {{ŝ|distrikto Euskirchen}} * {{ŝ|distrikto Gütersloh}} * {{ŝ|distrikto Herford}} * {{ŝ|distrikto Hochsauerland}} - {{farite}} 2026-08-28 * {{ŝ|distrikto Kleve}} * {{ŝ|distrikto Lippe}} * {{ŝ|distrikto Mark}} * {{ŝ|distrikto Minden-Lübbecke}} * {{ŝ|distrikto Mettmann}} * {{ŝ|distrikto Neuss}} * {{ŝ|distrikto Oberberg}} * {{ŝ|distrikto Olpe}} * {{ŝ|distrikto Recklinghausen}} - {{farite}} 2026-08-25 * {{ŝ|distrikto Rhein-Erft}} - {{farite}} 2026-08-24 * {{ŝ|distrikto Rhein-Sieg}} - jam {{farite}} 2026-01-24 kaj * {{ŝ|distrikto Wesel}} - {{farite}} 2026-08-24 --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:21, 24 jan. 2026 (UTC) == NDS == Por la somero: en [[Rastdorf]] ĉe Werlte kaj [[Stavern]] ĉe Sögel ankoraŭ tre mankas fotoj... == Taksonomio == Ekzemple por informkesto vidu la paĝon [[Gerbero]]. == {{ŝ|orfa}} == [[:kategorio:Orfaj artikoloj pri Ĉeĥio]]: post malorfigo de kelkaj tekstoj ankoraŭ restas tie kvar paĝoj je 2026-01-31: : [[Bierfarejo U Fleků]]: TRI ligiĝoj : [[Domo de Faŭst]]: UNU : [[Ekspoziciejo Ĉe Hibernoj]]: UNU : [[Gastejo Ĉe Kaliko]]: UNU : [[Hiberna strato]]: TRI : [[Iama Doganejo "Na Výtoni"]]: UNU : [[Jungmann-placo]]: TRI : [[Meza industria lernejo Ostrava-Vítkovice]]: NUL : [[Nacia Avenuo]]: TRI : [[Slava Domo]]: DU : [[Vilao Ameriko]]: UNU Permane forigi la ŝablonon, sen ke io ŝanĝiĝis pri la situacio, estus neakcepteble. === Aktuala diskuto === * [[Ŝablono-Diskuto:Oficiala retejo]] 2026 2 3 * pri ruĝaj ligloj de 9 2005 de mirmal en [[Čestmír Vidman]] - vidu diskutpaĝan noton de 2026 3 5. * kaj pri tre dubindaj pseŭdovortoj "Schwarzenbergoj", "Schwarzenbergidoj", "Rožmberkidoj", teksto fakte ĝuste kreita en 2008 de Pavla D kiel [[Rožmberk (familio)]], kaj "Eggenbergidoj" vidu en [[Diskuto:Schwarzenberg (dinastio)]]. La uzoj de la pseŭdovortoj estas forprenitaj. - Cetere: Petr jam ekz. dum 2009 en [[diskuto:Fratoj Mašín]] disputis kontraŭ Narvalo kaj Paul P pri nepra volo enkonduki arbitrajn esperantajn vortojn sen vortaraj referencoj kaj kun neesperantaj literoj, sed ne konvinkis ilin ambaŭ - kompreneble. * ne forgesi: en teksto [[Sylla Chaves]] ankoraŭ la librotitoloj devos nigriĝi, se ne okazos miraklo 2026 3 12 === Problemaj orfoj kaj ĝermetoj === * [[Transigo de flu-kvanto]] 2026 2 27 * [[TERYT]] nur ĝermeto, ne orfo * [[/listoj de probable forigendaj dosieroj]] === Orfoj === * kaj barata retejo [[Anmol Ratan]] pri la malorfigo Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ neniu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). Mi ne havas ideon pri iu paĝo, de kiu eblus konstrui ligilon ĉi tien. Ĉu iu alia havas iun ideon? :Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ nur unu alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). :Ĉi tiu teksto pri kino estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ nur unu alia artikolo ligis al ĝi. Nun jam estas tri ligiĝoj. Se estus kvar, pli bone kvin, estus sufiĉe. ::Ĉi tiu artikolo ankoraŭ estas [[vikipedio:orfo|orfa]], ĉar malmultaj aliaj artikoloj ligas al ĝi: nun estas '''du''' ligiloj de aliaj artikoloj kolektitaj (atentu ke diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkulkiĝas kiel artikoloj): se estos 4 aŭ 5 ligiloj, eblos forpreni la ŝablonon {{ŝ|orfa}}. :::La hodiaŭ farita teksto jam estas ligata el '''kvar''' aliaj artikoloj (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). Tio sufiĉas por ne esti [[vikipedio:orfo|artikola orfo]]. ::::Nun 12 aliaj artikoloj ligas al la teksto - la ŝablono {{ŝ|orfa}} povas forpreniĝi. '''Orfoj pri kino''': reĝisoro {{ŝ|vikidatuma listo|p-kodo=P57|modo=kaj|parameter=link}}, aktoroj p161 - pli detalan liston de la aktoroj vidu en la informkesto. == Ĝermoj kaj ĝermetoj == * ne jam trovitaj: [[Vikipedio:Mallongaj paĝoj kiuj ne estas ĝermoj]] == Italio kaj Francio == * Italio: [[provinco Grosseto]] - principe la 18 paĝoj de A ĝis M estas ampleksigitaj, la restaj 10 paĝoj de O ĝis Z ankoraŭ ne; [[provinco Mantova]] - pri ĉiuj 70 paĝoj la unua ŝtupo de riparo informkesto estas farita, krome nenio. * [[Francio]]: pri [[arondismento Poitiers]] la unuaj 44 paĝoj de entute 83 estas finfaritaj. (ĉ. la 14-a de febraro, la valentena tago) Stato de 2026 03 08, la komunisma tago de virinoj. == Antaŭ nia erao == En la 4-a jc. a.n.e. mi vidis paĝojn 300-360, en iuj sukcesis pli, en aliaj malpli aldoni, sed 361-399 tute ne jam vidis. === Referenco poŝatlaso === :[[dosiero:Pictogram_voting_delete.svg|20ra]] Ekz. [[Batumi]]: La referenca esperantlingva "[[Poŝatlaso de la mondo]]", Prago 1971, en siaj mapoj esperantigas iujn kaj latinliterigas aliajn loknomojn, kies originaj nacilingvaj formoj estas ne-latinlingvaj. En la mapo 20 ĝi indikas la urbon je la origina nomo "Batumi", nur latinigita. :[[dosiero:Pictogram_voting_delete.svg|20ra]] Ekz. [[Irkutsk]]: La ĝis nun sola esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, esperantigas multajn urbojn, sed nomas la urbon ''Irkutsk'' en la mapo 15 kaj 15b - latinlitere, sed ne esperantigite. :[[dosiero:Symbol_confirmed.svg|20ra]] Ekz. [[Osako]]: La ĝis nun sola esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, dokumentigas esperantigon "Osako" en la vasta, du-paĝa mapo 24, kaj same en listo en paĝo antaŭ tiu du-paĝa mapo. ..., via demando estas tute pravigita. [[PIV]] 1970-2020 kaj [[Reta Vortaro]] ne mencias la lokan monton, ankaŭ en neniu alia du-lingva vortaro mi trovis indikon pri esperantigo ''xxx'', la esperantlingva literatura kaj gazetara serĉilo ''tekstaro.com'' ne trovas ĝin kaj eĉ la ĝis nun sola esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, kiuj dokumentigas multajn esperantigojn, sed ne esperantigas ĉiujn urbojn/lagojn/montojn ktp, ne mencias ĝin. Tial ĝis iu trovas konvinkajn ekstervikipediajn referencojn pri ekzisto de esperantlingva formo "xxx" devas esti la hipotezo ke tiu esperantigo probable tute ne dokumentiĝas kaj ne ekzistas. Esperanto '''ne''' funkcias tiel ke oni simple prenas ĉiujn vortojn de ĉiuj lingvoj, al ĉiuj substantivoj algluas o-finaĵon, al ĉiuj adjektivoj a-finaĵon ktp. kaj rezultas vortotrezoro kiu estas 10 000-foje pli granda ol ĉiu vortotrezoro de nacia lingvo. Tia lingvo estus koŝmare nekomprenebla. Do, tute klare - ĝis trovo de konvinkaj referencoj - la monto itale nomiĝas ''aaa''. Salutas == Enhavtabeloj == {{ŝ|TOC-dekstre}}, ekzemple, kaj <nowiki>__NOTOC__</nowiki> por subpremi enhavtabelon. Noto: [[uzanto:Chojus321]] Noto1: baza informkesto en la komunejo: <nowiki>{{Wikidata Infobox}}</nowiki> == Diversaĵoj == Claudio Pistilli: [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/listoj de probable forigendaj dosieroj]] en la [[:Kategorio:Tujforigendaj artikoloj]] AI: [[:de:Wikipedia:WikiProjekt KI und Wikipedia/Erkennung KI-Einsatz]] Fari vikidatumerojn pri neesperantistaj usonanoj pri kiuj wiki.en kaj vikidatumoj ne interesiĝas: ĉe [[Joseph F. Foster]] eblis, ĉe [[Bruce Wilson]] ne. Minuskloj de i.a. universitatoj en francaj titoloj de vikidatumoj, ĉi tie pri [[universitato Cornell]] la 26 mar. 2026: ''(1) La minuscule ici est une convention typographique franco-française non adoptée par les autres pays francophones, lesquels mettent une majuscule pour leurs propres universités, et Wikidata en français n'est pas destinée à l’usage exclusif de la France; (2) le choix typographique d’une majuscule dans la langue d’origine appelle tout naturellement sa traduction par une majuscule également en français.'' Tiun argumentadon mi povas facile sekvi. Pri elegantaj navigiloj vidu la paĝon [[Diskuto:Schwarzenberg (Aŭstrio)]]. Episkopujo Majenco > [[diocezo Majenco]]. Dogmoteologio > [[Dogma teologio]] {{ŝ|aŭt}} faras {{aŭt|Majuskletojn}}. <nowiki>{{teksto en skatolo - komenco|1=temo}}{{teksto en skatolo - fino}}</nowiki> Mi mem ekz. fuŝis pri Nurenbergo en teksto [[Steigerwald]]. Germana komunumaro: centro [[Freren]], simpla membro ekz. [[Beesten]]. == Medicinaj temoj == Inter la vario de drogoj produktitaj de [[Novartis]], [[metilfenidato]] (ankaŭ jam farita de Sj1mor en 2026 05 29, post kiam mi faris mian privatan noton ĉi tie) vere meritus propran artikolon. Teorie nova esperanta teksto ankaŭ malforte bonvenus por la [[borso]] de [[Mumbajo]], do [[borso de Mumbajo]], kaj pri la du antaŭaj firmaoj, [[Sandoz]] kaj [[Ciba-Geigy]]... La nova teksto [[Ĥirurgia operacio]] ankoraŭ bezonas tekston [[incizo]]. == Atentindaj tekstoj == * [[Marja-Sisko Aalto]] (ekde 2026 05 21) - {{Uzanto2|Näin on näreet}} * [[Augusto Cancela de Abreu]], Salazar-diktaturo en Portugalio kun malpermeso de Esperanto. * [[Diskuto:Ŝvabaĥo]] pri skribo, teksto farita en majo 2009 per Petr. (2026 05 29) * demando pri stranga aludo en la noto pri [[Adolf Halbedl]] en EdE (2026 05 31) * la rezistanto kontraŭ naziismo [[Rupert Mayer]] ([[d:Q45283]]) aparte meritus tekston, iam ajn... Mirakle jam 2026 05 29 je 9 h UTK, nur tri horojn post kiam mi private notis lian nomon ĉi tie por mi, Sj1mor faris ĝerman tekston. Tio tre bonas kaj la ĝermo meritus ankoraŭ iam enhavan plivastigon. * nekompletaj taskoj: [[:Kategorio:Komunumoj de Malsupra Aŭstrio|pri la komunumoj de Malsupra Aŭstrio]] duobla retejo en vikipedio for - ĝis nun nur A-R. * La vorto katrastrala estas fantazia: [[Diskuto:Höflein]]. (2026 06 01, ĝustigita je 06 08) Kaj nomigo de estroj de tiaj loĝlokoj de Klosterneuburg malsaĝas: [[Diskuto:Maria Gugging]] (2026 06 01, nun fakte ne necesas ago, sed iam poste) * Pri titolo [[Hampstead]] sen aldonaĵo ... (2026 06 08) * Paĝo "Naŝvilo" nun jam estas ĉe [[Nashville]], sed en la teksto ankoraŭ uziĝas la dubinda esperantigo. Jam referencoj postuliĝis en 2015, denove en 2026 06 12. Post pliaj 1-3 monatoj eblas afiŝi tion ĉe VP:AA kaj poste elsarki la fantazian esperantigon, se ne iu ankoraŭ trovas defendajn referencojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:45, 12 jun. 2026 (UTC) * Bezonatas multe da referencoj kaj kontrolo per almenaŭ la praga poŝatlaso en [[Ŝablono-Diskuto:Atlantiko]]... (2026 06 15) * [[Diskuto:Esperantistoj]] pri neproj aŭ ebloj de titolaj aldonaĵoj inter krampoj laŭ instigo de Sj1mor. (2026 06 16) * [[Diskuto:Ilja Ponomarenko]]: peto fari tekstojn [[The Kyiv Independent]] ([[d:Q111028947]]) kaj [[Ŝtata Universitato de Mariupolo]] ([[d:Q4281580]]). (2026 06 16) * Pri Nicolas Rastvortsev (2017) nenio ĝis nun, kvankam nun 24 filmoj en IMDb. Iam supozeble io venos. == Pliaj modeloj == Modeloj por mikroĝermoj de usonaj aktoroj vire ekz. [[Colin Ferguson]], ine ekz. [[Jaclyn Smith]]. Por river(et)oj, jen en Bavario, sed same taŭga ankaŭ aliloke, ekzemple [[Wiesent (Regnitz)]] aŭ [[Aisch]]. Plia noto por diskutpaĝo: Mi petas uzi la ŝablonon {{ŝ|Referencoj|2}}, do referencojn en du kolumnoj, nur se en la teksto jam estas signife multaj referencoj, ni diru 10 aŭ iom pli: se estas nur 1-4, la dispartigo de la malmultaj eroj (aŭ de unu ero) al du kolumnoj aspektas stulte. Kopiebla frazo por estontaj apartigiloj: Krome la nomo, kiel tre multaj loknomoj, ankaŭ okaze estas uzata kiel [[familia nomo]], do kiel parto de [[persona nomo|personaj nomoj]]. {{ŝ|sen fontoj}} por paĝoj kiuj estas nur [[artikola ĝermo|artikolaj ĝermoj]]: [[Diskuto:Marc Guéhi]]. (2026 7 5) <nowiki>{{redaktas|ThomasPusch|20-a de septembro 2026 11:30 h UTC|12:30 h UTC}}</nowiki> == Fontaj / pruvigaj cirkonstancoj P1480 == * apud (Q21818619): approximate location – should be used with qualifier P1480 to indicate that value is close ⇒ [[d:Q52105174|list of Wikidata reasons for deprecation]] ("malnoviĝinta" funkcias). == Farendaĵo == * En Iovao, sur la skema mapo 6 el 9 linioj faritaj, restas do triono ekde [[Kantono Pottawattamie]]... (2026 06 23) * La novajn gazetotekstojn [[Lietuvos rytas]], [[Lietuvos žinios]] kaj [[Vakarų ekspresas]] el junio dankinde Kani savis el ĝermeta stato. Se mi foje havos iom da tempo, mi povos ankoraŭ rigardi la nunajn ĝermojn, aparte la informkestojn. La latva teksto [[Diena]] jam estas kontentiga. (2026 06 23) * nur ekkomencita: [[Peptida hormono]]. (2026 06 14) * [[kantono Inyo]] aldoni "zomon= 8 aŭ 7" en 2026 06 27. * apartigilo [[trako]] enigi la gentan kaj regionan sencon. 2026 07 04 * fini la voĉdonon [[Vikipedio:Ne plu elstaraj artikoloj/Gento (urbo)]] 2026 07 09 * [[Ŝablono-Diskuto:Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Belgio]] * Teorie necesus nova teksto [[Pelt]] en [[Limburgo (Belgio)]]. Ekz. [[Overpelt]] estas parto. Same pri [[Lievegem]] en [[orienta Flandrio]]. * La teksto [[Peer (Belgio)]] havas ĥaosan historian ĉapitron... 2026 07 11 * [[Propaganda piedvojaĝo]] de 1912 estas bizara historia temo, plena je demandoj... 2026 07 14 * [[Alexis Saelemaekers]], disputo pri franca aŭ flandra prononco en la angla paĝo... 2026 07 15 * Nur la tekstoj pri usonaj subŝtatoj A- ekskluzive Nov-Meksiko estas reviziitaj. La resto ankoraŭ mankas. 2026 7 26. * Esplorinda reta fonto [https://www.esperanto.be/fel/jar/landoj.php La landoj de l' tero] [[Flandra Esperanto-Ligo]] * al VP:AA: [[Ombra kabineto]] al Ombra registaro * Ankoraŭ necesus bluigi 7 paĝojn en [[Ŝablono:Landoj en la Vintra Olimpiko 2026]], eventuale ankaŭ Slovenio en la Olimpikoj, por aliaj jaroj. * Aldonindas du apartigiloj pri [[kantono Richland]], [[kantono Rock]] kaj [[kantono Rusk]] - "pseŭdoblua", provizora alidirektilo al [[kantono Rusk (Teksaso)]], i.a. pri Viskonsino. {{farite}} je 2026-8-4 * [[Alemana lingvo]] ne plu estas malneŭtrala. La ŝablono foriru. 2026-08-28 * Estas pluraj biokemiaj demandoj pri [[sunfloro]]. 2026-09-11 * Mi senesperas pri la teksto [[Irana milito de 2026]]. 2026-09-14 * [[Jozefo Petrin]] Peto al MirMal pri helpo, kaj nesolvitaj demandoj pri rumanaj verkistoj. 2026-09-15 * Necesos kunigi [[Rejna de Jong-Beukers]]. Eble Sj1mor pretos fari tion... 2026-09-15 * [[diskuto:Johannes Linnankoski]]: demando pri Finna E-Libreso kaj Biblioteko E-a. 2026-09-18 * En [[Universitato de Vaŝingtonio]] estas 6 ligiloj ruĝaj ekde junio 2009. Pri kvar simple necesus trovi paĝokreanton, kaj du pliaj supozeble estas misa ligiloj. 2026-09-30 * Pri rimarkindaj nunaj rusianoj: [[Sergej Sobjanin]], mokva urbestro ekde 2010, jam havis ĝermeton, nun ĝermon. Pri [[Nikolaj Patruŝev]], eksa FSB-ĉefo, jam estas kontentiga teksto, nur estas tri ruĝaj ligiloj tie. Kaj dubeblas ĉu lia filo Dmitrij ankaŭ meritus tekston. Pri [[Miĥail Miŝustin]], nuna rusia ĉefministro, kaj pri [[Sergej Ŝojgu]] (Q32024), generalo kaj nacia ministro de defendo, estas ĝermoj. == Multjare/multjardeke ruĝaj ligiloj == * ekzistas iu ŝablono {{ŝ|ruĝaj ligiloj}} kaj {{ŝ|ruĝa ligilo}}, kiu atentigas interalie pri * [[Rekordoj de mamuloj]] * aparte provoka: [[Hans Leo Hassler]] 8od1ev62biw0hske80plbydjdnl7rzu 9494077 9494076 2026-10-15T18:07:18Z ThomasPusch 1869 /* Farendaĵo */ 9494077 wikitext text/x-wiki [[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] Pri saĝa apliko de vikidatumaro en esperantlingvaj paĝoj vidu ankaŭ [[Uzanto:ThomasPusch/provejo2|provejon2]]. :[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] Kaj pri Quickstatements kaj Petscan por iom aŭtomatigite plibonigi vikidatumojn [[Uzanto:ThomasPusch/provejo3|provejon3]] ::[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] [https://commonshelper.toolforge.org/?interface=eo&image=Karte_Otzberg.jpg&lang=eo komuneja helpilo] :::[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] [[:Kategorio:Vikipedio:Forigoj]] ::::[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Ruĝaj kaj bluaj ligiloj]] [2025 12 21] ! :::: «Ĉiuj konsentas ke ruĝa ligilo devas ne ekzisti, se ĝi ne estas bluigebla laŭ vikipediaj reguloj. Tio signifas ke la temo de ruĝa ligilo devas esti [[Vikipedio:Menciindeco|menciinda]] kaj [[Vikipedio:Kontrolebleco|kontrolebla]].» Tamen, ĉu ruĝa ligilo estas tia, senespera, estas en duba kazo diskutenda. - cetere: noto pri misa ruĝa ligilo troveblas en [[diskuto:Aŝkelon]]. :::::[[dosiero:Arrow facing right - Green.svg|25ra]] Landonoma barakto en Vikipedio kadre de la tielnomata "[[Io-ujo-batalo]]": [[Vikipedio:Baloto/Landonoma unueco]] - fina rezulto de la diskuto, baloto en 2009. == Notoj por mi mem == :2024-05-10: tagaj listoj reviziitaj ĝis la [[13-a de majo]] (lundo) <!--Rémi sim ankaŭ kontribuas, ekz. pri 7-a de julio--> :{{ŝ|ruĝaj ligiloj}} :La multegaj fuŝaj anonciloj pri neekzistaj portaloj parte menciiĝas en [[Vikipedio:Lua/Petoj/Arkivo]] :ŝanĝi kolorojn en germana GIMP: Ferben, Abbilden kaj Farbvertauschung. :Pliaj listoj forigindaj [[Alfabeta listo de la deputitoj de la 14-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko|1]] [[Listo de la francaj parlamentaj periodoj|2]], [[Listo de la deputitaj distriktoj de Loire-Atlantique|3]], [[Listo de la deputitaj distriktoj de Loire-Atlantique|4]] Ekzemplaj ĝermaj artikoloj pri Italio [[Muggiò]] kaj [[Arese]]<!-- dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} alto = {{Vikidata ero|p-kodo=P2044}}, CO ĝis Colonno --> (por frakcio elturniĝo laŭ [[Camo]]), pri Francio [[Chanaz]] aŭ [[Geloux]] (por nova paĝo de franca komunumo: [[Flassigny]] en Mozio), [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Tresques&action=edit&oldid=8354148 Tresques simple] aŭ [[Civrac-en-Médoc]] por Ĝirondio (kaj [[Bonnay]] por apartigilo), pri Rusio [[Orsko]], pri Skotlando [[Ayr]], pri Anglio ekz. [[Bathford]] kaj pri Usono [[Daytona Beach]], [[Evanston]] aŭ nun ĝerme [[Alturas]], por escepte malurbajurboj ankaŭ [[Dunseith]] aŭ [[Rolette]] (kantono minimuma ekz. [[kantono Yolo]], censa retejo ekz. [[Hollister]])- pri Rumanio [[Sânandrei]].<!--{{Ĉi tiu artikolo|temas pri la rumania komunumo [[Letea Veche]]. Atentu ke ankaŭ ekzistas tre similnoma [[---]].}} --> Pri la tre katolika Italio: en [[Barzio]] patronas '''Alessio''' Bergama, en [[Basiliano]] '''Andreo''', en [[Crandola Valsassina|Crandola]] '''Antonio''' la Granda, en [[Barzago]] '''Bartolo''', en [[Cesana Brianza|Cesana]] Firmo+Rustiko, en [[Cremeno]] '''Georgo''', en [[Azzano d'Asti|Azzano]] '''Jakobo pli aĝa''', en [[Bulciago]] '''Johano Ev.''', en [[Cernusco Lombardone|Cernusco]] '''Johano Bapt.''', en [[Castions di Strada|Castions]] '''Jozefo''', en [[Castello di Brianza]] '''Laŭrenco''', en [[Cusio]] '''Margareta''', en [[Entratico]] '''Marteno''', en [[Costa Masnaga]] la levo de '''Maria''', en [[Colle Brianza]] '''Miĥaelo''', en [[Cividate al Piano]] '''Nikolao''', en [[Ampezzo]] '''Petro+Paŭlo''', en [[Viale]] '''Roĥo''', en [[Terno]] '''Valenteno''', en [[Missaglia]] '''Viktoro''' kaj en [[Barzanò]] '''Vito''' ktp. p417: [[Montiglio Monferrato]] "Kristana patrono estas la sanktulo [[{{#invoke:Wikidata|claim|P417}}]], kies memortago sekve estas la komunuma festotago." : referencoj por patrono (kopiu en redakta modo): <ref name="patrono1">[https://www.santodelgiorno.it/patroni/valle-salimbene/ informoj en la retejo ''santodelgiorno.it''] ({{it}})</ref><ref name="patrono2">[http://www.comuni-italiani.it/018/169/ informoj en la retejo ''comuni-italiani.it''] ({{it}})</ref> :... [[]], kies memortago sekve estas la komunuma festotago.<ref name="patrono1"/><ref name="patrono2"/> p47: La teritorio havas komunan limon kun <nowiki>{{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj|parameter=link}}</nowiki>. Informkeste: <pre> | dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} | blazono = {{#invoke:Wikidata|claim|P94}} | najbaraj_komunumoj = {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}} | nomo_de_loĝantoj = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P1549}}'' | patrono = {{#invoke:Wikidata|claim|P417|parameter=link}} | festo = | tipo1= reliefo | zomo = 10 </pre> Ekzemplo por aldono de sendependa ekstera mapo por paĝoj en kiuj mankas ĉiaj bildoj: [[Gonnoscodina]]. Por senespere malplenaj tekstoj pri {{Brazilo}}: [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/ekzemplo Brazilo MG]]. Ankaŭ tiam ankoraŭ necesas a) adapti mikroregionon kaj se necese mezoregionon, kontroli kaj en kazo de vikidatuma vakuo nevidigi la retejon, c) en vikidatumoj aldoni priskribon kaj ĉ) adapti la nombron de loĝantoj al la plej lasta indiko. Rilate al tio: d: TiagoLubiana ‎ →‎ Municipalities of Minas-Gerais/Brazil... Ĝenerale: apartigilo ekz. [[Saint-Just]]. En 2022 funkcianta ligilo al la ANB en Vieno: [[Ellen Gregory]] ([[Peasedown St. John]]). Kantista ĝermo ekzemple [[Katrina Leskanich]] kun grupo [[Katrina and the Waves]]. Por ne devi tajpi ĝin permane aŭ elserĉi ĝin pli komplike, jen por mi mem la ligilo pri la [[Specialaĵo:Protokolo/delete|protokolo de forigoj]]. * Noto ekzempla <small>''bildo tiom aĝa ke probable ĝi estas jam sen-kopirajta, sed tiom malbonkvalita, ke ne indas konservi ĝin aŭ transporti al la vikimedia komunejo''</small> Rumanio, <ref: [https://web.archive.org/web/20130613102945/http://exonyme.bplaced.net/Board/Thread-Siebenb%C3%BCrgen-Banat-Kreischgebiet-Marmarosch-Maramuresch-Neue-korrekte-ON-Liste germanlingvaj loknomoj, listo arkivigita je junio 2013] ({{de}})</ref> * [[Scornicești]] aŭ [[Giurgiu]] por ne montri la grafike tre modestan situomapon el vikidatumaro * [[Vikipedio:Vikidatumoj/Ĵusmortintoj]] * Pri Panĝabo / Panĝabio ŝajne ĝis printempo 2023 la difino de vortaro.net kaj de papera PIV en la eldonoj de 1970 ĝis 2020 ankoraŭ estis lando = Panĝabo, sed almenaŭ en 2026 estas lando = Panĝabio. Ĉar Didcorn jam je l' 23 jun. 2023 notis la novan PIV-an difinon en la paĝo [[Panĝabo (Barato)]], mi konjektas ke jam tiam B. Wennergren ŝanĝis la kapvorton en la reta PIV-datumaro. Domaĝe ke tio ne sincere dokumentiĝis, sed ĉiukaze nun kun bona konscienco eblas varbi por tutnova landonomo "Panĝabio". 00:40, 13 feb. 2026 (UTC)[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) === Krome teknike: === * {{ŝ|Post diskuto ne forigita}} ekzemplo [[Diskuto:Jacob Schwartz]] * [[:Vikipedio:Mallongaj paĝoj kiuj ne estas ĝermoj]] * [[:Kategorio:Nun en Komunejo]] * [[:Kategorio:Tujforigendaj artikoloj]] ([[Ŝablono:Forigu tuj|ŝ]]) * [[Specialaĵo:Neuzataj bildoj]] * [[Vikipedio:Forigendaj artikoloj]] * [[Vikipedio:Alinomendaj artikoloj]] * [[Vikipedio:Problemaj uzantoj]] * [[Specialaĵo:Forbarlisto_de_IP-adresoj]] ::>> ATENTU Mesa, Arizono {{uzanto2|~2025-53015-3}} 2025 9 7, ĝis nun nenio plu, ĉiuj saĝaj redaktoj, kontrolite fine de aŭg. 2026 ::>> KAJ Luksemburgio {{uzanto2|~2025-56511-3}} 2025 9 9, same ĝis nun nenio plu, ĉiuj saĝaj redaktoj, kontrolite fine de aŭg. 2026 ** [https://eo.wikipedia.org/wiki/Specialaĵo:Forbarlisto_de_IP-adresoj?wpOptions&#91;&#93;=userblocks&wpOptions&#91;&#93;=autoblocks forbaritaj IP-adresoj] ** [https://eo.wikipedia.org/wiki/Specialaĵo:Forbarlisto_de_IP-adresoj?wpOptions&#91;&#93;=userblocks&wpOptions&#91;&#93;=autoblocks&wpOptions&#91;&#93;=tempblocks porĉiam forbaritaj IP-adresoj (estu malplena)] * [[Vikipedio:Markitaj versioj/reviziantoj‎]] * [[Vikipedio:Roboto/Permespeto]] ** {{UzuloKontilo|Taylorbot}} [[Specialaĵo:Rajtoj_de_uzantoj/Taylorbot|rajtigo]] ĝis 2024-04-08 14:48 ** {{UzuloKontilo|Taylor 49}} [[Specialaĵo:Rajtoj_de_uzantoj/Taylor_40|rajtigo]] ĝis 2024-04-08 14:48 ** {{UzuloKontilo|Ĉaŭ-ĉaŭ-bot}} [[Specialaĵo:Rajtoj_de_uzantoj/Ĉaŭ-ĉaŭ-bot|rajtigo]] * [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo]] * [https://xtools.wmcloud.org/adminstats/eo.wikipedia.org/2022-12-01/2023-12-01 Administraj agoj] * [[Uzanto:ThomasPusch/emblemoj|emblemoj je justa uzo]] ({{ŝ|Librokovrilo}} kaj {{ŝ|emblemo}}) * [http://tekstaro.com tekstaro.com] - elektronika lingvoscienca tekstaro (AKK korpuso) de Esperanto * [https://viewer.onb.ac.at/10045F99/ historia Jarlibro 1923] kiel ekzemplo * koncizeco de artikolaj titoloj: ekz. [[Raduĵnij (Ĥanta-Mansio)]] * [[Uzanto:Jura1/articles with Wikidata item without statements]] * en Informkesto geografiaĵo, |arkitekto ligado = ne<!-malŝaltas aŭtomatan ligadon-->. * [[Vikipedio:Listo de artikoloj kiuj ekzistas en multaj lingvoj kaj forestas en la esperanta Vikipedio]] * naciaj himnoj: loka alŝuto necesis por la [[nacia himno de la Demokratia Respubliko Kongo]] (por [[Sieraleono]] tamen ne) {{ŝ|apartigila paĝo}} {{apartigila paĝo|provejo}} {{ŝ|aliaj signifoj}} {{aliaj signifoj|provejo}} {{Kategoria alidirekto|provejo}} * {{ŝ|Malneŭtraleco}} {{ŝ|sen fontoj}} Ĉiuj pensas {{Kiu?}} '''Ŝablonoj''' por marki dubendajn teksterojn: {{kiuj?|tekstero}} [[Vikipedio:Kontrolebleco]] aŭ {{laŭ kiu?|tekstero}} pri [[Vikipedio:Evitu nebulajn vortojn]]. Kaj <s>streki</s> tiel ĉi. === Kelkaj pliaj ekzemploj === * Multkolumna: <nowiki>{{multkolumna}} {{kolumnorompo}} {{finmultkolumna}}</nowiki> * film[[afiŝo]]: [[:Dosiero:SW - Empire Strikes Back.jpg]], [[:Dosiero:Mes héros afiŝo.jpg]] * <code><nowiki><span style="color:red"> </span></nowiki></code> Vidu: [[Helpo:Evitindaj HTML-etikedoj]]. * Komento pri kapricaj pseŭdovortoj meminventitaj: "Bonvolu ne simple inventi iujn pseŭdovortojn kaj nomi ilin "esperantaj". Ekzemple la vorto "..." en '''Esperanto''' simple ne ekzistas. Similforma vorto ekzistas en la antikvgreka, sed la malnovgreka klare estas alia lingvo. Sed en Esperanto oni decidis kontraŭ propra vorto por tiu aĵo, kaj simple nomas ĝin "...". Koncize: se vi ne scias kiel nomiĝas iu vorto en Esperanto, iru al alilingva teksto pri la temo, tie en la listo pri lingvoj maldekstre elektu la vorton Esperanto kaj sekvu la tekston tie. Kaj se vi volas proponi iun alternativan nomigon, nepre faru tion nur citante elstarajn esperantlingvajn fontojn kiel referencoj kaj prefere prezentu viajn esperantlingvajn referencojn unue en la diskutpaĝo. " * bonaj vortumoj pri lingve problemaj paĝoj estas <nowiki>{{polurinda|kelkaj frazoj sufiĉe strangas lingve, eble pro iu lingva interfero|listigi=ne}} (ne forgesu la finaĵon "|listigi=ne", tre gravan se oni jam en la paĝo notis la problemon) kaj {{pluraj problemoj|gramatiko|ligiloj}} resp. {{pluraj problemoj|esperantigu referencojn}}</nowiki>. * [[Vikipedio:Ne faru originalan esploradon]], mallongigite [[VP:NOE]] - krome entute ligilon al la listo [[Vikipedio:Kio Vikipedio ne estas|Kio Vikipedio ne estas]] * [[Henriko la Birdisto]] estas bona ekzemplo, kiel bone meti en vikidadumaron neprecizan naskiĝdaton ("ĉirkau") kaj historian landon de naskiĝ- kaj mortodato. * [[Diskuto:Delfo]] estas modelo de konciza noto, ke ne eblas simple ŝanĝi landonomojn en tekstoj laŭ persona bontrovo. * [[Auckland]] estas modelo de pluraj bildoj en informkesto, sen atento de tio kio estas en vikidatumoj. :Navigilon per simpla listo: |bodyclass = hlist, vd. [[Alta Savojo]]. * Ekzempla bildo por ĝustigo de antaŭe fuŝa nomo en la komunejo [[:dosiero:Ŝraŭbeco dekstra maldekstra.png]] * Ekzemplo pri bona referenco al PIV estas en [[Moliso]]. :Krome [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/testo pri Hungario|jen ŝablona testejo]] kaj [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Jap SO 60|modelo olimpika]] <!-- En [[Ĝirondio]] ĉio pretasas, en [[Nord]] nur mankas 60/64 en ar. Douai. En Ĉarento nur ar. Confolans pretis je 23-04-17, Pri Kaleza Markolo bonus almenaŭ havi ar.-paĝojn. Indre (preta je 23-04-17) + Ardennes (3 23) kompletas. :La pola urbeto Dębica jam havas loĝantaron laŭ dato fine de 2020 ... --> :Jen ankoraŭ monto da fuŝetoj en [[Projekto:Korektado de parametroj de ŝablonoj/11]], ankaŭ kun aliaj finaj nombroj kompreneble :Pri olimpikoj: [[:dosiero:Irlanda Olimpika Komitato.png|jen ekzempla NOK-emblemo]]. Ĉe la anglalingvanoj, <nowiki>{{Infobox country Olympics}} forĵetiĝis, rekomendatas {{Infobox country at games}}</nowiki>. Povus esti plisimpligo... <!--Ampleksa listo resuma estas tiu de Turkio.--> :La ukraina [[Kalush Orchestra]] estas ekzemplo por <nowiki>{{vikidatuma listo|p-kodo=P527|modo=kaj}}</nowiki>. [[kantono Delta (Miĉigano)]], plej frua versio, kiel modelo de nova kantono-ĝermo. [ + <nowiki>|nomo_laŭ= ''{{#invoke:Wikidata|claim|P138}}''</nowiki> ] [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/tutnova biografia ĝermo|tutnova biografia ĝermo]], NO: [[Karasjok]], frua versio... : {{Norvegio}}: ekzempla mikroĝermo lago: [[Evangervatnet]]. : {{Finnlando}}: [[Ceditaj areoj (Finnlando)]] - <nowiki>{{pluraj problemoj|informkesto|iwiki|vikiigu}} {{ĝermeto}}</nowiki> : {{Francio}}: por postrevoluciaj variaj loknomoj: Post la [[franca revolucio]] de [[1789]], kiam oni volis plene elradikigi ĉiujn kristanajn loknomojn, la loĝloko por kelkaj jaroj ricevis la fantazian nomon ''..'' (".."). : ekzemplo de mallibera emblemo: [[:Dosiero:Irlanda Olimpika Komitato.png]] : [[Uzanto-Diskuto:Badak Jawa|pri dubindaj ruĝaj ligiloj]] : konvencioj de Monato (https://www.monato.be/konvencioj.php) : p971: kategorio kombinas temojn : p4566: vikimedia enprena retligilo : banderoloj super paĝoj: se ne taŭgas, subpremu per ":|sen banderolo= jes". <!-- eltondita kaj rektigita taillé et redressé cropped and and straightened geschnitten und begradigt https://unalengua.com/ipa-translate +++ ... Oficiala paĝo en la retejo] ''[[facebook]]'' ({{fr}}) Modelo por transpreno de pliaj informoj el vikidatumoj | latitudo={{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=latitude}} | longitudo={{#invoke:Wikidata|claim|P159|qualifier=P625|parameter=longitude}} justa uzo ekzemple: [[Nacia Muzeo de Bosnio kaj Hercegovino]] nurteksta emblemo: [[Somera Olimpiko 1992]] Kaj flanke: Moutichou supozeble estas Eŭropa volontula servo NURMAJUSKLO=KRIADO [de:Diskussion:Spielercharakter] Veljavoj: UN 14 jul. 2022 Kwamikagami Breslaŭo de: subteno fare de Wietek. ia: [[sesdekuma sistemo]] Arno, [[tunela efiko]] Narv., [[tombejo ĉe Kettwiger Tor]] Longh., [[Randal Kolo Muani]] kma. Domin., [[Oleata acido]] Pino. Por la 4-a ĝis 8-a de aprilo '23: Plenigindas ankoraŭ unuavice la navigiloj pri departemento Kaleza Markolo, Nordo, Aisne, Oise, Somme, Ĝirondio, Haut-Rhin kaj Drôme (intertempe ĉio pretas, ĉu?) --> Kaj fine, la ordo fine de paĝo estas: :1. Notoj :2. Referencoj :3. Literaturo :4. Vidu ankaŭ :5. Eksteraj ligiloj :6a Navigiloj :6b ŝablono bibliotekoj :6c sablono vivtempo :6ĉ ĉiuj kategorioj IHD de 2000, bona ligilo: [[Santo Antônio do Retiro]] LV: noto - Suda Kuronio aŭ Dienvidkurzeme havas bonajn vikidatumajn etikedojn. Forpreno de centoj da kestoj pri neekzistaj portaloj: mi matene la 12-an de sept. 2023 metis indignitan noton al sume 49 diskutpaĝoj, kaj en ĉiuj 49 tri tagojn pli poste, vespere la 15-an diplomatigis la lingvaĵon kaj pli konkretigis mian proteston. Vikidatumoj: kialoj pri evitindeco: ekzemple informfonto ne klaras ([[d:Q130285291]]), bildo de malbona kvalito ([[d:Q132769746]]), la fonto indikas ke la informo ne precize konatas ([[d:Q130285298]]), malpli preciza indiko ([[d:Q42727519]]), konfirmo de la referenco ne eblas ([[d:Q21655367]]), konate nefidinda fonto ([[d:Q22979588]]) -- [[d:Q52105174|listo]] Ŝablono "CURRENTYEAR" jam funkcias en Esperanto: <nowiki>{{LOKAMONATONOMO}} {{LOKAJARO}}</nowiki> == Listo de farindaĵoj == * plenigi ruĝajn ligilojn en [[Louis-Nicolas Clérambault]] kaj krei paĝon [[Jacques Berthier]] (ne Jacques Bergier, GL 154, 156, 168.1, 286, 321, 345.2, 445, 446, 386, 390, 618.2, 634.2, 657.6). Noteto: [https://gov.genealogy.net/item/show/TPKKOVJN79TB Ŝtepkov Stepkau], [https://mapcarta.com/de/18499296 Dolny Lazany Unter Losau] [https://www.wikidata.org/wiki/Q77034024 Oponešice Oponeschitz] [https://gov.genealogy.net/item/show/OPOICEJN79TA *] : Uzanto arbarulo, usonano ''Silvio Curtis'', mis"ĝustigis" la tekston [[Delfo]] en okt. 2023. * Mutichou multe aktivis por marborda Ĉarento proks. en 2014, sed poste ne plu, evidente ĉar la montego pri aliaj mankaj komunumaj artikoloj en Francio aspektis supergranda... == Ĉu aŭ kiel uzanto registris sian sekson en vikipedio == Multaj uzantoj ne aparte elektas biologian aŭ [[Socia sekso|"socian" sekson]] en vikipedio - fakte temas nur pri la lingva, [[gramatika sekso]] - kaj aŭtomate estas senseksaj. Sed se indikiĝas biologia sekso, tiam la ŝablono {{ŝ|GENDER:nomo|li|ŝi|ŝi aŭ li}} malkaŝas kion la uzanto notis en siaj teknikaj preferoj. <!-- {{GENDER:x|li|ŝi|ŝi aŭ li}} --> == Vandalaĵoj == [[:de:Wikipedia:Vandalismusmeldung/Archiv/2023/09/23|germane je 2023 09 23]] == mapo de SAT-amikaro == La esperanta mapo de SAT-amikaro pri eŭropa franclingvio en arkivigita formo, kiel notita en la paĝo [[Metz]]: [https://web.archive.org/web/20230423070506/https://satesperanto.org/eldonkooperativo/IMG/jpg/Mapo201107.jpg artikolo "Esperanta mapo de Eŭropa franclingvio"] en retejo de la asocio [[SAT-Amikaro]], la franclingva branĉo de [[Sennacieca Asocio Tutmonda]], arkivigite laŭ stato de aprilo 2023. == Kaj mapoj sendepende de informkesto == Pri sendependa skaligebla mapo vidu [[Gonnoscodina]] en Sardio, kaj pri sendependa reliefa mapo la vilaĝeton [[Woolsthorpe-by-Colsterworth]] de Newton: <pre> {{Situo sur mapo|Anglio|Floso=left|Titolo=|Teksto= | Lat-g = 52 | Lat-m = 48 | Lat-s = 35 | Lat-dir=N | Lon-g = 0 | Lon-m = 37 | Lon-s = 43 | Lon-dir=U | Larĝo=180 | Mapospeco=reliefo | montrukoordinatojn = ne }} </pre> Uzata en teksto [[Mangone]], pri kiu ne ekzistas ajna bildo en la komunejo, rezultas {{Situo sur mapo |Italio Kalabrio |Floso=left |Titolo={{centre|situo de Mangone en [[Kalabrio]]}} | Lat-g = 39 | Lat-m = 12 | Lat-s = 0 | Lat-dir=N | Lon-g = 16 | Lon-m = 20 | Lon-s = 0 | Lon-dir=E | Larĝo=180 | Mapospeco=reliefo | montrukoordinatojn = ne }} <pre> {{Situo sur mapo |Italio Kalabrio |Floso=left |Titolo={{centre|situo de {{paĝonomo}} en [[Kalabrio]]}} | Lat-g = 39 | Lat-m = 28 | Lat-s = 0 | Lat-dir=N | Lon-g = 16 | Lon-m = 20 | Lon-s = 0 | Lon-dir=E | Larĝo=180 | Mapospeco=reliefo | montrukoordinatojn = ne }} </pre> kun ebla noto <pre> <!-- la sekva aldona mapo precipe metiĝas ĉar absolute mankas iuj uzeblaj bildoj en la komunejo --> </pre> <span style="font-family: Papyrus; font-size: 12pt"><font style="color: black"> Bela tekstero en literaro "Papiro" </span> <hr> {{ŝ|Ludovica}} {{ŝ|polurinda|la teksto parte malfacile kompreneblas. Aparte pri temo tiom esotera necesas plejeble klara lingvaĵo. Ĝeneralan noton vidu diskutpaĝe|listigi=ne}} == Tabelomodelo == : {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |- ! rowspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | lando ! colspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | loĝantaro ! colspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | MEP ([[Malneta Enlanda Produkto|nominala]]) ! colspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | MEP ([[Aĉetpova egaleco]]) ! colspan="2" style="background-color:#ffeeaa" | [[indico de homa disvolviĝo]] 2021 |- ! en milionoj!! en la mondo ! en milionoj da [[USD]]!! en la mondo ! en milionoj da [[USD]]!! en la mondo ! indico!! loko |- |} pri koreaj latinliterigoj Yale/McCune/RT vd. [[:de:Diskussion:Yoon Suk-yeol|Yoon Suk-yeol]] == Listo de biografioj, forigataj el la ĝenerala spaco laŭ decido de [[VP:FA]] == La listo teknike ankoraŭ utilas por iom-post-ioma revizio de ĉiuj notitaj biografioj. Post revizio eblas forviŝi la titolojn el la listoj, kiuj do laŭgrade malgrandiĝos.... {| cellspacing="0" |- |- bgcolor="#ffeebb" |&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - A|A]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - B|B]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - C|C]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ĉ|Ĉ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - D|D]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - E|E]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - F|F]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - G|G]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ĝ|Ĝ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - H|H]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ĥ|Ĥ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - I|I]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - J|J]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ĵ|Ĵ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - K|K]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - L|L]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - M|M]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - N|N]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - O|O]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - P|P]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Q|Q]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - R|R]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - S|S]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ŝ|Ŝ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - T|T]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - U|U]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Ŭ|Ŭ]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - V|V]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - W|W]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - X|X]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Y|Y]]''' &bull; '''[[Uzanto:ThomasPusch/provejo/Listo de biografioj - Z|Z]]''' |} Noto pri Hans Wingen, jen intersavite http://www.ipernity.com/blog/bernardo/137656 Propra verko alŝutita al eo-vikio, sen premo nepre ŝovi ĝin al la komunejo, kiu ne en ĉiu kazo estas bona ŝovo: {{ŝ|Propra|GFDL|NK=1|cc-by-sa-3.0}}. Vidu ankaŭ [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Migrado de la licencoj GFDL al GFDL + krea komunaĵo 3.0 por loke stokataj bildoj diskuton de sept. 2024 pri granda projekto realigi migradon de GFDL al GFDL+CC en eo-vikio]]. == Taglibro == :7-a de decembro 2023: vastigoj de la komunumoj de [[distrikto Höxter]] :8-a kaj 9-a de decembro 2023: vastigoj de la komunumoj de [[provinco Leĉo]], [[Apulio]], kun loĝantaroj de 2023, ankaŭ metitaj ĉie en vikidatumoj, kaj metoj de bildoj :10-a de decembro: 2/3 pri komunumoj de [[provinco Salerno]], [[Kampanio]], nur kontrolo ĉu ĉiuj ecoj de kontentiga ĝermo estas, kaj adapto de bildoj; kontrolo de bildoj sub justa uzo :11-a de decembro: lasta triono pri komunumoj de [[provinco Salerno]]; :12-a ĝis 17-a de decembro: finoj de diskutoj pri alinomendaj artikoloj :18-a de decembro: kelkaj urboj kaj kantonoj de Usono :19-a de decembro: aktualaj loĝantaroj de ĉiuj komunumoj de Germanio al stato fine de 2022 :20-a kaj 21-a de decembro: alinomendaj artikoloj - vasta arkivigo :22-a kaj 23-a de decembro: diskuto pri forigendaĵoj, romanco kaj romantikismo :24-a de decembro: Hungario kaj orienta Pollando :25-a de decembro: informkestoj pri futbalo :26-a de decembro: diversaj, i.a. Volodimir Pacjurko kaj Himno de Ukrainio, Kromsigno :27-a de decembro 2023: temoj pri Kolombio :28-a kaj 29-a de decembro: [[ILEI]], branĉoj kaj aktivuloj, britaj/francaj esperantistoj ‎ :29-a ĝis 30-a de decembro 2023: komunumoj de graflando [[Surrey]] (GB) kaj [[provinco Romo]] (IT) :31-a de decembro 2023: komunumoj de la [[provinco Latino]] (IT) :1-a ĝis 2-a de januaro 2024: komunumoj de la [[provinco Frozinono]] (IT) :3-a ĝis 4-a de januaro 2024: komunumoj de la [[provinco Viterbo]] (IT), multaj paĝoj komenciĝantaj per "Sant'Angelo..." :5-a de januaro 2024: komunumoj de la [[arondismento Rouen]] (FR) komencitaj, [[Komitato de UEA 1980-1983]] kaj ĉirkaŭaj temoj :6-a ĝis 7-a de januaro: komunumoj de [[distrikto Neunkirchen]] (AT), aŭstraj/svisaj/nederlandaj esperantistoj :7-a ĝis 10-a de januaro: komunumoj de la [[arondismento Rouen]] (FR) finitaj, sume estas 216 artikoloj :10-a kaj 11-a de januaro: malaperintaj komunumoj de [[Manche]] (FR), komunumoj de la arondismento Dieppe (A-E) :11-a ĝis 12-a de januaro: komunumoj de la provinco Rieti finitaj (O-Z), nun ĉiuj komunumoj pri [[Latio]] (IT) aktualas :12-a ĝis 14-a de januaro: komunumoj de la arondismento Dieppe (F-Z) finitaj, sume estas 343 artikoloj ... :23-a ĝis 26-a de februaro: 200 artikoloj pri [[provinco Pavia]] ektraktitaj, la kampo neniel pretas, sed pluajn levojn al artikolaj ĝermoj mi faros ne per kampanoj de tutaj tagoj, sed iom post iom, en grupoj de eble dek paĝoj - la ne jam traktitaj artikoloj jam estas sen eraroj, nur estas ĝermetoj kun tro malmulta enhavo. samtempe: paĝoj pri dulingvaj Esperanto-vortaroj samtempe: multaj malatentataj tekstoj de la listo [[Uzanto:RBT/Enkategoriigoj/Naskiĝintoj kaj mortintoj/Listo2|'''"listo2"''']]. ... :fine de aŭgusto 2024 [[provinco Gvadalaĥaro]] ĝis A-P, pretaj, Q-T nur parte, aktualaj loĝantoj sube mankas (T sen kontrolo de poŝtkodo), U-Z nur baze ektraktita informkeste... === Atentindaj paĝoj 2025 === * [[Ĝardenoj de Herrenhausen]] (2925-8-27) == Subpaĝo ankoraŭ == * [[Uzanto:ThomasPusch/olimpikaj teamoj liste]] * tre dubindaj alidirektigoj: [[Specialaĵo:Kontribuoj/Yeagvr]] (ĝis 2019 je nomo Mvvnlightbae), naciisma italo, laŭ propra aserto ne komprenanta Esperanton, sed la homo sukcesas verki kompreneblajn redaktoresumojn, do tamen iomete regas la lingvon * [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Prettau&diff=prev&oldid=8552591 foje indas bremsi casteloboton (jen fine de 2023)]. * pri novaj aktoraj biografioj modeloj povas esti [[Grayson Perry]] aŭ [[Trevor Noah]] de 2024-09-39. * unua resumo dum revizio de jaraj listoj povas esti "enpaĝigo laŭ la aliaj listoj - ĉiuj eventoj de sama jaro al unu linio, kaj komenco de koncizigo" * [[/Ukr]] * polaj distriktoj: plej bone ekhavi norman historian ĉapitron, surbaze de [[Tuchola]], sed kun konsidero de [[reĝa Prusio]] == Referencoj == {{referencoj}} == Fonto == * La unua versio de tiu-ĉi teksto ekestis surbaze de la germana koresponda vikipedia artikolo laŭ la stato de la 16-a de oktobro 2024. <ref name="PIV">[https://vortaro.net/#aedo_kd artikolo ''aedo'' en la] [[Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto]] (PIV), eldono de 2020, reta versio, ankaŭ jam en la eldono de 2002, presita eldono, paĝo 50</ref> {{referencoj}} {{ŝ|polurinda|mankas ĉia informkesto, iuj grafikaĵoj, eksteraj ligiloj, referencoj: tiel ĉi la malmultaj frazoj donas malmultajn informojn|listigi=ne}} == Atentendaj diskutoj == [[dosiero:Kontakto 1987 - la kvar kategorioj de facileco.png|eta|5ra|<!--la dokumenta eltondaĵo ĉiukaze estu en uzo, tial mi jen metas ĝin ankaŭ ĉi-tien-->]] * [[Vikipedio:Forigendaj artikoloj/Arkivo/2021#Kategorio:Urboj de Germanio laŭ alfabeto]] * [[Kategorio-Diskuto:Malfermaj stelamasoj]] {{farite}} 2024-11-01 * {{flago|Italio}} [[Kategorio-Diskuto:Komunumoj de Italio]] * {{flago|Japanio}} [[Kategorio-Diskuto:Gubernioj de Japanio]], [[Projekto:Esperantigo de japanaj regionoj kaj gubernioj]] :: Resume: Aparte problemaj estas '''Aiĉi''' 0 kun [[Nagojo]], '''[[Diskuto:Gubernio Ĉiba|Ĉiba]]''' 1 ([https://www.monato.be/2003/008142.html Monato 2003]), '''[[Diskuto:Gubernio Hiogo|Hiogo]]''' 0 kun [[Kobeo]], '''[[Diskuto:Gubernio Ivate|Ivate]]''' 0 kun [[Morioka]], '''[[Diskuto:Gubernio Jamaguĉi|Jamaguĉi]]''' 0 kun [[Ŝimonoseko]], '''[[Diskuto:Gubernio Jamanaŝi|Jamanaŝi]]''' 2 (E-domo, blog), '''[[Diskuto:Gubernio Kagavo|Kagavo]]''' 0 kun [[Takamacu]], '''[[Diskuto:Gubernio Mijagi|Mijagi]]''' 0 kun [[Sendajo]], '''Sajtama > [[Diskuto:Gubernio Saitama|Saitama]]''' 0, '''[[Diskuto:Gubernio Ŝiga|Ŝiga]]''' 1 (JEK 2016) kun [[Ocu]], '''[[Diskuto:Gubernio Ŝimane|Ŝimane]]''' 2x (Monato + ES Kebekia) kun [[Macuo]] kaj '''[[Diskuto:Gubernio Toĉigi|Toĉigi]]''' 2. * [[Ribelo de Grandpolujo]], [[komisiono por trovo de loknomoj]] * [[/redaktoresumoj]] * noto pri miks-lingvaj fantaziaj "pseŭdovortoj" en la diskuto pri [[Zábřeha montetaro]]. * Ĉiba, budhisma templo en [[Jocukaidō]] * por eble postaj paĝoj: [[/stacio Omija|stacio Omija]] * dubindaj orfoj/ĝermetoj/malaktualaj: [[aglomeraĵo de Kielce]], [[aglomeraĵo de Poznano]] * Kial [[Holon]], ne Ĥolon kiel estas skribite? * Roberto kaj Narvalo pri [[Theodore von Kármán]] * Petr: kio pri [[Fervojlinio Šumperk–Krnov]] * strangaj ligiloj en paĝo [[Sidamoj]] * kion fari per {{ŝ|Laŭĝenro}} de Airon90... * [[/gazetejo.org]] * [[/uzanto pruno]] * Ekzemplo [[Rehden]]: {{Tiu ĉi artikolo|temas pri la komunumo ''Rehden'' en nordokcidenta Germanio. Samnoma komununumo ĝis 1945 ankaŭ ekzistis en nordorienta Germanio: sekve de la [[dua mondmilito]] ĝi doniĝis al la komunisma [[Pola Popola Respubliko]], la germana loĝantaro estis forigita kaj nun la loĝloko nomiĝas [[Radzyń Chełmiński]].}} * [[/ne sovaĝan esperantigon]] == Plia kopiebla atentiga kesto == {{polurinda|en la paĝo listiĝis amase tro da fotoj kaj grafikaĵoj, kompare al la malgranda teksto. Necesus elekto, aparte al tiuj fotoj kiuj vere temas pri tiu ĝi loko kaj ne montriĝas ankaŭ en aliaj paĝoj. Ankaŭ eblas meti iujn 4-5 fotojn al vikipedia galerio (tiun trukon ĉi tie jam aplikas la 4 fotoj ĉiuj nomataj "plaĝo en Ustka")...|listigi=ne}} {{polurinda|la informoj ĉi tie estas de 2006, de antaŭ 19 jaroj! Ĉu ankaŭ la indiko pri la estro tiom aĝas? Ĉiukaze aktualigo nepras|listigi=ne}} == Aktualigenda == Tia ŝablono ne estas esperante, sed jes ja angle [[:en:Template:Update]], france [[:fr:Modèle:Mettre à jour]], hispane [[:es:Plantilla:Desactualizado]] ktp - tial la ŝablonoj por enkopiado en tiujn vikipediojn estu ĉi tie. == Agendo == Necesus kontroli la fonton de [[Vladimir Sutkovoj]] se ĝi denove legeblos. 2025 09 16 :Ankoraŭ la fonto ne relegeblas, eble ĝi definitive mortis. 2025 09 27 TP Oktobre, novembre, decembre same. Sendube ĝi definitive mortis, ankaŭ la itala baza datumbaza retejo everk.it, kaj ankaŭ sendepende de tio propra retejo de ALE. 2026 01 12 TP * [[Diskuto:Adidas Al Rihla (pilko)]] 2026 01 12 TP Rekontroli kaj agi post pli-malpli semajno * [[Diskuto:Peskaro]] temo "fotomuntaĵo", tasko por roboto, 2026 01 13 TP Rekontroli kaj agi post pli-malpli semajno * [[Uzanto-Diskuto:Super nabla#Naskis v naskiĝis]] 2026 01 16 TP Rekontroli kaj agi post pli-malpli semajno == Sporto == Jen unua ekzempla teksto pri plej bona turnira manpilkistino: [[Linnea Torstenson]] en 2010. [...] ", post kiam la antaŭajn 4 jarojn li jam estis membro en la nacia teamo de sub-17-jaruloj kaj aliaj junulaj naciaj teamoj" == Modeloj == :Por ĝemelaj komunumoj en Germanio ekzemple [[Bad Honnef]] (kutime kun franca kaj orientgermana partnero kaj ankoraŭ iuj aliaj) :Por uzo de "informkesto monto" vidu la ekzemplan paĝon [[Mount Bartle Frere]], kie ankaŭ estas ekzempla teksto kun uzo de pluraj vikidatumaj parametroj. :Se tre mankas ĉia bildo kaj la informkesto ne bezonas la bildo p18: [[Dosiero:{{#invoke:Wikidata|claim|P18}}|eta|maldekstra|300ra|{{ŝ|centre|komunuma impreso}}]] == NRV == Plene ne ekuziĝis ĝis nun la navigiloj * {{ŝ|urba regiono Aachen}} - jam {{farite}} 2026-01-24 * {{ŝ|distrikto Ennepe-Ruhr}} * {{ŝ|distrikto Euskirchen}} * {{ŝ|distrikto Gütersloh}} * {{ŝ|distrikto Herford}} * {{ŝ|distrikto Hochsauerland}} - {{farite}} 2026-08-28 * {{ŝ|distrikto Kleve}} * {{ŝ|distrikto Lippe}} * {{ŝ|distrikto Mark}} * {{ŝ|distrikto Minden-Lübbecke}} * {{ŝ|distrikto Mettmann}} * {{ŝ|distrikto Neuss}} * {{ŝ|distrikto Oberberg}} * {{ŝ|distrikto Olpe}} * {{ŝ|distrikto Recklinghausen}} - {{farite}} 2026-08-25 * {{ŝ|distrikto Rhein-Erft}} - {{farite}} 2026-08-24 * {{ŝ|distrikto Rhein-Sieg}} - jam {{farite}} 2026-01-24 kaj * {{ŝ|distrikto Wesel}} - {{farite}} 2026-08-24 --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:21, 24 jan. 2026 (UTC) == NDS == Por la somero: en [[Rastdorf]] ĉe Werlte kaj [[Stavern]] ĉe Sögel ankoraŭ tre mankas fotoj... == Taksonomio == Ekzemple por informkesto vidu la paĝon [[Gerbero]]. == {{ŝ|orfa}} == [[:kategorio:Orfaj artikoloj pri Ĉeĥio]]: post malorfigo de kelkaj tekstoj ankoraŭ restas tie kvar paĝoj je 2026-01-31: : [[Bierfarejo U Fleků]]: TRI ligiĝoj : [[Domo de Faŭst]]: UNU : [[Ekspoziciejo Ĉe Hibernoj]]: UNU : [[Gastejo Ĉe Kaliko]]: UNU : [[Hiberna strato]]: TRI : [[Iama Doganejo "Na Výtoni"]]: UNU : [[Jungmann-placo]]: TRI : [[Meza industria lernejo Ostrava-Vítkovice]]: NUL : [[Nacia Avenuo]]: TRI : [[Slava Domo]]: DU : [[Vilao Ameriko]]: UNU Permane forigi la ŝablonon, sen ke io ŝanĝiĝis pri la situacio, estus neakcepteble. === Aktuala diskuto === * [[Ŝablono-Diskuto:Oficiala retejo]] 2026 2 3 * pri ruĝaj ligloj de 9 2005 de mirmal en [[Čestmír Vidman]] - vidu diskutpaĝan noton de 2026 3 5. * kaj pri tre dubindaj pseŭdovortoj "Schwarzenbergoj", "Schwarzenbergidoj", "Rožmberkidoj", teksto fakte ĝuste kreita en 2008 de Pavla D kiel [[Rožmberk (familio)]], kaj "Eggenbergidoj" vidu en [[Diskuto:Schwarzenberg (dinastio)]]. La uzoj de la pseŭdovortoj estas forprenitaj. - Cetere: Petr jam ekz. dum 2009 en [[diskuto:Fratoj Mašín]] disputis kontraŭ Narvalo kaj Paul P pri nepra volo enkonduki arbitrajn esperantajn vortojn sen vortaraj referencoj kaj kun neesperantaj literoj, sed ne konvinkis ilin ambaŭ - kompreneble. * ne forgesi: en teksto [[Sylla Chaves]] ankoraŭ la librotitoloj devos nigriĝi, se ne okazos miraklo 2026 3 12 === Problemaj orfoj kaj ĝermetoj === * [[Transigo de flu-kvanto]] 2026 2 27 * [[TERYT]] nur ĝermeto, ne orfo * [[/listoj de probable forigendaj dosieroj]] === Orfoj === * kaj barata retejo [[Anmol Ratan]] pri la malorfigo Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ neniu ajn alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). Mi ne havas ideon pri iu paĝo, de kiu eblus konstrui ligilon ĉi tien. Ĉu iu alia havas iun ideon? :Ĉi tiu teksto estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ nur unu alia vikipedia artikolo ligas al ĝi (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). :Ĉi tiu teksto pri kino estas [[Vikipedio:Orfo|orfa artikolo]], ĉar ĝis hodiaŭ nur unu alia artikolo ligis al ĝi. Nun jam estas tri ligiĝoj. Se estus kvar, pli bone kvin, estus sufiĉe. ::Ĉi tiu artikolo ankoraŭ estas [[vikipedio:orfo|orfa]], ĉar malmultaj aliaj artikoloj ligas al ĝi: nun estas '''du''' ligiloj de aliaj artikoloj kolektitaj (atentu ke diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkulkiĝas kiel artikoloj): se estos 4 aŭ 5 ligiloj, eblos forpreni la ŝablonon {{ŝ|orfa}}. :::La hodiaŭ farita teksto jam estas ligata el '''kvar''' aliaj artikoloj (teknikaj listoj, diskutpaĝoj kaj alidirektiloj ne kalkuliĝas). Tio sufiĉas por ne esti [[vikipedio:orfo|artikola orfo]]. ::::Nun 12 aliaj artikoloj ligas al la teksto - la ŝablono {{ŝ|orfa}} povas forpreniĝi. '''Orfoj pri kino''': reĝisoro {{ŝ|vikidatuma listo|p-kodo=P57|modo=kaj|parameter=link}}, aktoroj p161 - pli detalan liston de la aktoroj vidu en la informkesto. == Ĝermoj kaj ĝermetoj == * ne jam trovitaj: [[Vikipedio:Mallongaj paĝoj kiuj ne estas ĝermoj]] == Italio kaj Francio == * Italio: [[provinco Grosseto]] - principe la 18 paĝoj de A ĝis M estas ampleksigitaj, la restaj 10 paĝoj de O ĝis Z ankoraŭ ne; [[provinco Mantova]] - pri ĉiuj 70 paĝoj la unua ŝtupo de riparo informkesto estas farita, krome nenio. * [[Francio]]: pri [[arondismento Poitiers]] la unuaj 44 paĝoj de entute 83 estas finfaritaj. (ĉ. la 14-a de febraro, la valentena tago) Stato de 2026 03 08, la komunisma tago de virinoj. == Antaŭ nia erao == En la 4-a jc. a.n.e. mi vidis paĝojn 300-360, en iuj sukcesis pli, en aliaj malpli aldoni, sed 361-399 tute ne jam vidis. === Referenco poŝatlaso === :[[dosiero:Pictogram_voting_delete.svg|20ra]] Ekz. [[Batumi]]: La referenca esperantlingva "[[Poŝatlaso de la mondo]]", Prago 1971, en siaj mapoj esperantigas iujn kaj latinliterigas aliajn loknomojn, kies originaj nacilingvaj formoj estas ne-latinlingvaj. En la mapo 20 ĝi indikas la urbon je la origina nomo "Batumi", nur latinigita. :[[dosiero:Pictogram_voting_delete.svg|20ra]] Ekz. [[Irkutsk]]: La ĝis nun sola esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, esperantigas multajn urbojn, sed nomas la urbon ''Irkutsk'' en la mapo 15 kaj 15b - latinlitere, sed ne esperantigite. :[[dosiero:Symbol_confirmed.svg|20ra]] Ekz. [[Osako]]: La ĝis nun sola esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, dokumentigas esperantigon "Osako" en la vasta, du-paĝa mapo 24, kaj same en listo en paĝo antaŭ tiu du-paĝa mapo. ..., via demando estas tute pravigita. [[PIV]] 1970-2020 kaj [[Reta Vortaro]] ne mencias la lokan monton, ankaŭ en neniu alia du-lingva vortaro mi trovis indikon pri esperantigo ''xxx'', la esperantlingva literatura kaj gazetara serĉilo ''tekstaro.com'' ne trovas ĝin kaj eĉ la ĝis nun sola esperantlingva [[atlaso]], [[Poŝatlaso de la mondo]] de 1971 el Prago, kiuj dokumentigas multajn esperantigojn, sed ne esperantigas ĉiujn urbojn/lagojn/montojn ktp, ne mencias ĝin. Tial ĝis iu trovas konvinkajn ekstervikipediajn referencojn pri ekzisto de esperantlingva formo "xxx" devas esti la hipotezo ke tiu esperantigo probable tute ne dokumentiĝas kaj ne ekzistas. Esperanto '''ne''' funkcias tiel ke oni simple prenas ĉiujn vortojn de ĉiuj lingvoj, al ĉiuj substantivoj algluas o-finaĵon, al ĉiuj adjektivoj a-finaĵon ktp. kaj rezultas vortotrezoro kiu estas 10 000-foje pli granda ol ĉiu vortotrezoro de nacia lingvo. Tia lingvo estus koŝmare nekomprenebla. Do, tute klare - ĝis trovo de konvinkaj referencoj - la monto itale nomiĝas ''aaa''. Salutas == Enhavtabeloj == {{ŝ|TOC-dekstre}}, ekzemple, kaj <nowiki>__NOTOC__</nowiki> por subpremi enhavtabelon. Noto: [[uzanto:Chojus321]] Noto1: baza informkesto en la komunejo: <nowiki>{{Wikidata Infobox}}</nowiki> == Diversaĵoj == Claudio Pistilli: [[Uzanto:ThomasPusch/provejo/listoj de probable forigendaj dosieroj]] en la [[:Kategorio:Tujforigendaj artikoloj]] AI: [[:de:Wikipedia:WikiProjekt KI und Wikipedia/Erkennung KI-Einsatz]] Fari vikidatumerojn pri neesperantistaj usonanoj pri kiuj wiki.en kaj vikidatumoj ne interesiĝas: ĉe [[Joseph F. Foster]] eblis, ĉe [[Bruce Wilson]] ne. Minuskloj de i.a. universitatoj en francaj titoloj de vikidatumoj, ĉi tie pri [[universitato Cornell]] la 26 mar. 2026: ''(1) La minuscule ici est une convention typographique franco-française non adoptée par les autres pays francophones, lesquels mettent une majuscule pour leurs propres universités, et Wikidata en français n'est pas destinée à l’usage exclusif de la France; (2) le choix typographique d’une majuscule dans la langue d’origine appelle tout naturellement sa traduction par une majuscule également en français.'' Tiun argumentadon mi povas facile sekvi. Pri elegantaj navigiloj vidu la paĝon [[Diskuto:Schwarzenberg (Aŭstrio)]]. Episkopujo Majenco > [[diocezo Majenco]]. Dogmoteologio > [[Dogma teologio]] {{ŝ|aŭt}} faras {{aŭt|Majuskletojn}}. <nowiki>{{teksto en skatolo - komenco|1=temo}}{{teksto en skatolo - fino}}</nowiki> Mi mem ekz. fuŝis pri Nurenbergo en teksto [[Steigerwald]]. Germana komunumaro: centro [[Freren]], simpla membro ekz. [[Beesten]]. == Medicinaj temoj == Inter la vario de drogoj produktitaj de [[Novartis]], [[metilfenidato]] (ankaŭ jam farita de Sj1mor en 2026 05 29, post kiam mi faris mian privatan noton ĉi tie) vere meritus propran artikolon. Teorie nova esperanta teksto ankaŭ malforte bonvenus por la [[borso]] de [[Mumbajo]], do [[borso de Mumbajo]], kaj pri la du antaŭaj firmaoj, [[Sandoz]] kaj [[Ciba-Geigy]]... La nova teksto [[Ĥirurgia operacio]] ankoraŭ bezonas tekston [[incizo]]. == Atentindaj tekstoj == * [[Marja-Sisko Aalto]] (ekde 2026 05 21) - {{Uzanto2|Näin on näreet}} * [[Augusto Cancela de Abreu]], Salazar-diktaturo en Portugalio kun malpermeso de Esperanto. * [[Diskuto:Ŝvabaĥo]] pri skribo, teksto farita en majo 2009 per Petr. (2026 05 29) * demando pri stranga aludo en la noto pri [[Adolf Halbedl]] en EdE (2026 05 31) * la rezistanto kontraŭ naziismo [[Rupert Mayer]] ([[d:Q45283]]) aparte meritus tekston, iam ajn... Mirakle jam 2026 05 29 je 9 h UTK, nur tri horojn post kiam mi private notis lian nomon ĉi tie por mi, Sj1mor faris ĝerman tekston. Tio tre bonas kaj la ĝermo meritus ankoraŭ iam enhavan plivastigon. * nekompletaj taskoj: [[:Kategorio:Komunumoj de Malsupra Aŭstrio|pri la komunumoj de Malsupra Aŭstrio]] duobla retejo en vikipedio for - ĝis nun nur A-R. * La vorto katrastrala estas fantazia: [[Diskuto:Höflein]]. (2026 06 01, ĝustigita je 06 08) Kaj nomigo de estroj de tiaj loĝlokoj de Klosterneuburg malsaĝas: [[Diskuto:Maria Gugging]] (2026 06 01, nun fakte ne necesas ago, sed iam poste) * Pri titolo [[Hampstead]] sen aldonaĵo ... (2026 06 08) * Paĝo "Naŝvilo" nun jam estas ĉe [[Nashville]], sed en la teksto ankoraŭ uziĝas la dubinda esperantigo. Jam referencoj postuliĝis en 2015, denove en 2026 06 12. Post pliaj 1-3 monatoj eblas afiŝi tion ĉe VP:AA kaj poste elsarki la fantazian esperantigon, se ne iu ankoraŭ trovas defendajn referencojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:45, 12 jun. 2026 (UTC) * Bezonatas multe da referencoj kaj kontrolo per almenaŭ la praga poŝatlaso en [[Ŝablono-Diskuto:Atlantiko]]... (2026 06 15) * [[Diskuto:Esperantistoj]] pri neproj aŭ ebloj de titolaj aldonaĵoj inter krampoj laŭ instigo de Sj1mor. (2026 06 16) * [[Diskuto:Ilja Ponomarenko]]: peto fari tekstojn [[The Kyiv Independent]] ([[d:Q111028947]]) kaj [[Ŝtata Universitato de Mariupolo]] ([[d:Q4281580]]). (2026 06 16) * Pri Nicolas Rastvortsev (2017) nenio ĝis nun, kvankam nun 24 filmoj en IMDb. Iam supozeble io venos. == Pliaj modeloj == Modeloj por mikroĝermoj de usonaj aktoroj vire ekz. [[Colin Ferguson]], ine ekz. [[Jaclyn Smith]]. Por river(et)oj, jen en Bavario, sed same taŭga ankaŭ aliloke, ekzemple [[Wiesent (Regnitz)]] aŭ [[Aisch]]. Plia noto por diskutpaĝo: Mi petas uzi la ŝablonon {{ŝ|Referencoj|2}}, do referencojn en du kolumnoj, nur se en la teksto jam estas signife multaj referencoj, ni diru 10 aŭ iom pli: se estas nur 1-4, la dispartigo de la malmultaj eroj (aŭ de unu ero) al du kolumnoj aspektas stulte. Kopiebla frazo por estontaj apartigiloj: Krome la nomo, kiel tre multaj loknomoj, ankaŭ okaze estas uzata kiel [[familia nomo]], do kiel parto de [[persona nomo|personaj nomoj]]. {{ŝ|sen fontoj}} por paĝoj kiuj estas nur [[artikola ĝermo|artikolaj ĝermoj]]: [[Diskuto:Marc Guéhi]]. (2026 7 5) <nowiki>{{redaktas|ThomasPusch|20-a de septembro 2026 11:30 h UTC|12:30 h UTC}}</nowiki> == Fontaj / pruvigaj cirkonstancoj P1480 == * apud (Q21818619): approximate location – should be used with qualifier P1480 to indicate that value is close ⇒ [[d:Q52105174|list of Wikidata reasons for deprecation]] ("malnoviĝinta" funkcias). == Farendaĵo == * En Iovao, sur la skema mapo 6 el 9 linioj faritaj, restas do triono ekde [[Kantono Pottawattamie]]... (2026 06 23) * La novajn gazetotekstojn [[Lietuvos rytas]], [[Lietuvos žinios]] kaj [[Vakarų ekspresas]] el junio dankinde Kani savis el ĝermeta stato. Se mi foje havos iom da tempo, mi povos ankoraŭ rigardi la nunajn ĝermojn, aparte la informkestojn. La latva teksto [[Diena]] jam estas kontentiga. (2026 06 23) * nur ekkomencita: [[Peptida hormono]]. (2026 06 14) * [[kantono Inyo]] aldoni "zomon= 8 aŭ 7" en 2026 06 27. * apartigilo [[trako]] enigi la gentan kaj regionan sencon. 2026 07 04 * fini la voĉdonon [[Vikipedio:Ne plu elstaraj artikoloj/Gento (urbo)]] 2026 07 09 * [[Ŝablono-Diskuto:Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Belgio]] * Teorie necesus nova teksto [[Pelt]] en [[Limburgo (Belgio)]]. Ekz. [[Overpelt]] estas parto. Same pri [[Lievegem]] en [[orienta Flandrio]]. * La teksto [[Peer (Belgio)]] havas ĥaosan historian ĉapitron... 2026 07 11 * [[Propaganda piedvojaĝo]] de 1912 estas bizara historia temo, plena je demandoj... 2026 07 14 * [[Alexis Saelemaekers]], disputo pri franca aŭ flandra prononco en la angla paĝo... 2026 07 15 * Nur la tekstoj pri usonaj subŝtatoj A- ekskluzive Nov-Meksiko estas reviziitaj. La resto ankoraŭ mankas. 2026 7 26. * Esplorinda reta fonto [https://www.esperanto.be/fel/jar/landoj.php La landoj de l' tero] [[Flandra Esperanto-Ligo]] * al VP:AA: [[Ombra kabineto]] al Ombra registaro * Ankoraŭ necesus bluigi 7 paĝojn en [[Ŝablono:Landoj en la Vintra Olimpiko 2026]], eventuale ankaŭ Slovenio en la Olimpikoj, por aliaj jaroj. * Aldonindas du apartigiloj pri [[kantono Richland]], [[kantono Rock]] kaj [[kantono Rusk]] - "pseŭdoblua", provizora alidirektilo al [[kantono Rusk (Teksaso)]], i.a. pri Viskonsino. {{farite}} je 2026-8-4 * [[Alemana lingvo]] ne plu estas malneŭtrala. La ŝablono foriru. 2026-08-28 * Estas pluraj biokemiaj demandoj pri [[sunfloro]]. 2026-09-11 * Mi senesperas pri la teksto [[Irana milito de 2026]]. 2026-09-14 * [[Jozefo Petrin]] Peto al MirMal pri helpo, kaj nesolvitaj demandoj pri rumanaj verkistoj. 2026-09-15 * Necesos kunigi [[Rejna de Jong-Beukers]]. Eble Sj1mor pretos fari tion... 2026-09-15 * [[diskuto:Johannes Linnankoski]]: demando pri Finna E-Libreso kaj Biblioteko E-a. 2026-09-18 * En [[Universitato de Vaŝingtonio]] estas 6 ligiloj ruĝaj ekde junio 2009. Pri kvar simple necesus trovi paĝokreanton, kaj du pliaj supozeble estas misa ligiloj. 2026-09-30 * Pri rimarkindaj nunaj rusianoj: [[Sergej Sobjanin]], mokva urbestro ekde 2010, jam havis ĝermeton, nun ĝermon. Pri [[Nikolaj Patruŝev]], eksa FSB-ĉefo, jam estas kontentiga pli vasta teksto kun referencoj, nur estas tri ruĝaj ligiloj tie. Kaj dubeblas ĉu lia filo Dmitrij ankaŭ meritus tekston. Pri [[Miĥail Miŝustin]], nuna rusia ĉefministro, kaj pri [[Sergej Ŝojgu]] (Q32024), generalo kaj nacia ministro de defendo, estas ĝermoj. == Multjare/multjardeke ruĝaj ligiloj == * ekzistas iu ŝablono {{ŝ|ruĝaj ligiloj}} kaj {{ŝ|ruĝa ligilo}}, kiu atentigas interalie pri * [[Rekordoj de mamuloj]] * aparte provoka: [[Hans Leo Hassler]] 1vtubxi6d9v1xm49d8y8coegcnstzao 0 457980 9494019 9422619 2026-10-15T16:26:36Z Sj1mor 12103 9494019 wikitext text/x-wiki {{Informkesto komunumo en Svislando |nomo=Suchy |blazono=[[Dosiero:CHE Suchy COA.svg|120ra|centre|<small>Blazono de Suchy </small>]] |priskribo de blazono=Blazono de Suchy |bildo=<!---[[Dosiero:XX|285ra|centre|<small> Suchy </small>]]---> |priskribo de bildo=<!--- Suchy ---> |kantono=Vaŭdo |distrikto=[[Vaŭda Nordĵuraso (distrikto)|Vaŭda Nordĵuraso]] |koord={{Koordinatoj gms|46|43|23|N|6|35|57|E}} |loĝantoj=466 |areo=6,66 |alteco=581 |poŝtkodo=1433 |kodo=5929 |mapo=[[Dosiero:Karte Gemeinde Suchy 2013.png|285ra|centre|<small>Mapo de Suchy </small>]] |priskribo de mapo=Situa mapo de Suchy }} '''Suchy''' estas komunumo en la [[Vaŭda Nordĵuraso (distrikto)|distrikto Vaŭda Nordĵuraso]] en [[Kantono Vaŭdo]], [[Svislando]]. Ĝi havis 466 loĝantojn je la 31-a de decembro 2012. == Geografio == La komunumo Suchy situas sur monteta tavolo oriente de la [[Orbe (rivero)|Orbe-Ebenaĵo]] proksimume 7 kilometrojn sudokcidente de la distriktĉefurbo [[Yverdon-les-Bains]]. La komunumo konsistas el la vilaĝo Suchy kaj kelkaj izolitaj bienoj.<ref>Fonto: [http://map.geodataviewer.admin.ch/geodatenviewer.php?x=535824&y=174996 Reta mapo 1:20000 de Swisstopo]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 6,66 km², de kiuj 36,8% estas kovritaj de [[arbaro]], 59,7% servas por [[agrikulturo]] kaj 3,4% por [[setlado]]. <ref>Fonto: [http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/02/03/blank/data/gemeindedaten.html Komunumdatumoj de la retejo de la Svisa Federacia Oficejo pri Statistiko, retejo konsultita la 5-an de novembro 2011]</ref> == Najbaraj komunumoj == La komunumo Suchy limas en nordo al [[Ependes VD|Ependes]], en oriento al [[Belmont-sur-Yverdon]], en sudoriento al [[Essertines-sur-Yverdon]], en sudo al [[Corcelles-sur-Chavornay]], en okcidento al [[Chavornay]], kaj en nordokcidento al [[Essert-Pittet]]. == Trafiko == Suchy situas flanke de la gravaj trafikvojoj. Al Suchy kondukas vojoj de Essert-Pittet, Ependes, Belmont-sur-Yverdon kaj Corcelles-sur-Chavornay. La plej proksima alveturejo al la [[svisa aŭtovojo A1]] estas Yverdon-Sudo en distanco de proksimume 5 kilometroj nordoriente de la komunumo. Pere de [[poŝtaŭtolinio]] al Yverdon-les-Bains la komunumo estas konektita al la publika transportreto. == Historio == La unua dokumenta mencio de Suchy datiĝas el la jaro [[885]] per la vortumo ''Solpiaco id est Suzchie''. Sur la komunumo estis trovitaj tombo el la [[Romio|romia epoko]] kaj tombokampo el la frua [[mezepoko]]. En la jaro [[1367]] Otto de Grandson-Belmont reakiris ĉiujn senjorajn rajtojn pri la vilaĝo kaj deklaris statuton, kiu liberigis la vilaĝanojn de mortimposto, servutaj transportoj kaj pacotempaj gardoservoj sur la Kastelo Belmont. Li submetis la vilaĝo Suchy al la komuneja juro de Moudon, kiu estis pli favora por la vilaĝo ol la jurisdikcio de la Senjorujo Belmont. Sub la [[Kantono Berno|berna regado]] de [[1536]] ĝis la [[Helveta Revolucio]] de [[1798]] Suchy apartenis al la Voktejo Yverdon. Post la Helveta Revolucio ĝi estis atribuita al la Distrikto Yverdon, kiu kun efiko de la 1-a de januaro 2008 surbaze de la administra reformo de 2006 estis integrita al la nova [[Distrikto Vaŭda Nordĵuraso]].<ref>Fonto: [http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D2650.php ''Olivier Dessemontet'': ''Suchy'' en ''Historia Leksikono de Svislando'' (2012-07-30)]</ref> == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.Suchy.ch Oficiala retejo de la komunumo Suchy] {{Komunejokat|Suchy}} <!--- == Bildoj == <gallery> </gallery> ---><br /> {{Navigilo:Komunumoj de la Distrikto Vaŭda Nordĵuraso}} 8c5dl3o29ie1ixsobimc7prnju7545t 0 458527 9494022 9145372 2026-10-15T16:26:57Z Sj1mor 12103 9494022 wikitext text/x-wiki {{Informkesto komunumo en Svislando |nomo=Chavannes-de-Bogis |blazono=[[Dosiero:CHE Chavannes-de-Bogis COA.svg|120ra|centre|<small>Blazono de Chavannes-de-Bogis </small>]] |priskribo de blazono=Blazono de Chavannes-de-Bogis |bildo=<!---[[Dosiero:XX|285ra|centre|<small> Chavannes-de-Bogis </small>]]---> |priskribo de bildo=<!--- Chavannes-de-Bogis ---> |kantono=Vaŭdo |distrikto=[[Nyon (distrikto)|Nyon]] |koord={{Koordinatoj gms|46|20|26|N|6|9|44|E}} |enloĝantoj=1005 |areo=2,85 |alteco=479 |poŝtkodo=1279 |kodo=5707 |mapo=[[Dosiero:Karte Gemeinde Chavannes-de-Bogis 2008.png|285ra|centre|<small>Mapo de Chavannes-de-Bogis </small>]] |priskribo de mapo=Situa mapo de Chavannes-de-Bogis }} '''Chavannes-de-Bogis''' estas komunumo en la [[Nyon (distrikto)|distrikto Nyon]] en [[Kantono Vaŭdo]], [[Svislando]]. Ĝi havis 1005 loĝantojn je la 31-a de decembro 2012. == Geografio == La komunumo Chavannes-de-Bogis situas sur la monteta dorso inter la valo de la rivero [[Versoix (rivero)|Versoix]] en nordo kaj la [[Lago Lemano]] en sudo en okcidento de Kantono Vaŭdo apud la landlimo kun [[Francio]] en distanco de proksimume 7 kilometroj sudokcidente de la distriktĉefurbo Nyon kaj de proksimume 15 kilometroj norde de [[Ĝenevo]]. La komunumo konsistas el la vilaĝo [[Chavannes-de-Bogis]] kaj la vilaĝeto [[Péguey]].<ref>Fonto: [http://map.geodataviewer.admin.ch/geodatenviewer.php?x=501735&y=133241 Reta mapo 1:20000 de Swisstopo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131111142320/http://map.geodataviewer.admin.ch/geodatenviewer.php?x=501735&y=133241 |date=2013-11-11 }}</ref> La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 2,85 km², de kiuj 8,7% estas kovritaj de [[arbaro]], 58,2% servas por [[agrikulturo]] kaj 24,0% por [[setlado]]. <ref>Fonto: [http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/02/03/blank/data/gemeindedaten.html Komunumdatumoj de la retejo de la Svisa Federacia Oficejo pri Statistiko, retejo konsultita la 5-an de novembro 2011]</ref> == Najbaraj komunumoj == La komunumo Chavannes-de-Bogis limas en nordoriento al [[Bogis-Bossey]], en oriento al [[eksklavo]] de la [[Céligny]] ([[Kantono Ĝenevo|GE]]), en sudoriento al [[Founex]], en sudo al [[Commugny]], kaj en okcidento kaj nordokcidento al la [[Francio|franca]] komunumo [[Divenne-les-Bains]] ([[Rodano-Alpoj]]). == Trafiko == Tra Chavannes-de-Bogis pasas la kantona ĉefvojo n-ro 121 de [[Versoix]] al [[Divonne-les-Bains]] en [[Francio]] kaj en sudo la [[svisa aŭtovojo A1]], kies alveturejo Coppet situas sur la komunuma teritorio. Pere de la [[poŝtaŭtolinio]] de Nyon al Coppet la komunumo estas konektita al la publika transportreto. == Historio == La unua dokumenta mencio de Chavannes-de-Bogis datiĝas el la jaro [[1477]] kiel ''Cabane de Bogiez''. Chavannes-de-Bogis estiĝis en la 13-a jarcento en senarbarejo, kiun atribuis la monaĥoj de Bonmont al samlandaj kamparaj [[feŭdo|feŭduloj]]. La Abatejo Bonmont kune kun la Senjoroj de Gex en Chavannes-de-Bogis posedis la [[jurisdikcio|jurisdikcion]] kaj enkasigis la impostojn pere de sia subvokto de La Rippe. Sub la [[Kantono Berno|berna regado]] de [[1536]] ĝis la [[Helveta Revolucio]] de [[1798]] Chavannes apartenis al la Voktejo Bonmont kaj estis administrita de sespersona konsilio. Post la Helveta Revolucio ĝi estis atribuita al la [[Distrikto Nyon]].<ref>Fonto: [http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D2499.php ''Germain Hausmann'': ''Chavannes-de-Bogis'' en ''Historia Leksikono de Svislando'' (2005-02-22)]</ref> == Vidu ankaŭ == * Aliaj lokoj kun la nomo [[Chavannes]] == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.chavannes-de-Bogis.ch Oficiala retejo de la komunumo Chavannes-de-Bogis] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131021185220/http://www.chavannes-de-bogis.ch/ |date=2013-10-21 }} {{Komunejokat|Chavannes-de-Bogis}} <!--- == Bildoj == <gallery> </gallery> ---><br /> {{Navigilo:Komunumoj de la Distrikto Nyon}} diwdxam6sl14nv3ib0x4s6kgn1w73jk 0 458529 9494023 9145934 2026-10-15T16:27:08Z Sj1mor 12103 9494023 wikitext text/x-wiki {{Informkesto komunumo en Svislando |nomo=Chavannes-des-Bois |blazono=[[Dosiero:CHE Chavannes-des-Bois COA.svg|120ra|centre|<small>Blazono de Chavannes-des-Bois </small>]] |priskribo de blazono=Blazono de Chavannes-des-Bois |bildo=<!---[[Dosiero:XX|285ra|centre|<small> Chavannes-des-Bois </small>]]---> |priskribo de bildo=<!--- Chavannes-des-Bois ---> |kantono=Vaŭdo |distrikto=[[Nyon (distrikto)|Nyon]] |koord={{Koordinatoj gms|46|18|55|N|6|7|56|E}} |loĝantoj=750 |areo=2,14 |alteco=469 |poŝtkodo=1290 |kodo=5708 |mapo=[[Dosiero:Karte Gemeinde Chavannes-des-Bois 2008.png|285ra|centre|<small>Mapo de Chavannes-des-Bois </small>]] |priskribo de mapo=Situa mapo de Chavannes-des-Bois }} '''Chavannes-des-Bois''' estas komunumo en la [[Nyon (distrikto)|distrikto Nyon]] en [[Kantono Vaŭdo]], [[Svislando]]. Ĝi havis 750 loĝantojn je la 31-a de decembro 2012. == Geografio == La komunumo Chavannes-de-Bogis situas sur la monteta dorso inter la valo de la rivero [[Versoix (rivero)|Versoix]] en nordo kaj la [[Lago Lemano]] en sudo, en okcidento de Kantono Vaŭdo apud la landlimo kun [[Francio]] en distanco de proksimume 10 kilometroj sudokcidente de la distriktĉefurbo Nyon kaj de proksimume 12 kilometroj norde de [[Ĝenevo]]. <ref>Fonto: [http://map.geodataviewer.admin.ch/geodatenviewer.php?x=499373&y=130161# Reta mapo 1:20000 de Swisstopo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131111150317/http://map.geodataviewer.admin.ch/geodatenviewer.php?x=499373&y=130161 |date=2013-11-11 }}</ref> La teritorio de la komunumo etendiĝas sur areo de 2,14 km², de kiuj 35,5% estas kovritaj de [[arbaro]], 51,2% servas por [[agrikulturo]] kaj 11,5% por [[setlado]]. <ref>Fonto: [http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/de/index/themen/02/03/blank/data/gemeindedaten.html Komunumdatumoj de la retejo de la Svisa Federacia Oficejo pri Statistiko, retejo konsultita la 5-an de novembro 2011]</ref> == Najbaraj komunumoj == La komunumo Chavannes-des-Bois limas en nordo al [[Commugny]], en oriento al [[Tannay VD|Tannay]], en sudoriento al [[Mies]], en sudo al [[Versoix]] ([[Kantono Ĝenevo|GE]]), kaj en okcidento al [[Grilly]] ([[Rodano-Alpoj]], [[Francio]]). == Trafiko == Chavannes-des-Bois situas flanke de la gravaj trafikvojoj. Tra la komunumo kondukas konekta vojo de Chavannes-de-Bogis al Versoix kaj de la vilaĝo konekta vojo kondukas al [[Tannay VD|Tannay]]. La plej proksima alveturejo al la [[svisa aŭtovojo A1]], kiu pasas laŭlongde de la sudorienta komunumolimo, estas la alveturejo Coppet, kiu situas proksimume 3 kilometrojn orientnordoriente de la komunumo en Chavannes-de-Bogis. == Historio == La unua dokumenta mencio de Chavannes-des-Bois datiĝas el la jaro [[1316]] kiel ''Les Chavannes de Sovernyer''. Chavannes-des-Bois apartenis dum [[mezepoko]] al la Senjorujo Coppet. La interesojn ricevis en la jaro [[1355]] la Monaĥejo Bonmont kaj ankaŭ la Senjoroj de Grilly de la Lando de Gex. Sub la [[Kantono Berno|berna regado]] de [[1536]] ĝis la [[Helveta Revolucio]] de [[1798]] Chavannes-des-Bois apartenis al la Baronejo Coppet en la Voktejo Nyon. Post la Helveta Revolucio ĝi estis atribuita al la [[Distrikto Nyon]].<ref>Fonto: [ ''Germain Hausmann'': ''Chavannes-des-Bois'' en ''Historia Leksikono de Svislando'' (2005-01-12)]</ref> == Vidu ankaŭ == * Aliaj lokoj kun la nomo [[Chavannes]] == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.chavannes-des-Bois.ch Oficiala retejo de la komunumo Chavannes-des-Bois] {{Komunejokat|Chavannes-des-Bois}} <!--- == Bildoj == <gallery> </gallery> ---><br /> {{Navigilo:Komunumoj de la Distrikto Nyon}} qyb1os4p3ysa71bq26jmtzda6guxgf5 0 459377 9494053 8239807 2026-10-15T16:45:43Z Sj1mor 12103 9494053 wikitext text/x-wiki {{Informkesto insulo |nomo=Insulo Broughton |dosiero1=Broughton Island 1.JPG |priskribo de dosiero1=Insulo Broughton en la fono, vidata de [[North East Island]] |dosiero2=SnaresInseln.jpg |priskribo de dosiero2=Mapo de Snaresinsuloj, insulo Broughton en sudoriento |akvejo=[[Pacifika oceano|Sudpacifiko]] |insularo=[[insuloj Snares]] |latitudo= 48/02/10/S |longitudo=166/37/00/E |zomo=11 |regiono-ISO=NZ |mapo1= |situo sur mapo=Novzelando kromaj insuloj |longo=1 |larĝo=0.5 |areo= |altaĵo=(nenomita) |alteco=86 |alteco-rilato= |loĝantaro=0 }} La insulo '''Broughton''' estas la dua plej granda insulo de la [[Insuloj Snares / Tini Heke|Insuloj Snares]], ĉe {{Koord|48|02|35|S|166|37|15|E|montru=entekste}} ĝuste ĉe la Suda Elstaraĵo de la ĉefa insulo [[Nordorienta Insulo (Novzelando)|Nordorienta Insulo]], kiu kuŝas proksimume je 200&nbsp;km sude de la [[Suda Insulo]] de [[Novzelando]]. La insulo estas ĉirkaŭ 1 al 0.5&nbsp;km longa en sudokcidenta direkto, kaj la plej alta altaĵo estas ĉirkaŭ 86 m alta. La insulo estas tiele nomita pro [[William Robert Broughton]]. == Vidu ankaŭ == * [[Novzelandaj ĉeantarktaj insuloj]] {{Koord|48|02|35|S|166|37|15|E|display=inline}} [[Kategorio:Insuloj en Nov-Zelando|Broughton]] 8goucvsl1yw7o98h4ga7bfh1ju3yy2x 0 464629 9494284 9477617 2026-10-16T08:44:41Z Sj1mor 12103 9494284 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}} '''''La Majstro kaj Margarita''''' ({{lang-ru|Мастер и Маргарита}}) estas [[romano]] de [[Miĥail Bulgakov]] publikigita tra la jaroj [[1966]] kaj [[1967]]. La intrigo pivotas ĉirkaŭ la politikaj kaj percenzuraj persekutoj suferitaj de la verkisto kaj dramisto (difinita Majstro) flanke de sovetiaj aŭtoritatoj de [[1930-aj jaroj]] kaj liaj enamiĝo kaj amrilato al Margarita Nikolaevna, kaj ĉirkaŭ lia liberigo danke al vizito de la [[diablo]] al la tiama [[Ateismo|ateista]] [[Sovetunio]]; al liaj travivaĵoj paralele interplektiĝas tiu de la evangelia proceso kies protagonistoj estas la [[Mesio]] kaj [[Pontio Pilato]], eventoj kiuj estas ankaŭ objekto de kontestata teatra ellaboraĵo de la Majstro mem. <br /> Diversaj kritikistoj konsideras tiun verkon, karakterizita per rimarkinda ironia spirito kontraŭ la senmova sovetia realo, unu el la ĉefverkoj de la [[ruslingva literaturo]] de la [[20-a jarcento]]<ref>[http://www.enotes.com/twentieth-century-criticism/master-margarita-mikhail-bulgakov] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100111065035/http://www.enotes.com/twentieth-century-criticism/master-margarita-mikhail-bulgakov |date=2010-01-11 }} Anglalingva j notoj.</ref>. [[Eugenio Montale]] difinis la romanon «miraklo kiun ĉiu devas saluti kun kortuŝo»<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.lafrusta.homestead.com/rec_bulgakov.html |titolo=Critica su Il Maestro e Margherita |alirdato=2014-01-03 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140103201620/http://lafrusta.homestead.com/rec_bulgakov.html |arkivdato=2014-01-03 }}</ref>, dum [[Veniamin Aleksandrovič Kaverin|Veniamin Kaverin]] skribis: «pro [[originaleco]] malfacilos trafi samvaloran verkon en la tuta monda literaturo» == Redakto kaj publikigo == '''La manuskriptoj ne brulas''' sentencas Voland al la Majstro. Bulgakov komencis verki la romanon en [[1928]], sed la unua versio estis detruita (kiel asertas la aŭtoro mem, ĝi estis bruligita en stovo) en marto [[1930]], kiam Bulgakov estis informita pri la baldaŭa [[cenzuro]] kiu estus plonĝanta sur lia verko kies enhavo estas juĝata [[Kabalo|kabala]] (ruslingve:Кабала святош). Bulgakov rekomencis sian laboraĵon en [[1931]], kompletigante tiel la duan redakton, en kiu la intrigo estis jam solida kaj simila al la definitiva, en [[1936]]. La tria versio de la verko estis kompletigita en [[1937]], sed la aŭtoro daŭre ĝin “purigis” kun la helpo de la tria edzino Elena Šilovskaja. Li ĉesis perfektigi la kvaran version nur kvar semajnojn antaŭ sia morto, en 1940, kaj tiel ''La Majstro kaj Margarita'' estis finita de la edzino en [[1941]]. En la revuo «Moskva», nur en 1966 aperis cenzurita versio de la romano: ĉirkaŭ 12% de la verko estis preterlasata kaj parto eĉ pli ampleksa estis modifita <ref>[http://cr.middlebury.edu/public/russian/Bulgakov/public_html/RUeditions.html "Rusaj Eldonoj en la angla"]</ref>. La eroj cenzuritaj kaj tiuj modifitaj estos, male, publikigitaj en [[samizdato]] kune kun la indiko de ĉiuj eroj malaperigitaj de cenzuristoj. En 1967 la eldonejo Posev de [[Frankfurto ĉe Majno|Frankfurto]] aperigis al la merkato la verkon integran rekonstruitan el la ''samizdatoj''. En Soveta Unio la unua kompleta versio de la libro, zorgita de Anna Saakjants, estis publikigita en [[1973]] en la revuo «Chudožestvennaja Literatura» («Художественная литература» = rakonta): tiu versio restis la definitiva ĝis [[1989]], kiam ĝin anstataŭis tiu zorgita de la literatura spertulino Lidija Janovskaja kiu helpiĝis per ĉiuj disponeblaj manuskriptoj. La origina nukleo de la romano eble estas duobla: la "historio de Pilato" kaj la historio "de la Diablo en Moskvo"<ref>Eridano Bazzarelli, ''Invito alla lettura di Bulgakov'', Mursia, Milano, 1976</ref>. Jam en [[1928]] Bulgakov estis verkinta rakontaĵon titolitan ''la konsilanto kun la hufoj'' kaj la skemo de rolulo kiu enrompas de alia dimensio al Moskvo estis jam utiligita en la ''Aventuroj de Čičikov''. Kritikistoj pensas, ke la diabla Granda Balo de la Printempa Plenluno en la romano estis inspirita de luksega printempa festo organizita en 1935 por sovetaj elituloj de [[William Bullitt]], la usona ambasadoro al Sovetio, kie Bulgakov estis unu el la gastoj.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Spaso House, 75 Years: A Short History|familia nomo=Cleary|persona nomo=Susan|jaro=2008|eldoninto=Global Publishing Solutions, Swindon|paĝoj=18–20}}</ref> Ankaŭ la romanaĵo de [[Pontio Pilato]] estis jam verkita en 1928, laŭ kritikisto Milivoje Jovanovic,<ref>Milivoje Jovanovic, en ''Utopia Mikaila Bulgakova'', Belgrado, 1976</ref> kaj estis publikigita en [[Ĉeĥio|ĉeĥa]] revuo <ref>M. Bulgakov, ''Pilat Pontsky'', en "Svetovà literatura", n. 6, 1967, pp. 85-119</ref> kiel rakonto izolita dum fakte koncernis ĉapitron de la romano en unu el la unuaj versioj. == La romana intrigo == Fresko kunmetita el multaj epizodoj kunligitaj inter si, la romano disvolviĝas sur du precipaj rakontaj niveloj, al kiuj korespondas du malsamaj medioj: la unua [[Moskvo]] de la [[1930-aj jaroj]], en kiu troviĝas [[Satano]] en la vestoj de Voland (Воланд), mistera eksterlanda profesoro, spertulo pri [[nigra magio]], ĉirkaŭata de koterio de personoj iom strangaj: paĝio Korov'ev (Коровьев), kromnomita Fagoto (Фагот), eksa kapelestro kovrita per vestoj groteskaj; la [[Hejma kato|kato]] Behemot (Бегемот)<ref>aŭ Behemot, laŭ la [[transliterumo]]j elektitaj, aŭ ankaŭ [[Amfibia hipopotamo|hipopotamo]], vera signifo de la rusa Бегемот</ref>; sikario Azazielo (Азазелло)<ref>Bulgakov aldonas italan finaĵon al juda nomon Azazel</ref>; la pala Abadonna (Абадонна), kun sia mortiga rigardo, kaj fine la sorĉistino Hella (Гелла)<ref>Abadonna kaj Hella reale eniras la scenejon pliposte en la romano</ref>. La alveno de la grupo alestigas konfuzegon ne nur inter la membroj de grava sovetia literatura societo, la ''MASSOLIT''<ref>Mallongigo rustila kiu ludas kaj por ''Literaturo por la amasoj'' aŭ ankaŭ por ''Literatura societo de Mosko''</ref>, kiu havas sidejon ĉe la ''Domo [[Aleksandro Gribojedov|Gribojedov]]'', loko de kunvenoj de la alta moskva socia elito de la tuta Moskvo. === Unua libro === (Citaĵo) '''Sed tiam kiu estas vi, finfine? Mi estas ero de tiu forto kiu por eterne volas la malbonon kaj poreterne plenumas la bonon'''. (''[[Faust (Goethe)|Faust]]'' de [[Goethe]], epigrafo de ''La Majstro kaj Margarita''). La komenciĝo de la romanaj eventoj disvolviĝas ĉe la lagetoj Patriaršie de Moskvo kaj prezentas senperan konfronton inter la prezidento de la ''MASSOLIT'', Miĥail Aleksandroviĉ Berlioz (Михаил Александрович Берлиоз)<ref>Evidenta aludo al franca komponisto [[Hector Berlioz]], aŭtoro de [[La Damnation de Faust]] (la damniĝo de Faust)</ref> kaj eksterlanda ĝentilulo kiu asertas esti spertulo pri [[nigra magio]], Voland, ĝuste. Ĉeestanta la renkonton estas la juna [[poeto]] Ivan Nikolaevič Ponirev (Иван Николаевич Понырëв), dirita Bezdomnij (Бездомный, ruse “senhejmulo”. Voland, post esti dirinta ke mem scias kiel kaj kiam mortos Berlioz, rakontas al siaj ateistaj kaj skeptikaj interparolantoj ke Jesuo vere ekzistis kaj ke li mem ĉeestis lian proceson en [[Jerusalemo]]. Opiniante ke mem trafis frenezulon, Berlioz malproksimiĝas por peti helpon. La literaturisto foriras el la parko ignorante la dirojn de vagabondo iom insolenta (Korov'ev), sed, atinginte la kradpordon, tuj estas trafita de la morto ĝuste laŭ la antaŭvidoj de Voland. Tiuj tragikaj eventoj okazas sub la okuloj de renversita kaj senespera Ivan, kiu provos kaptigi la bandon kaj informi ĉiujn pri la magiaj povoj de la strangulo, sed, male, li estos internigita en [[frenezulejo]] ĉar juĝata mensomanka. En la ĉambro de la psikiatra malsanulejo Ivan estas vizitata de alia paciento, verkisto pelita tien ĉar cenzurita de la kasto de sovetiaj literaturaj kritikistoj rilate lian romanon pri [[Pontio Pilato]]. La vizitanto asertas esti ''Majstro'' kaj ne plu posedi nomon.<ref>La majstro, ''master'' (Мастер) en la rusa, alia figuranto de Bulgakov, en la romana evento aĝas 38 jarojn kaj tio kuntrenus ke la rakontaĵo povus okazinti en [[1929]].</ref> La Majstro, kiu estis bruliginta sian verkon kaj forlasinta sian amatinon, vivas en malsanulejo en kompleta foreco el la reala mondo; li aŭskultas la nekredeblan rakonton de Ivan kaj, surprizite pro la nomo de Pontio Pilato, malkaŝas al la poeto ke la profesoro Voland estas ĝuste [[Satano]]. (Citaĵo) '''«Sed finfine, kiu li estas?»''' demandis Ivan ekscite skuante la brakojn <br />'''«Ĉu vi ne perdos la kvieton? Ni ĉiuj ĉi-enfermitaj estas homoj nefidindaj…»'''<br />'''«Ne, ne!»''' ekkriis Ivan. <br />'''«Diru al mi, kiu li estas?»'''<br />'''«Bone,»''' respondis la gasto, kaj diris en serioza tono kaj disigante vorton de vorto: '''«Hieraŭ, ĉe la lagetoj Patriaršie, vi renkontis Satanon.»''' (Ĉapitro 13-a - ''La apero de la Heroo''). [[Dosiero:Meister Bertram von Minden 011.jpg|eta|230px|''Jesuo fronte al Pilato'' de [[Majstro Bertram]] ([[1390]] ĉirkaŭ)]] Intertempe Voland kaj lia koterio prenas, pere de trompo, posedon de la meblita apartamento de Berlioz, dum la alia kunloĝanto, Stepan Bogdanovič Lichodeev, la direktoro de la varieteo de Moskvo, post esti kontrakte dunginta Voland por spektaklo de [[nigra magio]], estas tujtuje per sorĉo de Azazielo translokita al [[Jalta]] sur la [[Nigra Maro]]. La sinsekva spektaklo de nigra magio en la varieteo fariĝas perpleksiga evento kiu senvualas la nudecon, la avidecon kaj la kruelecon de la civitanoj de Moskvo. (Citaĵo) '''Vendredon matene, nome postmorgaŭe de la malbenita teatraĵo, la tuta oficistaro de la Varieteo […] nome la tuta oficista ĉeestantaro ne troviĝis en siaj laborpostenoj, sed sidis male sur la fenestrosojloj rigardantaj al Sadovaja kaj fiksis la okulojn sur tio kio estas okazinta laŭlonge de la muro de la varieteo. Laŭlonge de tiu muro, duvice, kunpremiĝis amaso da homoj, kiu plilongiĝis ĝis la placo Kudrinskaja. […] La vico estis multe ekscitita […] kaj estis tute absorbita en la diskutado pri la emociemaj rakontoj rilate la senprecedencan spektaĵon de nigra magio.''' (Ĉapitro 17-a – ''Tago agitita''). === La romano de la Majstro === La dua historio, kiu eventiĝas en la kuro de la tuta romano, interrompante la precipan rakontan fadenon de la okazaĵoj en Moskvo, reelvokas la eventojn okazintajn en [[Jerusalemo]] dum la paska periodo epoke de la romia prokuroro [[Pontio Pilato]]. Dekomence ĉe la lagetoj Patriaršie Voland informas Berlioz ke mem ĉeestis la proceson kontraŭ la "milda predikanto" ''Jeshua Ha-Nozri'' ([[Jesuo]]), dum poste tiu historio daŭrigas senpere raportita en iuj paĝoj de la perdita romano de la Majstro, kiuj haltas ĉe tio kio okazis al Pilato en la sinsekvaj tagoj al la proceso kaj morto de Ha-Nozri (Jesuo). === Dua libro === En la dua romana parto aperas fine Margarita Nikolaevna (Маргарита), la amantino kun kiu la Majstro, post sekreta amrilato daŭrigita monatojn, devis perdi kontaktojn. La bela kaj malfeliĉa virino neniam rezignis serĉi sian amaton, ankaŭ se pri li ŝi ignoras la sorton. La matenon kiu sekvis tiujn eventojn de la teatro Varieteo, Margarita vekiĝas post nekutima sonĝo kiu al ŝi kredigas ke baldaŭ mem vidos sian amaton; foririnte el sia domo sen preciza celo, ŝi vidas, apud de la kremla muro, funebran procesion, tiun de Berlioz, kaj estas kontaktita de bizara nekonato (Azazelo). [[Dosiero:Moscow, Kremlin, Voznesenskaya Square, 1900s.jpg|maldekstra|eta|300px|[[Moskvo]] - [[Kremlo]] komence de la [[20-a jarcento]].]] La nekonato ŝajnas sukcesi legi en la pensoj de Margarita kaj havas gravan aferon proponindan la la virino: ''invito por la baldaŭa vespero ĉe la domo de fremdulo (Voland)'' kie la virino povus scii ion precizan pri sia amata Majstro. Margarita, skuita sed esperplena, akceptas, ricevante de Azazielo kremon per kiu ŝi devas ŝmiri tutan sian korpon antaŭ ol aliri la renkonton. '''”El la spegulo dudekjaran virinon harnigre ornamitan, nature bukla, rigardis la Margarita tridekjara kaj senbremse ridadis montrante la dentojn [...] Nun en ŝi, en la skuita tuta ŝia esto, en ĉiu minimuma parto de ŝia korpo, bolis ĝojo kiun ŝi sentis kvazaŭ estus bobeletoj milde pikantaj la tutan korpon. Margarita sin sentis libera, libera en ĉiuj aferoj. Ŝi komprenis, krome, kun plenplena klareco ke okazis tio kion tiun matenon diris al si sia antaŭsento kaj ke ŝi estus forlasinta la palaceton kaj sian antaŭan travivon.”''' (Ĉapitro 20-a – la kremo de Azazelo). La kremo efikis mirakle: Margarita, dum momento eĉ pli bela kaj junigita, kiel sorĉistino, nevidebla ĉevale de balailo, ekflugas sur stratoj kaj sur tegmentoj de Moskvo en la nokto lumigita la plenluno. Ŝia unua celo estos la loĝejo de la feroca kritikisto Latunski, precipa responsulo pri la misfortuno de la Majstro. Flugatinginte la celon, la sorĉistino igas mikskonfuzejo la domon kaj pluinsistas senindulge en la malbeligo, interrompita nur en la momento en kiu Margarita ekrimarkis ke en alia ĉambro en liteto kuŝas infano sola kaj timigita helppetanta. Post tiu tenerecplena paŭzo, Margarita "reeniras" sorĉaspekte en la mondon de la nokto kaj flugas nuda super densaj arbaroj kaj super riveroj de la Patrujo [[Rusio]]. Reveninte fine al Moskvo, en domo okupita de Volad, Margarita akceptas la proponon de Fagoto proklamiĝi "reĝino" de la Granda Balo de la printempa plenluno, aŭ "balo de la cento da reĝoj", kiu alestiĝas en la nokto kiu koincidas kun la [[Sankta Vendredo]]. Flanke de Voland ŝi salutas ĉiujn mornajn kaj obskurajn rolulojn kiuj eliras el la pordo de la [[infero]]. Margarita supervivis la eksterordinaran provon sen preterlasi ion truditan kaj tiel gajnas, kun la sufero kaj integreco, la eblon ke la diablo elaŭdu sian plej profundan deziron: retrovi la Majstron! Deziro kontentigita: La majstro ekaperas en la ĉambro kaj ricevas la romanon, revenigitan integra spite de ĝia bruliĝo iniciate de la Majstro mem. La du geamantoj, malriĉaj sed feliĉaj, povus reveni al la keletaĝo en kiu iam jam travivis sian amhistorion. Ĉe la romana fino eniras la scenejon ankaŭ la roluloj de la "antikva historio" kiu fandiĝas tiel kun la aktuala historio: '''Levi Mateo raportas al Voland ke Jeshua legis la romanon de la Majstro kaj deziras ke la verkisto ricevu la "rekompencon de la ripozo"'''. Tiu tasko pasas el Voland al Asasielo kiu donas al la geamantoj “vinon Falerno” mortigante la du<ref>Margareta estas retrovita morta en sia domo, dum la Majstro mortas en sia psikiatra malsanuleja ĉambro.</ref> kaj samtempe ilin igante senmortemaj. Woland kaj ties koterianoj, repreninte siajn verajn aspektojn, fluge foriras el Moskvo, la matenon de la [[Pasko|Paska Dimanĉo]], kaj akompanas la du geamantojn el kaŝiat, loko kie troviĝas soleca figuro, la antikva prokuroro de [[Judujo]] (kune kun sia hundo), kiu ekde miljaroj ĉagreniĝas pro la maljusta kondamno aljuĝita al Jeshua, kiam male li estus havinta la eblecon aŭskulti liajn vortojn de saĝo. La Majstro petas kaj obtenas ke Pilato estus fine liberigita el tiu turmento kaj fine la du geamantoj estas kune allasitaj en "eterna rifuĝejo", kie travivas serene. === Du paralelaj historioj === Interesa karakterizo de tiu romano estas la disvolviĝo preskaŭ paralela en la du rakontataj historioj, nome la historio en la tiama Moskvo kaj la historio en la Jerusalemo de la tempoj de Jesuo. Ambaŭ disvolviĝas ene de malmultaj tagoj kaj konkludiĝas en la dimanĉo de Pasko. Ŝajnas ke la du historioj ne povas estis disigitaj kaj ili rekuniĝas ĝuste en la Pasko == Precipaj [[rolulo]]j == === Rusaj === '''”Mi volas ke al mi estu, tuj, redonita mia amata Majstro”''' (Margarita) * ''La Majstro'' – Aŭtoro de romano pri la renkonto de Pontio Pilato kun Jeshua Ha-Nozri. Enfermita en frenezulejo post nerva elĉerpiĝo, tie renkontas Bezdomnij. * ''Margarita'' – La amantino de la Majstro. Enkaptite en senama geedziĝo, ŝi renkontas la Majstron kaj enamiĝis al li. Spite de ŝia graveco en la intrigo de la romano, ŝi aperas nur en la dua parto de la romano. * ''Ivan Bezdomnij'' – Juna poeto aŭtoro de malbelaj versoj kiu fariĝas, dum la fluo de la romano, spirita disĉiplo de la Majstro. * ''Berlioz'' – Prezidento de la Massolit, kaj plue viktimo antaŭdestinita de Voland ĉe la lagetoj Patriaršie. * ''Arčibal'd Arčibal'dovič'' – Kondukanto de la restoracio Gribojedov. * ''Stepa Liĉodeev'' – Arta direktoro de la varieteo. * ''Rimskij'' – Financa direktoro de la varieteo. * ''Varenuĉa'' – Administra sekretario de la varieteo. * ''Nataša'' – Ĉambristino de Margarita. * ''Bengalskij'' – Prezentisto de la varieteo. * ''Profesoro Stravinskij'' – Direktoro de la malsanulejo kie albordiĝas laŭorde Ivan, Rimskij kaj Bengalskij, kaj kie estas gastigata ankaŭ la Majstro. * ''Annuška'' – Senvola kaŭzantino de la morto de Berlioz, revenas en la dua parto okaze de la ŝtelo de donacaĵo de Voland al Margarita. === Voland kaj lia koterio === [[Dosiero:Andrea di Bonaiuto, Cappellone degli Spagnoli (SMN), dettaglio diavoli.jpg|eta|200px|Diabloj, en fresko de [[Andrea di Bonaiuto]].]] (Citaĵo) '''”Li ŝajnis aĝi nemulte pli ol kvardekjare: la buŝo tordita, bone razita, la dekstra okulo nigra, la maldekstra senkiale verda, blovoj nigraj unu pli alta ol la alia; sume, eksterlandano!”''' (El la unua priskribo pri Voland). * ''[[Voland]]'' – Prezentiĝas kiel "fremda konsilisto" spertulo pri [[nigra magio]]; reale li estas [[Satano]] alveninta viziti la Moskvon de la jaroj 20-aj kun sia servistaro. Voland estas unu de la germanaj nomoj de la diablo, uzita de [[Goethe]] en la ''[[Faust (Goethe)|Faust]]''. * ''Behemot'' (aŭ ruse: Begemot = hipopotamo) – Dika kato parolanta, paĝio kaj menestrelo de Voland. * ''Korov'ev'' (aŭ Fagoto) - Bizara [[majordomo]] de Voland; kune kun Behemot ekscitas konfuzegon en tuta Moskvo per siaj magiaj povoj. * ''[[Azazelo]]'' – Minaca servisto de Voland, sikario kaj komisiito timidigi. * ''Hella'' - Belega [[sorĉistino]], ĉambristino de Voland. * ''Abadonna'' – Sinjoro de la milito, servisto de Voland. [[Dosiero:Perugino Crucifixion.jpg|maldekstra|eta|250px|Krucumo en pentraĵo de [[Pietro Perugino]].]] === Roluloj de la romano de la Majstro === '''”Kio estas la vero?” ''' (El la dialogo de Pilato kun Jeŝua) * ''[[Pontio Pilato]]'' – Romana prokuroro de [[Judujo]]. * ''[[Kajafas|Jozefo Kajafaso]]'' – Ĉefsacerdoto, prezidento de la [[Sinedrio]]. * ''Jeshua Ha-Nozri'' – Predikanto kaj profeto, korespondanta al [[Jesuo]]. * ''[[Sankta Mateo|Levi Matteo]]'' - Eksa [[publikano]] kaj unika disĉiplo de Jeŝua. * ''Afranio'' – ĉefo de la sekreta servo ĉe la prokuroro de Judujo. * ''Judaso el Kiriat'' – Fidenuncisto rilatanta kun [[Judaso Iskarioto]]. * ''Marko Musmortiganto'' – Romia centestro de la [[12-a legio Fulminata]], dotita per eksterordinara forto, malbeligita en la vizaĝo kaŭze de madzobato de germano en batalo. * ''Nisa'' – Virino sekrete kunlaboranta kun Afranio kiu altiras Judason en la kaptilon pretigitan de la ĉefo de la sekreta servo por lin mortigi. * ''Dismo kaj Hesto'' - La du rabistoj krucumitaj kune kun Jeŝua. * ''Bar-Raban'' - Bandito kaj ribelulo kiu estas pardonita laŭvole de [[Sinedrio]]. * ''Banga'' – La hundo de Pontio Pilato dum ties loĝado en [[Jerusalemo]]. == Temoj == [[Dosiero:Bolshoikamennyi.jpg|maldekstra|eta|230px|Vido de Moskvo.]] La romano pritraktas la rilaton inter la bono kaj la malbono, kulpo kaj senkulpo, racio kaj senracio, iluzio kaj vero, ekzamenante temojn kiel la responson rilate la veron kiam la aŭtoritato volus ĝin negi, kaj la liberon de la spirito en mondo nelibera.<ref>|[http://www.enotes.com/twentieth-century-criticism/master-margarita-mikhail-bulgakov] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100111065035/http://www.enotes.com/twentieth-century-criticism/master-margarita-mikhail-bulgakov |date=2010-01-11 }} ààà</ref>. [[Dosiero:Jerusalem Ugglan 9.jpg|eta|180px|Perspektivaĵo de Jerusalemo.]] Troviĝas kompleksa rilato inter Moskvo kaj Jerusalemo en la romano, foje kunligebla al la tekniko de la [[polifonio]] foje al tiu de la [[kontrapunkto]]. ''La Majstro kaj Margarita'' estas influita de ''[[Faust (Goethe)|Faust]]'' de [[Goethe]] (ĝuste el ''Faust'' Bulgakov devenigas, interalie, la ezergon de sia romano kaj la nomojn de la protagonistoj, kiuj en la versio de 1933 Faust kaj Margarita kun la temo de ili alfrontitaj - amo, perfido, scivolemo, elaĉeto – rezultas elstaraj. Eesta eble trairi diversajn nivelojn de legado: parte [[nigra komedio]] (ekzemple, la multaj scenoj kun la kato Behemot), parte profunda mistika-religia alegorio, parte mordanta socia-politika satiro koncernanta ne nur Sovetunion sed ankaŭ la supraĵecon kaj vantecon de la moderna vivo ĝenerale. Aliflanke ne ŝajnas alestiĝi aparta nostalgio por la “pasintaj tempoj” – fakte, la sola mencianto pri la [[Rusia Imperio|cara Rusio]] estas la sama Satano/Voland. [[Dosiero:Sabbat de sorcières.jpg|maldekstra|eta|200px|Sabatorgio]] Aparte feroca estas, krome, la satiro koncernanta la literaturan [[Elito]]n tiuepokan, eternigitan en la membroj de Massolit kiel grupo de sentalentaj poetoj, senvaloraj kritikistoj, pompaj neveraj intelektuloj, hipokritaj, vivĝuantaj kaj [[sikofanto|wikt (= sikofantoj)]]. Laŭ nelasta esplorŝlosilo, ankaŭ ĝi kunligebla al ''Faust'' de Goethe, la libro povas esti konsiderata kiel [[formadromano]] encentrita sur la persono de Ivan Bezdomnij, kiu, en la disvolviĝo de la romanaj eventoj, el aŭtoro de senanimaj kaj "monstraj" versoj fariĝas, vidpunkte de la spirito, disĉiplo de la Majstro. Vidpunkte de la religio, spite de liaj eksplicitaj referencoj al [[Kristanismo]], pri tiu eliras vizio tutalia ol tiu ortodoksa. Ekzemple, la bonkora [[Jesuo|Jesuo/Jeŝua de Bulgakov]] plendas pri la fakto ke la verko de la [[Sankta Mateo|Mateo Levi]] (aŭtoro de la unua kanona evangelio), estas erara. Rilate al Satano/Voland, tiu ne ŝajnas prezentita kiel aperte oponanto de Dio, sed estas prefere priskribita kiel estulo vivĝuanta kaj mokema, dediĉinta puni la korupton kaj la sennoblecon kaj ilin moki. Tamen el la romano oni inspiras la konvinkon pri la neevitebla ĉeesto kaj samtempeco de la tragikaj eventoj de [[Golgoto]], kvazaŭ io formanta la horizonton de la vivo. Fakte, jam ĉe la komenco kaj ankaŭ ĉe la fino, kiel en stabila paradigmo ĉio okazas. Estas asertate ke la proceso kontraŭ Jesuo kaj lia krucumo estas historiaj, ne legendoj. Biografia elemento emerĝas el la romano: ankaŭ la aŭtoro, kiel la Majstro, estis bruliginta manuskripton, ĝuste parton de la verko de ''La Majstro kaj Margarita''. == Influoj sur la kulturo ĝenerale == [[Dosiero:Master and Margarita Near Bridge Perm.jpg|eta|160px|destra|Teatra afiŝo de 2005 (Teatro de Perm, reĝio de Sergej Fedotov).]] Laŭ kritikistoj, la romano de Bulgakov inspiris [[Salman Rushdie]] por la redakto de la verko ''[[La satanaj versoj]]''. Krome, la libro estis profitata ankaŭ de la [[Rolling Stones]] por la kompilado de la peco ''{{Ill|lingvo=d|trad=Q605342|eo=Sympathy for the Devil}}''<ref>[http://www.rollingstone.com/news/story/6595877/sympathy_for_the_devil|Sympathy for the Devil]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} inspirita el Bulgakov, angle, alirita la 23-11-2007</ref>. == Eldonoj kaj adaptoj == === Originalaj eldonoj === * Мастер и Маргарита [Master i Margarita], Moskvo, [[1966]] kaj [[1967]]. Unua eldono parte cenzurita. * Мастер и Маргарита [Master i Margarita], Frankfurto ĉe la Majno, [[1969]]. Unua kompleta eldono ruslingva. [[Dosiero:Devil medium.jpg|eta|220px|Bildo de la diablo eltirita el la ''[[Codex Gigas]]''<ref>La ''Codex Gigas'', de la [[12-a jarcento]], estas konservita ĉe la Sveda Nacia Biblioteko.</ref>]] === En Esperanto === {{Tekstaro de Esperanto}} * M. A. Bulgakov: ''[http://esperanto-ondo.ru/Katal3.htm La majstro kaj Margarita]''. El la rusa tradukis S. Pokrovskij. — Jekaterinburg: [[Sezonoj]], 1991. — 376 pĝ. (Serio «[[Serio Oriento-Okcidento|Oriento — Okcidento]]», n-ro 26.) Fragmentoj de tiu traduko estas [http://www.esperanto.mv.ru/ESP/mframe.html disponeblaj en la Reto]. * Miĥail Bulgakov: ''La majstro kaj Margareta''. Elrusigis per versa resumo [[Kris Long]]. ''[[La KancerKliniko|La KromKancerKliniko]]'' 5, 1987. - 35 pĝ. (Adaptita per kvinjambaj versoj.) === Kino === * ''[[Pilato kaj la aliaj]]'', reĝisoro [[Andrzej Wajda]] ([[1972]]). * ''[[La Majstro kaj Margarita (filmo)|La Majstro kaj Margarita]]'' ([[1972]]), reĝisoris [[Aleksandar Petrovic]] kun [[Ugo Tognazzi]], [[Mimsy Farmer]], {{Ill|lingvo=d|trad=Q948201|eo=Bata Živojinović}} kaj [[Alain Cuny]]. * ''La Majstro kaj Margarita'' de [[Maciej Wojtyszko]] ([[1990]]). * ''La Majstro kaj Margarita'', reĝisorado de [[Paul Bryers]] ([[1992]]). * ''La Majstro kaj Margarita'', kun la reĝisorado de [[Yuri Kara]] ([[1994]]) * ''La Majstro kaj Margarita'', filmo de [[1996]] de [[Sergei Desnitsky]]. * ''La Majstro kaj Margarita'' de [[2005]] reĝisoro [[Ibolya Fekete]]. * ''La Majstro kaj Margarita'', televida serio en dek epizodoj realigitaj en [[2005]] per la reĝisorado de [[Vladimir Bortko]]. * ''La Majstro kaj Margarita'', reĝisoro Giovanni Brancale ([[2011]]) * ''La Majstro kaj Margarita'' ({{lang-ru|Мастер и Маргарита}}), reĝisoro Miĥail Lokŝin ([[2024]]). === Teatro === ''La Majstro kaj Margarita'' estis plurfoje reduktita al teatraĵo kaj sukcese ludita en famaj teatroj. == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * ''La Majstro kaj Margarita'' estas tradukita al sennombraj lingvoj. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.radio.rai.it/radio3/terzo_anello/alta_voce/archivio_2006/eventi/2006_06_01_ilmaestroemargherita/index.cfm'' Il Maestro e Margherita'', Radielsenda redukto por la itala Radio 3. Rai] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141213011720/http://www.radio.rai.it/radio3/terzo_anello/alta_voce/archivio_2006/eventi/2006_06_01_ilmaestroemargherita/index.cfm |date=2014-12-13 }} * [http://www.masterandmargarita.eu/ ''Master i Margarita''] Reta situo dediĉita al la romano /angle, france, nederlande kaj ruse). * [https://anet.be/record/opacehc/c:lvd:14428023/E Katalogo de] [[Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience]] * [https://epo.librarything.com/work/10151/details/242512026 Katalogo "Erfgoedbib"] en ''[[LibraryThing]]'' <br /> {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Majstro Kaj Margareta, La}} [[Kategorio:Libroj adaptitaj al kino]] [[Kategorio:Romanoj de Miĥail Bulgakov]] [[Kategorio:Serio Oriento-Okcidento]] [[Kategorio:Fikciaj rusoj]] [[Kategorio:Ruslingvaj romanoj]] [[Kategorio:Verkoj el la esperantigita ruslingva literaturo]] [[Kategorio:Diablo en fikcio]] [[Kategorio:Jesuo en populara kulturo]] [[Kategorio:Satiraj romanoj]] [[Kategorio:Moskvo en beletro]] [[Kategorio:Antverpena Fikcio-libraro]] [[Kategorio:Katalogo de Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj]] [[Kategorio:Katalogo de Heredaĵbiblioteko Hendrik Conscience]] [[Kategorio:Romanoj adaptitaj al teatro]] s8klgpzt9y7kntc8971odo0wwwwqzjn 0 465503 9494352 9047209 2026-10-16T10:45:37Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494352 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo|regiono-ISO=DE-TH|tersituo=Erfurto|zomo=13}} La (kastela) '''Preĝejo Sankta Triunuo''' troviĝas en la urbokvartalo Molsdorf de la turingia ĉefurbo [[Erfurto]]. == Historio == [[Dosiero:Molsdorf - Kirche (1).jpg|eta|La preĝejo en Molsdorf.]] En la malsupra vilaĝo estis unue sur la loko de la nuna malnova tombejo kirko ''De Nia Kara Sinjorino'', kiu jam je la komenco de la 17-a jarcento kadukiĝis. La komencon de la 18-a jarcento la ''Preĝejo Sankta Albano'' malkonstruitis kaj anstataŭitis per novkonstruaĵo de inter 1717-21, komisiite fare de la [[Hanovro|hanovra]] ĉefoficisto Otto Christoph Schulze. En 1720 ĝi nomitis laŭ Sankta Triunuo, okaze de festa diservo en la 20-a dimanĉo post la Triunuofesto. De 1945-89 la kirko tre kadukiĝis kaj estis finfine savita nur fare de engaĝiĝintaj molsdorfanoj. == Priskribo == La konstruaĵo konsistas el alta meza navo, du malaltaj flankaj navoj, unu kvadrata orienta turo kun krono, lanterno kaj duonronda absido oriente. == Bilda ciklo == La pentrita ciklo de [[Hedwig Ruetz]] konsistas el ses grandaj olepentraĵoj, kopioj de freskoj de [[Fra Angelico]]. Ilin la artistino donacis al la preĝejo solene en la jaro 1934-a<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.kirchenkreis-arnstadt-ilmenau.de/kirchenkreis/pfarraemter-und-gemeinden/ichtershausen/molsdorf/ |titolo=Informoj pri la preĝejo sur la retpaĝaro de la Ekleziaro Arnstadt-Ilmenau. |alirdato=2014-01-09 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20131019121752/http://www.kirchenkreis-arnstadt-ilmenau.de/kirchenkreis/pfarraemter-und-gemeinden/ichtershausen/molsdorf/ |arkivdato=2013-10-19}}</ref>. == Vidu ankaŭ == * [[Kastelo de Molsdorf]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.molsdorf.de/index.php/tourismus/trinitatis-kirche/109-schlosskirche-molsdorf Bildoj el la interno de la kirko]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.molsdorf.de/vereine/foerderverein-schlosskirche Hejmpaĝo de la Rondo de la amikoj de la Kastela preĝejo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131126172236/http://molsdorf.de/vereine/foerderverein-schlosskirche |date=2013-11-26 }} == Subnotoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Kristanaj preĝejoj en Erfurto|Triunuo]] [[Kategorio:Preĝejoj sub patroneco de Sankta Triunuo|Erfurto]] [[Kategorio:Barokaj konstruaĵoj en Erfurto]] 61da7qn0etlzjvxmgqpzsjnpg70z2ps 0 467897 9494363 9047211 2026-10-16T11:06:13Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494363 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo|regiono-ISO=DE-TH|tersituo=Erfurto|zomo=13}} La evangelia vilaĝa '''Preĝejo Sanktaj Simono kaj Judaso''' troviĝas en Rohda (Haarberg), sudorienta kvartalo de [[Erfurto]]. == Historio == [[Dosiero:Kirche Rohda.JPG|eta|La preĝejo Sanktaj Simono kaj Judaso ĉe la periferio de Erfurto.]] Ĝis 1717 troviĝis sur la grundo de la kirko eta kapelo kun turo. Ĝin oni malkonstruis por konstrui preĝejon (finfarita en 1755). == Arkitekturo == La modesta barokstila kirko havas duoblan galerion kaj pupitro-altaron kun la enskribo ''Folget mir nach!'' (tradukite: ''Sekvu min!''). La orgeno farita de la erfurtano [[Johann Georg Schröter]] estis translokita alien pro konstrulaboroj: remuntado ĝis nun ne eblis. La renovigo de la traboj kaj la muroj finis en 1990. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} {{eo}} [https://web.archive.org/web/20131017074551/http://www.kirchenkreis-weimar.de/kirchenkreis/pfarraemter-und-gemeinden/klettbach/rohda/ hejmpaĝo de la paroĥa komunumo] {{de}} [[Kategorio:Kristanaj preĝejoj en Erfurto|Simono]] [[Kategorio:Preĝejoj sub patroneco de Sanktaj Simono kaj Judaso|Erfurto]] [[Kategorio:Barokaj konstruaĵoj en Erfurto]] 5ijso4lttahyigt8m9myxeggvyumwxk 0 469035 9494182 9207824 2026-10-16T02:06:32Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494182 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo |kesteroj= {{Informkesto kantisto |subŝablono=jes | nomo = Pete Seeger | dosiero = Pete Seeger2 - 6-16-07 Photo by Anthony Pepitone.jpg | priskribo de dosiero = en 2007 | grandeco de dosiero = 220 | larĝa dosiero = | fono = soloa kantistino | naskonomo = Peter Seeger | alie nomata = | naskiĝo = [[3-an de majo]] [[1919]] en {{flagicon|Usono}} [[Novjorko]], [[Usono]] | morto = [[27-an de januaro]] [[2014]] | deveno = | instrumento = [[voĉo]], [[banĝo]], [[gitaro]] | tipo de voĉo = | ĝenro = [[popmuziko]], [[protestkanto]]j | profesio = | aktivaj jaroj = | eldoninto = | parencaj temoj = | ttt = | signifa instrumento = }} }} '''Pete SEEGER''' [Pit Sigr], naskiĝis kiel '''Peter Seeger''' je la [[3-a de majo]] [[1919]] mortis je la [[27-a de januaro]] [[2014]] estis [[Usono|usona]] [[muzikisto]], [[kantisto]] kaj [[komponisto]]. Li ĉiam forte engaĝiĝis en politiko, kontraŭ la [[McCarthy-erao|McCarthy-ismo]], por la [[civilaj rajtoj]] de la afrikadevenaj homoj de Usono, kaj la [[pacmovado]] kontraŭ la [[vjetnama milito]] kaj ankaŭ por la {{J|mediprotekta movado}}. Konataj kantoj de Pete Seeger estas: * ''[[Where Have All the Flowers Gone]]'' ([[Ĉiuj floroj estas for]]) * ''[[If I Had a Hammer]]'' ([[Se havus mi martelon]]) * ''[[Turn! Turn! Turn! (To Everything There Is a Season)|Turn! Turn! Turn!]]'' * ''[[May There Always Be Sunshine]]'' * ''[[My Rainbow Race]]'' La [[18-an de januaro]] [[2009]] Pete Seeger aperis en la [[inaŭguro|inaŭgura]] [[koncerto]] de [[Barack Obama]] en [[Vaŝingtono]]. 89-jara li kantis la kanton ''[[This land is your land]]'' (Ĉi tiu lando estas via lando), verkitan de lia amiko [[Woody Guthrie]]. La versio de ĉi tiu kanto en Esperanto estas [[Jen via mondo]] (vidu sube). == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://web.archive.org/web/20230203095801/https://kantaro.ikso.net/jen_via_mondo Jen via mondo (teksto)] * {{YouTube|video=rhKKiLNbGnQ|nomo=Jen via mondo (kanto)}} * {{IMDb nomo|0781517}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Seeger, Pete}} [[Kategorio:Usonaj muzikistoj]] [[Kategorio:Usonaj kantistoj]] [[Kategorio:Usonaj komponistoj]] 0airxr712bunhts5j0cdroi6fbgudrc 0 469276 9494127 9304548 2026-10-15T20:26:09Z Ziv 215355 ([[c:GR|GR]]) [[File:Flag of the Kingdom of Sardinia.svg]] → [[File:War ensign of the Savoyard States (1783-1802).svg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr. 9494127 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo | koloro = thistle <!--por kunregantino plenigi thistle (implicite), por reganta regantino koloron orchid--> | nomo = {{PAĜNOMO}} | titolo = Reĝino de [[Reĝlando de la du Sicilioj|Du Sicilioj]] (progeedza) | dosiero = Maria Cristina di Savoia.jpg | priskribo = {{PAĜNOMO}}, beatulino | regado = 1832 – 1836 | kronado = | titoloj = Princino de [[regno de Sardio|Sardio]]<br />Beatigito | plena nomo = Maria Kristina Ĉarloto Jozefa Kajetana Efizia de Savojo | dosiero de blazono = | grandeco de dosiero de blazono = | antaŭulo = | sekvanto = | tipo de heredanto = | heredanto = | reganto = [[Ferdinando la 2-a (Sicilio)|Ferdinando la 2-a]] de Du Sicilioj | edzo1 = [[Ferdinando la 2-a (Sicilio)|Ferdinando la 2-a]] de Du Sicilioj | edzo2 = | idoj = [[Francisko la 2-a (Sicilio)|Francisko la 2-a]] de Du Sicilioj | familio = | dinastio = [[Dinastio de Savojo|Savojo]] (denaske)<br />[[Burbonoj]] de Du Sicilioj (progeedze) | himno = | moto = | patro = [[Viktoro Emanuelo la 1-a de Savojo|Viktoro Emanuelo la 1-a de Sardio]] | patrino = [[Maria Tereza de Habsburgo-Este]] | naskiĝo = la 14-an de novembro [[1812]] | loko de naskiĝo = [[Kaljaro]], [[Dosiero:War ensign of the Savoyard States (1783-1802).svg|20px]] [[Regno de Sardio|Sardio]] | morto = la 31-an de januaro [[1836]] | loko de morto = [[Napolo]], [[Dosiero:Flag of the Kingdom of the Two Sicilies 1816.gif|20px|border]] [[Reĝlando de la du Sicilioj|Du Sicilioj]] | tombo = | religio = | subskribo = | grandeco de subskribo = | kesteroj = {{Informkestero sanktulo | titolo = Beatulino | adorita en = [[Katolika eklezio]] | dato de beatigo = [[2014]] }} }} '''Maria Kristina de Savojo''' aŭ ''Maria Kristina Ĉarloto Jozefa Kajetana Efizia de Savojo'' aŭ ''Beata Maria Kristina'' (naskiĝis la 14-an de novembro [[1812]] en [[Kaljaro]]; mortis la 31-an de januaro [[1836]] en [[Napolo]]) estis princino de la [[regno de Sardio]] laŭ naskiĝo, kaj reĝino de [[Reĝlando de la du Sicilioj]] laŭ geedziĝo. En [[2014]] la [[Katolika Eklezio]] ŝin beatproklamis. == Biografio == === La familio kaj la infanaĝo === Maria Kristina estis la malplej aĝa filino de [[Viktoro Emanuelo la 1-a de Savojo|Viktoro Emanuelo la 1-a de Sardio]] kaj de arkidukino [[Maria Tereza de Habsburgo-Este]]. Do, Kristina povis fieri pri altranga deveno tra dinastioj regantaj kaj famaj nobeloj. Reveninte al Torino, ankoraŭ infana, ŝi estis edukata kaj instruata en reĝaj medioj kaj kortego. Je ŝia honoro oni dediĉis la ''Fort Marie-Christine'', milita fortikaĵo najbare de la urbo [[Aussois]], parto de ĉeno de fortikaĵoj, hodiaŭ teritorioj de [[Francio]]. === Geedziĝo === En [[1830]] la torina aristokratio organizis ŝiahonore grandan feston, pro ŝia fianĉado kun [[Ferdinando la 2-a (Sicilio)|Ferdinando la 2-a]]. La kronikoj de tiu okazo povas esti resumitaj per tio kion skribis en siaj memoraĵoj la baronino [[Olimpia Savio]], kiu en tiu sama cirkonstanco estis faranta sian debuton en la mondumo: “La princino Kristina tiam ankoraŭ ne atingis la dudekan jaraĝon: ŝi estis bela, per belo serioza kaj agrabla: stature alta, karnaspekte blanka, du abundaj brunaj tufoj buklitaj ornamis poete tiun vizaĝon, palan, lumigitan de du grandaj okuloj intense esprimaj. Ŝi survestis lazurblankan veston, koloroj de la ĉielo al kiu ŝi estis destinita, kaj portis sur la frunto grandan diademon juvelplenan. Ŝi ne dancis ĉar la rigida etiketo tion ne permesis. Altirita de tiu simpatia, aparta kaj samtempe modesta persono, mi havis okulojn nur por ŝi, la sola altira.” [[Dosiero:Maria cristina of savoy.jpg|eta|maldekstra|250px|Maria Kristina de Savojo, reĝino de la du Sicilioj.]] Ŝi edziniĝis en [[1832]] al Ferdinando la 2-a de la du Sicilioj, fariĝinte reĝino de la du Sicilioj; la nupto estis celebrita la {{daton|21|novembro|1832}} en la [[Sanktejo de Nia Sinjorino de Acquasanta]] en [[Ĝenovo]].<ref>Regolo, p. 238.</ref> Maria Kristina nutris profundajn religiajn sentojn: Nefacile oni sukcesis ŝin persvadi rezigni monaĥan vivon per tiu de edzino: <ref>Vidu la noton de Umberto Renda en L. Settembrini, ''Ricordanze della mia vita'', Torino, Paravia, 1944, p. 27 (n.1).</ref> Kristina troviĝis travivi en kortego kies vivstilo estis tre fora el sia vivelekto. Kun la edzo, ege verva, naskiĝis kelke da malfacilaĵoj en la rilatoj, sed la virino sukcesis malkrudiĝi, se ne en la moroj, almenaŭ en la politiko ne tute demokrata. Dum la malmultaj jaroj en kiu ŝi estis reĝino, ŝi sukcesis malhelpi la efektivigon de la mortokondamnoj kaj “ĝis kiam ŝi vivis ĉiuj mortokondamnitoj obtenis indulgon”.<ref>Luigi Settembrini, cit., p. 27.</ref> Kristina ne havis okazon enŝoviĝi en aliajn politikajn aferojn: ŝi precipe sin dediĉis zorgi pri la bezonuloj kaj malsanuloj kaj kapablis ankaŭ reagi al la ŝercoj de la edzo: iun tagon, kiam la reĝino estis sidiĝanta al la piano, Ferdinando retrotiris la seĝon ridante, sed ŝi senkolere replikis: “mi kredis esti edziniĝinta al reĝo de Napolo, ne al lazarono.”.<ref>A. Luzio, ''Garibaldi, Cavour e Verdi'', Torino, Fratelli Bocca, 1924, p. 459</ref> Ĉiu-kaze, kontraste kun iuj voĉoj, la "Reĝinela Sankta", kiel ŝin kromnomis la napola popolo, amis Ferdinandon kiu korespondis al tiu sento: inter korteganoj kuris susuro, konstatita laŭvera, laŭ kiu la geedzoj kune recitis la [[Rozario]]n antaŭ ol decidi pri io grava. {{-}} === Morto === Maria Kristina mortis sojle de sia 24-a jaraĝo pro akuŝaj postsekvoj, dum la enmondigo de la unika filo de Ferdinando la 2-a, Francisko kiu, alirante la tronon, estus la lasta reĝo de la du Sicilioj. Tiu reĝo estis edukita en la memoro de la patrino, ĉiam pli nomata la ''Regina Santa''. Ferdinando reedzigzis al Maria Teresa de Habsburgo-Teŝino (1816-1867). Ankaŭ Francisko la 2-a reĝo de la du Sicilioj edziĝis, al [[Maria Sofia de Bavario]]. Naskiĝis filino, kiu ricevis la nomon de la avino, Maria Cristina Pia de Burbono, sed mortos iujn monatojn poste, dum la reĝo kaj reĝino estis jam ekzilitaj. (13-a de februaro [[1861]]. == Beatiga proceso == Reĝo [[Ferdinando la 2-a (Sicilio)|Ferdinando la 2-a]] startigis la beatigan proceson de la forpasinta reĝino-edzino. La 10-an de julio [[1859]] la [[Apostola Seĝo]] komunikis ke al la forpasinta reĝino estis agnoskata la titolo de ''venerinda''. La 2-an de majo [[2013]] [[Francisko (papo)|papo Francisko]], dumaŭdience al prefekto de la [[kongregacio por la kaŭzoj de la sanktuloj]] sciigis ke estis permesita la promulgon de la dekreto koncernanta la miraklon atribuitan al la propetado de Maria Kristina. Kaj sabate de 25-a de januaro [[2014]], je la deka horo, en la [[Baziliko de Sankta Klara en Napolo]], panteono de la [[Burbonoj|burbona familio]], kie ripozas la mortaj restaĵoj de la “Reginella Santa” oni celebris la liturgian ceremonion de la beatproklamo de Maria Kristina. Ĉeestis la religian liturgiaĵon multaj posteuloj de la reĝaj familioj, aparte la princino Klotilda por la [[Savoja dinastio]] kaj diversaj membroj de la [[Burbonoj|burbona-napola dinastio]] kune kun multaj posteuloj de la aristokratioj tiutempaj. Prezidis la ceremonion la loka episkopo, nome kardinalo Crescenzio Sepe. == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Antonio Bresciani, '' La venerabile Maria Cristina di Savoia regina delle Due Sicilie'', Roma, Civiltà Cattolica, 1859 * Alberto Amante, ''Maria Cristina di Savoia. Regina delle Due Sicilie (1812-1836)'', Torino, Paravia, 1933 * Luciano Regolo, ''La reginella santa - Tutto il racconto della vita di Maria Cristina di Savoia sovrana delle Due Sicilie''. Milano, Simonelli Editore, 2000. ISBN 88-86792-22-0 * Gianni Califano, ''Maria Cristina di Savoia. Regina delle Due Sicilie'', Gorle, Velar, 2012. == Vidu ankaŭ == * [[Reĝlando de la du Sicilioj]] * [[Sanktulo]] * [[Kanonizo]] * [[Beatigo|Beatulo]] * [[Ferdinando la 2-a (Sicilio)]] * [[Literatura premio "Maria Cristina de Savoio"]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.santiebeati.it/dettaglio/90721 Venerabile Maria Cristina di Savoia] el retejo [http://www.santiebeati.it/index.html Santiebeati.it] * [http://www.assisiofm.it/maria-cristina-di-savoia-3607-1.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140111173555/http://www.assisiofm.it/maria-cristina-di-savoia-3607-1.html |date=2014-01-11 }} Dokumentoj kaj itallingvaj studoj pri la beata Maria Kristina de Savojo, * [http://www.cristianocattolico.it/catechesi/santi/la-beatificazione-di-maria-cristina-di-savoia.html Beata Maria Cristina di Savoia: testi, iconografia, commenti] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140109095057/http://www.cristianocattolico.it/catechesi/santi/la-beatificazione-di-maria-cristina-di-savoia.html |date=2014-01-09 }} * [http://www.cristianocattolico.it/catechesi/santi/la-liturgia-per-la-beata-maria-cristina-di-savoia.html Liturgio de la b.eata Maria Kristina de Savoio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140201182643/http://www.cristianocattolico.it/catechesi/santi/la-liturgia-per-la-beata-maria-cristina-di-savoia.html |date=2014-02-01 }} * [http://regio18.blogspot.it/2014/01/quando-gli-statisti-erano-santi.html Quando gli statisti erano santi: Maria Cristina di Savoia] * [http://www.cristianocattolico.it/catechesi/santi/maria-cristina-di-savoia-e-mater-pauperum.html Papo Francisko: la beata Maria Kristina de Savojo estas patrino de la mizeruloj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140202103103/http://www.cristianocattolico.it/catechesi/santi/maria-cristina-di-savoia-e-mater-pauperum.html |date=2014-02-02 }} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo}} [[Kategorio:Reĝlando de la du Sicilioj]] [[Kategorio:Italaj beatuloj]] [[Kategorio:Dinastio de Savojo]] [[Kategorio:Burbonoj|⚭]] [[Kategorio:Italaj reĝedzinoj]] gzehwny70de1viujmfwgda85ny22rfv 0 485079 9494002 9467140 2026-10-15T16:06:34Z Sj1mor 12103 9494002 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Ernst SCHNABEL''' (naskiĝinta la [[23-a de septembro]] [[1913]] en [[Zittau]], mortinta la [[25-a de januaro]] [[1986]] en [[Berlino]]) estis [[Germanio|germana]] verkisto. Kiel multatalenta aŭtoro de prozaĵoj, sondramoj, scenaroj kaj libretoj li donis al la germana literaturo de post 1945 multe da valoraj impulsoj. == Vivo soldata kaj redaktista == Schnabel abrupte ĉesigis sian lernejan karieron ĉe la Sankt-Afra-lernejo en [[Meißen]] kaj dungiĝis kiel matroso en la aĝo de 17 jaroj. Dum la [[Dua mondmilito]] li servis ĉe la germana [[mararmeo]]. Siajn travivaĵojn surmare li traktis en [[aventurromano]]jn kiel ''Die Reise nach Savannah'' (1939) aŭ ''Nachtwind'' (1941) kaj en rakontoj kiel ekz. ''Schiffe und Sterne'' (1943). Post la milito li deĵoris kiel ĉefdramaturgo de la [[Hamburgo|hamburga]] norduestgermana radio ''(Nordwestdeutscher Rundfunk)''; ties intendanto li estis de 1951-55. En siaj funkcioj de estro de la triaj radiprogramoj de [[Norddeutscher Rundfunk]] kaj [[Sender Freies Berlin]] (1961-65) kaj kiel produktoro de ''Literarische Illustrierte'' en la tria televidkanalo de NDR (1965-68) li iĝis pioniro en la ĝenro de radia kaj televida raportaĵoj kaj dokumentadoj. Apartenante al tiuj tipoj faritis jam en la 1950-aj jaroj la tratranĉa dokumentadaĵo ''Ein Tag wie morgen'' (1950) kaj la raporto ''[[Anne Frank]]. Spur eines Kindes'' (1958). == Kiel verkisto == La pli malfruaj verkoj montras la schnabel-an intereson pri moderniga traktado de antikvaj mitoj, ekz. la romanoj ''Der sechste Gesang'' (1956) kaj ''Ich und die Könige'' (1958) aŭ la libreto por la oratorio de [[Hans Werner Henze]] ''Das Floß der Medusa'' (1969). Al avangardismaj rakontpozicioj Schnabel malfermis sian stilon en la ne finitaj prozaĵoj ''Hurricane'' (1972) kaj ''Auf der Höhe der Messingstadt'' (1979). == Literaturo == * Helmut Kopetzky: ''Ernst Schnabel - Ein Mann im Wettlauf mit der Zeit.'' MDR 2003. [http://www.hoerdat.in-berlin.de/wiki/index.php?title=Ernst_Schnabel] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120320223718/http://www.hoerdat.in-berlin.de/wiki/index.php?title=Ernst_Schnabel |date=2012-03-20 }} * Wolfram Wessels: ''Leben gegen den Strom. Ernst Schnabel - der Schriftsteller im Rundfunkalltag.'' [[Südwestfunk|SWF]] 1987. * Wolfram Wessels: ''Ernst Schnabel''; in: Reinhold Viehoff / Jörg Hucklenbroich (eld.): Schriftsteller und Rundfunk; UVK, 2002; p.99-122 == Eksteraj ligiloj == * [http://www.deutsche-biographie.de/sfz114298.html Pri Schnabel ĉe ''NDB''.] * {{DNB-Portal|11875856X}} * [http://www.fernsehmuseum-hamburg.de/1302.html Eta biografio.]{{404|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://ernstschnabel.tumblr.com/ Retpaĝaro pri Schnabel.] {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Schnabel, Ernst}} [[Kategorio:Germanaj verkistoj]] [[Kategorio:Matrosoj]] [[Kategorio:Germanaj libretistoj]] 7wwq0t9jkbkl12y0d5ewcekb2pq0s7h 0 486565 9494320 8567403 2026-10-16T09:58:02Z Sj1mor 12103 9494320 wikitext text/x-wiki {{Informkesto rivero |nomo = Wallhalb |alternativa nomo= |foto = |foto-priskribo = |mapo= |mapo-priskribo= |situo = [[Germanio]] federacia lando [[Rejnlando-Palatinato]] |longeco = 17.95 |fonto = apud [[Mittelbrunn]] |fonto-alteco =339 |river-sistemo = Rejno |enfluejo = okcidente de [[Thaleischweiler-Fröschen]] en la [[Schwarzbach (Blies)|Schwarzbach]] |enfluejo-alteco =238 |altecodiferenco = |lagoj= |digolagoj= [[Woog]] apud la muelejo ''Kneispermühle'' |urboj survojaj=[[Zweibrücken]] |urbetoj survojaj= |komunumoj survojaj=[[Mittelbrunn]] (am Stuhlbach), [[Oberarnbach]], [[Obernheim-Kirchenarnbach]], [[Hettenhausen (Pfalz)|Hettenhausen]], [[Wallhalben]] |dekstraj alfluoj = |maldekstraj alfluoj = [[Odenbach (Wallhalb)|Odenbach]] |baraĵlagoj= |mezgrandaj urboj= }} La rivereto '''Wallhalb''' (ankaŭ ''Wallhalbe“, „Wallalbe“ aŭ „Wallalb'') estas [[Orografio|orografie]] dekstra flankrivereto de la rivereto [[Schwarzbach (Blies)|Schwarzbachs]] en [[Rejnlando-Palatinato]]. Ĝi havas longecon de apenaŭ 18 km. [[Dosiero:Odenbachtal.jpg|eta|hochkant|maldekstre|plej forta alfluanto: la rojo [[Odenbach (Wallhalb)|Odenbach]]]] == Rivervojo == La Wallhalb havas du fontrojoj norde de la [[Sickinger Höhe]]: la dekstra nomiĝas [[Stuhlbach]], kiu fontas sur alteco de 339 m s.m. sude de [[Landstuhl]] apud [[Mittelbrunn]], la maldekstra nomiĝas [[Arnbach (Wallhalb)|Arnbach]], kies fonto troviĝas 3 km nordoriente de [[Oberarnbach]]. Post 10 km ambaŭ kunfluas je la norda rando de [[Wallhalben]] al Wallhalb, kiu trafluas por 8 km la „Sickinger Höhe“ en suda direkto. 2,5 km antaŭ ĝia enfluo en la rivereto Schwarzbach ĝin alfluas de maldekstre la rojo [[Odenbach (Wallhalb)|Odenbach]]. En [[Thaleischweiler-Fröschen]] la Wallhalb enfluas de dekstre la rivereton Schwarzbach. == Historio == En la [[Frankoj|franka]] tempo la rivereto fariĝis limon laŭ la [[kontrakto de Verduno]]. La nepoj [[Karolo la Granda]] dividas inter si la [[frankoj|frankan regnon]] en la jaro 843. La regiono okcidente de la Wallhalb iĝis regno de [[Lotaro la 1a (Franka imperio)|Lotaro la 1a]], nomata „Lotharii Regnum“ aŭ [[Lotaringo]]. La orienta parto ricevis [[Ludoviko la Germano]], nomata [[orientfranka regno]]. == Vidindaĵoj == [[Dosiero:VerenakapelleMittelbrunn.jpg|eta|maldekstre|ruino de la kapelo „ Verena“ en [[Mittelbrunn]]]] La meza valo de la rivereto Wallhalb estas distingita kiel ''pejzaĝe belega itinero''.<ref name="generalkarte">Die Generalkarte 1:200.000, Nr. 12, Mairs Geographischer Verlag, Ostfildern 2004</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Riveroj en Rejnlando-Palatinato]] 96tit2o9lf1x15jsy8tw96bmibtgdf0 0 486688 9494041 9471212 2026-10-15T16:38:47Z Sj1mor 12103 9494041 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |nomo = Distrikto Troparjovo-Nikulino |alia_nomo = {{lang-ru|Тропарёво-Никулино}} |kategorio = |lando = Rusio |regiono = Centra federacia regiono |regiono1 = Moskvo |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |ĉefurbo = {{#invoke:Wikidata|claim|P36}} |regiono-ISO = RU-MOW |mapo1 lokumilo = iso |kodo = |kodo tipo = |areo_kodo = |establita = |establita tipo = Fondo |mapligilo = jes |zomo = 12 |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto |ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} |ĉefulo tipo = |aŭtokodo = 77, 97, 99, 177, 197, 199 }} '''Troparjovo-Nikulino''' ({{lang-ru|Тропарёво-Никулино}}) estas [[Administra divido de Moskvo|distrikto]] en la [[Okcidenta administra arondismento]] de [[Moskvo]], [[Rusio]]. De sude la distrikton limigas [[Moskva ĉirkaŭiganta aŭtovojo]], oriente — [[Lenin-avenuo (Moskvo)|Lenin-avenuo]], okcidente — [[Miĉurin-avenuo (Moskvo)|Miĉurin-avenuo]]. La norda limo estas eta rivero [[Samorodinka]] apud [[Lobaĉevskij-strato (Moskvo)|Lobaĉevskij-strato]]. '''Najbaraj distriktoj''': [[Prospekt Vernadskogo (distrikto de Moskvo)|Prospekt Vernadskogo]], [[Oĉakovo-Matvejevskoje (distrikto de Moskvo)|Oĉakovo-Matvejevskoje]], [[Solncevo (distrikto de Moskvo)|Solncevo]] (angula limo), [[Obruĉevskij (distrikto de Moskvo)|Obruĉevskij]], [[Tjoplij Stan (distrikto de Moskvo)|Tjoplij Stan]]. Krome, ĝi limas kun [[Nov-Moskva administra arondismento]]. == Nomo == La distrikto ricevis sian nomon de du vilaĝoj [[Troparjovo (Moskvo)|Troparjovo]] kaj [[Nikulino (Moskvo)|Nikulino]], kiuj situis tie kaj estis neniigitaj dum konstruado de novaj teritorioj de Moskvo en 1970-aj — 1980-aj jaroj. == Statistiko == * Areo: 11,27 kv.km. * Loĝantaro (en 2010): 118156 loĝantoj<ref>Laŭ rezultoj de tutrusia popolnombrado.</ref>. * Loĝdenso (en 2010): proksimume 10,5 mil loĝ./kv.km. == Fizika geografio kaj naturo == La teritorio situas en alta parto de Moskvo (proksime al la plej supra parto de altaĵo Tjoplij Stan). En la distrikto situas parko Troparjovo, konsistanta el kelkaj partoj. === Akvujoj === En la distrikto estas basenoj de du gravaj etaj riveroj de Moskva Sud-Okcidento: [[Oĉakovka]] (alfluanto de [[Ramenka (alfluanto de Setunjo)|Ramenka]]) kaj [[Samorodinka]] (alfluanto de Oĉakovka, baseno de [[Ramenka (alfluanto de Setunjo)|Ramenka]]). Samorodinka situas en norda parto (laŭ ĝi estas administra limo de distriktoj), Oĉakovka — en la suda parto. Ambaŭ la riveroj parte fluas subtere, parte — surtere; malgraŭ la riveroj estas mallarĝaj kaj malpuraj, tie ekzistas organizataj oportunaj lokoj por ripozo (etaj parkoj kaj verdaj zonoj). Ekzistas kelkaj lagetoj. === Flaŭro kaj bestaro === Diversaj kreskaĵoj kaj bestoj estas en parko "Troparjovo". === Ekologia situacio === {{Malplena sekcio}} == Historio == [[Dosiero:Nikol'skoe Semyonovskoe Bogoroditskoe Kon'kovo (1818-1823).png|eta|Mapo de [[1823]]. Maldekstre videblas vilaĝoj [[Troparjovo (Moskvo)|Troparjovo]] kaj [[Nikulino (Moskvo)|Nikulino]].]] La distrikto estis konstruita sur loko de estintaj vilaĝoj [[Troparjovo (Moskvo)|Troparjovo]] kaj [[Nikulino (Moskvo)|Nikulino]]. Ekde [[1960]] ili fariĝis parto de Moskvo. En [[1961]] okcidente de Troparjovo aperis [[Troparjova parko]]. En [[1963]] estis malfermita metrostacio [[Jugo-Zapadnaja (stacio de Moskva metroo)|"Jugo-Zapadnaja"]]; tiam la ĉirkaŭa teritorio ankoraŭ estis okupita de la [[Kolĥozo|kolĥozaj]] kampoj, proksime videblis [[Kirko de Ĉefanĝelo Miĥaelo en Troparjovo|preĝejo]] kaj dometoj de vilaĝo Troparjovo, de la metrostacio veturis nur aŭtobuso ĝis [[Internacia flughaveno Vnukovo|Vnukovo]]. En [[1966]] tie komenciĝis konstruado de nova "eksperimenta distrikto" (plejparte estis konstruataj 9-, 16-, 17- kaj 27-etaĝaj domoj). Dum 1960-aj — 1970-aj jaroj sur ĉi tiu teritorio estis realigitaj diversaj novaj arkitekturaj ideoj. En [[1968]] la [[Strato de 26 Bakuaj komunumanoj (Moskvo)|strato]], kiu kunigis la metrostacion kun [[Lenin-avenuo (Moskvo)|Lenin-avenuo]], estis nomita je honoro de [[Bakua Komunumo]]. El centro de Moskvo tien ekveturis trolebusoj: en 1969 — laŭ [[Strato de 26 Bakuaj komunumanoj (Moskvo)|strato de la 26 Bakuaj komunumanoj]], en [[1970]] — laŭ [[Vernadskij-avenuo (Moskvo)|Vernadskij-avenuo]]. En [[1974]] — [[1979]] ĉe Lenin-avenuo oni konstruis 35-etaĝan hotelon [[Centra domo de turistoj]]. [[Dosiero:Troparevo.jpg|eta|[[Kirko de Ĉefanĝelo Miĥaelo en Troparjovo]] kaj konstruaĵoj de la 2000-aj jaroj]] Por loĝado de sportistoj dum [[Somera Olimpiko 1980]] norde de Nikulino estis konstruita nova urboparto nomita [[Olimpika vilaĝo (Moskvo)|Olimpika vilaĝo]] sub gvido de arkitekto [[Jevgenij Stamo]], konsistanta el dek ok 16-etaĝaj domoj kaj aliaj specialaj objektoj. En [[1980-aj jaroj]] estis detruitaj lastaj vilaĝaj dometoj. En [[1991]] estis fondita [[Okcidenta administra arondismento]], en kies konsisto ekestis municipoj Troparjovo kaj Nikulino. En [[1993]] ili estis kunigitaj al municipo Troparjovo-Nikulino, en [[1995]] ekhavinta statuson de [[Administra divido de Moskvo|distrikto]]. Dum [[2000-aj jaroj]] okazis nova amasa loĝejkonstruado. == Stratoj kaj placoj == Troparjovo-Nikulino havas unu placon kaj proksimume dudek stratojn. '''Placoj''': [[Ozjornaja placo (Moskvo)|Ozjornaja placo]] ({{lang-ru|Озёрная пло́щадь}}). '''Plej gravaj stratoj''': {| class="wikitable" |- ! Nomo (en Esperanto) !! Nomo (ruse) |- | [[Lenin-avenuo (Moskvo)|Lenin-avenuo]] || Ленинский проспект |- | [[Vernadskij-avenuo (Moskvo)|Vernadskij-avenuo]] || Проспект Вернадского |- | [[Miĉurin-avenuo (Moskvo)|Miĉurin-avenuo]] / [[Strato Ozjornaja (Moskvo)|Ozjornaja]] || Мичуринский проспект / Озёрная улица |} '''Aliaj stratoj kaj stratetoj''': Anoĥin-strato (Улица Академика Анохина), Borovska ŝoseo (Боровское шоссе), Vostrjakova ŝoseo (Востряковское шоссе), strato de la 26 Bakuaj komunumanoj (Улица 26-ти Бакинских Комиссаров), Koŝtojanc-strato (Улица Коштоянца), strato Nikulinskaja (Никулинская улица), strato Miĉurinskij Prospekt, Olimpijskaja derevnja (Улица Мичуринский Проспект, Олимпийская Деревня), traveturejo de Olimpia Setlejo (Проезд Олимпийской Деревни), Pokriŝkin-strato (Улица Покрышкина), traveturejo Nikulinskij (Никулинский проезд), strato Ruzskaja (Рузская улица), strato Troparjovskaja (Тропарёвская улица). == Transporto == [[Dosiero:Ugo-zapadnaya3.jpg|eta|Metrostacio "Jugo-Zapadnaja"]] === Surstrata transporto === Sutstrata transporto: busoj, trolebusoj, [[marŝrutko]]j. Apudurbaj kaj interurbaj aŭtobusaj itineroj de aŭtostacio ĉe la metrostacio "Jugo-Zapadnaja" ĝis [[Moskva provinco|Moskva]] kaj kelkaj aliaj regionoj ([http://rasp.yandex.ru/station/9744733/ horaro]). === Metroo === Metrostacioj en la distrikto: * {{moskva metroo|1}} [[Jugo-Zapadnaja (stacio de Moskva metroo)|"Jugo-Zapadnaja"]] ("Sud-Okcidenta") Estas konstruataj ankaŭ aliaj metrostacioj. == Arkitekturaj vidindaĵoj == [[Dosiero:RIAN archive 555838 Housing estate in Olympic village.jpg|eta|[[Olimpika vilaĝo (Moskvo)|Olimpika vilaĝo]] en [[1980]]]] * [[Kirko de Ĉefanĝelo Miĥaelo en Troparjovo]] ([[1693]] — [[1694]]) — kirko, restinta de vilaĝo [[Troparjovo (Moskvo)|Troparjovo]] * Konstruaĵoj de sciencaj institutoj kaj universitatoj Arkitekturo de [[Sovetunio|sovetia]] periodo: * [[Olimpika vilaĝo (Moskvo)|Olimpika vilaĝo]] ([[1978]] — [[1979]]) * [[Jugo-Zapadnaja (stacio de Moskva metroo)]] ([[1963]], arkitekto Ja. Tararĵinskaja) == Eduko, scienco kaj kulturo == '''Sciencaj institutoj kaj altlernejoj en Troparjovo-Nikulino:''' {| class="wikitable" |- ! Nomo !! Adreso !! Retejo |- | [[Moskva Ŝtata Pedagogia Universitato]], ĉefa konstruaĵo por homsciencaj fakultatoj || [[Vernadskij-avenuo (Moskvo)|Vernadskij-avenuo]], 88 || http://www.mpgu.edu/ {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20250808202318/https://www.mpgu.edu/ |date=2025-08-08 }} |- | Moskva Ŝtata akademio de maldika kemia teknologio je nomo de Lomonosov || [[Vernadskij-avenuo (Moskvo)|Vernadskij-avenuo]], 86 || http://www.mitht.ru/{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- | Moskva ŝtata teknika universitato de radiotekniko, elektroniko kaj aŭtomatiko || [[Vernadskij-avenuo (Moskvo)|Vernadskij-avenuo]], 78 || http://www.mirea.ru/ {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210226170244/https://www.mirea.ru/ |date=2021-02-26 }} |- | Rusia akademio de popola ekonomio kaj ŝtata servo ĉe Prezidanto de Rusio || [[Vernadskij-avenuo (Moskvo)|Vernadskij-avenuo]], 82 || http://www.rane.ru/ {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130302040507/http://rane.ru/ |date=2013-03-02 }} |- | Instituto de mekanikaj problemoj de Rusia akademio de sciencoj <!--Институт Проблем механики Российской Академии Наук--> || [[Vernadskij-avenuo (Moskvo)|Vernadskij-avenuo]], 101, k. 1 || |- | Militakademio de la Ĉefa stabejo de Rusiaj Militfortoj || [[Vernadskij-avenuo (Moskvo)|Vernadskij-avenuo]], 100 || http://www.mil.ru/ |- | Moskva altlernejo de sociaj kaj ekonomiaj sciencoj <!--Московская Высшая Школа социальных и экономических наук--> || [[Vernadskij-avenuo (Moskvo)|Vernadskij-avenuo]], 82, k. 2 || |} {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Dosiero:Parko Nikulino.JPG|centre|180ra]] |width="25%"|[[Dosiero:Parko apud Vernadskij-avenuo.JPG|centre|180ra]] |width="25%"|[[Dosiero:Samorodinka.JPG|centre|180ra]] |- |Parko Nikulino |Montetoj apud Vernadskij-avenuo |Parko Troparjovo kaj rivero [[Samorodinka]] |} {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Dosiero:Militakademio.JPG|centre|180ra]] |width="25%"|[[Dosiero:Moskva Pedagogia Sxtata Universitato.JPG|centre|180ra]] | |- |Militakademio |Moskva Ŝtata Pedagogia Universitato | |} En la distrikto funkcias [[Deutsche Schule Moskau|germana lernejo]]. '''Teatroj:''' * "Sud-okcidente" ({{lang-ru|Театр на Юго-Западе}}) * Muzikteatro de nacia arto sub gvido de V.Nazarov (en [[Olimpika vilaĝo (Moskvo)|Olimpika vilaĝo]]) '''Muzeoj:''' * [[Muzeo de defendado de Moskvo]] == Sanprotekto == {{Malplena sekcio}} [http://troparevo-nikulino.mos.ru/social-sphere/healthcare.php Oficiala informo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140714201926/http://troparevo-nikulino.mos.ru/social-sphere/healthcare.php |date=2014-07-14 }} (ruse) == Sporto == {{Ĝermo|sekcio=jes}} En [[Olimpika vilaĝo (Moskvo)|Olimpika vilaĝo]] situas kelkaj olimpikaj objektoj, konstruitaj por [[Somera Olimpiko 1980]], okazinta en Moskvo. == Amaskomunikiloj == En la distrikto estas eldonata loka gazeto "Na zapade Moskvi. Troparjovo-Nikulino" ("Okcidente de Moskvo. Troparjovo-Nikulino"; [http://troparevo-nikulino.mos.ru/mass-media/joint-newspaper/ reta arkivo de eldonaĵoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140714195904/http://troparevo-nikulino.mos.ru/mass-media/joint-newspaper/ |date=2014-07-14 }}). == Estraro kaj politiko == {{Ĝermo|sekcio=jes}} '''Ambasadejoj:''' * ambasadejo de [[Centr-Afrika Respubliko]] ([[Strato de 26 Bakuaj komunumanoj (Moskvo)|Strato de 26 Bakuaj komunumanoj]], 9) * ambasadejo de [[Demokratia Respubliko Kongo]] ([[Lenin-avenuo (Moskvo)|Lenin-avenuo]], 148) == Akcidentoj == * [[Eksplodo de gasodukto en Moskvo (2009)]] <!-- == Interesaj faktoj == --> == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Listo de distriktoj de Moskvo]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://troparevo-nikulino.mos.ru/ Oficiala retejo de la distrikto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140714164040/http://troparevo-nikulino.mos.ru/ |date=2014-07-14 }} (ruse) * [http://www.troparevo-zao.ru/ Oficiala retejo de municipo] (ruse) [[Kategorio:Distrikto Troparjovo-Nikulino (Moskvo)| ]] 2raxeenaqja3gcsl0rrfceq8xs3cet3 0 488074 9493899 9251944 2026-10-15T12:14:29Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9493899 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Moscow night lines Mosgortrans 2014-01-25.png|eta|Mapo de nokta transporto en Moskvo ({{daton|25|1|2014}})]] '''Nokta publika transporto en Moskvo''' estas itineroj de surstrata [[publika transporto]] funkciantaj en [[Moskvo]] dum noktoj. Tiam ne funkcias plejmulto da tagaj itineroj kaj [[Metroo de Moskvo|metroo]] (proksimume ekde 1:00 nokte ĝis 5:45 matene kun intertempo 20-30 minutoj). Parte ili fakte estas plilongigitaj tagaj, parte tute aliaj; ili kostas same kiel dum tago. [[Dosiero:Bus on night route н5 in Zyablikovo, Moscow (01.01.2022).jpg|250px|eta|centra|Aŭtobuso н5]] [[Dosiero:Автобус на ночном маршруте н13 около метро Китай-Город (17.09.2025).jpg|250px|eta|centra|Aŭtobuso н13]] {{-}} == Itineroj == Funkcianta nokta transporto (listo de itineroj): {| class="wikitable" |- ! Tipo kaj numero !! Itinero !! Metrostacioj laŭ vojlinio !! Longo !! Tempo de funkciado kaj intertempo |- | Aŭtobuso Н1 || [[Strato Ozjornaja (Moskvo)|Strato Ozjornaja]] —<br />[[Internacia flughaveno Ŝeremetjevo|flughaveno Ŝeremetjevo]]<br /> (de Sud-Okcidento <br />ĝis Nord-Okcidento <br />tra centro de Moskvo) <br /> <br />[http://www.mosgortrans.ru/fileadmin/routes/avt_N1.png Skemo ruslingve]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || * {{moskva metroo|1}} {{Mosmet|Jugo-Zapadnaja}} * {{moskva metroo|1}} {{Mosmet|Prospekt Vernadskogo}} * {{moskva metroo|1}} {{Mosmet|Universitet}} * {{moskva metroo|6}} {{Mosmet|Leninskij prospekt}} * {{moskva metroo|6}} {{Mosmet|Oktjabrjskaja}} * {{moskva metroo|1}} {{Mosmet|Kropotkinskaja}} * {{moskva metroo|1}} {{Mosmet/4|Aleksandrovskij sad}} * {{moskva metroo|1}} {{Mosmet|Oĥotnij Rjad}} * {{moskva metroo|2}} {{Mosmet|Belorusskaja}} * {{moskva metroo|2}} {{Mosmet|Dinamo}} * {{moskva metroo|2}} {{Mosmet|Aeroport}} * {{moskva metroo|2}} {{Mosmet|Sokol}} * {{moskva metroo|2}} {{Mosmet|Vojkovskaja}} * {{moskva metroo|2}} {{Mosmet|Vodnij stadion}} * {{moskva metroo|2}} {{Mosmet|Reĉnoj vokzal}} || 56.4 km || 1:00 — 5:30, <br />30 min |- | Aŭtobuso Н2 || [[Strato Beloveĵskaja (Moskvo)|Strato Beloveĵskaja]] —<br />[[Lubjanka placo (Moskvo)|Lubjanka placo]] <br /> (de Okcidento <br />ĝis centro de Moskvo kaj reen) <br /> <br />[http://www.mosgortrans.ru/fileadmin/projects/night_routes/12.H2.jpg Skemo ruslingve]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || * {{moskva metroo|3}} {{Mosmet|Slavjanskij bulvar}} * {{moskva metroo|3}} {{Mosmet|Park Pobedi}} * {{moskva metroo|4}} {{Mosmet/4|Kutuzovskaja}} * {{moskva metroo|4}} {{Mosmet/4|Arbatskaja}} * {{moskva metroo|9}} {{Mosmet|Borovickaja}} * {{moskva metroo|7}}{{moskva metroo|6}} {{Mosmet|Kitaj-Gorod}} * {{moskva metroo|1}} {{Mosmet|Lubjanka}} * {{moskva metroo|2}} {{Mosmet|Teatralnaja}} (nur reen) * {{moskva metroo|1}} {{Mosmet|Oĥotnij Rjad}} (nur reen) * {{moskva metroo|2}} {{Mosmet|Tverskaja}} (nur reen) || 19.1 km || Nur sabate kaj dimanĉe 1:00 — 5:30,<br /> 30 min |- | Aŭtobuso Н3 || [[Strato Ussurijskaja (Moskvo)|Strato Ussurijskaja]] —<br />[[Lubjanka placo (Moskvo)|Lubjanka placo]] <br /> (de Okcidento <br />ĝis centro de Moskvo kaj reen) <br /> <br />[http://www.mosgortrans.ru/fileadmin/projects/night_routes/12.H3.jpg Skemo ruslingve]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || * {{moskva metroo|3}} {{Mosmet|Ŝĉolkovskaja}} * {{moskva metroo|3}} {{Mosmet|Pervomajskaja}} * {{moskva metroo|3}} {{Mosmet|Izmajlovskaja}} * {{moskva metroo|3}} {{Mosmet|Partizanskaja}} * {{moskva metroo|3}} {{Mosmet|Borovickaja}} * {{moskva metroo|3}} {{Mosmet|Semjonovskaja}} * {{moskva metroo|3}} {{Mosmet|Elektrozavodskaja}} * {{moskva metroo|3}} {{Mosmet|Baumanskaja}} * {{moskva metroo|7}}{{moskva metroo|6}} {{Mosmet|Kitaj-Gorod}} * {{moskva metroo|1}} {{Mosmet|Lubjanka}} || 18 km || Nur sabate kaj dimanĉe 1:00 — 5:30,<br /> 30 min |- | Aŭtobuso Бч || [[Kurska stacidomo (Moskvo)|Kurska stacidomo]] —<br />[[Kurska stacidomo (Moskvo)|Kurska stacidomo]] —<br /> (cirkla laŭ [[Ĝardena ringo (Moskvo)|Ĝardena Ringo]]) <br /> <br />[http://www.mosgortrans.ru/fileadmin/routes/troll_BK_BCH_n.png Skemo ruslingve]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || * {{moskva metroo|6}} {{Mosmet|Krasnije Vorota}} * {{moskva metroo|9}} {{Mosmet|Suĥarevskaja}} * {{moskva metroo|2}} {{Mosmet|Cvetnoj bulvar}} * {{moskva metroo|7}} {{Mosmet|Majakovskaja}} * {{moskva metroo|7}} {{Mosmet|Barrikadnaja}} * {{moskva metroo|3}} {{Mosmet|Smolenskaja}} * {{moskva metroo|5}} {{Mosmet/5|Park Kulturi}} * {{moskva metroo|6}} {{Mosmet|Oktjabrjskaja}} * {{moskva metroo|5}} {{Mosmet/5|Dobrininskaja}} * {{moskva metroo|5}} {{Mosmet/5|Paveleckaja}} * {{moskva metroo|5}} {{Mosmet/5|Taganskaja}} * {{moskva metroo|10}} {{Mosmet|Ĉkalovskaja}} * {{moskva metroo|3}} {{Mosmet|Kurskaja}} || 15.7 km || 1:00 — 5:30,<br /> 15 min |- | Aŭtobuso Бк || [[Kurska stacidomo (Moskvo)|Kurska stacidomo]] —<br />[[Kurska stacidomo (Moskvo)|Kurska stacidomo]] —<br /> (cirkla laŭ [[Ĝardena ringo (Moskvo)|Ĝardena Ringo]]) <br /> <br />[http://www.mosgortrans.ru/fileadmin/routes/troll_BK_BCH_n.png Skemo ruslingve]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || * {{moskva metroo|3}} {{Mosmet|Kurskaja}} * {{moskva metroo|10}} {{Mosmet|Ĉkalovskaja}} * {{moskva metroo|5}} {{Mosmet/5|Taganskaja}} * {{moskva metroo|5}} {{Mosmet/5|Paveleckaja}} * {{moskva metroo|5}} {{Mosmet/5|Dobrininskaja}} * {{moskva metroo|6}} {{Mosmet|Oktjabrjskaja}} * {{moskva metroo|5}} {{Mosmet/5|Park Kulturi}} * {{moskva metroo|3}} {{Mosmet|Smolenskaja}} * {{moskva metroo|7}} {{Mosmet|Barrikadnaja}} * {{moskva metroo|7}} {{Mosmet|Majakovskaja}} * {{moskva metroo|2}} {{Mosmet|Cvetnoj bulvar}} * {{moskva metroo|9}} {{Mosmet|Suĥarevskaja}} * {{moskva metroo|6}} {{Mosmet|Krasnije Vorota}} || 15.7 km || 1:00 — 5:30,<br /> 15 min |- | Trolebuso 15 || [[VDNĤ]] —<br />[[Traveturejo Luĵneckij (Moskvo)|Traveturejo Luĵneckij]] <br /> (de Nordo <br />ĝis Sud-Okcidento <br /> tra centro de Moskvo) <br /> <br />[http://www.mosgortrans.ru/fileadmin/projects/night_routes/night_troll_15.png Skemo ruslingve]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || * {{moskva metroo|6}} {{Mosmet|VDNĤ}} * {{moskva metroo|5}} {{Mosmet/5|Novoslobodskaja}} * {{moskva metroo|2}} {{Mosmet|Tverskaja}} * {{moskva metroo|7}} {{Mosmet|Puŝkinskaja}} * {{moskva metroo|3}} {{Mosmet|Arbatskaja}} * {{moskva metroo|1}} {{Mosmet|Kropotkinskaja}} || 14.9 km || 23:00 — 5:20,<br /> 30 min |- | Trolebuso 63 || [[Viĥino (distrikto de Moskvo)|Viĥino]] —<br />[[Lubjanka placo (Moskvo)|Lubjanka placo]] <br /> (de Sud-Oriento <br />ĝis centro de Moskvo kaj reen) <br /> <br />[http://www.mosgortrans.ru/fileadmin/projects/night_routes/T63_new.jpg Skemo ruslingve]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || * {{moskva metroo|7}} {{Mosmet|Rjazanskij prospekt}} * {{moskva metroo|5}} {{Mosmet/5|Taganskaja}} || 16.5 km || 23:45 — 6:15,<br /> 30 min |- |} == Vidu ankaŭ == * [[Metroo de Moskvo]] * [[Publika transporto de Moskvo]] == Eksteraj ligiloj == * [https://web.archive.org/web/20131216074302/http://www.mosgortrans.ru/?id=944 Oficiala informo de Mosgortrans kun skemoj] ({{ru}}) [[Kategorio:Transporto en Moskvo]] jt3cwtkmzwqznym0kuucen88lu1tl0g 0 490807 9494128 9492043 2026-10-15T20:26:11Z Ziv 215355 ([[c:GR|GR]]) [[File:Flag of the Kingdom of Sardinia.svg]] → [[File:War ensign of the Savoyard States (1783-1802).svg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr. 9494128 wikitext text/x-wiki {{Informkesto soldato |koloro = |nomo = Benoît de Boigne |kaŝnomo = |dosiero = Benoît de Boigne statue Chambéry Savoie détail.JPG |grandeco de dosiero = 300 |priskribo = Statuo de Benoit de Boigne ekspoziciata en la maljunulejo Saint-Benoît ([[Chambéry]]). |dato de naskiĝo = [[24-an de marto]] [[1751]] |loko de naskiĝo = [[Chambéry]] ([[Savojo]]) |dato de morto = [[21-an de junio]] [[1830]] |loko de morto = [[Chambéry]] ([[Savojo]]) |civilo = |rango = [[Generalo]] |tempo de deĵoro = [[Dosiero:Royal Standard of the King of France.svg|20ra|Francio]] [[1768]] - [[1773]] [[Francio]]<br />[[Dosiero:Flag of Russia.svg|20ra|Rusia imperio]] [[1773]] - [[1774]] [[Rusio|Rusa imperio]]<br />[[Dosiero:Flag of the Maratha Empire.svg|20ra|Maratha imperio]] [[1784]] - [[1795]] [[Maratha Imperio|Maratha imperio]]<br />[[Dosiero:War ensign of the Savoyard States (1783-1802).svg|20ra|Reĝlando de Piemonto-Sardio]] [[1824]] - [[1830]] [[Regno de Sardio|Piemonto-Sardio]] |deĵoris = |speco = |taĉmento = |komandis = |militoj = [[Rusa-turka milito (1768-1774)]]<br />[[Maratha Imperio|Marathaj militoj (1784-1795)]] |bataloj = |medaloj = [[1814]] - [[Ordeno de Sankta Ludoviko|Kruco de Sankta Ludoviko]]<br />[[1815]] - [[Honora Legio]]<br />[[1816]] - [[Grafo|Titolo grafa]]<br />[[1824]] - [[Ordeno de Sanktaj Maŭrico kaj Lazaro|Grandkruco de Sanktaj Maŭrico kaj Lazaro]] |kesteroj= {{Informkesto homo |subŝablono=jes }} }} '''Benoît LEBORGNE''', plibone konata kiel la '''grafo de Boigne''' aŭ la '''generalo-grafo de Boigne''' (n. la [[24-an de marto]] [[1751]] en [[Chambéry]] - m. samloke la [[21-an de junio]] [[1830]]) estis [[Savojo|savoja]] aventuristo, kiu multege riĉiĝis en [[Hindio]]. Li cetere estis nomumita kiel prezidanto de la [[Ĝenerala Konsilio (Francio)|Ĝenerala Konsilio]] de la [[Mont-Blanc (departemento)|departemento Mont-Blanc]] de [[Napoleono la 1-a]]. Filo de bonhavaj komercistoj, li unue entreprenis militistan karieron. Post kiam li ricevis formadon ene de pluraj eŭropaj regimentoj, Benoît Leborgne vojaĝis al Hindio kaj metis sian talenton en la servon de [[Sindhia|Mahadaĵi Sindhia]], kiu tiam regis la [[Maratha Imperio|marathan imperion]]. La imperiestro al li komisiis la kreadon kaj organizadon de profesia militistaro. Kun la nova rango generalo, li trejnis laŭ eŭropaj metodoj kaj komandis forton da pli ol cent mil homoj, danke al kiu la maratha konfederacio daŭre regis nordan Baraton kaj restis la lasta indiĝena ŝtato de la [[hinda subkontinento]] sendependa de [[Britio]]<ref name="Le général de Boigne">Oficiala retejo de la franca komunumo Chambéry - [http://www.mairie-chambery.fr/index.php?module=cms&action=get&id=2004071610570477 Le général de Boigne] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080620063652/http://www.mairie-chambery.fr/index.php?module=cms&action=get&id=2004071610570477 |date=2008-06-20 }}</ref>. Krom siaj militistaj funkcioj, Benoît de Boigne samtempe estis aktiva komercisto kaj administranto. Li interalie posedis [[ĵagiro]]n, t.e. feŭdan terpecon. Fine de tumulta vivo, Benoit de Boigne revenis al Eŭropo, unue al [[Anglio]], kie li reedziĝis kun franca elmigrintino post la repudio de sia unua, persdevena edzino. Li sekve alvenis al [[Parizo]] en la periodo de la [[Konsularo (Francio)|Konsularo]], kaj fine al sia denaska Savojo. Li fariĝis ia loka eminentulo, kaj dediĉis la finon de sa vivo al variaj bonfaraj celoj por sia denaska urbo Chambéry. La [[Regno de Sardio|reĝo de Sardio]] al li atribuis la rangon de [[grafo]]. == Biografio == [[Dosiero:Furriers shop.jpg|eta|maldekstra|250ra|La parencoj de la generalo-grafo vendis [[felo]]jn en Chambéry (Savojo).]] [[Dosiero:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|eta|maldekstra|250ra|[[Napoléon Bonaparte|Bonaparte]] antaŭ la [[Konsilio de la Kvin Centoj]], de kiu estis membro Claude, frato de Benoît de Boigne.]] === Savoja deveno === Naskiĝinta la [[24-an de marto]] [[1751]], Benoît Leborgne estis la filo de negocisto de [[felo]]j en [[Chambéry]], en la [[Savojo|duklando Savojo]]. Lia patra avo, kiu devenis de Burneuil en [[Pikardio]], enloĝiĝis en Chambéry komence de la [[18-a jarcento]] kaj edziĝis en [[1709]] kun S-ino Claudine Latoud<ref name="Sentis11et12">Gabrielle Sentis, ''Un nabab savoyard - le général de Boigne'', eld. Didier-Richard, pĝ.11 kaj 12</ref>. La geedzoj naskis dektri infanojn, el kiuj nur kvar atingis aĝon de dudek jaroj, kaj fondis felnegocejon en la strato Tupin. Sur la junan Benoît Leborgne faris la butiko grandan impreson. En siaj ''Memuaroj'' li ekzemple malkaŝis, ke lin fascinis la ekzota pendoŝildo de tiu vendejo<ref name="Sentis11et12" /> : ĝi kun viglaj koloroj bildigis sovaĝajn bestojn, interalie [[leono]]jn, [[elefanto]]jn, [[pantero]]jn kaj [[tigro]]jn kun la jena devizo : « ''Kion ajn vi faras, kiom ajn vi krias, al la felisto Leborgne ĉiuj vi venos'' »<ref name="Sentis11et12" />. La knabo tiam havis fortan imagon, kaj senĉese demandis klarigojn al siaj parencoj kaj geavoj pri tiuj bestoj. Li deziris lerni pri la loko, kie ili vivas, sed ankaŭ rekte vidi ilin kaj plibone koni tiujn misterajn kaj malproksimajn landojn<ref name="Sentis11et12" />. Lia patro, S-ro Jean-Baptiste Leborgne, naskiĝinta en [[1718]], devis pro sia profesio ofte vojaĝi. El eŭropaj foiroj li revenis kun peltoj de [[urso]]j, [[vulpo]]j, [[kastoro]]j, [[marteso]]j kaj multe aliaj specioj<ref name="Sentis11et12" />. Komercaj oportunaĵoj lin altiris kelkfoje ĝis [[Skotlando]]. Ankaŭ al [[Hindio]] li konsideris vojaĝi, sed lia edzino kontraŭis tiun projekton, kiu tamen forte impresis lian filon<ref name="Sentis11et12" />. La parencoj de la infano edziĝis pro amo. Lia patrino, S-ino Hélène Gabet, naskiĝinta en [[1744]], apartenis al familio de [[notario]]j proksime rilataj al la [[Senato de Savojo]]. Kvankam ŝia familio ne estis precipe entuziasma pri alianco kun malgrava komercisto, la parencoj konsentis pri la edziĝo<ref name="Sentis13">Gabrielle Sentis, ''Un nabab savoyard - le général de Boigne'', éd. Didier-Richard, p.13</ref>. El tiu feliĉa amrilato naskiĝis sep infanoj : Benoît estis la tria. Kelkaj el liaj tri fratoj kaj tri fratinoj havis rimarkindajn destinojn. Antoine-François ekzemple eniris [[Kartuzianoj|kartuzianan]] [[monaĥejo]]n antaŭ ol rezigni sian promeson<ref name="Sentis13" /> : ĉefe pro la influo de la ideoj de la [[Franca revolucio de 1789|franca revolucio]], li sekve edziĝis. Lia alia frato Joseph fariĝis eminenta advokato en [[Torino]]. Benoît, por kiu liaj parencoj ankaŭ destinis advokatecon<ref name="Biographie_p475">Collectif, ''[http://books.google.fr/books?id=hv4MAAAAYAAJ&pg=RA2-PA474&lpg=RA2-PA474&dq=Beno%C3%AEt+de+Boigne&source=web&ots=jau8hLbDoG&sig=_zHnv5Ae1RUwqJrXWJQ3RS07Phc&hl=fr&sa=X&oi=book_result&resnum=7&ct=result#PRA2-PA475,M1 Biographie nouvelle des contemporains (1787-1820)]'', Tome XXI, Ledentu libraire, 1827, pĝ.475</ref>, ne estis la nura filo, kiu revis pri aliaj horizontoj. Lia frato Claude vojaĝis al [[Sankta Domingo]], tiam franca kolonio. Li sekve estis enkarcerigita en [[Parizo]] dum la [[Teroro (franca revolucio)|revolucia Teroro]]<ref name="Sentis11et12" />, kaj fariĝis deputito de Sankta Domingo en la [[Konsilio de la Kvin Centoj]] dum la [[Direktoraro]]<ref name="Sentis13" />. Kiam li estis 17-jara, Benoît Leborgne vundis piemontan oficiron okaze de duelo. Pro tiu incidento, li ne plu estis akceptebla en la [[brigado de Savojo]], kaj do anstataŭe aniĝis al la franca reĝa militistaro. === Irlanda regimento === La militista kariero de Benoît Leborgne komenciĝis en norda [[Francio]]. Li estis senranga militisto<ref name="CTHS_de BOIGNE">Retejo de la franca Komitato pri historiaj kaj sciencaj verkoj (CTHS) - [http://cths.fr/an/prosopo.php?id=100254 De Boigne]</ref> ene de la [[Regimento Clare|irlanda regimento]] de [[Ludoviko la 15-a (Francio)|Ludoviko la 15-a]]<ref name="Chambéry_deBoigne">Oficiala retejo de la franca komunumo Chambéry - [http://www.mairie-chambery.fr/index.php?module=cms&action=get&id=2004071610570477 Generalo de Boigne] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080620063652/http://www.mairie-chambery.fr/index.php?module=cms&action=get&id=2004071610570477 |date=2008-06-20 }}</ref>, komandita de Lord Clare kaj bazita en [[Flandrio]]. La regimento ĉefe konsistis el irlandaj elmigrintoj, kiuj ne deziris servi Anglion<ref name="Sentis14">Gabrielle Sentis, ''Un nabab savoyard - le général de Boigne'', eld. Didier-Richard, pĝ.14</ref><ref>En tiu periodo, elmigrantaj Irlandanoj kutime elektis Francion aŭ la dektri koloniojn de [[Nord-Ameriko]], kie ekzistis sama malamo pri Angloj.</ref>. Benoît do lernis samtempe la fundamentojn de sia nova profesio kaj de la [[angla lingvo]]<ref name="Sentis14" />. La militrakontojn de siaj pli altrangaj kamaradoj li diligente aŭskultis, precipe tiujn de majoro Daniel-Charles O'Connel, kiu al la junulo detalis siajn militajn grandfarojn en Hindio. Post longa tempo, li retrovis en Anglio la saman majoron, danke al kiu li renkontis sian duan edzinon Adèle<ref name="Sentis14" />. Kun tiu regimento Benoît Leborgne partoprenis plurajn kampanjojn tra la tuta [[Eŭropo]], sed ankaŭ en insuloj de la [[Hinda Oceano]], inkluzive de [[Reunio]]<ref name="Sentis14" />. En [[1773]], nur 22-jara, Benoît Leborgne sciigis sian demision. Eŭropo tiam estis denove en paco, tiel ke oportunoj por rangaltigo estis malmultaj. La mortoj de Lord Clare kaj de kolonelo Meade plukonvinkis lin forlasi la regimenton<ref name="Sentis14" />. === Rusa-turka milito === [[Dosiero:Comte Benoît de Boigne gravure 1835 par Goutière.jpg|maldekstra|eta|Portreto de la grafo de Boigne. Gravuraĵo fare de Goutière en [[1835]].]] {{Ĉefartikolo|Rusa-turka milito (1768-1774)}} Post sia demisio sciiĝis Benoît Leborgne per gazetoj, ke [[Aleksej Fedoroviĉ Orlov|princo Orlov]] starigis en la nomo de [[Katerino la 2-a (Rusio)|Katerino la 2-a]]<ref name="Sentis18">Gabrielle Sentis, ''Un nabab savoyard - le général de Boigne'', eld. Didier-Richard, pĝ.18</ref> grekan regimenton por prepari atakon kontraŭ la [[Otomana Imperio]]. [[Rusio]], tiam en fazo de rapida pligrandiĝo, celis akiri maraliron ĉe la [[Nigra Maro]] kaj profiti de la malpopulareco de la Turkoj inter lokaj popoloj<ref name="castellan1">Georges Castellan, ''Histoire des Balkans, XIV-{{jc|XX|lingvo=fr}}'', Fayard, Paris, 1991, {{ISBN|2-70283-492-2}}</ref>. Al la juna militisto ŝajnis tiu entrepreno kiel interesa oportunaĵo por kontentigi sian soifon je aventuroj, militaj konkeroj kaj ekzotaj vojaĝoj<ref name="castellan1" />. Li nelonge restadis en [[Chambéry]], kie li sukcese akiris rekomendan leteron el unu el la klientinoj de sia patrino. Li sekve alvenis al [[Torino]], tiam ĉefurbo de la [[Regno de Sardio|reĝlando de Piemonto-Sardio]] : tie li donis la leteron al kuzo, kiu estis proksima konatulo de la princo<ref name="Sentis18" /> kaj konsentis subteni lian kandidatiĝon. Benoît Leborgne sekve pluvojaĝis al [[Venecio]], kie li enŝipiĝis ĝis la [[Egea Maro]]<ref name="Sentis19">Gabrielle Sentis, ''Un nabab savoyard - le général de Boigne'', eld. Didier-Richard, pĝ.19</ref>. Leborgne elŝipiĝis en [[Paroso]], kie princo Orlov estis organizanta sian grekan-rusan regimenton. La militestro akceptis la junan aspiranton inter siaj soldatoj<ref name="Sentis19" />. Leborgne rapide konstatis, ke li malsaĝe kaj tro impete engaĝiĝis en kompleksan, danĝeran aferon<ref name="Sentis19" />. La princo mem konfidis al li siaj duboj pri la sukceso de la kampanjo. Tiu pesimisma antaŭvido baldaŭ praviĝis : la Turkoj venkis la regimenton sur la insulo [[Bozcaada|Tenedoso]]<ref>Lucien Bély, ''Les relations internationales en Europe -XVIIe et XVIIIe siècles'', PUF,coll. « Thémis/Histoire », Paris, 1992, (ISBN 2-13-051755-2)</ref>, kaj la [[rusa-turka milito (1768-1774)|rusa-turka milito de 1768-1774]] finiĝis en malagrabla maniero por la juna Savojano<ref name="Sentis20et21">Gabrielle Sentis, ''Un nabab savoyard - le général de Boigne'', eld. Didier-Richard, pĝ.20 kaj 21</ref> : kelkaj soldatoj ja sukcese reenŝipiĝis kaj fuĝis el la insulo, sed Benoît viciĝis inter tiuj, kiuj estis kaptitaj de la Turkoj. La junulo estis kondukita al [[Konstantinopolo]] kiel [[sklavo]]<ref name="Biographie_p475"/>. Al li oni konfidis dum pluraj semajnoj la plej maldignajn taskojn<ref name="Le général de Boigne"/>. La malagrabla elprovo finiĝis, kiam lia turka mastro uzis lian scipovon de la [[angla lingvo]] por plenumi transakcion kun Anglano, Lordo Algernon Percy. Percy miris pri tiu Eŭropano sklavigita de Turko, kaj sekve aranĝis lian liberigon pere de la angla ambasadoro<ref name="Sentis20et21" />. === Alvokiĝo al Hindio === [[Dosiero:Izmir006.jpg|eta|[[Smirno]] nuntempe.]] La Turkoj konsentis liberigi Benoît Leborgne nur post unu semajno de traktado kun la angla ambasadoro<ref name="Sentis22" />. Lord Algernon Percy tiam dungis la Savojanon por gvidi lin tra la [[Cikladoj|greka insularo]], antaŭ ol forlasi lin en [[Paroso]], kie la regimento de Leborgne neatendite maldungis lin<ref name="Sentis22">Gabrielle Sentis, ''Un nabab savoyard - le général de Boigne'', éd. Didier-Richard, p.22</ref>. La junulo do ne plu havis iun ajn devigon, sed devis urĝe trovi novan vivrimedon<ref name="Sentis22" />. Al [[Smirno]] (Izmiro) li decidis iri, ĉar la urbo tiam spertis tre prosperan periodon. La centro de la havenurbo estis precipe oportunoplena<ref>Retejo pri [http://www.cercledulevant.net/smyrne_history2.html Smirno] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081121084001/http://www.cercledulevant.net/smyrne_history2.html |date=2008-11-21 }}</ref>. Ĵus alveninta, Leborgne renkontis plurajn negocistojn, kiuj devenis de variaj landoj, inkluzive de la [[hinda subkontinento]]<ref name="Sentis22" />. Al la junulo ili volonte rakontis siajn vojaĝojn. Hindio tiam havis renomon de eksterordinare prospera lando, tiel ke ĝi altiris multajn okcidentajn aventuristojn, kiuj aspiris al senfinaj riĉaĵoj. Precipe famaj kaj fantaziitaj estis la [[Diamanto|diamantominoj]] de [[Golkonda]] kaj la [[safiro]]j de [[Cejlono]]. Pluraj el tiuj negocistoj cetere al li prezentis siajn teoriojn pri la ekzisto de nordaj komercaj vojoj, supozeble tra [[Kaŝmiro|Alta Kaŝmiro]] aŭ la [[glaĉero]]j de [[Karakorumo]]<ref name="Sentis22" />. Al la junulo oni fine asertis, ke multaj [[maharaĝo]]j serĉadis eŭropajn oficirojn por organizi kaj estri la lokajn armeojn<ref name="Sentis22" />. Pluraj tiaj konversacioj plukonvinkis Benoît aŭdaci vojaĝon al Hindio. Al li tamen mankis transportilo kaj iom da mono por konkretigi lian entreprenon. Danke al sia amiko Percy, Leborgne sukcese akiris rekomendajn leterojn por la lordoj Hastings kaj Mac Cartney en Hindio<ref name="Sentis22" />. Li ankaŭ akiris rekomendajn leterojn en la rusa lingvo kaj iris unue al [[Sankt Peterburgo]]<ref name="Sentis22"/>, kie li petis al princo Orlov oficialan aŭdiencon kun [[Katerino la 2-a (Rusio)|Katerino la 2-a]]. Al la carino Benoît Leborgne diris, ke li deziris malkovri novajn surterajn vojojn al Hindio, tra [[Afganio]] aŭ Kaŝmiro. Katerino konsideris tion kiel bonan oportunon por plifortigi la influon de la rusa imperio en Afganio, kaj do subtenis la projekton<ref name="Sentis27">Gabrielle Sentis, ''Un nabab savoyard - le général de Boigne'', eld. Didier-Richard, pĝ.27</ref>. En la fino de la jaro [[1777]] do komenciĝis la tumultoplena vojaĝo de Benoît : la junulo rapide rezignis surteran ekspedicion kaj direktiĝis al [[Egiptio]]. Dum la ŝipvojaĝo, li tamen perdis pro ŝtormo ĉiujn siajn bienojn ie en la [[Mediteraneo]], inkluzive de siaj altvaloraj leteroj<ref name="Sentis27" />. Ĉar nova vojaĝo malantaŭen ne estis konsiderebla, li prezentis sin en la anglan konsulejon de Egiptio, kie li renkontis diplomaton nomatan Sir Baldwin. Post longa diskutado, oni konsilis al li engaĝiĝi en la [[Brita Kompanio de Orientaj Indioj|Anglan Kompanion de Orientaj Indioj]]. Li ricevis novan rekomendan leteron tiucele.<ref name="Sentis27" />. == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Boigne, Benoît de}} [[Kategorio:Francaj militistoj]] [[Kategorio:Savojanoj]] cw05sec1hwqghmk50tzq14166bvunfz 0 497751 9494001 9339274 2026-10-15T16:06:27Z Sj1mor 12103 9494001 wikitext text/x-wiki {{Informkesto muzeo |regiono-ISO=DE-TH |tersituo =Centra Vajmaro/Vajmaro |zomo=13 }} [[Dosiero:Museum für Ur- und Frühgeschichte Thüringens (Blick vom Park).jpg|eta|Suda fasado de la muzeo.]] [[Dosiero:Lombard "Princess' Grave" of Altengottern.jpg|eta|El la tombo de langobarda princina tombejo, Altengottern.]] La '''Muzeo pri pra- kaj protohistorio de Turingio''' (germane: ''Museum für Ur- und Frühgeschichte Thüringens'') estas por la tuta federacia lando ege grava naturhistoria muzeo en [[Vajmaro]] (Germanujo, Humboldtstraße nr 1). Inter la fondintoj estis ankaŭ la kuracisto kaj prahistoriisto [[Ludwig Pfeiffer]]. == Priskribo == La muzeo troviĝas en la iama loĝdomo de la barono de Poseck, kiu konstruitis en 1790/91 kiel unua altklasicisma konstruaĵo en la urbo laŭ la planoj de [[Rudolf Steiner (arĥitekto)|Rudolf Steiner]]. La en 1999 nove aranĝita ekspozicio ofertas al la vizitantoj ampleksan superrigardon pri la evoluo kaj estiĝo de pra- kaj protohistoriaj komunumoj. Riĉa arkeologia trovitaĵaro kaj muzeaj helpiloj kiel reproduktado, modeloj, dioramoj kaj grafikaĵoj peras multflankajn konojn kaj realan vivokopion de la homoj kaj iliaj ĉirkaŭaĵoj ekde la ŝtonepoko ĝis la mezepoko en la nuna Liberŝtato [[Turingio]]. == Kolektoj == La rondirado komenciĝas per demonstrado de la evoluo de la hejma tero, la faŭno kaj la flaŭro por klarigi la konektojn reciprokajn inter naturo kaj socioj. Skeletoj, reproduktitaĵoj kaj mulditaĵoj de fosiliaj kranioj ebligas pritrakton de biologiaj demandoj pri specodeveno kaj homara evoluo. La farado de iloj de la [[paleolitiko]] (300.000-10.000 [[a.K.]]) kovras la sekvantan sekcion muzean. Regionhistoriaĵoj estas en la centro. La elfositaĵoj de [[Bilzingsleben]] ĉe la norda rando de la [[Turingia Baseno]] atestas la ĉeeston de ĉasantoj kaj kolektantoj antaŭ tri centoj da jarmiloj. Ideon pri la vivokondiĉoj de la prapatroj donas elfositaj setlejoj (brultavoloj kun restoj de terkarbo, besto-ostoj, diversaj instrumentoj faciligantaj la ĉiutagan vivon). La maketaĵo laŭnatura de frupaleolitika loĝkaverno de ĉasistoj de sovaĝaj ĉevaloj (Teufels-ponto proksime de [[Saalfeld (Saale)]]) ankaŭ meritas atenton. La transiro al nenomada vivostilo, al agrikulturo kaj bestobredado estas atestita per multaj objektoj. Ekis tia nova vivostilo en Turingio en la 6-a jarmilo a.K. per la bendceramika kulturo. Pluraj kulturoj arkeologiaj montras relative densan setladon inter 5500-1800 a.K., aparte en la jam menciita Turingia Baseno. La sekvantaj salonoj informas pri la komenco de la bronza metalurgio kaj pri kun tio ligita pliiĝo de produktokvalito kaj komercado. La laŭoriginale reproduktita tombodometo de [[Leubingen]] estas sendubigilo pri la iompostioma iĝo de socia tavolo de gvidanta klaso. Interesajn aferojn liveris ankaŭ elfositaĵoj en grotoj apud [[Bad Frankenhausen]]. Restoj de homaj skeletoj kun tranĉspuroj, disbatitaj kranioj, dispecigitaj ostoj kaj instrumentoj ĉi-rilataj konfirmas la supozon ke temis tie ĉi pri loko de oferritoj. La elfositaj aferoj ebligas ekkoni ne nur la samon de multaj malsanoj tiamaj kun tiaj de nuntempe (i.a. karieso) sed ankaŭ altan kvaliton de medicinaj operacioj (i.a. malfermoj de kranioj). La sekvantaj salonoj montras unue la progresojn de produktado kaj metiadoj ekde la komenco de la ferepoko. Originalaj fandfornoj el [[Gera|Gera-Tinz]] konkretigas al oni la ekstraktadon de fero kaj prilaborajn metodojn kiel forĝon, durigon kaj ornamiligon: tiuj teknikoj ĝis la fino de Mezepoko ja apenaŭ ne ŝanĝiĝis! Specialaj konoj pri la fabrikado de ceramikaĵoj atingis tiun ĉi regionon danke al rilatoj inter ĝermanoj, keltoj kaj romianoj. En la 2-a duono de la 1-a jarmilo a.K. setlis en Suda Turingio keltaj triboj influantaj la najbarajn ĝermanojn. Ties kulturo evoluegis en Turingio en la unuaj 4 jarcentoj p.K., kion heligas arkeologiaj fontoj kaj historiaj tradicioj. La konstruo de grandaj burgaj kompleksoj kiel en [[Westgreußen]] ekzemple, la apero de grandaj stalloĝejegoj kun garbejoj kaj metiaj centroj, kaj la en tomboj trovitaj aferoj dokumentas fortan socialan disdividon ene de la ĝermanaj triboj. Tion priskribis krome la famekonata romia historiografo [[Tacito (verkisto)|Tacito]]. En la 3-a kaj 4-a jarcento p.K. oni estis transiranta de la antaŭe utila bruligo de kadavroj al la entombigo de la mortaj korpoj (pli frue ĉe nobeloj, poste ĉe ĉiuj). Centro de la sekcio pri la ĝermanoj estas en tiu ĉi kunteksto la tombo de la t.n. Princino de Haßleben (ĉ. la jaro 300-a p.K.) - kun atestoj klaraj pri intimaj kaj oftaj rilatoj de la ĝermanaj nobeloj kun la [[Romia Imperio]]. Proksime de la vilaĝo [[Oberdorla]] oni sukcese elfosis tutan ĝermanan kultan lokon. La dum la 5-a jarcento estiĝinta Reĝolando de la Turingianoj atingis sian plej grandan etendiĝon sub la gvidado de reĝo Bisinus (eĉ ĝis la regiono de la supra [[Danubo]]). La splitigo de la socio en reĝon/reĝoklanon, nobelaron, liberulojn kaj malliberulojn bone videblas ĉe la aldonitaĵoj entombaj kaj la maniero de sepultado. Ĉefe alloga en la ĉambro ''Malnova Turingio'' estas ĉarotombo reproduktita laŭ modelo el [[Gispersleben]]. La enterigo de virino 25-jaraĝa el alta socia klaso sur unuaksa [[ĉaro]] okazis en la frua 6-a jarcento. Elfosadoj en Erfurto, [[Mühlhausen (Turingio)|Mühlhausen]] kaj [[Vajmaro]] portis al la taglumo multon da artmetiaĵoj. Imitado de koncernitaj teknikoj montras la altegan kvaliton de tiaj artoj. Kroma kulmino de la kolektoj estas la virina tombo el [[Oßmannstedt]]. Artefarite deformita kranio, juveloj kaj spegulo atestas la [[gotoj|eostgotan]] originon de la mortintino kaj la interŝanĝojn inter la turingia triba nobelaro kaj la regno de [[Teodoriko la Granda]]. Post la falo de la Turingia Reĝolando en 531 kaj ĝia enkorpiĝo en la ŝtato de la [[Frankonio|frankoj]] ekis ankaŭ la kristanigo de la subigitaj homoj. Ekzemplo por tiu historia etapo estu tombo de ekleziula moŝto el [[Schlotheim]]. [[Dosiero:000225 Museum für Ur- und Frühgeschichte Thüringens (1987).JPG|eta|Vizitantoj en 1987 antaŭ reproduktita kabano.]] En la kuro de la 10-a jarcento evoluis el la [[frankonio|eostfrankonia]] regno la frufeŭda germana ŝtataro sub la estrado de [[saksio|saksaj]] reĝoj. Pli malfrue eksuperpotencis teritorie dinastioj kiel la [[Dinastio Wettin|Wettin-oj]] konstruiginte fortimpresajn rezidejojn. Regnaj burgoj, nobelaj burgoj kaj pli malgrandaj rezidejoj kune gravis sammaniere pri la sekvontaj disvolviĝo. Erfurto iĝis [[episkopujo de Erfurto|episkopujo]] kaj ekfloris kiel komerca nodo kaj centro. Setlis en Turingio ekde la 8-a jarcento pluraj slavoj apartenantaj al la tribo de la [[soraboj]] kun propraj kutimoj kaj moroj. Faras klaraj en bona maniero la kontaktojn inter germanoj kaj slavoj kaj ankaŭ kreskantan simbiozon multaflankan la entombaj aldonitaĵoj. == Eksperimenta arkeologio == Fokuso de la belega muzeo estas ankaŭ la sektoro de eksperimenta arkeologio. Tiel oni kreis en [[Amt Wachsenburg|Haarhausen]] ĉe taŭga loko areon por provfosadoj kaj elfosadolernado. Samloke ellerneblas malnovaj teknikoj kiel potfarado, teksado, ŝpinado, grenmuelado kaj panobakado. En Westgreußen estas liberaera muzeo ĉe ĝermana burgokomplekso de la lasta jarcento a.K. En la [[Distrikto Saale-Holzland]] staras inter [[Bobeck]] kaj [[Schleifreisen]] modelo de peĉoforno. Ekspozicio en [[Remptendorf|Remptendorf-Weisbach]] konkretigas bildon imponan pri mezepokaj armiloj kaj sieĝteknikoj danke al elfosadoj faritaj ĉe la najbara burgo Wysburg. [[Dosiero:Haarhausen Toepferofen.JPG|eta|Arkeologia stacio en Haarhausen, kiu estas sub la egido de la vajmara muzeo.]] == Literaturo == * Sven Ostritz (eld.): ''Das Museum für Ur- und Frühgeschichte Thüringens.'' (''Archäologischer Wanderführer Thüringen.'' Heft 18). Beier & Beran, Langenweißbach 2019, ISBN 978-3-95741-060-3. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://alt-thueringen.de Hejmpaĝo de la muzeo] * [http://www.opfermoor.de/ Amikaro de la konservo de la oferloko marĉa apud Niederdorla.] * [http://www.urlaubsland-thueringen.de/museen/opfermoor-niederdorla.html Pri la niederdorla kultejo ''Opfermoor Vogtei'' sur porturisma retpaĝaro.] * [http://www.landesarchaeologen.de/denkmalfachbehoerden/thueringen/museum-fuer-ur-und-fruehgeschichte/ Paĝoj de la landaj arkeologoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150517073400/http://www.landesarchaeologen.de/denkmalfachbehoerden/thueringen/museum-fuer-ur-und-fruehgeschichte/ |date=2015-05-17 }} <!--{{Koordinato|NS=50/58/44.17/N |EW=11/19/39.96/E |type=landmark |region=DE-TH|dim=30}}--> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Muzeoj en Weimar|Pra]] [[Kategorio:Naturhistoriaj muzeoj|Weimar]] [[Kategorio:Arkeologiaj muzeoj en Germanio|Weimar]] [[Kategorio:Historiaj muzeoj en Germanio|Weimar]] spho3qqm3m0o7rtalnnedear15mxdx5 0 499707 9494040 8849333 2026-10-15T16:38:16Z Sj1mor 12103 9494040 wikitext text/x-wiki {{Informkesto rivero |nomo = Salzbach |alternativa nomo= |foto = |foto-priskribo = |mapo= |mapo-priskribo = |situo = suda [[Palatinato]], [[Rejnlando-Palatinato]], [[Germanio]] |longeco = 17.0 |fonto = kiel Kröppenbach (fontrojo de la Buchbach) apudla monto [[Hoher Kopf (Lemberg)|Hoher Kopf]] |fonto-alteco = 460 |river-sistemo = Rejno |enfluejo = en [[Kaltenbach (Hinterweidenthal)|Kaltenbach]] de dekstre en la rivereto [[Lauter (Rejno)|Wieslauter]] |enfluejo-alteco = 216 |altecodiferenco = |lagoj = [[Salzwoog (Lemberg)|Salzwoog]] |digolagoj= |urboj survojaj= |urbetoj survojaj= |komunumoj survojaj= [[Lemberg (Palatinato)|Lemberg]], [[Hinterweidenthal]], [[Ruppertsweiler]] |dekstraj alfluoj = |maldekstraj alfluoj = |rimarkoj= rokformacioj [[Teufelstisch (Lemberg)|Diabla tablo]] de Lamberg kaj [[Teufelstisch (Hinterweidenthal)|Diabla tablo]] de Kaltenbach }} La rojo '''Salzbach''', komence nomata '''Kröppenbach''' poste '''Buchbach''', estas kun 17&nbsp;km la plej longa flankrivero de la rivero [[Lauter (Rejno)|Lauter]], kiu ĉi tie en sia supra parto nomiĝas ''Wieslauter''. Ĝi fluas en la nordokcidenta [[Vasgovio]]. == Rivervojo == La rojo ne havas propran fonton, ĉar ĝi komenciĝas per la kunfluo de la 10&nbsp;km longa Kröppenbach/Buchbach kaj la dekstre venanta [[Storrbach]] inter la vilaĝoj [[Langmühle]] kaj [[Salzwoog]] malsupre de la [[Teufelstisch (Lemberg)|Diabla tablo de Salzwoog]]. La rojo Kröppenbach/Buchbach fontas ĉe la monto [[Hoher Kopf (Lemberg)|Hoher Kopf]] (467 m), la ĉ. 5&nbsp;km longa Storrbach ĉe la monto [[Großer Spießkopf]] (414 m). Post la kunfluo la rojo Salzbach estas komence de sia restanta 7 kilometra rivervojo la limon inter la teritorioj de la komunumoj [[Lemberg (Palatinato)|Lemberg]] kaj [[Hinterweidenthal]], poste inter [[Ruppertsweiler]] kaj Hinterweidenthal. Ĉe la domareto [[Salzwoog]] ĝi trafluas baraĵlagon. Ĉe la domareto gehörenden Weilers [[Kaltenbach (Hinterweidenthal)|Kaltenbach]], kiu apartenas al Hinterweidenthal kaj malsupre de la [[Teufelstisch (Hinterweidenthal)|Diablo tablo de Kaltenbacher]] la rojo enfluas de dekstre en la rivereto Wieslauter. == Alfluantoj == * Kleiner Kröppenbach (''maldekstre''), 0,3&nbsp;km * Großer Kröppenbach (''maldekstre''), 1,6&nbsp;km * Ransbächel (''maldekstre''), 1,1&nbsp;km * Brunnentalbach (''maldekstre''), 1,3&nbsp;km * Schimmelbach (''maldekstre''), 1,0&nbsp;km * Katzenbach (''dekstre''), 1,1&nbsp;km * Storrbach (''dekstre''), 5,2&nbsp;km * Steinbach (''maldekstre'') * Lindelbach (''dekstre''), 0,6&nbsp;km * Schiffelsbach (''maldekstre'') * Walmersbach (''maldekstre''), 1,6&nbsp;km * Kaltenbach (''maldekstre''), 1,4&nbsp;km == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Riveroj en Rejnlando-Palatinato]] 15vgsg4yo81wq0x5kpizq52yp8n2sum 0 510343 9494340 9244758 2026-10-16T10:21:40Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494340 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo |regiono-ISO=DE-TH | tersituo = |zomo=15 }} [[Dosiero:Kirche Eischleben.JPG|eta|La Matiaso-kirko en Eischleben]] La evangelia '''Kirko Sankta Matiaso''' (germane: ''Dorfkirche St. Matthias'') troviĝas en Eischleben, parto de la komunumo [[Amt Wachsenburg]]. == Antaŭa kapelo == En dokumento de la monakejo [[Fulda]] el la 796-a jaro menciitis unuafoje la nomo ''Eischleben''. La benediktana abatejo [[Preĝejo Sankta Petro (Erfurt)|Sanktaj Petro kaj Paŭlo]] de [[Erfurto]] havis posedaĵojn en Eischleben. La benediktanoj estis stariginta kapelon sub la patroneco de Sankta Petro proksime de la enfluo de la rivero ''Wipfra'' en la riveron [[Gera (rivero)|Gera]]. Tiu ĉi kirketo estis spirita centro ĝis la finkonstruo de la nova, pli granda kirko. == Preĝejo == La Sinjoroj de [[Kranichfeld]] venigis dokumenton al la monakeja kirko de [[Ichtershausen]] en 1317 kaj rezignis en 1326 pri la patronecrajtoj en Eischleben: el tio oni povas facile konkludi pri ekzisto de preĝejo en Eischleben. La antaŭula konstruaĵo estis el ligno. Ĉirkaŭ la jaro 1448-a estiĝis alikonstruoj malfruromanikaj. La [[Tridekjara milito]] kaŭzis damaĝojn, kaj en 1642 la kirko tute detruitis fare de la batalantoj de Hatzfeld ''(Hatzfeldsches Kriegsvolk)''. En 1744 estis granda alikonstruo kiu donis al la konstruaĵon ĝian nunan aspekton. Post aliaj alikonstruoj la suda vando terenfalis en 1864. Ene troviĝas en la mezo tri bildoj de Jesuo en rektangula kadro (18-a jarcento) kaj duetaĝaj galerioj ĉe tri flankoj. Oriente estas la ambonaltaro, okcidente la orgenfasado (18-a jarcento). La navo havas [[barelvolbo]]n dufoje interrompitan. La teretaĝo sub la turo havas ebenan plafonon el ligno. En la iama ĥorejo (nuna uzo kiel sakristio) troviĝas murpentraĵoj el la 17-a jarcento kaj [[romp-arko|romparka]] niĉo ĉe la eosta vando. Nur post la [[Turniĝo]] la komunumo solene nomitis por Sankta Matiaso, en la jaro 2000-a. En 2003 renovitis la [[preĝeja sonorilo|sonorilaro]]. En 2008 komenciĝis ĝeneralaj restaŭradlaboroj kaj la tuto nove tegmentitis per ardezo. En 2012 la fundamentoj nove kontrolitis kiel ankaŭ la sonorilturo. == Literaturo == Georg Dehio: ''Handbuch der Deutschen Kunstdenkmäler. Thüringen'', Deutscher Kunstverlag, 2003, ISBN 3-422-03095-6, p. 243 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} [https://web.archive.org/web/20131019120848/http://www.kirchenkreis-arnstadt-ilmenau.de/kirchenkreis/pfarraemter-und-gemeinden/ichtershausen/eischleben/ Hejmpaĝo] [[Kategorio:Preĝejoj sub patroneco de Sankta Matiaso|Eischleben]] [[Kategorio:Distrikto Ilm]] [[Kategorio:Kristanaj preĝejoj en Germanio]] 82a15p25z6i4nru36xg9tod6oeck84c 0 510489 9494392 9047203 2026-10-16T11:33:24Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494392 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo|regiono-ISO=DE-TH|tersituo=Erfurto|zomo=13}} La '''Evangelia vilaĝopreĝejo de Wallichen''' (germane: ''Dorfkirche Wallichen'') troviĝas meze de loka tombejo. Wallichen estas orienta urboparto de [[Erfurt]], eklezie la kirko apartenas al la komunumaro [[Vieselbach]]. La kirko estas apud la etapo de la [[Jakoba Vojo]] inter [[Görlitz]] kaj [[Vacha]]. Stampo kaj gastlibro en la kirko estas rezervitaj por tiaj pilgrimantoj. == Historio == [[Dosiero:Wallichen Kirche.JPG|eta|La kirketo en Wallichen]] En&nbsp;1241 estis la unua endokumenta mencio de la paroĥa preĝejo. Partoj de la nuna konstruaĵo datumas de 1653. La preĝejo novkonstruitis en 1739, kio legeblas sur la ventoflago sur la spajro. La per grejso ĉirkaŭmasonita navo estas [[trabfakaĵo]] staranta sur la masiva fundamenta muraro de la antaŭula kirko. Du en 1740 mulditaj sonoriloj fanditis dum la [[Dua mondmilito]]. La baroka interno ne tro ŝanĝitis en la kuro de la tempo. La ambona altaro estas el la 18-a jarcento, la granda krucifikso el la 16-a. Subtenanta amikaro, kiu grupiĝis en 1997, malfondis sin en la jaro 2007 post sukcesaj restaŭradlaboroj. Orgeno el la 19-a jarcento faritis fare de la firmao ''Eifert'' en [[Stadtilm]]; ĝi ĝis nun funkcias. Ĉi tiu instrumento estas unu el la malmultaj nemanipulitaj orgenoj en [[Turingio]] kun konkesta mekaniko ''(Kegellade)''. Ĝin renovigis la firmao ''Scheffler'' en 2011. La tombejon posedas parte la eklezio, parte la urbo. Ekde la 1990-aj jaroj ĝi nur por urnaj entombigoj uzatas post kiam oni konstatis akvan enfluegon. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://web.archive.org/web/20141219003521/http://www.kirchenkreis-weimar.de/kirchenkreis/pfarraemter-und-gemeinden/vieselbach/wallichen/ Informoj sur ''kirchenkreis-weimar.de''] * [http://www.erfurt-wallichen.de/4556.html Hejmpaĝo de la malfondita amikara societo; videblas foto de la interno]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kategorio:Kristanaj preĝejoj en Erfurto|Wallichen]] [[Kategorio:Barokaj konstruaĵoj en Erfurto|Wallichen]] mdgavv7ongje4zxjkh526t0o0u1pbsz 0 511401 9494133 8978277 2026-10-15T21:19:45Z Ziv 215355 ([[c:GR|GR]]) [[File:Flag of Kingdom of Sardinia (1848).svg]] → [[File:Civil Flag and civil Ensign of the Savoyard States (1816-1848).svg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr. 9494133 wikitext text/x-wiki {{AliajSignifoj|Nico}} {{Informkesto pereinta ŝtato | nomo = Graflando de Nico| origina nomo = (france) Comté de Nice <br />(itale) Contea de Nizza<br />(okcitane) Countea de Nissa | jaro de estiĝo = 1388 | jaro de pereo = 1793 | jaro de estiĝo 2 = 1814 | jaro de pereo 2 = 1818 | ŝtata formo = [[graflando]] (provinco de la [[Ŝtatoj de Savojo]] poste de la [[regno de Sardio]]) | drapeau = Comte de Nice flag.svg | blazono = Nice Arms.svg | mapo = County of nice.svg | mapo noto = Mapo de la graflando de Nico<ref group=note>Brunearron, la parto de la graflando [[Aneksado de la graflando de Nico al Francio|alligita al Francio]] en [[1860]] ; flave, la parto de la graflando fariĝinta itala en [[1861]] poste franca en [[1947]] ; vidi [https://www.nice.fr/uploads/media/default/0001/02/les-limites-du-comte-de-nice.pdf Les limites du comté de Nice].</ref>. | evt1 = Alligo de Nico al Savojo | evt1 dato = 1388 | evt2 = Aneksado fare de la [[Unua Respubliko de Francio|unua Franca Respubliko]] | evt2 dato = 1793 | evt3 = Resurtronigo de la regno de Sardio | evt3 dato = 1814 | evt4 = Fino de la «&nbsp;graflando de Nico&nbsp;» | evt4 dato = 1818 | pli post = jes | post 1 flago = Civil Flag and civil Ensign of the Savoyard States (1816-1848).svg |post 1 = Nico|([[viguerie]]s de [[Nico]], [[Lantosque]], [[Puget-Théniers]], [[Barcelonnette]]) | pli antaŭ = jes | antaŭ 1 flago = Flag of Provence.svg | antaŭ 1 = Regno de Sardio|Regno de Sardio ([[provinco de Nico]]) | ĉefurbo = [[Nico]] | lingvoj = [[Itala]] (oficiala)<br />[[Nica lingvo]] | religio = [[Katolika Eklezio|Romkatolikismo]] }} La '''graflando de Nico''' ({{fr}} "comté de Nice", {{lang|oc|''Countea de Nissa''}} en la [[nica lingvo]]) estas malnova [[Ŝtatoj de Savojo|ŝtato]] de la [[Duklando Savojo]]. Ĝi estis kreita en [[1388]], fine de la [[Unuiĝo de Aix|hereda milito]] por la [[graflando Provenco]], per la [[alligo de Nico al Savojo]]<ref name="CLEY1">Paolo Casana Testore in Rosine Cleyet-Michaud (dir.), ''1388, la dédition de Nice en la Savoie : actes du Colloque international de Nice'', eld. "Publications de la Sorbonne", Parizo, 1990 {{ISBN|978-2859441999}}, 246 paĝoj, [http://books.google.fr/books?id=DRS18hKxJp4C&printsec=frontcover&dq=d%C3%A9dition+de+nice&hl=fr&ei=4Uy6TMGqJIqMswbp3MjODQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC8Q6AEwAA#v=onepage&q&f=false]</ref>. La graflando malaperis unue per la reorganizado de la [[regno de Sardio]] en [[1818]], kiu modifis ĝian nomon, poste per la [[aneksado de la graflando de Nico al Francio|aneksado al Francio]] en [[1860]]<ref>Ralph Schor (dir.), ''Dictionnaire historique et biographique du comté de Nice'', Nico, eld. "Serre", 2002 {{ISBN|2-86410-366-4}}, paĝoj 107-108.</ref>. Laŭlonge de la tempo, la limoj de la graflando de Nico iomete evoluis<ref> « Le Comté de Nice » http://www.lecomtedenice.fr/notes_frontieres.html.</ref>. Ĝi respondas nun proksimume al la [[arondismento de Nice]], en la departemento [[Alpes-Maritimes]], kaj plu estas kultura regiono, konata per la nomo [[nica lando]]. == Toponimio == Post la [[alligo de Nico al Savojo]], la teritorio nove submetita al la aŭtoritateco de la domo de Savojo estis nomita « Terres neuves de Provence » ({{eo}} Novaj teroj de provenco). Tiuj ĉi estus preninta la nomon « graflando de Nico » en 1526, en la aktoj de la kancelierejo de Savojo<ref name="CLEY1"/>. En 1818, [[Viktoro Emanuelo la 1-a de Savojo]] reorganizis la administradon de la [[regno de Sardio]], kiu forigis la nomon « graflando de Nico » profite al « provinco de Nico », mem alligita al [[divizio de Nico]] (''divisione di Nizza'')<ref name="ruggiero">{{Citlibro|langue=|Aŭtoro=Alain Ruggiero|lien auteur1=|Titolo=La population du comté de Nice de 1693 à 1939|sous-titre=|lien titre=|numéro de édition=|Eldonejo=Serre Editeur|lien éditeur=|Kolekto=Actual|Loko=Nico |Jaro=2002|volume=|tome= |Paĝoj=443 |passage=30-31 |ISBN=9782864103424|lire en ligne=http://books.google.fr/books?id=3xA-aQ29BhYC&printsec=frontcover&hl=fr#v=onepage&q&f=false|Alirdato=la 3-an de marto 2012}}</ref>. En 1859, tiu lasta fariĝis la [[provinco de Nico]], konsistanta el tri « arondismentoj » (''circondari''). Tiel, la traktato pri dono de Savojo kaj Nico al Francio en 1860, mencias la nomon « circondario di Nizza », tradukita kiel « arondismento de Nico ». == Geografio == La teritorio de la graflando de Nice respondas proksimume al la nuna [[arondismento Nice]] en la departemento [[Alpes-Maritimes]]. Ĝi enhavas tiel marbordon longan je trideko da kilometroj (ekskludante tiun de [[Monako]]) kaj la valojn de la riveroj [[Var (rivero)|Var]], [[Tinée]], [[Paillon]], [[Vésubie]], [[Bévéra]] kaj [[Roya]], ĝis la alpa akvopartiga linio, kiu apartigas ĝin de la graflando [[Piemonto]]. Tamen, la graflando de Nico estas konsiderata de la italaj geografoj kiel parto de la itala geografia regiono, de kiu la rivero Var estas la okcidenta limo<ref>{{it}} ''L'Enciclopedia Geografica'', Vol. 1-a, Italia, De Agostini Ed., 2004, 78-a paĝo.</ref>. La graflando de Nico estis dum jarcentoj la sola marbordo de la [[Ŝtatoj de Savojo]] (escepte de la enklaveto de [[Oneille]]) ĝis kiam la [[Ĝenova Respubliko]], kiu enhavis la nunan [[Ligurio]]n kaj parton de la nuna [[Malsupra Piemonto]] (Novese kaj Ovadese), estis aneksita de la [[regno de Sardio]] en 1815. La ĉefa urbo de la graflando ĉiam estis [[Nico]]. === Demografio === {| class="wikitable sortable" |- ! Rango !! Nomo de urbo!! Nombro de loĝantoj (2011) |- | 1 || Nice || 344 064 |- | 2 || Beausoleil || 13 567 |- | 3 || La Trinité || 10 230 |- | 4 || Contes || 7 095 |- | 5 || Villefranche-sur-Mer || 5 416 |- | 6 || Saint-André-de-la-Roche || 5 286 |- | 7 || Cap-de Ail || 4 877 |- | 8 || Tourrette-Levens || 4 731 |- | 9 || Levens || 4 709 |- | 10 || Drap || 4 297 |- | 11 || Beaulieu-sur-Mer || 3 762 |- | 12 || Sospel || 3 537 |} === Hydrografio === ==== Rivero Var ==== La rivero [[Var (rivero)|Var]] fontas en [[Estenc]], domgrupo de la komunumo [[Entraunes]], je {{unuo|1790|metroj}}, sude de la [[montpasejo Cayolle]] ({{unuo|2326|m}}) en [[Alpes-Maritimes]]. ==== Rivero Roya ==== La rivero [[Roya]] (okcitane Ròia) estas marborda rivero, kiu fontas en [[Francio]] en la [[montpasejo Tende]], en la departemento [[Alpes-Maritimes]] kaj aliras [[Mediteraneo]]n en [[Italio]] en [[Ventimiglia]]. Ĝia longo estas {{unuo|60|km}}, nur la dek kvin lastaj kilometroj situas en Italio, proksime de [[Ventimiglia]]. ==== Rivero Vésubie ==== Vésubie estas rivero de [[Alpes-Maritimes]], alfluanto al rivero [[Var (rivero)|Var]], kiu fontas je {{unuo|2665|m}} el la [[Lago Blanka (Mercantour)|Lago Blanka]]. ==== Rivero Tinée ==== Ĉefa alfluanto al Var maldekstra flanke, [[Tinée]] estas longa je 69,9 kilomètres. Ĝi fontas je {{unuo|2702|m}} norde de [[montaro Mercantour-Argentera]]. == Historio == === Alligo de Nico al Savojo === {{Ĉefartikolo|Alligo de Nico al Savojo}} [[Dosiero:Italia 1494-es.svg|eta|Mapo de [[Italio]] en 1494]] En 1380, la grafino [[Johana la 1-a (Napolo)|Johana la 1-a de Provenco]] (1348-1382) — pli konata kiel la ''reĝino Johana'' — sen infanoj, adoptis [[Ludoviko la 1-a (Napolo)|Ludovikon de Anĵuo]], la fraton de la reĝo de Francio [[Karlo la 5-a (Francio)|Karlo la 5-a]]. La kuzo de Ludoviko, la duko [[Karlo la 3-a (Napolo)|Karlo de Duras]] (aŭ Durazzo), gvidis tiam la [[Unuiĝo de Aix (1382-1387)|Unuiĝon de Aix]], la provencan partion kontraŭanĵuan, kaj murdis Johanan, kondukante al hereda milito, kiu finiĝos per la venko de la anĵua partio. Profitante la perturbojn, la grafo de Savojo [[Amedeo la 7-a|Amedeo la 7-a ''la Ruĝa'']], kiu deziras akiri aliron al la maro, traktis kun [[Johano Grimaldi de Bueil]]. Tiu-ĉi, barono de [[Beuil]], reganto de [[Nico]] kaj [[seneskalo]], volis elirigi el la suvereneco de la [[graflando Provenco]], sian orientan parton situantan maldekstre de la rivero [[Var (rivero)|Var]] kaj [[Estéron]]. Siaflanke, la grafo de Savojo opiniis ke la [[alligo de Nico al Savojo]] estis bona okazo por plivastigis siajn bienojn. Sub influo de Jean Grimaldi de Bueil, kiu regas la garnizonon de Nico, la nicanoj submetiĝis kaj akceptis sian novan suverenon laŭ la provencaj tradicioj. === Moderna epoko (15a - 18a jarcentoj) === [[Dosiero:Map of Italy (1402)-fr.png|eta|maldekstra|upright=1.3|Mapo de Norda Italio en 1402.]] En la 16-a jarcento, la reĝoj de Francio [[Karlo la 8-a (Francio)|Karlo la 8-a]], [[Ludoviko la 12-a (Francio)|Ludoviko la 12-a]] kaj [[Francisko la 1-a (Francio)|Francisko la 1-a]] kondukis militojn en Italio. En 1519, [[Karlo la 5-a (Sankta Romia Imperio)|Karlo la 5-a]] estis elektita imperiestro. La [[Karlo la 3-a (Burbono)|konestablo de Burbono]] perfidis la reĝon de Francio kaj alservis Karlon la 5-an, kiu nomumis lin generalo de siaj armeoj en la sudo. [[Karlo la 3-a (Savojo)|Karlo la 2-a de Savojo]], malgraŭ la traktato de Liono subskribita kun Francisko 1-a, la 10-an de septembro 1523, alianciĝis kun Karlo la 5-a. La 30-an de junio 1524, la trupoj, konsistantaj el {{unuo|22000|soldatoj}}, komandataj de la konestablo de Burbono atingis Nicon post transpaso de la montpasejo de Tende. La armeo transpasis la riveron Var, atingis [[Draguignan]]-n la 26-an de julio, kaj bivuakis antaŭ [[Marsejlo]] la 7-an de aŭgusto. La alveno de la trupoj komandataj de Francisko la 1-a kaj [[Anne de Montmorency]] devigis lin foriri el Marsejlo la 24-an de septembro, retranspasante la riveron Var la 29-an de septembro. La 10-an de oktobro, tiam la konestablo de Montmorency estis antaŭ Nico. Sed la konestablo pluiris por kuniĝi al la reĝo en Italio kie la kampanjo finiĝis per la [[Batalo de Pavio (1525)|batalo de Pavio]] kaj la malvenko de la francaj trupoj<ref>Pastro E. Tisserand, ''Histoire civile et religieuse de la cité de Nice et du département des Alpes-Maritimes'', Tomo 2-a, eld. "Librairies Visconti kaj Delbecchi", Nico, 1862 [http://books.google.fr/books?id=YiIFx8KaRFAC (Legi per interreto)]</ref>. [[Dosiero:Le comté de Nice et Oneille.jpg|eta|dekstra|La graflando de Nice en la maparo de [[Johannes Blaeu]] en 1664.]] En 1543, [[Sieĝo de Nico (1543)|Nico estis sieĝita]] de la francaj armeoj de [[Francisko (Burbono) (1519-1546)|grafo de Enghien]] kaj de la otomana ŝiparo de [[Kajradina Barbaroso]], la [[bejo de Tuniso]], rezulto de la alianco de [[Francisko la 1-a (Francio)|Francisko la 1-a]] kaj de [[Sulejmano la 1-a]] kontraŭ la imperiestro Karlo la 5-a. La urbo estis konkerita post dudek tagoj, sed sekve de la rezistado de la lastaj defendantoj de la kastelo, la ŝiparo foriris. Tamen, la milito inter Francio kaj Savojo redaŭris en la 17-a jarcento, kaj la graflando de Nico estis okupita de Francio de 1691 ĝis 1697 kaj de 1707 ĝis 1713. === Nuntempa epoko (19-a jarcento) === ==== 1-a aneksado al Francio ==== ==== Sardia resurtronigo ==== La graflando refariĝis, la 23-an de aprilo 1814, sub la regado de la reĝo de Sardio [[Viktoro Emanuelo la 1-a de Savojo|Viktoro Emanuelo la 1-a]] (1759-1824). [[Dosiero:Italy 1843.svg|eta|Mapo de [[Italio]] en 1843]] ==== Dua aneksado al Francio ==== {{Ĉefartikolo|Aneksado de la graflando de Nico al Francio}} En 1859, la [[Dua Franca Imperio|Dua Imperio de Francio]] kaj la [[Regno de Sardio]] subskribis aliancon por forpeli [[Aŭstrio]]n el Norda Italio, Francio tiam devus ricevi la graflandon de Nico rekompence pro sia helpo. La saman jaron, [[Napoleono la 3-a]] subskribis la traktaton de [[Villafranca di Verona]] kiu finis la kampanjon de Italio. Tamen, [[Veneto]] restis aŭstra, [[Britio]] kaj aliaj nacioj en Eŭropo, kontraŭis la [[aneksado de Savojo|aneksadon de Savojo]] kaj [[aneksado de la graflando de Nico al Francio|Nico al Francio]], same kiel [[Giuseppe Garibaldi]]. La 24-an de marto 1860, Napoleono la 3-a kaj [[Viktoro Emanuelo la 2-a (Italio)|Viktoro Emanuelo la 2-a]] subskribis la [[Traktato de Torino (1860)|traktaton de Torino]], kiu antaŭvidis la aneksadon de Nico al Francio interŝanĝe de helpo de Napoleono la 3-a kontraŭ aŭstroj kaj al Viktoro Emanuelo la 2-a en ties deziro unuigi Italion. == Kulturo == === Lingvoj === La [[lingvafrankao]] de la graflando de Nice estas variaĵo de la [[okcitana lingvo]] kaj konsistigas origine formon de la malnova [[provenca lingvo]], kun tamen [[Ligura lingvo (latinida)|ligura]] influo en la valo de la rivero [[Roya]]. La 22-an de septembro 1561, la duko de Savojo [[Emanuelo Filiberto de Savojo]] subskribis la [[edikto de Rivolio|edikton de Rivolio]] per kiu la [[latina lingvo]] estis anstataŭita per la [[itala lingvo]] kiel lingvo por la oficialaj aktoj<ref>Didier Large, «&nbsp;La situation linguistique dans le comté de Nice avant le rattachement à la France&nbsp;» [http://www.cg06.fr/cms/cg06/upload/decouvrir-les-am/fr/files/rr136-linguistique.pdf]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>{{,}}<ref>{{it}} ''Studi piemontesi'', Volumo 22-a, eld. "Centro studi piemontesi", 1993, [http://books.google.fr/books?ei=WNUmTJe1J9qVsQbC3tHFBA&ct=result&id=g5FoAAAAMAAJ&dq=editto+di+Rivoli+lingua+italiana&q=Rivoli+lingua+italiana+latino#search_anchor]</ref>. Tamen iuj komunumoj de la malantaŭa parto kiaj [[Puget-Théniers]] kaj [[Contes (Alpes-Maritimes)|Contes]] daŭre uzis la malnovan provencan lingvon por redakti siajn kontojn ĝis en la komenco de la 17-a jc<ref name="Viani">Adolphe Viani, «&nbsp;Quelques aspects socio-linguistiques des parlers du comté de Nice&nbsp;» en Jérôme Magail et Jean-Marc Giaume (dir.), ''Le comté de Nice : de la Savoie à l'Europe : identité, mémoire et devenir ; aktoj de la kolokvo de Nice ; 24a - 27a de aprilo 2002, ekspozicioj de la 15a de aprilo ĝis la 15a de majo 2002, eld. "Bibliothèque de l'université de Nice", Nice'', eld. "Serre Éditeur", 2006 {{ISBN|9782864104674}} paĝoj 149-150, [http://books.google.fr/books?id=E2Epm40AT_gC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false]</ref>. === Tradicioj === La danco la plej simbola de la graflando estas la [[farandolo]] kaj ties variaĵoj : ''brandi'', ''mourisca'' (aŭ mauresque), ''passa cariera'' ({{fr}} passe-rue). Knabinoj kaj knaboj dancis sur la stratoj kaj placoj, la tagon de la patrona festo de la vilaĝo, laŭ la sono de la [[fifro]] kaj de la [[tamburo]], kelkfoje de la [[violono]] aŭ de la [[vjelo]]. == Notoj kaj referencoj == === Notoj === {{Referencoj|group=note}} === Referencoj === {{Referencoj}} == Bibliografio == * Alain Ruggiero (dir.), ''Nouvelle histoire de Nice'', Tuluzo, eld. "Privat", 2006, 383 paĝoj. * [[Ralph Schor]] (dir.), ''Dictionnaire historique et biographique du comté de Nice'', Nico, eld. "Serre", 2002, 412 paĝoj. * Ralph Schor, Histoire du Comté de Nice en 100 dates, eld. "Alandis Éditions", 2007. * Jean-Pierre Fouchy, ''Et Nice devient le port de la Savoie'', eld. "Alandis Éditions", 2008, 258 paĝoj. * {{Citlibro|Titolo=L’orgue italien, Guide pratique por le Comté de Nice |Eldoninto=Art et Culture des Alpes-maritimes (ACAM), |Aŭtoro=Kolektivo, sub estrado de Michel Foussard, kunlabore kun Jean-Loup Fontana|volume=|titre volume=|langue= |Tago=19 |Monato=aprilo |Jaro=1990|Loko=Nice |Paĝoj=160 |ISBN=2-906700-09-6 |commentaire=Cahiers des Alpes-maritimes n°7 de la Conservation départemental du patrimoine, Presses de Imprimix Nice}} * Luc F. Thevenon, ''Frontières du comté de Nice: à la recherche des bornes perdues sur l'ancienne limite des royaumes de France et de Piémont-Sardaigne'', eld. "Serre édireur", Nico, 2005 {{ISBN|2-86410-429-6}} ; 135 paĝoj, [http://books.google.fr/books?id=eLaDzNMOgoAC&pg=PA13#v=onepage&q&f=false (Eltiraĵo)] * Anne Brogini, ''Entre France et Espagne, les crises dans le comté de Nice au 16e siècle'', paĝoj 1-6, eld. "Cahiers de la Méditerranée", 2007, N° 74 [http://cdlm.revues.org/2073?lang=en Legu per interreto] == Vidu ankaŭ == * [[Alpes-Maritimes]] * [[Listo de graflandoj de Francio]] * [[Nico]] * [[Provenco]] * [[Piemonto]] * [[Savojo]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.nicerendezvous.com Historio kaj kulturo de la graflando de Nico]. * [http://mtcn.free.fr Tradiciaj dancoj kaj muzikoj de la graflando de Nico]. * [http://bornes.frontieres.free.fr La malnovaj limŝtonoj de la graflando de Nico]. * [http://www.lecomtedenice.fr/index.html La graflando de Nico per bildoj] {{Ligiltabelo Historiaj provincoj de Francio}} [[Kategorio:Nico]] [[Kategorio:Historio de Italio]] [[Kategorio:Historio de Savojo]] [[Kategorio:Teritoria estiĝo de Francio]] [[Kategorio:Okcitana historio]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1380-1389]] [[Kategorio:Aperis en 1388]] [[Kategorio:Administraj unuoj malfonditaj en 1818]] a5b3us8s8eq355rnvhbc076dbzzpdjm 0 519825 9494190 9374023 2026-10-16T03:28:02Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494190 wikitext text/x-wiki <!--[[Dosiero:Robert Tournières 002.jpg|eta|Maupertuis kaj sia familio]]-->{{Informkesto sciencisto}} '''Pierre Louis Moreau de Maupertuis''', naskiĝinta en [[1698]]<ref>La preciza dato de la naskiĝo de Maupertuis estas nekonata sed la dato de lia bapto estis la [[28an de septembro]] 1698.</ref> ĉe [[Saint-Jouan-des-Guérets]] proksime de [[Saint-Malo]] kaj mortinta en [[Bazelo]] la [[27an de julio]] [[1759]], estis [[filozofo]], [[matematikisto]], [[fizikisto]], [[astronomo]] kaj [[naturalisto]] el [[Francio]] de la 17a kaj 18a jarcentoj kiu kontribuis elstare al la disvastigo de la teorioj de [[Isaac Newton|Newton]] ekster Anglio. Li iĝis [[musketisto]] sed poste abandonis tiun profesion por dediĉi sin al la [[matematiko]] kaj al naturaj sciencoj.[[Dosiero:PSM V64 D531 Pierre Louis Moreau de Maupertuis.png|eta|dekstra|200px|Maupertuis iĝis amanto de [[Émilie du Châtelet]] en 1734.]]Li estris ekspedicion al [[Sameio|Laplando]] en 1736-1737. == Ideo de lingvo internacia == Same kiel lia samtempulo Leibniz (1646-1716), li ankaŭ interesiĝis pri la ideo de konstruita internacia lingvo, ne nacia. Lia eseo (1740) "''Réflexions philosophiques sur l’origine des langues''" (Filozofiaj pripensoj pri la origino de la lingvoj) estas legebla en la malnova franca sur la retejo Gallica de la Nacia Biblioteko de Francio. En lia “''Dissertation sur les differents moyens dont les hommes se sont servis pour exprimer leurs idées''“ (Disertacio pri la apartaj rimedoj, kiujn uzis la homoj por esprimi siajn ideojn — 1756) sub ĉapitro XLV aperas kelkaj bazaj reguloj aŭ proponoj de tiu sciencisto por internacia lingvo, ekzistantaj en Esperanto — publikigita 131 jarojn poste, en 1887. Kaj Esperanto estos 131-jara en 2018. == Publikaĵoj == [[Dosiero:Maupertuis - Opere. Lettere e carteggi, 1760 - 1319774.jpg|eta|upright|''Lettres'']] [[Dosiero:Voltaire - Maupertuisiana, 1753 - BEIC 107002.jpg|eta|upright|[[Voltaire]], ''Maupertuisiana'', 1753]] Liaj ĉefaj verkoj estas la jenaj: * ''Discours sur la figure des astres'' (Paris, 1732). * ''La Figure de la Terre, déterminée par les Observations de Messieurs Maupertuis, Clairaut, Camus, Le Monnier & de M. l’Abbé Outhier, accompagnés de M. Celsius''. (Paris, 1738). * ''Discours sur la parallaxe de la Lune, pour perfectionner la Théorie de la Lune et celle de la Terre.'' (Paris, 1741). * ''Éléments de la géographie'' (Paris, 1742). * ''Lettre sur la comète de 1742'' (Paris, 1742). * ''Astronomie nautique ou élémens d’Astronomie, tant pour un observatoire fixe, que pour un observatoire mobile.'' (Paris, 1743, 1745 kaj 1746). * ''Ouvrages divers… Elemens de Géographie. Discours sur les différentes figures des Corps Célestes. Discours sur le Parallaxe de la Lune et Lettre sur la Comète'' (Amsterdam, 1744). * ''Vénus physique'' (Paris, 1745). * ''Essai de Philosophie morale''. (Berlin, 1749. Leyde, 1751 ; Jean-Max Liandier, L'Harmattan, Paris, 2010). * ''Essai de Cosmologie'' (Amsterdam, 1750. Leyde, 1751). * ''Dissertatio inauguralis metaphysica, de universali naturæ systemate, pro gradu doctoris habita'' (Erlangen, 1751). Publikigita laŭ la falsa nomo «Doctor Baumann». * ''Essai sur la formation de corps organisés'' (Paris - Berlin, 1754). Traduko de la ''Dissertatio'', publikigita ankaŭ ĉe la kompleta verkaro laŭ la titolo ''Système de la nature''. Liaj ''Œuvres'' estis publikigitaj en 1752 en [[Dresdeno]]; en 1756 kaj en 1768 en [[Liono]]. Kelkaj tekstoj en la reto * ''Voyage en Laponie'', [url=http://www.archive.org/stream/oeuvresdemdemau01maupgoog#page/n194/mode/2up] * ''Voyage au Cercle Pôlaire'', [http://www.archive.org/stream/oeuvresdemdemau01maupgoog#page/n102/mode/2up] * ''Sur le langage'', [url=https://web.archive.org/web/20150402165627/http://www.bookmine.org/memoirs/langage.html/{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}] == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * La Beaumelle, ''Vie de Maupertuis'', Paris, 1856. * Giorgio Tonelli, ''La pensée philosophique de Maupertuis. Son milieu et ses sources'', Edition posthume par Claudio Cesa, Hildesheim, Georg Olms, 1987. * Michel Valentin, ''Maupertuis : Un savant oublié'', La Découvrance, 1998. * Élisabeth Badinter, ''Les Passions intellectuelles – Désirs de gloire (1735-1751)'', Fayard, 1999. * Catherine Bousquet, Maupertuis : Corsaire de la pensée (1698-1759), Seuil, coll. « Science ouverte »,‎ 2013, 229 p. (ISBN 9782021076394) * David Beeson, ''Maupertuis : An Intellectual Biography'', Voltaire Foundation, Oxford, 1992. * Michel Onfray, ''Les Ultras des Lumières'', Contre-histoire de la philosophie, t.4, [[Grasset & Fasquelle]], 2007 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * ''Euler en défense de Maupertuis à propos du principe de la moindre action'' (1753), ĉe [http://www.bibnum.education.fr/physique/physique-math%C3%A9matique/sur-le-principe-de-la-moindre-action BibNum]. {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Francaj sciencistoj]] [[Kategorio:Membroj de la franca Akademio de Sciencoj]] iw4v13hienbngmhy1rb8k9ae2k8xp9u 0 521495 9494003 9124668 2026-10-15T16:06:45Z Sj1mor 12103 9494003 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''John Wilhelm Franz BENARY''' (naskiĝinta la [[2-a de majo]] [[1888]] en [[Erfurto]], mortinta en [[1955]] en [[Kalifornio]]) estis [[germanio|germana]] psikologo, eldonisto kaj komercisto.[[Dosiero:Wilhelm Benary um 1920.jpg|eta|Wilhelm Benary ĉ. la jaro 1920]] == Trejnado == Estante nevo de la fama [[Ernst Benary]] li frekventis la [[Evangelisches Ratsgymnasium Erfurt|erfurtan Konsilantargimnazion]], kie li trapasis la abiturientan ekzamenon en la 1907-a jaro. Post unu semestro da filozofistudoj ĉe la Universitato de [[Freiburg im Breisgau]] li soldatis kaj kontinuigis tiajn studojn en [[Vroclavo]]. Post restadoj en Vroclavo, Erfurto kaj Berlino li prezentis la unuan sportpsikologian disertaĵon de Germanio sub la titolo ''Die psychologische Theorie des Sports''. Lia doktoriginto estis [[William Stern]]. Sekvis post la doktoriĝo en 1913/14 stipendio en [[Londono]], poste li aranĝis en la domo gepatra en Erfurto privatan lernejon. En la Etnologia muzeo de [[Frankfurt am Main]] li prepariĝis ekde 1914 al ekspedicio al [[Nova Gvineo]], verŝajne instigite per la skribaĵoj ''Über das Denken der Naturvölker'' de [[Max Wertheimer]] kaj la kolekto de sudmaraĵoj de sia samurbano [[Wilhelm Knappe]]. Pro la militeksplodo Benary eksoldatis en Rusio kaj la intencita ekspedicio neniam okazis. En la menciita muzeo li konatiĝis kun la sekretariino Margot Isbert kiun li edzinigis en la jaro 1917-a en Hamburgo; naskiĝis al ili filino en 1921.<ref>http://nwda-db.wsulibs.wsu.edu/findaid/ark:/80444/xv45156</ref> == Scienca laborado == [[Dosiero:Benary Cross.svg|eta|Benary-kruco]] William Stern, kiu intertempe deĵoris en [[Hamburgo]] venigis Benari en 1917 en sian instituton por evoluigi atentkreskad-ekzamenojn por observantoj de flugmaŝinoj. Post la fino de la milito tiaj laboroj ĉesis sed Stern estis ebliginta al Benary regule publikadi. Krome Benary iĝis membro de la societo "Gesellschaft für experimentelle Psychologie" kaj partoprenis i.a. en 1921 ĉe la [[Marburg]]a kongreso. Tamen ne pretigis sin altlerneja kariero por li en la postmilita Hamburgo. De 1919-22 Benary laboris kiel volontulo ĉe la neŭrologo [[Kurt Goldstein]] esplorante kazojn de blindo por formoj. En 1922-23 li laboris ĉe la psikologia instituto de [[Wolfgang Köhler]] en Berlino, krome li regule verkis por la fakgazeto ''Psychologische Forschung''. Dum tiu ĉi fazo li ankaŭ kreis la t.n. Benary-krucon per kiu montritu ke same helaj surfacoj povus malsame aperi apartenante al diversaj objektoj. Konkludeblus tial ke kontrastodifino faratus ne nur per la [[retino]] sed ankaŭ per la [[kristalino]].<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.psy.de/downloads/doc/allgpsy1_wahrnehmung_jochen.doc |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-04-09 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20041026113644/http://www.psy.de/downloads/doc/allgpsy1_wahrnehmung_jochen.doc |arkivdato=2004-10-26 }}</ref> Konsistigas la Benary-krucon nigra kruco sur blanka fono. En per du krucbranĉoj formita angulo troviĝas griza triangulo. Sama griza triangulo estas parto de unu el la kructraboj. Ambaŭ trianguloj de du flankoj enkadrigatas per la nigra koloro de la kruco, tiel ke ilia malsimila percepto ne povas esti eksplikita per alta obstrukco. Ĉar unu triangulo donatas al pli hela fono kaj la alia al la nigra kruco, la ekster la kructraboj kuŝanta triangulo aperas kvazaŭ estus pli malhela ol la sur la trabo kuŝanta triangulo.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.sandralicher.de/Psycho/a1-goldstein.html |titolo=Abbildung des Benary-Kreuzes |alirdato=2015-04-09 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080926201230/http://www.sandralicher.de/Psycho/a1-goldstein.html |arkivdato=2008-09-26 }}</ref> == Eldonejo == En 1924 fondis Benary en [[Erlangen]] la eldonejojn "Weltkreis-Verlag" kaj "Verlag der philosophischen Akademie Erlangen". Fokusoj de la publicitaĵoj estis pri [[Immanuel Kant|novkantanismo]] kaj [[filozofio de lingvo]]. Sed oni ankaŭ eldonis aventurajn librojn. Inter la aŭtoroj, kies verkoj aperis ĉe Benary, nombriĝis i.a. [[Bertrand Russell]], [[Rudolf Carnap]], [[Moritz Schlick]] kaj [[Hans Cornelius]]. Aperis ankaŭ la skribaĵo ''Geschicklichkeit in Sport und Industrie'' de [[Tom Hatherley Pear]], en traduko de la edzino de Benary. Post bankroto Benary translokiĝis en 1927 Berlinon kaj daŭrigis la zorgon pri ambaŭ eldonejoj - sed nur post separiĝo de la ĝistiama kompaniano Friedrich Krische. En 1928 ambaŭ eldonejoj kunfandiĝis sub la nomo "Verlag Dr. Wilhelm Benary" aufgingen. En 1928 Benary eldonis la unuan memstaran verkon de [[Rudolf Arnheim]], ''Stimme von der Galerie''. == Laboro en la familia entrepreno == De 1929-30 Benary laboris kiel asistento ĉe la berlina universitato.<ref>Psychology Science, 1.1.2003, [http://www.highbeam.com/doc/1P3-574072561.html eltiraĵo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150924204605/http://www.highbeam.com/doc/1P3-574072561.html |date=2015-09-24 }}</ref> Poste li revenis en sian naskiĝurbon, kie li tenadis ankoraŭ ĝis 1932 kun la edzino la eldonejon kiu poste neniigitis. Li mem laboris en la familia entrepreno kiel afergvidanto de la firmao J. C. Schmidt, kiu kunlaboris kun la fama Benary-semaĵentrepreno. Laŭ la [[Nurenbergaj leĝoj]] Benary taksitis duonjuda kaj intencis elmigri [[Usono]]n sed retenitis per firmaaj interesoj en la patrujo. Mallonge antaŭ la fino de la [[Dua mondmilito]] li devis fari devigan laboron sed povis tre rapide hejmen reiri. En aprilo 1945 li iĝis prezidanto de la [[Ĉambro industria-komerca de Erfurto]]. Li restis en Erfurto ankaŭ post la potenctranspreno fare de [[Sovetio]] el la manoj de la liberigintaj usonanoj en julio 1945. La edzinon kaj la filinon Eva li jam estis sendinta sur bienon proksime de [[Fulda]]. Sed post la fuĝo de ĉiuj aliaj membroj de la Ĉambro li ankaŭ iris okcidenten kaj setlis kun la familianoj en [[Hannoversch Münden]] kie li helpis refondi la familian firmaon. == Lastaj jaroj en Usono == En 1952 la familiaj proprietaĵoj en [[Turingio]] krime iĝis stxata - kaj pli ol 100 jarojn daŭrinta sukcesa firmaa historio ĉesis. Estante 64 jara Wilhelm Benary elmigris Usonon kie li laboris en florentrepreno ĝis la elspezoj el la venditaj libroj de Margot Benary-Isbert permesis transloĝiĝon en Kalifornion. Wilhelm Benary mortis ne longe post la alveno en Kalifornio. En 2009 la [[Universitato de Erfurto]] subtenis sciencan projekton biografian pri Benary.<ref>http://www2.uni-erfurt.de/sport/seiten/forschung/forschung.html{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Verkoj (elekto) == * ''Die psychologische Theorie des Sports'', Berlin 1913 * ''Der Sport als Individual- und Sozialphänomen'', Berlin 1913 * ''Kurzer Bericht über Arbeiten zu Eignungsprüfungen für Flieger-Beobachter. I. Mitteilung'', in: ''Zeitschrift für angewandte Psychologie'' 15, 1919, S. 161-192 (mehrfach nachgedruckt) * ''Kurzer Bericht über Arbeiten zu Eignungsprüfungen für Flieger-Beobachter. II. Teil'', in: ''Zeitschrift für angewandte Psychologie'' 16, 1919, S. 250-307 (mehrfach nachgedruckt) * ''Psychologische Prüfungen der Berufseignung'', in: Frankfurter Zeitung, 13. März 1920 * ''Zur Frage der Methoden psychologischer Intelligenz- und Eignungsprüfungen'', in: ''Zeitschrift für angewandte Psychologie'' 17 (1/3), 1920, S. 110-133 * ''Psychologie und Medizin'', in: Frankfurter Zeitung, 19. März 1921 * ''Studien zur Untersuchung der Intelligenz bei einem Fall von Seelenblindheit'', in: ''Psychologische Forschung'' 2, 1922, S. 209-297 * ''Beobachtungen zu einem Experiment über Helligkeitskontrast'', in: ''Psychologische Forschung'' 5, 1924, S. 131-142 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.pabst-publishers.de/psychology-science/supp_04-2003/supp-IV-2003.pdf Court 2003] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160912193443/http://www.pabst-publishers.de/psychology-science/supp_04-2003/supp-IV-2003.pdf |date=2016-09-12 }} (PDF) * [http://www2.uni-erfurt.de/sport/seiten/forschung/forschung.html Projekto ĉe la erfurta altlernejo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150508071235/http://www2.uni-erfurt.de/sport/seiten/forschung/forschung.html |date=2015-05-08 }} == Literaturo == * Jürgen Court und Jan-Peters [sic!] Janssen, ''Wilhelm Benary (1888-1955). Leben und Werk'', Lengerich/Berlin/Bremen/Viernheim/Wien u. a. (Pabst) 2003, = Psychology Science 45, Suppl. 4 * Jürgen Court, ''Wilhelm Benary: Der Sport als Individual- und Sozialerscheinung (1913)'', in: Jürgen Court und Eckhard Meinberg (Hg.), ''Klassiker und Wegbereiter der Sportwissenschaft'', Stuttgart (Kohlhammer) 2006, ISBN 3-17-018616-7, S. 61-67 * Jürgen Court, ''Wilhelm Benary als Verleger der Gestaltpsychologie'', in: Gestalt Theory 2003, S. 307-317 == Piednotoj == {{Referencoj}} {{Vivtempo|benary, wilhelm}} [[Kategorio:Homoj rilataj al Erfurto]] [[Kategorio:Germanaj psikologoj]] [[Kategorio:Germanaj eldonistoj]] [[Kategorio:Viktimoj de komunismo]] 3vxqseztb2vc6gr5sk37hqwfl5e34c6 0 521575 9494361 9051304 2026-10-16T11:04:31Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494361 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo |regiono-ISO=DE-TH |tersituo =Malnova Vajmaro/Centra Vajmaro/Vajmaro |zomo=15 }} [[Dosiero:Weimar Stadtkirche Peter Pa.jpg|eta|Suda vido kun Herder-preĝejo kaj statuo de Herder]] [[Dosiero:Weimaraltar-1555-B.jpg|eta|La fama altarbildo "Krucumita Jesuo", sub la kruco staras i.a. Lutero kaj Cranach.]] La '''preĝejo Sanktaj Petro kaj Paŭlo''' (germane: ''St. Peter und Paul'', ''Herderkirche'') en [[Vajmaro]], Germanio, ankaŭ estas konata kiel Herder-preĝejo nomita por [[Johann Gottfried Herder]]. Ĝi estas la plej grava preĝejo de la urbo, kaj estas nomita ''Stadtkirche'' (urbopreĝejo), malfavore al la nobla ''Schloßkirche'' (kortegokapelo) ĉe ''[[Weimarer Stadtschloss]]''. Ĝi estas la eklezio de lutera paroĥo ekde 1525, post [[Reformacio]]. == Historio == La unua kirko estis konstruita sur la sama loko de 1245 ĝis 1249, sed detruita per fajro en 1299. Nur la fundamentoj restas. La dua konstruaĵo estis malŝance difektita en la urbofajro de 1424. La nunaj konstruaĵodatoj reen al la halopreĝejo en malfrua gotika stilo, estas inter 1498 kaj 1500 (komisiite de la [[Germana Kavalira Ordeno]]: pri ĝi memorigas enskribo ĉe la ekstera parto de la altarejo). La ĥorejo funkciis kiel la tombo de membroj de nobelaro de la [[Dinastio Wettin]] en la Ernestaj Duklandoj. La preĝejo estas [[martin Luther|luterana]] ekde 1524; la urbo ekposedis la preĝejon en 1513. Ĉar en la kuro de la tempo la spaco ne plu sufiĉis la preĝejo en 1735/45 komplete alikonstruitis, ricevis galeriojn, ŝtuparojn, novajn fenestrojn kaj pordojn. Mallonge antaŭ la fino de la [[Dua mondmilito]], la ejo estis grave difektita per bombado la 9-an de februaro 1945. La gablotegmento kaj la lignaj ornamaĵoj estis plejparte ruinigitaj, la ceteraj ŝtonaj volbaĵoj en la orientaj partoj kolapsis. La tuta interno estis dezertigita. La preĝejo denove estis malfermita post rekonstruo la 14-an de junio 1953. Dium tiuj ĉi restaŭradlaboroj eblis kelkparte reiri al pli malnovaj stiloj (ekz. al gotikstila halo). Helpis la rekonstruon mone i.a. ankaŭ [[Thomas Mann]]. La riparo kaj restarigo de la interno daŭris eĉ ĝis 1977. La tuto estas parto de la [[Monda heredaĵo de Unesko]] "Klasika Vajmaro", kune kun la apudaj Herder-domo kaj la Wilhelm-Ernst-gimnazio (ekde 1998). == Retablo de Cranach == La rimarkinda triptikobildo de la grandurbo estis komencita fare de [[Lucas Cranach la Maljuna]] en 1552/53, mallonge antaŭmorte, kaj kompletigitis en 1555 fare de lia filo [[Lucas Cranach la pli juna]]; novegaj esploroj konstatis tamen, ke la patro ne plu laboris kaj ke la verko tute estas de la filo. Ĝi estas konsiderita kiel gravega artaĵo de la 16-a jarcento en [[Saksio]] kaj [[Turingio]]. En 2014 ĝi finrestaŭritis. Troviĝas dekstre en la altarejo ankaŭ la t.n. "Lutera kesto" (germane: ''Lutherschrein''), triptiko kun tri imagoj de Lutero. Ne forgesindas la originala tomboslabo de Lucas Cranach la Maljuna; ĉe lia tombo antaŭ la [[preĝejo Sankta Jakobo (Weimar)|preĝejo Sankta Jakobo]] estas nur kopio. == Orgeno == La orgeno kun 53 registroj de hodiaŭ estis konstruita en 2000 fare de la orgenfaristo Wilhelm Sauer el [[Frankfurto ĉe Odro]] en la historia orgenfasado de 1812. Ĝi estas rekonstruo de la antaŭa organo, kiu estis konstruita en 1907 fare de Eberhard Friedrich Walcker ([[Ludwigsburg]]). Ĝi uzatas kiel koncertorgeno ekz. dum la festivalo "Thüringer Bachwochen". == Herder kaj la preĝejo == La konstruaĵo ofte estas nomita "Herderkirche" pro la fama teologo kaj filozofo Johann Gottfried Herder, kiu laboris de 1776 ĝis sia morto en 1803 kiel ĝenerala superintendanto. Li estis ŝatata predikisto. Li estas entombigita ene ĉe la enirejo kaj lia moto ornamas la tomboslabon: "Licht-Liebe-Leben / Lumo-Amo-Vivo". En 1807, la dukino [[Anna Amalia de Saksio-Vajmaro-Eisenach|Anna Amalia]], kiu honoris la filozofon, ankaŭ estis entombigita tie. La placo antaŭ la eklezio estis nomita por li post la starigo de Herder-monumento en 1850. La monumenton faris la munkena skulptisto Ludwig Schaller kaj muldis Ferdinand Miller en Munkeno. Malantaŭ la preĝejo estas la t.n. ''[[Herder-domo (Vajmaro)|Herder-domo]]'' kiu estis la ofica loĝejo de Herder. [[Goeto|Goethe]] peris tiun ĉi loĝejon al Herder - ambaŭ konis sin el komunaj [[strasburgo|strasburgaj]] jaroj - kiam li alvenis en la 1.10.1776 en Vajmaro. La unuajn jarojn Goethe ankaŭ estis kutimgasto; multis la gastrondoj tie ĉi, frekventis la domon ekz. [[Charlotte von Stein]], [[Charlotte von Kalb]], [[Christoph Martin Wieland]], [[Karl Ludwig von Knebel]] kaj [[Jean Paul]]. Tie ĉi skribitis multaj gravaj verkoj de Herder kiel ''Stimmen der Völker in Liedern'', ''Ideen zur Philosophie der Geschichte der Menschheit'', ''Cid''. Sed samloke ankaŭ la vivo de Herder pli kaj pli tristiĝis. Li estis nekontenta pri la sukceso de siaj ekleziaj reformoj, pri la efiko de siaj skribaĵoj. Amare li malsaniĝis kaj soleciĝis. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.ek-weimar.de/ Hejmpaĝo de la komunumo] * [https://web.archive.org/web/20141223204309/http://www.ek-weimar.de/dokumente/stadtkirche_weimar_kl.pdf Informoj pri la preĝejo ] * [http://www.monumente-online.de/05/02/streiflichter/101100100000001721.php Informoj sur monumente-online.de] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Preĝejoj en Vajmaro|Petrow]] [[Kategorio:Preĝejoj sub patroneco de Sanktaj Petro kaj Paŭlo|Weimar]] [[Kategorio:Preĝejoj sub patroneco de Sankta Petro|Weimar]] [[Kategorio:Preĝejoj sub patroneco de Sankta Paŭlo|Weimar]] [[Kategorio:Protestantismaj preĝejoj en Germanio|Weimar]] [[Kategorio:Mondaj heredaĵoj en Germanio]] lkby9so5vo01bvy3x3lbyn9mkxgut9j 0 521655 9494311 9158494 2026-10-16T09:52:04Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494311 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo |regiono-ISO=DE-TH |tersituo =Malnova Vajmaro/Centra Vajmaro/Vajmaro |zomo=15 }} [[Dosiero:Die Jakobskirche in Weimar.jpg|eta|Suda fronto de la preĝejo]] [[Dosiero:Weimar Jakobskirche Innenraum@20150928 01.JPG|eta|Interno]] La '''preĝejo Sankta Jakobo''' (germane: ''Jakobskirche'') en [[Vajmaro]], Germanujo, estas baroka konstruaĵo. En ĝi geedziĝis [[Johann Wolfgang von Goethe]] kaj [[Christiane Vulpius]]. La ĉirkaŭanta tombejo gastigas i.a. la tombojn de [[Lucas Cranach la Maljuna]], [[Martin Gottlieb Klauer]] kaj [[Friedrich Schiller]]. Arkitekto de la preĝejo estis i.a. [[Johann Mützel]] kaj Christian Richter. La altaron kun benanta Kristo en retora pozo estas verko de [[Peter Kaufmann]]. Ne forgesendas ke la kirko donis sian nomon al la tuta [[Jakoba antaŭurbo (Vajmaro)|Jakoba antaŭurbo]]. == Historio == [[Dosiero:Jakobskirche Weimar, Nordansicht.jpg|eta|Altareja kaj norda flanko de ekstere]] La nomon ricevis la preĝejo estante stacio de la jakoba [[katolika pilgrimado|pilgrimvojo]] ĝis [[Santiago de Compostela]]. La unua konstruaĵo estis jam en 1168 sur la Jakoba monteto. Kiam en la 13-a jarcento estiĝis ĉirkaŭfortikaĵo kompleta, la preĝejo restis ekstere de la muroj. En 1712 la kadukiĝinta ejo disfaligitis. En 1713 lia duka moŝto Vilhelmo Ernesto starigis ununavan barokan preĝejon. Post incendio tuŝinta ankaŭ la [[Weimarer Stadtschloss|Urban kastelon]] la Jakobo-preĝejo iĝis oficiala kortega preĝejo. Restaŭradlaboroj post la okupado de la trupoj de [[Napoleono Bonaparte]] akompanitis fare de la fama ĉefarkitekto [[Clemens Wenzeslaus Coudray]] kaj finfaritis en 1817. En la 19.10.1806 okazis en la sakristio la nuptoceremonioj de Goethe kaj Vulpius sub la gvidado de paroĥestro Christoph Wilhelm Günther. == Priskribo == En la masonitaĵo de la preĝejo troviĝas ŝtono kiu memorigas la konsekron de la unua kapelo el la 1168-a jaro. La interna aranĝo de la galerioj estas farita en [[klasikismo|klasikisma stilo]]. La de [[Martin Gottlieb Klauer]] ĉe la ĉefaltaro dezajnita figuro de "Kristo benanta" ege tipas por tio: kaj la vestaĵoj kaj la gestoj estas romiaj. Krome substrekas la enkadrigo per t.n. ''aedicula'' la modelliveradon de romia antikveco. Ene troviĝas la sarkofago de la angla pentristo [[Charles Gore]], kiu ja ankaŭ partoprenis la kulturajn rondojn de dukino [[Anna Amalia de Saksio-Vajmaro-Eisenach|Anna Amalia]] en [[Kastelo Tiefurt]]. Tuj nordoriente de ĉi tiu kirko troviĝas [[Feodora-hejmo]]. == Orgeno == Laŭdire ĉeestis la solenan ekfunkciigon de la orgeno en 1721 la geniulo [[Johann Sebastian Bach]] mem. La nuna orgeno konstruitis en 1977 fare de Gerhard Böhm el [[Gotha]]. La instrumento estas en la ĥorejo kaj havas 17 registrojn sur du klavaroj. La instrumento staras dekstre en la altarejo. La ludaj kaj registraj traktaĵoj estas mekanikaj.<ref>Informoj pri [http://www.organindex.de/index.php?title=Weimar,_Jakobskirche la orgeno]</ref> == Tombejo kaj sonoriloj == La tombejo hodiaŭ ne plu funkcias. Ĝin posteulis ekde 1818 la t.n. [[Historia tombejo vajmara]]. Tamen ĝi estas unu el la plej gravaj de tuta [[Turingio]]. Sur ĝi i.a. troviĝas la tomboj de [[Lucas Cranach la Maljuna]], [[Johann Karl August Musäus]], la pentristo [[Johann Friedrich Löber]] kaj de [[Christiane von Goethe]]. En la jaro 2007 oni malkovris en la planko de la preĝejo tomboslabon de dum la [[Tridekjara milito]] mortpafita [[Hans Melchior Marschall]]. Ĝi daŭre kuŝas ĉe la originala loko kaj videblas travitre. La unua tombo de [[Friedrich Schiller]] estis ĉe la kripto ''Kassengewölbe''.<ref>Pri la nomo kp. la artikolon pri [[Kasse-turo (Vajmaro)|Kasse-turo]].</ref> En la turo estas tri sonoriloj kun historia trabaro el ligno. La plej malnova mulditis en 1631 fare de la [[erfurto|erfurtanoj]] Hieronymus kaj Melchior Möhring; ili estis ĝis 1713 en la Kortega kapelo ĝis la anstataŭiĝo per alia [[preĝeja sonorilo|sonorilaro]] fare de [[Nicolaus Jonas Sorber]]. La iama turista loĝejo alireblas servante kiel bela belvedero. Rilate al sepultado: arkitekture interesis la t.n. [[kripto de Cranach]] kun 36 kadavroj. == Pastoro Erich Kranz == Kranz estis de 1977 ĝis 1994 paroĥestro de la komunumo jakoba. En aŭtuno 1989 li estis unu el la plej gravaj batalantoj por pli da libereco, antaŭ [[Turniĝo]]. Li krome deĵoris kiel porjunula pastoro por la tuta urbo. En 2013 li nomumitis pro tio honora civitano de Vajmaro. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.organindex.de/index.php?title=Weimar,_Jakobskirche Informoj pri la orgeno] * [https://web.archive.org/web/20150508044202/http://www.ek-weimar.de/kirchen/jakobskirche.html Informoj pri la preĝejo] * [http://www.baugeschichtsbuero.de/Jakob-Dateien/frame.htm La historio de la konstruo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141108212406/http://www.baugeschichtsbuero.de/Jakob-Dateien/frame.htm |date=2014-11-08 }} == Notoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Preĝejoj en Vajmaro|Jakobo]] [[Kategorio:Protestantismaj preĝejoj en Germanio]] [[Kategorio:Preĝejoj sub patroneco de Sankta Jakobo|Weimar]] qq6xnfl878lkozkcxe89d1d48sqvkin 0 525529 9494331 9278626 2026-10-16T10:09:13Z Sj1mor 12103 9494331 wikitext text/x-wiki {{Informkesto sciencisto |nomo = Hieronymus Brunschwig |dosiero =Kleines_Distillierbuch.jpg |priskribo de dosiero=germana alkemiisto, botanikisto kaj kirurgo |dato de naskiĝo =[[1450]] |loko de naskiĝo =[[Strasburgo]], {{Sankta Romia Imperio}} |dato de morto =[[1512]] |loko de morto =[[Strasburgo]], {{Sankta Romia Imperio}} |alma_mater = [[Universitato de Bolonjo ]]<br />[[Universitato de Padovo]]<br />[[Sorbono|Universitato de Parizo]] }} '''Hieronimo Brunsvigo''' ([[1450]]-[[1512]]) estis germana alkemiisto, botanikisto, apotekisto kaj kirurgo. Li notindiĝis pro siaj metodoj je traktado pri vundoj de fajrokugloj kaj pro siaj fruaj laboroj pri distiladoteknikoj<ref>Distilado estas fizika tekniko kaj procezo kie du aŭ pli da substancoj estas separitaj pere de frakcia varmigo.</ref>. Lia ĉefa "Liber de arte distillandi de simplicibus" estis tre influhava, ĉar ĝi estas unu el la plej antikvaj verkoj pri distilmetodoj. == Biografio == Li studis Medicinon en [[Universitato de Bolonjo|Bolonjo]], [[Universitato de Padovo|Padovo]] kaj [[Sorbono|Parizo]]. Post studi teknikojn pri kirurgio, Brunsvigo vaste vojaĝis tra [[Alzaco]], [[Ŝvabio]], [[Bavario]], [[Frankonio]], kaj [[Rejnlando]], ĝis [[Kolonjo]], praktikante kirurgion kaj akirante sperton en la preparado de kuraciloj, ĉefe rilate al distiltekniko. Brunsvigo neniam menciis siajn studojn sed li ĉiam diferencigis sian agadosferon el tiu de la kuracistoj. [[Dosiero:Distillation_by_Retort.png|350px|eta|maldekstra|<center>[[Alambiko]] por distilado</center>]] La verkaro de Brunsvigo rilatis ĉefe al anatomio, vundotraktadoj, apoteko, preparado de medicinaĵoj kaj medicinaj herboj. Germane verkitaj, ili unue celas la barbiro-kirurgojn, barbirojn, kaj kirurgojn. Tamen, liaj kirurgiaj tekstoj ankaŭ celas la laikojn. Ili elmontras grandan zorgon pri la medicina tradicio de Lanfranko de Milano (1250-1306), Vilhelmo de Saliceto ([[1210]]-[[1277]]), [[Guy de Chauliac|Gi de Ŝaŭliako]] ([[1300]]-[[1368]]), [[Henri de Mondeville]] ([[1260]]-[[1320]]), kaj pere de ili, la influoj de [[Galeno de Pergamono|Klaŭdo Galeno]] ([[121]]-[[216]]), [[Aviceno]] ([[980]]-[[1037]]), Johano Mezuo la maljuna (777-857), Abul-Kazimo (940-1013), ĉiuj ili menciitaj de Brunsvigo. Surbaze de siaj spertoj, Brunsvigo same kritikis ilian laboron. Dank'al sia profunda konado, kritika spirito kaj zorgaj notoj, lia "Cirurgia" (1497) estas malsimila ol tiu libroj de siaj germanparolaj antaŭuloj, tiel kiel Buch der Bündth-Ertznei (ca. 1460) de la empiriisto Heinrich von Pfalzpaint (1400-1465), aŭ la "Chirurgia Magistri Johannis Herbipolis" (1481) de Johano Ŝenko de Vircburgo<ref>[https://books.google.com.br/books?id=83WuBgAAQBAJ&pg=PA427&lpg=PA427&dq=Johann+Schenk+of+W%C3%BCrzburg&source=bl&ots=nFJMNM8yhs&sig=3b7X940s3mP8MvzXj3ywK7SGkBg&hl=pt-BR&sa=X&ei=KA5nVfTBE8eWNufogYgL&ved=0CEUQ6AEwCQ#v=onepage&q=Johann%20Schenk%20of%20W%C3%BCrzburg&f=false Aus der Vergangenheit der Universität Würzburg: Festschrift Zum 350 Jährigen ...], Max Buchner</ref>. En la traktado de vundoj, [[frakturo]]j, [[luksacio]]j, kaj en la [[trepanado]] kaj [[amputo]] li vaste uzis la tradiciajn metodojn. Aliflanke, en sia publikaĵo Anathomia (1497), li elmontris kelkan familiarecon pri dissekcado, kaj en sia traktaĵo pri la pesto "Liber pestilentialis de venenis epidemie" (1500), enhavas unu el la fruaj priskriboj de la [[sifiliso]]. == Graveco de distilo == Esploristoj tiel kiel Brunsvigo kondukis, per siaj libroj, la disvolviĝon pri la bazaj principoj de distilado. La distilaplikado per humidavojo al [[spico|spicaĵoj]] kaj aromataj drogoj rezultis en la produktado de esencoleoj, kie la odoro kaj gusto de la originala drogo troviĝas koncentritaj. Tiam disvolviĝis ideo pri la ebleco je drogoekstraktado kiel aktiva principo aŭ esenco, koncentriĝante ties kvalitojn kaj terapeŭtikan agadon, forigante la superfluajn komponaĵojn kaj pligrandigante ties farmakologiajn efektojn. == Elektita verkaro == {{Div col|cols = 3}} * Das buch der cirurgia: hantwirckung der wundarztny, unua eldono [[4-a de julio]] [[1497]]<ref>[https://books.google.com.br/books?id=aZIS9ufgPfAC&pg=PA12&dq=Hieronymus+Brunschwig+Das+buch+der+cirurgia&hl=pt-BR&sa=X&ei=hD9mVĉ0KqrksATw_4H4Bg&ved=0CBwQ6AEwAA#v=onepage&q=Hieronymus%20Brunschwig%20Das%20buch%20der%20cirurgia&f=false Fifteenth-Century Studies, Volume 35], Matthew Z. Heintzelman, Barbara I. Gusick, Martin W. Walsh</ref> * [https://books.google.com.br/books?id=Vu2CnQEACAAJ&dq=Hieronymus+Brunschwig&hl=pt-BR&sa=X&ei=dD1mVdHyFtCJsQS2ioHADQ&ved=0CDQQ6AEwAw The Book of Cirurgia], [[1497]] * [https://books.google.com.br/books?id=q4o6AAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=Hieronymus+Brunschwig&hl=pt-BR&sa=X&ei=dD1mVdHyFtCJsQS2ioHADQ&ved=0CF0Q6AEwCQ#v=onepage&q=Hieronymus%20Brunschwig&f=false Haußarzney-Büchlein], [[1497]] * "Anathomia ossium corporis humani", [[1497]] * Liber de arte distillandi de simplicibusm, [[1500]] * Liber pestilentialis de venenis epidemie. [[1500]] * De compositis, [[1500]] * Medicinarius, [[1505]] * [https://books.google.com.br/books?id=dLxynghonTgC&pg=PT349&dq=inauthor:%22Hieronymus+Brunschwig%22+De+Quinta+essentia&hl=pt-BR&sa=X&ei=rz5mVZuyEcĜsATZyoK4Bg&ved=0CDMQ6AEwAw#v=onepage&q=inauthor%3A%22Hieronymus%20Brunschwig%22%20De%20Quinta%20essentia&f=false Medicinarius: Das buch der Gesuntheit Liber de arte distillandi Simplicia et ...], [[1505]] * Apoteck für den gemainen Man (Strasburgo, [[1507]]) * [https://books.google.com.br/books?id=TwDMnVyFcTQC&pg=PT34&dq=inauthor:%22Hieronymus+Brunschwig%22+De+Quinta+essentia&hl=pt-BR&sa=X&ei=rz5mVZuyEcĜsATZyoK4Bg&ved=0CB0Q6AEwAA#v=onepage&q=inauthor%3A%22Hieronymus%20Brunschwig%22%20De%20Quinta%20essentia&f=false Liber de arte distilandi de Compositis], [[1512]] * [https://books.google.com.br/books?id=REc2gcigaM0C&printsec=frontcover&dq=inauthor:%22Hieronymus+Brunschwig%22&hl=pt-BR&sa=X&ei=cD5mVYeJM-2KsQSu9ICgDA&ved=0CDkQ6AEwBA#v=onepage&q&f=false Das Buch zu Distilieren die zusamen gethonen Ding : composita genant : durch ...], [[1532]] * Thesaurus pauperum oder Hausapotheke, [[1537]] * De vita libri tres de [[Marsilio Fiĉino]] * De Quinta essentia {{Div col end}} == Literaturo == * [https://books.google.com.br/books?id=wPA3AQAAMAAJ&q=Hieronymus+Brunschwig&dq=Hieronymus+Brunschwig&hl=pt-BR&sa=X&ei=dD1mVdHyFtCJsQS2ioHADQ&ved=0CCQQ6AEwAQ Book of Distillation] * [https://tools.wmflabs.org/persondata/p/Hieronymus_Brunschwig Personensuche] * [https://books.google.com.br/books?id=ABbCI7z4UwMC&pg=PA203&dq=Hieronymus+Brunschwig&hl=pt-BR&sa=X&ei=dD1mVdHyFtCJsQS2ioHADQ&ved=0CCsQ6AEwAg#v=onepage&q=Hieronymus%20Brunschwig&f=false Great Ideas in the History of Surgery], Leo M. Zimmerman, Ilza Veith * [http://www.worldcat.org/identities/lccn-n50-39898/ WorldCat Identities] * [https://de.wikisource.org/wiki/ADB:Brunschwig,_Hieronymus Allgemeine Deutsche Biographie] * [http://www.deutsche-biographie.de/pnd119238217.html Neue Deutsche Biographie] * [http://pt.ars-curandi.wikia.com/wiki/Hieronymus_Brunschwig Ars curandi] * [http://www.the-scientist.com/?articles.view/articleNo/30736/title/Medicinal-Alchemy--circa-1512/ The Scientist] * [https://books.google.com.br/books?id=hLxDnAMaUgQC&pg=PA126&lpg=PA126&dq=Hieronymus+Brunschwig+nndb&source=bl&ots=dganmCRqER&sig=JVYsYnXiBqeDw3uONC2kBMPgSHQ&hl=pt-BR&sa=X&ei=4khmVd65JeTasASv54Io&ved=0CDIQ6AEwAzgK#v=onepage&q=Hieronymus%20Brunschwig%20nndb&f=false The Four Horsemen of the Apocalypse: Religion, War, Famine and Death in ...], Andrew Cunningham, Ole Peter Grell * [http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-2830900683.html Encyclopedia.com] == Vidu ankaŭ == <center> <Gallery> Distillation_by_Retort.png|<center>[[Distilado]] Dioscorides01.jpg|<center>[[Dioskorido]]<br /><center>([[40]]-[[90]]) Galen_detail.jpg|<center>[[Galeno de Pergamono|Klaŭdo Galeno]]<br /><center>([[121]]-[[216]]) Zakariya_Razi_001.JPG|<center>[[Al-Razio]]<br /><center>([[854]]-[[925]]) Albucasis.gif|<center>[[Abul-Kazimo]]<br /><center>([[940]]-[[1013]]) Avicenna-miniatur.jpg|<center>[[Aviceno]]<br /><center>([[980]]-[[1037]]) Guglielmo_da_Saliceto.jpg|<center>[[Vilhelmo de Saliceto]]<br /><center>([[1210]]-[[1277]]) Nuremberg_Chronicle_f_224r_2.jpg|<center>[[Arnoldo de Vilanova]]<br /><center>([[1235]]-[[1311]]) GuyDeChaulhac.jpg|<center>[[Guy de Chauliac|Gi de Ŝaŭliako]]<br /><center>([[1300]]-[[1368]]) Zaccaria_in_the_temple_by_dghirlandaio.jpg|<center>[[Marsilio Fiĉino]]<br /><center>([[1433]]-[[1499]]) Gersdorff_p21v.jpg|<center>[[Hans von Gerdorff]]<br /><center>([[1455]]-[[1529]]) Duerer_brant.jpg|<center>[[Sebastian Brant]]<br /><center>([[1457]]-[[1521]]) Eucharius_R%C3%B6%C3%9Flin_Rosgarten_%C3%9Cberreichung.jpg|<center>[[Eucharius Rößlin, la maljuna|Eucharius Rößlin]]<br /><center>([[1470]]-[[1526]]) Roemer_285_Gr%C3%BCninger_Margt_1527.jpg|<center>[[Hans Grüninger]]<br /><center>([[1484]]-[[1528]]) Brunfels-1.png|<center>[[Otto Brunfels]]<br /><center>([[1488]]-[[1534]]) Hieronymus_Bock.jpg|<center>[[Hieronymus Bock|Hieronimo Boko]]<br /><center>([[1498]]-[[1554]]) Renaissance_C14_F%C3%BCllmaurer_Leonhart_Fuchs.jpg|<center>[[Leonhart Fuchs]]<br /><center>([[1501]]-[[1566]]) Adam_Lonicer04.jpg|<center>[[Adam Lonicer|Adamo Lonicero]]<br /><center>([[1528]]-[[1586]]) Hallerbause.jpg|<center>[[Albrecht von Haller]]<br /><center>([[1708]]-[[1777]]) August_Hirsch.png|<center>[[August Hirsch]]<br /><center>([[1817]]-[[1894]]) </Gallery> </Center> == Referencoj == {{Referencoj|3}} {{Portalo|Francio|Homoj|Kemio||}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Brunsvigo, Hieronimo}} {{Ĝermo|Biografio|Francio|alkemiisto|botanikisto}} [[Kategorio:Alkemiistoj]] [[Kategorio:Botanikistoj]] [[Kategorio:Kirurgoj]] [[Kategorio:Germanaj alkemiistoj]] [[Kategorio:Germanaj botanikistoj]] [[Kategorio:Germanaj kirurgoj]] btycr33otd1w0y33hrso3lp6nz6iwap 0 527809 9494178 8977440 2026-10-16T01:40:21Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494178 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=10% |-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<big><big>'''Perklorata acido'''</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Perchloric-acid-2D.png|150px|Perklorata acido]] |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Perchloric-acid-3D-balls.png|150px|Perklorata acido]] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |Alternativa(j) nomo(j) |- |colspan="2" style="text-align: center;" |Hidrogena perklorato |- ||[[Kemia formulo]]||'''|'''HClO₄''' |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/24247 24247] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.22669.html 22669] |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=7601-90-3 7601-90-3] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||senkolora senodora likvaĵo |- |[[Molmaso]]||100.46 g mol⁻¹ |- |[[Simplified molecular-input line-entry system|Smiles]]||OCl(=O)(=O)=O |- |[[Denseco]]||1.768 g/cm³ (likva) |- |[[Fandopunkto]]||{{GdC|−17}} ({{GdF|1}}; 256 K)<br />([[azeotropa]]) |- |[[Bolpunkto]]||{{GdC|203}} ({{GdF|397}}; 476 K) |- |[[Solvebleco]]||Akvo:Tute solvebla |- |[[Konstanto pri dissociigo de acidoj|Acideco (pKa)]]||-10 |- style="background: yellow; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da R-Deklaroj|Risko]]|| * [[Listo da R-Deklaroj#R5|R5]]<br /> * [[Listo da R-Deklaroj#R8|R8]]<br /> * [[Listo da R-Deklaroj#R35|R35]] |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]|| * [[Listo da S-Deklaroj#(S1/2)|(S1/2)]]<br /> * [[Listo da S-Deklaroj#S23|S23]]<br /> * [[Listo da S-Deklaroj#S36|S36]]<br /> * [[Listo da S-Deklaroj#S45|S45]] |- style="background: yellow; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|F|C}}{{Danĝerosimboloj|O|E}} |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|'''GHS etikedigo de kemiaĵoj''']]<ref>[http://www.sigmaaldrich.com/catalog/product/aldrich/311421?lang=pt&region=BR&gclid=CJ7fhZSUytQCFUVZhgoduuwNKw Sigma Aldrich]</ref><ref>[https://www.carlroth.com/downloads/sdb/en/H/SDB_HN61_MT_EN.pdf Carl Roth] {{404|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo-piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|03|05}}{{GHS Piktogramo|07|08}} </center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Damaĝo |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|271|290|302|314|373}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|210|220|260|280|303+361+353|304|305+351+338|310|340|371+380+375}} |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br />({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Perklorata acido''' aŭ '''HClO₄''' estas [[kloro|klora]] [[oksigeno|oksoacido]], substanco oleeca kaj senkolora, solvebla en akvo kaj akrodora. La kloro de la perklorata acido prezentas [[Oksidiĝa nombro|oksidastato]] +7. En koncentriĝoj pli altaj ol 72% ĝi facile eksplodas, tiamaniere ke ĝi malfacile estigeblas pura, do, ĝi estas komercita laŭ ĝia akva solvaĵo maksimume kun koncentriĝo 70%. La perklorata acido estas unubaza acido: <font color=green> <center> <big> '''HClO₄ • H₂O → [H₃O]⁺ + [ClO₄]⁻''' </big> </center> </font color=green> Koncentriĝoj pli altaj ol 70% iom post iom okazas formiĝo de "perklorata anhidrido" Cl₂O₇, kaj sekve oni konstatas eksplododanĝeron per la reakcio: <font color=green> <center> <big> '''3 HClO₄ → [H₃O]⁺ + [ClO₄]⁻ + Cl₂O₇''' </big> </center> </font color=green> Kune kun akvo la perklorata acido formas [[azeotropa miksaĵo|azeotropan miksaĵon]] bolanta je {{GdC|203}}, en kiu ĉeestas koncentriĝon je 28.4%. Sub ĉi-kondiĉo la acido restas sendifine stabila kaj komerce disponeblas. Ĝiaj solvaĵoj estas [[higroskopio|higroskopaj]], t. e., la solvaĵoj konstante diluiĝos per absorbado de la akvo el la atmosfero, kiam ili ne estas firme enfermita. Ĝi estas [[forto de acido|forta acido]] kiam komparata al [[sulfata acido]] kaj [[nitrata acido]]. Ĝi estas superacido, sed ne tiel forta kiel la acido de [[Johannes Nicolaus Brønsted|Brønsted]]-Lowry, tiel kiel la fluoroantimona acido aŭ HFSbF₅. == Laboratoria preparado == La diluita acido estas preparebla per distiliĝo de solvaĵo enhavanta "perkloraton" kun [[sulfata acido]] koncentrita. <font color=green> <center> <big> '''NaClO₄ + H₂SO₄ → NaHSO₄ + HClO₄''' </big> </center> </font color=green> Laŭ simila metodo, "baria perklorato" reakcias kun [[sulfata acido]] diluita por precipiti [[Bario|barian sulfaton]], kaj lasante nur perkloratan acidon en la solvaĵo: <font color=green> <center> <big> '''Ba(ClO₄)₂ + H₂SO₄ → BaSO₄ _{[[Precipitaĵo|(prec.)]]} + 2HClO₄''' </big> </center> </font color=green> == Industria produktado == Industrie la perklorata acido estas produktebla miksante [[nitrata acido|nitratan acidon]] kun "amonia perklorato". La reakcio estigas nitrozan oksidon aŭ N₂O kaj perklorata acido pro sinsekva reakcio de la amonia jono. <font color=green> <center> <big> '''HNO₃ + NH₄ClO₄ → N₂O + 2 H₂O + HClO₄''' </big> </center> </font color=green> Ĝi estas sintezebla, samkiel ĉiuj perkloratoj, per elektrokemia oksidigo de la klorataj jonoj en acida medio kun aldono de sulfata acido en ĝiaj ĉeloj. Ĝia formulo estas deduktebla, kaj same ĝi produkteblas, per senpera procezo, sen la uzo de ĝiaj saloj, per la uzo de anoda oksidado de klora solvaĵo kun [[Platino|platina elektrodo]]. == Proprecoj == Anhidra perklorata acido estas malstabila oleeca likvaĵo en [[meditemperaturo]]. Ĝi estigas almenaŭ kvin hidratoj, pluraj el ili estis kristalografie karakterizitaj. Ĉi-tiuj solidoj konsistas je perklorata anjono ligita pere de [[Hidrogena ligo|hidrogenaj ligoj]] al nukleoj de la akvo aŭ H₃O⁺. Perklorata acido estigas azeotropan miksaĵon kun akvo, prezentante koncentriĝon ĉirkaŭ 72.5%. Ĉi-formo de la acido estas sendifine stabila kaj komerce disponebla. Senhidratigo de la perklorata acido produktas la anhidridon duklora sepoksido, kiuj estas multe pli danĝera. <font color=green> <center> <big> '''2 HClO₄ + P₄O₁₀ → Cl₂O₇ + "H₂P₄O₁₁"''' </big> </center> </font color=green> == Uzoj == Perklorata acido estas ĉefe produktita kiel antaŭanto de la "amonia perklorato", uzata kiel [[brulaĵo|raketa fuelo]]. La kresko de la raketa industrio kondukis al produktadopliigo de perklorata acido. Pluraj milionoj da kilogramoj ĉiujare produktiĝas. Perklorata acido estas unu el la plej uzataj materialoj por gravurado de [[Likvokristala ekrano|likvokristalaj ekranoj]] kaj kritikaj elektronikaj aplikaĵoj samkiel ercoekstraktado krom ekskluzivaj proprecoj pri analiza kemio. Ĝi same estas utila komponaĵo por [[kromo|kromiogravurado]]. Perklorata acido estas malforte nukleofila. Aliaj acidoj, kiuj malforte reakcias kun propraj anjonoj, tiel kiel "fuoroborata acido" kaj "sesfluorofosfata acido" povas suferi hidrolizon, dum la perklorata acido ne. Malgraŭ la damaĝoj asociitaj al la eksplodemeco de ĝiaj saloj, la acido estas preferebla en kelkaj sintezoj. Pro la samaj motivoj, ĝi estas utila eluanto<ref>[https://books.google.com.br/books?id=pVbq62q1qGIC&pg=PA24&dq=chromatography+eluent&hl=en&sa=X&ei=EV2LVfnXL4mTyASrkzo&ved=0CCMQ6AEwAQ#v=onepage&q=chromatography%20eluent&f=false Eluanto] estas kemiaĵo uzata por ekstrakti materialon el alia substanco per lavado kun solvaĵo.</ref> uzata en joninterŝanĝo-kromatografio<ref>[https://books.google.com.br/books?id=wa_zBwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Ion+chromatography&hl=en&sa=X&ei=8VyLVbThNoatyQTBp4-ADw&ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&q=Ion%20chromatography&f=false Joninterŝanĝo-kromatografio] estas procezo kiu permesas apartigon de jonoj kaj polaraj molekuloj surbaze de ilia afineco kun la jona interŝanĝanto.</ref>. == Sekureco == Pro ĝiaj fortaj oksidigaj proprecoj, perklorata acido submetiĝas al vasta regularo. Ĝi forte reakcias kun metaloj (ekz. [[aluminio]]) kaj organika materio (ligno, plastaĵoj). En la 20-a de februaro, 1947, en Los Angeles, Kalifornio, 17 homoj mortis kaj 150 vundiĝis kiam banujo, enhavanta pli ol mil litroj da perklorata acido 75% kaj 25% da "acetata anhidrido" en volumo, eksplodis. La fabriko, 25 aliaj konstruaĵoj kaj 40 aŭtoj estis detruitaj kaj 250 apudaj domoj estis damaĝitaj. La banjuo estis uzata por meblarfabrikado kun aluminia elektrodeponiĝo. Krom tio, organikaj komponaĵoj estis aldonitaj al la trovarmigita banujo, kiam fera krado estis anstataŭita de alia kovrita per "celuloza acetobuterato"<ref>[https://books.google.com.br/books?id=Owuv-c9L_IMC&pg=PA193&dq=cellulose+acetobutyrate&hl=en&sa=X&ei=OWOLVfCEN4OEyQSsiJmYAg&ved=0CCoQ6AEwAg#v=onepage&q=cellulose%20acetobutyrate&f=false Celuloza acetobuterato] estas celuloza estero kun malalta viskozeco derivita de la [[buterata acido]].</ref>. Post kelkaj minutoj la banujo eksplodis. == Mineralaj acidoj == {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="4" align="center" |-style="background: green; color: white" |colspan="8" style="text-align: center;"|<big><big>'''Halogenidaj acidoj'''</big></big> |- |HF||[[Fluorida acido]]||HCl||[[Klorida acido]]||HBr||[[Bromida acido]]||HI||[[Jodida acido]] |- |HFO||[[Hipofluorita acido]]||HClO||[[Hipoklorita acido]]||HBrO||[[Hipobromita acido]]||HIO||[[Hipojodita acido]] |- |HFO₂||[[Fluorita acido]]||HClO₂||[[Klorita acido]]||HBrO₂||[[Bromita acido]]||HIO₂||[[Jodita acido]] |- |HFO₃||[[Fluorata acido]]||HClO₃||[[Klorata acido]]||HBrO₃||[[Bromata acido]]||HIO₃||[[Jodata acido]] |- |HFO₄||[[Perfluorata acido]]||HClO₄||[[Perklorata acido]]||HbrO₄||[[Perbromata acido]]||HIO₄||[[Perjodata acido]] |} == Literaturo == {{Div col|cols = 3}} * [http://www.sigmaaldrich.com/catalog/product/sial/244252?lang=pt&region=BR Sigma Aldrich]{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.youtube.com/watch?v=WpSdhF_in5w Youtube] * [http://encyclopedia.kids.net.au/page/pe/Perchloric_acid Encyclopedia.kids.net] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160215173613/http://encyclopedia.kids.net.au/page/pe/Perchloric_acid |date=2016-02-15 }} * [http://chempedia.info/info/115892/ ChemPedia]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://books.google.com.br/books?id=Owuv-c9L_IMC&pg=PA790&lpg=PA790&dq=perchloric+acid+encyclopedia&source=bl&ots=zXr-rfQd8&sig=BGBCkuKSOF71NtpO9mwxLlPhIWo&hl=pt-BR&sa=X&ei=FSaLVbO3BMP2-AHPHIAw&ved=0CCYQ6AEwATgU#v=onepage&q=perchloric%20acid%20encyclopedia&f=false Concise Encyclopedia Chemistry], Mary Eagleson * [https://books.google.com.br/books?id=yZ786vEild0C&pg=PA70&dq=perchloric+acid+encyclopedia&hl=pt-BR&sa=X&ei=ZDKLVfLeNcHFsAWĴZqIDg&ved=0CCQQ6AEwAQ#v=onepage&q=perchloric%20acid%20encyclopedia&f=false Encyclopedia of the Alkaline Earth Compounds], Richard C. Ropp * [https://books.google.com.br/books?id=t4jjBwAAQBAJ&pg=PA1664&dq=perchloric+acid+encyclopedia&hl=pt-BR&sa=X&ei=ZDKLVfLeNcHFsAWĴZqIDg&ved=0CDQQ6AEwAw#v=onepage&q=perchloric%20acid%20encyclopedia&f=false Van Nostrand’s Scientific Encyclopedia], Douglas M. Considine,Glenn D. Considine * [https://books.google.com.br/books?id=dEnbcGW44RYC&pg=PT6047&dq=perchloric+acid+encyclopedia&hl=pt-BR&sa=X&ei=ZDKLVfLeNcHFsAWĴZqIDg&ved=0CEQQ6AEwBQ#v=onepage&q=perchloric%20acid%20encyclopedia&f=false Encyclopedia of Toxicology], Bruce Anderson, Ann de Peyster, Shayne C. Gad, P.J. Bert Hakkinen, Michael Kamrin, Betty Locey, Harihara M. Mehendale, Carey Pope,Lee Shugart * [https://books.google.com.br/books?id=qpukFBjtCrAC&pg=PA1075&dq=perchloric+acid+encyclopedia&hl=pt-BR&sa=X&ei=ZDKLVfLeNcHFsAWĴZqIDg&ved=0CFgQ6AEwCA#v=onepage&q=perchloric%20acid%20encyclopedia&f=false Polymeric Materials Encyclopedia, Twelve Volume Set], Joseph C. Salamone * [https://books.google.com.br/books?id=ViOMjoLKB1gC&pg=PA34&dq=perchloric+acid+chemistry&hl=pt-BR&sa=X&ei=zzOLVZTZBonZtQXfi4DAAw&ved=0CDIQ6AEwAw#v=onepage&q=perchloric%20acid%20chemistry&f=false A Manual for the Chemical Analysis of Metals] * [https://books.google.com.br/books?id=gjfSBwAAQBAJ&pg=PA10&dq=perchloric+acid+chemistry&hl=pt-BR&sa=X&ei=zzOLVZTZBonZtQXfi4DAAw&ved=0CEEQ6AEwBQ#v=onepage&q=perchloric%20acid%20chemistry&f=false Perchlorate in the Environment], Edward Todd Urbansky * [https://books.google.com.br/books?id=0HlOCJNQf6kC&pg=PA108&dq=perchloric+acid+chemistry&hl=pt-BR&sa=X&ei=zzOLVZTZBonZtQXfi4DAAw&ved=0CEgQ6AEwBg#v=onepage&q=perchloric%20acid%20chemistry&f=false Environmental Forensics], Ronald E. Hester, Roy M. Harrison, Royal Society of Chemistry (Great Britain) * [https://books.google.com.br/books?id=oTDpBwAAQBAJ&pg=PA95&dq=perchloric+acid+chemistry&hl=pt-BR&sa=X&ei=zzOLVZTZBonZtQXfi4DAAw&ved=0CFIQ6AEwBw#v=onepage&q=perchloric%20acid%20chemistry&f=false Chemistry: An Industry-Based Introduction with CD-ROM], John Kenkel, Paul B. Kelter, David S. Hage * [https://books.google.com.br/books?id=P3nyl66NcF4C&pg=PA51&dq=perchloric+acid+chemistry&hl=pt-BR&sa=X&ei=zzOLVZTZBonZtQXfi4DAAw&ved=0CFwQ6AEwCA#v=onepage&q=perchloric%20acid%20chemistry&f=false Practical Pharmaceutical Chemistry - I], Dr. A. V. Kasture, Dr. S. G. Wadodkar, Mr. S. B. Gokhale * [https://books.google.com.br/books?id=-CRRJBVv5d0C&pg=PA124&dq=perchloric+acid+chemistry&hl=pt-BR&sa=X&ei=zzOLVZTZBonZtQXfi4DAAw&ved=0CGUQ6AEwCQ#v=onepage&q=perchloric%20acid%20chemistry&f=false A Comprehensive Guide to the Hazardous Properties of Chemical Substances], Pradyot Patnaik {{Div col end}} == Vidu ankaŭ == <center> <Gallery> Erlenmeyer_flask_hg.jpg|<center>[[Georges-Simon Sérullas]]<br /><center>([[1774]]-[[1832]]) Humphry davy.jpg|<center>[[Humphry Davy]]<br /><center>([[1778]]-[[1829]]) Gaylussac.jpg|<center>[[Louis Joseph Gay-Lussac|Gay-Lussac]]<br /><center>([[1778]]-[[1850]]) Eilhard_Mitscherlich.jpg|<center>[[Eilhard Mitscherlich]]<br /><center>([[1794]]-[[1863]]) </Gallery> </Center> == Referencoj == {{Referencoj|3}} {{Portalo|Kemio}} {{Projektoj}} {{Ĝermo|Kemio|Kemiaĵo}} [[Kategorio:Neorganikaj acidoj|K]] [[Kategorio:Hidrogenaj kombinaĵoj|K]] [[Kategorio:Kloraj kombinaĵoj]] 8su9bfaadqcf4du01x8k9lgrbno24mf 0 529823 9494213 9383748 2026-10-16T06:40:17Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494213 wikitext text/x-wiki {{Informkesto ponto |latitudo={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} | ŝanĝebla mapo = Usono Kalifornio/Usono |regiono-ISO=US-CA |zomo=11 }} [[Dosiero:Bay bridge sf.JPG|eta|dekstra|250px|Vido de la ponto el la konstruaĵo de Bank of America.]] La '''Ponto San Francisco – Oakland Bay''' aŭ '''Ponto San Francisko – Golfo Oakland''' aŭ en [[angla]] ''San Francisco–Oakland Bay Bridge'' (konata surloke kiel la '''Golfa Ponto''', ''Bay Bridge'') estas komplekso de pontoj kiuj [[spano|spanas]] super la [[Golfo de San-Francisko]] en [[Kalifornio]]. Kiel parto de la aŭtoŝoseo Interstate 80 kaj de la rekta ŝoseo inter [[San Francisco]] kaj [[Oakland (Kalifornio)|Oakland]], ĝi eltenas ĉirkaŭ 240,000 vehiklojn tage en siaj du niveloj.<ref>"Welcome to the Traffic Data Branch - 2012AADT link". California Department of Transportation. [http://traffic-counts.dot.ca.gov/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080304094226/http://traffic-counts.dot.ca.gov/ |date=2008-03-04 }} Konsultita la 21a de julio 2015.</ref><ref>"Bridge Facts San Francisco-Oakland Bay Bridge". Bay Area Toll Authority, 43.4 million toll-paid vehicles (86.8 million trips) annually. 2013. [http://bata.mtc.ca.gov/bridges/sf-oak-bay.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130921060342/http://bata.mtc.ca.gov/bridges/sf-oak-bay.htm |date=2013-09-21 }} Konsultita la 21a de julio 2015.</ref> Ĝi havas unu el la plej longaj [[spano]]j de [[pendoponto]]j en [[Usono]]. Tiu [[pagoponto]] estis planita jam en la epoko de la [[Kalifornia deliro pri oro]], sed ties konstruado ne ekis ĝis 1933. Desegnita de [[Charles H. Purcell]],<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm?ID=s0000262|titolo=San Francisco Oakland Bay Bridge (West)|alirdato=2008-08-08|dato=2006-05-12|verko=Structurae|eldoninto=Nicolas Janberg}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm?ID=s0000564|titolo=San Francisco Oakland Bay Bridge (East)|alirdato=2008-08-08|dato=2007-02-28|verko=Structurae|eldoninto=Nicolas Janberg}}</ref> kaj konstruita de la entrepreno American Bridge Company, ĝi malfermiĝis en la [[12a de novembro]] 1936, ses monatojn antaŭ la [[Golden-Gate-Ponto]]. Ĝi origine eltenis aŭtotrafikon en sia supra nivelo, kaj kamionojn kaj trajnojn en la malsupra, sed post la fermo de la linioj de [[publika transporto]] de la sistemo nome ''Key System'', ankaŭ la malsupra nivelo estis konvertita al ŝosea trafiko. En 1986 la ponto estis neoficiale dediĉita al [[James Rolph]].<ref name=unofficial>{{Citaĵo el libro|url=http://www.dot.ca.gov/hq/tsip/hseb/products/Named_Freeways.pdf|titolo=2008 Named Freeways, Highways, Structures and Other Appurtenances in California|persona nomo=CalTrans|dato=Januaro 2009|eldoninto=California Department of Transportation|paĝo=41}}</ref> La ponto havas du sekciojn de proksimuma sama longo; la plej malnova okcidenta sekcio, oficiale konata kiel ponto Willie L. Brown Jr., konektas la urbon San Francisco kun la insulo [[Yerba Buena]] kaj la plej nova nenomita orienta sekcio konektas la insulon al Oakland. La ponto Willie Brown (okcidenta spano) estas duobla [[pendoponto]] kun du niveloj, la okcidentena trafiko estas eltenata en la supra nivelo kaj la orientena en la malsupra nivelo. Origine, la plej longa spano de la origina orienta sekcio estis [[kantilevra ponto]]. En 1989 dum [[tertremo]] de Loma Prieta, sekcio de la orientspana supra nivelo falis sur la malsupra nivelo kaj la ponto estis fermita dum unu monato. La rekonstruado de la orienta sekcio de la ponto kiel [[digvojo]] konektanta kun memankrita [[pendoponto]] ekis en 2002; la nova ponto malfermiĝis en la 2a de septembro 2013, kun registrita kosto de ĉirkaŭ 6,5 mil milionoj da dolaroj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://abcnews.go.com/US/wireStory/64b-sf-oakland-bay-bridge-opens-traffic-20139554|titolo=First Cars Cross SF-Oakland Bay Bridge's New Span|alirdato=3a de Septembro 2013|eldoninto=ABC News}}</ref> Malkiel la okcidenta spano kaj la origina orienta spano, la nova orienta spano estas ununivela kun orientena kaj okcidentena linioj en ĉiu flanko kio faras ĝin la plej larĝan ponton en la mondo, laŭ la ''[[Guinness-libro de rekordoj]]'',<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://www.dot.ca.gov/hq/paffairs/news/pressrel/14pr095.htm|titolo=San Francisco-Oakland Bay Bridge wins Excellence in Structural Engineering honor|dato=2014-09-15|eldoninto=California Department of Transportation|verkaĵo=Press releases}}</ref> je 2014. == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * {{Citaĵo el la reto|url=http://www.caltrans.ca.gov/baybridge/MainSpanReportDraftDec10.1230.pdf|titolo=Findings and Recommendation For Completion of the Main Span of the San Francisco–Oakland Bay Bridge East Span Seismic Safety Project|alirdato=2008-07-13|dato=2004-12-08|formato=PDF|verko=Toll Bridge Seismic Retrofit Program|eldoninto=California Department of Transportation|arkivurl=https://web.archive.org/web/20080625112206/http://www.caltrans.ca.gov/baybridge/MainSpanReportDraftDec10.1230.pdf|arkivdato=2008-06-25}} * Petroski, Henry. (1995). ''Engineers of Dreams: Great Bridge Builders and the Spanning of America''. New York: Alfred A. Knopf. ISBN 0-679-43939-0. * Reisner, Marc (1999). ''A Dangerous Place: California's Unsettling Fate.'' Penguin Books. * [http://www.dot.ca.gov/dist4/eastspans/index.html San Francisco-Oakland Bay Bridge East Span Seismic Safety Project]. Konsultita la 24an de Aŭgusto, 2005. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.youtube.com/watch?v=l9UwBf-HZ_4&feature=related Building the San Francisco–Oakland Bay Bridge (1937 documentary)] United States Steel, filmodokumento pri la konstruado de la Bay Bridge (YouTube video 17&nbsp;minutoj). * [http://www.baybridgeinfo.org/ baybridgeinfo.org] Retejo de Caltrans pri nuna konstruado en la ponto. * [http://www.dot.ca.gov/hq/esc/tollbridge/SFOBB/Sfobb.html California Department of Transportation (Caltrans), oficiala retejo de Bay Bridge] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121007060954/http://www.dot.ca.gov/hq/esc/tollbridge/SFOBB/Sfobb.html |date=2012-10-07 }} * [http://books.google.com/books?id=9ycDAAAAMBAJ&pg=PA25&dq=Popular+Science+motor+gun+boat&hl=en&ei=HTLuTPyyFsOOnwe36dH2Cg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CEUQ6AEwBg#v=onepage&q=Popular%20Science%20motor%20gun%20boat&f=true "San Francisco To Have World's Greatest Bridge", March 1931, Popular Science] * [http://books.google.com/books?id=QuIDAAAAMBAJ&pg=RA1-PA11&dq=Popular+Mechanics+1931+curtiss&hl=en&ei=Nij_TMTzG43InAeavtDBCw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CCkQ6AEwAjgK#v=onepage&q=Popular%20Mechanics%201931%20curtiss&f=true "The Titan Of Bridges", January 1933, Popular Mechanics] * [http://books.google.com/books?id=dyYDAAAAMBAJ&pg=PA42&dq=popular+science+radio+control+battleship&source=bl&ots=GnoxyFokYd&sig=IGDRZvOgur-ICmgnx7Hz_kSBpes&hl=en&ei=UdZ2Tv6lJ6Hj0QHT_tm4CA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CE4Q6AEwBjgK#v=onepage&q&f=true "Giant Switchboard Controls Lights on Longest Bridge" ''Popular Mechanics'', January 1937] * [http://www.sfmuseum.net/hist9/mcgloin.html "Symphonies in Steel: Bay Bridge and the Golden Gate"] at The Virtual Museum of the City of San Francisco * {{cite web |url=http://www.newbaybridge.org/ |title=New Bay Bridge |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070819061750/http://www.newbaybridge.org/ |archivedate=2007-08-19 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-07-21 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070819061750/http://www.newbaybridge.org/ |arkivdato=2007-08-19 |accessdate=2015-07-21 }} * [http://www.oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/tf4h4nb6gf/ Construction Photographs of the San Francisco-Oakland Bay Bridge, 1931-1936, The Bancroft Library] * [http://www.liveleak.com/view?i=5db_1236982604 Film of the building] of the San Francisco–Oakland Bay Bridge. * [http://www.historicbridges.org/california/baybridge/ca1352.pdf HAER CA-32 (scanned)] Historic American Engineering Record (SFOBB), history to 1999, 322 pages. * [http://www.batolls.info/bridges/san_francisco_oakland_bay_bridge.html Live Toll Prices for San Francisco–Oakland Bay Bridge] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141216201747/http://www.batolls.info/bridges/san_francisco_oakland_bay_bridge.html |date=2014-12-16 }} * [http://www.youtube.com/watch?v=GDUIYZKlknk EarthCam San Francisco-Oakland Bay Bridge Construction time-lapse] * [http://photogrammar.yale.edu/records/index.php?record=fsa2000002798/PP Lower Deck Rail and Roadway Off Ramps, 1939, Dorothea Lange photo] * {{Citaĵo el novaĵo|url=http://www.sfweekly.com/2004-03-17/news/a-bridge-too-weak/|titolo=A Bridge Too Weak?|alirdato=2010-09-10|aŭtoro=Russell, Ron|dato=2004-03-17|verkaĵo=SF Weekly}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Pontoj en Usono]] [[Kategorio:Kalifornio]] [[Kategorio:Oakland]] pf7srkq40iuyzsxru3hbv4lien9cc5k 0 531515 9494329 9481744 2026-10-16T10:08:57Z Sj1mor 12103 9494329 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="4" align="right" width=30% |-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<big><big>'''Dunatria inozinato'''</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Disodium_inosinate.png|200px]] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Kemia strukturo de la<br>Dunatria inozinato''' |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>'''C₁₀H₁₁N₄Na₂O₈P'''</center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=4691-65-0 4691-65-0] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.19594.html 19594] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/20819 20819] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||Senkoloraj aŭ blankaj kristaloj |- |[[Molmaso]]||392.17 g mol⁻¹ |- |[[Fandopunkto]]||{{GdC|175}} |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo de R-Deklaroj|Risko]]||[[Listo de R-Deklaroj#R23/24/25|R23/24/25]] [[Listo de R-Deklaroj#R36/37/38|R36/37/38]] |- |[[Listo de S-Deklaroj|Sekureco]]||[[Listo de S-Deklaroj#S22|S22]] [[Listo de S-Deklaroj#S26|S26]] [[Listo de S-Deklaroj#S36|S36]] [[Listo de S-Deklaroj#S45|S45]] |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|T|Xi}} |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|'''GHS etikedigo de kemiaĵoj''']]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Disodium_5_-inosinate#section=Safety-and-Hazards |titolo=PubChem |alirdato=2017-06-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20170703082911/https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Disodium_5_-inosinate#section=Safety-and-Hazards |arkivdato=2017-07-03}}</ref> |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo-piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|08}}</center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Averto |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|361|373}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|201|202|260|281|308+313|405|501}} |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br>({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Dunatria inozinato''', '''inozinato de dunatrio''' aŭ <big>'''C₁₀H₁₁N₄Na₂O₈P'''</big> estas organika dunatria salo el "inozinata acido", uzata kiel [[Dieta suplemento|nutro-aldonaĵo]] (E631) kaj ofte trovata en rapidofaraj makaronio, frititaj terpomoj kaj gamo da aliaj manĝetoj. Tiu kombinaĵo estas stabila sed neakoridgebla kun fortaj oksidigagentoj. == Uzo kiel nutro-aldonaĵo == Dunatria inozinato uzatas kiel gustiga plibonigilo kune kun [[ununatria glutamato]] por krei la guston de [[umamo]]. Kune kun [[dunatria guanilato]], ĝi aldonatas al nutraĵoj, sed ununatria glutamato laŭŝajne forestas, eble pro tio ke [[glutamata acido]] estas provizita kiel parto de alia ingredienco aŭ nature okazas en aliaj produktoj tiel kiel tomatoj, parmezana fromaĝo aŭ [[gisto]]ekstraktaĵoj. == Origino == Dunatria inozinato ĝenerale derivatas el viando aŭ fiŝo. Kvankam ĝi kutime estas ne-vegetara produkto, ĝi prepareblas el [[tapioko|tapioka amido]] sen ajna bestoprodukto partoprenante en ĝia manufakturado. La produktanto povas provizi informojn pri la origino kaj kelkfoje ĝi estas identigita kiel "vegetara" en listoj da ingrediencoj kiam produktita elde plantofontoj. == Toksologio kaj sekureco == En [[Usono]] la averaĝa konsumo de [[ribonuklea acido|ribonukleotidoj]] estas 4&nbsp;mg potage, kompare al 2 g potage de la nature okazantaj [[purino]]j. Raportoj de la FDA komitato ne trovis evidentaĵojn pri kancerogeneco, teratogeneco aŭ adversaj efektoj pri reproduktiĝo. En 2004, dunatria inozinato estis forigita el la listo de nutro-aldonaĵoj fare de Komisio pri Nutro-kodekso<ref>[https://books.google.com.br/books?id=Yj4EKS91wvgC&pg=PA80&dq=%27disodium+inosinate%22+Codex+Alimentarius&hl=en&sa=X&ved=0CB0Q6AEwAGoVChMI9KSfxvOzxwIVCguQCh05cwg1#v=onepage&q='disodium%20inosinate%22%20Codex%20Alimentarius&f=false Codex Alimentarius: Cereals, Pulses, Legumes and Vegetable Proteins], Food and Agriculture Organization of the United Nations, Joint FAO/WHO Food Standards Programme</ref>, tamen, ĝi ankoraŭ listiĝas en la lasta listo de la jaro 2009. == Literaturo == * [http://whatisthatingredient.com/ingredient.php?id=150 What is that ingredient?] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160304195955/http://whatisthatingredient.com/ingredient.php?id=150 |date=2016-03-04 }} * [http://www.chemicalbook.com/ChemicalProductProperty_EN_CB2775715.htm Chemical Book] * [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0309174012000484 ScienceDirect] * [http://healthybliss.net/the-truth-in-food-labeling-food-additives-to-avoid-hidden-sources-of-msg/ Healthy Bliss] * [https://books.google.com.br/books?id=Fvm-sqd90-oC&pg=PA559&dq=disodium+inosinate&hl=en&sa=X&ved=0CCsQ6AEwAmoVChMI-u-h-OuzxwIVhSKQCh04ZAhZ#v=onepage&q=disodium%20inosinate&f=false Food Additives in Europe 2000] * [https://books.google.com.br/books?id=FF3SqSf8c_EC&pg=PA129&dq=disodium+inosinate&hl=en&sa=X&ved=0CC8Q6AEwA2oVChMI-u-h-OuzxwIVhSKQCh04ZAhZ#v=onepage&q=disodium%20inosinate&f=false The Nutrition and Health Dictionary], Percy Russell, Anita Williams * [https://books.google.com.br/books?id=vxtxWneRBN4C&pg=PA895&dq=disodium+inosinate&hl=en&sa=X&ved=0CDYQ6AEwBGoVChMI-u-h-OuzxwIVhSKQCh04ZAhZ#v=onepage&q=disodium%20inosinate&f=false Encyclopedia of Food and Color Additives, Volume 1], George A. Burdock {{Neorganikaj saloj de natrio}} {{Organikaj saloj de natrio}} == Referencoj == {{referencoj|3}} {{Portalo|Kemio}} {{ĝermo|kemio}} [[Kategorio:Natriaj kombinaĵoj]] [[Kategorio:Nutro-aldonaĵoj]] 6k0abolvpjchu1bnggr4mdb3mwm089c 0 532461 9494306 9428099 2026-10-16T09:41:53Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494306 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo |regiono-ISO=DE-TH | tersituo = |zomo=15 }} [[Dosiero:Thueringen-Seebergen-Kirche-innen-3.jpg|eta|Interno]] '''Preĝejo Sankta Georgo''' (germane: ''Georgskirche'') estas belega protestanta kirko situanta en la centro de [[Seebergen]], [[Germanio]]. == Historio == Jam de malproksime videblas la 40 metrojn alta preĝejoturo kun okangula spajro. La konstruaĵo mem tute el surloka sabloŝtono faritis. La distrikta ĉefurbo [[Gotha]] troviĝas nur 7 km okcidente de la loko, kiu situas ĉepiede de la monteto Großer Seeberg kaj menciitis unuafoje en 1240 en dokumento de la grafo Heinrich von [[Kastelo Schwarzburg|Schwarzburg]]. Tamen la vilaĝo ĝis 1823 ne apartenis al Gotha sed ad la Duklando [[Schwarzburg-Rudolstadt]]. == Priskribo == La inter 1511 kaj 1587 konstruita preĝejo kerne estis defendo-preĝejo. Ties karaktero ekkoneblas facile per la ĉirkaŭbaraĵo de la pereinta tombejo (kun kelke da belaj tomboŝtonoj el la 17-a/18-a jarcentoj) kaj per ĉirkaŭanta defendogalerio de la turo. Multaj dum la preĝeja novkonstruo reŭzitaj brikoj konkludigas onin je romanika antaŭula preĝejo. En la interno oni admiru la bildojn sur du galerioj kaj ambono kun scenoj el la Malnova kaj la Nova Testamento respektive de la evangeliistoj. Pentris ĉion la pentristo Michael Käseweis. Li faris la 65 tabulojn de intensa kolorigeco per gluaj koloroj en la jaro 1625-a. Restaŭro de ili faritis inter 1995-99. Specialaĵo de tiu ĉi preĝejo estas orgeno de [[Ernst Ludwig Hesse]] el la jaro 1822. La orgenkonstrumajstro el [[Dachwig]] nombriĝis inter la plej gravaj de sia fako en tuta [[Turingio]]. Por Seebergen li produktis instrumenton de sono elstara, de prilaborado perfekta kaj de artmetiaj formoj - [[marketro]]j kaj plakaĵoj ĉe la klavaro kaj alie - neĉiutage spekteblaj. == Literaturo == Sparkassen-Kulturstiftung Hessen-Thüringen (eld.): ''Kulturelle Entdeckungen. Thüringen. Band 3'', 2010, ISBN 978-3-7954-2461-9, p. 220 == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat|Sankt-Georg-Kirche (Seebergen)}} * [https://web.archive.org/web/20151031072744/http://www.kirchenkreis-gotha.de/kirchenkreis/pfarrstellen/seebergen/seebergen/ Hejmpaĝo eklezikomunuma] [[Kategorio:Distrikto Gotha]] [[Kategorio:Preĝejoj sub patroneco de Sankta Georgo|Seebergen]] [[Kategorio:Kristanaj preĝejoj en Germanio]] [[Kategorio:Protestantismaj preĝejoj en Germanio|Seebergen]] nqdnpal63286hm3yediijmnrbr6l03k 0 532524 9494052 9272786 2026-10-15T16:44:55Z Sj1mor 12103 9494052 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo |regiono-ISO=DE-TH | tersituo = |zomo=15 }} [[Dosiero:Kirche Griesheim.JPG|eta|Evangelia preĝejo en Griesheim]] [[Dosiero:Griesheim Kircheninneres.JPG|eta|Interno]] La '''Kirko Mario Magdaleno''' estas belega protestantisma preĝejo situanta en la Griesheim, kvartalo urba de [[Stadtilm]], [[Germanio]]. Ĝi estas unu el la plej malnovaj en tuta [[Turingio]]. == Historio == Proksime de la iama kavalirbieno troviĝas altebenaĵe ĉe la okcidenta vilaĝorando romanika preĝejo. Kontraŭe al aliaj romanikaj halokirkoj en la regiono ĝi havis ekde la komenco ne nur unu sed du portalojn, norde kaj sude. Tiu ĉi apartaĵo kaj la relative riĉa ornamo de la timpanoj kaj vandoj atestas la gravecon de tiu ĉi kirko: ja, ĝi estis la privata kirko de la en la vilaĝo rezidinta Dinastio Griesheim. La suda portalo estas pli bela ol la norda. Ĝian timpanon dividas kolono sur atika bazo kaj kuba kapitelo kaj havas plurajn rozojn. Okcidente de la portalo, ĉe la alteco de la soklo, estas reliefa ŝtono kun duona figuro de viro kiu tenas sin ĉe du ringoj. Ĉe la sudokcidenta angulo de la kirko estas t.n. "Blecker", vizaĝo-masko kun eltirita lango. Pluraj belaj tomboŝtonoj troviĝas ĉirkaŭ la kirko. == Interno == Poste la romanika kirko ofte alikonstruitis. Dum la malfrugotika epoko faritis anstataŭ la apsido ĥorpoligono kaj en 1673 instalitis duobla galerio. Restoj de la romanika origino videblas ankoraŭ ĉe la triumfa arko. Gotika estas sakramenteja niĉo kaj grupo de [[Krucumo de Jesuo|tri krucumitoj]]. Ĝi datumas de post 1475 kaj estas nun parto de la altaro baroka. == Eksa kastelo == Sur la nun malplena plataĵo malantaŭ la preĝeja muro estis ĝis sia barbara malkonstruo en 1949 granda baroka kastelo, kiu dum jarcentoj karakterizis la silueton de la komunumo. Respondecis pri tiu agadaĉo la [[sovetio|sovetaj]] administradantoj en [[GDR]]. Temis pri [[Kastelo Griesheim]]. == Literaturo == Sparkassen-Kulturstiftung Hessen-Thüringen (eld.): ''Kulturelle Entdeckungen. Thüringen. Band 3'', 2010, ISBN 978-3-7954-2461-9, p.&nbsp;124-125 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://www.griesheim.net/magdalena Informoj pri la kirko kun multaj bildoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20191127192718/https://www.griesheim.net/magdalena |date=2019-11-27 }} [[Kategorio:Distrikto Ilm]] [[Kategorio:Preĝejoj sub patroneco de Mario Magdaleno|griesheim]] [[Kategorio:Kristanaj preĝejoj en Germanio|griesheim]] [[Kategorio:Protestantismaj preĝejoj en Germanio|griesheim]] ld45t8kj0ksfthrg7adoyz6fjhw6trv 0 533579 9494033 8920289 2026-10-15T16:31:02Z Sj1mor 12103 9494033 wikitext text/x-wiki {{Informkesto monto |nomo= Blättersberg |foto= 180829-Blaettersberg-02.jpg |priskibo-foto = rigardo el la direkto [[Edenkoben]] okcidenten al la norda kupolo de la monto Bättersbergs; antaŭe la [[Villa Ludwigshöhe]] |latitudo= 49.2756 |longitudo= 8.0651 |regiono-ISO=DE-RP |alteco= 613.2 |situo= apud [[Rhodt unter Rietburg]]; [[distrikto Südliche Weinstraße]], [[Rejnlando-Palatinato]], [[Germanio]] |montaro = [[Haardt (Palatinato)|Haardt]], [[Palatinata arbaro]] }} [[Dosiero:2013 Pfälzerwald 352 Blättersberg.JPG|eta|rigardo de [[Burrweiler]] nordnordokcidenten a la suda kupolo]] La monto '''Blättersberg''' apud [[Rhodt unter Rietburg]] en la [[Rejnlando-Palatinato|rejnlando-palatinata]] [[distrikto Südliche Weinstraße]] estas 613,2 m alta monto de la [[Palatinata arbaro]]. La monto havas nordan (alteco 613,2 m) kaj sudan kupolon (alteco 606,0 m). Sur la suda kupolo staras la elrigardturo [[Ludwigsturm (Blättersberg)|Ludwigsturm]]. == Geografio == === Situo === La monto situas en la [[Haardt (Palatinato)|Haardt]], la oriento montetarĉeno de la Palatinata arbaro, kaj tie en la [[Naturparko Pfälzerwald]]. ĝia pinto estas 3 km okcidentnordokcidente de [[Rhodt unter Rietburg]]. 4,5 km okcidentsud okcidente estas [[Edenkoben]] kaj 1,6 km nordokcidente la vilaĝo [[Weyher in der Pfalz]]. Norde estas la valo de Edenkoben kun la rivereto [[Triefenbach]] kaj sude estas la valo de la rivereto [[Modenbach]]. Sur la orienta flanko de la monto fontas la [[Leißelgraben]]. Orienta sprono de la norda kupolo nomiĝas [[Spitzbergel]] (alteco 324,7 m ). == Konstruaĵoj == === Ludwigsturm === Sur la suda kupolo staras la en 1883 konstruita elrigardturo [[Ludwigsturm (Blättersberg)|Ludwigsturm]]. De 15m alta turo oni povas vidi al sudoriento ĝis [[Badener Höhe]] kaj [[Hornisgrinde]] en la [[Nigra Arbaro]], al sudokcidento ĝis la [[regna burgo Trifels]], en okcidento ĝis [[Frankenweide]] kun [[Weißenberg]] ([[Luitpoldturm]]) kaj [[Hortenkopf]] (dissendoanteno), al nordokcidento ĝis [[Kesselberg (Haardt)|Kesselberg]] kaj al nordnordoriento ĝis la [[Kalmit]]. Sur la orientnordorienta flanko de la monto troviĝas piede de la monto la kastelo [[Villa Ludwigshöhe]]. == Bildgalerio == <gallery> dosiero:2012 Pfälzerwald 525 Blättersberg ji.jpg|rigardo de [[Maikammer]] dosiero:Rietburg2.jpg|sur la [[Rietburg]] dosiero:180624-Villa Ludwigshöhe-01.jpg|[[Villa Ludwigshöhe]] dosiero:Ludwigsturm 01.jpg|[[Ludwigsturm (Blättersberg)|Ludwigsturm]] </gallery> == Vidu ankaŭ == [[Listo de montoj en Rejnland-Palatinato]] <!-- == Referencoj == {{Referencoj}} --> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.wandere.net/station.php?station=9001 Blättersberg] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131104050144/http://www.wandere.net/station.php?station=9001 |date=2013-11-04 }}, Wanderführer, auf wandere.net * [http://www.lverma.rlp.de/freizeit/wandern/blaettersberg.html Rund um den Blättersberg] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090515200912/http://www.lverma.rlp.de/freizeit/wandern/blaettersberg.html |date=2009-05-15 }}, auf lverma.rlp.de [[Kategorio:Montoj en Palatinata arbaro]] [[Kategorio:Montoj en Rejnlando-Palatinato]] lq1ep3fz9gpwxx9zjf9yehgx1odc5zc 0 534345 9494344 7265403 2026-10-16T10:30:36Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494344 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Nikolauskirche Aurachkirchen.JPG|eta|Nikolauskirche Aurachkirchen]] [[Dosiero:Nikolauskirche Aurachkirchen altar.jpg|eta|Nikolauskirche Aurachkirchen - altarejo]] La '''Kirko Sankta Nikolao''' (germane: ''Nikolauskirche'', ''Römerkirche'') troviĝas en Aurachkirchen, vilaĝoparto de [[Ohlsdorf]], [[Distrikto Gmunden]]. Ĝi estas unu el la plej bone konserviĝintaj romanikaj preĝejoj de [[Aŭstrio]]. ==Historio== "Konstruite kiel romia gvatturo en la jaro 9 a.K." - tiel legeblis ĝis la granda restaŭrado en&nbsp;1968 sur la suda muro. El pluretaĝa turo laŭdire estiĝus romanika konstruaĵo ĉ. el la jaro 1140. La romanika halo pligrandigitis - kio konkludeblas el la formo de la volbaĵo - je la fino de la 15-a jarcento per la malfrugotika ĥorejo. Tion atestas ankaŭ la malkovrita jarenskribo "1472". La interno havas plurajn altvaloraĵojn! La du statuoj de Sankta Barbaro kaj Sankta Katarino estas malfrugotikaj (ĉ. 1500) kaj la grupo de [[Anna Triopa]] estas laŭtradicio el la ateliero de Lienhart Astl (ĉ. 1520). Ankaŭ la granda triumfarka kruco datumas de tiam. Barokaj ĉefaltaro kaj ambono kompletigas bele la internon. Post la restaŭradlaboroj de 1968 oni sukcesis unuigi la gotikan altarejon kaj la romanikan navon al impona tuto. Pro bonega akustiko la kirko ankaŭ uzatas kiel koncertejo. Alia apartaĵo estas la t.n. Merovida sonorilo, ĉar oni iam pensis ke teksto sur la sonorilo estus el al tempo de la [[Merovidoj]]. La latinlingva teksto estas enigmo ĝis hodiaŭ. Verŝajne la sonorilo estas tamen "nur" el la 13-a jarcento. ==Eksteraj ligiloj== *[https://web.archive.org/web/20160304192242/http://www.bergfex.at/sommer/ohlsdorf/highlights/8418-die-roemerkirche-aurachkirchen/ Informoj sur turista retpaĝaro] *[http://dioezese-linzold.at/redsys/index.php?page_new=427019 Hejmpaĝo de la komunumo]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kategorio:Preĝejoj sub patroneco de Sankta Nikolao|Aurachkirchen]] [[Kategorio:Kristanaj preĝejoj en Aŭstrio]] dizgw0ww6vd2sq8ps3wf66pj3oh1nce 0 536914 9494129 9177691 2026-10-15T20:26:12Z Ziv 215355 ([[c:GR|GR]]) [[File:Flag of the Kingdom of Sardinia.svg]] → [[File:War ensign of the Savoyard States (1783-1802).svg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr. 9494129 wikitext text/x-wiki {{Informkesto pereinta ŝtato | nomo = Duklando de Parmo | origina nomo = {{l-it|Ducato di Parma}} | jaro de estiĝo = 1545 | jaro de pereo = 1802 | jaro de estiĝo 2 = 1814 | jaro de pereo 2 = 1860 | pli antaŭ = | antaŭ 1 = Duklando de Milano | antaŭ 1 flago = Flag of the Duchy of Milan (1450).svg | pli post = | post 1 = Regno de Sardio | post 1 flago = War ensign of the Savoyard States (1783-1802).svg | post 2 = Itala reĝlando | post 2 flago = Flag of Italy (1861-1946).svg | larĝeco de la 1-a kolumno = | flago = Flag of the Duchy of Parma.svg | artikolo pri la flago = | flago grandeco = 100px | blazono = Ducal Coat of Arms of Parma (1748-1802).svg | artikolo pri la blazono = | blazonpriskribo = | blazono grandeco = 100px | kadro blazono = | mapo = DuchyofParma.png | mapo grandeco = | mapo noto = La duklando de Parmo kaj Piaĉenco (verde) | ĉefurbo = [[Parmo]] | areo = | areo noto = | la plej alta punkto = | la plej alta punkto noto = | la plej longa rivero = | la plej longa rivero noto = | nombro de loĝantoj = | nombro de loĝantoj noto = | lingvoj = [[Itala lingvo|itala]], [[emilia-romanja]] | nacieca konsisto = | religio = [[romkatolikismo]] | ŝtata formo = [[monarĥio]] ([[duklando]]) | patrina lando = [[Sankta Romia Imperio]] | monunuo = Parma liro | estiĝo = apartiĝo el la [[duklando de Milano]] | pereo = [[Unuiĝo de Italio]] | evt1 = Traktato de Aĥeno | evt1 dato = {{dato|24|4|1748}} | evt2 = sub administrade de [[Unua Franca Imperio]] | evt2 dato = 1802 | evt3 = formale aneksita de Francio | evt3 dato = 1808 | evt4 = restarigita per la [[Viena Kongreso]] | evt4 dato = {{dato|11|4|1814}} | estroA titolo = | estroA1 = | estroA1 dato = }} La '''duklando de Parmo''' estis historia lando ĉirkaŭ la urbo [[Parmo]], situanta en la nord-okcidento de hodiaŭa [[Italio]], kiu ekzistis de 1545 ĝis 1860. Ĝi estis kreita per apartigo el la [[duklando de Milano]] kaj donita kiel feŭdaĵo al Pier Luigi Farnese (1503-1547), [[nelegitima filo]] de papo [[Paŭlo la 3-a]] (1468-1549). Lia filo Ottavio Farnese (1524-1586) ankaŭ ricevis la urbon [[Piaĉenco]] ({{lang-it|Piacenza}}), kaj la lando nomiĝis ankaŭ "duklando de Parmo kaj Piaĉenco". == Regantoj == La duklandon regis la familio [[Farnese]] ĝis ilia formorto en 1731, post tio la [[Burbonoj]] de Hispanio sub [[Karlo la 3-a (Hispanio)|Karlo la 3-a]], kiu jam en 1735 devis fordoni ĝin al imperiestro [[Karlo la 6-a (Sankta Romia Imperio)|Karlo la 6-a]] interŝanĝe kontraŭ la [[Reĝlando de la du Sicilioj]]. La [[Habsburgoj]] regis ĝin nur ĝis 1748, la etan duklandon ricevis la [[Burbonoj|Burbono]] [[Filipo (Parmo)|Filipo de Parmo]], kiu per tio fariĝis la prapatro de la dinastia branĉo [[Burbonoj de Parmo]]. Post la morto de duko [[Ferdinando (Parmo)|Ferdinando]], la duklando estis en 1802 okupita kaj en 1808 eĉ aneksita de Francio kaj transformita al mallongdaŭra franca departemento Taro. Post la falo de [[Napoleono]], lia dua edzino [[Maria Luiza (Parmo)|Maria Luiza]] ricevis la restarigitan duklandon en 1814. Ŝi regis kiel dukino ĝis sia morto en 1847, post kiam la duklandon rericevis la Burbonoj de Parmo. En 1854 dukino Louise Marie fariĝis regentino. En 1859 ŝi devis forfuĝi kun siaj gefiloj. La postan jaron la duklando unuiĝis kun la [[Regno de Sardio|reĝlando Sardio]]. Ŝiaj viraj posteuloj plu portis la pretendan titolon "duko de Parmo". * 1545-1731 Farnese <!-- ** 1545–1547: [[Pier Luigi la 2-a Farnese|Pier Luigi Farnese]] ** 1547–1586: [[Ottavio Farnese]] ** 1586–1592: [[Alessandro Farnese (1545–1592)|Alessandro (Alexander) Farnese]] ** 1592–1622: [[Ranuccio la 1-a Farnese]] ** 1622–1646: [[Odoardo la 1-a Farnese]] ** 1646–1694: [[Ranuccio la 2-a Farnese]] ** 1694–1727: [[Francesco Farnese (1678–1727)|Francesco Farnese]] ** 1727–1731: [[Antonio Farnese]] --> * 1731-1735 Burbonoj de Hispanio ** 1731–1735: [[Karlo la 3-a (Hispanio)|Karlo la 1-a]] = la 3-a de Hispanio * 1735-1748 Habsburgoj ** 1735–1740: [[Karlo la 6-a (Sankta Romia Imperio)|Karlo la 2-a]] = la 6-a de la Sankta Romia Imperio ** 1740–1748: [[Maria Tereza de Aŭstrio]] * 1748-1802 Burbonoj de Parmo ** 1748–1765: [[Filipo (Parmo)|Filipo]] (filo de [[Filipo la 5-a (Hispanio)|Filipo la 5-a]] de Hispanio) ** 1765–1802: [[Ferdinando (Parmo)|Ferdinando]] * 1802/1808-1814 sub regado de Francio <!-- * Napoleonaj dukoj de Parmo: ** 1806–1808: [[Pauline Bonaparte]] (dukino de Parmo kaj [[Guastalla]]) ** 1808–1814: [[Jean-Jacques Régis de Cambacérès]] ** 1808–1814: [[Charles-François Lebrun]] (duko de Piaĉenco) --> * 1814-1847 Habsburgoj ** 1814–1847: [[Maria Luiza (Parmo)|Maria Luiza de Aŭstrio]] * 1847-1859 Burbonoj de Parmo ** 1847–1849: [[Karlo la 2-a Ludoviko (Parmo)|Karlo la 2-a Ludoviko]] ** 1849–1854: [[Karlo la 3-a (Parmo)|Karlo la 3-a]] ** 1854–1860: [[Roberto la 1-a (Parmo)|Roberto la 1-a]], sub regenteco de sia patrino, dukino Luiza Maria (''Louise Marie Thérèse de Bourbon-Artois'') <!-- * Titularaj dukoj de Parmo ekde 1860 ** 1860–1907: [[Roberto la 1-a (Parmo)|]] ** 1907–1939: Henriko ** 1939–1950: Jozefo ** 1950–1959: [[Elias de Bourbon-Parma|Elias]] ** 1959–1974: Roberto la 2-a ** 1974–1977: [[Franz Xavier de Bourbon-Parma|Franz Xavier]] ** 1977–2010: [[Carlos Hugo de Bourbon-Parma|Carlos Hugo]] ** 2010–[[nun en 2015|nun]]: Carlos --> {{Projektoj}} {{Ĝermo|historio|Italio}} {{DEFAŬLTORDIGO:Parmo, Duklando}} [[Kategorio:Parmo]] [[Kategorio:Dukoj de Parmo| ]] [[Kategorio:Italaj duklandoj]] [[Kategorio:Historio de Italio]] [[Kategorio:Burbonoj|*]] [[Kategorio:Napoleonaj ŝtatoj]] [[Kategorio:Eksaj landoj de Eŭropo]] [[Kategorio:Teritorioj de la Sankta Romia Imperio]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1540-1549]] [[Kategorio:Aperis en 1545]] [[Kategorio:Administraj unuoj malfonditaj en 1859]] g5itjow2a330bhm5cqf0enfjanz8qvl 0 539276 9494303 9158488 2026-10-16T09:32:31Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494303 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo |regiono-ISO=DE-TH |tersituo = Centra Mühlhausen (Turingio)/Mühlhausen (Turingio) |zomo=14 }} [[Dosiero:Blasiikirche Mühlhausen von Nordwest.JPG|eta|La preĝejo de nordokcidente]] [[Dosiero:Chor Blasiikirche Mühlhausen.JPG|eta|Ĥorejo de la kirko]] La '''Kirko Sankta Blazio''' ({{lang-de|Divi-Blasii-Kirche}}) estas [[protestantismo|protestantisma]] preĝejo en [[Mühlhausen (Turingio)]], Germanio, troviĝante ĉe la malsupra foirejo (Untermarkt). == Historio == La ĉefa kirko de la urbocentro en la historian lumon venis per donaco de reĝo Henriko al la [[Ordeno de germanaj kavaliroj]] en la jaro 1227. La paroĥestro de la kavaliroj, Kristan von Mühlhausen, konstruigis, post sia nomumo je la episkopeco de [[Kenigsbergo]], fortimpresan novan ejon en sia naskiĝurbo. La ĉ. la jaro 1300 finkonstruita hala kirko trinava estis la unua granda gotika katedralo en Meza Germanio. == Priskribo == En ĝi la artistaj influoj de nordfrancaj kaj rejnlandaj katedraloj kiel ankaŭ de la [[Elizabeta preĝejo (Marburgo)|Elizabeta kirko de Marburg]] senteblas. En Per la vitraloj konserviĝis mezepokaj pentraĵoj el antaŭreformaciaj tempoj, atestiloj de vere altega graveco. En la ĥorejo estas la tomboslabo de la en 1295 mortinta Kristan von Mühlhausen. La skulptita altaro, la triumfkrucifikso kaj la plastikoj de la [[Maria (patrino de Jesuo)|Sankta Virgulino]] kaj de [[Sankta Blazio]] ĉe la norda transepta portalo ankaŭ restis sendifektaj ĝis hodiaŭ. Ambono, baptopelvo kaj ĥorejkradoj estas renesancaj. La [[preĝeja sonorilo|sonorilaro]] konsistas el la Dimanĉa sonorilo de 1281 (2500&nbsp;kg), la messonorilo de 1448 (1100&nbsp;kg) kaj nombriĝas inter la plej belaj kaj malnovaj en Germanio. Ĉiun sabaton je la horo 18-a sonas ĉiuj sonoriloj de mühlhausen-aj kirkoj. == Preĝeja muziko == La ekde la t.n. [[Reformacio]] speciale flegita eklezia muziko danke al la agado de [[Johann Sebastian Bach]] surloke (1707/08) instigon rimarkeblan algajnis. Liaj en 1708 surpaperigitaj ideoj pri orgena muziko realiĝis jam en 1709 en instrumento farita fare de la firmao Wender. Okaze de la novkonstruo de la Schuke-orgeno en 1959 la tradicia Bach-disponigo de la fajfiloj denove respektitis por sonigi liajn verkojn kiel eble plej originale. Antaŭkirke staras monumento por Bach kiun kreis [[Klaus Friedrich Messerschmidt]]. == Vidu ankaŭ == * [[Hieronymus Tilesius]], reformanto kaj pastoro de la Blazio-kirko == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} [https://www.kirchenkreis-muehlhausen.de/pfarrstellen-gemeinden/bereich-muehlhausen/muehlhausen hejmpaĝo] {{404|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kategorio:Protestantismaj preĝejoj en Germanio|Muhlhausen]] [[Kategorio:Mühlhausen (Turingio)]] [[Kategorio:Preĝejoj sub patroneco de Sankta Blazio|Muhlhausen]] [[Kategorio:Gotikaj preĝejoj en Germanio]] du680uxu4wyjuv870gihyyy89qdn9tk 0 545836 9494270 9410598 2026-10-16T08:38:20Z Sj1mor 12103 9494270 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Particle_board_close_up-vertical-f22_PNr°0100.jpg|eta|malgranda peco de lignera plato]] [[Dosiero:Particle_board_close_up-big-cut_face_PNr°0098.jpg|eta|kversekco de 16 mm dika liegnera plato]] [[Dosiero:Particle_board_close_up-big-plane_face_PNr°0099.jpg|eta|la surfaco de lignera plato]] [[Dosiero:Oriented strand board Right.ogv|eta|[[industria komputiltomografio | µCT]]- flugo tra preco de lignera planto, vidata de la flanko. Distingebleco 44,5 µm/[[vokselo]].]] [[Dosiero:Oriented strand board Top.ogv|eta|µCT-flugo tra la sama peco lignera plato, rigardo de supre.]] [[Dosiero:Oriented strand board Top false-color.ogv|eta|µCT-flugo tra la sama peco, aspekto desupre, kolorigita.]] '''Lignera [[plato]]''', '''lignera [[tabulo]]''' estas la plej granda kaj konata subgrupo de la [[lignera materialo]]. Ili konsistas el malsimile grandaj ligneroj, kiuj estas kunpresitaj en tri ĝis kvin tavoloj al plurtavolaj platoj. La plej eksteraj tavoloj konsistas el fajnaj ligneroj, precipe kiam ili estas uzataj por dekoraj celoj (ekzemple por konstruo de mebloj). La platoj havas preskaŭ similajn ecojn kiel lignaj tabuloj, nur la firmeco estas multe malpli grandaj ol tio de natura ligno. == Historio == La lignerplatoj estis inventita en la [[1930aj jaroj]] de la germano [[Max Himmelheber]], por plialtigi la uzogradon de arboj, kiu tiam nur estas je ĉ. 40 procentoj. Ĉar por fari lignerajn platojn estas uzataj krom gluaĵo lignan rubon kiel ligneroj, [[lignopolvo]] kaj branĉoj, la uzogrado altiĝis ĝis ĉ. 80 procentoj. === Teknikaj datoj === La sekvantaj datoj valoras por platoj de normtipoj V20 kaj V100: :{| class="prettytable" |- class="hintergrundfarbe6" ! rowspan="2" | ecoj ! colspan="5" | dikeco de la plato en in mm |- class="hintergrundfarbe6" | bis 13 | >13–20 | >20–25 | >25–32 | >32–40 |- | kruda denseco (kg/m³) | 750–680 | 720–620 | 700–600 | 680–580 | 650–550 |- | fleksigebleco horizontala (N/mm²) | 25–18 | 22–16 | 20–15 | 18–13 | 15–12 |- | fleksada E-modulo horizontala (N/mm²) | 4500–3200 | 4000–2800 | 3500–2500 | 3000–2000 | 2500–1600 |- | fleksada E-Modulo vertikala (N/mm²) | 2200 | 1900 | 1600 | 1300 | 1000 |- | fleksebla dureco vertikala (N/mm²) | 18–13 | 15–12 | 13–11 | 12–10 | 11–9 |- | tirfirmeco en plata ebenaĵo (N/mm²) | 10–8 | 10–8 | 9–7 | 9–7 | 8–6 |- | tir-E-modulo en plata ebeno (N/mm²) | 3000–2500 | 2800–2300 | 2700–2200 | 2600–2100 | 2500–1900 |- | premfirmeco en plata ebeno (N/mm²) | 15–13 | 15–13 | 14–12 | 14–12 | 13–11 |- | prem-E-modulo en plata ebeno (N/mm²) | 3000–2500 | 2800–2300 | 2700–2200 | 2600–2100 | 2500–1900 |- | kvertirfirmeco seka (N/mm²) | 1,0–0,5 | 0,8–0,4 | 0,7–0,35 | 0,6–0,3 | 0,5–0,25 |- | firmeco kontraŭ [[ŝera ŝarĝado]] de la bloko (N/mm²) | 2,8–1,4 | 2,2–1,1 | 2,0–1,0 | 1,0–0,9 | 1,4–0,7 |- | firmeco kontraŭ [[ŝera ŝarĝado]] vertikale al la plata ebeno (N/mm²) | 10–7 | 9–6 | 9–6 | 8–5 | 8–5 |- | firmeco kontraŭ levado (N/mm²) | 1,6–0,8 | 1,6–0,8 | 1,6–0,8 | 1,6–0,8 | 1,6–0,8 |- | [[hardeco laŭ Brinell | Brinell-hardeco]] | 50–40 | 45–35 | 45–35 | 40–30 | 40–30 |} == Farado == Ligneraj platoj estas farataj pro kostaj kialoj ĉefe el lignaj restaĵoj, malvalora ligno de maldikaj branĉoj kaj uzita ligno. Aldoniĝas gluaĵoj (lignogluaĵo kaj cementlakto) por ligi la lignerojn. Krome por specialaj platoj aldoniĝas fungicidon aŭ/kaj fajroprotektan kemiaĵon. <gallery> dosiero:Particle board production - dryer.jpg|eta|sekigilo dosiero:Particle board production - wind distributor-scheme-de.png|funkcimaniero de ventĵeta maŝino dosiero:Particle board production - bunker + wind distributor.jpg|lignera bunkro kaj ventĵeta maŝino dosiero:Particle board machine-scheme-de.PNG|skemo de la lignerplatopremilo dosiero:Particle board production - turn over-star form.jpg|turnigilo por malvarmigi la platojn </gallery> == Vidu ankaŭ == * [[durfibroplato]] * [[lignolano]] * [[tavolligno]] * [[bastonlignoplato]] * [[orientita grandpartikla plato]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Hans-Joachim Deppe, Kurt Ernst: ''Taschenbuch der Spanplattentechnik''. 4., überarbeitete und erweiterte Auflage. DRW, Leinfelden-Echterdingen 2000. ISBN 3-87181-349-4 . * [[Karl-Reinhard Volz]]: ''Untersuchung über die Eigenschaften der Rinde von Fichte, Kiefer und Buche und ihre Eignung als Rohstoff für Flachpreßplatten''. In: ''WKI-Bericht'', Nr. 3. Wilhelm-Klauditz-Institut für Holzforschung, Braunschweig 1974. * Manfred Dunky, Peter Niemz: ''Holzwerkstoffe und Leime''. Technologie und Einflussfaktoren. Springer, Berlin / Heidelberg / New York / Barcelona / Hongkong / London / Mailand / Paris / Tokio 2002, ISBN 3-540-42980-8 * Peter Niemz, André Wagenführ: ''Werkstoffe aus Holz.'' In: André Wagenführ, Frieder Scholz: ''Taschenbuch der Holztechnik.'' Fachbuchverlag Leipzig im [[Carl Hanser Verlag|Carl-Hanser-Verlag]], München 2008. ISBN 978-3-446-22852-8. S. 127–259. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.vhi.de/template/index.cfm/sLang/DE/sLang/DE/lastuuid/0/WAF/index.htm Verband der Deutschen Holzwerkstoffindustrie e.V (germana)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131127081841/http://www.vhi.de/template/index.cfm/sLang/DE/sLang/DE/lastuuid/0/WAF/index.htm |date=2013-11-27 }} * [http://www.materialarchiv.ch/#/detail/315/spanplatten/ MATERIAL ARCHIV] * [http://www.europanels.org/ European Panel Federation (angla)] * [http://www.holzhandel.de/platten.html Gesamtverband deutscher Holzhandel e.V. (germana)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130316131438/http://www.holzhandel.de/platten.html |date=2013-03-16 }} [[Kategorio:Kompozitaj materialoj]] [[Kategorio:Lignoprilaboro]] fwqq0o8snygsr29ujbiecmxpc59e7b6 0 546084 9494271 9469420 2026-10-16T08:38:23Z Sj1mor 12103 9494271 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Retroprojekciilo''' aŭ '''plastfolia projekciilo''' estas optika [[projekciilo]], kiu projekcias skribaĵon, bildojn kaj grafikaĵojn sur diafana [[plastfolio]] pligrandigata sur [[ekrano]] aŭ hela vando. == Historio == [[Dosiero:TrajanusVert.xcf|eta|“Trajanus“, la pratipo de retroprojekciilo]] La projekciilo „Trajanus“ de la germana firmao [[Liesegang]] el la jaro 1927 havas ĉiujn elementoj de retroprojekciilo. Ĝi jam havis horizontalan laborsurfacon kaj magnetajn liniojn. La projekciilo staras antaŭ la publiko kaj projekcias sur ekrano malantaŭ la preleganto. <ref>Prospekt, Liesegang: ''Trajanus-Epidiaskop''. Verlag ED.LINTZ A-G, Düsseldorf, 4. Aufl. Nov. 1927, Seite 7.</ref> 1931 estis konstruata laŭ la baza ideo de Carl Zeiss la „skrib-projekci-aparato“ „Belsazar“.<ref>Wolfgang Grau: ''Technik der optischen Projektion''. Beuth Verlag GmbH, Berlin 1994, Seite 380, 423/424, ISBN 3-410-13194-9.</ref> Pli disvastigitan uzon nur jam atingis en 1960 projekciilo de la firmao [[3M]]. == Funkcioj == [[Dosiero:Arbeitsprojektor2.png|eta|rechts|hochkant=2|funkcimaniero de retroprojekciilo]] [[Dosiero:OhpSpiegel2.png|eta|rechts|hochkant=2|retroprojekciilo kun simetria spegul –„Fresnell“lento, kiel kompakta aparato klabebla]] La retroprojekciilo funkcias simile kiel [[lumbildprojekciilo]]. Anstataŭ vertikala lumbildo hotizontale surskribebla diafana plastfolio estas tralumata kaj tielmaniere projekciata sur ekrano. La vertikala [[lumradio]] estas gvidata tra horizontala spegulo al [[ekrano]].<ref>[http://www.techniklexikon.net/d/projektor/projektor.htm Projektor], Techniklexikon, online abgerufen am 12.&nbsp;November 2012</ref> La laborsurfaco konsistas ĉe nemoveblaj aparatoj el vitra tavolo supre de la [[Fresnel-lenso]]. La lumigado sub la Fresnel-lento konsistas el [[lampo]], [[Infraruĝa radiado|infraruĝ]]tralasebla [[konkavspegulo]] kaj [[konsensora lento]]. La lampoj estas [[halogenlampo]]j aŭ [[halogenmetalvaporlampo]]j. La vertikalaj radioj estas kunigata per Fresnel-lento en la objektivo kaj iras trans spegulo, kiu ŝanĝas la direkton de la radioj, horizontale al la ekrano. La direktoŝanĝo ĉe la spegulo estas tiel, ke la preleganto povas rigardi al la aŭskultantaro havante la projekciaĵon en la dorson. Tielmaniere la preleganto ankaŭ havas la projekciaĵon ne spegulata antaŭ si kaj povas aloni skribajn aldonojn.<ref>Gottfried Schröder, H. Naumann: ''Bauelemente der Optik'', [[Carl Hanser Verlag]], München 1992, Seite 419, ISBN 3-446-17036-7.</ref> La projekcio estas tiom lumforta, ke mallumigado ĝenerale ne estas necesa. tial la projekciilo nomiĝas en kelkaj lingvoj „tagluma projekciilo“. == Konstruformoj == Ĉiuj konstruformoj uzas por la grandeco de la objektkampo du normigitaj grandecoj: * deirante de 10 colo la drandeco estas 250 Millimeter oble 250 mm * deirante de [[DIN-A4]] la grandeco estas 285 oble 285 mm. === Nevmoveblaj aparatoj === Po nemoveblaj aparatoj la fokuso estas 315 mm. Por kompaktaj aparatoj ofte estas uzata vario-objektivo de f= 280–320 mm. {| class = "wikitable" |+ bildgrandeco por la plastofolio 285 mm × 285 mm ! !! colspan = 4 | nemovebla aparato kun f= 315 mm !! colspan = 3 | vario-objektivo kun f= 280–320mm |- | projekcia distanco en m || 1,5 || 2,0 || 2,5 || 3,0 || 1,5 || 1,8 || 2,0 |- | proksimuma bildgrandeco en m || 1,2 || 1,6 || 2,1 || 2,5 || 1,3 || 1,6 || 1,8 |} === Movebla aŭ porvojaĝaj aparatoj === <gallery> File:OverheadReise1.JPG|projekciilo por tralumado preta je funkciado File:OverheadReise6.JPG|kompakta projekciilo kun enklabita kolono por la transporto File:LiesegangPortable636G91.xcf|projekciilo kun simetria spegul-Fresnel-lenso preta je funkciado File:LiesegangPortable636G1.xcf|kompakta projekciilo por la transporto </gallery> Kompaktaj vojaĝaparatoj estas aŭ konstruita kiel nemoveblaj aparatoj, sed kunklabeblaj, aŭ ili havas lumadsistemon apud la objektivo en la objektivkapo kaj la laborplato konsistas el unu, je la malsupro spegulita Fresnel-lento. La objektivkapo estas klabebla por la transporto sur la laborplato.<ref>Gottfried Schröder, H. Naumann: ''Bauelemente der Optik'', Carl Hanser Verlag, München, 1992, Seite 304, ISBN 3-446-17036-7.</ref> === Aldonaj iloj === [[Dosiero:LiesegangRGB480B1.JPG|eta|surmetplato LCD, obtika distingeco 640 x 480]] La projekciilo povas esti ekipita per jenaj kromaj iloj: * bobenkonstruaĵo por plastfoliaj rulaĵoj * demetplato por demeti la plastfoliojn kaj aliaj iloj * kontraŭblindiga ŝirmilo * lumbildantaŭmetaĵo por projekcii lumbildojn == Uzado == Retropojekciiloj sservas kiel helpilo por prelegoj. Iam ĝi estis la alternativo por nigra tabulo. Hodiaŭ la retroprojekciilo estas pli kaj pli anstauata de [[cifereca projekciilo]] Ferner sind –&nbsp;mitunter von Overheadherstellern selbst&nbsp;– auch Auflagepanels auf == Vidu ankaŭ == * [[cifereca projekciilo]] * [[blanka tabulo]] * [[dokumentkamerao]] * [[videoprojekciilo]] * [[interaktiva tabulo]] * [[Fresnel-lenso]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=projek.retro0ilo}} * [http://die-computermaler.de/eine-ode-an-den-polylux/ Eine Ode an den Polylux] {{de}} == Literaturo == * DIN 108 Teil 7 Diaprojektoren und Diapositive; Arbeitsprojektoren; Nutzfläche, Haltestifte, Projektionsfläche, Bewertung, Ausgabedatum: 1988-12 * DIN 108-7 Beiblatt 1. Diaprojektion; Arbeitsprojektoren, DIN-Prüftransparent für Mindestanforderungen mit 9 DIN-Testfeldern, Linien und Schriften für die praktische Anwendung, Ausgabedatum: 1973-07 * DIN 108-7 Beiblatt 2. Diaprojektion und Diapositive; Arbeitsprojektoren, DIN-Einstelltransparent für Betrachtungs- und Projektionsbedingungen; Ausgabedatum: 1981-12 * DIN 19045-8:1993-12, Projektion von Steh- und Laufbild; Lichtmessung bei der Bildprojektion mit Projektor und getrennter Bildwand == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Projekciiloj]] 8u8pw0vo9jjlul3nek3pfsclm13f1fl 0 552366 9494014 9263599 2026-10-15T16:18:15Z Sj1mor 12103 9494014 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Jean-Léon Gérôme - Bonaparte Before the Sphinx.jpg|eta|''Bonaparte devant le Sphinx'' (Napoleono antaŭ la Sfinkso) de Jean-Léon Gérôme.]] La '''kampanjo de Egiptio''' estis la milita ekspedicio en [[Egiptio]]n fare de la generalo [[Napoleono la 1-a|Bonaparte]] kaj de liaj sukcedantoj el [[1798]] al [[1801]], cele al la konkero de Egiptio kaj Mezoriento, kaj tiele blokadi la vojon al [[Hindio]] fare de [[Reĝlando de Granda Britio|Granda Britio]] kadre de la lukto kontraŭ tiu menciita ŝtato. Tiu fakte estis unu de la potencoj kiuj eltenis malamikecon kontraŭ la revoluciema [[Francio]]. Ĝi plifortiĝis pere de scienca ekspedicio, komponita de nombraj [[historiisto]]j, [[botanikisto]]j, desegnistoj kiuj akompanis la armeon por malkovri la riĉojn kaj kulturajn kaj ekonomiajn de Egiptio. La [[19a de majo]] [[1798]] (30a de florealo de la jaro 6a) la franca ekspedicia armeo eliris el [[Toulon]], sed estis ankaŭ ŝipoj kiuj akompanis ilin el [[Marsejlo]], [[Ĝenovo]], [[Ajaccio]], [[Civitavecchia]]. Totale pli ol 400 ŝipoj partoprenis en tiu ŝiparo, same kiel 40 000 homoj kaj aliaj 10 000 maristoj. La ŝiparo konkeris dekomence [[Malto]]n en la [[11-a de junio]], poste elŝipiĝis en [[Aleksandrio]] la [[1a de julio]]. Unu el la plej famaj bataloj de tiu kampanjo estis la [[batalo de la Piramidoj]] kiu okazis la [[21a de julio]] [[1798]]. Francio devis abandoni Egiption meze de 1801. == Bataloj == * [[Batalo de Abukiro (1799)]] == Bibliografio == * Henry Laurens: ** ''Les Origines intellectuelles de l'expédition d'Égypte : l'orientalisme islamisant en France (1698-1798)'', Isis, 1987 ** ''Kléber en Égypte : Kléber et Bonaparte'', 1988 ** ''L'Expédition d'Égypte'', 1996 * Frédéric Lenormand, ''L'Odyssée d'Abounaparti'', romano, Robert-Laffont 1994, Prix de la Fondation Lagardère. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/la_campagne_degypte.asp La campagne d'Égypte] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140722143618/http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/la_campagne_degypte.asp |date=2014-07-22 }}, de Éric Anceau, Maître de conférences à l'université de Paris IV-Sorbonne. * [http://www.imarabe.org/temp/expo/bonaparte.html Exposition à l'institut du monde arabe, Bonaparte et l'Égypte] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080405014109/http://www.imarabe.org/temp/expo/bonaparte.html |date=2008-04-05 }} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Milita historio de Egiptio]] [[Kategorio:Militoj de Britio]] [[Kategorio:Napoleonaj militoj]] [[Kategorio:18-a jarcento en Francio]] [[Kategorio:19-a jarcento en Francio]] [[Kategorio:Franca koloniado en Afriko]] [[Kategorio:Rilatoj de Egiptio kaj Francio]] [[Kategorio:Konfliktoj en 1798]] [[Kategorio:Konfliktoj en 1799]] [[Kategorio:Konfliktoj en 1800]] [[Kategorio:Konfliktoj en 1801]] kfm05e0luuboo3795eft86kitik6n7c 9494015 9494014 2026-10-15T16:18:41Z Sj1mor 12103 9494015 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Jean-Léon Gérôme - Bonaparte Before the Sphinx.jpg|eta|''Bonaparte devant le Sphinx'' (Napoleono antaŭ la Sfinkso) de [[Jean-Léon Gérôme]].]] La '''kampanjo de Egiptio''' estis la milita ekspedicio en [[Egiptio]]n fare de la generalo [[Napoleono la 1-a|Bonaparte]] kaj de liaj sukcedantoj el [[1798]] al [[1801]], cele al la konkero de Egiptio kaj Mezoriento, kaj tiele blokadi la vojon al [[Hindio]] fare de [[Reĝlando de Granda Britio|Granda Britio]] kadre de la lukto kontraŭ tiu menciita ŝtato. Tiu fakte estis unu de la potencoj kiuj eltenis malamikecon kontraŭ la revoluciema [[Francio]]. Ĝi plifortiĝis pere de scienca ekspedicio, komponita de nombraj [[historiisto]]j, [[botanikisto]]j, desegnistoj kiuj akompanis la armeon por malkovri la riĉojn kaj kulturajn kaj ekonomiajn de Egiptio. La [[19a de majo]] [[1798]] (30a de florealo de la jaro 6a) la franca ekspedicia armeo eliris el [[Toulon]], sed estis ankaŭ ŝipoj kiuj akompanis ilin el [[Marsejlo]], [[Ĝenovo]], [[Ajaccio]], [[Civitavecchia]]. Totale pli ol 400 ŝipoj partoprenis en tiu ŝiparo, same kiel 40 000 homoj kaj aliaj 10 000 maristoj. La ŝiparo konkeris dekomence [[Malto]]n en la [[11-a de junio]], poste elŝipiĝis en [[Aleksandrio]] la [[1a de julio]]. Unu el la plej famaj bataloj de tiu kampanjo estis la [[batalo de la Piramidoj]] kiu okazis la [[21a de julio]] [[1798]]. Francio devis abandoni Egiption meze de 1801. == Bataloj == * [[Batalo de Abukiro (1799)]] == Bibliografio == * Henry Laurens: ** ''Les Origines intellectuelles de l'expédition d'Égypte : l'orientalisme islamisant en France (1698-1798)'', Isis, 1987 ** ''Kléber en Égypte : Kléber et Bonaparte'', 1988 ** ''L'Expédition d'Égypte'', 1996 * Frédéric Lenormand, ''L'Odyssée d'Abounaparti'', romano, Robert-Laffont 1994, Prix de la Fondation Lagardère. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/la_campagne_degypte.asp La campagne d'Égypte] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140722143618/http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/la_campagne_degypte.asp |date=2014-07-22 }}, de Éric Anceau, Maître de conférences à l'université de Paris IV-Sorbonne. * [http://www.imarabe.org/temp/expo/bonaparte.html Exposition à l'institut du monde arabe, Bonaparte et l'Égypte] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080405014109/http://www.imarabe.org/temp/expo/bonaparte.html |date=2008-04-05 }} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Milita historio de Egiptio]] [[Kategorio:Militoj de Britio]] [[Kategorio:Napoleonaj militoj]] [[Kategorio:18-a jarcento en Francio]] [[Kategorio:19-a jarcento en Francio]] [[Kategorio:Franca koloniado en Afriko]] [[Kategorio:Rilatoj de Egiptio kaj Francio]] [[Kategorio:Konfliktoj en 1798]] [[Kategorio:Konfliktoj en 1799]] [[Kategorio:Konfliktoj en 1800]] [[Kategorio:Konfliktoj en 1801]] 7zad78q2whpkv48m1a96jnmtv9yaa8u 0 558473 9494203 9493786 2026-10-16T05:53:06Z Crosstor 3176 /* T */ 9494203 wikitext text/x-wiki Jen listo de elektitaj [[instruistoj]] en [[Universitato de Pécs]] (ankaŭ en la integritaj altlernejoj): *{{EnhavTabelo|alf=L}} == A == * [[Antal Ádám (konstitucia juĝisto)]] * [[Antal Adler-Rácz]] * [[Péter Agárdi]] * [[János Ángyán]] * [[György Auer]] == B == {{Div col|cols = 2}} * [[Bálint Bachmann]] * [[Zoltán Bachman]] * [[László Bagossy]] * [[Lajos Bakay (kirurgo)]] * [[Ferenc Bán]] * [[Péter Bán (arkivisto)]] * [[Béla Bánfalvi]] * [[Károly Barakonyi]] * [[László Bárdi]] * [[Gábor Barta]] * [[Imre Barta]] * [[Miklós Bauer]] * [[József Bazsinka]] * [[Soma Beck]] * [[Zoltán Beck]] * [[Árpád Bellyei]] * [[Ferenc Benedek (juristo)]] * [[Zsuzsa Beney]] * [[György Benkő (radiologo)]] * [[Konrád Beöthy]] * [[Tamás Bereczkei]] * [[Ottó Bihari]] * [[Géza Birkás]] * [[Cecil Pál Bognár]] * [[András Bohár]] * [[Antal Bókay]] * [[Béla Boros (kuracisto)]] * [[Géza Bozóky]] {{Div col end}} == C == * [[László Cholnoky]] * [[István Csapody (kuracisto)]] * [[István Csekey]] * [[György Csete]] * [[Andor Csizmadia]] == D == * [[Imre Dambrovszky]] * [[György Dénes (speleologo)]] * [[Sándor Dévényi]] * [[Szilárd Donhoffer]] * [[György Dora]] * [[Zoltán Dövényi]] == E == * [[Béla Entz]] == F == * [[Pál Farkas]] * [[Géza Gyula Fejérváry]] * [[Attila Felinger]] * [[István Fenyő (kritikisto)]] * [[Béla Fenyvessy]] * [[Ferenc Finkey]] * [[Ernő Flachbarth]] * [[Béla Flerkó]] * [[József Földvári]] * [[Miklós Füzes]] == G == * [[Tamás Gaál]] * [[Róbert Gábriel]] * [[Gyula Gál (juristo)]] * [[Ágnes Gereben]] * [[Tamás Getto]] * [[Sándor Gorka]] * [[György Gosztonyi]] * [[Pál Gróf]] * [[Gyula Gyomlay]] * [[Zoltán Gyöngyössy]] == H == {{Div col|cols = 2}} * [[Péter Hahner]] * [[József Halasy-Nagy]] * [[Aladár Halász]] * [[Pál Halász (juristo)]] * [[Béla Halmos]] * [[Artúr Hámori]] * [[József Hámori]] * [[Erika Hancz]] * [[György Haraszti]] * [[Pál Heim]] * [[Zsuzsanna Helyes]] * [[Gyula Herczeg]] * [[István Hetesi]] * [[Antal Hodinka]] * [[Ottó Hoffmann]] * [[József Holub]] * [[Péter Hoppál]] * [[Zoltán Horn]] * [[Zoltán Horváth (reĝisoro)]] * [[Lajos Huszty]] * [[Tivadar Huth]] {{Div col end}} == I == * [[György Illei]] == J == * [[Magdolna Jákfalvi]] * [[Attila Janisch]] == K == {{Div col|cols = 2}} * [[Lóránt Kabdebó]] * [[György Kálmán C.]] * [[András Kappanyos]] * [[György Karsai]] * [[László Katus]] * [[Lipót Kauser (juristo)]] * [[Gábor Kecskeméti]] * [[László Kelemen (altlerneja instruisto)]] * [[Miklós Kellermayer]] * [[Miklós Kengyel]] * [[Zoltán Kérészy]] * [[Ágnes Kertészfi]] * [[Károly Kett]] * [[Iván Kétyi]] * [[Balázs Kézdi]] * [[László Kisbali]] * [[György Kiss (juristo)]] * [[László Kiss (konstitucia juĝisto)]] * [[Sándor Klein]] * [[Balázs Kocsár]] * [[Mihály Kocsis]] * [[Gyula Koczkás]] * [[László Kollár]] * [[János Kolta]] * [[Gyula Konkoly]] * [[Iván Korcsmáros]] * [[Attila Kotányi]] * [[Gusztáv Kovács]] * [[Jenő Kramár]] * [[Sándor Krisztics]] * [[József Kudász]] * [[Miklós Kun (historiisto)]] {{Div col end}} == L == * [[Tamás Lábady]] * [[László Lajos]] * [[Kálmán Lambrecht]] * [[János László]] * [[László Lénárd]] * [[András Lengyel]] * [[Kálmán Lissák]] * [[Irén Lovász]] * [[Imre Lukinich]] == M == * [[István Majoros (historiisto)]] * [[Géza Mansfeld]] * [[Ágnes Marsai]] * [[Gyula Méhes]] * [[Oszkár Merényi]] * [[László Morvay]] == O == * [[Teréz Oborni]] * [[Imre Ódor]] * [[György Orbán (fizikisto)]] * [[Nándor Óriás]] * [[Mária Ormos]] == P == * [[Péter P. Müller]] * [[Norbert Pap]] * [[Zoltán Pázmány]] * [[József Perbíró]] * [[Sándor Pinczehelyi]] * [[Éva Pócs]] * [[Imre Polányi]] * [[Ödön Polner]] * [[László Pólos]] * [[Gyula Prinz]] == R == * [[József Rácz]] * [[Tamás Raj]] * [[Károly Rauss]] * [[Dóra Reglődi]] * [[Gábor Rekettye (pli aĝa)]] * [[Sándor Rétfalvi]] * [[László Rhorer]] == S == * [[Miklós Sárközy]] * [[Ráfael Schaurek]] * [[Imre Schrammel]] * [[Elemér Scipiades]] * [[Gyula Sebestény]] * [[Ferenc Simor]] * [[Sándor Sólymos]] * [[Károly Attila Soós]] * [[András Stark (psikiatro)]] * [[Ferenc Sütő]] * [[László Gyula Szabó]] * [[István Székely (juristo)]] * [[Júlia Székely]] * [[Csaba Ferenc Szigeti]] * [[Dávid Szolláth]] * [[Mihály Szotáczky]] == T == * [[József Takáts (kritikisto)]] * [[Tamás Tényi]] * [[Beáta Thomka]] * [[József Tigyi]] * [[Loránt Tilkovszky]] * [[Aurél Tillai]] * [[Ernő Tolvaly]] * [[Ágnes Tóth (historiisto)]] * [[József Tóth (geografo)]] * [[László Tóth (historiisto)]] * [[Mihály Tóth (prokuroro)]] * [[Zsigmond Tóth]] * [[Mátyás Trixler]] * [[Anna Tüskés]] * [[György Tverdota]] == V == * [[László Valkó]] * [[Marianna Váradi]] * [[Attila Varga (ekonomikisto)]] * [[Gábor Vargyas]] * [[Péter Vargyas]] * [[Hildebrand Dezső Várkonyi]] * [[Ferenc Vasváry]] * [[András Veres (literaturhistoriisto)]] * [[István Vermes]] * [[János Vinkler]] * [[Antal Visegrády]] * [[György Vókó]] == W == * [[György Wéber (kirurgo)]] * [[Kristóf Weber]] * [[János Weiss]] * [[Ödön Weszely]] * [[Zoltán Wilhelm]] == Fontoj == La listo estas kompilado el Vikipedio. {{Unua|kat=ne}} [[Kategorio:Listoj]] [[Kategorio:Universitato de Pécs| ]] tnns3zymhlopq20p3b7qn4geu86ilr9 0 558489 9494147 6683361 2026-10-15T22:09:46Z CommonsDelinker 2357 [[c:File:Gonzalo_Oct_16_2014_1745Z.jpg|Gonzalo_Oct_16_2014_1745Z.jpg]] estas anstataŭigita per [[c:File:Gonzalo_2014-10-16_1745Z.jpg|Gonzalo_2014-10-16_1745Z.jpg]]. [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]]: [[:c:COM:FR|File renamed]]: Criterion 4 - conf 9494147 wikitext text/x-wiki {{Informkesto uragano | nomo = Uragano Gonzalo | bildo = Gonzalo 2014-10-16 1745Z.jpg | priskribo de bildo = <small>Gonzalo la 16-an de oktobro 2014</small> | aperis = la 12-an de oktobro 2014 | malaperis = la 20-an de oktobro 2014 | plej rapidaj ventoj = 230 [[km/h]] (145 [[mejlo]]j/h) | plej malalta aer[[premo]] = 940 [[baro (unuo)|mbar]] ([[Paskalo|hPa]]); 27,76 inHg | homaj mortoj = 6 | damaĝoj = ekvivalento de 400 milionoj da [[usona dolaro|usonaj dolaroj]] | trafitaj landoj = {{BMU}} }} '''Uragano Gonzalo''' estis la sepa nomita ŝtormo kaj sesa [[uragano]] de la uragana sezono en [[2014]]. Gonzalo frapis [[Bermudo]]n malpli ol unu semajnon post la surpriza forto de la [[Uragano Fay (2014)]]; 2014 estis la unua sezono en la registrita historio kiu atestis pri du uraganojn venantaj al Bermudo. Gonzalo formiĝis el tropika ondo la 12an de Oktobro, oriente de la [[Malgrandaj Antiloj]]. Ĝi venis al tero en [[Antigvo]], [[Sankta Marteno (insulo)|Sankta Marteno]], kaj [[Angvilo]] kiel uragano de kategorio 1a, kaŭzante damaĝojn sur tiuj kaj najbaraj insuloj. Antigvo kaj Barbudo suferis 40 milionojn da usonaj dolaroj en perdoj, kaj boatoj estis abunde damaĝitaj aŭ detruitaj tra la tutaj nordaj [[Alventaj Insuloj]]. La ŝtormo moertigis tri personojn en Sankta Marteno kaj en [[Saint-Barthélemy|Sankta Bartolomeo]]. Gonzalo iris nordorienten dum ĝi intensiĝis al grava uragano de kategorio 4a, la unua en Atlantiko ekde Ophelia en 2011. == Eksteraj ligiloj == {{projektoj|commonscat=Hurricane Gonzalo (2014)}} {{Ĝermo}} [[Kategorio:Uraganoj|Gonzalo]] [[Kategorio:Katastrofoj en 2014]] erzuqgioyv1mk6mypj6awpztg4du1sc 0 559809 9494083 9354604 2026-10-15T18:13:14Z Kani 670 9494083 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizo}} [[Dosiero:Law of the Sea Convention.svg|dekstra|eta|400px|]] [[Dosiero:IBCAO betamap.jpg|dekstra|eta|Arkta Oceano.]] [[Dosiero:Zonmar-eo.svg|dekstra|eta|]] La '''Konvencio de la Unuiĝintaj Nacioj pri Marjuro''' ({{lang-en|United Nations Convention on the Law of the Sea}}, mallongigita ('''UNCLOS'''), ankaŭ nomata '''Traktato de Marjuro''') estas la internacia interkonsento kiu rezultis el la tria Konferenco de la Unuiĝintaj Nacioj pri Marjuro (UNCLOS III), kiu okazis inter 1973 kaj 1982. La konvencio difinas la rajtojn kaj respondecojn de landojn rilate al ties uzado de la mondaj oceanoj, establante gvidliniojun por negocado, mediprotekto, kaj la administrado de la maraj [[krudmaterialo]]jn. La konvencio, konkludita en [[10-an de decembro]] [[1982]], anstataŭis kvar [[traktato]]jn de [[1958]]. UNCLOS ekvalidiĝis en [[16-a de novembro]] [[1994]], unu jaron post [[Gujano]] iĝis la 60a lando kiu subskribis la traktaton.<ref>"The United Nations Convention on the Law of the Sea (A historical perspective)". United Nations Division for Ocean Affairs and the Law of the Sea. [http://www.un.org/Depts/los/convention_agreements/convention_historical_perspective.htm] Alirita la 30an de Majo 2016.</ref> Komence de 2026, 172 landoj kaj la [[Eŭropa Unio]] estis aliĝintaj en la Konvencio. Tamen, malcertas ĝis kioma grado la Konvencio kodigas [[Internacia kutimjuro|internacian kutimjuron]]. Kvankam la [[Ĝenerala Sekretario de la Unuiĝintaj Nacioj]] ricevas dokumentojn de [[ratifo]] kaj aliro kaj la [[UN]] havigas eltenon por kunsidoj de ŝtatoj por la Konvencio, la UN ne havas rektan funkciigantan rolon en la plibonigo de la Konvencio. Estas, tamen, roloj luditaj de organizoj kiaj la [[Internacia Mara Organizo]], la [[Internacia Balenkomitato]], kaj la [[Internacia Aŭtoritato pri Marfundoj]]. (La IAM estis establita de la UN Konvencio.) == Vidu ankaŭ == * [[Ekskluziva ekonomia zono]] * [[Internacia Mara Organizo]] * [[Internacia Marfunda Aŭtoritato]] == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|n=Kategorio:UN-Traktato pri la Mara Rajto}} * [http://www.un.org/Depts/los/convention_agreements/texts/unclos/closindx.htm Teksto de la traktato] * [http://www.un.org/Depts/los/reference_files/chronological_lists_of_ratifications.htm List of countries that have ratified Law of the Sea Conventions] * [http://www.itlos.org/ International Tribunal for the Law of the Sea] * [http://www.pca-cpa.org/showpage.asp?pag_id=1029 Permanent Court of Arbitration – Past and Pending Cases] * [http://www.brill.nl/default.aspx?partid=210&pid=40211 Decisions of the World Court Relevant to the UNCLOS (2010)] and [http://www.uu.nl/nilos/books Contents & Indexes]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kategorio:Internacia juro]] [[Kategorio:Unuiĝintaj Nacioj]] [[Kategorio:Organizaĵoj de Unuiĝintaj Nacioj]] [[Kategorio:Mara juro]] 405uwlintezkzu7colegsvsoxjf1g8v 0 560705 9493990 9077304 2026-10-15T15:19:15Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9493990 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | konstruaĵo | devena_nomo = | alia_nomo = | nomo = Observatorio de Ondřejov | oficiala_nomo = Ondřejovská hvězdárna | dosiero = Ondřejov Astron Observ DSCN0564.JPG | dosiero_priskribo = La historia [[kupolo]] de la observatorio | kategorio = Observatorio | lando = Ĉeĥio | lando_flago = 1 | regiono = Mezbohemia regiono | municipo = [[Ondřejov (Distrikto Prago-oriento)|Ondřejov]] | distrikto = Distrikto Prago-oriento | establita = 1898 | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = 500 | lat_d = 49 | lat_m = 54 | lat_s = 55 | lat_NS = N | long_d = 14 | long_m = 46 | long_s = 52 | long_EW = E | mapo1_priskribo = Situo de la observatorio en Ĉeĥio | mapo1_lokumilo = Ĉeĥio | portalo = Ĉeĥio }} La '''Observatorio de Ondřejov''' ({{lang-cs|Ondřejovská hvězdárna}}) estas la ĉefa [[astronomio|astronomia]] [[observatorio]] de la [[Ĉeĥa Akademio de Sciencoj]]. Ĝi estas proksime de la vilaĝo [[Ondřejov (Distrikto Prago-oriento)|Ondřejov]] en [[distrikto Prago-oriento]], 35 km sud-oriente de [[Prago]]. Ĝia [[Internacia Astronomia Unio|IAU]]-kodo estas '''557'''. == Historio == La observatorio estis konstruita en [[1898]] fare de la [[amatora astronomio|amatora astronomo]] [[Josef Jan Frič]], la konstruaĵoj estis planitaj de la [[arkitekturistoj|arkitekturisto]] [[Josef Fanta]]. Ĝi estis donacita al la [[Ĉeĥoslovakio|ĉeĥoslovaka]] ŝtato la {{daton|28|oktobro|1928}}, okaze de la 10-a [[datreveno]] de la sendependeco de la [[unua respubliko de Ĉeĥoslovakio]]. La observatorio estis mastrumita de la [[Universitato de Karolo]] ĝis la kreado de la [[Ĉeĥa Akademio de Sciencoj]] en [[1953]]. De tiam, ĝi operacias en la kadro de sia Instituto de Astronomio en kunlaboro kun aliaj ĉeĥaj observatorioj. En [[1967]] estis tie instalita [[teleskopo]] de 2 metroj, kiu estas plej granda teleskopo en [[Ĉeĥio]]. Elde la Observatorio de Ondřejov estis malkovritaj multenombraj [[asteroido]]j ; inter freŝdataj laboroj de la astronomoj de Ondřejov estas la studo de la trajektorio kaj de la deveno de la [[meteoro de Ĉelabinsk]]. <gallery> Dosiero:Ondřejov Astro Solar radio telescope1.jpg|Suna [[radioteleskopo]] Dosiero:10-m radio telescope (Ondřejov observatory).jpg|Radioteleskopo de 10 m.<br />Venuso kaj Jupitero en la ĉielo Dosiero:65-cm telescope dome (Ondřejov observatory).jpg|Kupolo de la teleskopo de 65 cm. Dosiero:2-m Telescope3, Ondřejov Astronomical.jpg|La teleskopo de 2 m. Dosiero:2-m telescope dome (Ondřejov observatory).jpg|Kupolo de la teleskopo de 2 m. </gallery> == Vidu ankaŭ == * [[:Kategorio:Malkovrita de Observatorio de Ondřejov]] == Eksteraj ligiloj == {{Portalo|Astronomio}} * {{PlurajLingvokodoj|cs}} [http://www.asu.cas.cz/cz/verejnost-a-media/prohlidky-pro-verejnost ''Prohlídky a pozorování'' ; el la paĝaro de la Instituto de Astronomio de la Ĉeĥa Akademio de Sciencoj] * {{PlurajLingvokodoj|cs}} [http://www.asu.cas.cz/cz/ Instituto de Astronomio de la Ĉeĥa Akademio de Sciencoj] * {{en}} [http://www.asu.cas.cz/en/ Instituto de Astronomio de la Ĉeĥa Akademio de Sciencoj] * {{fr}} [http://republic.pink/observatoire-ondrejov_3326517.html Kelkaj fotoj de la observatorio ; el ''Republic Pink'']{{404|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20160303203226/http://www.radio.cz/fr/rubrique/tourisme/lobservatoire-dondrejov-fete-ses-110-ans La observatorio de Ondřejov celebras siajn 110 jarojn el ''Radio Prague''] [[Kategorio:Observatorio de Ondřejov| ]] [[Kategorio:Observatorioj en Ĉeĥio|Ondřejov]] [[Kategorio:Ondřejov (distrikto Prago-oriento)|Observatorio de Ondřejov]] [[Kategorio:Konstruaĵoj en distrikto Prago-oriento]] [[Kategorio:Aperis en 1898]] [[Kategorio:Konstruaĵoj finitaj en 1905]] [[Kategorio:Secesia arkitekturo en Ĉeĥio]] 29j9sqee709tpajdtztypcg3yrjk62b 0 562271 9493950 9452504 2026-10-15T13:30:30Z Crosstor 3176 frato 9493950 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''[[Emeriko|Imre]] Timkó,''' laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Timkó Imre''' estis [[Hungario|hungara]] [[geologo]], agrogeologo. Lia frato estis [[György Timkó (botanikisto)]]. Imre Timkó [http://tudosnaptar.kfki.hu/t/i/timko/timkorevai.htm] naskiĝis la {{daton|21|novembro|1875}} en [[Hungara reĝlando]] en [[Uĵhorodo|Ungvár]] (nuntempa [[Uĵhorodo]] en [[Ukrainio]]); (laŭ alia informo li naskiĝis en [[oktobro]]). Li mortis la {{daton|2|februaro|1940}} en [[Budapeŝto]]. == Biografio == Imre Timkó frekventis [[mezlernejo]]n en sia naskiĝurbo, poste li akiris [[diplomo]]n en [[Universitato de Budapeŝto|Reĝa Universitato de Budapeŝto]]. En [[1896]] li havis posteneton en [[Hungara Nacia Muzeo]], en la sekva jaro li estis [[asistanto]] de la universitata anatomia [[instituto]]. Ekde [[1898]] li laboris en la geologia instituto, en la studjaro de 1898 li plulernis en [[akademio]] de [[Mosonmagyaróvár|Magyaróvár]]. Reveninta li esploris geologiajn rilatojn de la lando, li partoprenis en [[grundo]]kreoj el [[marĉo]]j, poste li esploris ankaŭ eksterlande ([[Balkano]], [[Bavario]], [[Rusa Imperio]]). Li estis nomumita mineja ĉefkonsilisto en [[1921]], ekonomia ĉefkonsilisto en [[1933]]. Li pensiuliĝis en [[1935]]. == Elektitaj kontribuoj == * ''Kéménd és Páld községek környékének agrogeologiai viszonyai'' (1900, {{de}} en la sekva jaro) * ''A Csallóköz centrális részének (Nyárasd, Vajka, Kulcsod határolta területnek) agrogeologiai viszonyai'' (1905, ankaŭ {{de}} * ''Budapest dunajobbparti környékének, továbbá Gödöllő-Isaszeg vidékének agrogeologiai viszonyai'' (1907, {{de}}: 1909) == Fontoj == * [http://mek.oszk.hu/03600/03630/html/t/t27831.htm hungarlingva biografio] * [http://tudosnaptar.kfki.hu/historia/egyen.php?namenev=timko hungarlingva biografio kun foto] * [http://mek.oszk.hu/00300/00355/html/ABC15363/15744.htm hungarlingva biografio kun foto] {{Unua|kat=ne}} {{Vivtempo|Timko Imre}} [[Kategorio:Hungaraj geologoj]] [[Kategorio:Hungaraj agrogeologoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] 8rlqo59nevaew7ur4ancisd7o3vmese 0 569107 9494355 9448364 2026-10-16T10:54:09Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494355 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Thörey Kirche.JPG|eta|La Venceslao-kirko de Thörey]] La [[protestantismo|protestantisma]] '''Kirko Sankta Veneceslao''' (germane: '''Dorfkirche St. Wenzel''') estas la paroĥeja preĝejo de Thörey, [[Amt Wachsenburg]], Germanio. == Historio == La konstrujaro ne konatas. Sed klaras ke estis [[romaniko|romanika]] konstrufazo. Turo kaj apsido konstruitis en 1164 kaj 1174. Stariĝo de la ununava halokirko kun eosta altarejo-turo kaj ronda apsido estis inter 1164 kaj 1174. La gotika konstrufazo estis ĉ. 1300 kun figura vandopentrado en la turo. Dum la malfrua gotiko fariĝis la alkonstruo de la rektangula altarejo. Esploroj datumigis tion por la jaro 1435. Post la forigo de [[apsido]] fariĝis grandaj ŝanĝoj: la navo plilongigitis kaj dua arko starigitis por pli da sekureco statika. Dum la renesanca konstrufazo ĉ. la jaro 1616 la navo plialtiĝis kaj samtempe okazis separiĝo de la turo disde la navo. Inter 1663–1664 kirko kaj turo riparitis post la atakoj fare de turkoj kaj hungaroj.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.kirchenkreis-arnstadt-ilmenau.de/kirchenkreis/pfarraemter-und-gemeinden/ichtershausen/thoerey/ |titolo=Informoj ĉe www.kirchenkreis-arnstadt-ilmenau.de |alirdato=2016-09-28 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20131019122022/http://www.kirchenkreis-arnstadt-ilmenau.de/kirchenkreis/pfarraemter-und-gemeinden/ichtershausen/thoerey/ |arkivdato=2013-10-19}}</ref> {{Projektoj}} == Notoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Distrikto Ilm]] [[Kategorio:Protestantismaj preĝejoj en Germanio|Thorey]] [[Kategorio:Preĝejoj sub patroneco de sankta Venceslao|Thorey]] 1ensa5htxy7hpbfe1m2f5ozxryne759 0 569189 9494304 8706892 2026-10-16T09:34:50Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494304 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Kirche Azmannsdorf.JPG|eta|La Ciriako-preĝejo en Azmannsdorf]] La evangelia vilaĝa ''preĝejo Sankta Ciriako'' (germane: ''Kirche St. Cyriakus'') troviĝas en [[Azmannsdorf]], urbokvartalo de [[Erfurto]], Germanio. == Historio == Konserviĝis granda parto de la originalo kaj de la preĝejo kaj de la tombejo. La preĝejo mem konstruitis en 1769–1771 nove en [[baroko|baroka stilo]] kun nefinfarita turo; ĝi staras sur iu mezepoka horizontala projekciaĵo - tamen la antaŭula preĝejo troviĝis alie. En 1788 pentritis la interno, en 1802 instalitis la galerioj kun marmoraj imitaĵoj. La balustrado galeria kompletigitis per malnovaj pentritaj bretoj. Ĉe la duopa galerio faritis ankaŭ konstruo de loĝio. En 1827 ricevis la turo spajron. La tuto estas laŭ la stilo de kampara baroko. La orgenfasado brilas per tre plastikaj skulptaĵoj. La [[barelvolbo]] estas unukolora. La baptopelva anĝelfiguro estas el la 18-a jarcento, la benkaro el 1650. Ĉe la norda flanko de la turo kondukas ŝtuparo al turo kaj [[kampanilo]]. La bronzaj sonoriloj fandiĝis dum la [[Unua mondmilito]]; ili anstataŭitis per tri gisferaj. Surtombejo estas kelkaj barokaj tomboŝtonoj. En 1990 komenciĝis laŭetapa restaŭrado, al kio kontribuis multe la fondaĵo ''Deutsche Stiftung Denkmalschutz''. La orgeno ankoraŭ ne finrestaŭrita estas.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.kirchenkreis-weimar.de/kirchenkreis/pfarraemter-und-gemeinden/vieselbach/azmannsdorf/ |titolo=Prie sur la retpaĝoj de www.kirchenkreis-weimar.de |alirdato=2016-09-29 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20161002042925/http://www.kirchenkreis-weimar.de/kirchenkreis/pfarraemter-und-gemeinden/vieselbach/azmannsdorf/ |arkivdato=2016-10-02}}</ref> == Notoj == {{Referencoj}} == Fonto == {{Tradukita | lingvo = de | artikolo = St. Cyriakus (Azmannsdorf) | revizio = 139374240 }} {{Projektoj}} [[Kategorio:Preĝejoj en Erfurto]] [[Kategorio:Protestantismaj preĝejoj en Germanio|Azmannsdorf]] [[Kategorio:Preĝejoj sub patroneco de Sankta Ciriako|Azmannsdorf]] mccm0oj99wrcfifay42lnet23ip9sj3 0 569768 9494004 9001428 2026-10-15T16:06:51Z Sj1mor 12103 9494004 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo |nomo =<span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><font color="white"><big><big><b>Lisio <br/>(445 a. K. - 380 a. K.)</b></font></big></big></span> |dosiero =Lysias, p 117 (World's Famous Orations Vol 1).jpg |priskribo =Bildo de Lisio, la oratoro. |dato de naskiĝo =[[-445|445 a. K.]] |loko de naskiĝo =[[Ateno]], [[Grekio]] |dato de morto =[[-380|380 a. K.]] |loko de morto =[[Ateno]], [[Grekio]] | alma_mater = }} '''Lisio''', la tria inter la dek [[Atikaj oratoroj]] (greke: ''Λυσίας''; naskiĝinta en 445 a.K., mortinta en 380) estis [[grek-romia antikvo|helena]] retorikulo gravega. Li estis unu el la legendaj [[Atikaj oratoroj|Dek atikaj oratoroj]]. == Vivo == La filo de la ĉ. 440 en [[Ateno]]n enmigrinta [[sirakuso|sirakusano]] Kefalo iris 15jara al Thuroi en Sudan [[Italujo]]n. Tie li ĝuis la instruadon de la [[oratoro|retorikisto]] [[Tisias]]. Reveninte en 411 en Atenon li havis kun la frato Polemarko ŝildfabrikon en [[Pireo]]. Sub la Reĝimo de la Tridek ambaŭ akuzitis; iliaj posedaĵoj estis konfiskitaj kaj Polemarko eĉ ekzekutitis. Lisio saviĝis fuĝanta al [[Megara]]. Post la fino de la diktaturo, por kio Lysias ege batalis, li denove vivis en Ateno skribante bone salajrite por aliaj tribunalajn paroladojn. Lia famo komenciĝis post la brila oratorado dum la akuzo de Eratosteno, la murdisto de la frato Ptolemarchos. == Graveco == En la antikveco oni konsideris 425 paroladojn liaj, el kiuj tamen nur 233 estis aŭtentikaj. Konserviĝis krom multaj pli malpli grandaj fragmentoj 34 paroladoj: tamen ne ĉiuj estis komplete konserviĝintaj, kelkaj estas verŝajne de pridubenda aŭtentikeco. Li mem faris nur unu paroladon kontraŭ la murdisto de la frato. Apartenanta al la ĝenro kortuma la paroladoj elstaras per pureco kaj facileco lingva, taŭgeco de la esprimoj, metodika pritrakto de la enhavo. Estante mallarĝaj ili prezentas ĉion tre bilde kun bona priskribo de homaj karakteroj. == Fonto == Meyers Großes Konversations-Lexikon, Band 13. Leipzig 1908, p. 4-5, kio [http://www.zeno.org/nid/20007028741 legeblas tie ĉi interrete.] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://www.hs-augsburg.de/~harsch/graeca/Chronologia/S_ante05/Lysias/lys_intr.html Pri Lysias che ''Bibliotheca Augustana''] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Lisio}} [[Kategorio:Grek-romia mondo]] [[Kategorio:Helenaj verkistoj]] [[Kategorio:Retoriko]] q44n608dwlu4o1gw5ckf3sh2lsgv2yq 0 577858 9494262 9304600 2026-10-16T08:32:14Z Sj1mor 12103 9494262 wikitext text/x-wiki {{Informkesto reliefo | nomo = Montabaurer Höhe | dosiero = Montabaurer Hoehe von Vielbach.jpg | priskribo1 = rigardo trans [[Vielbach]] ĉe la monto [[Lanzenberg (Vielbach)|Lanzenberg]] (antaŭe) suden al „Montabaurer Höhe“ (altaĵo de Montabaŭro) kun la monto [[Köppel (Westerwald)|Köppel]] (maldekstre) kaj la monto [[Alarmstange (monto)|Alarmstange]] | priskribo2 = | maks-nomo = | maks-alteco = 4810 | areo = 200000 | longeco = 1200 | superigo =[[Niederwesterwald]] | subigo = [[Westerwald]] | najbaro = | kontinento = [[Eŭropo]] | ŝtato = [[Germanujo]] | akvejo = | latitudo= 50/25//N | longitudo=7/44//E | regiono-ISO=DE-RP | zomo=6 }} [[Dosiero:Montabaurer Höhe.jpg|eta|rigardo de [[Ransbach-Baumbach]] sudsudoriente al la monto [[Köppel (Westerwald)|Köppel]] (maldekstre) kaj al la monto [[Alarmstange (monto)|Alarmstange]] (rechts)]] [[Dosiero:Mont hoehe.jpg|eta|mapo de la arbara areo de la “Montabaurer Höhe '']] La '''Montabaurer Höhe''' estas 10 ĝis 15 km longa, plej ofte arbarkovrata alteco en la sudokcidenta [[Westerwald]] kaj ĝi grandparte situas en la [[distrikto Westerwald]]. La pinto de la monto Alarmstangesituas ses kilometrojn okcidente de la urbo [[Montabaur]] kaj ĉ. 12 km nordoriente de [[Koblenz]]. La Montabaurer Höhe estas dividita de la ĉ. 280 m alta, kaj de argilo plenigita ''Ransbacher Mulde''(baseno de Ransbach), en la vera Montabaurer Höhe (en la sudo) kaj la ĝis 394,0 m alta ''ŝtata forsto Neuhäusel'' kun la monto [[Hölzberg (Montabaurer Höhe)|Hölzberg]] (''Hölzenberg''; en la nordo) . Krom la baseno de Ransbach la Montabaurer Höhe estas arbarkovrata. == Situo kaj limoj == La Montabaurer Höhe lsituas preskaŭ komplete en la sudokcidento de la [[distrikto Westerwald]]. NUr neloĝata strio en la ekstrema sudo situas sur la teritorio de la komunumo [[Arzbach]], [[distrikto Rhein-Lahn]]. === Komunumoj === Jenaj komunumo ĉirkaŭas la Montabaurer Höhe: * [[komunumaro Ransbach-Baumbach]] ** [[Oberhaid (Westerwald)|Oberhaid]] (nordo) ** [[Wittgert]] (okcidenta nordo) * [[komunumaro Höhr-Grenzhausen]] ** [[Kammerforst (Westerwald)|Kammerforst]] (norda okcidento) ** [[Höhr-Grenzhausen]] (suda okcidento) ** [[Hillscheid]] (okcidenta sudo) * [[komunumaro Montabaur]] ** [[Kadenbach]] (sudo) ** [[Niederelbert]] (orienta sudo) ** [[Horressen]] (sudoriento) ** [[Elgendorf]] (suda oriento) * [[komunumaro Wirges]] ** [[Dernbach (Westerwald)|Dernbach]] (oriento) ** [[Ebernhahn]] (nördlicher Osten) ** [[Mogendorf]] (orienta nordo) En la ''baseno de Ransbacher'' situas krom la urbo [[Ransbach-Baumbach]] la komunumoj [[Hundsdorf (Westerwald)|Hundsdorf]] (komunumaro Ransbach-Baumbach, nordokcidente) kaj [[Hilgert]] (komunumaro Höhr-Grenzhausen, okcidente). [[Dosiero:B49 Neuhäusel.jpg|eta|rigardo trans la [[federacia strato 49|B&nbsp;49]] apud [[Neuhäusel]] al la Montabaurer Höhe]] == Pejzaĝo == La altaĵo en la nordo kaj sudo estas preskaŭ komplete arbarkovrataj. Precipe kreskas [[piceo|picearoj]]. En la baseno de Ransbach troviĝas multaj [[argilo]]-fosejoj. Ĝi estas fama pro sia keramika industrio, kaj nomiĝas [[Kannenbäckerland]]. La suda parto apartenas komplete al la [[naturparko Nassau]]. Tra la ekstrema sudokcidento iras la romia [[limeso]]. == Akvejoj == Pro la rapida altigo de la [[Neuwieder Becken]] en okcidento la jara precipitaĵo kreskas de 650 mm, ĝis 700 mm rande de a baseno ĝis 850 ĝis 900 mm en la centro de la Montabaurer Höhe. Trans la suda parto de la Montabaurer Höhe iras la akvodislimo inter la rivero [[Lahn]] kaj la riveretoj [[Hillscheiderbach]] kaj [[Saynbach]], kiuj alfluas la Rejnon. La oriento de la altaĵo deakvigas trans la rivereto [[Gelbach]] al la rivero Lahn. En la sudo de la altaĵo kaj sude de la monto Lippersberg, fontas la rojo Hillscheiderbach, kiu rekte alfluas la Rejnon. == Montoj == [[Dosiero:Fernmeldetürme Alarmstange.jpg|eta|telekomunikaj turoj sur la monto [[Alarmstange (monto)|Alarmstange]]]] Jen la montoj kaj altaĵoj de Montabaurer Höhe – ordigita laŭ alteco: * [[Alarmstange (monto)|Alarmstange]] ({{Koordinato|text=⊙|NS=50/25/29.9/N|EW=7/44/2/E|type=mountain|region=DE-RP|name=Alarmstange}}); 545,2 m, centro; akvodislimo Rejno-Lahn, [[telekomunika turo Hillscheid-Alarmstange]] * [[Köppel (Westerwald)|Köppel]] ({{Koordinato|text=⊙|NS=50/25/49.3/N|EW=7/45/3.3/E|type=mountain|region=DE-RP|name=Köppel}}); 540,2 m,{{GeoQuelle|DE|BFN-Karten}} centro, nordoriente de Alarmstange; akvodislimo Rejno-Lahn, [[elrigardoturo Köppel]] * [[Lippersberg]] ({{Koordinato|text=⊙|NS=50.4197|EW=7.74722|type=mountain|region=DE-RP|name=Lippersberg}}; 534,4 m); centro, sudoriente de Alarmstange * [[Niessling]] ({{Koordinato|text=⊙|NS=50/24/5.4/N|EW=7/43/51.3/E|type=mountain|region=DE-RP|name=Niessling}}; 406,5 m);suda parto, sude de Alarmstange * [[Hölzberg (Montabaurer Höhe)|Hölzberg]] (''Hölzenberg''; {{Koordinato|text=⊙|NS=50.4761|EW=7.7224|type=mountain|region=DE-RP|name=Hölzberg}}); 394,0 m (norda kupolo), 391,2 m (suda kupolo), norda parto * [[Mahlbergskopf]] ({{Koordinato|text=⊙|NS=50.4825|EW=7.7055|type=mountain|region=DE-RP|name=Mahlbergskopf}}); 359,0 suda kupolo, 356,1 m, (norda kupolo), norda parto, okcidente de Hölzbergs == Literaturo == * Mischa Ferdinand, Ursula Braun: ''Die Farnflora der Montabaurer Höhe'', Zweckverb. Naturpark Nassau, 1997 [[Kategorio:Montaroj en Germanio]] [[Kategorio:Distrikto Westerwald]] [[Kategorio:Mezaltaj montaroj]] [[Kategorio:Westerwald]] i61r11p6o6edayiptshhytcjo2alm07 2 583362 9493903 9493856 2026-10-15T12:19:27Z Baba79 118684 9493903 wikitext text/x-wiki {{#tag:ref| |group="nb"}} <ref name= io > ... </ref> <ref name= io /> {{lingvo-uk| <gallery mode="packed"> </gallery> Kategorio:Ŝablono:Informkesto La '''Iniciato Ĉielŝildo''' (anglolingve: ''SkyShield Initiative'')<ref>Orobets, « [https://proof.org.ua/projects/sky-shield/text-and-signatories/ Sky Shield text and signatories] » ([https://web.archive.org/web/20250314122934/https://proof.org.ua/projects/sky-shield/text-and-signatories/ arkivo]), Price of Freedom (proof.org.ua), Price of Freedom, 14-a de marto 2025</ref><ref>Dan Sabbagh, « [https://www.theguardian.com/world/2025/mar/06/european-led-ukraine-air-protection-plan-could-halt-russian-missile-attacks European-led Ukraine air protection plan could halt Russian missile attacks] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.theguardian.com%2Fworld%2F2025%2Fmar%2F06%2Feuropean-led-ukraine-air-protection-plan-could-halt-russian-missile-attacks arkivo]), The Guardian,‎ 6-a de marto 2025</ref><ref>Brice Le Borgne, « [https://www.liberation.fr/checknews/qui-est-derriere-skyshield-linitiative-militaire-qui-propose-de-proteger-le-ciel-ukrainien-20250907%20UJ244OWDZJFXVIJZJPS3ZAYFHA/ CheckNews Qui est derrière «SkyShield», l’initiative militaire qui propose de protéger le ciel ukrainien ?] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.liberation.fr%2Fchecknews%2Fqui-est-derriere-skyshield-linitiative-militaire-qui-propose-de-proteger-le-ciel-ukrainien-20250907_UJ244OWDZJFXVIJZJPS3ZAYFHA%2F arkivo]), Libération,‎ 7-a de septembro 2025</ref> estas projekto pri aerdefendo gvidata de Eŭropo por protekti okcidentan [[Ukrainio]]n kontraŭ rusiaj misilaj kaj spavaj atakoj, kiuj trafas la landon ekde 2022 kiel rezulto de la [[Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio ekde 2022|Rusi-Ukrainia Milito]]. Ĝi antaŭvidas la kreadon de "Integra Aera Protekta Zono (IAPZ)"<ref>Peck, « [https://cepa.org/article/european-nato-combat-air-patrols-for-ukraine/ European NATO: Combat Air Patrols for Ukraine] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fcepa.org%2Farticle%2Feuropean-nato-combat-air-patrols-for-ukraine%2F arkivo]), Center for European Policy Analysis, 17-a de marto 2025</ref> funkciigata de koalicio de eŭropaj landoj, sendepende de NATO. La misio inkludus batalajn aerpatrolojn (CAP-ojn) implikantajn ĉirkaŭ 120 ĉasaviadilojn. Ĉi tiuj patroloj kovrus la okcidentan duonon de la lando, kunordigite kun la [[Ukraina Aer-Armeo]] (UAF). Mapo de la Integra Aerprotekta Zono (IAPZ) el la raporto de la Iniciato SkyShield, 2025[1]. Ĉielŝildo celas protekti kritikan infrastrukturon, kiel ekzemple [[Nuklea centralo|nukleajn elektrocentralojn]], gravajn urbojn kiel [[Kijivo]], [[Lvivo]] kaj [[Odeso]], kaj gravajn transportinfrastrukturojn. Ĉi tio ebligus al ukrainaj fortoj koncentriĝi pri protektado de la orienta parto de la lando. Krome, ĉi tiu projekto estas sendependa de la eŭropa iniciato por eŭropa aerdefenda ŝildo.[5] bjbh8sizrngo1hst4kjzdq3ry4ift3x 9493909 9493903 2026-10-15T12:27:56Z Baba79 118684 9493909 wikitext text/x-wiki {{#tag:ref| |group="nb"}} <ref name= io > ... </ref> <ref name= io /> {{lingvo-uk| <gallery mode="packed"> </gallery> Kategorio:Ŝablono:Informkesto La '''Iniciato Ĉielŝildo''' (anglolingve: ''SkyShield Initiative'')<ref name= orobets>Orobets, « [https://proof.org.ua/projects/sky-shield/text-and-signatories/ Sky Shield text and signatories] » ([https://web.archive.org/web/20250314122934/https://proof.org.ua/projects/sky-shield/text-and-signatories/ arkivo]), Price of Freedom (proof.org.ua), Price of Freedom, 14-a de marto 2025</ref><ref>Dan Sabbagh, « [https://www.theguardian.com/world/2025/mar/06/european-led-ukraine-air-protection-plan-could-halt-russian-missile-attacks European-led Ukraine air protection plan could halt Russian missile attacks] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.theguardian.com%2Fworld%2F2025%2Fmar%2F06%2Feuropean-led-ukraine-air-protection-plan-could-halt-russian-missile-attacks arkivo]), The Guardian,‎ 6-a de marto 2025</ref><ref>Brice Le Borgne, « [https://www.liberation.fr/checknews/qui-est-derriere-skyshield-linitiative-militaire-qui-propose-de-proteger-le-ciel-ukrainien-20250907%20UJ244OWDZJFXVIJZJPS3ZAYFHA/ CheckNews Qui est derrière «SkyShield», l’initiative militaire qui propose de protéger le ciel ukrainien ?] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.liberation.fr%2Fchecknews%2Fqui-est-derriere-skyshield-linitiative-militaire-qui-propose-de-proteger-le-ciel-ukrainien-20250907_UJ244OWDZJFXVIJZJPS3ZAYFHA%2F arkivo]), Libération,‎ 7-a de septembro 2025</ref> estas projekto pri aerdefendo gvidata de Eŭropo por protekti okcidentan [[Ukrainio]]n kontraŭ rusiaj misilaj kaj spavaj atakoj, kiuj trafas la landon ekde 2022 kiel rezulto de la [[Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio ekde 2022|Rusi-Ukrainia Milito]]. Ĝi antaŭvidas la kreadon de "Integra Aera Protekta Zono (IAPZ)"<ref>Peck, « [https://cepa.org/article/european-nato-combat-air-patrols-for-ukraine/ European NATO: Combat Air Patrols for Ukraine] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fcepa.org%2Farticle%2Feuropean-nato-combat-air-patrols-for-ukraine%2F arkivo]), Center for European Policy Analysis, 17-a de marto 2025</ref> funkciigata de koalicio de eŭropaj landoj, sendepende de NATO. La misio inkludus batalajn aerpatrolojn (CAP-ojn) implikantajn ĉirkaŭ 120 ĉasaviadilojn. Ĉi tiuj patroloj kovrus la okcidentan duonon de la lando, kunordigite kun la [[Ukraina Aer-Armeo]] (UAF). [[Dosiero:Integrated Air Protection Zone Map (IAPZ), Sky Shield Ukraine.jpg|eta|Mapo de la Integra Aera Protekta Zono (IAPZ) el la raporto de la Iniciato SkyShield, 2025<ref name= orobets/>.]] . Ĉielŝildo celas protekti kritikan infrastrukturon, kiel ekzemple [[Nuklea centralo|nukleajn elektrocentralojn]], gravajn urbojn kiel [[Kijivo]], [[Lvivo]] kaj [[Odeso]], kaj gravajn transportinfrastrukturojn. Ĉi tio ebligus al ukrainaj fortoj koncentriĝi pri protektado de la orienta parto de la lando. Krome, ĉi tiu projekto estas sendependa de la eŭropa iniciato por eŭropa aerdefenda ŝildo<ref>« [https://www.youtube.com/watch?v=F91-DajniNg&t=182s EU states discuss air protection zone 'Sky Shield' for Ukraine] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3DF91-DajniNg%26t%3D182s arkivo]), DW News (dw.com), Deutsche Welle,‎ 6-a de marto 2025</ref>. ku31u7emcbjvbjvyvwc5iudzu8u82g1 9493911 9493909 2026-10-15T12:32:07Z Baba79 118684 9493911 wikitext text/x-wiki {{#tag:ref| |group="nb"}} <ref name= io > ... </ref> <ref name= io /> {{lingvo-uk| <gallery mode="packed"> </gallery> Kategorio:Ŝablono:Informkesto La '''Iniciato Ĉielŝildo''' (anglolingve: ''SkyShield Initiative'')<ref name= orobets>Orobets, « [https://proof.org.ua/projects/sky-shield/text-and-signatories/ Sky Shield text and signatories] » ([https://web.archive.org/web/20250314122934/https://proof.org.ua/projects/sky-shield/text-and-signatories/ arkivo]), Price of Freedom (proof.org.ua), Price of Freedom, 14-a de marto 2025</ref><ref>Dan Sabbagh, « [https://www.theguardian.com/world/2025/mar/06/european-led-ukraine-air-protection-plan-could-halt-russian-missile-attacks European-led Ukraine air protection plan could halt Russian missile attacks] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.theguardian.com%2Fworld%2F2025%2Fmar%2F06%2Feuropean-led-ukraine-air-protection-plan-could-halt-russian-missile-attacks arkivo]), The Guardian,‎ 6-a de marto 2025</ref><ref>Brice Le Borgne, « [https://www.liberation.fr/checknews/qui-est-derriere-skyshield-linitiative-militaire-qui-propose-de-proteger-le-ciel-ukrainien-20250907%20UJ244OWDZJFXVIJZJPS3ZAYFHA/ CheckNews Qui est derrière «SkyShield», l’initiative militaire qui propose de protéger le ciel ukrainien ?] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.liberation.fr%2Fchecknews%2Fqui-est-derriere-skyshield-linitiative-militaire-qui-propose-de-proteger-le-ciel-ukrainien-20250907_UJ244OWDZJFXVIJZJPS3ZAYFHA%2F arkivo]), Libération,‎ 7-a de septembro 2025</ref> estas projekto pri aerdefendo gvidata de Eŭropo por protekti okcidentan [[Ukrainio]]n kontraŭ rusiaj misilaj kaj spavaj atakoj, kiuj trafas la landon ekde 2022 kiel rezulto de la [[Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio ekde 2022|Rusi-Ukrainia Milito]]. Ĝi antaŭvidas la kreadon de "Integra Aera Protekta Zono (IAPZ)"<ref>Peck, « [https://cepa.org/article/european-nato-combat-air-patrols-for-ukraine/ European NATO: Combat Air Patrols for Ukraine] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fcepa.org%2Farticle%2Feuropean-nato-combat-air-patrols-for-ukraine%2F arkivo]), Center for European Policy Analysis, 17-a de marto 2025</ref> funkciigata de koalicio de eŭropaj landoj, sendepende de NATO. La misio inkludus batalajn aerpatrolojn (CAP-ojn) implikantajn ĉirkaŭ 120 ĉasaviadilojn. Ĉi tiuj patroloj kovrus la okcidentan duonon de la lando, kunordigite kun la [[Ukraina Aer-Armeo]] (UAF). [[Dosiero:Integrated Air Protection Zone Map (IAPZ), Sky Shield Ukraine.jpg|eta|Mapo de la Integra Aera Protekta Zono (IAPZ) el la raporto de la Iniciato SkyShield, 2025 (anglolingve)<ref name= orobets/>.]] ''Ĉielŝildo'' celas protekti kritikan infrastrukturon, kiel ekzemple [[Nuklea centralo|nukleajn elektrocentralojn]], gravajn urbojn kiel [[Kijivo]], [[Lvivo]] kaj [[Odeso]], kaj gravajn transportinfrastrukturojn. Ĉi tio ebligus al ukrainaj fortoj koncentriĝi pri protektado de la orienta parto de la lando. Krome, ĉi tiu projekto estas sendependa de la eŭropa iniciato por eŭropa aerdefenda ŝildo<ref>« [https://www.youtube.com/watch?v=F91-DajniNg&t=182s EU states discuss air protection zone 'Sky Shield' for Ukraine] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3DF91-DajniNg%26t%3D182s arkivo]), DW News (dw.com), Deutsche Welle,‎ 6-a de marto 2025</ref>. == Referencoj == {{referencoj}} 79i6g24sqoecrw8jax7n498vaaoxypy 9493919 9493911 2026-10-15T12:43:43Z Baba79 118684 Anstataŭigis paĝon per '{{#tag:ref| |group="nb"}} <ref name= io > ... </ref> <ref name= io /> {{lingvo-uk| <gallery mode="packed"> </gallery> Kategorio:Ŝablono:Informkesto' 9493919 wikitext text/x-wiki {{#tag:ref| |group="nb"}} <ref name= io > ... </ref> <ref name= io /> {{lingvo-uk| <gallery mode="packed"> </gallery> Kategorio:Ŝablono:Informkesto k3h1glm77g14rf292wilccbwd7z1yb1 9494305 9493919 2026-10-16T09:39:51Z Baba79 118684 9494305 wikitext text/x-wiki {{#tag:ref| |group="nb"}} <ref name= io > ... </ref> <ref name= io /> {{lingvo-uk| <gallery mode="packed"> </gallery> Kategorio:Ŝablono:Informkesto == Efektivigo == La kerna propono de SkyShield implikas la kreadon de Integra Aera Defenda Zono (IADZ) kovranta la okcidentan duonon de Ukrainio. 120 okcidentaj ĉasaviadiloj — [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16]], Gripens, Rafale kaj Eurofighter — estus deplojitaj laŭroke el EU-teritorio, subtenataj de aeraj fruaj avertaj kaj kontrolaj (AEW&C) sistemoj, cisternaviadiloj kaj elektronikaj militaj sistemoj. Ĉi tiun mision plenumus koalicio de eŭropaj ŝtatoj, sed ekster NATO-komando kaj Artikolo V de la Nord-Atlantika Traktato.[9] SkyShield estas desegnita por eviti ajnan riskon de rekta konflikto kun rusaj fortoj restante malproksime de la fronto. Ĝi celus nur senpilotajn aviadilojn (virabeloj, krozmisiloj, balistikaj misiloj), laŭ klaraj reguloj de engaĝiĝo. Rusaj ĉasaviadiloj kaj bombaviadiloj ne kapablas funkcii en ukraina aerspaco. Ĉi tio ŝuldiĝas kaj al la kosto kaj malabundeco de ĉi tiuj aviadiloj, kaj al la koncentriĝo de aerdefendaj sistemoj ĉe la ukraina flanko.[10] Subtenantoj de SkyShield ankaŭ argumentas, ke la iniciato povus havi pli grandan militistan, politikan kaj sociekonomikan efikon ol deploji 10 000 eŭropajn soldatojn sur ukrainan teritorion.[1] Ili ankaŭ asertas, ke ĝi prezentas pli malaltan riskon de eskalado ol manko de subteno. 7uzjuxrqk2bhnenqkftk4mklpjehkp1 9494321 9494305 2026-10-16T09:59:25Z Baba79 118684 9494321 wikitext text/x-wiki {{#tag:ref| |group="nb"}} <ref name= io > ... </ref> <ref name= io /> {{lingvo-uk| <gallery mode="packed"> </gallery> Kategorio:Ŝablono:Informkesto == Efektivigo == La kerna propono de SkyShield implikas la kreadon de Integra Aera Defenda Zono (IADZ) kovranta la okcidentan duonon de Ukrainio. 120 okcidentaj ĉasaviadiloj — [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16]], [[Saab JAS 39 Gripen|Gripen]], [[Rafale]] kaj [[Eurofighter Typhoon|Eurofighter]] — estus deplojitaj el EU-teritorio, subtenataj de aeraj detektaj kaj komandaj sistemoj, cisternaviadiloj kaj elektronikaj militaj sistemoj. Ĉi tiun mision plenumus koalicio de eŭropaj ŝtatoj, sed ekster NATO-komando kaj Artikolo V de la [[Nord-Atlantika Traktato]].[9] SkyShield estas desegnita por eviti ajnan riskon de rekta konflikto kun [[Armitaj Fortoj de Rusia Federacio|rusiaj fortoj]] restante malproksime de la fronto. Ĝi celus nur senpilotajn aviadilojn ([[spavo|spavoj]], [[Krozmisilo|krozmisiloj]], [[Balistika misilo|balistikaj misiloj]]), laŭ klaraj reguloj de engaĝiĝo. Rusiaj ĉasaviadiloj kaj bombaviadiloj ne kapablas funkcii en ukrainia aerspaco. Ĉi tio ŝuldiĝas kaj al la kosto kaj malabundeco de ĉi tiuj aviadiloj, kaj al la koncentriĝo de aerdefendaj sistemoj ĉe la ukrainia flanko.[10] Subtenantoj de SkyShield ankaŭ argumentas, ke la iniciato povus havi pli grandan militistan, politikan kaj sociekonomikan efikon ol deploji 10 000 eŭropajn soldatojn sur ukrainian teritorion.[1] Ili ankaŭ asertas, ke ĝi prezentas pli malaltan riskon de eskalado ol manko de subteno. sopyd1xifcweb7a3mm87bj4gc55bmzq 9494326 9494321 2026-10-16T10:04:47Z Baba79 118684 9494326 wikitext text/x-wiki {{#tag:ref| |group="nb"}} <ref name= io > ... </ref> <ref name= io /> {{lingvo-uk| <gallery mode="packed"> </gallery> Kategorio:Ŝablono:Informkesto == Efektivigo == La kerna propono de ''Ĉielŝildo'' implikas la kreadon de Integra Aera Defenda Zono (IADZ) kovranta la okcidentan duonon de Ukrainio. 120 okcidentaj ĉasaviadiloj — [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16]], [[Saab JAS 39 Gripen|Gripen]], [[Rafale]] kaj [[Eurofighter Typhoon|Eurofighter]] — estus deplojitaj el EU-teritorio, subtenataj de aeraj detektaj kaj komandaj sistemoj, cisternaviadiloj kaj elektronikaj militaj sistemoj. Ĉi tiun mision plenumus koalicio de eŭropaj ŝtatoj, sed ekster NATO-komando kaj Artikolo V de la [[Nord-Atlantika Traktato]].[9] ''Ĉielŝildo'' estas desegnita por eviti ajnan riskon de rekta konflikto kun [[Armitaj Fortoj de Rusia Federacio|rusiaj fortoj]] restante malproksime de la fronto. Ĝi celus nur senpilotajn aviadilojn ([[spavo|spavoj]], [[Krozmisilo|krozmisiloj]], [[Balistika misilo|balistikaj misiloj]]), laŭ klaraj reguloj de engaĝiĝo. Rusiaj ĉasaviadiloj kaj bombaviadiloj ne kapablas funkcii en ukrainia aerspaco. Ĉi tio ŝuldiĝas kaj al la kosto kaj malabundeco de ĉi tiuj aviadiloj, kaj al la koncentriĝo de aerdefendaj sistemoj ĉe la ukrainia flanko.[10] Subtenantoj de ''Ĉielŝildo'' ankaŭ argumentas, ke la iniciato povus havi pli grandan militistan, politikan kaj sociekonomikan efikon ol deploji 10 000 eŭropajn soldatojn sur ukrainian teritorion.[1] Ili ankaŭ asertas, ke ĝi prezentas pli malaltan riskon de eskalado ol manko de subteno. noza8x8u6a6e38crtyi80uckvzdmter 9494391 9494326 2026-10-16T11:29:35Z Baba79 118684 Anstataŭigis paĝon per '{{#tag:ref| |group="nb"}} <ref name= io > ... </ref> <ref name= io /> {{lingvo-uk| <gallery mode="packed"> </gallery> Kategorio:Ŝablono:Informkesto' 9494391 wikitext text/x-wiki {{#tag:ref| |group="nb"}} <ref name= io > ... </ref> <ref name= io /> {{lingvo-uk| <gallery mode="packed"> </gallery> Kategorio:Ŝablono:Informkesto k3h1glm77g14rf292wilccbwd7z1yb1 0 585473 9494098 9275915 2026-10-15T18:54:54Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494098 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Orkestro Etiopio''' estis [[Etiopio|etiopia]] muzikensemblo formita en 1963 de la etiopi-[[Usono|usona]] komponisto kaj etnomuzikologo Halim El-Dabh (naskiĝis en Egipto en 1921). La grupo, kiu estis fondita en [[Adis-Abebo|Addis Abebo]], konsistis el 30 tradiciaj instrumentistoj, kantistoj kaj dancistoj el multaj diversaj etiopiaj regionoj kaj etnaj grupoj (inkluzive [[Amharoj]], [[Tigrajoj|Tigrajoj,]] [[Oromoj]], [[Velajtaoj|Veletaoj]] kaj [[Gimiraoj]]). Ĝi estis la unua ensemblo de ĝia tipo, ĉar ĉi tiuj diversaj instrumentistoj kaj etnaj grupoj antaŭe neniam ludis kune.  == Superrigardo == Ĝiaj ĉefaj instrumentoj inkluzivis ''krar'' (meznivela liro), ''masenqo'' (unu-ŝnura [[violono]]), ''begena'' (granda liro), ''ŭaŝint'' ([[fluto]] kun fingraj truoj), ''embilta'' (fluto sen fingraj truoj), ''malakat'' (rekta [[trumpeto]]), ''kabaro'' ([[tamburo]]) kaj aliaj perkutadaj instrumentoj. Okaze ĝi ankaŭ uzis la ''tom'', kiu similas al la [[mbira]] muzikinstrumento. == Diskaro == ; Albumoj * Orkestra Etiopio: Blua Nile Grupo (1969, Taktaj Rekordoj) * ''Orkestra Etiopio'' (1973 aŭ 1974, Blua Nile Rekordoj) == Eksteraj ligiloj == * (angla) [http://www.afropop.org/multi/interview/ID/107/Kay%20Kaufman%20Shelemay-Ethiopia:%20Empire%20and%20Revolution Intervjuo kun Kay Kaufman Shelemay] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120217131413/http://www.afropop.org/multi/interview/ID/107/Kay%20Kaufman%20Shelemay-Ethiopia:%20Empire%20and%20Revolution |date=2012-02-17 }} de ''Afropop Tutmonde'' * (angla) [https://web.archive.org/web/20080320122515/http://www.popmatters.com/pm/music/reviews/52223/orchestra-ethiopia-thiopiques-23/ PopMatters recenzo] [[Kategorio:Muzikaj grupoj fonditaj en 1968]] [[Kategorio:Muzikaj grupoj malfonditaj en 1975]] [[Kategorio:Muzikinstrumentoj laŭ landoj]] [[Kategorio:Etiopiaj orkestroj|Etiopio]] [[Kategorio:Adis-Abebo]] 8oqopchjcrndoewtcxmg68tq88hfm7y 0 590614 9494334 9306667 2026-10-16T10:15:03Z Sj1mor 12103 9494334 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=15% |-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<big><big>Sorbata acido</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Sorbins%C3%A4ure.svg|200ra|sorbata acido]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Plata kemia strukturo de la Sorbata acido''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Sorbic acid 3D.png|200ra|sorbata acido]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Tridimensia kemia strukturo de la Sorbata acido''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Rowanberries_in_late_August_2004_in_Helsinki.jpg|200ra]]</center> |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''<small>Sorbata acido estis unue ekstraktita en 1859 ekde la [[Sorpujo|sorpo]] far [[August von Hofmann]] (1818-1892)</small>''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * Heksanoduenoata acido * Pentadueno-karboksilata acido * Propenil-[[akrilata acido]] |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>{{KemiaFormulo|<big>'''C|6|H|8|O|2'''}}</big></center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=110-44-1 110-44-1] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.558605.html 558605] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/643460 643460] |- |'''Merck Index'''||15,8847 |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||blanka kristala pulvoro |- |[[Molmaso]]||112.128 g·mol⁻¹ |- |[[Denseco]]|| 1.205g cm⁻³ |- |[[Fandpunkto]]||{{GdC|134.5}} |- |[[Bolpunkto]]||{{GdC|228}}<ref>[http://www.chemicalbook.com/ChemicalProductProperty_EN_CB1748891.htm Chemical Book]</ref> |- |[[Ekflama temperaturo]]||{{GdC|127}} |- |[[Konstanto pri dissociigo de acidoj|Acideco (pKa)]]||4.76 |- |[[Solvebleco]]||[[Akvo]]:1.6 g/L |- |[[Mortiga dozo (LD50)]]||7360&nbsp;mg/kg (buŝe) |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da R-Deklaroj|Riskoj]]||[[Listo da R-Deklaroj#R36/37/38|R36/37/38]] |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]||[[Listo da S-Deklaroj#S24|S24]] [[Listo da S-Deklaroj#R25|S25]] |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|Xi|C}} |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|'''GHS etikedigo de kemiaĵoj''']] |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo-piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|07}} </center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Averto |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|315|319|335}}<ref>[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/sorbic_acid#section=Safety-and-Hazards Pubchem]</ref> |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|261|264|271|280|302+352|304+340|305+351+338|312|321|332+313|337+313|362|403+233|405|501}} |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br />({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Sorbata acido''' estas nesaturita organika acido ankaŭ konata kiel '''2,4-heksanoduoata acido''', konsistanta je blankaj nadloformataj kristaloj kun karakteriza odoro kaj uzata kiel nutro-konservanto. Ĝi estis unu ekstraciita el la [[Birdokaptista sorbuso|Sorbus aucuparia]] kaj el tiu planto venas ĝia nomo. Kiam longatempe ekspoziciita en aero, ĝi facile oksidiĝas kaj koloriĝas. Ĝi estas nesolvebla en akvo sed miksebla kun [[acetata acido|glacia acetata acido]] (11,5%), [[etanolo]] (0,29%), '''duoksano''' (11%), [[acetono]] (9,2%) kaj [[izopropanolo]] (8,4%). Ĉi-netoksa kaj efika nutro-konservanto partoprenas en la normala metabola funkcio, povas oksidiĝi en akvo kaj [[karbona duoksido]], kaj ne akumuliĝas en la [[homa korpo]]. Ĝia tokseco estas duono ol ĝia [[natria sorbato|salo]] kaj 40-fojojn malpli ol la [[natria benzoato]]. Ĝi havas antioksidigajn kaj antimikrobajn proprecojn kaj uzatas en trink-fabrikado por preventi kontraŭ [[ŝimo]], [[gisto]] kaj [[fungo]]j. == Historio == Sorbata acido estis unu priskribita en 1859 de [[August von Hofmann]] (1818-1892) per hidrolizo de la distilitoleo de malmatura [[sorpujo|sorpo]].<ref>[https://books.google.com.br/books?id=6mGmxYqqiREC&pg=PA57&dq=Sorbic+acid+hoffmann&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwi128roltzVAhVFC5AKHWiQAbQQ6AEIKTAA#v=onepage&q=Sorbic%20acid%20hoffmann&f=false Food Additive Toxicology], Maga</ref> En 1900, Doebner unue sintezis ĝin per kondensiĝo de la [[krotonaldehido]] kaj [[malonata acido]] en [[piridino|piridina]] solvaĵo. La antimikrobaj kaj konservaj proprecoj de la sorbata acido estis unue malkovritaj, kaj en [[Usono]], kaj en [[Germanio]] de E. Miller kaj C. M. Gooding en la fino de la jardeko 1930 kaj en la komenco de la jardeko 1940. En 1945 C. M. Gooding akiris la unuan usonan patenton.<ref>[https://books.google.com.br/books?id=OU9sBgAAQBAJ&pg=PA49&lpg=PA49&dq=Sorbic+acid+hoffmann&source=bl&ots=hk6OSWh5mM&sig=F41k0IugjIs5ywgSja35HZJKMkE&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwiM7JnikNzVAhXGlZAKHU2TANMQ6AEIRjAD#v=onepage&q=Sorbic%20acid%20hoffmann&f=false Antimicrobials in Food, Third Edition], P. Michael Davidson, John N. Sofos, A. Larry Branen</ref> == Sintezoj == === Sintezo 1 === Sorbata acido estiĝas per interagado de la '''ketenono''' kaj [[krotonaldehido]] en ĉeesto de '''boro-tri-fluorido''': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 |<center><big>'''Sintezo de la sorbata acido'''</big></center> '''2 [[Dosiero:1-propenone.svg|100ra]] + 2 [[Dosiero:Structural formula of trans-crotonaldehyde.svg|150ra]] <math> \ \underset {-\;etileno}\xrightarrow{BF_3}</math> 2 [[Dosiero:Sorbins%C3%A4ure.svg|200ra]] ''' |} </center> === Sintezo 2 === Sorbata acido ankaŭ prepareblas per kondensiĝo de la [[malonata acido]] kaj [[krotonaldehido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 |<center><big>'''Sintezo de la sorbata acido'''</big></center> [[Dosiero:Malons%C3%A4ure.svg|150ra]]''' + [[Dosiero:Crotonaldehyde.svg|100ra]] <math>\xrightarrow{Piridino}</math> [[Dosiero:Sorbins%C3%A4ure.svg|200ra]] + CO₂ + H₂O''' |} </center> == Literaturo == * [http://chemicalland21.com/lifescience/foco/SORBIC%20ACID.htm Chemicalland21] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170415002011/http://chemicalland21.com/lifescience/foco/SORBIC%20ACID.htm |date=2017-04-15 }} * [https://books.google.com.br/books?id=kHIfoOja_1sC&pg=PA49&lpg=PA49&dq=Sorbic+acid&source=bl&ots=s2KJDutbZl&sig=m3FQJkPlPyIVJ8pQcrPQtuEJOtk&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwiFqJzpztvVAhXLl5AKHe54CQgQ6AEIdDAI#v=onepage&q=Sorbic%20acid%20&f=false Handbook of Food Spoilage Yeasts], Tibor Deak, Larry R. Beuchat * [https://books.google.com.br/books?id=Lq4iw2UtDacC&pg=PA240&dq=Sorbic+acid&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwjsyOzwz9vVAhVKGZAKHb0_AXIQ6AEIUjAH#v=onepage&q=Sorbic%20acid&f=false Introduction to Food Toxicology] Takayuki Shibamoto,Leonard F. Bjeldanes * [https://books.google.com.br/books?id=lks9dALNzZAC&pg=PA185&dq=Sorbic+acid&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwjsyOzwz9vVAhVKGZAKHb0_AXIQ6AEIWzAI#v=onepage&q=Sorbic%20acid&f=false Microbiological Safety and Quality of Food], Barbara Lund,Tony C. Baird-Parker, Grahame Warwick Gould * [https://books.google.com.br/books?id=dQBAzfyCeQ8C&pg=PA283&dq=Sorbic+acid&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwjsyOzwz9vVAhVKGZAKHb0_AXIQ6AEIYjAJ#v=onepage&q=Sorbic%20acid&f=false Fisher's Contact Dermatitis], Robert L. Rietschel, Joseph F. Fowler, Alexander A. Fisher * [https://books.google.com.br/books?id=sEP3QbZjWc8C&pg=PA226&dq=Sorbic+acid&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwim8bPA0NvVAhVDxpAKHSGHDnk4ChDoAQhDMAQ#v=onepage&q=Sorbic%20acid&f=false Handbook of Enology, The Microbiology of Wine and Vinifications], Pascal Ribéreau-Gayon, Denis Dubourdieu, B. Donèche, A. Lonvaud == Vidu ankaŭ == * [[Krotonaldehido]] * [[Krotonata acido]] * [[Malonata acido]] * [[Benzoata acido]] * [[Natria benzoato]] * [[Natria sorbato]] {{Sorbatoj}} == Referencoj == {{Referencoj|3}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Enonaj acidoj]] [[Kategorio:Konservantoj]] [[Kategorio:E-numeraj aldonaĵoj]] [[Kategorio:Dienoj]] c2tu29y0ce1av1r8pz7c0hlv0f9ekqm 0 596565 9494318 9272198 2026-10-16T09:57:36Z Sj1mor 12103 9494318 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Virginia hamamelido |koloro = lightgreen |dosiero = Hamamelis virginiana FlowersLeaves BotGardBln0906.JPG |dosiero larĝo = 300px |priskribo dosiero = virgina hamamelido (''Hamamelis virginiana'') |regno = [[Planto]]j ''Plantae'' |regno2 = planto |divizio = [[Angiospermoj]] ''Magnoliophyta'' |klaso = [[dukotiledonaj plantoj|Dukotiledonuloj]] ''Dicotyledones'' |ordo = [[Saksifragaloj]] ‘‘Saxifragales ‘‘ |familio = [[Hamamelidacoj]] '' Hamamelidaceae '' |subfamilio= |genro = [[Hamamelido]] ''Hamamelis'' |specio = ''H. virginia'' |Taxon2_Rang = Hamamelido |dunomo = ''Hamamelis virginiana'' |dunomo aŭtoritato =[[Carl von Linné|L.]] |komunejo = |mapo de vivoteritorioj =Hamamelis virginiana map.png |mapo de vivoteritorioj larĝo = 300px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} '''Virginia hamamelido''' (latina [[scienca nomo]]: ''Hamamelis virginiana''), ankaŭ nomata '''aŭtune floranta hamamelido''' estas [[specio (biologio)|plantospecio]] en la familio de la [[Hamamelidacoj]] (''Hamamelidaceae''). Ĝi estas planto el la arbustaro kaj subarbaraĵo en miksarbaroj en la orienta [[Nordameriko]]. == Priskribo == [[Dosiero:Hamamelis_virginiana_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-070.jpg|eta|maldekstre|ilustraĵo de la virginia hamamelido (''Hamamelis virginiana'')]] [[Dosiero:Common Witch Hazel Hamamelis virginiana Leaf 2000px.jpg|eta|deproksima foto de la folio]] [[Dosiero:Hamamelis virginiana 03.JPG|eta|floro kaj frukto de ''Hamamelis virginiana'']] === Vegetativaj ecoj === La virginia hamamelido (''Hamamelis virginiana'') estas [[trunkarbusto]], en ĝia hejmregiono ĝi ankaŭ kreskas kiel malalta arbo kun malalta trunko<ref name="xxxxx">[http://www.baumkunde.de/baumdetails.php?baumID=0374 ''Hamamelis virginiana'' ĉe baumkunde.de], elŝutita 2009/07/10</ref>. La somerverda, decidua arbusto atingas altokreskon de 3 ĝis 6 m, malofte eĉ ĝis 10 m. La [[arboŝelo]] de la junaj branĉoj estas griza aŭ brunece ruĝe harenhava. La [[ritidermo]] estas pli poste helbruna, glata kaj iom skvameca. La folioj estas alterne starantaj kaj havas [[avelkorilo|avelkorilajn]] [[folio (planto)|foliojn]]. La pedunkolo longas 6 ĝis 15 (ĝis 20) mm. La simpla foliplato longas 4 ĝis 17 cm kaj larĝas 2,5 ĝis 13 cm. Ĝi estas larĝe elipta ĝis ronda aŭ renverse ovoforma. === Generativaj ecoj === La forte odorantaj, helflavaj, koralformaj folioj kun longaj mallarĝaj petaloj aperas en aŭtuno kaj frua vintro inter la jam aŭtunkoloraj folioj kaj post la falo de la folioj. La fruktoj estas 10 ĝis 14 mm grandaj ovformaj, lignecaj [[kapsulfrukto]]j, kiuj maturiĝas dum la sekvanta somero. La fruktoj ĵetas la du 5 ĝis 9 mm grandajn semojn malproksimen.<ref name="Vermeulen">Frans Vermeulen: ''Prisma. Ähnlichkeiten und Parallelen zwischen Substanz und Arzneimittel.'' Emryss, Haarlem 2006, ISBN 978-90-76189-17-8.</ref><ref name="xxxxx"/> === Kromosomnombro === La [[Kromosomo]]nombro estas 2n = 24.<ref name="IPCN" /> == Disvastigo == La virgina hamamelido kreskas nature en la orienta parto de Nordameriko de [[Meksiko]] ĝis [[Kanado]]. La planto preferas nutraĵriĉan, humidan kaj preskaŭ senkalkan grundon. [[Dosiero:The distribution of important forest trees of the United States (1938) Hamamelis virginiana (20976229885).jpg|eta|natura disvastejo (1938)]] == Uzado == === Uzado kiel ornamplanto === En Eŭropo la virgina hamamelido vivis nur jam en la 18a jarcento kiel ligna [[ornamplanto]].<ref name="Lathoud">Joseph-Amedee Lathoud: ''Materia Medica'', Barthel & Barthel, 1996, ISBN 3-88950-017-X</ref><ref name="awl">[http://www.awl.ch/heilpflanzen/hamamelis/index.htm ''Hamamelis virginiana''ĉe awl.ch] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090212144004/http://awl.ch/heilpflanzen/hamamelis/index.htm |date=2009-02-12 }}, elŝutita2009/07/ 2009</ref> Tiu vintrorezista planto estas plantata de tempo al tempo en la moderaj klimatoj en parkoj kaj ĝardenoj. Ĝi estas unu el la malmultaj specioj, kiuj floras vintre. === Medicina uzado === Hamamelido estis kuracplanto ĉe pluraj prapopoloj de Nordameriko. Intertempe oni scias, ke la [[ĉerokoj]] kaj [[irokezoj]]<ref name="niedenthal">Tobias Niedenthal, Johannes Gottfried Mayer: ''“Drink before breakfast and vomit”: Zur Geschichte von Hamamelis in Amerika und Europa.'' In: ''Zeitschrift für Phytotherapie'' 2017; 38(03): 137-144 {{DOI|10.1055/s-0043-108664}}</ref> uzas ĝin kiel infuzaĵoj kiel kontraŭdolora rimedo kaj ĉe malvarmumo kaj haŭtaj lezoj. La irokezoj ankaŭ en la ginekologio kaj kiel vomiga rimedo.<ref name="niedenthal" /> Jenaj monografioj por hamamelida akvo, arboŝelo kaj folioj ekzistas de la Eŭropa Medikamenta Agentejo (EMA).<ref name="niedenthal" /> {| class="prettytable" |- class="hintergrundfarbe5" ! farmacia drogo ! farado ! priskribo de la kvalito !gravaj enhavosubstancoj ! uzado |- | '''Hamamelidis aqua'''<br /> ([[sinonimo|sin.]] ''Aqua Hamamelidis'',<br />''Aqua Hamamelidis corticis'',<br /> ''Liquor Hamamelidis'') || destilaĵo de akva vaporo (mamamelida akvo) el freŝe tranĉitaj aŭ parte sekigitaj branĉoj respektive folioj. || || [[etera oleo]] || ĉe surfacaj haŭtlezoj, lokaj inflamado de la haŭto kaj de la mukozoj, por kuraci [[hemoroido]]n en la junaj stadioj. |- | '''Hamamelidis cortex'''<br />(sin. ''Cortex Hamamelidis'') || akvovapora destilaĵo el sekigita kaj malgrandigita arboŝelo de la trunkoj kaj branĉoj || Eŭropa medikamenta libro (Ph. Eur.) || [[tanino]]j (ĉ. 8–12 %), ekzemple [[tanino de Hamamelido]] kaj libera [[gaŭla acido]], kaj eteraj oleoj, [[Elagacido|elagtanino]] kaj flavoglikozidoj. || Ĝi helpas kontraŭ jukado, bruligado, malforta sangado ĉe hemoroidoj (1a kaj dua grado), inflamoj de la mukozoj ĉe la eligo de la fino de la intesto. La popola kuracado uzas hamamilidan rimedon kontraŭ [[diareo]] kaj [[menstruo]]-problemoj. |- | '''Hamamelidis folium'''<br />(syn. ''Folia Hamamelidis'') || destilaĵo de akva vaporo de sekigitaj hamamilidaj folioj. || Eŭropa farmacia libro (Ph. Eur.) || <!--Gerbstoffe (ca. 3–8 %), besonders Hamamelitannin sowie einfache und oligomere [[Proanthocyanidine]], ätherisches Öl ([[Ionon]], [[Safrol]]), [[Flavonoide]] und [[Kaffeesäurederivate]].--> || <!--Bei Juckreiz, Nässen und Brennen bei Hämorrhoiden (I. und II. Grad) bei Schleimhautentzündungen im Analbereich.--><ref name="niedenthal" /><ref name="greifswald">[http://pharm1.pharmazie.uni-greifswald.de/systematik/6_droge/hamame-f.htm Hamamelidis folium – Hamamelisblätter] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070622160325/http://pharm1.pharmazie.uni-greifswald.de/systematik/6_droge/hamame-f.htm |date=2007-06-22 }} auf uni-greifswald.de, abgerufen am 14. Juli 2009</ref> |} [[Dosiero:Hamamelidis cortex 062.jpg|eta|hochkant|Hamamelidis cortex (arboŝelo de hamamelido).]] ''Hamamelis virginica'' estas homeopatiko (mallongige ''Ham''), kiu estas farata el freŝa arboŝelo de branĉoj kaj radikoj. Ĝi estas uzata kontraŭ vundoj kaj kontraŭ sangado, hemoroidoj kaj vejnaj inflamoj.<ref name="blv">Andrew Lockie, Nicola Geddes: ''Homöopathie.'' BLV, München 1996, ISBN 3-405-14719-0.</ref><ref name="Ratera">Manuel Mateu i Ratera: ''Erste Hilfe durch Homöopathie. Ein homöopathischer Ratgeber für Praxis, Freizeit und Reise.'' Hahnemann-Institut, Greifenberg 1997, ISBN 3-929271-10-9.</ref> == Sistematiko == La [[unua priskribo]] de ''Hamamelis virginiana'' okazis 1753 fare de [[Carl von Linné]] en ''[[Species Plantarum]]'', 1, p. 124. Ĉe la elekto de la botanika [[epiteto]] ''virginiana'' Carl von Linné elektis la nomon laŭ la deveno en la orienta Nordameriko. [[Sinonimo (taksonomio)|sinonimoj]] por ''Hamamelis virginiana'' L. estas: ''Hamamelis androgyna'' WALTER, ''Hamamelis corylifolia'' MOENCH, ''Hamamelis dioica'' WALTER, ''Hamamelis macrophylla'' Pursh, ''Hamamelis virginiana'' fo. ''parvifolia'' (NUTT.) FERNALD, ''Hamamelis virginiana'' fo. ''rubescens'' REHDER, ''Hamamelis virginiana'' var. ''angustifolia'' NIEUWL., ''Hamamelis virginiana'' var. ''orbiculata'' NIEUWL., ''Hamamelis virginiana'' var. ''macrophylla'' (PURSH) NUTT., ''Hamamelis virginiana'' var. ''parvifolia'' NUTT., ''Trilopus dentata'' RAF., ''Trilopus estivalis'' RAF., ''Trilopus nigra'' RAF., ''Trilopus nigra'' var. ''catesbiana'' RAF., ''Trilopus parvifolia'' (NUTT.) RAF., ''Trilopus rotundifolia'' RAF., ''Trilopus virginica'' (L.) RAF. <ref name="tropicos">{{Tropicos|ID=15100007|WissName=Hamamelis virginiana}}</ref> == Fontoj == === Literaturo === * Frederick G. Meyer: ''Hamamelidaceae'' in ''Flora of North America'', Volume 3: [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=220006023 ''Hamamelis virginiana'' - Online.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201111202545/http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1 |date=2020-11-11 }} (Abschnitt Beschreibung und Systematik) * Karl Hiller, Matthias F. Melzig: ''Lexikon der Arzneipflanzen und Drogen'', Area, Erftstadt 2005, ISBN 3-89996-682-1 (2 Bände, genehmigte Sonderausgabe). === Referencoj === <references> <ref name="IPCN">{{Tropicos|ID=15100007|WissName=Hamamelis virginiana|ProjektID=9}}</ref> </references> == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat|Hamamelis virginiana|}} * Thomas Meyer: [http://www.blumeninschwaben.de/Hauptgruppen/zaubernuss.htm#Virginische%20Zaubernuss Datenblatt mit Bestimmungsschlüssel und Fotos bei ''Flora-de: Flora von Deutschland'' (alter Name der Webseite: ''Blumen in Schwaben'')] * [http://www.awl.ch/heilpflanzen/hamamelis/index.htm Virginische Zaubernuss auf awl.ch.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090212144004/http://awl.ch/heilpflanzen/hamamelis/index.htm |date=2009-02-12 }} <!--* {{Webarchiv | url=http://www.ruhr-uni-bochum.de/boga/html/Hamamelis_virginiana_Foto.html | wayback=20040911153825 | text=Fotos von ''Hamamelis virginiana'' beim Botanischen Garten, Ruhr-Universität Bochum.}}--> * [http://www.baumkunde.de/baumdetails.php?baumID=0374 Virginische Zaubernuss, Baumbestimmung auf baumkunde.de.] * [http://www.henriettes-herb.com/plants/hamamelis/virginiana.html ''Hamamelis virginiana'' auf ''Henriette's Herbal Homepage''.] {{en}} * [http://www.botanik-bochum.de/pflanzenbilder/Hamamelis_virginiana.htm Fotos von Blüte, Frucht, Borke, Knospe und Blatt, Bochumer Botanischer Verein] [[Kategorio:Hamamelidacoj]] [[Kategorio:Kuracplantoj]] [[Kategorio:Ornamaj plantoj]] [[Kategorio:Arboj de Usono]] qp2jx9sja2km3iwbwlpweakggvhrdon 0 599103 9494064 7708749 2026-10-15T17:45:45Z ThomasPusch 1869 9494064 wikitext text/x-wiki {{informkesto urbo|regiono-ISO=RU}} '''Njaksimvol''' ({{lang-ru|Няксимволь}}) estas vilaĝo en Berjozova Distrikto de [[Ĥanta-Mansa aŭtonoma distrikto — Jugra]], [[Rusio]], situanta sur la maldekstra banko de la rivero [[Norda Sosva]], 60 km sudokcidente de [[Ĥulimsunt]]. Tie loĝis en 2010 entute 506 personoj. ==Gravaj personoj== * [[Sergej Sobjanin]], rusia politikisto naskiĝis tie {{ĝermeto}} [[Kategorio:Vilaĝoj de Ĥanta-Mansio]] s6ogp6pl09kkm8ahgklc5e7jtqdyr40 9494065 9494064 2026-10-15T17:46:08Z ThomasPusch 1869 /* Gravaj personoj */ 9494065 wikitext text/x-wiki {{informkesto urbo|regiono-ISO=RU}} '''Njaksimvol''' ({{lang-ru|Няксимволь}}) estas vilaĝo en Berjozova Distrikto de [[Ĥanta-Mansa aŭtonoma distrikto — Jugra]], [[Rusio]], situanta sur la maldekstra banko de la rivero [[Norda Sosva]], 60 km sudokcidente de [[Ĥulimsunt]]. Tie loĝis en 2010 entute 506 personoj. ==Gravaj personoj== * [[Sergej Sobjanin]], rusia politikisto naskiĝis tie <br/> {{ĝermeto}} [[Kategorio:Vilaĝoj de Ĥanta-Mansio]] g0zu7zedthyr50mtgcikofkbltmfkks 0 606713 9494134 9319949 2026-10-15T21:25:14Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494134 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo|regiono-ISO=NO|tersituo|zomo=13}} La '''Packapelo''' ({{l-no|Fredskapellet}}) estas protestantisma preĝejeto en [[Narvik]], [[Norvegio]]. == Priskribo == [[Dosiero:Fredskapellet i Narvik.jpg|maldekstre|eta|La Packapelo ĉetombeja en Narvik]] La kapelo havas 266 sidlokojn kaj konsekritis en la 14.12.1957. Ĝia arkitekto estis [[Jan Inge Hovig]]. La altaron pentris [[Axel Revold]]; nuntempe la preĝejo uzatas ĉefe por funebraĵoj pro la apuda situo de la ĉefa tombejo. Parto de ĝi estas reservita al falintaj soldatoj de [[Wehrmacht]].<ref>[http://www.friedhof-ansichten.de/archives/5943 Informo sur paĝaro pri germanaj tombejoj eksterlandaj]</ref> Antaŭa kirko detruitis dum la [[Dua mondmilito]] en 1940. Ĝi apartenas al la Ofoten-dekanujo ene de la Diocezo Sør-Hålogaland de la [[Eklezio de Norvegio]]. Ĝi situas super la Rombakken-fjordo rekte ĉe la fererctransportfervojlinio kondukanta al la [[svedio|sveda]] urbo [[Luleå]]. == Notoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Alf Henry Rasmussen (red.): ''Våre kirker - norsk kirkeleksikon'', Eldonejo Vanebo, 1993, p. 164, ISBN 82-75-27022-7 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://web.archive.org/web/20050211141253/http://www.narvik.kommune.no/andretj/fredskapellet.html Prie sur urba retpaĝaro] * [https://web.archive.org/web/20210124174640/https://kulturminnesok.no/minne/?queryString=https://data.kulturminne.no/askeladden/lokalitet/84194 Prie sur kultura retpaĝaro tutnorvegia] [[Kategorio:Protestantismaj preĝejoj en Norvegio|Narvik]] [[Kategorio:Narvik]] 4d0m1s20fywq6hkx0bldur89rc0xdkc 0 610396 9494301 9340318 2026-10-16T09:15:11Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494301 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo |regiono-ISO=DE-TH |tersituo = Erfurto |zomo=13 }} La '''Kirko Nia kara sinjorino''' (germane: ''Unsere liebe Frau'') estas protestantisma kirko en [[Linderbach]] (Erfurto, Germanujo). La komunumo apartenas al la eklezia subdistrikto [[Vajmaro]]. == Historio == Origine temis pri [[romanika arkitekturo|romanika]] konstruaĵo. Partoj tiamaj ankoraŭ konserviĝas en la nordokcidenta flanko de la kirko. La [[romp-arko|romp-arka]] sakramentejo en la [[ĥorejo]] kaj romp-arkaj fenestroj atestas alkonstruon gotikan. Restaŭrado okazis en 1970. La kadukiĝanta ambonaltaro forigitis kaj la ĥorejo liberiĝis de pli novaj ŝanĝoj. Tie oni trovis farbitan kadron de fenestro el pasintaj tempoj. La orgenon faris en 1857 [[Johann Friedrich Schulze]] el [[rottenbach (Turingio)|Rottenbach-Paulinzella]]. En 2002-2009 okazis novaj restaŭradlaboroj de la kirko kaj de ĝia meblaro. [[Dosiero:Unserer Lieben Frau Linderbach, Altarbild.jpg|eta|left|Altarbildo [[Anna Triopa]]]] == Ekipaĵoj == * La altaro de 1495 venas el erfurta ateliero kaj montras Annan Triopan. Ĉe ambaŭ flankoj estas la statuoj de Doroteo, [[barbara (Sankta)|Barbara de Nikomedio]], [[Sankta Ursulo de Kolonjo]] kaj [[Katarina de Aleksandrio]]. * Altarreliefo kun la [[Adorado de la saĝuloj]] ĉe la norva vando, el la 15-a jarcento * Altarreliefo ĉe la norda flanko kun sceno el la vivo de Sankta Ursulo, 15-a jarcento * Statuo de Sankta Barbara * [[Pietato (tipo de artaĵo)|Pietato]] * Du pentritaj altarpordoj kun scenoj el la vivo de [[Sankta Marko la evangeliisto]] kaj de la apostoloj * Epitafo en la ĥorejo el la jaro 1588-a * [[Baptujo]] el sabloŝtono de 1580, kiun oni venigis en 1975 el alia preĝejo == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://web.archive.org/web/20180709112050/http://www.kirchenkreis-weimar.de/kirchenkreis/pfarraemter-und-gemeinden/vieselbach/linderbach/ ĉi-prie sur la komunuma retpaĝaro] [[Kategorio:Kristanaj preĝejoj en Erfurto|Linderbach]] [[Kategorio:Preĝejoj sub patroneco de Sankta Maria|Linderbach]] [[Kategorio:Protestantismaj preĝejoj en Germanio|Linderbach]] cmnrkvi7akyj70aslxchzokljg9ymbt 0 611601 9493986 9425922 2026-10-15T15:10:43Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9493986 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|observatorio | nomo = Observatorio ''Steward'' | oficiala_nomo = Steward Observatory | kromnomo = | dosiero = A picture of the Steward Observatory.jpeg | dosiero_priskribo = La observatorio en la kampuso de la [[Universitato de Arizono]] en [[Tucson (Arizono)|Tucson]] | kategorio = [[Observatorio]] | posedanto = [[Universitato de Arizono]] | lando = Usono | lando_tipo = | lando_flago = 1 | municipo = [[Tucson (Arizono)]] | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = 792 | lat_d = 32 | lat_m = 14 | lat_s = 0 | lat_NS = N | long_d = 110 | long_m = 56 | long_s = 56 | long_EW = W | regiono-ISO=US-AZ | establita = 1916 | mapo priskribo = Situo de la observatorio en Arizono | mapo lokumilo = iso | mapo1 priskribo = Situo de la observatorio en Usono | mapo1 lokumilo = Usono | zomo = 14 | retpaĝo = http://www.as.arizona.edu/ }} La '''Observatorio ''Steward''''' estas la [[scienca esplorado|esplora]] fako de la Departemento de [[Astronomio]] de la [[Universitato de Arizono]] ; ĝia oficejo troviĝas sur la kampuso de la universitato en [[Tucson (Arizono)|Tucson]] ([[Arizono]], [[Usono]]). Ĝia [[Minor Planet Center|MPC]] kodo estas '''692'''.<ref>[http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/ObsCodes.html Kodoj de la Observatorioj (''Minor Planet Center'')]</ref> La unua konstruaĵo kaj [[teleskopo]], konstruitaj en [[1916]], estis oficiale dediĉita en [[aprilo]] [[1923]]. La Observatorio ''Steward'' [[nun en 2018|nun]] administras aǔ kun-administras kvin [[teleskopo]]jn sur [[monto|montaj]] suproj en [[Arizono]], unu en [[Nov-Meksiko]], unu en [[Havajo]] kaj unu en [[Ĉilio]]. Ĝi provizis instrumentojn por tri {{J|kosma observatorio}} kaj por multenombraj ĉegrundaj teleskopoj. La Observatorio ''Steward'' estas unu el la malmultaj instalaĵoj, kiuj povas poluri tre grandajn {{JN|ĉefa spegulo}} uzitajn en la teleskopoj konstruitaj dum la pasinta [[jardeko]]. == Historio == La Observatorio ''Steward'' rezultas de la streboj de la usona [[astronomo]] kaj [[dendrokronologio|dendrokronologiisto]] [[Andrew Ellicott Douglass]]. En [[1906]], li ricevis postenon de Helpanta Profesoro pri [[Fiziko]] kaj [[Geografio]] ĉe la [[Universitato de Arizono]] en [[Tucson (Arizono)]]. Preskaǔ tuj post sia alveno en Tucson, Douglass establis programon de astronomia esploro uzante [[refraktoro]]n de 8 [[colo]]j (20,3 [[centimetro|cm]]) pruntedonita de la [[Observatorio de la Universitato Harvard]] kaj komencis aktive serĉi fonduson por konstrui grandan esploran teleskopon en Tucson. Dum la sekvantaj dek jaroj, tiuj steboj fiaskis ; dum tiu tempo, Douglass estis Estro de la Departemento de Astronomio, Anstataŭa Prezidento kaj, fine, [[Dekano]] de la [[Kolegio]] pri Beletro, Arto kaj Scienco.<ref>[http://adsabs.harvard.edu/full/1986JHA....17...69E Arbaj Kreskoringoj kaj Teleskopoj, la Scienca Kariero de A.E. Douglass ; de J.A. Eddy el ''Journal for the History of Astronomy, Vol.17, NO.1:48/FEB, P. 69, 1986] {{lingvokodo|en}}</ref> Jen tiam, la {{daton|18|oktobro|1916}}, Prezidento [[Rufus B. von KleinSmid]] anoncis, ke anonima donacinto donis al la Universitato « 60&nbsp;000 $ por konstrui grandegan teleskopon ». La donacinto reveliĝis pli malfrue esti S-ino ''Lavinia Steward'',<ref>[http://tucson.com/news/local/steward-observatory-salutes-its-oracle-benefactor/article_1868bbb2-10d2-51b9-aa6e-b255499dec38.html La Observatorio ''Steward'' salutas sian bonfarantinon de ''Oracle '' el ''Tucson.com'' ; 6-a de septembro 2016] {{404|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{lingvokodo|en}}</ref> riĉa vivino de [[Oracle (Arizono)|Oracle]] ([[Arizono]]), interesita pri [[astronomio]] kaj deziranta kunmemori sian mortintan edzon : S-ro ''Henry Steward''. [[Andrew Ellicott Douglass|Douglass]] planis uzi la donacon de Steward por konstrui {{J|neŭtona teleskopo}} de 36 [[colo]]j (91,4 cm) kaj kontraktis kun la firmao ''Warner & Swasey Company'' de [[Klevlando]] por konstruigi tiun teleskopon ; sed la eniro de [[Usono]] en la {{N|unua mondmilito}} malfruigis la [[kontrakto]]n : ''Warner & Swasey'' havis prioritatajn [[milito|militajn]] kontraktojn ; krome la spertuloj pri grandaj [[spegulo (optiko)|speguloj]] tiam troviĝis en [[Eŭropo]] kaj estis neatingeblaj pro la milito. Fine, la spegulo estis farita de la [[vitro|vitra]] firmao ''Spencer Lens Co.'' de [[Bufalo]] ([[Nov-Jorkio]]). La [[teleskopo]] estis instalita en la [[observatorio]]n en [[julio]] [[1922]] kaj la Observatorio ''Steward'' oficiale dediĉita la {{daton|23|aprilo|1923}}.<ref>[https://www.as.arizona.edu/sites/default/files/DouglassSpeech.pdf Oficiala prelego de A.E. Douglass pri la dediĉo de la Observatorio ''Steward, el la paĝaro de la Universitato de Arizono] {{lingvokodo|en}}</ref> == Observatorioj == La Observatorio ''Steward'' administras tri observadajn lokojn en sudo de [[Arizono]] : la [[Internacia Observatorio de Monto Graham|Internacian Observatorion de Monto Graham]] (MGIO), la [[Observatorio de Monto Lemmon|Observatorion de Monto Lemmon]] kaj la [[Stacio Catalina|Stacion ''Catalina'']] sur la [[Monto Bigelow]]. Ĝi ankaŭ funkciigas teleskopojn en du gravaj observatorioj : la [[Nacia Observatorio de Kitt Peak]] (KPNO) kaj la [[Observatoire Fred Lawrence Whipple]] sur la [[Monto Hopkins (Arizono)|Monto Hopkins]]. Ĝi estas partnero en la ''[[Sloan Digital Sky Survey]]-III'' elde la [[Observatorio de Apache Point]] ([[Nov-Meksiko]]) kaj tenas observatorion por [[studento]]j sur la [[Monteto Tumamoc]] ĉirkaǔ 5 km [[okcidento|okcidente]] de la [[kampuso]]. La originala konstruaĵo de la observatorio en Tucson estas uzita nur por publika informo kaj ĝenerala eduko de la unua ciklo. La [[Radio Observatorio de Arizono]], filio de la Observatorio ''Steward'', funkciigas po unu [[radioteleskopo]]n ĉe [[Nacia Observatorio de Kitt Peak|KPNO]] kaj [[Internacia Observatorio de Monto Graham|MGIO]].<ref>[http://aro.as.arizona.edu/ Radio Observatorio de Arizono , oficiala paĝaro] {{lingvokodo|en}}</ref> La Observatorio ''Steward'' partoprenas en tri internaciaj projektoj. Ĝi estas plena membro de la ĝemelaj [[Teleskopoj Magelano]] ĉe la [[Observatorio Las Campanas]] (norda [[Ĉilio]]) Ĝi estas ankaŭ membro de du projektoj en sama regiono : la [[Granda Sinoptika Enketa Teleskopo]] kaj la [[Giganta Teleskopo Magelano]] ; venonta generacio da grandegaj teleskopoj. La Spegula [[Laboratorio]] Richard F. Caris fabrikas kaj fajnigas spegulojn por ambaǔ teleskopoj, kaj ankaŭ faris spegulojn de la ĝemelaj Magelanaj Teleskopoj.<ref name="rfcaris">[https://mirrorlab.arizona.edu/ ''Richard F. Caris Mirror Laboratory'' el la paĝaro de la Universitato de Arizono] {{lingvokodo|en}}</ref> == Grupoj de Esploro == La Spegula [[Laboratorio]] ''Richard F. Caris'',<ref name="rfcaris" /><ref>[https://www.atlasobscura.com/places/richard-f-caris-mirror-laboratory ''Richard F. Caris Mirror Laboratory'', el ''Atlas Obscura''] {{lingvokodo|en}}</ref> estis kreita en [[1980]] sub la orienta latero de la universitata [[usona piedpilkado|usona piedpilkadejo]] ''[[Arizona Stadium]]'' kaj tiel nomata en [[2015]] en memoro de ''Richard F. Caris'', filantropo kaj monhelpinto de la Observatorio ''Steward''.<ref>[https://uanews.arizona.edu/story/ua-astronomy-benefactor-richard-f-caris-dies-81 La Astronomia Bonfaranto Richard F. Caris mortis aĝa je 81 jaroj, el la paĝaro de la Universitato de Arizono] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180514215203/https://uanews.arizona.edu/story/ua-astronomy-benefactor-richard-f-caris-dies-81 |date=2018-05-14 }} {{lingvokodo|en}}</ref><ref>[http://tucson.com/news/blogs/scientific-bent/ua-mirror-lab-to-bear-name-of-m-donor/article_3050c18b-faf8-510b-a8e5-cd6876814cd6.html Spegula Laboratorio de UA havas la nomon de donacinto de 20M$, el ''Tucson.com''] {{lingvokodo|en}}</ref> Tiu laboratorio pioniris en tekniko de produkto de grandaj [[spegulo (optiko)|speguloj]], inklude malpezajn [[mielĉelaro|mielĉelarajn]] per rotacia fando en [[rotacia forno]]<ref>[https://www.wired.com/story/the-astounding-engineering-behind-the-giant-magellan-telescope/ La mirega inĝenierarto malantaŭ la plej grandaoptika teleskopo en la mondo ; el ''WIRED'' 17-a de marto 2011] {{lingvokodo|en}}</ref> La Spegula Laboratorio finis la duan spegulon de la [[Granda Duokula Teleskopo]] en [[septembro]] [[2005]] ; ĝi ankaŭ fandis la kombinatan [[ĉefa spegulo|primaran]] kaj terciaran spegulon de la [[Granda Sinoptika Enketa Teleskopo]]<ref>[http://www.loft.optics.arizona.edu/documents/journal_articles/Martin_Manufacture_of_a_combined_primary_and_tertiary_mirror_for_the_Large_Synoptic_Survey_Telescope.pdf Manufakturado de kombinata primara kaj tertiara spegulo por la Granda Sinoptika Enketa Teleskopo ; de H. M. Martin, J. H. Burge, B. Cuerden, W. B. Davison, J. S. Kingsley, R. D. Lutz, S. M. Miller kaj M. Tuell] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180514142116/http://www.loft.optics.arizona.edu/documents/journal_articles/Martin_Manufacture_of_a_combined_primary_and_tertiary_mirror_for_the_Large_Synoptic_Survey_Telescope.pdf |date=2018-05-14 }} {{lingvokodo|en}}</ref> kaj komencis la laboron pri du el la sep ekster-aksiaj {{J|ĉefa spegulo}} por la [[Giganta Magelana Teleskopo]]. La Laboratorio de [[Infraruĝa radiado|Infraruĝa]] Detektilo konstruis la ''[[Near Infrared Camera and Multi-Object Spectrometer]]'' NICMOS (Proksiman infraruĝan Fotilon kaj Pluran Objektan [[Spektrometro]]n) por la [[kosmoteleskopo Hubble]] kaj la '' Multiband Imaging Photometer'' (MIPS) por la [[kosmoteleskopo Spitzer]] Ĝi ankaŭ konstruis la ''[[NIRCam|Near Infrared Camera]]'' (NIRCam) kaj helpis konstrui la ''[[MIRI|Mid-Infrared Instrument]]'' (MIRI) por la [[kosmoteleskopo James Webb]]. Aliaj esploraj grupoj inkludas : :la ''Center for Astronomical Adaptive Optics'' (CAAO), :la ''Imaging Technology Laboratory'' (ITL), :la ''Steward Observatory Radio Astronomy Laboratory'' (SORAL), :la grupon ''Earths in Other Solar Systems'' (EOS), :la ''Astrochemistry/Spectroscopy Laboratory''. == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : //eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == * {{en}} [https://www.as.arizona.edu/ Departemento de Astronomio kaj Observatorio Steward ; el la paĝaro de ''University of Arizona''] * {{en}} [http://arizonaalumni.com/article/steward-observatory-watching-skies-1923: Observatorio Steward : Observi la ĉielon depost 1923, el ''Alumni Association'' de la Universitato de Arizono]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{en}} [https://books.google.fr/books?id=vWJqdB9J6YEC&pg=PA151&dq=Chapter+7 Astronomio en Suda Arizono, 1889–1963, el ''Science in the American Southwest: A Topical History'', George Ernest Webb] * {{fr}} [https://blogs.futura-sciences.com/feldmann/2017/11/08/lancement-de-fabrication-cinquieme-miroir-gmt/ Lanĉo de la fabrikado de la kvina spegulo de la ''Giant Magellan Telescope'' ; el ''Cielmania'', 8-a de oktobro 2017] {{Portalo|Astronomio}} {{DEFAŬLTORDIGO:Steward observatorio}} [[Kategorio:Observatorioj en Arizono]] przywdn0bfuto0jgp8568o5z9ky2vci 0 614454 9494346 9047217 2026-10-16T10:37:09Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494346 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo |regiono-ISO = DE-TH |tersituo = Erfurto |zomo = 13 }} La '''Preĝejo Sankta Petro''' (germane: ''St. Petri Büßleben''; adreso: Am Peterbach 15) estas protestantisma vilaĝa kirko en la [[erfurto|erfurta]] urboparto [[Büßleben]], Germanio. == Konstruaĵo == [[Dosiero:Kirche Büßleben.JPG|maldekstre|eta|Petro-kirko en Büßleben]] [[Dosiero:Büßleben St. Petri 02.jpg||maldekstre|eta|Interno kirka]] La plej malnova kirkero estas la dika turo eosta, kiu datumas je la malfrua [[mezepoko]]. La tuto estas okangula centra konstruaĵo el la jaro 1174 havante [[mansarda tegmento|mansardan tegmenton]] kaj grandajn juntojn ĉe la anguloj. Ueste troviĝas portalo kun timpano. Interne konserviĝis unueca kaj harmoniamalfrubaroka ekipaĵo, i.a. galerio kaj en 1770 konstruita ambonaltaro belege ornamita kaj kun altaj kolonoj. Inter la plej altvaloraj aferoj enviciĝas la orgeno de la orgenfaristo [[Georg Christoph Stertzing]] kun riĉe ornamita [[orgenfasado]]. La en 1702 farita instrumento estas la plej malnova origina orgeno de la urbo Erfurto destinite je la komenco por la [[Preĝejo Sankta Petro (Erfurto)|Petrokirko monakeja]] de sur [[Petersberg (Erfurto)|Petersberg]]. Ekde 1811 la instrumento estas tie ĉi en Büßleben. Ĉar la komunumo Büßleben aĉetis ĝin fare de la [[napoleono Bonaparte|napoleona okupadarmeo]] kontraŭ la sumo de 900 taleroj. En la regiono de Erfurto tiu ĉi orgeno estas la ununura orgeno el la tempo ĉirkaŭ 1700. En tuta [[Turingio]] temas eĉ pli la plej malnova siasgrandece. La amikara societo ''Förderkreis Sterzingorgel in Büßleben'' okupiĝas pri la vivo eklezimuzika en la urboparto. Ili sukcesis lasi restaŭri la orgenon fare de la konata [[potsdamo|potsdama]] firmao Schuke en la jaroj 1998 kaj inter 2002-2005.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.kiwibue.de/gemeindeleben/unsere-kirchen/ |titolo=Orgenhistorio |alirdato=2018-07-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20200426052840/https://www.kiwibue.de/gemeindeleben/unsere-kirchen/ |arkivdato=2020-04-26 }}</ref> En somero 2010 la kirko enlistiĝis en la programon ''Kulturaĵkonservado en Eosta Germanlando'' de la [[die Zeit|Zeit]]-fondaĵo Ebelin kaj Gerd Bucerius por novigi la tegmenton kaj protekti la altvalorajn internaĵojn kontraŭ akvodamaĝoj. Ekde 2016 okazas enpreĝeje koncertoj de ''Sommerkonzerte in Erfurter Dorfkirchen'' sub la egido de [[Ĉambromuzika societo de Erfurto]]. == Weisselberg kaj Cassel == Sur la kirkkampo troviĝas la tombo de la iama paroĥestro Roland Weisselberg (1933-2006), kiu forbruligis sin en la [[reformaciotago]] 2006 antaŭ la [[Aŭgustenana monaĥejo de Erfurto]] por protesti kontraŭ laŭ sia opinio minaceganta islamigo en Eŭropo kaj hezitema sinteno de sia eklezio je tio. En la kirko baptitis la renomita historiisto kaj eksa rabeno [[Paulus Stephanus Cassel]]. ==Referencoj== {{Referencoj}} == Literaturo == * Dehio-Vereinigung e. V.: ''Handbuch der Deutschen Kunstdenkmäler: Thüringen.'' Bearb. von Achim Hubel und Stephanie Eißing. Dt. Kunstverlag, Berlin 1998, ISBN 3-422-03050-6, p.&nbsp;171. * Wilhelm Johann Albert von Tettau: ''Beschreibende Darstellung der älteren Bau- und Kunstdenkmäler der Stadt Erfurt und des Erfurter Landkreises.'' Hendel-Verlag, Halle (Saale) 1890. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.kiwibue.de/gemeindeleben/unsere-kirchen/ Hejmpaĝo Evangelisches Kirchspiel Windischholzhausen-Büßleben] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200426052840/https://www.kiwibue.de/gemeindeleben/unsere-kirchen/ |date=2020-04-26 }} * [https://web.archive.org/web/20170920200519/http://sterzingorgel.de/ weitere Informoj kromaj pri la Stertzing-orgeno] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Protestantismaj preĝejoj en Germanio]] [[Kategorio:Kristanaj preĝejoj en Erfurto]] [[Kategorio:Preĝejoj sub patroneco de Sankta Petro|Bussleben]] gbw21zcjqzo0dr9rnzcll9d80ojnc4k 0 625569 9494379 8751802 2026-10-16T11:18:53Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494379 wikitext text/x-wiki {{Informkesto kristana preĝejo | nomo = Preĝejo Sankta Stefano la 1-a (Hungario) | larĝo de informkesto = | dosiero = Saint Stephen of Hungary church, facade, Inota, 2017 Várpalota.jpg | grandeco de dosiero = 250px | priskribo de dosiero = Preĝejo Sankta Stefano la 1-a (Hungario) en Várpalota | eklezio = [[romkatolika eklezio]] | provinco = [[Veszprém]] | diocezo = [[Veszprém (urbo)]] | unio = | dekanujo = [[Várpalota]] | vikariujo = | asocio = | paroĥo = loke | ensemblo = | ŝtato = [[Hungario]] | ŝtato subtutaĵo1 nomo = | ŝtato subtutaĵo1 = | ŝtato subtutaĵo2 nomo = | ŝtato subtutaĵo2 = | municipo = [[Várpalota]] | geo = | konsekro = [[1725]] | konsekrinto = Ádám Acsády | titolo = | uzado = | arkitekto = | stilo = komence [[gotiko]], fine [[klasikismo]] | ark tipo = | fondo = | finigo = | kapacito = | konstruado = | longo = | larĝo = | alto = | lokigo de altaro = | materialo = | adreso = | ttt = | commons = | regiono-ISO = HU | mapo = Hungario }} La '''[[preĝejo]] [[Stefano la 1-a (Hungario)]]''' estas romkatolika [[historia monumento]] en [[Hungario]], en [[Várpalota]], iam en [[vilaĝo]] ''Inota''. == Historio == La gotika [[sanktejo]] estis konstruita en la [[13-a jarcento]], la [[navo]] jam en la sekva jarcento. La tiama titolo estis [[Marteno de Tours]]. [[Arkeologo]]j trovis romian fundamenton sub la sanktejo. La unua mencio okazis en [[1497]]. Dum la turka erao la preĝejo forlasiĝis (ekzemple en 1720). En [[1724]] la loĝantoj renovigis ĝin, en la sekva jaro okazis la konsekro. En [[1788]] la preĝejo denove estis plene renovigita, poste konsekrita jam al Stefano la 1-a. En la 19-a kaj 20-a jarcentoj plurfoje okazis renovigaj laboroj. En la [[1970-aj jaroj]] la preĝejo estis restaŭrita, ekde tiam oni povas vidi la originajn [[fresko]]jn. La lasta renoviĝo okazis en [[2000]]. == Konstruaĵo == La preĝejo situas sola en la [[tombejo]]. La [[fasado]] estas simetria, la kvadrata [[turo]] reliefas kaj altiĝas meze. La enirejo funkcias ne tra la turo, sed en mezo de la navo. La [[absido]] estas kvarangula kaj [[sakristio]] aliĝas al la absido. [[Kermeso]] okazas en la 20-an de [[aŭgusto]]. == Fontoj == * [http://miserend.hu/templom/2216 hungare kun fotoj] * [https://web.archive.org/web/20250417021142/http://www.krudylib.hu/wiki/inotai-romai-katolikus-templom] * [https://varlexikon.hu/inota] * [http://www.templomaink.hu/index.php?muv=telepules&telep=Inota] [[Dosiero:Szent István király templom, DK felől, Inota, 2017 Várpalota.jpg|eta|maldekstre|La navo kun absido]] [[Dosiero:Saint Stephen of Hungary church, Gothic window, Inota, 2017 Várpalota.jpg|eta|maldekstre|Gotika fenestro]] [[Dosiero:Szent István király templom, gótikus déli kapuzat, Inota, 2017 Várpalota.jpg|eta|Pordo]] {{Unua|kat=ne}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Preĝejoj sub patroneco de Sankta Stefano de Hungario|Varpalota]] [[Kategorio:Kristanaj preĝejoj en Várpalota|Varpalota]] l2x8fp5p9gf8manwsvdcj78d39n0n7p 0 649847 9494345 9272014 2026-10-16T10:36:32Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494345 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo |regiono-ISO=DE-TH |tersituo = Erfurto/Turingio |zomo=13 }} [[Dosiero:Toettelstaedt kirche1920.jpg|eta|La preĝejo kun la malnova turospajro, ĉ. 1920]] La '''Preĝejo Sankta Nikolao''' (germane: ''Kirche St. Nikolai'') en [[Töttelstädt]] estas [[protestantismo|protestantisma]] kirko sur la teritorio de [[Erfurto]], [[Germanio]]. Ĝi tamen apartenas al la eklezikomunumaro de [[Gotao]]. == Historio == Gotika antaŭula konstruaĵo estis de 1492. De tiam originas ankoraŭ la altareja turo kiel ankaŭ kelkaj fenestroj ĉe la suda flanko. Ĝis la 26.10.1725 la plejmulto novkonsekritis kaj konsekro de la nova ejaro estis dum ĉeesto de duko [[Frederiko la 2-a (Saksio-Gotao-Altenburg)]]. En 1818 fariĝis paroĥestro surloka la poeto kaj teologo [[Wilhelm Hey]]. Dum lia deĵoro la kirko brulkonsumiĝis; tuj poste estis rekonstruo laŭ [[novklasika arkitekturo]] kun kvinaksa navo kaj mansardotegmento. La fasadoj ordigitis per [[Pilastra friso|pilastraj frisoj]]. Ĉe la longaj flankoj troviĝas meze orelitaj portaloj, el kiuj unu havas enskribitaĵojn. La unueca kaj modesta interno ricevis ebenan plafonan volbon, du galeriojn ĉiuflanke kaj ambonaltaron.<ref>Georg Dehio, Stephanie Eißing: ''Handbuch der deutschen Kunstdenkmäler. Thüringen''. 2-a eldono. Deutscher Kunstverlag, München 2003, ISBN 3-422-03095-6, p. 1233.</ref> La turon faris la ĉarpentisto Geiling el [[Bienstädt]]. La 20-an de decembro 1825 la nova ejo konsekritis post elspezo de 4736 taleroj. En 1827 Hey forlasis la komunumon deĵoronte kiel kortega predikisto en Gotao. En la 12.7.1984 ŝtormego levis kaj forĵetegis la altan turpinton per kio detruitis ne nur bushaltejo sed krome 130 jarojn aĝaj kaŝtanarboj kaj tilioj. La spajro refaritis en 1986 en plisimpligita formo kaj 20 kaŝtanujoj plantitis korte. Inter 1998 kaj 2000 restaŭritis kaj la kirko kaj la orgeno; fine fariĝis rekonsekro solena en la 10.6.2001. Ekde tiam okazas surloke regulaj orgenkoncertoj. == Sonoriloj == Havis tiu ĉi kirko en 1825 tri sonorilojn mulditajn ĉe Ulrich en [[Apolda]]. La granda sonorilo havis diametron de 123 centimetroj, la meza de 97 centimetroj. Kune ambaŭ pezis 1867 kilogramoj. Ĉiuj tri sonoriloj kostis 828 talerojn. == Ekipaĵo menciinda == * [[Ambono|Ambona]] altaro de 1825. * Orgeno de 1825 el la firmao Ratzmann == Fontoj kaj eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://web.archive.org/web/20190708100642/http://www.kirchenkreis-gotha.de/kirchenkreis/pfarrstellen/kirchengemeindeverband-fahner-land/friemar/toettelstaedt/ Evangelia Ekleziaro en Meza Germanujo: informoj pri la kirko en Töttelstädt] * [http://kirchen-fahnerland.de/pfarrbereiche/bienstaedt/toettelstaedt/toettelstaedt.htm Kirkoj en la regiono Fahnerland]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Notoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Protestantismaj preĝejoj en Germanio|Nikolao]] [[Kategorio:Preĝejoj sub patroneco de Sankta Nikolao|Töttelstädt]] [[Kategorio:Kristanaj preĝejoj en Erfurto|Nikolao]] 4ng61sqonyh4vuk6r31409knubnif04 0 658707 9493988 9490067 2026-10-15T15:14:22Z Arbarulo 135469 9493988 wikitext text/x-wiki '''Eduka sistemo''' estas la tuta rimedaro uzata por [[edukado]] sub la regado de unu [[ŝtato]]. Ĝi inkludas la [[lernejo]]jn kaj iliajn helpajn instituciojn, la [[altlernejo]]jn kaj la sferon de [[plenkreskula eduko]]. La lerneja kaj altlernejaj sistemoj kutime estas strikte reguligataj kaj organizataj, sed eduka sistemo ankaŭ inkludas pli vastajn kaj malmultregulajn agadojn - ĉion per kio la [[socio]] de la koncerna lando prizorgas la edukon de siaj membroj. Edukaj sistemoj multe varias inter landoj kaj tra la tempo, adaptiĝante kaj al la supozataj [[bezono]]j de la [[infano]]j kaj al la [[sociekonomiko|sociekonomiaj]] kondiĉoj de la [[plenkreskulo]]j ([[laboro]] de ĉiuj plenkreskuloj sed en multaj okazoj aparte [[virina laboro]], ankaŭ bezono de [[infanlaboro]]). Tamen kelkaj ecoj estas pli-malpli komunaj: * La eduko fokusiĝas al infanoj, nur malcentre koncernante plenkreskulojn. * Dum la [[frua infaneco]] okazas [[fruinfana evoluigo]], pri kiu zorgas unuavice la [[familio]]. Tiam okazas la [[lerno]] de [[paroleco|parola lingvo]] kaj de la rudimentoj de [[vivokono]]j necesaj por la [[sociaj rilatoj|socia vivo]]. * Dum la [[infaneco]] (pli-malpli de la sepjariĝo ĝis la [[pubereco]]) okazas [[baza edukado]] almenaŭ parte kolektiva, kaj lernigas rudimentojn de [[juro]], [[kulturo]], eventuale [[religio]], kaj [[skribita lingvo|skriban lingvon]]. * Dum la [[adolesko]] okazas [[specialiĝo]] kadre de kolektiva [[mezlernejo|meza edukado]] aŭ foje unuopa studado ĉe majstro. * Multaj [[junulo]]j finas sian formalan edukon post la mezlernejo, dum aliaj eniras pli specialiĝintan [[altlernejo|altan edukon]]. * La diversaj [[edukejo]]j, kiuj konsistigas edukan sistemon, difinas [[studplano]]n por la edukatoj. En la moderna mondo, eduka sistemo kutime regiĝas de [[ministerio de edukado]] laŭ [[eduka sektora plano]]. ==Komparoj== Pluraj datumbazoj de {{j|internacia organizaĵo}} komparas la edukajn sistemojn de diversaj landoj, interalie tiu de la [[Uneska Instituto pri Statistiko]].<ref>{{citaĵo el la reto |lingvo=en |titolo=Datumbazo de UIS |url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/document.aspx?ReportId=143&IF_Language=fr |verko=unesco.org ĉe [[Internet Archive]] |alirdato=26-a de aŭgusto 2026 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20131019122429/http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/document.aspx?ReportId=143&IF_Language=fr |arkivdato=2013-10-19}}.</ref> Dum la jardeko de 2010 la [[Monda Banko]] priskribis la diversecon de edukaj sistemoj, konigis rekomendojn pri eduksistema politiko, kaj taksis ilian konformon al ĝiaj rekomendoj pere de sia programo SABER.<ref>[https://www.worldbank.org/en/brief/2021/06/23/systems-approach-for-better-education-results-saber]</ref> ==Listo de edukaj sistemoj== *[[Edukado en Rusujo]] *[[Edukado en Kirgizujo]] *[[Edukado en Israelo]] *[[Edukado en Palestino]] *[[Edukado en Ĉilio]] *[[Edukado en Porto Alegre]] ==Referencoj== <references/> [[Kategorio:Edukado]] [[Kategorio:Socia organizado]] [[Kategorio:Alternativa edukado]] 2pig1uyq44wq1776nciqvakhta1n8i8 0 673839 9494266 7646043 2026-10-16T08:35:49Z Sj1mor 12103 9494266 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=US-TX|Mapo en angulo=<!--funkcias eĉ sen valoro!-->|zomo=9}} '''Granbury''' estas [[urbeto]] en la [[Subŝtatoj de Usono|subŝtato]] [[Teksaso]] de [[Usono]]. Ĝi estas la administra centro de la [[kantono Hood (Teksaso)|kantono Hood]], iom nordoriente de la geografia mezo de Teksaso. Laŭ censa takso de [[{{#invoke:Wikidata|claim|P1082|qualifier=P585|parameter=time:Y}}]] ĝi havis {{nombro|{{#invoke:Wikidata|claim|P1082}}}} loĝantojn. <!-- Por vikidatumoj: en 2010 estis 7 978. --> {{projektoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{en}}) {{ĝermo|Teksaso}} [[Kategorio:Urboj de Teksaso]] 9506ztyel6pdxhtsz1b5642tnoh8v3l 0 677373 9494072 7965226 2026-10-15T18:00:49Z ThomasPusch 1869 9494072 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Miĥail Vladimiroviĉ MIŜUSTIN''' ({{Lang-ru|Михаил Владимирович Мишустин}}; n. la [[3-an de marto]] [[1966]], [[Lobnja]], [[Moskva provinco]], [[RSFSR]], [[Sovetunio]]) estas rusia [[politikisto]] kaj [[ekonomikisto]], aktuala prezidanto de la registaro de [[Rusia Federacio]] ekde la [[16-a de januaro]] [[2020]]. De 2010 ĝis 2020, li funkciis kiel estro de la Federacia Impostoservo de la Rusia Federacio. La {{daton|15|januaro|2020}} okazis [[:n:Eksiĝis la registaro de Rusio|kompleta eksiĝo de la registaro]], post kio la prezidanto Vladimir Putin proponis al li okupi tiun postenon. {{projektoj}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|biografio}} {{vivtempo|Miŝustin, Miĥail}} [[Kategorio:Rusiaj politikistoj]] [[Kategorio:Ĉefministroj de Rusio]] [[Kategorio:Rusiaj ekonomikistoj]] p1ma785xvl3i1xtp8g6f9s33lqdlqeh 0 678665 9494207 8674519 2026-10-16T06:05:08Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494207 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=ES}} [[Dosiero:Església Sant Salvador de Polinyà.jpg|eta|maldekstre||Preĝejo Sant Salvador de Polinyà.]] '''Polinyà''' estas hispana municipo de [[Katalunio]] kaj de [[provinco Barcelono]]. Ĝi lokas en sudo de la provinco, en komarko ''[[Vallès Occidental]]'' kaj estas 8,93 km² ampleksa. Ĝiaj limoj estas ĉeaj de [[Sentmenat]], [[Sabadell]], [[Santa Perpètua de Mogoda]], Palau-Solità kaj [[Plegamans]]. En la jaro 2019 okmil kvarcent sepdek naŭ personoj rezidis en la municipo.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.diba.cat/es/web/municipis/inici/-/directori/detall/08167/08167 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-01-25 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20200125204725/https://www.diba.cat/es/web/municipis/inici/-/directori/detall/08167/08167 |arkivdato=2020-01-25}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.diba.cat/ortofotos/index.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-01-25 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20171015044502/http://www.diba.cat/ortofotos/index.htm |arkivdato=2017-10-15 }}</ref><ref>https://ine.es/jaxiT3/Tabla.htm?t=2861&L=1</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} {{Municipoj de Vallès Occidental}} [[Kategorio:Municipoj de la Provinco Barcelono]] r8uwntxsdwxgmxjh4l2bcjb20wxqy5x 0 681550 9494369 9491473 2026-10-16T11:13:27Z Crosstor 3176 /* T */ 9494369 wikitext text/x-wiki Jen '''listo de la plej famaj studentoj, kiuj studis en la [[kolegio]] de [[Debrecen]]''': *{{EnhavTabelo|alf=L}} [[Dosiero:Endre Ady.jpg|eta|150px|Endre Ady]] == A == * [[Ernő Ábrahám]], (1882-1945) [[ĵurnalisto]] * [[Gerzson Ádám]], (1832-1906) [[instruisto]] * '''[[Endre Ady]]''' (1877-1919) [[poeto]] * [[Tivadar Agorasztó]], (1870-1945) politikisto * [[János Angyal (humuristo)]], (1941-2003) * '''[[János Arany]]''' (1817-1882) poeto [[Dosiero:Zoltán Bay (1900-1992) Hungarian physicist.jpg|eta|150px|Bay Zoltán]] == B == * [[Zoltán Balog]] (1958) [[ministro]] * [[István Balogh (historiisto)]] * [[Dezső Baltazár]] (1871-1936) [[episkopo]] * [[Gedeon Barcza]] (1911-1986) [[ŝakisto]] * [[Antal Bartha]] (historiisto) * '''[[Zoltán Bay]]''' (1900-1992) [[fizikisto]] * [[Árpád Bényi]] (1931-2006) [[pentristo]] * [[Lajos Bíró (entomologo)]] (1856-1931) [[zoologo]] * [[Gáspár Bojthi Veres]] (1595-1640) [[instruisto]] * [[Gusztáv Bölcskei]] (1952) episkopo * [[Kálmán Boldisár]] (juristo) * [[Ézsaiás Budai]] (1766-1841) episkopo [[Dosiero:Csokonai by FJ 1816.jpg|eta|150px|Mihály Csokonai Vitéz]] == C == * [[József Csapó]] (1734-1799) ĉefkuracisto * [[Kálmán Csathó]] (1881-1964) [[verkisto]] * [[Antal Csengery]] (1822-1880) [[politikisto]] * [[Endre Csobán]], [[arkivisto]] * '''[[Mihály Csokonai Vitéz]]''' (1773-1805) poeto == D == * [[Ignác Darányi (pli aĝa)]] (1811-1877) juristo * [[Sámuel Diószegi]] (1761-1813) botanikisto * [[Sándor Dömény]], pianisto * [[Márton Domokos]] urbestro == E == * [[Lajos Erőss (episkopo)]] (1857-1911) * [[Pál Erőss]], juĝisto == F == * [[Mihály Fazekas]] (1766-1828) poeto * [[Elek Fényes]] (1807-1876) statistikisto * [[Imre Fest]] (1817-1883) bankisto * [[János Földi]] (1755-1801) kuracisto * [[Tibor Filep]] ĵurnalisto == G == * [[Kálmán Géresi]], bibliotekisto * [[Pál Gulyás]] (1899-1944) poeto == H == * [[Lajos Halász (redaktoro)]] (1874-1947) * [[Imre Hatvani]] (1818-1856) trupestro * [[István Hatvani (kuracisto)]] (1718-1786) kuracisto * [[Miklós Horthy]] (1868-1957) guberniestro * [[Lajos Horváth (politikisto)]] (1824–1911) * [[Endre Hőgyes]] (1847-1906) kuracisto [[Dosiero:Irinyi janos.jpg|eta|150px|János Irinyi]] == I == * [[Sándor Imre (lingvisto)]] (1820-1900) * ''[[János Irinyi]]'' (1817-1895) [[kemiisto]] * [[József Irinyi]] (1822-1959) [[advokato]] == J == * [[Pál Jakucs]] (1928-2000) botanikisto == K == * [[Ferenc Kardos (ginekologo)]] (1921-2004) * [[Ferenc Kazinczy]] (1759-1831) poeto * [[Ferenc Kállay]] (1790-1861) historiisto * [[Albert Kenessey]] (1828-1879) maristo * [[Ferenc Kerekes]] (1784-1850) [[matematikisto]] * [[János Keserüi Dajka]] (1580-1633) episkopo de [[Transilvanio]] * [[Loránd Kesztyűs]] (1915-1979) kuracisto * [[Bálint Kiss]] (1772-1853) pastro * [[Ferenc Kiss (literaturhistoriisto)]] (1928-1999) * [[Bálint Kocsi Csergő]] (1647-1698) instruisto * [[György Konrád]] (1933) verkisto * [[Ferenc Kovács (politikisto)]] (1823-1895) * [[Sebestény Endre Kovács]] (1814-1878) [[kirurgo]] * [[Ferenc Kölcsey]] (1790-1838) poeto * [[Ignác Kúnos]] (1860-1945) lingvisto [[Dosiero:LatabárEndre.jpg|eta|150px|Endre Latabár]] == L == * '''[[Endre Latabár (1811 - 1873)]]''' (1812-1873) teatrestro * [[József Lengyel (kalvinana pastro)]] (1770-1822) * [[József Lugossy]] (1812-1884) lingvisto [[Dosiero:Moricz Zsigmond Delibab 1928 Nr25.jpg|eta|150px|Zsigmond Móricz]] == M == * [[József Márton (lingvisto)]] (1771-1840) * [[György Maróthi]] (1715-1744) matematikisto * [[Pál Medgyesi]] (1604-1663) Reformita Pastro, Teologo, Verkisto * [[Ferenc Medgyessy]] (1881-1858) [[skulptisto]] * [[István Melotai Nyilas]] (1571-1623) verkisto * [[György Módy]], muzeologo * '''[[Zsigmond Móricz]]''' (1879-1942) verkisto == N == * [[Pál Nyáry]] (1805-1871) politikisto == O == * [[Bálint Ökröss]] (1829-1889) advokato == P == * [[Ádám Pálóczi Horváth]] (1760-1820) poeto * [[Mihály Péchy]] (1755-1819) [[arkitekto]] * [[József Péczely]] (1789-1849) historiisto * [[András Péter]] (1840-1916) [[terposedanto]] == R == * [[Jenő Rácz (ministro)]] (1907-1981) * [[Bálint Révész]] (1816-1891) episkopo [[Dosiero:Szabolcska Mihály.jpg|eta|150px|Mihály Szabolcska]] == S == * [[Imre Sarkadi]] (1921-1961) [[dramisto]] * [[Frigyes Schulek]] (1841-1913) arkitekto * [[Gábor Sebestyén]] (1794-1864) prokuroro * [[Miklós Sinai]] (1730-1808) episkopo * [[Károly Szabó (historiisto)]] (1824-1890) * [[Lőrinc Szabó]] (1900-1957) poeto * [[Zoltán Gábor Szabó]] (1908-1995) fizikisto * [[Mihály Szabolcska]] (1861-1930) poeto * [[József Székely (juristo)]] (1825-1895) * [[Tibor Szele]] (1918-1955) matematikisto * [[Albert Szenczi Molnár]] (1574-1634) lingvisto * [[László Szentjóbi Szabó]] (1767-1795) poeto * [[Áron Szilády]] (1837-1922) pastro * [[János Szilágyi (arkeologo)]] (1907-1988) * [[István Szombati-Szabó]] (1888-1934) poeto [[Dosiero:Kálmán Tisza.jpg|eta|150px|Kálmán Tisza]] == T == * [[Sámuel Tessedik (pastoro, 1742–1820)]] * [[István Tisza]] (1861-1918) ĉefministro * '''[[Kálmán Tisza]]''' (1830-1902) ĉefministro * [[Lajos Tisza (ministro)]] (1832-1898) * [[Mihály Tofeus]] (1624-1684) episkopo * [[Pál Török (episkopo)]] (1808-1883) * [[Imre Törő]] (1900-1993) histologo * [[János Tüdős]] (1862-1918) parlamentano * [[Gergely Tóth (historiisto)]] == U == * [[Miklós Udvarhelyi]] (1790-1864) aktoro * [[Ede Újházi]] (1841-1915) aktoro == V == * [[István Vántus]], [[komponisto]] * [[Lajos Vass]] (1927-1992) komponisto * [[Tamás Vásáry]] (1933) dirigento * [[Géza Voinovich]] (1877-1952) literaturhistoriisto * [[László Vörös (kartografo)]] == W == * [[István Weszprémi]] (1723-1799) kuracisto == Z == * [[Ferenc Zajti]] (1886-1961) pentristo == Fontoj == * La listo estas elekto el datenoj de la [[biografio]]j en Vikipedio. == Vidu ankaŭ == * [[Listo de instruistoj en la Kolegio de Debrecen]] [[Kategorio:Listoj]] [[Kategorio:Debrecen]] cfq34x36xkbgmqn44khu5e1r403pn6f 9494371 9494369 2026-10-16T11:14:13Z Crosstor 3176 /* T */ 9494371 wikitext text/x-wiki Jen '''listo de la plej famaj studentoj, kiuj studis en la [[kolegio]] de [[Debrecen]]''': *{{EnhavTabelo|alf=L}} [[Dosiero:Endre Ady.jpg|eta|150px|Endre Ady]] == A == * [[Ernő Ábrahám]], (1882-1945) [[ĵurnalisto]] * [[Gerzson Ádám]], (1832-1906) [[instruisto]] * '''[[Endre Ady]]''' (1877-1919) [[poeto]] * [[Tivadar Agorasztó]], (1870-1945) politikisto * [[János Angyal (humuristo)]], (1941-2003) * '''[[János Arany]]''' (1817-1882) poeto [[Dosiero:Zoltán Bay (1900-1992) Hungarian physicist.jpg|eta|150px|Bay Zoltán]] == B == * [[Zoltán Balog]] (1958) [[ministro]] * [[István Balogh (historiisto)]] * [[Dezső Baltazár]] (1871-1936) [[episkopo]] * [[Gedeon Barcza]] (1911-1986) [[ŝakisto]] * [[Antal Bartha]] (historiisto) * '''[[Zoltán Bay]]''' (1900-1992) [[fizikisto]] * [[Árpád Bényi]] (1931-2006) [[pentristo]] * [[Lajos Bíró (entomologo)]] (1856-1931) [[zoologo]] * [[Gáspár Bojthi Veres]] (1595-1640) [[instruisto]] * [[Gusztáv Bölcskei]] (1952) episkopo * [[Kálmán Boldisár]] (juristo) * [[Ézsaiás Budai]] (1766-1841) episkopo [[Dosiero:Csokonai by FJ 1816.jpg|eta|150px|Mihály Csokonai Vitéz]] == C == * [[József Csapó]] (1734-1799) ĉefkuracisto * [[Kálmán Csathó]] (1881-1964) [[verkisto]] * [[Antal Csengery]] (1822-1880) [[politikisto]] * [[Endre Csobán]], [[arkivisto]] * '''[[Mihály Csokonai Vitéz]]''' (1773-1805) poeto == D == * [[Ignác Darányi (pli aĝa)]] (1811-1877) juristo * [[Sámuel Diószegi]] (1761-1813) botanikisto * [[Sándor Dömény]], pianisto * [[Márton Domokos]] urbestro == E == * [[Lajos Erőss (episkopo)]] (1857-1911) * [[Pál Erőss]], juĝisto == F == * [[Mihály Fazekas]] (1766-1828) poeto * [[Elek Fényes]] (1807-1876) statistikisto * [[Imre Fest]] (1817-1883) bankisto * [[János Földi]] (1755-1801) kuracisto * [[Tibor Filep]] ĵurnalisto == G == * [[Kálmán Géresi]], bibliotekisto * [[Pál Gulyás]] (1899-1944) poeto == H == * [[Lajos Halász (redaktoro)]] (1874-1947) * [[Imre Hatvani]] (1818-1856) trupestro * [[István Hatvani (kuracisto)]] (1718-1786) kuracisto * [[Miklós Horthy]] (1868-1957) guberniestro * [[Lajos Horváth (politikisto)]] (1824–1911) * [[Endre Hőgyes]] (1847-1906) kuracisto [[Dosiero:Irinyi janos.jpg|eta|150px|János Irinyi]] == I == * [[Sándor Imre (lingvisto)]] (1820-1900) * ''[[János Irinyi]]'' (1817-1895) [[kemiisto]] * [[József Irinyi]] (1822-1959) [[advokato]] == J == * [[Pál Jakucs]] (1928-2000) botanikisto == K == * [[Ferenc Kardos (ginekologo)]] (1921-2004) * [[Ferenc Kazinczy]] (1759-1831) poeto * [[Ferenc Kállay]] (1790-1861) historiisto * [[Albert Kenessey]] (1828-1879) maristo * [[Ferenc Kerekes]] (1784-1850) [[matematikisto]] * [[János Keserüi Dajka]] (1580-1633) episkopo de [[Transilvanio]] * [[Loránd Kesztyűs]] (1915-1979) kuracisto * [[Bálint Kiss]] (1772-1853) pastro * [[Ferenc Kiss (literaturhistoriisto)]] (1928-1999) * [[Bálint Kocsi Csergő]] (1647-1698) instruisto * [[György Konrád]] (1933) verkisto * [[Ferenc Kovács (politikisto)]] (1823-1895) * [[Sebestény Endre Kovács]] (1814-1878) [[kirurgo]] * [[Ferenc Kölcsey]] (1790-1838) poeto * [[Ignác Kúnos]] (1860-1945) lingvisto [[Dosiero:LatabárEndre.jpg|eta|150px|Endre Latabár]] == L == * '''[[Endre Latabár (1811 - 1873)]]''' (1812-1873) teatrestro * [[József Lengyel (kalvinana pastro)]] (1770-1822) * [[József Lugossy]] (1812-1884) lingvisto [[Dosiero:Moricz Zsigmond Delibab 1928 Nr25.jpg|eta|150px|Zsigmond Móricz]] == M == * [[József Márton (lingvisto)]] (1771-1840) * [[György Maróthi]] (1715-1744) matematikisto * [[Pál Medgyesi]] (1604-1663) Reformita Pastro, Teologo, Verkisto * [[Ferenc Medgyessy]] (1881-1858) [[skulptisto]] * [[István Melotai Nyilas]] (1571-1623) verkisto * [[György Módy]], muzeologo * '''[[Zsigmond Móricz]]''' (1879-1942) verkisto == N == * [[Pál Nyáry]] (1805-1871) politikisto == O == * [[Bálint Ökröss]] (1829-1889) advokato == P == * [[Ádám Pálóczi Horváth]] (1760-1820) poeto * [[Mihály Péchy]] (1755-1819) [[arkitekto]] * [[József Péczely]] (1789-1849) historiisto * [[András Péter]] (1840-1916) [[terposedanto]] == R == * [[Jenő Rácz (ministro)]] (1907-1981) * [[Bálint Révész]] (1816-1891) episkopo [[Dosiero:Szabolcska Mihály.jpg|eta|150px|Mihály Szabolcska]] == S == * [[Imre Sarkadi]] (1921-1961) [[dramisto]] * [[Frigyes Schulek]] (1841-1913) arkitekto * [[Gábor Sebestyén]] (1794-1864) prokuroro * [[Miklós Sinai]] (1730-1808) episkopo * [[Károly Szabó (historiisto)]] (1824-1890) * [[Lőrinc Szabó]] (1900-1957) poeto * [[Zoltán Gábor Szabó]] (1908-1995) fizikisto * [[Mihály Szabolcska]] (1861-1930) poeto * [[József Székely (juristo)]] (1825-1895) * [[Tibor Szele]] (1918-1955) matematikisto * [[Albert Szenczi Molnár]] (1574-1634) lingvisto * [[László Szentjóbi Szabó]] (1767-1795) poeto * [[Áron Szilády]] (1837-1922) pastro * [[János Szilágyi (arkeologo)]] (1907-1988) * [[István Szombati-Szabó]] (1888-1934) poeto [[Dosiero:Kálmán Tisza.jpg|eta|150px|Kálmán Tisza]] == T == * [[Sámuel Tessedik (pastoro, 1742–1820)]] * [[István Tisza]] (1861-1918) ĉefministro * '''[[Kálmán Tisza]]''' (1830-1902) ĉefministro * [[Lajos Tisza (ministro)]] (1832-1898) * [[Mihály Tofeus]] (1624-1684) episkopo * [[Pál Török (episkopo)]] (1808-1883) * [[Imre Törő]] (1900-1993) histologo * [[János Tüdős]] (1862-1918) parlamentano * [[Gergely Tóth (historiisto)]] (1977-) == U == * [[Miklós Udvarhelyi]] (1790-1864) aktoro * [[Ede Újházi]] (1841-1915) aktoro == V == * [[István Vántus]], [[komponisto]] * [[Lajos Vass]] (1927-1992) komponisto * [[Tamás Vásáry]] (1933) dirigento * [[Géza Voinovich]] (1877-1952) literaturhistoriisto * [[László Vörös (kartografo)]] == W == * [[István Weszprémi]] (1723-1799) kuracisto == Z == * [[Ferenc Zajti]] (1886-1961) pentristo == Fontoj == * La listo estas elekto el datenoj de la [[biografio]]j en Vikipedio. == Vidu ankaŭ == * [[Listo de instruistoj en la Kolegio de Debrecen]] [[Kategorio:Listoj]] [[Kategorio:Debrecen]] 6vnou7k7ln0h35vmk22rajh8ppag0yv 0 688435 9494008 9429162 2026-10-15T16:10:45Z Sj1mor 12103 9494008 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo= ''Clethra'', Kletro |koloro = lightgreen |dosiero = Clethra-alnifolia-flowers.JPG |dosiero larĝo = 240px |priskribo de dosiero = ''Clethra alnifolia'' |regno = [[Planto]]j ''Plantae'' |divizio = [[Angiospermoj]] ''Magnoliophyta'' |klaso = [[Dukotiledonaj plantoj|Dukotiledonuloj]] ''Dicotyledones'' |ordo = [[Erikaloj]] '' Ericales '' |familio = [[Kletracoj]] '' Clethraceae '' |genro = '''Kletroj''', ''Clethra'' |aŭtoro= [[Johann Friedrich Klotzsch (botanikisto)|KLOTZSCH]] |specioj= ĉ. 77 specioj }} '''Kletroj''' (''Clethra'') estas [[genro (biologio)|genro]] el la [[ordo (biologio)|ordo]] de la [[Erikaloj]] (''Ericales''), kun ĉ. 77 [[specio (biologio)|specioj]]. == Priskribo == Specioj de ''Clethra'' estas ĉiamverdaj aŭ deciduaj, lignaj plantoj: malgrandaj [[arbo]]j aŭ [[arbusto]]j. La arboŝelo havas harojn etamume en junaĝo. La alterne sidantaj, spiralaj faskoj fine de la branĉoj starantaj [[folio (planto)|folioj]] estas mezgrandaj plej ofte dentohavaj ledaj ĝis herbaj. La termine unuope aŭ en malgrandaj grupoj starantaj floraroj estas [[grapolo]]j. La malgrandaj duseksaj floroj estas duseksaj kaj [[radisimetria]]j. La planto havas globformajn ĝis duonglobajn [[kapsulfrukto]]jn. La [[semo (planto)|semoj]] povas havi flugilojn. == Disvastigo == La familio estas precipe disvastigita en la tropike montaraj kaj subtropikaj regionoj. La tuta arealo estas [[disjunkcio (biologio)|disjunkcia]]: En la [[neotropiso]] la arealo etendiĝas de la ŝtatoj de [[Suda Usono]] trans [[Meksikio]] ĝis la ekvatoro en [[Sudameriko]] kaj [[Kubo]]. Plia arealo estas la orienta [[Azio]] kaj la [[Malaja insularo ]]. Unu specio ekzistas sur [[Madejro]]. == Sistematiko kaj disvastigejo == [[Dosiero:Clethra acuminata.jpg|eta|'' Clethra acuminata'']] [[Dosiero:Clethra-alnifolia-flowers.JPG|eta| ''[[Clethra alnifolia]]'']] [[Dosiero:Clethra arborea1.jpg|eta|''Clethra arborea'')]] [[Dosiero:Clethra barbinervis3.jpg|eta|''Clethra barbinervis'', floranta]] [[Dosiero:Clethra barbinervis0.jpg|eta|''[[Clethra barbinervis]]'' kun fruktoj]] [[Dosiero:Clethra delavayi (1).jpg|eta|''[[Clethra delavayi]]'']] [[Dosiero:Clethra mexicana 1zz.jpg|eta|fine de la branĉo folioj de ''[[Clethra mexicana]]'']] [[Dosiero:Clethra suaveolens, the Scented Clethra. (9517910537).jpg|eta|''[[Clethra suaveolens]]'']] La genro ''Clethra'' estis starigita 1753 fare de [[Carl von Linné]]. Sinonimoj por ''Clethra'' L. estas: ''Junia'' ADANS. NOM. ILLEG., ''Volkameria'' P.BROWNE nom. illeg., ''Tinus'' L. nom. illeg., ''Gillena'' ADANS. NOM. ILLEG., ''Cuellaria'' RUIZ & PAV., ''Kowalewskia'' TURCZ., ''Crossophrys'' KLOTZSCH. La ''Clethra''-specioj estas disvastigitaj en la nova mondo kaj en [[Sudorienta Azio]] en la tropikaj, subtropikaj kaj moderaj regionoj regionoj. Nur la specio ''Clethra arborea ''troviĝas en [[makaronezio|makaroneziaj]] insuloj. Al la genro ''Clethra'' apartenas ĉ. 77 specioj: * ''[[Clethra acuminata]]'' MICHX., sinonimo: ''Clethra glauca'' PERS., ''Clethra glauca'' STEUD., ''Clethra montana'' FRASER EX LOISEL., ''Clethra michauxii'' COURTOIS, ''Clethra alnifolia'' var. ''michauxii'' (COURTOIS) G.NICHOLSON): Ĝi troviĝas en orienta Usono. * ''[[Clethra alcoceri]]'' GREENM.: Ĝi hejmiĝas en la meksikiaj ŝtatoj [[Hidalgo (subŝtato)|Hidalgo]] kaj [[Jalisco]] * ''[[Clethra alexandri]]'' GRISEB.: tiu ĉi [[endemio]] venas el la [[Bluaj Montoj]] de [[Jamaiko]] . * ''[[Clethra alnifolia]]'' L. NOM. CONS., sinonimo: ''Clethra incana'' PERS. NOM. ILLEG., ''Clethra angustifolia'' RAF. NOM. ILLEG., ''Clethra tomentosa'' LAM., ''Clethra dentata'' AITON, ''Clethra paniculata'' AITON, ''Clethra pubescens'' WILLD., ''Clethra bracteata'' RAF., ''Clethra pumila'' RAF., ''Clethra alnifolia'' var. ''glabella'' Michx., ''Clethra alnifolia'' var. ''denudata'' |AITON, ''Clethra alnifolia'' var. ''pubescens'' |AITON, ''Clethra alnifolia'' var. ''paniculata'' |(SOL.) G.NICHOLSON, ''Clethra alnifolia'' var. ''tomentosa'' |MICHX., ''Clethra alnifolia'' var. ''rosea'' (REHDER) REHDER): [[Kanado]] ĝis [[Teksaso]]. * ''[[Clethra arborea]]'' AITON, sinonimo: ''Clethra arborea'' VENT. NOM. ILLEG., ''Clethra cordata'' RAF., ''Clethra secundiflora'' DECNE.: Ĝi hejmiĝas sur la [[Makaronezio|makaroneziaj]] insuloj: sur la Azoraj insuloj [[São Miguel]], sur [[Madeira]] kaj sur [[Tenerifo]]. * ''[[Clethra arfakana]]'' SLEUMER: Ĝi venas el [[Novgvineo]]. * ''[[Clethra barbinervis]]'' SIEBOLD & ZUCC., sinonimo: ''Clethra japonica'' THUNB. EX STEUD., ''Clethra kawadana'' YANAGITA, ''Clethra stolonifera'' NAKAI, ''Clethra wuyishanica'' R.C.CHING EX L.C.HU, ''Clethra wuyishanica'' var. ''erosa'' |L.C.HU, ''Clethra barbinervis'' var. ''kawadana'' (YANAGITA) H.HARA): Ĝi hejmiĝas en suda Ĉinujo ĝis [[Koreio]] kaj sur la japanaj insuloj [[Honŝuo]] kaj [[Kjuŝuo]]. * ''[[Clethra bodinieri]]'' |H.LÉV. (sinonimo: ''Clethra glandulosa'' W.P.FANG & L.C.HU, ''Clethra bodi-nieri'' var. ''latifolia'' S.Y.HU, ''Clethra bodinieri'' var. ''parvifolia'' S.Y.HU, ''Clethra bodinieri'' var. ''coriacea'' |L.C.HU, ''Clethra bodinieri'' var. ''parviflora'' W.P.FANG & L.C.HU): Ĝi hejmiĝas en suda Ĉinujo ĝis [[Hajnano]]. * ''[[Clethra canescens]]'' REINW. EX BLUME: Ekzistas kvar varioj: ** ''Clethra canescens'' Reinw. ex BLUME var. ''canescens'': Ĝi troviĝas ensuda kaj meza Malezio. ** ''Clethra canescens'' var. ''clementis'' (MERR.) SLEUMER (sinonimo: ''Clethra clementis'' MERR.): Ĝi troviĝas en [[Borneo]]. ** ''Clethra canescens'' var. ''ledermannii'' (SCHLTR.) SLEUMER (sinonimo: ''Clethra papuana'' SCHLTR. NOM. ILLEG., ''Clethra ledermannii'' SCHLTR.): Ĝi hejmiĝas en Nov-Gvineo. ** ''Clethra canescens'' var. ''luzonica'' |(MERR.) SLEUMER (sinonimo: ''Clethra luzonica'' |MERR.): Ĝi hejmiĝas en [[Filipinoj]]. ** ''Clethra canescens'' var. ''novoguineensis'' (KANEH. & HATUS.) SLEUMER (SINONIMO: ''Clethra lancifolia'' TURCZ., ''Clethra williamsii'' C.B.ROB., ''Clethra castanea'' ELMER, ''Clethra longispicata'' var. ''novoguineensis'' KANEH. & HATUS.: Ĝi troviĝas en meza kaj orienta Malezio. * ''[[Clethra cardenasii]]'' SLEUMER: Ĝi hejmiĝas en Bolivio. * ''[[Clethra castaneifolia]]'' MEISN. (sinonimo: ''Clethra mathewsii'' TURCZ., ''Clethra sprucei'' TURCZ., ''Clethra guyanensis'' var. ''brevis'' J.F.MACBR.): Ĝi hejmiĝas en [[Peruo]]. * ''[[Clethra chiapensis]]'' L.M.GONZÁLEZ: Ĝi venas el la meksikia subŝtato [[Chiapas]]. * ''[[Clethra concordia]]'' D.A.NEILL: Ĝi estis unue priskribita en 2012.kaj venas el [[Ekvadoro]] kaj Peruo. * ''[[Clethra consimilis]]'' SEUMER (sinonimo: ''Clethra coloradensis'' C.W.HAM.): el [[Kostariko]] kaj [[Panamo]]. * ''[[Clethra conzattiana]]'' L.M.GONZÁLEZ: meksikiA subŝtato [[Oaxaca]]. * ''[[Clethra crispa]]'' GUST.: Ekvadoro. * ''[[Clethra cubensis]]'' A.RICH. (sinonimo: ''Clethra byrsonimoides'' GRISEB.): endemiulo el orienta Kubo. * ''[[Clethra cuneata]]'' RUSBY: Peruo kaj Bolivio. * ''[[Clethra delavayi]]'' |FRANCH. (sinonimo: ''Clethra cavaleriei'' H.LÉV., ''Clethra esquirolii'' H.LÉV., ''Clethra lineata'' H.LÉV., ''Clethra monostachya'' REHDER & E.H.WILSON, ''Clethra euosmoda'' Dop, ''Clethra longibracteata'' SLEUMER, ''Clethra sinica'' K.S.HAO, ''Clethra yuiana'' S.Y.HU, ''Clethra lan-cilimba'' C.Y.WU, ''Clethra minutistellata'' C.Y.WU, ''Clethra monostachya'' var. ''lancilimba'' (C.Y.Wu) C.Y.Wu & L.C.Hu, ''Clethra monostachya'' var. ''minutistellata'' (C.Y.Wu) C.Y.Wu & L.C.Hu, ''Clethra cavaleriei'' var. ''leptophylla'' L.C.Hu, ''Clethra cavaleriei'' var. ''subintegrifolia'' R.C.Ching ex L.C.Hu, ''Clethra monostachya'' var. ''cuprescens'' W.P.FANG & L.C.HU, ''Clethra monostachya'' var. ''trichopetala'' W.P.FANG & L.C.HU, ''Clethra nanchuanensis'' W.P.FANG & L.C.HU, ''Clethra pur-purea'' W.P.Fang & L.C.HU, ''Clethra purpurea'' var. ''microcarpa'' W.P.FANG & L.C.HU, ''Clethra delavayi'' var. ''glabra'' S.Y.Hu, ''Clethra delavayi'' var. ''lanata'' S.Y.HU, ''Clethra delavayi'' var. ''yui-ana'' (S.Y.HU) C.Y.WU & L.C.Hu): [[Butano]], [[Birmo]], [[Vjetnamio]] kaj suda Ĉinujo. * ''[[Clethra elongata]]'' RUSBY: Peruo kaj Bolivio. * ''[[Clethra fabri]]'' HANCE (sinonimo: ''Clethra annamensis'' DOP, ''Clethra tonkinensis'' DOP, ''Clethra smithiana'' W.P.FANG, ''Clethra liangii'' H.L.Li, ''Clethra smithiana'' var. ''latifolia'' C.Y.WU, ''Clethra fabri'' var. ''brevipes'' L.C.HU, ''Clethra fabri'' var. ''laxiflora'' W.P.FANG & L.C.HU): suda Ĉinujo kaj Vjetnamioi * ''[[Clethra fagifolia]]'' Kunth: du varioj. ** ''Clethra fagifolia'' var. ''bicolor'' (KUNTH) SLEUMER (sinonimo: ''Clethra bicolor'' KUNTH): [[Venezuelo]], [[Kolombio]] kaj Ekvadoro ** ''Clethra fagifolia'' |Kunth var. ''fagifolia'' (sinonimo: ''Clethra fagifolia'' var. ''macrophylla'' KUNT-ZE, ''Clethra fagifolia'' var. ''microphylla'' |KUNTZE): Venezuelo, Kolumbio kaj Ekuadoro. * ''[[Clethra fargesii]]'' FRANCH., sinonimo: ''Clethra brachypoda'' L.C.HU, ''Clethra brachystachya'' W.P.FANG & L.C.HU, ''Clethra magnifica'' W.P.FANG & L.C.HU, ''Clethra magnifica'' var. ''trichocarpa'' L.C.HU): suda Ĉinujo. * ''[[Clethra ferruginea]]'' |(RUIZ & PAV.) LINK EX SPRENG. (sinonimo: ''Clethra divaricata'' LOISEL.: Peruo kaj Bolivio. * ''[[Clethra fimbriata]]'' KUNTH (sinonimo: ''Clethra brevifolia'' BENTH., ''Clethra punctata'' TURcz.): okcidenta [[Sudameriko]]. * ''[[Clethra formosa]]'' E.ALFARO & J.F.MORALES: Ĝi estis [[unua priskribo|priskribita unuafoje]] 2006 el Kostariko. * ''[[Clethra fragrans]]'' L.M.GONZÁLEZ & R.DELGAD.: Ĝi estis [[unua priskribo|unuafoje priskribita]] 2005/2006. Meksikiaj subŝtatoj [[Jalisco]] [[Guerrero (subŝtato)|Guerrero]]. * ''[[Clethra galeottiana]]'' BRIQ. (sinonimo: ''Clethra breedlovei'' C.W.HAM.: Smeza kaj suda Meksikio. * ''[[Clethra gelida]]'' STANDL.: Kostariko, [[Honduro]] kaj Panamo * ''[[Clethra guyanensis]]'' KLOTZSCH EX MEISN.: Venezuelo kaj Gvajano. * ''[[Clethra hartwegii]]'' BRITTON: Meksikio. * ''[[Clethra hendersonii]]'' SLEUMER: [[Malaja duoninsulo]]. * ''[[Clethra hirsutovillosa]]'' S.VALENCIA & CRUZ DURÁN: Ĝi estis priskribite unuafoje 2011 el la meksikia subŝtato Guerrero. * ''[[Clethra hondurensis]]'' BRITTON (sinonimo: ''Clethra obliquinervia'' STANDL., ''Clethra caloneura'' STANDL. & L.O.WILLIAMS, ''Clethra nutantiflora'' STANDL. & L.O.WILLIAMS EX ANT.MOLINA): sudorienta Meksikio trans Mezameriko * ''[[Clethra javanica]]'' TURCZ.: Ekzistas du varioj. ** ''Clethra javanica'' var. ''javanica'': [[Javo]] kaj [[Balio]]. ** ''Clethra javanica'' var. ''lombokensis'' SLEUMER: [[Malgrandaj Sundaj Insuloj]] * ''[[Clethra kaipoensis]]'' H.LÉV. (sinonimo: ''Clethra pinfaensis'' H.LÉV., ''Clethra brammeriana'' HAND.-MAZZ., ''Clethra polyneura'' H.L.LI, ''Clethra kwangsiensis'' S.Y.HU, ''Clethra kaipoensis'' var. ''polyneura'' (H.L.LI) W.P.FANG & L.C.HU, ''Clethra kaipoensis'' var. ''paucinervis'' L.C.HU): suda Ĉinujo. * ''[[Clethra kebarensis]]'' SLEUMER: Nov-Gvineo. * ''[[Clethra licanioides]]'' STANDL. & STEYERM.: Gvatemalo kaj Honduro. * ''[[Clethra longispicata]]'' J.J.SM. (sinonimo: ''Clethra elongata'' J.J.SM. NOM. ILLEG.): Borneo meza Malezio. * ''[[Clethra luzmariae]]'' |L.M.GONZÁLEZ: Simeksika suvŝtato [[Chiapas]]. * ''[[Clethra macrophylla]]'' |M.MARTENS & GALEOTTI (sinonimo: ''Clethra serrulata'' (TURCZ.) TURCZ., ''Clethra spicigera'' MEISN., ''Clethra schlechtendalii'' BRIQ.): meksikia subŝtato [[Veracruz (subŝtato)|Veracruz]], [[Puebla (subŝtato)|Puebla]] kaj [[Oaxaca]]. * ''[[Clethra mexicana]]'' DC. (sinonimo: ''Clethra integrifolia'' MOC. & SESSÉ EX DC., ''Clethra ovalifolia'' |MOC. & SESSÉ EX DC., ''Clethra lanata'' M.MARTENS & GALEOTTI, ''Clethra quercifolia'' LINDL., ''Clethra kowalewskii'' TURCZ. NOM. SUPERFL., ''Clethra integerrima'' (TURCZ.) L.M.GONZÁLEZ, ''Clethra confertifolia'' ERNST, ''Clethra costaricensis'' BRITTON, ''Clethra salvadorensis'' BRITTON, ''Clethra augustinensis'' BRIQ., ''Clethra broadwayana'' BRIQ., ''Clethra smithii'' BRIQ., ''Clethra kenoyeri'' LUNDELL, ''Clethra bimatris'' STANDL. & STEYERM., ''Clethra panamensis'' STANDL. & L.O.WILLIAMS, ''Clethra michoacana'' C.W.HAM., ''Clethra nicaraguensis'' C.W.HAM.): Meksikio trans Mezameriko ĝis Kolumbio kaj Venezuelo kaj [[Trinidado (insulo)|Trinidado]]. * ''[[Clethra oaxacana]]'' C.W.HAM.: sudokcidenta Meksikio * ''[[Clethra obovata]]'' (RUIZ & PAV.) G.DON (sinonimo: ''Clethra macrostachya'' LOISEL., ''Clethra dombeyi'' Turcz., ''Clethra virgata'' (RUIZ & PAV.) O.FEDTSCH.): Ekvadoro kaj Peruo. * ''[[Clethra occidentalis]]'' (L.) KUNTZE (sinonimo: ''Clethra bracteata'' GRISEB. NOM. ILLEG., ''Clethra tinifolia'' SW., ''Clethra angustifolia'' DC., ''Clethra grisebachii'' MERR., ''Clethra jamaicensis'' BRITTON): f [[Jamajko]]. * ''[[Clethra oleoides]]'' L.O.WILLIAMS: meksikia subŝtato orienta Guerrero kaj Chiapas trans Gvatemalo kaj [[Salvadoro]] ĝis Honduro. * ''[[Clethra ovalifolia]]'' TURCZ. (sinonimo: ''Clethra cutervoana'' SZYSZYL.): okcidenta Sudameriko Kolumbio Ekvadoro ĝis Peruo kaj nordokcidenta Venezuelo * ''[[Clethra pachecoana]]'' STANDL. & STEYERM.: meksikia subŝtato Chiapas trans Gvatemalo Salva-doro ĝis Honduro, * ''[[Clethra pachyphylla]]'' MERR.: Borneo. * ''[[Clethra papuana]]'' J.J.SM.: ekzistas du varioj. ** ''Clethra papuana'' var. ''papuana'': Nov-Gvineo ** ''Clethra papuana'' var. ''trichostyla'' SLEUMER: okcidenta Nov-Gvineo. * ''[[Clethra parallelinervia]]'' |GUST.: Ekvadoro. * ''Clethra'' ×''parvifolia'' ''Clethra suaveolens'' × ''Clethra vicentina'': meksikia subŝtato Chiapas. * ''[[Clethra pedicellaris]]'' TURCZ. (sinonimo: ''Clethra obovata'' var. ''sprucei'' |MEISN.): okcidenta Sud-ameriko de Kolumbio, Ekuador, Bolivio kaj Peruo. * ''[[Clethra peruviana]]'' SZYSZYL. (sinonimo: ''Clethra peruviana'' var. ''subintegra'' SZYSZYL.): Ekuadoro kaj Peruo. * ''[[Clethra petelotii]]'' DOP & TROCH.-MARQ.: sudorienta Junano kaj norda Vjetnamio. * ''[[Clethra poilanei]]'' GAGNEP. EX DOP: nordorienta Laoso. * ''[[Clethra pringlei]]'' S.WATSON: Meksikio. * ''[[Clethra pulgarensis]]'' ELMER: [[Palavano]]. * ''[[Clethra purpusii]]'' L.M.GONZÁLEZ: Ĝi estis priskribita en 2005/2006. Meksikiaj subŝtatoj Oaxaca kaj Chiapas. * ''[[Clethra pyrogena]]'' SLEUMER: Kostariko kaj Panamo. * ''[[Clethra repanda]]'' TURCZ. (sinonimo: ''Clethra ocanensis'' TURCZ.): Kolumbio kaj nordokcidenta Venezuelo. * ''[[Clethra retivenia]]'' SLEUMER: nordorienta Peruo. * ''[[Clethra revoluta]]'' |(RUIZ & PAV.) SPRENG. (sinonimo: ''Clethra nervosa'' |LOISEL.): Ekuadoro Bolivio kaj Peruo. * ''[[Clethra rosei]]'' BRITTON (sinonimo: ''Clethra obovata'' HOOK. & ARN. NOM. ILLEG., ''Clethra palmeri'' BRITTON, ''Clethra confusa'' BRIQ., ''Clethra guadalajarensis'' BRIQ.): Meksikio. * ''[[Clethra rugosa]]'' STEYERM.: Kolumbio kaj Ekuadoro. * ''[[Clethra scabra]]'' PERS. (sinonimo: ''Clethra alnifolia'' var. ''scabra'' (PERS.) G.NICHOLSON, ''Clethra scabra'' LOISEL. NOM. ILLEG., ''Clethra brasiliensis'' CHAM. & SCHLTDL., ''Clethra micrantha'' REMY, ''CLETHRA BRASILIensis'' var. ''bracteata'' MEISN., ''Clethra brasiliensis'' var. ''reticulata'' MEISN., ''Clethra brasiliensis'' var. ''venosa'' MEISN., ''Clethra maromensis'' Villa, ''Clethra gardneri'' Turcz., ''Clethra laevigata'' Meisn., ''Clethra scabra'' var. ''laevigata'' |(MEISN.) SLEUMER, ''Clethra scabra'' var. ''venosa'' (MEISN.) SLEUMER): Sudameriko ĝis nordokcidenta [[Argentino]]. * ''[[Clethra skutchii]]'' STANDL. & STEYERM.: Gvatemalo. * ''[[Clethra sleumeriana]]'' K.S.HAO: Hunano. * ''[[Clethra suaveolens]]'' TURCZ.: (sinonimo: ''Clethra vulcanicola'' STANDL., ''Clethra glaberrima'' Lundell, ''Clethra matudae'' LUNDELL, ''Clethra nubium'' STANDL. & L.O.WILLIAMS, ''Clethra viridifolia'' STANDL. & L.O.WILLIAMS) suda Meksikio trans Gvatemalio, Salvadoro ĝis Handuro. * ''[[Clethra sumatrana]]'' J.J.SM. (sinonimo: ''Clethra pulcherrima'' RIDL., ''Clethra longipedicellata'' MERR., ''Clethra pubifolia'' MERR.): [[Sumatro]]. * ''[[Clethra sumbawaensis]]'' SLEUMER: malgrandaj Sundaj Insuloj. * ''[[Clethra symingtonii]]'' SLEUMER: Malaja Duoninsulo en [[Perako]]. * ''[[Clethra talamancana]]'' C.W.HAM.: Kostariko. * ''[[Clethra tomentella]]'' |ROLFE EX DUNN: Filipinoj. * ''[[Clethra tutensis]]'' C.W.HAM.: Panamo. * ''[[Clethra tuxtlensis]]'' L.M.GONZÁLEZ: Ĝi estis 2005/2006 el la meksikia subŝtato unuafoje priskribita. * ''[[Clethra uleana]]'' SLEUMER: Brazilo. * ''[[Clethra vicentina]]'' STANDL. (sinonimo: ''Clethra johnstonii'' STANDL. & STEYERM., ''Clethra molinae'' STANDL. & L.O.WILLIAMS): Meksikio ĝis Mezameriko. == Fontoj == * Haining Qin, Peter Fritsch: [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=10200 ''Clethraceae.'', S. 238: textgleich online wie gedrucktes Werk], In: Wu Zheng-yi, Peter H. Raven, Deyuan Hong (Hrsg.): ''Flora of China'', Volume 14: ''Apiaceae through Ericaceae.'' Science Press und Missouri Botanical Garden Press, Beijing und St. Louis, 2005, ISBN 1-930723-41-5. == Bildoj == ''[[Clethra arborea]]'': <gallery> Clethra arborea0.jpg Clethra arborea2.jpg </gallery> ''[[Clethra barbinervis]]'': <gallery> Clethra barbinervis0.jpg Clethra barbinervis1.jpg </gallery> == Fontoj == * [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/orders/ericalesweb.htm#Clethraceae Die Familie der Clethraceae] auf der [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/welcome.html APWebsite = Website der Angiosperm Phylogeny Group] * [http://delta-intkey.com/angio/www/clethrac.htm Die Familie der Clethraceae ohne ''Purdiaea''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060310203246/http://delta-intkey.com/angio/www/clethrac.htm |date=2006-03-10 }} bei [http://delta-intkey.com/ DELTA.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070103200438/http://delta-intkey.com/ |date=2007-01-03 }} * Haining Qin & Peter Fritsch: ''Clethraceae'' in der ''Flora of China'', Volume 14, 2005, S. 238: [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=10200''.] [[Kategorio:Erikaloj]] 1dcx7nf0xrw3k8j5sqsiau5sluz9g5o 0 690165 9494013 9425733 2026-10-15T16:15:05Z Sj1mor 12103 9494013 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo= Coreopsis Koreopso |koloro = lightgreen |dosiero = Coreopsis lanceolata Sterntaler.JPG |dosiero larĝo = 240px |priskribo de dosiero = ''[[Coreopsis lanceolata]]'', bredoformo |regno = [[Planto]]j “Plantae” |divizio = [[Angiospermoj]] “Magnoliophyta” |klaso = [[Dukotiledonaj plantoj|Dukotiledonuloj]] “Dicotyledones” |ordo = [[Asterales]] “ Asteraloj “ |familio = [[Asteraceae]] “ Asteracoj ‘’ |subfamilio= Asteroideae |tribo= Coreopsideae |aŭtoro= [[Carl von Linné|L.]] |genroj = Koreopso ‘’Coreopsis ‘’ |specio= 35 ĝis 40 specioj }} '''Koreopso'''<ref>[https://docs.google.com/spreadsheets/d/1ZCunedv908xC7SIlUfQbimw9zg-MZcdQcvhLv9OPtNc/edit#gid=1726758415 ''Listo de plantoj baza'' ĉe Google Sheets]</ref> (''Coreopsis''), estas [[genro (biologio)|plantgenro]] ene de la [[familio (biologio)|familio]] de la [[Asteracoj]] (Asteraceae). La specioj de la genro nur troviĝas en la [[Nova Mondo]]. Kelkaj estas ankaŭ kultivataj kiel [[ornamplanto]]. La sciencan nomon de la genro ''{{lcfirst:{{#invoke:Wikidata|claim|P225|parameter=link}}}}'' enkondukis {{#invoke:Wikidata|claim|P225|qualifier=P405|parameter=link}}. == Priskribo == [[Dosiero:Coreopsis tripteris L Tall tickseed.tiff|eta|maldekstre|ilustraĵo de ''[[Coreopsis tripteris]]'']] [[Dosiero:Flower 208.jpg|eta|maldekstre|sekcio ''Gyrophyllum'': [[verticila koreopso]] (''[[Coreopsis verticillata]]'') ]] === Habito kaj folioj === La ''koreopso''-specioj estas [[unujaraj plantoj|unujaraj]], [[multjaraj plantoj|multjaraj ]] [[herbaj plantoj]], malofte ankaŭ [[duonabusto]]j aŭ [[arbusto]]j. La plej multaj specioj atingas alton de 10 ĝis 80 centimetro, kelkaj fariĝas ĝis 2 metroj kaj pli. Multaj specioj havas [[rizomo]]n aŭ la plidikiĝanta tigobazon, malmultaj specioj (''Coreopsis auriculata'') havas subgrundajn aŭ supergrundajn [[stolono]]jn. La [[folio (planto)|folioj]] povas stari aŭ ĉe la bazo aŭ estas ĉe la [[tigo]]; ili estas kontraŭstarantaj aŭ alternestarantaj. Ekzistas specioj, kiuj havas folitigojn, aliaj ne. La folioj ankaŭ estas diversaj: simplaj, kompletrandaj aŭ kvinlobaj. === Floraroj kaj floroj === La [[kapitulo (floraro)|kapitulo]]j staras unuope terminale ĉe longaj [[ŝajngropularo]]j. La gropolaroj konsistas el [[langofloro]] (= radiofloroj) kaj [[tubetfloro]]j (= diskofloroj). En ĉiu florkapitulo ekzistas rande ĉ. (5 ĝis 13) langetfloroj, ĉe la kultivformoj ankaŭ pli. Ili estas flavaj, kelkfoje estas malhelan, ruĝebruna makulo. La [[fekundeco|fekundaj]] tuberfloroj ankaŭ estas ruĝe bruna ĉe la pinto. === Fruktoj === La fruktoj de la koreopso estas [[aĥeno]]j, kiuj estas glataj === Kromosomnombroj === [[Kromosomo|kromosomnombro]] estas x = 14. [[Dosiero:Coreopsis tinctoria1.jpg|eta|sekcio ''Calliopsis'': ''[[Coreopsis tinctoria]]'']] [[Dosiero:CoreopsisGrandiflora001.JPG|eta|sekcio ''Coreopsis'': ''[[Coreopsis grandiflora]]'']] [[Dosiero:Coreopsis lanceolata plant2 (13346853443).jpg|eta|sekcio ''Coreopsis'': ''[[Coreopsis lanceolata]]'']] [[Dosiero:Coreopsis mutica 4.jpg|eta|sekcio ''Electra'': ''[[Coreopsis mutica]]'']] [[Dosiero:Coreopsis rosea-2-yercaud-salem-India.JPG|eta|sekcio ''Eublepharis'': ''[[Coreopsis rosea]]'']] [[Dosiero:Coreopsis palmata NPS.jpg|eta|sekcio ''Gyrophyllum'': ''[[Coreopsis palmata]]'']] [[Dosiero:Coreopsis pulchra.JPG|eta|sekcio ''Gyrophyllum'': ''[[Coreopsis pulchra]]'']] [[Dosiero:Coreopsis tripteris - Tall Tickseed.jpg|eta|sekcio ''Gyrophyllum'':''[[Coreopsis tripteris]]'']] [[Dosiero:Joshua Tree National Park flowers - Coreopsis californica - 2.JPG|eta|sekcio ''Leptosyne'': ''[[Coreopsis californica]]'']] [[Dosiero:Coreopsis petrophiloides 2.jpg|eta|sekcio ''Pseudoagarista'': ''[[Coreopsis petrophiloides]]'']] [[Dosiero:Coreopsis gigantea 6.JPG|eta|sekcio ''Tuckermannia'': ''[[Coreopsis gigantea]]'']] == Sistematiko kaj disvastigo == La genro ''Coreopsis'' estis starigita de [[Carl von Linné]]. Tipospecio estas ''[[Coreopsis lanceolata]]'' L. [[sinonimo (taksonomio)|sinonimo]] por ''Coreopsis'' L. estas: ''Calliopsis'' RCHB. , ''Epilepis'' BENTH. , ''Leptosyne'' DC. , ''Pugiopappus'' A.GRAY , ''Selleophytum'' URB. , ''Tuckermannia'' NUTT. : De la 35 ĝis 40 specioj la plej multaj estas de [[Nordameriko]] (kvin sekcioj kun 25 ĝis 30 specioj). La centroj de la specimulteco estas Meksikio, la Andenoj kaj la orienta Nordameriko. La specioj de la [[Malnova Mondo]] apartenas hodiaŭ al la genro ''[[Bidento]]''. La genro ''Coreopsis'' konsistas el ĉ. 35 (antaŭe ĝis 80) specioj.. La genro ''Coreopsis'' estis dividitaj en pluraj sekcioj: * sekcio ''Anathysana'': Ĝi nur entenas unu specio: ** ''[[Coreopsis cyclocarpa]]'' S.F.BLAKE: La hejmlando estas la meksikia subŝtato Jalisco. * sekcio ''Calliopsis'' (RCHB.) NUTT. :La sekcio nur havas tri specioj, kiuj hejmiĝas de Nordameriko ĝis Meksikio: ** ''[[Coreopsis leavenworthii]]'' TORR. & A.GRAY : Ĝi bone kreskas en altecoj de 0 ĝis pli ol 20 metroj nur en [[Florido]].: ** ''[[Coreopsis paludosa]]'' M.E.JONES : Ĝi estas disvastigita en la norda Meksikio. ** ''[[Coreopsis tinctoria]]'' NUTT. (sin.: ''Coreopsis cardaminifolia'' (DC.) NUTT. , ''Coreopsis atkinsoniana'' DOUGLAS EX LINDL. , ''Coreopsis bicolor'' (RCHB.) BOSSE EX BUCHENAU): Ĝi estas disvastigita en Nordameriko ĝis la meksikiaj subŝtatoj Coahuila, [[Nuevo León]] kaj Tamaulipas. * sekcio ''Coreopsis'': Kun nur unu specio. ** ''[[Coreopsis auriculata]]'' L. : Bone kreskas en altecoj de 10 ĝis pli ol 500 m en vastaj regionoj de orienta Usono. ** ''[[Coreopsis basalis]]'' (A.DIETR.) S.F.BLAKE (Syn.: ''Coreopsis drummondii'' (D.DON) TORR. & A.GRAY , ''Coreopsis wrightii'' (A.GRAY) H.M.PARKER): Ĝi bone kreskas en altecoj de 10 ĝis pli ol 300 Metern en vastaj regionoj de orienta Usono. ** [[Gandflora koreopso]] (''[[Coreopsis grandiflora]]'' HOGG EX SWEET ):Ĝi kreskas bone en altoj de 30 ĝis pli ol 300 metroj en vastaj regionoj de la orientaj Kanado kaj Usono. ** ''[[Coreopsis intermedia]]'' SHERFF: Ĝi bone kreskas en altecoj de 60 ĝis 300 metroj en la usona ŝtatoj suda [[Oklahoma]], sudokcidenta [[Arkansaso]], [[Luiziano]] (nur en la komunumo Caddo) kaj en orienta [[Teksaso]]. ** ''[[Coreopsis lanceolata]]'' L. , sin.: ''Coreopsis coronata'' HOOK. non L. , ''Coreopsis nuecensoides'' E.B.SM.): Ĝi bone kreskas en altecoj de 30 ĝis 500, malofte ĝis pli ol 1000 metroj en vastaj regionoj de meza kaj orienta Usono. ** ''[[Coreopsis nuecensis]]'' A.HELLER : La planto kreskas en [[Florido]] kaj [[Teksaso]] en alteco de 10 ĝis pli ol 200 metroj. * ''[[Coreopsis pubescens]]'' ELLIOTT : sama regiono kaj alteco. * Sektion ''Electra'': Ĝi konsistas el du specioj: ** ''[[Coreopsis cuneifolia]]'' GREENM. : Ĝi hejmiĝas en la meksikiaj subŝtatoj [[Durango (subŝtato)|Durango]] kaj [[Jalisco]]. ** ''[[Coreopsis mutica]]'' DC. (sin.: ''Coreopsis mexicana'' (DC.) HEMSL. ): Tiu specio kreskas de Meksiko trans Gvatemalo ĝis Honduro. * Sekcio ''Eublepharis'' NUTT. : Tiu Specio havas kvar speciojn, kiuj efe hejmiĝas en orienta Usono. ** ''[[Coreopsis gladiata]]'' WALTER (sin.: ''Coreopsis falcata'' F.E.BOYNTON , ''Coreopsis floridana'' E.B.SM. , ''Coreopsis helianthoides'' BEADLE , ''Coreopsis linifolia'' NUTT. , ''Coreopsis longifolia'' SMALL ): Ĝi bone kreskas en alteco de 10 ĝis pli ol 100 metroj en orienta Usono. ** ''[[Coreopsis integrifolia]]'' POIR.: Ĝi hejmiĝas en altecoj de 0 ĝis 50 metroj en [[Florido]], [[Ĝorĝio]], [[Norda Karolino]] kaj [[Suda Karolino]] ** ''[[Coreopsis nudata]]'' NUTT. : Tiu specio bone kreskas en altecoj de 10 ĝis pli ol 50 metroj en [[Alabamo]], norda [[Florido]], suda [[Ĝorĝio]], [[Luiziano]] kaj suda [[Misisipo]]. ** ''[[Coreopsis rosea]]'' NUTT. : Ĝi hrjmiĝas en alteco de 10 ĝis pli ol 50 metroj en orienta [[Nova Scotia]] kaj orienta [[Masaĉesio]], [[Nov-Jersejo]], orienta [[Pensilvanio]], [[Rod-insulo]] kaj [[Delavaro]]. * Sekcio ''Gyrophyllum'' NUTT. (sin. ''Palmatae''): la sekcio havas ses speciojn, kiu hejmiĝas precipe en meza kaj orienta Usono. ** ''[[Coreopsis delphiniifolia]]'' LAM. : Gi kreskas en altoj de ĉ. 300 metroj nur en Georgio kaj [[Suda Karolino]]. ** ''[[Coreopsis major]]'' WALTER: Ĝi bone kreskas en altecoj de 300 ĝis 800 metroj en vastaj regionoj de orienta Usono. ** ''[[Coreopsis palmata]]'' NUTT. : Ĝi kreskas en altecoj de 100 ĝis 300 metrojern en la meza kaj orienta Usono. ** ''[[Coreopsis pulchra]]'' F.E.BOYNTON: Bone kreskas en altecoj de ĉ. 300 metroj. Nur en la ŝtatoj (nordorienta Alabamo kaj nordokcidenta Georgio. ** ''[[Coreopsis tripteris]]'' L.): Ĝi kreskas en altecoj de 100 ĝis 500 metroj en orienta kaj suda [[Ontario]] kaj en suda [[Kebekio]] , respektive meza kaj orienta Usono. ** ''[[Coreopsis verticillata]]'' L. ): Ĝi bone kreskas en altecoj de de 10 ĝis 500 metroj en orienta Usono. * sekcio ''Leptosyne'' (DE CANDOLLE) O. HOFFMANN: Ĝi havas tri specioj kiuj bone kreskas en Kalifornio ĝis okcidenta Meksikio: ** (''[[Coreopsis californica]]'' (NUTT.) H.SHARSM.): Ĝi bone kreskas en altecoj de 300 ĝis 1000 metroj en [[Arizono]] kaj Kalifornio, kelkfoje ankaŭ en Nov-Meksikio. ** ''[[Coreopsis douglasii]]'' (DC.) H.M.HALL: Ĝi bone kreskas en altecoj de 150 ĝis 300 ĝis 1000 metroj nur en [[Kalifornio]]. ** [[Stillmans Mädchenauge]] (''[[Coreopsis stillmanii]]'' (A.GRAY) S.F.BLAKE ): Ĝi bone kreskas en altecoj de 400 ĝis 800 metroj nur en Kalifornio. * Sektcio ''Pseudoagarista'': 10:00 iu sekcio havas kvar specioj en Meksikio: ** ''[[Coreopsis mcvaughii]]'' D.J.CRAWFORD: Ĝi troviĝas nur en la sudaj subŝtatoj de Meksikio [[Aguascalientes (subŝtato)|Aguascalientes]] kaj [[Guanajuato (subŝtato)|Guanajuato]]. ** ''[[Coreopsis petrophila]]'' A.GRAY: Ĝi nur troviĝas en la meksikiaj subŝtatoj Durango, [[Guerrero (subŝtato)|Guerrero]], [[Jalisco]] kaj [[Nayarit]]. ** ''[[Coreopsis petrophiloides]]'' B.L.ROB. & GREENM.:Ĝi kreskas en la meksikiaj subŝtatoj Guerrero, [[Hidalgo (subŝtato)|Hidalgo]], Jalisco, [[México (subŝtato)|México]] kaj [[Michoacán]]. ** ''[[Coreopsis rudis]]'' (BENTH.) HEMSL.: Ĝi kreskas en la meksikiaj subŝtatoj suda [[Zacatecas (subŝtato)|Zacatecas]] kaj norda Jalisco. * sekcio ''Pugiopappus'' (A. GRAY) S. F. BLAKE: En tiu sekcio nur estas tri specioj, kiuj troviĝas en Kalifornio: ** ''[[Coreopsis bigelovii]]'' ASA GRAY.A.GRAY. VOSS: Ĝi estas el suda Kalifornio. * ''[[Coreopsis calliopsidea]]'' (DC.) A.GRAY : Ĝi nur hejmiĝas en okcidenta Kalifornio. ** ''[[Coreopsis hamiltonii]]'' (ELMER) H.SHARSM.: Ĝi troviĝas nur en meza – okcidenta Kalifornio. * sekcio ''Silphidium'' (TORREY & A. GRAY) A. GRAY : nur kun unu specio: ** ''[[Coreopsis latifolia]]'' MICHX.: Ĝi kreskas en altecoj de 300 ĝis 700 metroj en sudorienta Usono. * Sekcio ''Tuckermannia'' (NUTTALL) S. F. BLAKE: nur du specioj ĉe la marbordo kaj apudaj insuloj der Kalifornio kaj nordokcidenta Meksikio. ** ''[[Coreopsis gigantea]]'' (KELLOGG) H.M.HALL: Ĝi kreskas en altecoj de 0 ĝis 200 metroj nur en Kalifornio ĝis [[Malsupra Kalifornio]] kaj apudaj insuloj (inklude de [[Insulo Guadalupe]]. ** ''[[Coreopsis maritima]]'' (NUTT.) HOOK. F.: Ĝi kreskas en altecoj de 0 ĝis 100 metroj nur en Kalifornio kaj apudaj insuloj. * En la Andenoj kreskas kiel arbustoj tri specioj: ** ''[[Coreopsis capillacea]]'' KUNTH ** ''[[Coreopsis fasciculata]]'' WEDD. ** ''[[Coreopsis triloba]]'' S.F.BLAKE: Ĝi estis [[unua priskribo|unuafoje priskribita]] el Ekvadoro. == Uzado == Kiel ornamplantoj estas uzataj jenaj specioj: * ''[[Coreopsis auriculata]]'' * ''[[Coreopsis grandiflora]]'': Ekzistas multajn kultivaroj. La natura formo havas helflavajn florojn. * ''[[Coreopsis lanceolata]]'', la specio havas lancetajn kaj je la bazo ofte palmatajn foliojn kaj malhelflavaj ĝis oranĝkolorajn florojn. Kelkfoje kun ruĝe bruna punkto. * ''[[Coreopsis maritima]]'' * ''[[Coreopsis tinctoria]]'' unujarulo kun malhele ruĝe bruna florbazo. La planto estas uzata por kolorigi tekstilojn (mahagoniruĝa). * ''[[Coreopsis tripteris]]''. * ''[[Coreopsis verticillata]]'' profunde entranĉitaj folioj. == Fontoj == * Seung-Chul Kim, Daniel J. Crawford, Mesfin Tadesse, Mary Berbee, Fred R. Ganders, Mona Pirseyedi, Elizabeth J. Esselman: ''ITS sequences and phylogenetic relationships in Bidens and Coreopsis (Asteraceae).'' In: ''Systematic Botany'', Volume 24, Issue 3, 1999, S. 480–493. * Daniel J. Crawford, Mark E. Mort: ''Phylogeny of Eastern North American Coreopsis (Asteraceae-Coreopsideae): insights from nuclear and plastid sequences, and comments on character evolution.'' In: ''American Journal of Botany'', Volume 92, Issue 2, 2005, S. 330–336. * John L. Strother: [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=108000 ''Coreopsis'', S. - textgleich online wie gedrucktes Werk], In: Flora of North America Editorial Committee (Hrsg.): ''Flora of North America North of Mexico'', Volume 21 – ''Magnoliophyta: Asteridae, part 8: Asteraceae, part 3 (Heliantheae, Eupatorieae)'', Oxford University Press, New York und Oxford. 30. Juni 2006. ISBN 0-19-530565-5 . === Referencoj === <references/> * Daniel J. Crawford, Mark E. Mort: ''Phylogeny of Eastern North American Coreopsis (Asteraceae-Coreopsideae): insights from nuclear and plastid sequences, and comments on character evolution'' (Filogenezo de orienta nordamerika Koreopso (Asteracoj-Koreopsideaoj): komprenoj pri nukleaj kaj plastidaj sekvencoj, kaj komentoj pri karakteriza evoluo), en: ''American Journal of Botany'' (Usona ĵurnalo de botaniko), volumo 92, numero 2, 2005, paĝoj 330–336. * John L. Strother: [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=108000 ''Coreopsis'', jen rete], En: ''Flora of North America North of Mexico'' (Flaŭro de Nordameriko norde de Meksiko), volumo 21 - ''Magnoliophyta: Asteridae, part 8: Asteraceae, part 3 (Heliantheae, Eupatorieae)'', eldonejo ''[[Oxford University Press]]'', Novjorko/Oksfordo 2006. ISBN 0-19-530565-5. {{asteracoj}} {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Asteracoj]] [[Kategorio:Florido]] nnrr9kbd2nujxtetnbvmdy41ll5s5rc 0 691984 9494335 9258100 2026-10-16T10:16:02Z Sj1mor 12103 /* Movoj */ 9494335 wikitext text/x-wiki {{Informkesto dosiera aranĝo | nomo = Portebla Ludnotacio | finaĵo = <tt>.pgn</tt> | mime = | firmao = | normigo = | estiĝo = 1993 }} '''Portebla Ludnotacio''' (el la [[angla]] ''Portable Game Notation'' ('''PGN''')) estas dosiertipa teksto komputile procezebla, la formato estas uzata por registri ŝakludojn (movojn kaj rilatajn datenojn), ĝi estas subtenata de pluraj programoj kaj [[retejo]]j. == Historio == PGN estis elpensita ĉirkaŭ 1993, de Steven J. Edwards kaj unue estis popularigita per [[Usenet]] en la novaĵgrupo rec.games.chess. == Uzo == PGN estas strukturita por facila legado kaj skribo de homaj uzantoj kaj por facila analizado de komputilaj programoj. La ŝakmovoj registriĝas en algebra [[ŝaknotacio]]. La kutima finaĵo de dosiernomo estas <code>.pgn</code>. Ekzistas du formatoj en la PGN-normo, la "enporta" formato kaj la "elporta" formato. La enporta formato priskribas datenojn, kiuj eble estis preparitaj permane kaj estas intence malstriktaj. Programo kiu povas legi PGN-datenojn devus povi pritrakti la iom malstriktan enportformaton. La elportformato estas sufiĉe strikta kaj priskribas datenojn preparitajn sub programkontrolo. La elportdokumentoj kreitaj per malsamaj programoj sur la sama komputilo devus esti ekzakte ekvivalentaj, bajto por bajto. PGN kodo komenciĝas per aro da "etikedoj" (etikednomo kaj ĝia valoro), sekvitaj per la "movteksto" (ŝakomovoj kun laŭvola komento). == Etikedoj == Etikedparoj komenciĝas per komenca maldekstra krampo <code>[</code>. La etikedvaloro estas metita en duoblaj citiloj kaj la etikedo tiam estas finita per ferma dekstra krampo <code>]</code>. Citaĵo ene de etikedvaloro estas reprezentita per la deklivo tuj sekvite per citaĵo. Deklivo ene de etikedvaloro estas reprezentita per du apudaj deklivoj. PGN-datenoj por arkivado estas postulataj por disponigi sep kampojn, nomitaj "etikedoj" kaj kune konataj kiel la STR (''Sep Tag Roster''). En elportformato la STR-etikedoj devas ekaperi antaŭ iuj aliaj etikedoj kiuj povas esti kaj la sinsekvo estas (ĉio en la angla esperanta traduko nur estas klarigo): * ''Event'' (Evento): la nomo de la turniro aŭ matĉokazaĵo. * ''Site'' (Loko): la loko de la okazaĵo. Tio estas en "<code>Urbo, regiono, lando</code>" LANDO laŭ la tri-litera kodo de la Internacia Olimpika Komitato por la landoj. * ''Date'' (Dato): la startdato de la ludo, laŭ <code>YYYY.MM.DD</code> formo <code>??</code> estas uzitaj por nekonataj valoroj. * ''Round'' (Rondo): la ludanta rondorda numeralo de la ludo ene de la okazaĵo. * ''White'' (Blanka): la ludanto de la blankaj pecoj, laŭ formato <code>familia nomo, antaŭnomo</code>. * ''Black'' (Nigra): la ludanto de la nigraj pecoj, sama formato kiel la Blanka. * ''Result'' (Rezulto): la rezulto de la ludo. Tio povas nur havi kvar eblajn valorojn: <code>1-0</code> (Blanka venkis), <code>0-1</code> (nigra venkis), <code>1/2-1/2</code> (egalvenko), aŭ <code>*</code> (alia rezulto, ekz. la ludo ankoraŭ ne finis). La normo enhavas suplementajn laŭvolajn etikedojn. La pli oftaj etikedoj estas: * ''Annotator'' (Notisto): La persono kiu notis la ludon. * ''PlyCount'': kiu indikas tutsumon de movoj. * ''TimeControl'' (tempokontrolo): ekz. <code>40/7200:3600</code> * ''Time'' (tempo): La tempo en kiu la ludo komenciĝis, laŭ <code>HH:MM:SS</code> formo. * ''Termination'' (Fino): Donas pli da detaloj pri la fino de la ludo. Ĝi povas esti <code>Abandoned</code> (rezigno), <code>adjudication</code> (adjudiko), <code>death</code> (morto), <code>emergency</code> (krizo, urĝaĵo), <code>normal</code> (normala), <code>rules infraction</code> (regulara malrespekto), <code>time forfeit</code> (pro tempomanko) aŭ <code>unterminated</code> (nefinita). * ''Mode'' (Reĝimo): <code>OTB</code> (''over-the-board'' [sur table vide al vide]), <code>ICS</code> (''Internet Chess Server'' [ĉe interreta ŝakservilo]). * FEN: La komenca pozicio de la ŝaktabulo, en Forsyth-Edwards-Skribsistemo (FEN). == Movoj == La movteksto priskribas la movojn dum la ludo. Tio inkludas movajn numerojn, la posicion kaj la ŝakfiguro kiu moviĝas, ĉio pere la [[Algebra notado]]. Por la plej multaj movoj la notacio konsistas el la letermallongigo por la ŝakpeco, <code>x</code> se ekzistas kapto kaj la posicio (fina kvadratĉelo). La letermallongigoj estas <code>K</code> ([[Reĝo (ŝako)|Reĝo]]), <code>Q</code> ([[Damo (ŝako)|Damo]]), <code>R</code> ([[Turo (ŝako)|Turo]]), <code>B</code> ([[Kuriero (ŝako)|Kuriero]]) kaj <code>N</code> ([[Ĉevalo_(ŝako)|Ĉevalo]]). La peono ricevas malplenan mallongigon, sed en aliaj kuntekstoj la mallongigo <code>P</code> povas esti uzata. La algebra nomo de iu ĉelo estas kiel per kutima Algebra ŝaknotacio; de blanka perspektivo, la plej maldekstra kaj proksima ĉelo al blanka estas <code>a1</code>, dum la plej dekstraj plej malproksimaj al la blanka estas <code>h8</code>. Reĝflanka aroko estas notita per <code>O-O</code>, damflanka aroko estas notita per <code>O-O-O</code> (notu ke tiuj estas majusklaj [[O]], ne numeraloj [[0]]). Peona damiĝo estas notita per aldono de <code>=</code>, sekvita per la peco al kiu la peono estas promociita. Ekzemple: <code>e8=Q</code>. Se la movo estas ŝako oni aldonas plussignon <code>+</code>, se la movo estas ŝakmato, la kradnombron <code>#</code>. == Ekzemplo == Jen PGN dosierformo de ludo inter [[Bobby Fischer]] kaj [[Boris Spasskij]] dum matĉo en 1992. <code>[Event "F/S Return Match"]<br> [Site "Belgrade, Serbia JUG"]<br> [Date "1992.11.04"]<br> [Round "29"]<br> [White "Fischer, Robert J."]<br> [Black "Spassky, Boris V."]<br> [Result "1/2-1/2"]<br> 1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. Bb5 a6 {Tiu ĉi malfermo estas nomita Ruy Lopez.} 4. Ba4 Nf6 5. O-O Be7 6. Re1 b5 7. Bb3 d6 8. c3 O-O 9. h3 Nb8 10. d4 Nbd7 11. c4 c6 12. cxb5 axb5 13. Nc3 Bb7 14. Bg5 b4 15. Nb1 h6 16. Bh4 c5 17. dxe5 Nxe4 18. Bxe7 Qxe7 19. exd6 Qf6 20. Nbd2 Nxd6 21. Nc4 Nxc4 22. Bxc4 Nb6 23. Ne5 Rae8 24. Bxf7+ Rxf7 25. Nxf7 Rxe1+ 26. Qxe1 Kxf7 27. Qe3 Qg5 28. Qxg5 hxg5 29. b3 Ke6 30. a3 Kd6 31. axb4 cxb4 32. Ra5 Nd5 33. f3 Bc8 34. Kf2 Bf5 35. Ra7 g6 36. Ra6+ Kc5 37. Ke1 Nf4 38. g3 Nxh3 39. Kd2 Kb5 40. Rd6 Kc5 41. Ra6 Nf2 42. g4 Bd3 43. Re6 1/2-1/2</code> == Ŝakprogramoj kiuj povas malfermi, modifi kaj registri PGN dokumentojn == Programoj por vindoso: * Chess Tool PGN (ankaŭ en [[Esperanto]]) * Chessbase * ChessX * Convekta Aquarium * Convekta Chess Assistant * Fritz GUI * Hiarcs Chess Explorer * Lokasoft Chesspartner * Lucas Monge's Lucas Chess * Martin Blume's Arena * Shane's Chess Information Database * Shredder UCI GUI * Tarrasch Chess GUI * Winboard Programoj por linukso * ChessX * Martin Blume's Arena * Shane's Chess Information Database * xBoard Programoj por Androjdo * Droidfish * Gerhard Kalab's Chess PGN Master * Aart Bik's Chess for Android Programoj por Mac OS * ChessX * Hiarcs Chess Explorer * SCID vs Mac Programoj por iOS * Giordano Vicoli's Chess-Studio === Esperanto === La programo Chess Tool PGN estas plene tradukita al Esperanto.<ref>{{citaĵo el la reto|url= https://pliejo.komputeko.net/esperantigataj-programoj-kaj-retejoj|titolo= Listo de esperantigataj programoj kaj retejoj|titolo-aldono= |alirdato= 2020-05-12|persona nomo= |familia nomo= |aŭtoroligilo= |kunaŭtoroj= |redaktinto= Yves Nievelstein----|dato= |formato= |verko= |eldoninto= Komputeko|paĝoj= |lingvo= eo|arkivurl= |arkivdato= |citaĵo= }}</ref> Ĝi havas ĉiujn eblajn funkciojn por legi, modifi, komenti, redakti, elporti (al FEN, PGN, bildon de posicio PNG ka.). Ĝi ankaŭ havas grandan datumbazon en sia retejo.<ref>{{citaĵo el la reto|url= http://www.chesstoolpgn.es/|titolo= Oficiala retejo de Chess Tool PGN|titolo-aldono= |alirdato= 2020-05-12|persona nomo= |familia nomo= |aŭtoroligilo= |kunaŭtoroj= |redaktinto= |dato= |formato= |verko= |eldoninto= |paĝoj= |lingvo= en|arkivurl= https://web.archive.org/web/20200619194721/http://www.chesstoolpgn.es/|arkivdato= 2020-06-19|citaĵo= }}</ref> Ĝi ankaŭ estas vaste uzata de la retejo [[Lichess]], kiu havas tradukon al Esperanto. En ĝi eblas analizi ludojn kaj samtempe vidi la kodon, eblas peti komputilan analizon, kiu elporteblas en PGN dosierformo (ĉu krudaj ĉu kun komentoj).<ref>{{citaĵo el la reto|url= https://lichess.org/|titolo= PGN ĉe Lichess|titolo-aldono= |alirdato= 2020-05-12|persona nomo= |familia nomo= |aŭtoroligilo= |kunaŭtoroj= |redaktinto= |dato= |formato= |verko= |eldoninto= |paĝoj= |lingvo= eo|arkivurl= |arkivdato= |citaĵo= }}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[FEN]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.chessclub.com/help/PGN-spec PGN Specification and Implementation Guide] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20040807112541/http://www.chessclub.com/help/PGN-spec |date=2004-08-07 }}, Steven J. Edwards * [http://www.saremba.de/chessgml/standards/pgn/pgn-complete.htm PGN normoj] [[Kategorio:Ŝako]] [[Kategorio:Aperis en 1993]] [[Kategorio:Dosiernomaj finaĵoj]] nvx1oucq97negqid1sjhttv0e7vfgdf 9494341 9494335 2026-10-16T10:22:04Z Sj1mor 12103 9494341 wikitext text/x-wiki {{Informkesto dosiera aranĝo | nomo = Portebla Ludnotacio | finaĵo = <tt>.pgn</tt> | mime = | firmao = | normigo = | estiĝo = 1993 }} '''Portebla Ludnotacio''' (el la [[angla]] ''Portable Game Notation'' ('''PGN''')) estas dosiertipa teksto komputile procezebla, la formato estas uzata por registri ŝakludojn (movojn kaj rilatajn datenojn), ĝi estas subtenata de pluraj programoj kaj [[retejo]]j. == Historio == PGN estis elpensita ĉirkaŭ 1993, de Steven J. Edwards kaj unue estis popularigita per [[Usenet]] en la novaĵgrupo rec.games.chess. == Uzo == PGN estas strukturita por facila legado kaj skribo de homaj uzantoj kaj por facila analizado de komputilaj programoj. La ŝakmovoj registriĝas en algebra [[ŝaknotacio]]. La kutima finaĵo de dosiernomo estas <code>.pgn</code>. Ekzistas du formatoj en la PGN-normo, la "enporta" formato kaj la "elporta" formato. La enporta formato priskribas datenojn, kiuj eble estis preparitaj permane kaj estas intence malstriktaj. Programo kiu povas legi PGN-datenojn devus povi pritrakti la iom malstriktan enportformaton. La elportformato estas sufiĉe strikta kaj priskribas datenojn preparitajn sub programkontrolo. La elportdokumentoj kreitaj per malsamaj programoj sur la sama komputilo devus esti ekzakte ekvivalentaj, bajto por bajto. PGN kodo komenciĝas per aro da "etikedoj" (etikednomo kaj ĝia valoro), sekvitaj per la "movteksto" (ŝakomovoj kun laŭvola komento). == Etikedoj == Etikedparoj komenciĝas per komenca maldekstra krampo <code>[</code>. La etikedvaloro estas metita en duoblaj citiloj kaj la etikedo tiam estas finita per ferma dekstra krampo <code>]</code>. Citaĵo ene de etikedvaloro estas reprezentita per la deklivo tuj sekvite per citaĵo. Deklivo ene de etikedvaloro estas reprezentita per du apudaj deklivoj. PGN-datenoj por arkivado estas postulataj por disponigi sep kampojn, nomitaj "etikedoj" kaj kune konataj kiel la STR (''Sep Tag Roster''). En elportformato la STR-etikedoj devas ekaperi antaŭ iuj aliaj etikedoj kiuj povas esti kaj la sinsekvo estas (ĉio en la angla esperanta traduko nur estas klarigo): * ''Event'' (Evento): la nomo de la turniro aŭ matĉokazaĵo. * ''Site'' (Loko): la loko de la okazaĵo. Tio estas en "<code>Urbo, regiono, lando</code>" LANDO laŭ la tri-litera kodo de la Internacia Olimpika Komitato por la landoj. * ''Date'' (Dato): la startdato de la ludo, laŭ <code>YYYY.MM.DD</code> formo <code>??</code> estas uzitaj por nekonataj valoroj. * ''Round'' (Rondo): la ludanta rondorda numeralo de la ludo ene de la okazaĵo. * ''White'' (Blanka): la ludanto de la blankaj pecoj, laŭ formato <code>familia nomo, antaŭnomo</code>. * ''Black'' (Nigra): la ludanto de la nigraj pecoj, sama formato kiel la Blanka. * ''Result'' (Rezulto): la rezulto de la ludo. Tio povas nur havi kvar eblajn valorojn: <code>1-0</code> (Blanka venkis), <code>0-1</code> (nigra venkis), <code>1/2-1/2</code> (egalvenko), aŭ <code>*</code> (alia rezulto, ekz. la ludo ankoraŭ ne finis). La normo enhavas suplementajn laŭvolajn etikedojn. La pli oftaj etikedoj estas: * ''Annotator'' (Notisto): La persono kiu notis la ludon. * ''PlyCount'': kiu indikas tutsumon de movoj. * ''TimeControl'' (tempokontrolo): ekz. <code>40/7200:3600</code> * ''Time'' (tempo): La tempo en kiu la ludo komenciĝis, laŭ <code>HH:MM:SS</code> formo. * ''Termination'' (Fino): Donas pli da detaloj pri la fino de la ludo. Ĝi povas esti <code>Abandoned</code> (rezigno), <code>adjudication</code> (adjudiko), <code>death</code> (morto), <code>emergency</code> (krizo, urĝaĵo), <code>normal</code> (normala), <code>rules infraction</code> (regulara malrespekto), <code>time forfeit</code> (pro tempomanko) aŭ <code>unterminated</code> (nefinita). * ''Mode'' (Reĝimo): <code>OTB</code> (''over-the-board'' [sur table vide al vide]), <code>ICS</code> (''Internet Chess Server'' [ĉe interreta ŝakservilo]). * FEN: La komenca pozicio de la ŝaktabulo, en Forsyth-Edwards-Skribsistemo (FEN). == Movoj == La movteksto priskribas la movojn dum la ludo. Tio inkludas movajn numerojn, la posicion kaj la ŝakfiguro kiu moviĝas, ĉio pere la [[Algebra notado]]. Por la plej multaj movoj la notacio konsistas el la letermallongigo por la ŝakpeco, <code>x</code> se ekzistas kapto kaj la posicio (fina kvadratĉelo). La letermallongigoj estas <code>K</code> ([[Reĝo (ŝako)|Reĝo]]), <code>Q</code> ([[Damo (ŝako)|Damo]]), <code>R</code> ([[Turo (ŝako)|Turo]]), <code>B</code> ([[Kuriero (ŝako)|Kuriero]]) kaj <code>N</code> ([[Ĉevalo_(ŝako)|Ĉevalo]]). La peono ricevas malplenan mallongigon, sed en aliaj kuntekstoj la mallongigo <code>P</code> povas esti uzata. La algebra nomo de iu ĉelo estas kiel per kutima Algebra ŝaknotacio; de blanka perspektivo, la plej maldekstra kaj proksima ĉelo al blanka estas <code>a1</code>, dum la plej dekstra kaj plej malproksimaj al la blanka estas <code>h8</code>. Reĝflanka aroko estas notita per <code>O-O</code>, damflanka aroko estas notita per <code>O-O-O</code> (notu ke tiuj estas majusklaj [[O]], ne numeraloj [[0]]). Peona damiĝo estas notita per aldono de <code>=</code>, sekvita per la peco al kiu la peono estas promociita. Ekzemple: <code>e8=Q</code>. Se la movo estas ŝako oni aldonas plussignon <code>+</code>, se la movo estas ŝakmato, la kradnombron <code>#</code>. == Ekzemplo == Jen PGN dosierformo de ludo inter [[Bobby Fischer]] kaj [[Boris Spasskij]] dum matĉo en 1992. <code>[Event "F/S Return Match"]<br> [Site "Belgrade, Serbia JUG"]<br> [Date "1992.11.04"]<br> [Round "29"]<br> [White "Fischer, Robert J."]<br> [Black "Spassky, Boris V."]<br> [Result "1/2-1/2"]<br> 1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. Bb5 a6 {Tiu ĉi malfermo estas nomita Ruy Lopez.} 4. Ba4 Nf6 5. O-O Be7 6. Re1 b5 7. Bb3 d6 8. c3 O-O 9. h3 Nb8 10. d4 Nbd7 11. c4 c6 12. cxb5 axb5 13. Nc3 Bb7 14. Bg5 b4 15. Nb1 h6 16. Bh4 c5 17. dxe5 Nxe4 18. Bxe7 Qxe7 19. exd6 Qf6 20. Nbd2 Nxd6 21. Nc4 Nxc4 22. Bxc4 Nb6 23. Ne5 Rae8 24. Bxf7+ Rxf7 25. Nxf7 Rxe1+ 26. Qxe1 Kxf7 27. Qe3 Qg5 28. Qxg5 hxg5 29. b3 Ke6 30. a3 Kd6 31. axb4 cxb4 32. Ra5 Nd5 33. f3 Bc8 34. Kf2 Bf5 35. Ra7 g6 36. Ra6+ Kc5 37. Ke1 Nf4 38. g3 Nxh3 39. Kd2 Kb5 40. Rd6 Kc5 41. Ra6 Nf2 42. g4 Bd3 43. Re6 1/2-1/2</code> == Ŝakprogramoj kiuj povas malfermi, modifi kaj registri PGN dokumentojn == Programoj por vindoso: * Chess Tool PGN (ankaŭ en [[Esperanto]]) * Chessbase * ChessX * Convekta Aquarium * Convekta Chess Assistant * Fritz GUI * Hiarcs Chess Explorer * Lokasoft Chesspartner * Lucas Monge's Lucas Chess * Martin Blume's Arena * Shane's Chess Information Database * Shredder UCI GUI * Tarrasch Chess GUI * Winboard Programoj por linukso * ChessX * Martin Blume's Arena * Shane's Chess Information Database * xBoard Programoj por Androjdo * Droidfish * Gerhard Kalab's Chess PGN Master * Aart Bik's Chess for Android Programoj por Mac OS * ChessX * Hiarcs Chess Explorer * SCID vs Mac Programoj por iOS * Giordano Vicoli's Chess-Studio === Esperanto === La programo Chess Tool PGN estas plene tradukita al Esperanto.<ref>{{citaĵo el la reto|url= https://pliejo.komputeko.net/esperantigataj-programoj-kaj-retejoj|titolo= Listo de esperantigataj programoj kaj retejoj|titolo-aldono= |alirdato= 2020-05-12|persona nomo= |familia nomo= |aŭtoroligilo= |kunaŭtoroj= |redaktinto= Yves Nievelstein----|dato= |formato= |verko= |eldoninto= Komputeko|paĝoj= |lingvo= eo|arkivurl= |arkivdato= |citaĵo= }}</ref> Ĝi havas ĉiujn eblajn funkciojn por legi, modifi, komenti, redakti, elporti (al FEN, PGN, bildon de posicio PNG ka.). Ĝi ankaŭ havas grandan datumbazon en sia retejo.<ref>{{citaĵo el la reto|url= http://www.chesstoolpgn.es/|titolo= Oficiala retejo de Chess Tool PGN|titolo-aldono= |alirdato= 2020-05-12|persona nomo= |familia nomo= |aŭtoroligilo= |kunaŭtoroj= |redaktinto= |dato= |formato= |verko= |eldoninto= |paĝoj= |lingvo= en|arkivurl= https://web.archive.org/web/20200619194721/http://www.chesstoolpgn.es/|arkivdato= 2020-06-19|citaĵo= }}</ref> Ĝi ankaŭ estas vaste uzata de la retejo [[Lichess]], kiu havas tradukon al Esperanto. En ĝi eblas analizi ludojn kaj samtempe vidi la kodon, eblas peti komputilan analizon, kiu elporteblas en PGN dosierformo (ĉu krudaj ĉu kun komentoj).<ref>{{citaĵo el la reto|url= https://lichess.org/|titolo= PGN ĉe Lichess|titolo-aldono= |alirdato= 2020-05-12|persona nomo= |familia nomo= |aŭtoroligilo= |kunaŭtoroj= |redaktinto= |dato= |formato= |verko= |eldoninto= |paĝoj= |lingvo= eo|arkivurl= |arkivdato= |citaĵo= }}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[FEN]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.chessclub.com/help/PGN-spec PGN Specification and Implementation Guide] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20040807112541/http://www.chessclub.com/help/PGN-spec |date=2004-08-07 }}, Steven J. Edwards * [http://www.saremba.de/chessgml/standards/pgn/pgn-complete.htm PGN normoj] [[Kategorio:Ŝako]] [[Kategorio:Aperis en 1993]] [[Kategorio:Dosiernomaj finaĵoj]] eqca1c3d43e2a9zshpes0n1cg15qei6 0 696237 9494310 7780816 2026-10-16T09:50:20Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494310 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Rottenbach St. Jakobus 01.jpg|eta|Jakobo-kirko]] [[Dosiero:Rottenbach St. Jakobus 03.jpg|eta|Skulptita altaro el la Skolo de Saalfeld]] [[Dosiero:Rottenbach St. Jakobus 04.jpg|eta|Schulze-orgeno]] La protestantisma '''Preĝejo Sankta Jakobo''' (germane: ''Kirche St. Jakobus'') staras en [[Rottenbach (Turingio)]], kvartalo de [[Königsee]] en [[Germanujo]]. == Historio == Ekde 1253 resekveblas endokumente la ekzisto de sonoriloj sed ne de kirko. Temis sekve pri aĵo prenita de la antaŭula kirko. Ĉar la nova protestantisma konstruitis sur la muroj de iama [[katolika Eklezio|katolika]] kapelo. La sankta konstruaĵo en Oberrottenbach disponas je buntega kaj riĉe en oro ornamita, monumentprotektita [[triptiko]] el la 15-a jarcento. Temas pri majstroverko de [[Valentin Lendenstreich]] el la t.n. Skolo de [[Saalfeld (Saale)|Saalfeld]]. Krome enestas orgeno de 1850 el la ateliero de [[Johann Friedrich Schulze]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://cms.königsee-rottenbach.de/index-func-view-t1-36-t2-49-t3-20-d-1.html Prie sur la retpaĝaro de la urbo Königsee]{{404|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20200702024236/http://www.kirchenkreis-rudolstadt-saalfeld.de/gemeinden/gemeindesuche/8686df0a-34a4-4815-8d8f-90df0c7bf3ba.html?expanded=66318111-191c-48ce-938e-70c8c642384a#gs_map Prie sur eklezia paĝaro] {{Koordinato|article=/|NS=50.689061|EW=11.163974|type=landmark|region=DE-TH}} [[Kategorio:Distrikto Saalfeld-Rudolstadt]] [[Kategorio:Protestantismaj preĝejoj en Germanio|Rottenbach]] [[Kategorio:Triptikoj]] [[Kategorio:Preĝejoj sub patroneco de Sankta Jakobo|Rottenbach]] kgssxnsa4eaoqpma4907etpb58pbejf 0 696466 9494356 9056050 2026-10-16T10:56:09Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494356 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo |regiono-ISO = DE-TH |tersituo = Centra Rudolstadt/Rudolstadt |tipo1 = reliefo |zomo=14 |estro= |vizitantoj= }} [[Dosiero:Kirche Oberpreilipp.JPG|eta|La iama pilgrimokirko en Oberpreilipp]] La '''Preĝejo Sankta Vito''' ({{lang-de|Sankt-Veits-Kirche}}) en [[Rudolstadt|Rudolstadt-Oberpreilipp]], [[Germanujo]], estas kirko protestantisma kun grava historio. == Historio == [[Dosiero:Oberpreilipp Marienaltar 01.jpg|eta|La fama Mario-altaro de 1489]] Temis pri unu el la plej malnovaj en tiu regiono; ĝi konstruitis en 1090 laŭ [[bizanco|bizanca]] stilo kaj en la kuro de la tempo ĝi iĝis pilgrima. Tion kaŭzis ankaŭ la legendo ke [[Sankta Antonio]] vojaĝante misie al la [[soraboj]] mortis surloke kaj entombigitis sub "sankta monteto". Bedaŭrinde parto de la kirko pro malsufiĉa arthistoria kono malkonstruitis en 1862 dume la tura teretaĝo kun bela volbo el la 13-a jarcento konserviĝis. Altvalora Mario-[[triptiko]] de 1489 el la [[Skolo de Saalfeld]], altaro de Sankta Anna, kiuj post la [[Reformacio]] venis el la malkonstruita [[Abatejo de Saalfeld]] al Oberpreilipp, kaj ujo por [[benita akvo]] troviĝas en la [[Urba muzeo de Saalfeld]]. La nuna kirko (de 1862) estas hala kaj rektangula. La turo nuna estas okangula kun piramida tegmento. En sia malsupra parto estas rondarkaj fenestroj, supre [[bovokulo]]j kun kvarpartaj ornamaĵoj. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://web.archive.org/web/20200705162121/http://www.kirchenkreis-rudolstadt-saalfeld.de/gemeinden/gemeindesuche/ba526ce7-9727-444a-89d8-d6c5e8b99408.html#gs_map Prie sur eklezidistrikta retpaĝaro] [[Kategorio:Rudolstadt]] [[Kategorio:Preĝejoj sub patroneco de Sankta Vito|Oberpreilipp]] [[Kategorio:Protestantismaj preĝejoj en Germanio|Oberpreilipp]] [[Kategorio:Pilgrimejoj|Oberpreilipp]] du9jdmx6lpwalalnpt8trbyuzymaq3b 0 698937 9494287 9010967 2026-10-16T08:47:12Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494287 wikitext text/x-wiki {{Informkesto kristana preĝejo | nomo = Paroĥa preĝejo Anunciacio | larĝo de informkesto = | dosiero = Romai Katolikus Templom.jpg | grandeco de dosiero = 250px | priskribo de dosiero = Paroĥa preĝejo Anunciacio en Abaújszántó | eklezio = [[katolikismo]] | provinco = [[Borsod-Abaúj-Zemplén]] | diocezo = [[Eger]] | unio = | dekanujo = [[Gönc]] | vikariujo = | asocio = | paroĥo = loke | ensemblo = | ŝtato = [[Hungario]] | ŝtato subtutaĵo1 nomo = | ŝtato subtutaĵo1 = | ŝtato subtutaĵo2 nomo = | ŝtato subtutaĵo2 = | municipo = [[Abaújszántó]] | geo = | regiono-ISO = HU | konsekro = [[1751]] | konsekrinto = | titolo = | uzado = | arkitekto = | stilo = komence [[gotiko]], poste [[baroko]] | ark tipo = | fondo = | finigo = | kapacito = | konstruado = | longo = 30 m | larĝo = 10 m | alto = 12 m | lokigo de altaro = | materialo = masonita | adreso = | ttt = | commons = }} La '''[[Preĝejo]] [[Anunciacio]]''' estas religia [[historia monumento]] en [[urbo]] [[Abaújszántó]] ([[Hungario]]). == Historio == La [[kirko]] estis konsekrita dum la [[gotiko]], sed oni parolas pri ligna kirko, kiu bruldetruiĝis pro la invado de [[tataro]]j (1241). Supozeble la ŝtona preĝejo konstruiĝis post jardekoj. Arkeologoj taksis la konstruadon dum regado de [[Ludoviko la 1-a (Hungario)]], laŭ aliaj la kirko konstruiĝis en la [[15-a jarcento]]. Inter 1506-1642 la [[franciskanoj]] servis en la kirko. Inter [[1676]] kaj [[1751]] la kalvinanoj uzis ĝin, en tiu periodo ĝi bruldetruiĝis pro la kontraŭturkaj bataladoj. Inter 1768 kaj 1777 restaŭraj laboroj okazis kaj en 1804 trakonstruaj laboroj jam laŭ malfrua [[baroko]]. Ekstere oni renovigis la kirkon en [[1973]], interne en 1989 oni pentris la murojn. La [[orgeno]] ekfunkciis en [[1914]], renoviĝis en 1990. == Konstruaĵo == La preĝejo situas sola laŭ la ĉefvojo en [[korto]], kiu estas ĉirkaŭita per ŝtona (iam defenda) muro. En la korto multe da arboj kreskas, krome [[krucifikso]] estas videbla. La [[turo]] malsupre estas kvadrata, supre jam oklatera. Al la [[navo]] [[sakristio]] kaj kapeleto aliĝas. La [[absido]] estas plurlatera. La preĝejo havas ankaŭ [[kripto]]n. Interne la baroka [[predikejo]] estis farita en la 15-a jarcento, apude la flanka altaro en 1928. La ĉefaltara bildo estis pentrita en 1854. == Fontoj == * [https://miserend.hu/templom/1767 hungare kun fotoj] * [https://www.muemlekem.hu/muemlek/show/2632 hungare kun fotoj] * [https://web.archive.org/web/20200924042552/https://aszantoplebania.poga.hu/templomunk hungare] * [https://www.telepules.com/abaujszanto/turizmus/latnivalok/romai-katolikus-templom-6771.html hungare kun foto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210113061348/https://www.telepules.com/abaujszanto/turizmus/latnivalok/romai-katolikus-templom-6771.html |date=2021-01-13 }} * [https://www.utazzitthon.hu/latnivalo/abaujszanto/romai-katolikus-templom-22657 hungare kun foto] {{Unua}} [[Kategorio:Kristanaj preĝejoj en Abaújszántó|Abaujszantó]] [[Kategorio:Preĝejoj sub patroneco de Anunciacio|Abaujszantó]] k1xzjmpk5m1ghy6ta29e0tm6phxgt80 0 699522 9494179 9480128 2026-10-16T01:51:35Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494179 wikitext text/x-wiki {{Informkesto sciencisto|nomo=Leonardo da Vinci|dosiero=Leonardo-da-vinci-posible-autorretrato-del-artista-galeria-de-los-uffizi-florencia 1c92d9d7 2.png|grandeco de dosiero=220|priskribo de dosiero=Leonardo da Vinci, itala sciencisto kaj artisto|dato de naskiĝo=la {{daton|15|aprilo|1452}}|loko de naskiĝo=[[Anchiano]] ĉe [[Vinci]], [[Italio]]|dato de morto=la {{daton|2|majo|1519}}|loko de morto=[[Le Clos Lucé]] en [[Amboise]], [[Francio]]|loĝloko=|civitaneco=|nacio=|etneco=|kampo=|labor-institucioj=|alma_mater=|doktoreca konsilisto=|doktorecaj studentoj=|fama_pro=|influoj=|influis=|premioj=|religio=|subskribo=[[Dosiero:Vinci, Leonardo da 1452-1519 Signature from the Paintings and Drawings 08 Signature.jpg|150px]]}} La '''persona vivo de Leonardo da Vinci''' ([[15-a de aprilo]] [[1452]] - [[2-a de majo]] [[1519]]) estis temo de intereso, enketo, kaj konjekto ekde la jaroj tuj post lia morto. [[Leonardo da Vinci|Leonardo]] delonge estis rigardata kiel la arketipaj [[Renesancaj pentristoj|renesancaj homoj]], priskribitaj de la renesanca biografo [[Giorgio Vasari]] kiel posedantaj kvalitojn, kiuj "transcendis la naturon" kaj estante "mirinde dotitaj de beleco, graco kaj talento en abundo"<ref>Giorgio Vasari, ''Lives of the Artists'' p. 254</ref>. Intereso kaj scivolemo pri Leonardo daŭris neatingeblaj dum kvincent jaroj. Modernaj priskriboj kaj analizo de la karaktero, personaj deziroj kaj intima konduto de Leonardo baziĝis sur diversaj fontoj: registroj pri li, liaj biografioj, liaj propraj skribitaj revuoj, liaj pentraĵoj, liaj desegnaĵoj, liaj kompanoj kaj komentoj faritaj pri li de samtempuloj.<ref>Bortolon, Liana (1967). ''The Life and Times of Leonardo.'' London: Paul Hamlyn.</ref> == Biografio == [[Dosiero:Geburtshaus_von_Leonardo_da_Vinci_in_Vinci_(Toskana).jpg|ligilo=https://eo.wikipedia.org/wiki/Dosiero:Geburtshaus%20von%20Leonardo%20da%20Vinci%20in%20Vinci%20(Toskana).jpg|eta|La{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} infanaĝa hejmo de Leonardo en [[Anchiano]]]] {{Ĉefartikolo|Leonardo da Vinci}}Leonardo naskiĝis la 15-a de aprilo 1452, "en la tria horo de la nokto", en la montara urbo [[Vinci]], en [[Toskanio]], en la valo de la [[Arno (rivero)|rivero Arno]], en la teritorio de la [[Respubliko Florenco]]. Li estis la [[ekstergeedzeca filo]] de riĉa Messer Piero Fruosino di Antonio da Vinci, florentina [[notario]], kaj orfigita knabino, Caterina di Meo Lippi<ref name="Chiesa832">{{Citaĵo el libro|titolo=The Complete Paintings of Leonardo da Vinci|url=https://archive.org/details/completepainting0000ldet|familia nomo=della Chiesa|persona nomo=Angela Ottino|jaro=1967|paĝo=83}}</ref>. Lia plena naskiĝnomo estis "Leonardo di ser Piero da Vinci", kiu signifas "Leonardo, (filo) de (Mes) ser Piero da Vinci". La inkludo de la titolo "ser" indikis, ke la patro de Leonardo estis [[sinjoro]].<ref>{{cite web|url=http://www.ox.ac.uk/news/2017-05-26-identity-leonardo-da-vinci%E2%80%99s-mother-revealed-new-book|title=Identeco de la patrino de Leonardo da Vinci malkaŝita en nova libro|publisher=Universitato de Oksfordo|website=ox.ac}}</ref><ref name="AV2">{{cite book|last=Vezzosi|first=Alessandro|translator-last=Bonfante-Warren|translator-first=Alexandra|year=1997|orig-year=1996|title=Leonardo da Vinci: homo de la Renesanco|series=|url=https://books.google.com/books/about/Leonardo_Da_Vinci.html?id=fGNyQgAACAAJ|location=Londono|publisher=Thames & Hudson|isbn=978-0-500-30081-7}}</ref> Leonardo pasigis siajn unuajn kvin jarojn en la vilaĝeto de Anchiano en la hejmo de sia patrino, tiam de 1457 loĝis en la domanaro de sia patro, avoj kaj onklo, Francesco, en la urbeto Vinci. Lia patro edziĝis al deksesjara knabino nomata Albiera<ref name="LB">{{Cite book|first=Liana|last=Bortolon|title=La Vivo de Leonardo|publisher=Paul Hamlyn|publication-place=London|year=1967}}</ref>;Ser Piero edziĝis kvar fojojn kaj naskis infanojn de liaj du postaj geedzecoj. La sep fratoj de Leonardo poste disputis kun li pri la distribuado de la bieno de sia patro. En la aĝo de ĉirkaŭ dek kvar Leonardo estis metilernanto de la artisto Andrea del [[Andrea del Verrocchio|Verrocchio]]. Dum lia tempo tie, Leonardo renkontis multajn el la plej gravaj artistoj por labori en Florenco en la fino de la [[15-a jarcento]] inkluzive de [[Sandro Botticelli|Botticelli]], [[Domenico Ghirlandaio]] kaj [[Pietro Perugino]]. Leonardo helpis al Verrocchio pentri [[La Bapton de Kristo]], kompletigita ĉirkaŭ [[1475]]. Laŭ [[Giorgio Vasari|Vasari]], Verrocchio, vidinte la belecon de la anĝelo, kiun lia juna lernanto pentris, neniam pentris denove.<ref name="Vasari">{{Citaĵo el libro|titolo=Vivo de Leonardo da Vinci|familia nomo=Vasari|persona nomo=Giorgio|aŭtoroligilo=Giorgio Vasari|jaro=2006|eldoninto=Kessinger Publishing|ISBN=1-4286-2880-0}}</ref> Leonardo pentris plurajn bildojn dum sia vivo, inter ili Virgulinon de la Rokoj (1483-1493), ''[[Damo kun ermeno]]'' (1489-1491),[[Vitruvia homo|La Vitruvia Homo]] (1490), [[La Lasta Vespermanĝo (Leonardo)|La Lasta Vespermanĝo]] (1492-1498), [[Salvator Mundi (Leonardo)|Salvator Mundi]] (1499-1510) kaj lia plej fama, [[La Gioconda]] (1503-1516). En [[1516]] Leonardo eklaboris en [[Francio]] kun sia helpanto la pentristo Francesco Melzi, sub la meceneco kaj protekto de la [[Listo de francaj reĝoj|franca reĝo]] [[Francisko la 1-a (Francio)|Francisko la 1-a]], kiu loĝigis lin en la kasteleto [[Clos Lucé]] en [[Amboise]] ([[departemento]] [[Indre-et-Loire]]) kiel ''"unua pentristo, inĝeniero kaj arkitekto de la reĝo"''. Francisko la 1-a admiris Leonardon kaj konsideris lin kiel patron. Leonardo laboris pri projekto de nova palaco en Romorantin kaj devojigo de rivero en Sauldre. Delonge malsana, la [[23-a de aprilo|23-an de aprilo]] [[1519]] Leonardo da Vinci faris sian testamenton kaj la [[2-a de majo|2-an de majo]], 67-jara, mortis en [[Le Clos Lucé|Clos Lucé]]. == Priskribo == Leonardo da Vinci estis priskribita de siaj fruaj biografoj kiel viro kun granda persona pledo, bonkoreco, kaj malavareco. Li estis ĝenerale bone amata de liaj samtempuloj. Laŭ Vasari, "la dispozicio de Leonardo estis tiel aminda, ke li ordonis amon al ĉiuj". Li estis "ŝpruca interparolanto", kiu ĉarmis [[Ludoviko Sforza]] per sia spriteco. Vasari resumas lin dirante: {{Citaĵo|...lia superba ĉeesto alportis komforton al la plej afliktita animo; li estis tiel persviva, ke li povis klini aliajn homojn laŭ sia volo. ...Li estis tiel sindona, ke li nutris ĉiujn siajn amikojn, riĉajn aŭ malriĉajn... Per sia naskiĝo Florenco ricevis tre grandan donacon, kaj per sia morto ĝi suferis nekalkuleblan perdon.}}Dum ĝi pentris [[La Lasta Vespermanĝo (Leonardo)|La Lasta Vespermanĝo]], Leonado skribis, "[[Vino]] estas bona, sed [[akvo]] estas preferinda ĉe tablo... Malgrandaj ĉambroj aŭ loĝejoj enigas la menson en la ĝustan vojon, grandaj domoj, ke ĝi devii... Se vi volas mono abunde, vi finos ne ĝuante ĝin. "Li ankaŭ skribis, Kiu volas riĉiĝi en tago estas pendigita en jaro." Iuj el la [[filozofio]]j de Leonardo troveblas en serio de [[fabelo]]j, kiujn li verkis por la kortego de Ludovico Sforza. Ĉi tiuj estis prezentitaj kiel ŝercoj (nomitaj "profetaĵoj") en kiuj li rakontis enigmon kaj igis sian aŭdiencon diveni la titolon. Antaŭvaloraj temoj inkluzivas la danĝerojn de ŝvelinta memvaloro, ofte kiel priskribite kontraŭ la avantaĝoj, kiujn oni povas akiri per konscio, humileco kaj klopodo. Leonardo ankaŭ havis apartan senton de humuro, montrante al novaj amikoj amindajn [[lacerto]]n, kiun li ornamis per skvamoj, kornon kaj barbon faritan de lustro por surprizi ilin, kaj priskribante praktikan ŝercon en sia ''[[Trattato della pittura]]''. == Personaj rilatoj == [[Dosiero:Retratosalai.jpg|ligilo=https://eo.wikipedia.org/wiki/Dosiero:Retratosalai.jpg|eta|[[Gian{{404|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Giacomo Caprotti de Oreno]] (Salai)]] [[Dosiero:Francesco_melzi.jpg|ligilo=https://eo.wikipedia.org/wiki/Dosiero:Francesco%20melzi.jpg|eta|[[Francesco{{404|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Melzi]]]] Oni scias malmulte pri la {{N|intima rilato}} de Leonardo. Iuj evidentaĵoj de la personaj rilatoj de Leonardo rezultas kaj el historiaj registroj kaj el la skribaĵoj de liaj multaj [[Biografio|biografiistoj]]. === Lernantoj === Leonardo subtenis longtempajn rilatojn kun du [[studento]]j, kiuj estis liaj metilernantoj kiel infanoj. Ili estis [[Gian Giacomo Caprotti de Oreno]], kiu eniris sian hejmon en [[1490]] en la aĝo de 10 jaroj,<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=-OmWWh2BqYkC&dq|titolo=Leonardo, la unua sciencisto|familia nomo=White|persona nomo=Michael|jaro=2000|loko=Londono|eldoninto=Little, Brown|ISBN=0-316-64846-9|paĝo=133}}</ref> kaj grafo [[Francesco Melzi]], filo de [[Milano|milana]] [[aristokrato]] kiu estis la metilernanto de Leonardo en la aĝo de 14 jaroj, restante kun li ĝis sia morto en 1519. Gian Giacomo estis moknomita Salaì aŭ il Salaino kun la signifo "la malgranda diablo". Vasari priskribas lin kiel "gracian kaj belan junecon kun fajnaj buklaj haroj". La "Malgranda Diablo" vivis laŭ sia kromnomo: jaron post sia eniro en la domanon Leonardo faris liston pri la krimoj de la knabo, nomante lin "ŝtelisto, mensoganto, obstino kaj glutulo". Sed malgraŭ la ŝtelemo kaj ĝenerala deliktado de Salaì - li forkuris kun mono kaj valoraĵoj almenaŭ kvin fojojn, elspezis fortunon en vestaĵoj, inkluzive de dudek kvar paroj da ŝuoj, kaj fine mortis en duelo - li restis la servisto kaj asistanto de Leonardo por tridek jaroj. Ĉe la morto de Leonardo, li gajnis la La Gioconda, valoran pecon tiam, taksitan laŭ propra Salai je la ekvivalento de 200,000 [[Brita pundo|£]]. Melzi akompanis Leonardo en siaj finaj tagoj en [[Francio]]. Post la morto de Leonardo li skribis leteron por informi la fratojn de Leonardo, priskribante lin "kiel bonegan patron al mi" kaj daŭrigas diri: "Ĉiuj estas malĝojigitaj per la perdo de tia homo, ke la naturo jam ne havas la povon produkti."<ref name="Kemp">Martin Kemp, (2004) {{ISBN|0-19-280644-0}}</ref> Melzi poste ludis gravan rolon kiel la gardanto de la kajeroj de Leonardo, preparante ilin por eldono en la formo direktita de la majstro. Li ne volis vidi ĉi tiun projekton plene realigita, sed kolektis la ''Trattato della pittura''. === Sekseco === Malmulto mem konstatas pri la sekseco de Leonardo, ĉar, kvankam li lasis centojn da paĝoj de verkado, tre malmulte temas pri persona naturo. Li lasis neniujn leterojn, poezion aŭ taglibron, kiuj indikas ian romantikan intereson. Li neniam edziĝis kaj oni ne povas konstati kun certeco, ke li havis sekse intiman rilaton kun iu ajn homo, viro aŭ ino. Unu el la malmultaj referencoj, kiujn Leonardo faris al la sekseco en siaj kajeroj, deklaras:<ref>Sigmund Freud: ''Leonardo da Vinci''</ref> {{citaĵo|La ago de prokreado kaj ĉio, kio havas rilaton al ĝi, estas tiel naŭza, ke homoj baldaŭ forvelkus se ne havus belajn vizaĝojn kaj sentimajn aparatojn.}} Ĉi tiu aserto estis la temo de diversaj ekstrapoloj kaj interpretoj en provoj akiri bildon de sia sekseco. Li ankaŭ verkis "Intelekta pasio elpelas sensualecon ... Kiu ajn ne plaĉas al deziroj metas sin sur nivelon kun la bestoj." La sola historia dokumento pri la seksa vivo de Leonardo estas akuzo pri sodomio farita en 1476, dum li ankoraŭ estis ĉe la ateliero de [[Andrea del Verrocchio]]. Florencaj kortumaj registroj montras, ke la [[9-a de aprilo]] [[1476]] anonima denunco estis forlasita en la tamburo (leterskatolo) en la [[Malnova Palaco (Florenco)|Palazzo della Signoria]] (urbodomo) akuzanta junan oraĵiston kaj viran prostituitinon, [[Jacopo Saltarelli]] (foje nomata modelo de artisto) esti "partio al multaj mizeraj aferoj kaj konsentoj por plaĉi al tiuj, kiuj petas de li tian malbonecon". La denunco akuzis kvar homojn de [[Sodomio|sodomiigo]] de Saltarelli: Leonardo da Vinci, tajloro nomata Baccino, Bartolomeo di Pasquino, kaj Leonardo Tornabuoni, membro de la aristokrata familio Tornabuoni<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.bnl.gov/bera/activities/globe/leonardo_da_vinci.htm |titolo=Kiel ni scias, ke Leonardo estis gaja? |alirdato=2020-08-22 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20121124060950/http://www.bnl.gov/bera/activities/globe/leonardo_da_vinci.htm |arkivdato=2012-11-24 }}</ref>. La nomo de Saltarelli estis konata de la aŭtoritatoj ĉar alia viro estis kondamnita pri sodomio kun li pli frue la saman jaron. Akuzoj kontraŭ la kvin estis forigitaj, kondiĉe ke neniuj pliaj akuzoj aperas. La sama akuzo fakte aperis la 7-an de junio, sed akuzoj denove estis forigitaj. La karikaturoj estis malakceptitaj ĉar la akuzoj ne plenumis la leĝan postulon por procesado: ĉiuj akuzoj pri sodomio devis esti subskribitaj, sed ĉi tiu ne estis. (Tiaj akuzoj povus esti faritaj sekrete, sed ne anonime) Estas konjekto, ke ekde la familio de unu el la akuzitoj, Leonardo Tornabuoni, estis asociita kun [[Lorenzo de Mediĉo]], la familio praktikis sian influon por atingi la maldungon. Sodomio estis teorie ekstreme grava ofendo, portanta la mortopunon, sed ĝia tre serioza malfacile pruvis. Ĝi ankaŭ estis ofendo, pro kiu la puno estis tre malofta en la nuntempa Florenco, kie la samseksemo estis sufiĉe disvastigita kaj tolerita por igi la vorton Florenzer (florentino) ĵargono por gejo en Germanio.<ref>Wittkower and Wittkower, pp. 170—71</ref><ref name="White">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=-OmWWh2BqYkC&dq|titolo=Leonardo, la unua sciencisto|familia nomo=White|persona nomo=Michael|jaro=2000|loko=Londono|eldoninto=Little, Brown|ISBN=0-316-64846-9|paĝo=70}}</ref> Komika ilustraĵo farita en 1495 por poemo de [[Gaspare Visconti]] eble prezentos Leonardo kiel kortegan advokaton kun aludoj al liaj supozataj [[Samseksemo|samseksemaj]] predikitoj<ref>{{cite web|last=Thorpe|first=Vanessa|title=Italians laughed at Leonardo da Vinci, the ginger genius|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2019/sep/29/ginger-genius-why-they-laughed-at-odd-leonardo|website=The Observer|accessdate=October 1, 2019|date=September 29, 2019}}</ref>. Michael White atentigas, ke volo diskuti aspektojn de la seksa identeco de Leonardo variis laŭ nuntempaj sintenoj. Lia preskaŭ-nuntempa biografo Vasari faras neniun referencon al la seksemo de Leonardo. En la [[20-a jarcento]], biografiistoj faris eksplicitajn referencojn al probableco ke Leonardo estis samseksema<ref name=":0">{{cite book|title=Infanaĝa Memoro de Leonardo da Vinci|last=Freud|first=Sigmund|authorlink=Sigmund Freud|year=1964|publisher=Norton|location=|isbn=0-393-00149-0|page=|url=https://archive.org/details/leonardodavincia00freu|url-access=registration}}</ref><ref>[https://observatoriog.bol.uol.com.br/noticias/leonardo-da-vinci-era-gay-500-anos-da-morte-do-genio-renascentista Leonardo da Vinci estis gaja? 500 jarojn de la morto de la renesanca geniulo]</ref>, kvankam aliaj konkludis, ke dum granda parto de sia vivo li [[Fraŭleco|celibatas]].<ref name="White"/><ref name="books.google.com">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=whs0eudAfJIC|titolo=Historio de Celibato|familia nomo=Abbott|persona nomo=Elizabeth|jaro=2001|eldoninto=James Clark & Co|ISBN=0-7188-3006-7|paĝo=341}}</ref> Elizabeth Abbott, en sia ''Historio de Celibato'', asertas, ke kvankam Leonardo probable estis samseksema<ref name="books.google.com"/>, la traŭmato de la sodomia kazo transformis lin al celibato por la resto de sia vivo. Simila vido de homosekse inklina sed kasto aperas en fama artikolo de 1910 de [[Sigmund Freud]], ''[[Infanaĝa Memoro de Leonardo da Vinci]]'' (Memoro de Lia Infanaĝo), kiu analizis memoron, kiun Leonardo priskribis, ke li estis atakita kiel bebo de rabobirdoj, kiu malfermiĝis. lia buŝo kaj "palpis min kun la vosto inter miaj lipoj denove kaj ree". Freud asertis, ke la simbolismo estis klare falala, sed argumentis, ke la samseksemo de Leonardo estas latenta, kaj ke li ne agis laŭ siaj deziroj. Tamen, la premiso de Freud baziĝis sur erara traduko de la birdo kiel [[vulturo]], gvidante lin en la direkton de [[Egipta Mitologio|egipta mitologio]], kiam ĝi fakte estis [[Milvenoj]] en la rakonto de Leonardo.<ref name=":0" /> {{Informkesto Pentraĵo|titolo=Sankta Johano la Baptisto|dosiero=[[Dosiero:Leonardo da Vinci - Saint John the Baptist C2RMF retouched.jpg|180x180ra]]⠀[[Dosiero:Leonardo da Vinci - Angelo Incarnato.jpg|180x180ra]]|pentristo=Leonardo da Vinci|jaro=inter [[1513]] kaj [[1516]]|speco=oleo sur popla ligno<!--panneau de bois de peuplier-->|muzeo=Luvro|alteco=69|larĝeco=57}} Michael White, en ''Leonardo: La Unua Sciencisto'', diras, ke verŝajne, la proceso simple igis Leonardo singarda kaj defenda pri liaj personajrilatoj kaj sekseco, sed ne malhelpis lin de intimaj rilatoj kun viroj: "estas malmulta dubo, ke Leonardo restis geja praktikado"<ref name="White"/> La malfrua pentraĵo de Leonardo pri [[Sankta Johano la Baptisto (Leonardo)|Sankta Johano la Baptisto]] estas ofte citata kiel subteno de la kazo, ke Leonardo estis samseksema. Ekzistas ankaŭ [[Erotiko|erotika]] desegnaĵo de [[Salaì]] konata kiel ''La Enkarniĝinta Anĝelo<ref name=":1">[http://sexualfables.com/Angelo-Incarnato.php ''La Enkarniĝinta Anĝelo''] {{404|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>'', eble de la mano de Leonardo, kiu estis unu el tiaj desegnoj unufoje inter tiuj enhavitaj en la [[Brita Reĝa Kolekto]], sed poste dissemita. La aparta desegno, montranta al anĝelo kun erekta Peniso, estis remalkovrita en germana kolekto en 1991<ref name=":1" />. Ĝi ŝajnas humura preno pri Sankta Johano la Baptisto de Leonardo. La pentraĵo de Johano la Baptisto estis kopiita de kelkaj sekvantoj de Leonardo, inkluzive de Salaì. La desegnaĵo eble estas ankaŭ de unu el la lernantoj de Leonardo, eble Salaì mem, ĉar ĝi ŝajnas esti desegnita de la dekstra, prefere ol de la maldekstra mano, kaj havas grandan similecon kun la kopio de Salaì de la pentraĵo.<ref name=":1" /> === Mastroj, amikoj kaj kolegoj === [[Dosiero:Francois_Ier_Leonard_de_Vinci-Jean_Auguste_Dominique_Ingres.jpg|eta|[[Francisko la 1-a (Francio)|Francisko la 1-a]] ricevis la lastan spiron de Leonardo da Vinci, de Ingres, 1818]] Leonardo da Vinci havis kelkajn potencajn patronojn, inkluzive de la [[Listo de francaj reĝoj|Reĝo de Francio]]. Li havis, tra la jaroj, multe da sekvantoj kaj lernantoj. === Vegetarismo === La amo de Leonardo pri bestoj estis dokumentita tiel en nuntempaj rakontoj kiel registritaj en fruaj biografioj, kaj en liaj kajeroj. Rimarkinde por la periodo, li eĉ pridubis la moralecon de manĝantaj bestoj, kiam ĝi ne estis necesa por sano. Deklaroj de lia kajero kaj komento de samtempulo kondukis al la vasta opinio, ke li estas [[Vegetarismo|vegetarano]]. Plie, li kategoris homojn kiel en la sama aro de specioj kiel [[simio]]j, same kiel li faris kun aliaj bestoj en sia respektiva genro. Li ankaŭ disdiris mortajn bestojn por la [[kompara anatomio]]. === Amo al naturo === Leonardo ĉiam amis la naturon. Unu el la kialoj estis pro lia infanaĝa medio. Proksime de lia infana domo estis montoj, arboj kaj riveroj. Estis ankaŭ multaj bestoj. Ĉi tiu medio donis al li la perfektan ŝancon studi la ĉirkaŭaĵon; ĝi ankaŭ eble instigis lin havi intereson pri pentrado. Poste en la vivo li rememoras sian esploradon de mina kaverno en la montoj kiel formacia. === Fizikaj trajtoj === [[Dosiero:Leonardo_di_ser_Piero_da_Vinci.jpg|eta]] La priskriboj kaj portretoj de Leonardo kombinas por krei bildon de viro alta por sia tempo kaj loko, atleta kaj ege bela. Li eble estis almenaŭ 210&nbsp;cm alta, surbaze de la longo de sia asertita [[skeleto]]. Tamen la restaĵoj, kiuj estis atribuitaj al Leonardo pro la nekutime granda kranio kaj akompanaj ŝtonaj fragmentoj surskribitaj "EO [...] DUS VINC", ankoraŭ ne estis pozitive identigitaj. Portretoj indikas, ke kiel pli maljuna viro, li longe portis siajn harojn, en tempo, kiam plej multaj viroj portis ĝin tranĉita, aŭ atingis la ŝultrojn. Dum plej multaj viroj estis razitaj aŭ surhavis ĉirkaŭkreskajn [[barbo]]jn, la barbo de Leonardo fluis super lia [[brusto]].<ref>[https://www.telegraph.co.uk/science/2016/05/05/leonardo-da-vinci-paintings-analysed-for-dna-to-solve-grave-myst/ La pentrartoj de Leonardo da Vinci analizis por DNA solvi seriozan misteron]</ref> Lia vestaĵo estas priskribita kiel nekutima en sia elekto de brilaj koloroj, kaj en tempo, kiam plej multaj maturaj viroj portis longajn vestojn, la preferata vestaĵo de Leonardo estis la mallonga tuniko ĝenerale eluzitaj de pli junaj viroj. Ĉi tiu bildo de Leonardo estis rekreita en la statuo de li, kiu staras ekster la [[Uffizi|Galerio Uffizi.]] Laŭ Vasari, Leonardo posedis "grandan forton kaj pigrecon", estante "fizike tiel forta, ke li povis rezisti perforton kaj per la dekstra mano li povis fleksi la ringon de fera pordfrapilo aŭ ferkapo kiel se ili estus plumbo". Li estis "frapa kaj bela" kaj "mirinde dotita de la ĉielo per beleco, graco [kaj] elstara fizika beleco", kaj "montris senfinan gracon en ĉio, kion li faris". Aŭtoro Simon Hewitt asertas, ke figuro en la Sforzida manuskripto montras junularan Leonardo kaj ke la figuro en la ilustraĵo havas ruĝan hararon. == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Leonardo da Vinci]] [[Kategorio:Itala renesanco]] hl3qbiruoodcy23s9c6goo6cn6ztn3a 0 700781 9494191 9415967 2026-10-16T03:44:42Z Stephan1000000 118133 epizodoj=467 9494191 wikitext text/x-wiki {{Ne konfuzu|Gray's Anatomy}} {{Informkesto televida serio|N-ro de epizodoj=467}} [[Dosiero:Ellen Pompeo LF.JPG|220px|maldekstre|La serio temas pri la titolrolulo, d-rino Meredith Grey, ludita de Ellen Pompeo|eta]] [[Dosiero:Chyler leigh in 2006.jpg|220px|maldekstre|La rolulo de Chyler Leigh estis enkondukita en la tria sezono kaj promociis al regula en la serio en la kvara sezono.|eta]] '''''Grey's Anatomy''''' estas usona [[medicino|primedicina]] drama [[televida serio]] kiu premieris la 27an de marto, 2005, en ''American Broadcasting Company'' ([[ABC]]) kiel mez-sezona anstataŭo. La fikcia serio fokusas al la vivoj de kirurgaj lernokuracistoj, lokanoj kaj pacientoj dum tiuj promocias en sezonajn [[doktoro]]jn dum okazas aferoj pri la personaj kaj profesiaj rilatoj. La titolo estas aludo al ''[[Gray's Anatomy]]'', klasika angla [[lernolibro]] de [[homa anatomio]] por la unua fojo eldonita en la jaro 1858 en [[Unuiĝinta Reĝlando]] kaj je unu jaro pli poste en Usono kaj estis verkita de [[Henry Gray]].<ref>[https://www.medicographia.com/2017/11/grays-anatomy-an-iconic-medical-textbook/ "Gray's Anatomy: an iconic medical textbook".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200717084028/https://www.medicographia.com/2017/11/grays-anatomy-an-iconic-medical-textbook/ |date=2020-07-17 }} Medicographia. 8a de novembro, 2017. Alirita la 8an de septembro, 2020.</ref> [[Shonda Rhimes]] disvolvigis la pilotan epizodon kaj plue verkis por la serio. Ŝi estas ankaŭ unu el la produktoroj kun Betsy Beers, Mark Gordon, Krista Vernoff, Rob Corn, Mark Wilding, kaj Allan Heinberg. Kvankam la agado de la serio okazas en [[Seatlo]] (ĉe la fikcia Grey Sloan Memorial Hospital, formale "Seattle Grace and Seattle Grace Mercy West"), ĝi estis filmita ĉefe en [[Los-Anĝeleso]], [[Kalifornio]]. La serio temas pri la titolrolulo, Drino. Meredith Grey, ludita de Ellen Pompeo. Grey estis dekomence portretita kiel internigita lernanta [[kuracisto]] kaj poste iĝis la estro de ĝenerala [[kirurgio]], dum oni esploras la ĉiutagaĵojn de la hospitala vivo. La origina geaktoraro konsistis el naŭ stelulaj aktoroj: nome Ellen Pompeo, Sandra Oh, [[Katherine Heigl]], Justin Chambers, T. R. Knight, Chandra Wilson, James Pickens Jr., Isaiah Washington kaj Patrick Dempsey. Tiu aktoraro suferis gravajn ŝanĝojn laŭlonge de la serifluo. Je la starto de la 16a sezono, la serio havis grandan aron de dekkvar aktoroj — inter kiuj kvar roluloj el la origina aktoraro (Meredith Grey, Alex Karev, Miranda Bailey kaj Richard Webber). Justin Chambers, kiu ludis la rolon de Dro. Alex Karev, lasis la serion dum tiu sezono. == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == {{Refbegin}} * {{cite book |last1 = Burkhead |first = Cynthia | last2 = Robson | first2=Hillary |year = 2008 |title = Grace under Pressure: Grey's Anatomy Uncovered |url = https://books.google.com/?id=z2ULAQAAMAAJ|publisher = Cambridge Scholars Publishing|isbn = 978-1847185341}} * {{cite book |last = Van Dusen |first = Chris |author2=McKee, Stacy |year = 2006 |title = Grey's Anatomy: Overheard at the Emerald City Bar |url = https://books.google.com/?id=DeJQ8IwuMYUC&q=grey's+anatomy&dq=grey's+anatomy|publisher= Hyperion Books |isbn=1401308821}} * {{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/?id=8gSZiiX4Je0C&dq=grey's+anatomy|titolo=Grey's Anatomy 101: Seattle Grace, Unauthorized|familia nomo=Wilson|persona nomo=Leah|jaro=2007|eldoninto=BenBella Books|ISBN=978-1933771144}} {{Refend}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{official website}} en [[American Broadcasting Company|ABC.com]] * {{IMDb title}} * [http://www.hotstar.com/tv/greys-anatomy/14823 Grey's Anatomy] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180426235232/http://www.hotstar.com/tv/greys-anatomy/14823 |date=2018-04-26 }} en Hotstar {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Usonaj televidaj serioj]] [[Kategorio:Anglalingvaj televidaj programoj]] [[Kategorio:Medicino kaj sano en fikcio]] [[Kategorio:Fikciaj kuracistoj|*]] [[Kategorio:Televidaj programoj de American Broadcasting Company]] 0e3l8k4wqwiz7wcb3w3b9wbumyysgyi 9494192 9494191 2026-10-16T03:45:30Z Stephan1000000 118133 9494192 wikitext text/x-wiki {{Ne konfuzu|Gray's Anatomy}} {{Informkesto televida serio|N-ro de epizodoj=467|N-ro de sezonoj=23}} [[Dosiero:Ellen Pompeo LF.JPG|220px|maldekstre|La serio temas pri la titolrolulo, d-rino Meredith Grey, ludita de Ellen Pompeo|eta]] [[Dosiero:Chyler leigh in 2006.jpg|220px|maldekstre|La rolulo de Chyler Leigh estis enkondukita en la tria sezono kaj promociis al regula en la serio en la kvara sezono.|eta]] '''''Grey's Anatomy''''' estas usona [[medicino|primedicina]] drama [[televida serio]] kiu premieris la 27an de marto, 2005, en ''American Broadcasting Company'' ([[ABC]]) kiel mez-sezona anstataŭo. La fikcia serio fokusas al la vivoj de kirurgaj lernokuracistoj, lokanoj kaj pacientoj dum tiuj promocias en sezonajn [[doktoro]]jn dum okazas aferoj pri la personaj kaj profesiaj rilatoj. La titolo estas aludo al ''[[Gray's Anatomy]]'', klasika angla [[lernolibro]] de [[homa anatomio]] por la unua fojo eldonita en la jaro 1858 en [[Unuiĝinta Reĝlando]] kaj je unu jaro pli poste en Usono kaj estis verkita de [[Henry Gray]].<ref>[https://www.medicographia.com/2017/11/grays-anatomy-an-iconic-medical-textbook/ "Gray's Anatomy: an iconic medical textbook".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200717084028/https://www.medicographia.com/2017/11/grays-anatomy-an-iconic-medical-textbook/ |date=2020-07-17 }} Medicographia. 8a de novembro, 2017. Alirita la 8an de septembro, 2020.</ref> [[Shonda Rhimes]] disvolvigis la pilotan epizodon kaj plue verkis por la serio. Ŝi estas ankaŭ unu el la produktoroj kun Betsy Beers, Mark Gordon, Krista Vernoff, Rob Corn, Mark Wilding, kaj Allan Heinberg. Kvankam la agado de la serio okazas en [[Seatlo]] (ĉe la fikcia Grey Sloan Memorial Hospital, formale "Seattle Grace and Seattle Grace Mercy West"), ĝi estis filmita ĉefe en [[Los-Anĝeleso]], [[Kalifornio]]. La serio temas pri la titolrolulo, Drino. Meredith Grey, ludita de Ellen Pompeo. Grey estis dekomence portretita kiel internigita lernanta [[kuracisto]] kaj poste iĝis la estro de ĝenerala [[kirurgio]], dum oni esploras la ĉiutagaĵojn de la hospitala vivo. La origina geaktoraro konsistis el naŭ stelulaj aktoroj: nome Ellen Pompeo, Sandra Oh, [[Katherine Heigl]], Justin Chambers, T. R. Knight, Chandra Wilson, James Pickens Jr., Isaiah Washington kaj Patrick Dempsey. Tiu aktoraro suferis gravajn ŝanĝojn laŭlonge de la serifluo. Je la starto de la 16a sezono, la serio havis grandan aron de dekkvar aktoroj — inter kiuj kvar roluloj el la origina aktoraro (Meredith Grey, Alex Karev, Miranda Bailey kaj Richard Webber). Justin Chambers, kiu ludis la rolon de Dro. Alex Karev, lasis la serion dum tiu sezono. == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == {{Refbegin}} * {{cite book |last1 = Burkhead |first = Cynthia | last2 = Robson | first2=Hillary |year = 2008 |title = Grace under Pressure: Grey's Anatomy Uncovered |url = https://books.google.com/?id=z2ULAQAAMAAJ|publisher = Cambridge Scholars Publishing|isbn = 978-1847185341}} * {{cite book |last = Van Dusen |first = Chris |author2=McKee, Stacy |year = 2006 |title = Grey's Anatomy: Overheard at the Emerald City Bar |url = https://books.google.com/?id=DeJQ8IwuMYUC&q=grey's+anatomy&dq=grey's+anatomy|publisher= Hyperion Books |isbn=1401308821}} * {{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/?id=8gSZiiX4Je0C&dq=grey's+anatomy|titolo=Grey's Anatomy 101: Seattle Grace, Unauthorized|familia nomo=Wilson|persona nomo=Leah|jaro=2007|eldoninto=BenBella Books|ISBN=978-1933771144}} {{Refend}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{official website}} en [[American Broadcasting Company|ABC.com]] * {{IMDb title}} * [http://www.hotstar.com/tv/greys-anatomy/14823 Grey's Anatomy] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180426235232/http://www.hotstar.com/tv/greys-anatomy/14823 |date=2018-04-26 }} en Hotstar {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Usonaj televidaj serioj]] [[Kategorio:Anglalingvaj televidaj programoj]] [[Kategorio:Medicino kaj sano en fikcio]] [[Kategorio:Fikciaj kuracistoj|*]] [[Kategorio:Televidaj programoj de American Broadcasting Company]] ocqg1ynvfov1a7ek1rw9cmkxpf3af1g 0 709059 9493960 9467353 2026-10-15T13:50:52Z Roberto 609 /* Fred Douglas */ 9493960 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto | speco = ĝermo | bildo = <span style="vertical-align: middle; background:transparent">[[Dosiero:Flago-de-Irlando.svg|50ra]]<span style="margin-left:-42px;">[[Dosiero:Jubilea simbolo.svg|36ra]]</span></span> | css-stiloj = width: 80%; | teksto = ''Tiu ĉi paĝo listigas [[Vikipedio:ĝermo|ĝermajn informojn]] pri [[Listo de irlandaj esperantistoj|irlandaj esperantistoj]] de Respubliko de Irlando kaj Nord-Irlando. Movu mallongajn informojn pri irlandaj esperantistoj en tiun ĉi paĝon metante [[Vikipedio:alidirektilo|alidirektilo]]n.<br />Se vi volus partigi informon en apartan artikolon, aldonu informojn tiel ke '''minimume''' estu tri plenaj frazoj, prefere pli, nepre estu ĝustaj kategorioj, almenaŭ [[:kategorio:irlandaj esperantistoj]], kaj laŭeble ankaŭ uziĝu la ŝablonoj {{ŝ|Informkesto homo}} kaj {{ŝ|vivtempo}}. Post kreo de aparta artikolo forigu la informon de ĉi-tie.<br />Ekzistas pli plena '''[[listo de irlandaj esperantistoj]]''', en kiu listiĝu la nomoj de irlandaj esperantistoj aŭ menciataj ĉi-tie aŭ per propra biografia artikolo.'' <!-- Pri ĉi tiu paĝo, vidu la historian diskuton [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo_2006_9#Kvanto_kaj_kvalito]] --> }} {{KompaktaEnhavTabeloEo}} [[Dosiero:Ireland_(4440319873).jpg|eta|{{centre|la insulo [[Irlando]]}}]] '''Ĝermolisto de gravaj [[Irlando|irlandaj]] esperantistoj''' el la [[Respubliko de Irlando]] kaj [[Nord-Irlando]]. == A == === [[Jeremy Addis]] === '''Jeremy ADDIS''' estis angla esperantisto kiu vivis en Irlando.[https://www.poetryireland.ie/writers/articles/jeremy-addis-obituary] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210102075746/https://www.poetryireland.ie/writers/articles/jeremy-addis-obituary |date=2021-01-02 }} [https://www.irishtimes.com/culture/books/books-ireland-founder-jeremy-addis-on-its-first-40-years-1.2649640] <!--[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_10/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}--> {{referencoj}} == B == === [[C. P. Blackham]] === '''C. P. BLACKHAM''' estis unu el la plej fruaj esperantistoj en [[Irlando]]. Li esperantistiĝis en 1904 kaj ĉeestis la [[UK 1905|Unuan Kongreson]] (1905) en [[Boulogne-sur-Mer|Bulonjo-ĉe-Maro]]. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_2/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201081737/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_2/ |date=2020-12-01 }} {{referencoj}} === [[Frank Burns]] === '''Frank BURNS''' estis nord-irlanda esperantisto. Li vivis en [[Belfast]], kaj vizitis la [[Dublino|Dublina]] Esperanto-Klubo en 1952 kun la [[Belfasto|Belfasta]] Esperanto-Klubo.[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_7/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201093224/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_7/ |date=2020-12-01 }} {{referencoj}} === [[Pierce Essex O'Brien Butler]] === '''Pierce Essex O'Brien BUTLER''' (1858–1954) estis unu el la plej fruaj britaj kaj irlandaj esperantistoj.[https://thejoyoflanguages.blogspot.com/2011/12/who-was-first-british-esperantist.html?m=1] {{referencoj}} == C == === [[A. R. Campbell]] === '''A. R. Campbell''' estis esperantisto de la unua duono de la 20-a jarcento. Li vivis en [[Nord-Irlando]], kaj estis estrarano de la Universala Ligo.[https://web.archive.org/web/20241102001455/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_3/] === [[Dermot Clancy]] === '''Dermot Clancy''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun apenaŭ kolektiĝis informoj. [https://web.archive.org/web/20241005030210/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_10/] === Walter Crawhill === '''Walter Crawhill''' estis unu el la plej fruaj britaj kaj irlandaj esperantistoj. [https://thejoyoflanguages.blogspot.com/2011/12/who-was-first-british-esperantist.html?m=1]<!--por iam poste: https://web.archive.org/web/20241203113229/https://thejoyoflanguages.blogspot.com/2011/12/who-was-first-british-esperantist.html?m=1 --> {{referencoj}} == D == === [[Jean Darling]] === '''Jean Darling''' estas resp. estis irlanda [[bahaanino]] kaj esperantistino. [https://web.archive.org/web/20241005030210/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_10/] {{referencoj}} === [[John Dawson]] === '''John Dawson''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun tute ne kolektiĝis informoj. === [[Matthias Derham]] === '''Matthias DERHAM''' (1883-1959) estis irlanda esperantisto. Li estis en la ''Irish Volunteers'', kaj en prizono de Frongoch en [[Kimrujo]].[https://web.archive.org/web/20201209144329/http://indigo.ie/~skerries/history/rept0308.html] {{referencoj}} === [[Fred Douglas]] === '''William Fred DOUGLAS''' (naskiĝis 1994? - mortis 1920) estis esperantisto en Irlando. Dum la [[Unua Mondmilito]] 1914 – 1918 la Esperanto-movado dormetis, en Irlando kaj aliaj landoj. Fred Douglas, tiama Sekretario de la Dublina Grupo, klopodis por la revivigo de la movado en [[Dublino]] post la milito, kaj en 1925 ĝi estis reorganizita de [[Frank McCormack]] kaj [[R. J. P. Mortished]] kun la helpo de [[Hugh McNeill]] kaj s-ro [[H. Macaulay]]. Diras sia [[nekrologo]] en revuo Esperanto: {{citaĵo|— La Dublina Esperantistaro suferas grandan perdon per la morto de sia juna kaj agema sekretario, kiu okazis, post mallonga malsano, en lia 26 jaro, je la 8 oktobro. La mortinto estis la nevo de Sinjoro [[Sinton Douglas]], la konata irianda Esperantisto. Li estis la sekretario de la Dublina Esperanto-Klubo, membro de la UEA, kaj ludis ĉefan rolon en la revivigo de Esperanto en Dublino depost la milito. La tre malforta Esperanto-movado en irlando multege suferas per lia morto; sed ĝi ne estas la sola bonfaranta movado, kiu funebras lin, ĉar por multaj Samcelantaj aferoj li ageme laboris. Al liaj gepatroj, gefiloj kaj geparencoj ni sendas nian plej profundan simpation.| T. A. M.|Esperanto n243 nov 1920}} === [[James Douglas]] === '''James DOUGLAS''' estis la plej antikva esperantisto en Irlando. Li vivis en Glenarm Castle, [[County Antrim]]. [https://thejoyoflanguages.blogspot.com/2011/12/who-was-first-british-esperantist.html?m=1] <!-- arkivigo supre, sub kapvorto W. Crawhill --> {{referencoj}} == G == === [[M. H. Gaffney]] === Patro '''M. H. GAFFNEY''' (m. la 4-an de aprilo 1942) estis katolika pastro kaj irlanda esperantisto. Verkisto de ''The Stories of Padraic Pearse''. Li vivis en [[Sligo]].[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_4/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_6/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201081024/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_6/ |date=2020-12-01 }} {{referencoj}} == H == === [[M. Hazlett]] === '''S-rino M. HAZLETT''' estis esperantisto, kiu vivis en la urbo [[Coleraine]] de [[norda Irlando]]. === [[Bulmer Hobson]] === [[Dosiero:Bulmer_Hobson.jpg|eta|dekstra|Bulmer Hobson]] '''John Bulmer HOBSON''' (1883 – 1969) estis irlanda esperantisto, kaj membro de Irish Volunteers kaj Irish Republican Brotherhood (IRB)<ref name="dictionary">D.J. Hickey & J. E. Doherty, ''A New Dictionary of Irish History from 1800'', pp. 206-07, Gill & Macmillan, 2003; {{ISBN|0-7171-2521-1}}</ref> ([[:en:Bulmer_Hobson|artikolo en la angla]]) {{referencoj}} == I == === [[Aaron Irvine]] === '''Aaron IRVINE'''<!-- naskiĝdato ankoraŭ mankas--> estas brita esperantisto, kiu vivas en la urbo [[Carrickfergus]] de [[norda Irlando]].<!-- fonto: https://www.facebook.com/irvdel/about --> Ekde la 2000-aj jaroj li flegas la ampleksan retejon ''lingvo.org''. * [https://www.lingvo.org la retejo ''lingvo.org''] * [https://www.youtube.com/watch?v=qk__DpngFQk la 15-minuta animacia filmo ''Sintel'', kiun li dublis al Esperanto] == J == === [[Augustus Johnston]] === Doktoro '''Augustus Johnston''' estis irlanda esperantisto. Malfrue, li vivis en [[Ambleside]], [[Cumberland]], [[Anglujo]]. == K == === [[Ken Keable]] === '''Ken Keable''' estis irlanda komunisto kaj esperantisto.[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201084523/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/ |date=2020-12-01 }}[http://www.communist-party.org.uk/index.php?option=com_content&view=article&id=65:james-connolly-and-esperanto&catid=50:older] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180827013237/https://www.communist-party.org.uk/index.php?option=com_content&view=article&id=65:james-connolly-and-esperanto&catid=50:older |date=2018-08-27 }} {{referencoj}} == M == === [[Somhairle MacAoidh]] === '''Somhairle MacAoidh''' estas irlanda esperantisto. Li estas filo de [[Garbhan MacAoidh]] kaj [[Máire NicAoidh]].[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_11/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_12/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201084314/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_12/ |date=2020-12-01 }} {{referencoj}} === [[H. Macauley]] === S-o H. Macauley, ankaŭ skribita Macaulay, estis irlanda esperantisto. Dum la Unua Granda Milito 1914 – 1918 la Esperanto-movado dormetis, en Irlando kaj aliaj landoj. [[Fred Douglas]], tiama Sekretario de la Dublina Grupo, klopodis por la revivigo de la movado en [[Dublino]] post la milito, kaj en 1925 ĝi estis reorganizita de [[Frank McCormack]] kaj [[R. J. P. Mortished]] kun la helpo de [[Hugh McNeill]] kaj s-ro Macaulay. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_5/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201083851/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_5/ |date=2020-12-01 }} {{referencoj}} === [[H.J. MacDermot]] === '''H.J. MacDermot''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun tute ne kolektiĝis informoj. === [[Garbhan MacAoidh]] === Pri '''Garbhan MacAoidh''', [[angla]] nomo ''Garbhan McKay'', vidu tuj sube, en la linio pri la edzino Máire. === [[Máire NicAoidh]] === '''Máire NicAoidh''', [[angla]] nomo ''Máire McKay'', estas edzino de Garbhan MacAoidh; ambaŭ estis aktivaj esperantistoj en la dua duono de la 20-a jarcento.<ref>[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_10 artikolo "novkomenco en 1970"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210119051750/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_10/ |date=2021-01-19 }} ({{en}})</ref> {{referencoj}} === [[Peadar Macken]] === '''Peadar Macken''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun tute ne kolektiĝis informoj. === [[Lorcán Macmeanmnáin]] === '''Lorcán Macmeanmnáin''' estis aktiva esperantisto en la dua duono de la 20-a jarcento. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_11/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{referencoj}} === [[Hugh McNeill]] === '''Hugh McNEILL'''estis irlanda esperantisto. Dum la [[Unua Mondmilito]] 1914 – 1918 la Esperanto-movado dormetis, en Irlando kaj aliaj landoj. [[Fred Douglas]], tiama sekretario de la Dublina Grupo, klopodis por la revivigo de la movado en [[Dublino]] post la milito, kaj en 1925 ĝi estis reorganizita de [[Frank McCormack]] kaj [[R. J. P. Mortished]] kun la helpo de Hugh McNeill kaj s-ro [[H. Macauley]].[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_5/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201083851/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_5/ |date=2020-12-01 }} {{referencoj}} === [[William Mullan]] === '''William MULLAN''' estis Esperantisto kiu vivis en [[Belfast]], Nord-Irlando.[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_6/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} En aprilo 1936 oni elektis William Mullan, sekretario de la Esperanto-grupo de St. Paul, Belfasto, al la Nacia Estraro. {{referencoj}} === [[Sean Mullarney]] === '''Sean Mullarney''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun tute ne kolektiĝis informoj. === [[John Murray]] === '''John Murray''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun tute ne kolektiĝis informoj. == O == === [[D. Ó hEachaidh]] === S-ro '''D. Ó hEACHAIDH''' estis irlanda esperantisto. La kvinan de oktobro 1935 oni nomis d-ron D. Ó hEachaidh administranto de la [[gaela]] fako de ILKE.<ref>Kio estas ILKE? Cu eble nur temas pri tajperaro kaj celiĝas [[IKUE]]?</ref> {{referencoj}} === [[Filip Ó Fathaigh]] === '''Filip Ó Fathaigh''' aŭ '''Filipo Ó Fathaigh''' estas irlanda esperantisto, kiu vivas en [[Londono]], Anglujo. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_11/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[https://siobhansheehan.wordpress.com/2007/11/02/sekreta-deziro/#comment-12] {{referencoj}} === [[Risteárd Ó Glaisne]] === '''Risteárd Ó GLAISNE''' estas esperantisto kaj verkisto de la [[irlanda lingvo]]. [https://seamusdubhghaill.com/2020/11/06/death-of-risteard-o-glaisne-irish-language-writer-teacher/] {{referencoj}} === [[Daithí Ó hÉalaithe]] === '''Daithí Ó hÉALAITHE'''/'''David Healy''' estas irlanda Esperantisto kaj politikisto de Verda Partio en [[Fingal]]. Li estas de duonjaro [[urbestro]] de Fingal (2020)<ref name=":0">(eo) Robert Nielsen, [https://www.liberafolio.org/2020/11/30/esperantista-urbestro-volas-verdigi-la-municipon/ Esperantista urbestro volas verdigi la municipon], [[Libera Folio]], la 30-an de novembro 2020. </ref>, unu el la kvar municipoj kiuj konsistigas Dublinon<ref name=":0" />. La municipa konsilio havas 40 membrojn el 7 partioj (kaj kelkaj membroj ne apartenas al ajna partio)<ref name=":1">(en) ''[https://www.irishtimes.com/news/politics/fingal-county-council-results-greens-gain-three-seats-as-20-year-old-student-is-elected-1.3890429]''</ref> [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_12/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201084314/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_12/ |date=2020-12-01 }} {{referencoj}} === [[Thomas W. O' Leary]] === '''Thomas W. O' Leary''' (1868-1950) estis irlanda Esperantisto. Malfrue, li vivis en Anglujo en [[Liverpool]] kaj [[Manĉestro]]. === [[Breandán Ó Mearáin]] === '''Breandán Ó Mearáin''' estas nord-irlanda esperantisto. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_11/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201093816/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_11/ |date=2020-12-01 }} [http://esperanto-ondo.ru/Ondo/100-lode.htm#100-01] {{referencoj}} === [[Pat O'Reilly]]/[[P J O'Reilly]] === '''Pat J. O'Reilly''', do ''Patrick O'Reilly'', estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun apenaŭ kolektiĝis informoj. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_7/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_10/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{referencoj}} == P == === [[Stanley Lane-Poole]] === [[Dosiero:Jijel, 1664.jpg|eta|dekstra|[[Jijel]] en 1664 de [[Stanley Lane-Poole]]]] Prof-o '''Stanley Edward Lane-Poole''' (1854–1931) estis angla orientalisto, arkeologo kaj esperantisto kiu vivis en [[Dublino]]. [[:en:Stanley Lane-Poole|artikolo en la angla]] == R == === [[J. M. Rae]] === '''J. M. Rae''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun apenaŭ kolektiĝis informoj. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_5/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201083851/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_5/ |date=2020-12-01 }} === [[Frank Riley]] === '''Frank Riley''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun apenaŭ kolektiĝis informoj. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_7/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201093224/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_7/ |date=2020-12-01 }} == S == [[Dosiero:Trevor_Sargent_2006.jpg|dekstra|eta|160ra|{{centre|Trevor Sargent}}]] === [[Trevor Sargent]] === '''Trevor SARGENT''' [Sarĝunt] (1960 -) estas irlanda Esperantisto kaj politikisto de [[Verda Partio (Irlando)|Verda Partio]] (TD de Dublin North). Li parolas Esperanton kaj [[irlanda lingvo|la irlandan]]. === [[E. A. A. Stonely]] === Dr-o '''E. A. A. Stonely''' estis nord-irlanda esperantisto. Li estis vicprezidanto de la [[Belfast]]a Esperanto-Grupo, kiun li fondis post la [[dua mondmilito]]. Li esperantistiĝis en 1938, instruis kursojn kaj multe propagandis. == W == === [[M. J. Waldron]] === '''M.J. WALDRON''' estis irlanda Esperantisto, kiu vivis en [[Ballyhaunis]]/Béal Átha hAmhnais en la [[graflando Mayo]]. Li skribis en la ''Connaught Telegraph''[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_5/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} === [[Robert Boyd White]] === '''Robert Boyd White''' SCH TCD estis irlanda esperantisto. Kun la helpo de [[Edmund Edward Fournier d'Albe]] li tradukis en Esperanton ''Eachtra Laoghaire Mhic Criomhtain go Maigh Meall'' (La Vizito de Laoghaire, filo de Criomhtain, al la Kampo de l' Ĝojo), antikvan irlandan rakonton el La [[Libro de Lismore]]. M. H. Gill & Son Ltd., [[Dublino]], publikigis ĝin ĉirkaŭ 1907. === [[George Robert Wynne]] === Pastro '''George Robert Wynne''' (naskiĝis 1838– mortis majon 1912 en [[Glendalough]] ) estis unu el la pioniroj de Esperanto en Irlando kaj propagandisto. Li estis pastro de la paroĥo de Sankta Mikaelo en [[Limerick]]. Li estis la patro de [[Gladys Wynne]][https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_2/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201081737/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_2/ |date=2020-12-01 }} [[:en:Robert Wynne (Archdeacon of Aghadoe)|artikolo en la angla]] === [[Gladys Wynne]] === '''Gladys WYNNE''' (n. la 27-an de junio 1876 – m. la 24-an de marto 1968) estis irlanda esperantisto kaj pejzaĝisto. Ŝi vivis en [[Glendalough]]. ([[:en:Gladys Wynne|artikolo en la angla]]) ==== Bibliografio ==== * {{Cite book|author1=[[Anne Crookshank]]|author2=Knight of Glin|title=Irish watercolors and drawings: works on paper c. 1600-1914|date=1 March 1995|publisher=Abrams|isbn=978-0-8109-3466-5}} * {{Cite book|author=Douglas Hyde Gallery|title=Irish women artists: from the eighteenth century to the present day|year=1987|publisher=National Gallery of Ireland|isbn=978-0-907660-22-4|url-access=registration|url=https://archive.org/details/irishwomenartist0000unse}} <!-- == Referencoj == Referencoj menciiĝu rekte ĉe la koncernaj ĉapitroj, ĉar ĉiu ĉapitro havas la ŝancon kreski ĝis ĝerma artikolo. --> == Vidu ankaŭ == * [[Listo de irlandaj esperantistoj]] * [[Esperanto-Asocio de Irlando]] {{Ĝermo|esperantisto}} [[Kategorio:Irlandaj esperantistoj]] [[Kategorio:Listoj de esperantistoj laŭ nacieco|Irlandaj]] [[Kategorio:Ĝermolisto de esperantistoj|Irlandaj]] sle9hrvsbgofx4tn1kvsq7s2l35g8ks 9493962 9493960 2026-10-15T13:51:15Z Roberto 609 /* Fred Douglas */ 9493962 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto | speco = ĝermo | bildo = <span style="vertical-align: middle; background:transparent">[[Dosiero:Flago-de-Irlando.svg|50ra]]<span style="margin-left:-42px;">[[Dosiero:Jubilea simbolo.svg|36ra]]</span></span> | css-stiloj = width: 80%; | teksto = ''Tiu ĉi paĝo listigas [[Vikipedio:ĝermo|ĝermajn informojn]] pri [[Listo de irlandaj esperantistoj|irlandaj esperantistoj]] de Respubliko de Irlando kaj Nord-Irlando. Movu mallongajn informojn pri irlandaj esperantistoj en tiun ĉi paĝon metante [[Vikipedio:alidirektilo|alidirektilo]]n.<br />Se vi volus partigi informon en apartan artikolon, aldonu informojn tiel ke '''minimume''' estu tri plenaj frazoj, prefere pli, nepre estu ĝustaj kategorioj, almenaŭ [[:kategorio:irlandaj esperantistoj]], kaj laŭeble ankaŭ uziĝu la ŝablonoj {{ŝ|Informkesto homo}} kaj {{ŝ|vivtempo}}. Post kreo de aparta artikolo forigu la informon de ĉi-tie.<br />Ekzistas pli plena '''[[listo de irlandaj esperantistoj]]''', en kiu listiĝu la nomoj de irlandaj esperantistoj aŭ menciataj ĉi-tie aŭ per propra biografia artikolo.'' <!-- Pri ĉi tiu paĝo, vidu la historian diskuton [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo_2006_9#Kvanto_kaj_kvalito]] --> }} {{KompaktaEnhavTabeloEo}} [[Dosiero:Ireland_(4440319873).jpg|eta|{{centre|la insulo [[Irlando]]}}]] '''Ĝermolisto de gravaj [[Irlando|irlandaj]] esperantistoj''' el la [[Respubliko de Irlando]] kaj [[Nord-Irlando]]. == A == === [[Jeremy Addis]] === '''Jeremy ADDIS''' estis angla esperantisto kiu vivis en Irlando.[https://www.poetryireland.ie/writers/articles/jeremy-addis-obituary] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210102075746/https://www.poetryireland.ie/writers/articles/jeremy-addis-obituary |date=2021-01-02 }} [https://www.irishtimes.com/culture/books/books-ireland-founder-jeremy-addis-on-its-first-40-years-1.2649640] <!--[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_10/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}--> {{referencoj}} == B == === [[C. P. Blackham]] === '''C. P. BLACKHAM''' estis unu el la plej fruaj esperantistoj en [[Irlando]]. Li esperantistiĝis en 1904 kaj ĉeestis la [[UK 1905|Unuan Kongreson]] (1905) en [[Boulogne-sur-Mer|Bulonjo-ĉe-Maro]]. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_2/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201081737/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_2/ |date=2020-12-01 }} {{referencoj}} === [[Frank Burns]] === '''Frank BURNS''' estis nord-irlanda esperantisto. Li vivis en [[Belfast]], kaj vizitis la [[Dublino|Dublina]] Esperanto-Klubo en 1952 kun la [[Belfasto|Belfasta]] Esperanto-Klubo.[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_7/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201093224/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_7/ |date=2020-12-01 }} {{referencoj}} === [[Pierce Essex O'Brien Butler]] === '''Pierce Essex O'Brien BUTLER''' (1858–1954) estis unu el la plej fruaj britaj kaj irlandaj esperantistoj.[https://thejoyoflanguages.blogspot.com/2011/12/who-was-first-british-esperantist.html?m=1] {{referencoj}} == C == === [[A. R. Campbell]] === '''A. R. Campbell''' estis esperantisto de la unua duono de la 20-a jarcento. Li vivis en [[Nord-Irlando]], kaj estis estrarano de la Universala Ligo.[https://web.archive.org/web/20241102001455/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_3/] === [[Dermot Clancy]] === '''Dermot Clancy''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun apenaŭ kolektiĝis informoj. [https://web.archive.org/web/20241005030210/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_10/] === Walter Crawhill === '''Walter Crawhill''' estis unu el la plej fruaj britaj kaj irlandaj esperantistoj. [https://thejoyoflanguages.blogspot.com/2011/12/who-was-first-british-esperantist.html?m=1]<!--por iam poste: https://web.archive.org/web/20241203113229/https://thejoyoflanguages.blogspot.com/2011/12/who-was-first-british-esperantist.html?m=1 --> {{referencoj}} == D == === [[Jean Darling]] === '''Jean Darling''' estas resp. estis irlanda [[bahaanino]] kaj esperantistino. [https://web.archive.org/web/20241005030210/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_10/] {{referencoj}} === [[John Dawson]] === '''John Dawson''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun tute ne kolektiĝis informoj. === [[Matthias Derham]] === '''Matthias DERHAM''' (1883-1959) estis irlanda esperantisto. Li estis en la ''Irish Volunteers'', kaj en prizono de Frongoch en [[Kimrujo]].[https://web.archive.org/web/20201209144329/http://indigo.ie/~skerries/history/rept0308.html] {{referencoj}} === [[Fred Douglas]] === '''William Fred DOUGLAS''' (naskiĝis 1994? - mortis 1920) estis esperantisto en Irlando. Dum la [[Unua Mondmilito]] 1914 – 1918 la Esperanto-movado dormetis, en Irlando kaj aliaj landoj. Fred Douglas, tiama Sekretario de la Dublina Grupo, klopodis por la revivigo de la movado en [[Dublino]] post la milito, kaj en 1925 ĝi estis reorganizita de [[Frank McCormack]] kaj [[R. J. P. Mortished]] kun la helpo de [[Hugh McNeill]] kaj s-ro [[H. Macaulay]]. Diras sia [[nekrologo]] en revuo Esperanto: {{citaĵo|— La Dublina Esperantistaro suferas grandan perdon per la morto de sia juna kaj agema sekretario, kiu okazis, post mallonga malsano, en lia 26 jaro, je la 8 oktobro. La mortinto estis la nevo de Sinjoro [[Sinton Douglas]], la konata irlanda Esperantisto. Li estis la sekretario de la Dublina Esperanto-Klubo, membro de la UEA, kaj ludis ĉefan rolon en la revivigo de Esperanto en Dublino depost la milito. La tre malforta Esperanto-movado en irlando multege suferas per lia morto; sed ĝi ne estas la sola bonfaranta movado, kiu funebras lin, ĉar por multaj Samcelantaj aferoj li ageme laboris. Al liaj gepatroj, gefiloj kaj geparencoj ni sendas nian plej profundan simpation.| T. A. M.|Esperanto n243 nov 1920}} === [[James Douglas]] === '''James DOUGLAS''' estis la plej antikva esperantisto en Irlando. Li vivis en Glenarm Castle, [[County Antrim]]. [https://thejoyoflanguages.blogspot.com/2011/12/who-was-first-british-esperantist.html?m=1] <!-- arkivigo supre, sub kapvorto W. Crawhill --> {{referencoj}} == G == === [[M. H. Gaffney]] === Patro '''M. H. GAFFNEY''' (m. la 4-an de aprilo 1942) estis katolika pastro kaj irlanda esperantisto. Verkisto de ''The Stories of Padraic Pearse''. Li vivis en [[Sligo]].[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_4/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_6/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201081024/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_6/ |date=2020-12-01 }} {{referencoj}} == H == === [[M. Hazlett]] === '''S-rino M. HAZLETT''' estis esperantisto, kiu vivis en la urbo [[Coleraine]] de [[norda Irlando]]. === [[Bulmer Hobson]] === [[Dosiero:Bulmer_Hobson.jpg|eta|dekstra|Bulmer Hobson]] '''John Bulmer HOBSON''' (1883 – 1969) estis irlanda esperantisto, kaj membro de Irish Volunteers kaj Irish Republican Brotherhood (IRB)<ref name="dictionary">D.J. Hickey & J. E. Doherty, ''A New Dictionary of Irish History from 1800'', pp. 206-07, Gill & Macmillan, 2003; {{ISBN|0-7171-2521-1}}</ref> ([[:en:Bulmer_Hobson|artikolo en la angla]]) {{referencoj}} == I == === [[Aaron Irvine]] === '''Aaron IRVINE'''<!-- naskiĝdato ankoraŭ mankas--> estas brita esperantisto, kiu vivas en la urbo [[Carrickfergus]] de [[norda Irlando]].<!-- fonto: https://www.facebook.com/irvdel/about --> Ekde la 2000-aj jaroj li flegas la ampleksan retejon ''lingvo.org''. * [https://www.lingvo.org la retejo ''lingvo.org''] * [https://www.youtube.com/watch?v=qk__DpngFQk la 15-minuta animacia filmo ''Sintel'', kiun li dublis al Esperanto] == J == === [[Augustus Johnston]] === Doktoro '''Augustus Johnston''' estis irlanda esperantisto. Malfrue, li vivis en [[Ambleside]], [[Cumberland]], [[Anglujo]]. == K == === [[Ken Keable]] === '''Ken Keable''' estis irlanda komunisto kaj esperantisto.[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201084523/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/ |date=2020-12-01 }}[http://www.communist-party.org.uk/index.php?option=com_content&view=article&id=65:james-connolly-and-esperanto&catid=50:older] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180827013237/https://www.communist-party.org.uk/index.php?option=com_content&view=article&id=65:james-connolly-and-esperanto&catid=50:older |date=2018-08-27 }} {{referencoj}} == M == === [[Somhairle MacAoidh]] === '''Somhairle MacAoidh''' estas irlanda esperantisto. Li estas filo de [[Garbhan MacAoidh]] kaj [[Máire NicAoidh]].[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_11/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_12/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201084314/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_12/ |date=2020-12-01 }} {{referencoj}} === [[H. Macauley]] === S-o H. Macauley, ankaŭ skribita Macaulay, estis irlanda esperantisto. Dum la Unua Granda Milito 1914 – 1918 la Esperanto-movado dormetis, en Irlando kaj aliaj landoj. [[Fred Douglas]], tiama Sekretario de la Dublina Grupo, klopodis por la revivigo de la movado en [[Dublino]] post la milito, kaj en 1925 ĝi estis reorganizita de [[Frank McCormack]] kaj [[R. J. P. Mortished]] kun la helpo de [[Hugh McNeill]] kaj s-ro Macaulay. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_5/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201083851/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_5/ |date=2020-12-01 }} {{referencoj}} === [[H.J. MacDermot]] === '''H.J. MacDermot''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun tute ne kolektiĝis informoj. === [[Garbhan MacAoidh]] === Pri '''Garbhan MacAoidh''', [[angla]] nomo ''Garbhan McKay'', vidu tuj sube, en la linio pri la edzino Máire. === [[Máire NicAoidh]] === '''Máire NicAoidh''', [[angla]] nomo ''Máire McKay'', estas edzino de Garbhan MacAoidh; ambaŭ estis aktivaj esperantistoj en la dua duono de la 20-a jarcento.<ref>[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_10 artikolo "novkomenco en 1970"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210119051750/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_10/ |date=2021-01-19 }} ({{en}})</ref> {{referencoj}} === [[Peadar Macken]] === '''Peadar Macken''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun tute ne kolektiĝis informoj. === [[Lorcán Macmeanmnáin]] === '''Lorcán Macmeanmnáin''' estis aktiva esperantisto en la dua duono de la 20-a jarcento. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_11/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{referencoj}} === [[Hugh McNeill]] === '''Hugh McNEILL'''estis irlanda esperantisto. Dum la [[Unua Mondmilito]] 1914 – 1918 la Esperanto-movado dormetis, en Irlando kaj aliaj landoj. [[Fred Douglas]], tiama sekretario de la Dublina Grupo, klopodis por la revivigo de la movado en [[Dublino]] post la milito, kaj en 1925 ĝi estis reorganizita de [[Frank McCormack]] kaj [[R. J. P. Mortished]] kun la helpo de Hugh McNeill kaj s-ro [[H. Macauley]].[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_5/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201083851/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_5/ |date=2020-12-01 }} {{referencoj}} === [[William Mullan]] === '''William MULLAN''' estis Esperantisto kiu vivis en [[Belfast]], Nord-Irlando.[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_6/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} En aprilo 1936 oni elektis William Mullan, sekretario de la Esperanto-grupo de St. Paul, Belfasto, al la Nacia Estraro. {{referencoj}} === [[Sean Mullarney]] === '''Sean Mullarney''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun tute ne kolektiĝis informoj. === [[John Murray]] === '''John Murray''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun tute ne kolektiĝis informoj. == O == === [[D. Ó hEachaidh]] === S-ro '''D. Ó hEACHAIDH''' estis irlanda esperantisto. La kvinan de oktobro 1935 oni nomis d-ron D. Ó hEachaidh administranto de la [[gaela]] fako de ILKE.<ref>Kio estas ILKE? Cu eble nur temas pri tajperaro kaj celiĝas [[IKUE]]?</ref> {{referencoj}} === [[Filip Ó Fathaigh]] === '''Filip Ó Fathaigh''' aŭ '''Filipo Ó Fathaigh''' estas irlanda esperantisto, kiu vivas en [[Londono]], Anglujo. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_11/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[https://siobhansheehan.wordpress.com/2007/11/02/sekreta-deziro/#comment-12] {{referencoj}} === [[Risteárd Ó Glaisne]] === '''Risteárd Ó GLAISNE''' estas esperantisto kaj verkisto de la [[irlanda lingvo]]. [https://seamusdubhghaill.com/2020/11/06/death-of-risteard-o-glaisne-irish-language-writer-teacher/] {{referencoj}} === [[Daithí Ó hÉalaithe]] === '''Daithí Ó hÉALAITHE'''/'''David Healy''' estas irlanda Esperantisto kaj politikisto de Verda Partio en [[Fingal]]. Li estas de duonjaro [[urbestro]] de Fingal (2020)<ref name=":0">(eo) Robert Nielsen, [https://www.liberafolio.org/2020/11/30/esperantista-urbestro-volas-verdigi-la-municipon/ Esperantista urbestro volas verdigi la municipon], [[Libera Folio]], la 30-an de novembro 2020. </ref>, unu el la kvar municipoj kiuj konsistigas Dublinon<ref name=":0" />. La municipa konsilio havas 40 membrojn el 7 partioj (kaj kelkaj membroj ne apartenas al ajna partio)<ref name=":1">(en) ''[https://www.irishtimes.com/news/politics/fingal-county-council-results-greens-gain-three-seats-as-20-year-old-student-is-elected-1.3890429]''</ref> [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_12/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201084314/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_12/ |date=2020-12-01 }} {{referencoj}} === [[Thomas W. O' Leary]] === '''Thomas W. O' Leary''' (1868-1950) estis irlanda Esperantisto. Malfrue, li vivis en Anglujo en [[Liverpool]] kaj [[Manĉestro]]. === [[Breandán Ó Mearáin]] === '''Breandán Ó Mearáin''' estas nord-irlanda esperantisto. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_11/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201093816/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_11/ |date=2020-12-01 }} [http://esperanto-ondo.ru/Ondo/100-lode.htm#100-01] {{referencoj}} === [[Pat O'Reilly]]/[[P J O'Reilly]] === '''Pat J. O'Reilly''', do ''Patrick O'Reilly'', estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun apenaŭ kolektiĝis informoj. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_7/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_10/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{referencoj}} == P == === [[Stanley Lane-Poole]] === [[Dosiero:Jijel, 1664.jpg|eta|dekstra|[[Jijel]] en 1664 de [[Stanley Lane-Poole]]]] Prof-o '''Stanley Edward Lane-Poole''' (1854–1931) estis angla orientalisto, arkeologo kaj esperantisto kiu vivis en [[Dublino]]. [[:en:Stanley Lane-Poole|artikolo en la angla]] == R == === [[J. M. Rae]] === '''J. M. Rae''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun apenaŭ kolektiĝis informoj. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_5/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201083851/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_5/ |date=2020-12-01 }} === [[Frank Riley]] === '''Frank Riley''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun apenaŭ kolektiĝis informoj. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_7/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201093224/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_7/ |date=2020-12-01 }} == S == [[Dosiero:Trevor_Sargent_2006.jpg|dekstra|eta|160ra|{{centre|Trevor Sargent}}]] === [[Trevor Sargent]] === '''Trevor SARGENT''' [Sarĝunt] (1960 -) estas irlanda Esperantisto kaj politikisto de [[Verda Partio (Irlando)|Verda Partio]] (TD de Dublin North). Li parolas Esperanton kaj [[irlanda lingvo|la irlandan]]. === [[E. A. A. Stonely]] === Dr-o '''E. A. A. Stonely''' estis nord-irlanda esperantisto. Li estis vicprezidanto de la [[Belfast]]a Esperanto-Grupo, kiun li fondis post la [[dua mondmilito]]. Li esperantistiĝis en 1938, instruis kursojn kaj multe propagandis. == W == === [[M. J. Waldron]] === '''M.J. WALDRON''' estis irlanda Esperantisto, kiu vivis en [[Ballyhaunis]]/Béal Átha hAmhnais en la [[graflando Mayo]]. Li skribis en la ''Connaught Telegraph''[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_5/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} === [[Robert Boyd White]] === '''Robert Boyd White''' SCH TCD estis irlanda esperantisto. Kun la helpo de [[Edmund Edward Fournier d'Albe]] li tradukis en Esperanton ''Eachtra Laoghaire Mhic Criomhtain go Maigh Meall'' (La Vizito de Laoghaire, filo de Criomhtain, al la Kampo de l' Ĝojo), antikvan irlandan rakonton el La [[Libro de Lismore]]. M. H. Gill & Son Ltd., [[Dublino]], publikigis ĝin ĉirkaŭ 1907. === [[George Robert Wynne]] === Pastro '''George Robert Wynne''' (naskiĝis 1838– mortis majon 1912 en [[Glendalough]] ) estis unu el la pioniroj de Esperanto en Irlando kaj propagandisto. Li estis pastro de la paroĥo de Sankta Mikaelo en [[Limerick]]. Li estis la patro de [[Gladys Wynne]][https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_2/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201081737/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_2/ |date=2020-12-01 }} [[:en:Robert Wynne (Archdeacon of Aghadoe)|artikolo en la angla]] === [[Gladys Wynne]] === '''Gladys WYNNE''' (n. la 27-an de junio 1876 – m. la 24-an de marto 1968) estis irlanda esperantisto kaj pejzaĝisto. Ŝi vivis en [[Glendalough]]. ([[:en:Gladys Wynne|artikolo en la angla]]) ==== Bibliografio ==== * {{Cite book|author1=[[Anne Crookshank]]|author2=Knight of Glin|title=Irish watercolors and drawings: works on paper c. 1600-1914|date=1 March 1995|publisher=Abrams|isbn=978-0-8109-3466-5}} * {{Cite book|author=Douglas Hyde Gallery|title=Irish women artists: from the eighteenth century to the present day|year=1987|publisher=National Gallery of Ireland|isbn=978-0-907660-22-4|url-access=registration|url=https://archive.org/details/irishwomenartist0000unse}} <!-- == Referencoj == Referencoj menciiĝu rekte ĉe la koncernaj ĉapitroj, ĉar ĉiu ĉapitro havas la ŝancon kreski ĝis ĝerma artikolo. --> == Vidu ankaŭ == * [[Listo de irlandaj esperantistoj]] * [[Esperanto-Asocio de Irlando]] {{Ĝermo|esperantisto}} [[Kategorio:Irlandaj esperantistoj]] [[Kategorio:Listoj de esperantistoj laŭ nacieco|Irlandaj]] [[Kategorio:Ĝermolisto de esperantistoj|Irlandaj]] 71bzif65bqdafhnpccap8qhb4jew64z 9493964 9493962 2026-10-15T13:53:14Z Roberto 609 /* James Douglas */ 9493964 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto | speco = ĝermo | bildo = <span style="vertical-align: middle; background:transparent">[[Dosiero:Flago-de-Irlando.svg|50ra]]<span style="margin-left:-42px;">[[Dosiero:Jubilea simbolo.svg|36ra]]</span></span> | css-stiloj = width: 80%; | teksto = ''Tiu ĉi paĝo listigas [[Vikipedio:ĝermo|ĝermajn informojn]] pri [[Listo de irlandaj esperantistoj|irlandaj esperantistoj]] de Respubliko de Irlando kaj Nord-Irlando. Movu mallongajn informojn pri irlandaj esperantistoj en tiun ĉi paĝon metante [[Vikipedio:alidirektilo|alidirektilo]]n.<br />Se vi volus partigi informon en apartan artikolon, aldonu informojn tiel ke '''minimume''' estu tri plenaj frazoj, prefere pli, nepre estu ĝustaj kategorioj, almenaŭ [[:kategorio:irlandaj esperantistoj]], kaj laŭeble ankaŭ uziĝu la ŝablonoj {{ŝ|Informkesto homo}} kaj {{ŝ|vivtempo}}. Post kreo de aparta artikolo forigu la informon de ĉi-tie.<br />Ekzistas pli plena '''[[listo de irlandaj esperantistoj]]''', en kiu listiĝu la nomoj de irlandaj esperantistoj aŭ menciataj ĉi-tie aŭ per propra biografia artikolo.'' <!-- Pri ĉi tiu paĝo, vidu la historian diskuton [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo_2006_9#Kvanto_kaj_kvalito]] --> }} {{KompaktaEnhavTabeloEo}} [[Dosiero:Ireland_(4440319873).jpg|eta|{{centre|la insulo [[Irlando]]}}]] '''Ĝermolisto de gravaj [[Irlando|irlandaj]] esperantistoj''' el la [[Respubliko de Irlando]] kaj [[Nord-Irlando]]. == A == === [[Jeremy Addis]] === '''Jeremy ADDIS''' estis angla esperantisto kiu vivis en Irlando.[https://www.poetryireland.ie/writers/articles/jeremy-addis-obituary] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210102075746/https://www.poetryireland.ie/writers/articles/jeremy-addis-obituary |date=2021-01-02 }} [https://www.irishtimes.com/culture/books/books-ireland-founder-jeremy-addis-on-its-first-40-years-1.2649640] <!--[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_10/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}--> {{referencoj}} == B == === [[C. P. Blackham]] === '''C. P. BLACKHAM''' estis unu el la plej fruaj esperantistoj en [[Irlando]]. Li esperantistiĝis en 1904 kaj ĉeestis la [[UK 1905|Unuan Kongreson]] (1905) en [[Boulogne-sur-Mer|Bulonjo-ĉe-Maro]]. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_2/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201081737/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_2/ |date=2020-12-01 }} {{referencoj}} === [[Frank Burns]] === '''Frank BURNS''' estis nord-irlanda esperantisto. Li vivis en [[Belfast]], kaj vizitis la [[Dublino|Dublina]] Esperanto-Klubo en 1952 kun la [[Belfasto|Belfasta]] Esperanto-Klubo.[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_7/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201093224/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_7/ |date=2020-12-01 }} {{referencoj}} === [[Pierce Essex O'Brien Butler]] === '''Pierce Essex O'Brien BUTLER''' (1858–1954) estis unu el la plej fruaj britaj kaj irlandaj esperantistoj.[https://thejoyoflanguages.blogspot.com/2011/12/who-was-first-british-esperantist.html?m=1] {{referencoj}} == C == === [[A. R. Campbell]] === '''A. R. Campbell''' estis esperantisto de la unua duono de la 20-a jarcento. Li vivis en [[Nord-Irlando]], kaj estis estrarano de la Universala Ligo.[https://web.archive.org/web/20241102001455/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_3/] === [[Dermot Clancy]] === '''Dermot Clancy''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun apenaŭ kolektiĝis informoj. [https://web.archive.org/web/20241005030210/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_10/] === Walter Crawhill === '''Walter Crawhill''' estis unu el la plej fruaj britaj kaj irlandaj esperantistoj. [https://thejoyoflanguages.blogspot.com/2011/12/who-was-first-british-esperantist.html?m=1]<!--por iam poste: https://web.archive.org/web/20241203113229/https://thejoyoflanguages.blogspot.com/2011/12/who-was-first-british-esperantist.html?m=1 --> {{referencoj}} == D == === [[Jean Darling]] === '''Jean Darling''' estas resp. estis irlanda [[bahaanino]] kaj esperantistino. [https://web.archive.org/web/20241005030210/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_10/] {{referencoj}} === [[John Dawson]] === '''John Dawson''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun tute ne kolektiĝis informoj. === [[Matthias Derham]] === '''Matthias DERHAM''' (1883-1959) estis irlanda esperantisto. Li estis en la ''Irish Volunteers'', kaj en prizono de Frongoch en [[Kimrujo]].[https://web.archive.org/web/20201209144329/http://indigo.ie/~skerries/history/rept0308.html] {{referencoj}} === [[Fred Douglas]] === '''William Fred DOUGLAS''' (naskiĝis 1994? - mortis 1920) estis esperantisto en Irlando. Dum la [[Unua Mondmilito]] 1914 – 1918 la Esperanto-movado dormetis, en Irlando kaj aliaj landoj. Fred Douglas, tiama Sekretario de la Dublina Grupo, klopodis por la revivigo de la movado en [[Dublino]] post la milito, kaj en 1925 ĝi estis reorganizita de [[Frank McCormack]] kaj [[R. J. P. Mortished]] kun la helpo de [[Hugh McNeill]] kaj s-ro [[H. Macaulay]]. Diras sia [[nekrologo]] en revuo Esperanto: {{citaĵo|— La Dublina Esperantistaro suferas grandan perdon per la morto de sia juna kaj agema sekretario, kiu okazis, post mallonga malsano, en lia 26 jaro, je la 8 oktobro. La mortinto estis la nevo de Sinjoro [[Sinton Douglas]], la konata irlanda Esperantisto. Li estis la sekretario de la Dublina Esperanto-Klubo, membro de la UEA, kaj ludis ĉefan rolon en la revivigo de Esperanto en Dublino depost la milito. La tre malforta Esperanto-movado en irlando multege suferas per lia morto; sed ĝi ne estas la sola bonfaranta movado, kiu funebras lin, ĉar por multaj Samcelantaj aferoj li ageme laboris. Al liaj gepatroj, gefiloj kaj geparencoj ni sendas nian plej profundan simpation.| T. A. M.|Esperanto n243 nov 1920}} === [[James Douglas]] === '''James DOUGLAS''' estis la plej antikva esperantisto en Irlando. Li vivis en Glenarm Castle, [[County Antrim]]. [https://thejoyoflanguages.blogspot.com/2011/12/who-was-first-british-esperantist.html?m=1] <!-- arkivigo supre, sub kapvorto W. Crawhill --> {{referencoj}} ===[[Sinton Douglas]]=== '''Sinton Douglas''' estis esperntisto en la komenco de 20-a jarcento. Li estis patro de [[Fred Douglas]].<ref>Esperanto n243 nov 1920</ref> == G == === [[M. H. Gaffney]] === Patro '''M. H. GAFFNEY''' (m. la 4-an de aprilo 1942) estis katolika pastro kaj irlanda esperantisto. Verkisto de ''The Stories of Padraic Pearse''. Li vivis en [[Sligo]].[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_4/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_6/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201081024/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_6/ |date=2020-12-01 }} {{referencoj}} == H == === [[M. Hazlett]] === '''S-rino M. HAZLETT''' estis esperantisto, kiu vivis en la urbo [[Coleraine]] de [[norda Irlando]]. === [[Bulmer Hobson]] === [[Dosiero:Bulmer_Hobson.jpg|eta|dekstra|Bulmer Hobson]] '''John Bulmer HOBSON''' (1883 – 1969) estis irlanda esperantisto, kaj membro de Irish Volunteers kaj Irish Republican Brotherhood (IRB)<ref name="dictionary">D.J. Hickey & J. E. Doherty, ''A New Dictionary of Irish History from 1800'', pp. 206-07, Gill & Macmillan, 2003; {{ISBN|0-7171-2521-1}}</ref> ([[:en:Bulmer_Hobson|artikolo en la angla]]) {{referencoj}} == I == === [[Aaron Irvine]] === '''Aaron IRVINE'''<!-- naskiĝdato ankoraŭ mankas--> estas brita esperantisto, kiu vivas en la urbo [[Carrickfergus]] de [[norda Irlando]].<!-- fonto: https://www.facebook.com/irvdel/about --> Ekde la 2000-aj jaroj li flegas la ampleksan retejon ''lingvo.org''. * [https://www.lingvo.org la retejo ''lingvo.org''] * [https://www.youtube.com/watch?v=qk__DpngFQk la 15-minuta animacia filmo ''Sintel'', kiun li dublis al Esperanto] == J == === [[Augustus Johnston]] === Doktoro '''Augustus Johnston''' estis irlanda esperantisto. Malfrue, li vivis en [[Ambleside]], [[Cumberland]], [[Anglujo]]. == K == === [[Ken Keable]] === '''Ken Keable''' estis irlanda komunisto kaj esperantisto.[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201084523/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/ |date=2020-12-01 }}[http://www.communist-party.org.uk/index.php?option=com_content&view=article&id=65:james-connolly-and-esperanto&catid=50:older] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180827013237/https://www.communist-party.org.uk/index.php?option=com_content&view=article&id=65:james-connolly-and-esperanto&catid=50:older |date=2018-08-27 }} {{referencoj}} == M == === [[Somhairle MacAoidh]] === '''Somhairle MacAoidh''' estas irlanda esperantisto. Li estas filo de [[Garbhan MacAoidh]] kaj [[Máire NicAoidh]].[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_11/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_12/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201084314/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_12/ |date=2020-12-01 }} {{referencoj}} === [[H. Macauley]] === S-o H. Macauley, ankaŭ skribita Macaulay, estis irlanda esperantisto. Dum la Unua Granda Milito 1914 – 1918 la Esperanto-movado dormetis, en Irlando kaj aliaj landoj. [[Fred Douglas]], tiama Sekretario de la Dublina Grupo, klopodis por la revivigo de la movado en [[Dublino]] post la milito, kaj en 1925 ĝi estis reorganizita de [[Frank McCormack]] kaj [[R. J. P. Mortished]] kun la helpo de [[Hugh McNeill]] kaj s-ro Macaulay. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_5/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201083851/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_5/ |date=2020-12-01 }} {{referencoj}} === [[H.J. MacDermot]] === '''H.J. MacDermot''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun tute ne kolektiĝis informoj. === [[Garbhan MacAoidh]] === Pri '''Garbhan MacAoidh''', [[angla]] nomo ''Garbhan McKay'', vidu tuj sube, en la linio pri la edzino Máire. === [[Máire NicAoidh]] === '''Máire NicAoidh''', [[angla]] nomo ''Máire McKay'', estas edzino de Garbhan MacAoidh; ambaŭ estis aktivaj esperantistoj en la dua duono de la 20-a jarcento.<ref>[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_10 artikolo "novkomenco en 1970"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210119051750/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_10/ |date=2021-01-19 }} ({{en}})</ref> {{referencoj}} === [[Peadar Macken]] === '''Peadar Macken''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun tute ne kolektiĝis informoj. === [[Lorcán Macmeanmnáin]] === '''Lorcán Macmeanmnáin''' estis aktiva esperantisto en la dua duono de la 20-a jarcento. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_11/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{referencoj}} === [[Hugh McNeill]] === '''Hugh McNEILL'''estis irlanda esperantisto. Dum la [[Unua Mondmilito]] 1914 – 1918 la Esperanto-movado dormetis, en Irlando kaj aliaj landoj. [[Fred Douglas]], tiama sekretario de la Dublina Grupo, klopodis por la revivigo de la movado en [[Dublino]] post la milito, kaj en 1925 ĝi estis reorganizita de [[Frank McCormack]] kaj [[R. J. P. Mortished]] kun la helpo de Hugh McNeill kaj s-ro [[H. Macauley]].[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_5/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201083851/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_5/ |date=2020-12-01 }} {{referencoj}} === [[William Mullan]] === '''William MULLAN''' estis Esperantisto kiu vivis en [[Belfast]], Nord-Irlando.[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_6/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} En aprilo 1936 oni elektis William Mullan, sekretario de la Esperanto-grupo de St. Paul, Belfasto, al la Nacia Estraro. {{referencoj}} === [[Sean Mullarney]] === '''Sean Mullarney''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun tute ne kolektiĝis informoj. === [[John Murray]] === '''John Murray''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun tute ne kolektiĝis informoj. == O == === [[D. Ó hEachaidh]] === S-ro '''D. Ó hEACHAIDH''' estis irlanda esperantisto. La kvinan de oktobro 1935 oni nomis d-ron D. Ó hEachaidh administranto de la [[gaela]] fako de ILKE.<ref>Kio estas ILKE? Cu eble nur temas pri tajperaro kaj celiĝas [[IKUE]]?</ref> {{referencoj}} === [[Filip Ó Fathaigh]] === '''Filip Ó Fathaigh''' aŭ '''Filipo Ó Fathaigh''' estas irlanda esperantisto, kiu vivas en [[Londono]], Anglujo. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_11/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[https://siobhansheehan.wordpress.com/2007/11/02/sekreta-deziro/#comment-12] {{referencoj}} === [[Risteárd Ó Glaisne]] === '''Risteárd Ó GLAISNE''' estas esperantisto kaj verkisto de la [[irlanda lingvo]]. [https://seamusdubhghaill.com/2020/11/06/death-of-risteard-o-glaisne-irish-language-writer-teacher/] {{referencoj}} === [[Daithí Ó hÉalaithe]] === '''Daithí Ó hÉALAITHE'''/'''David Healy''' estas irlanda Esperantisto kaj politikisto de Verda Partio en [[Fingal]]. Li estas de duonjaro [[urbestro]] de Fingal (2020)<ref name=":0">(eo) Robert Nielsen, [https://www.liberafolio.org/2020/11/30/esperantista-urbestro-volas-verdigi-la-municipon/ Esperantista urbestro volas verdigi la municipon], [[Libera Folio]], la 30-an de novembro 2020. </ref>, unu el la kvar municipoj kiuj konsistigas Dublinon<ref name=":0" />. La municipa konsilio havas 40 membrojn el 7 partioj (kaj kelkaj membroj ne apartenas al ajna partio)<ref name=":1">(en) ''[https://www.irishtimes.com/news/politics/fingal-county-council-results-greens-gain-three-seats-as-20-year-old-student-is-elected-1.3890429]''</ref> [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_12/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201084314/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_12/ |date=2020-12-01 }} {{referencoj}} === [[Thomas W. O' Leary]] === '''Thomas W. O' Leary''' (1868-1950) estis irlanda Esperantisto. Malfrue, li vivis en Anglujo en [[Liverpool]] kaj [[Manĉestro]]. === [[Breandán Ó Mearáin]] === '''Breandán Ó Mearáin''' estas nord-irlanda esperantisto. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_11/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201093816/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_11/ |date=2020-12-01 }} [http://esperanto-ondo.ru/Ondo/100-lode.htm#100-01] {{referencoj}} === [[Pat O'Reilly]]/[[P J O'Reilly]] === '''Pat J. O'Reilly''', do ''Patrick O'Reilly'', estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun apenaŭ kolektiĝis informoj. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_7/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_10/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{referencoj}} == P == === [[Stanley Lane-Poole]] === [[Dosiero:Jijel, 1664.jpg|eta|dekstra|[[Jijel]] en 1664 de [[Stanley Lane-Poole]]]] Prof-o '''Stanley Edward Lane-Poole''' (1854–1931) estis angla orientalisto, arkeologo kaj esperantisto kiu vivis en [[Dublino]]. [[:en:Stanley Lane-Poole|artikolo en la angla]] == R == === [[J. M. Rae]] === '''J. M. Rae''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun apenaŭ kolektiĝis informoj. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_5/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201083851/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_5/ |date=2020-12-01 }} === [[Frank Riley]] === '''Frank Riley''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun apenaŭ kolektiĝis informoj. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_7/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201093224/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_7/ |date=2020-12-01 }} == S == [[Dosiero:Trevor_Sargent_2006.jpg|dekstra|eta|160ra|{{centre|Trevor Sargent}}]] === [[Trevor Sargent]] === '''Trevor SARGENT''' [Sarĝunt] (1960 -) estas irlanda Esperantisto kaj politikisto de [[Verda Partio (Irlando)|Verda Partio]] (TD de Dublin North). Li parolas Esperanton kaj [[irlanda lingvo|la irlandan]]. === [[E. A. A. Stonely]] === Dr-o '''E. A. A. Stonely''' estis nord-irlanda esperantisto. Li estis vicprezidanto de la [[Belfast]]a Esperanto-Grupo, kiun li fondis post la [[dua mondmilito]]. Li esperantistiĝis en 1938, instruis kursojn kaj multe propagandis. == W == === [[M. J. Waldron]] === '''M.J. WALDRON''' estis irlanda Esperantisto, kiu vivis en [[Ballyhaunis]]/Béal Átha hAmhnais en la [[graflando Mayo]]. Li skribis en la ''Connaught Telegraph''[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_5/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} === [[Robert Boyd White]] === '''Robert Boyd White''' SCH TCD estis irlanda esperantisto. Kun la helpo de [[Edmund Edward Fournier d'Albe]] li tradukis en Esperanton ''Eachtra Laoghaire Mhic Criomhtain go Maigh Meall'' (La Vizito de Laoghaire, filo de Criomhtain, al la Kampo de l' Ĝojo), antikvan irlandan rakonton el La [[Libro de Lismore]]. M. H. Gill & Son Ltd., [[Dublino]], publikigis ĝin ĉirkaŭ 1907. === [[George Robert Wynne]] === Pastro '''George Robert Wynne''' (naskiĝis 1838– mortis majon 1912 en [[Glendalough]] ) estis unu el la pioniroj de Esperanto en Irlando kaj propagandisto. Li estis pastro de la paroĥo de Sankta Mikaelo en [[Limerick]]. Li estis la patro de [[Gladys Wynne]][https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_2/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201081737/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_2/ |date=2020-12-01 }} [[:en:Robert Wynne (Archdeacon of Aghadoe)|artikolo en la angla]] === [[Gladys Wynne]] === '''Gladys WYNNE''' (n. la 27-an de junio 1876 – m. la 24-an de marto 1968) estis irlanda esperantisto kaj pejzaĝisto. Ŝi vivis en [[Glendalough]]. ([[:en:Gladys Wynne|artikolo en la angla]]) ==== Bibliografio ==== * {{Cite book|author1=[[Anne Crookshank]]|author2=Knight of Glin|title=Irish watercolors and drawings: works on paper c. 1600-1914|date=1 March 1995|publisher=Abrams|isbn=978-0-8109-3466-5}} * {{Cite book|author=Douglas Hyde Gallery|title=Irish women artists: from the eighteenth century to the present day|year=1987|publisher=National Gallery of Ireland|isbn=978-0-907660-22-4|url-access=registration|url=https://archive.org/details/irishwomenartist0000unse}} <!-- == Referencoj == Referencoj menciiĝu rekte ĉe la koncernaj ĉapitroj, ĉar ĉiu ĉapitro havas la ŝancon kreski ĝis ĝerma artikolo. --> == Vidu ankaŭ == * [[Listo de irlandaj esperantistoj]] * [[Esperanto-Asocio de Irlando]] {{Ĝermo|esperantisto}} [[Kategorio:Irlandaj esperantistoj]] [[Kategorio:Listoj de esperantistoj laŭ nacieco|Irlandaj]] [[Kategorio:Ĝermolisto de esperantistoj|Irlandaj]] sj59xxu6ns3efyt9yidnh75erccpgoo 9493965 9493964 2026-10-15T13:53:36Z Roberto 609 /* Sinton Douglas */ 9493965 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto | speco = ĝermo | bildo = <span style="vertical-align: middle; background:transparent">[[Dosiero:Flago-de-Irlando.svg|50ra]]<span style="margin-left:-42px;">[[Dosiero:Jubilea simbolo.svg|36ra]]</span></span> | css-stiloj = width: 80%; | teksto = ''Tiu ĉi paĝo listigas [[Vikipedio:ĝermo|ĝermajn informojn]] pri [[Listo de irlandaj esperantistoj|irlandaj esperantistoj]] de Respubliko de Irlando kaj Nord-Irlando. Movu mallongajn informojn pri irlandaj esperantistoj en tiun ĉi paĝon metante [[Vikipedio:alidirektilo|alidirektilo]]n.<br />Se vi volus partigi informon en apartan artikolon, aldonu informojn tiel ke '''minimume''' estu tri plenaj frazoj, prefere pli, nepre estu ĝustaj kategorioj, almenaŭ [[:kategorio:irlandaj esperantistoj]], kaj laŭeble ankaŭ uziĝu la ŝablonoj {{ŝ|Informkesto homo}} kaj {{ŝ|vivtempo}}. Post kreo de aparta artikolo forigu la informon de ĉi-tie.<br />Ekzistas pli plena '''[[listo de irlandaj esperantistoj]]''', en kiu listiĝu la nomoj de irlandaj esperantistoj aŭ menciataj ĉi-tie aŭ per propra biografia artikolo.'' <!-- Pri ĉi tiu paĝo, vidu la historian diskuton [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo_2006_9#Kvanto_kaj_kvalito]] --> }} {{KompaktaEnhavTabeloEo}} [[Dosiero:Ireland_(4440319873).jpg|eta|{{centre|la insulo [[Irlando]]}}]] '''Ĝermolisto de gravaj [[Irlando|irlandaj]] esperantistoj''' el la [[Respubliko de Irlando]] kaj [[Nord-Irlando]]. == A == === [[Jeremy Addis]] === '''Jeremy ADDIS''' estis angla esperantisto kiu vivis en Irlando.[https://www.poetryireland.ie/writers/articles/jeremy-addis-obituary] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210102075746/https://www.poetryireland.ie/writers/articles/jeremy-addis-obituary |date=2021-01-02 }} [https://www.irishtimes.com/culture/books/books-ireland-founder-jeremy-addis-on-its-first-40-years-1.2649640] <!--[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_10/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}--> {{referencoj}} == B == === [[C. P. Blackham]] === '''C. P. BLACKHAM''' estis unu el la plej fruaj esperantistoj en [[Irlando]]. Li esperantistiĝis en 1904 kaj ĉeestis la [[UK 1905|Unuan Kongreson]] (1905) en [[Boulogne-sur-Mer|Bulonjo-ĉe-Maro]]. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_2/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201081737/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_2/ |date=2020-12-01 }} {{referencoj}} === [[Frank Burns]] === '''Frank BURNS''' estis nord-irlanda esperantisto. Li vivis en [[Belfast]], kaj vizitis la [[Dublino|Dublina]] Esperanto-Klubo en 1952 kun la [[Belfasto|Belfasta]] Esperanto-Klubo.[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_7/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201093224/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_7/ |date=2020-12-01 }} {{referencoj}} === [[Pierce Essex O'Brien Butler]] === '''Pierce Essex O'Brien BUTLER''' (1858–1954) estis unu el la plej fruaj britaj kaj irlandaj esperantistoj.[https://thejoyoflanguages.blogspot.com/2011/12/who-was-first-british-esperantist.html?m=1] {{referencoj}} == C == === [[A. R. Campbell]] === '''A. R. Campbell''' estis esperantisto de la unua duono de la 20-a jarcento. Li vivis en [[Nord-Irlando]], kaj estis estrarano de la Universala Ligo.[https://web.archive.org/web/20241102001455/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_3/] === [[Dermot Clancy]] === '''Dermot Clancy''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun apenaŭ kolektiĝis informoj. [https://web.archive.org/web/20241005030210/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_10/] === Walter Crawhill === '''Walter Crawhill''' estis unu el la plej fruaj britaj kaj irlandaj esperantistoj. [https://thejoyoflanguages.blogspot.com/2011/12/who-was-first-british-esperantist.html?m=1]<!--por iam poste: https://web.archive.org/web/20241203113229/https://thejoyoflanguages.blogspot.com/2011/12/who-was-first-british-esperantist.html?m=1 --> {{referencoj}} == D == === [[Jean Darling]] === '''Jean Darling''' estas resp. estis irlanda [[bahaanino]] kaj esperantistino. [https://web.archive.org/web/20241005030210/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_10/] {{referencoj}} === [[John Dawson]] === '''John Dawson''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun tute ne kolektiĝis informoj. === [[Matthias Derham]] === '''Matthias DERHAM''' (1883-1959) estis irlanda esperantisto. Li estis en la ''Irish Volunteers'', kaj en prizono de Frongoch en [[Kimrujo]].[https://web.archive.org/web/20201209144329/http://indigo.ie/~skerries/history/rept0308.html] {{referencoj}} === [[Fred Douglas]] === '''William Fred DOUGLAS''' (naskiĝis 1994? - mortis 1920) estis esperantisto en Irlando. Dum la [[Unua Mondmilito]] 1914 – 1918 la Esperanto-movado dormetis, en Irlando kaj aliaj landoj. Fred Douglas, tiama Sekretario de la Dublina Grupo, klopodis por la revivigo de la movado en [[Dublino]] post la milito, kaj en 1925 ĝi estis reorganizita de [[Frank McCormack]] kaj [[R. J. P. Mortished]] kun la helpo de [[Hugh McNeill]] kaj s-ro [[H. Macaulay]]. Diras sia [[nekrologo]] en revuo Esperanto: {{citaĵo|— La Dublina Esperantistaro suferas grandan perdon per la morto de sia juna kaj agema sekretario, kiu okazis, post mallonga malsano, en lia 26 jaro, je la 8 oktobro. La mortinto estis la nevo de Sinjoro [[Sinton Douglas]], la konata irlanda Esperantisto. Li estis la sekretario de la Dublina Esperanto-Klubo, membro de la UEA, kaj ludis ĉefan rolon en la revivigo de Esperanto en Dublino depost la milito. La tre malforta Esperanto-movado en irlando multege suferas per lia morto; sed ĝi ne estas la sola bonfaranta movado, kiu funebras lin, ĉar por multaj Samcelantaj aferoj li ageme laboris. Al liaj gepatroj, gefiloj kaj geparencoj ni sendas nian plej profundan simpation.| T. A. M.|Esperanto n243 nov 1920}} === [[James Douglas]] === '''James DOUGLAS''' estis la plej antikva esperantisto en Irlando. Li vivis en Glenarm Castle, [[County Antrim]]. [https://thejoyoflanguages.blogspot.com/2011/12/who-was-first-british-esperantist.html?m=1] <!-- arkivigo supre, sub kapvorto W. Crawhill --> {{referencoj}} ===[[Sinton Douglas]]=== '''Sinton Douglas''' estis esperantisto en la komenco de 20-a jarcento. Li estis patro de [[Fred Douglas]].<ref>Esperanto n243 nov 1920</ref> == G == === [[M. H. Gaffney]] === Patro '''M. H. GAFFNEY''' (m. la 4-an de aprilo 1942) estis katolika pastro kaj irlanda esperantisto. Verkisto de ''The Stories of Padraic Pearse''. Li vivis en [[Sligo]].[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_4/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_6/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201081024/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_6/ |date=2020-12-01 }} {{referencoj}} == H == === [[M. Hazlett]] === '''S-rino M. HAZLETT''' estis esperantisto, kiu vivis en la urbo [[Coleraine]] de [[norda Irlando]]. === [[Bulmer Hobson]] === [[Dosiero:Bulmer_Hobson.jpg|eta|dekstra|Bulmer Hobson]] '''John Bulmer HOBSON''' (1883 – 1969) estis irlanda esperantisto, kaj membro de Irish Volunteers kaj Irish Republican Brotherhood (IRB)<ref name="dictionary">D.J. Hickey & J. E. Doherty, ''A New Dictionary of Irish History from 1800'', pp. 206-07, Gill & Macmillan, 2003; {{ISBN|0-7171-2521-1}}</ref> ([[:en:Bulmer_Hobson|artikolo en la angla]]) {{referencoj}} == I == === [[Aaron Irvine]] === '''Aaron IRVINE'''<!-- naskiĝdato ankoraŭ mankas--> estas brita esperantisto, kiu vivas en la urbo [[Carrickfergus]] de [[norda Irlando]].<!-- fonto: https://www.facebook.com/irvdel/about --> Ekde la 2000-aj jaroj li flegas la ampleksan retejon ''lingvo.org''. * [https://www.lingvo.org la retejo ''lingvo.org''] * [https://www.youtube.com/watch?v=qk__DpngFQk la 15-minuta animacia filmo ''Sintel'', kiun li dublis al Esperanto] == J == === [[Augustus Johnston]] === Doktoro '''Augustus Johnston''' estis irlanda esperantisto. Malfrue, li vivis en [[Ambleside]], [[Cumberland]], [[Anglujo]]. == K == === [[Ken Keable]] === '''Ken Keable''' estis irlanda komunisto kaj esperantisto.[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201084523/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/ |date=2020-12-01 }}[http://www.communist-party.org.uk/index.php?option=com_content&view=article&id=65:james-connolly-and-esperanto&catid=50:older] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180827013237/https://www.communist-party.org.uk/index.php?option=com_content&view=article&id=65:james-connolly-and-esperanto&catid=50:older |date=2018-08-27 }} {{referencoj}} == M == === [[Somhairle MacAoidh]] === '''Somhairle MacAoidh''' estas irlanda esperantisto. Li estas filo de [[Garbhan MacAoidh]] kaj [[Máire NicAoidh]].[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_11/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_12/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201084314/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_12/ |date=2020-12-01 }} {{referencoj}} === [[H. Macauley]] === S-o H. Macauley, ankaŭ skribita Macaulay, estis irlanda esperantisto. Dum la Unua Granda Milito 1914 – 1918 la Esperanto-movado dormetis, en Irlando kaj aliaj landoj. [[Fred Douglas]], tiama Sekretario de la Dublina Grupo, klopodis por la revivigo de la movado en [[Dublino]] post la milito, kaj en 1925 ĝi estis reorganizita de [[Frank McCormack]] kaj [[R. J. P. Mortished]] kun la helpo de [[Hugh McNeill]] kaj s-ro Macaulay. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_5/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201083851/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_5/ |date=2020-12-01 }} {{referencoj}} === [[H.J. MacDermot]] === '''H.J. MacDermot''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun tute ne kolektiĝis informoj. === [[Garbhan MacAoidh]] === Pri '''Garbhan MacAoidh''', [[angla]] nomo ''Garbhan McKay'', vidu tuj sube, en la linio pri la edzino Máire. === [[Máire NicAoidh]] === '''Máire NicAoidh''', [[angla]] nomo ''Máire McKay'', estas edzino de Garbhan MacAoidh; ambaŭ estis aktivaj esperantistoj en la dua duono de la 20-a jarcento.<ref>[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_10 artikolo "novkomenco en 1970"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210119051750/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_10/ |date=2021-01-19 }} ({{en}})</ref> {{referencoj}} === [[Peadar Macken]] === '''Peadar Macken''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun tute ne kolektiĝis informoj. === [[Lorcán Macmeanmnáin]] === '''Lorcán Macmeanmnáin''' estis aktiva esperantisto en la dua duono de la 20-a jarcento. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_11/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{referencoj}} === [[Hugh McNeill]] === '''Hugh McNEILL'''estis irlanda esperantisto. Dum la [[Unua Mondmilito]] 1914 – 1918 la Esperanto-movado dormetis, en Irlando kaj aliaj landoj. [[Fred Douglas]], tiama sekretario de la Dublina Grupo, klopodis por la revivigo de la movado en [[Dublino]] post la milito, kaj en 1925 ĝi estis reorganizita de [[Frank McCormack]] kaj [[R. J. P. Mortished]] kun la helpo de Hugh McNeill kaj s-ro [[H. Macauley]].[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_5/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201083851/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_5/ |date=2020-12-01 }} {{referencoj}} === [[William Mullan]] === '''William MULLAN''' estis Esperantisto kiu vivis en [[Belfast]], Nord-Irlando.[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_6/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} En aprilo 1936 oni elektis William Mullan, sekretario de la Esperanto-grupo de St. Paul, Belfasto, al la Nacia Estraro. {{referencoj}} === [[Sean Mullarney]] === '''Sean Mullarney''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun tute ne kolektiĝis informoj. === [[John Murray]] === '''John Murray''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun tute ne kolektiĝis informoj. == O == === [[D. Ó hEachaidh]] === S-ro '''D. Ó hEACHAIDH''' estis irlanda esperantisto. La kvinan de oktobro 1935 oni nomis d-ron D. Ó hEachaidh administranto de la [[gaela]] fako de ILKE.<ref>Kio estas ILKE? Cu eble nur temas pri tajperaro kaj celiĝas [[IKUE]]?</ref> {{referencoj}} === [[Filip Ó Fathaigh]] === '''Filip Ó Fathaigh''' aŭ '''Filipo Ó Fathaigh''' estas irlanda esperantisto, kiu vivas en [[Londono]], Anglujo. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_11/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[https://siobhansheehan.wordpress.com/2007/11/02/sekreta-deziro/#comment-12] {{referencoj}} === [[Risteárd Ó Glaisne]] === '''Risteárd Ó GLAISNE''' estas esperantisto kaj verkisto de la [[irlanda lingvo]]. [https://seamusdubhghaill.com/2020/11/06/death-of-risteard-o-glaisne-irish-language-writer-teacher/] {{referencoj}} === [[Daithí Ó hÉalaithe]] === '''Daithí Ó hÉALAITHE'''/'''David Healy''' estas irlanda Esperantisto kaj politikisto de Verda Partio en [[Fingal]]. Li estas de duonjaro [[urbestro]] de Fingal (2020)<ref name=":0">(eo) Robert Nielsen, [https://www.liberafolio.org/2020/11/30/esperantista-urbestro-volas-verdigi-la-municipon/ Esperantista urbestro volas verdigi la municipon], [[Libera Folio]], la 30-an de novembro 2020. </ref>, unu el la kvar municipoj kiuj konsistigas Dublinon<ref name=":0" />. La municipa konsilio havas 40 membrojn el 7 partioj (kaj kelkaj membroj ne apartenas al ajna partio)<ref name=":1">(en) ''[https://www.irishtimes.com/news/politics/fingal-county-council-results-greens-gain-three-seats-as-20-year-old-student-is-elected-1.3890429]''</ref> [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_12/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201084314/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_12/ |date=2020-12-01 }} {{referencoj}} === [[Thomas W. O' Leary]] === '''Thomas W. O' Leary''' (1868-1950) estis irlanda Esperantisto. Malfrue, li vivis en Anglujo en [[Liverpool]] kaj [[Manĉestro]]. === [[Breandán Ó Mearáin]] === '''Breandán Ó Mearáin''' estas nord-irlanda esperantisto. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_11/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201093816/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_11/ |date=2020-12-01 }} [http://esperanto-ondo.ru/Ondo/100-lode.htm#100-01] {{referencoj}} === [[Pat O'Reilly]]/[[P J O'Reilly]] === '''Pat J. O'Reilly''', do ''Patrick O'Reilly'', estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun apenaŭ kolektiĝis informoj. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_7/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_10/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{referencoj}} == P == === [[Stanley Lane-Poole]] === [[Dosiero:Jijel, 1664.jpg|eta|dekstra|[[Jijel]] en 1664 de [[Stanley Lane-Poole]]]] Prof-o '''Stanley Edward Lane-Poole''' (1854–1931) estis angla orientalisto, arkeologo kaj esperantisto kiu vivis en [[Dublino]]. [[:en:Stanley Lane-Poole|artikolo en la angla]] == R == === [[J. M. Rae]] === '''J. M. Rae''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun apenaŭ kolektiĝis informoj. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_5/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201083851/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_5/ |date=2020-12-01 }} === [[Frank Riley]] === '''Frank Riley''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun apenaŭ kolektiĝis informoj. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_7/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201093224/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_7/ |date=2020-12-01 }} == S == [[Dosiero:Trevor_Sargent_2006.jpg|dekstra|eta|160ra|{{centre|Trevor Sargent}}]] === [[Trevor Sargent]] === '''Trevor SARGENT''' [Sarĝunt] (1960 -) estas irlanda Esperantisto kaj politikisto de [[Verda Partio (Irlando)|Verda Partio]] (TD de Dublin North). Li parolas Esperanton kaj [[irlanda lingvo|la irlandan]]. === [[E. A. A. Stonely]] === Dr-o '''E. A. A. Stonely''' estis nord-irlanda esperantisto. Li estis vicprezidanto de la [[Belfast]]a Esperanto-Grupo, kiun li fondis post la [[dua mondmilito]]. Li esperantistiĝis en 1938, instruis kursojn kaj multe propagandis. == W == === [[M. J. Waldron]] === '''M.J. WALDRON''' estis irlanda Esperantisto, kiu vivis en [[Ballyhaunis]]/Béal Átha hAmhnais en la [[graflando Mayo]]. Li skribis en la ''Connaught Telegraph''[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_5/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} === [[Robert Boyd White]] === '''Robert Boyd White''' SCH TCD estis irlanda esperantisto. Kun la helpo de [[Edmund Edward Fournier d'Albe]] li tradukis en Esperanton ''Eachtra Laoghaire Mhic Criomhtain go Maigh Meall'' (La Vizito de Laoghaire, filo de Criomhtain, al la Kampo de l' Ĝojo), antikvan irlandan rakonton el La [[Libro de Lismore]]. M. H. Gill & Son Ltd., [[Dublino]], publikigis ĝin ĉirkaŭ 1907. === [[George Robert Wynne]] === Pastro '''George Robert Wynne''' (naskiĝis 1838– mortis majon 1912 en [[Glendalough]] ) estis unu el la pioniroj de Esperanto en Irlando kaj propagandisto. Li estis pastro de la paroĥo de Sankta Mikaelo en [[Limerick]]. Li estis la patro de [[Gladys Wynne]][https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_2/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201081737/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_2/ |date=2020-12-01 }} [[:en:Robert Wynne (Archdeacon of Aghadoe)|artikolo en la angla]] === [[Gladys Wynne]] === '''Gladys WYNNE''' (n. la 27-an de junio 1876 – m. la 24-an de marto 1968) estis irlanda esperantisto kaj pejzaĝisto. Ŝi vivis en [[Glendalough]]. ([[:en:Gladys Wynne|artikolo en la angla]]) ==== Bibliografio ==== * {{Cite book|author1=[[Anne Crookshank]]|author2=Knight of Glin|title=Irish watercolors and drawings: works on paper c. 1600-1914|date=1 March 1995|publisher=Abrams|isbn=978-0-8109-3466-5}} * {{Cite book|author=Douglas Hyde Gallery|title=Irish women artists: from the eighteenth century to the present day|year=1987|publisher=National Gallery of Ireland|isbn=978-0-907660-22-4|url-access=registration|url=https://archive.org/details/irishwomenartist0000unse}} <!-- == Referencoj == Referencoj menciiĝu rekte ĉe la koncernaj ĉapitroj, ĉar ĉiu ĉapitro havas la ŝancon kreski ĝis ĝerma artikolo. --> == Vidu ankaŭ == * [[Listo de irlandaj esperantistoj]] * [[Esperanto-Asocio de Irlando]] {{Ĝermo|esperantisto}} [[Kategorio:Irlandaj esperantistoj]] [[Kategorio:Listoj de esperantistoj laŭ nacieco|Irlandaj]] [[Kategorio:Ĝermolisto de esperantistoj|Irlandaj]] pg7fhxestiz75e1xa1z9nrpqkq8uznb 9493966 9493965 2026-10-15T13:53:57Z Roberto 609 /* Sinton Douglas */ 9493966 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto | speco = ĝermo | bildo = <span style="vertical-align: middle; background:transparent">[[Dosiero:Flago-de-Irlando.svg|50ra]]<span style="margin-left:-42px;">[[Dosiero:Jubilea simbolo.svg|36ra]]</span></span> | css-stiloj = width: 80%; | teksto = ''Tiu ĉi paĝo listigas [[Vikipedio:ĝermo|ĝermajn informojn]] pri [[Listo de irlandaj esperantistoj|irlandaj esperantistoj]] de Respubliko de Irlando kaj Nord-Irlando. Movu mallongajn informojn pri irlandaj esperantistoj en tiun ĉi paĝon metante [[Vikipedio:alidirektilo|alidirektilo]]n.<br />Se vi volus partigi informon en apartan artikolon, aldonu informojn tiel ke '''minimume''' estu tri plenaj frazoj, prefere pli, nepre estu ĝustaj kategorioj, almenaŭ [[:kategorio:irlandaj esperantistoj]], kaj laŭeble ankaŭ uziĝu la ŝablonoj {{ŝ|Informkesto homo}} kaj {{ŝ|vivtempo}}. Post kreo de aparta artikolo forigu la informon de ĉi-tie.<br />Ekzistas pli plena '''[[listo de irlandaj esperantistoj]]''', en kiu listiĝu la nomoj de irlandaj esperantistoj aŭ menciataj ĉi-tie aŭ per propra biografia artikolo.'' <!-- Pri ĉi tiu paĝo, vidu la historian diskuton [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo_2006_9#Kvanto_kaj_kvalito]] --> }} {{KompaktaEnhavTabeloEo}} [[Dosiero:Ireland_(4440319873).jpg|eta|{{centre|la insulo [[Irlando]]}}]] '''Ĝermolisto de gravaj [[Irlando|irlandaj]] esperantistoj''' el la [[Respubliko de Irlando]] kaj [[Nord-Irlando]]. == A == === [[Jeremy Addis]] === '''Jeremy ADDIS''' estis angla esperantisto kiu vivis en Irlando.[https://www.poetryireland.ie/writers/articles/jeremy-addis-obituary] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210102075746/https://www.poetryireland.ie/writers/articles/jeremy-addis-obituary |date=2021-01-02 }} [https://www.irishtimes.com/culture/books/books-ireland-founder-jeremy-addis-on-its-first-40-years-1.2649640] <!--[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_10/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}--> {{referencoj}} == B == === [[C. P. Blackham]] === '''C. P. BLACKHAM''' estis unu el la plej fruaj esperantistoj en [[Irlando]]. Li esperantistiĝis en 1904 kaj ĉeestis la [[UK 1905|Unuan Kongreson]] (1905) en [[Boulogne-sur-Mer|Bulonjo-ĉe-Maro]]. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_2/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201081737/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_2/ |date=2020-12-01 }} {{referencoj}} === [[Frank Burns]] === '''Frank BURNS''' estis nord-irlanda esperantisto. Li vivis en [[Belfast]], kaj vizitis la [[Dublino|Dublina]] Esperanto-Klubo en 1952 kun la [[Belfasto|Belfasta]] Esperanto-Klubo.[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_7/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201093224/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_7/ |date=2020-12-01 }} {{referencoj}} === [[Pierce Essex O'Brien Butler]] === '''Pierce Essex O'Brien BUTLER''' (1858–1954) estis unu el la plej fruaj britaj kaj irlandaj esperantistoj.[https://thejoyoflanguages.blogspot.com/2011/12/who-was-first-british-esperantist.html?m=1] {{referencoj}} == C == === [[A. R. Campbell]] === '''A. R. Campbell''' estis esperantisto de la unua duono de la 20-a jarcento. Li vivis en [[Nord-Irlando]], kaj estis estrarano de la Universala Ligo.[https://web.archive.org/web/20241102001455/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_3/] === [[Dermot Clancy]] === '''Dermot Clancy''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun apenaŭ kolektiĝis informoj. [https://web.archive.org/web/20241005030210/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_10/] === Walter Crawhill === '''Walter Crawhill''' estis unu el la plej fruaj britaj kaj irlandaj esperantistoj. [https://thejoyoflanguages.blogspot.com/2011/12/who-was-first-british-esperantist.html?m=1]<!--por iam poste: https://web.archive.org/web/20241203113229/https://thejoyoflanguages.blogspot.com/2011/12/who-was-first-british-esperantist.html?m=1 --> {{referencoj}} == D == === [[Jean Darling]] === '''Jean Darling''' estas resp. estis irlanda [[bahaanino]] kaj esperantistino. [https://web.archive.org/web/20241005030210/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_10/] {{referencoj}} === [[John Dawson]] === '''John Dawson''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun tute ne kolektiĝis informoj. === [[Matthias Derham]] === '''Matthias DERHAM''' (1883-1959) estis irlanda esperantisto. Li estis en la ''Irish Volunteers'', kaj en prizono de Frongoch en [[Kimrujo]].[https://web.archive.org/web/20201209144329/http://indigo.ie/~skerries/history/rept0308.html] {{referencoj}} === [[Fred Douglas]] === '''William Fred DOUGLAS''' (naskiĝis 1994? - mortis 1920) estis esperantisto en Irlando. Dum la [[Unua Mondmilito]] 1914 – 1918 la Esperanto-movado dormetis, en Irlando kaj aliaj landoj. Fred Douglas, tiama Sekretario de la Dublina Grupo, klopodis por la revivigo de la movado en [[Dublino]] post la milito, kaj en 1925 ĝi estis reorganizita de [[Frank McCormack]] kaj [[R. J. P. Mortished]] kun la helpo de [[Hugh McNeill]] kaj s-ro [[H. Macaulay]]. Diras sia [[nekrologo]] en revuo Esperanto: {{citaĵo|— La Dublina Esperantistaro suferas grandan perdon per la morto de sia juna kaj agema sekretario, kiu okazis, post mallonga malsano, en lia 26 jaro, je la 8 oktobro. La mortinto estis la nevo de Sinjoro [[Sinton Douglas]], la konata irlanda Esperantisto. Li estis la sekretario de la Dublina Esperanto-Klubo, membro de la UEA, kaj ludis ĉefan rolon en la revivigo de Esperanto en Dublino depost la milito. La tre malforta Esperanto-movado en irlando multege suferas per lia morto; sed ĝi ne estas la sola bonfaranta movado, kiu funebras lin, ĉar por multaj Samcelantaj aferoj li ageme laboris. Al liaj gepatroj, gefiloj kaj geparencoj ni sendas nian plej profundan simpation.| T. A. M.|Esperanto n243 nov 1920}} === [[James Douglas]] === '''James DOUGLAS''' estis la plej antikva esperantisto en Irlando. Li vivis en Glenarm Castle, [[County Antrim]]. [https://thejoyoflanguages.blogspot.com/2011/12/who-was-first-british-esperantist.html?m=1] <!-- arkivigo supre, sub kapvorto W. Crawhill --> {{referencoj}} ===[[Sinton Douglas]]=== '''Sinton Douglas''' estis esperantisto en la komenco de 20-a jarcento. Li estis onklo de [[Fred Douglas]].<ref>Esperanto n243 nov 1920</ref> == G == === [[M. H. Gaffney]] === Patro '''M. H. GAFFNEY''' (m. la 4-an de aprilo 1942) estis katolika pastro kaj irlanda esperantisto. Verkisto de ''The Stories of Padraic Pearse''. Li vivis en [[Sligo]].[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_4/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_6/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201081024/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_6/ |date=2020-12-01 }} {{referencoj}} == H == === [[M. Hazlett]] === '''S-rino M. HAZLETT''' estis esperantisto, kiu vivis en la urbo [[Coleraine]] de [[norda Irlando]]. === [[Bulmer Hobson]] === [[Dosiero:Bulmer_Hobson.jpg|eta|dekstra|Bulmer Hobson]] '''John Bulmer HOBSON''' (1883 – 1969) estis irlanda esperantisto, kaj membro de Irish Volunteers kaj Irish Republican Brotherhood (IRB)<ref name="dictionary">D.J. Hickey & J. E. Doherty, ''A New Dictionary of Irish History from 1800'', pp. 206-07, Gill & Macmillan, 2003; {{ISBN|0-7171-2521-1}}</ref> ([[:en:Bulmer_Hobson|artikolo en la angla]]) {{referencoj}} == I == === [[Aaron Irvine]] === '''Aaron IRVINE'''<!-- naskiĝdato ankoraŭ mankas--> estas brita esperantisto, kiu vivas en la urbo [[Carrickfergus]] de [[norda Irlando]].<!-- fonto: https://www.facebook.com/irvdel/about --> Ekde la 2000-aj jaroj li flegas la ampleksan retejon ''lingvo.org''. * [https://www.lingvo.org la retejo ''lingvo.org''] * [https://www.youtube.com/watch?v=qk__DpngFQk la 15-minuta animacia filmo ''Sintel'', kiun li dublis al Esperanto] == J == === [[Augustus Johnston]] === Doktoro '''Augustus Johnston''' estis irlanda esperantisto. Malfrue, li vivis en [[Ambleside]], [[Cumberland]], [[Anglujo]]. == K == === [[Ken Keable]] === '''Ken Keable''' estis irlanda komunisto kaj esperantisto.[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201084523/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/ |date=2020-12-01 }}[http://www.communist-party.org.uk/index.php?option=com_content&view=article&id=65:james-connolly-and-esperanto&catid=50:older] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180827013237/https://www.communist-party.org.uk/index.php?option=com_content&view=article&id=65:james-connolly-and-esperanto&catid=50:older |date=2018-08-27 }} {{referencoj}} == M == === [[Somhairle MacAoidh]] === '''Somhairle MacAoidh''' estas irlanda esperantisto. Li estas filo de [[Garbhan MacAoidh]] kaj [[Máire NicAoidh]].[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_11/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_12/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201084314/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_12/ |date=2020-12-01 }} {{referencoj}} === [[H. Macauley]] === S-o H. Macauley, ankaŭ skribita Macaulay, estis irlanda esperantisto. Dum la Unua Granda Milito 1914 – 1918 la Esperanto-movado dormetis, en Irlando kaj aliaj landoj. [[Fred Douglas]], tiama Sekretario de la Dublina Grupo, klopodis por la revivigo de la movado en [[Dublino]] post la milito, kaj en 1925 ĝi estis reorganizita de [[Frank McCormack]] kaj [[R. J. P. Mortished]] kun la helpo de [[Hugh McNeill]] kaj s-ro Macaulay. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_5/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201083851/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_5/ |date=2020-12-01 }} {{referencoj}} === [[H.J. MacDermot]] === '''H.J. MacDermot''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun tute ne kolektiĝis informoj. === [[Garbhan MacAoidh]] === Pri '''Garbhan MacAoidh''', [[angla]] nomo ''Garbhan McKay'', vidu tuj sube, en la linio pri la edzino Máire. === [[Máire NicAoidh]] === '''Máire NicAoidh''', [[angla]] nomo ''Máire McKay'', estas edzino de Garbhan MacAoidh; ambaŭ estis aktivaj esperantistoj en la dua duono de la 20-a jarcento.<ref>[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_10 artikolo "novkomenco en 1970"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210119051750/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_10/ |date=2021-01-19 }} ({{en}})</ref> {{referencoj}} === [[Peadar Macken]] === '''Peadar Macken''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun tute ne kolektiĝis informoj. === [[Lorcán Macmeanmnáin]] === '''Lorcán Macmeanmnáin''' estis aktiva esperantisto en la dua duono de la 20-a jarcento. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_11/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{referencoj}} === [[Hugh McNeill]] === '''Hugh McNEILL'''estis irlanda esperantisto. Dum la [[Unua Mondmilito]] 1914 – 1918 la Esperanto-movado dormetis, en Irlando kaj aliaj landoj. [[Fred Douglas]], tiama sekretario de la Dublina Grupo, klopodis por la revivigo de la movado en [[Dublino]] post la milito, kaj en 1925 ĝi estis reorganizita de [[Frank McCormack]] kaj [[R. J. P. Mortished]] kun la helpo de Hugh McNeill kaj s-ro [[H. Macauley]].[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_5/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201083851/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_5/ |date=2020-12-01 }} {{referencoj}} === [[William Mullan]] === '''William MULLAN''' estis Esperantisto kiu vivis en [[Belfast]], Nord-Irlando.[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_6/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} En aprilo 1936 oni elektis William Mullan, sekretario de la Esperanto-grupo de St. Paul, Belfasto, al la Nacia Estraro. {{referencoj}} === [[Sean Mullarney]] === '''Sean Mullarney''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun tute ne kolektiĝis informoj. === [[John Murray]] === '''John Murray''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun tute ne kolektiĝis informoj. == O == === [[D. Ó hEachaidh]] === S-ro '''D. Ó hEACHAIDH''' estis irlanda esperantisto. La kvinan de oktobro 1935 oni nomis d-ron D. Ó hEachaidh administranto de la [[gaela]] fako de ILKE.<ref>Kio estas ILKE? Cu eble nur temas pri tajperaro kaj celiĝas [[IKUE]]?</ref> {{referencoj}} === [[Filip Ó Fathaigh]] === '''Filip Ó Fathaigh''' aŭ '''Filipo Ó Fathaigh''' estas irlanda esperantisto, kiu vivas en [[Londono]], Anglujo. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_11/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[https://siobhansheehan.wordpress.com/2007/11/02/sekreta-deziro/#comment-12] {{referencoj}} === [[Risteárd Ó Glaisne]] === '''Risteárd Ó GLAISNE''' estas esperantisto kaj verkisto de la [[irlanda lingvo]]. [https://seamusdubhghaill.com/2020/11/06/death-of-risteard-o-glaisne-irish-language-writer-teacher/] {{referencoj}} === [[Daithí Ó hÉalaithe]] === '''Daithí Ó hÉALAITHE'''/'''David Healy''' estas irlanda Esperantisto kaj politikisto de Verda Partio en [[Fingal]]. Li estas de duonjaro [[urbestro]] de Fingal (2020)<ref name=":0">(eo) Robert Nielsen, [https://www.liberafolio.org/2020/11/30/esperantista-urbestro-volas-verdigi-la-municipon/ Esperantista urbestro volas verdigi la municipon], [[Libera Folio]], la 30-an de novembro 2020. </ref>, unu el la kvar municipoj kiuj konsistigas Dublinon<ref name=":0" />. La municipa konsilio havas 40 membrojn el 7 partioj (kaj kelkaj membroj ne apartenas al ajna partio)<ref name=":1">(en) ''[https://www.irishtimes.com/news/politics/fingal-county-council-results-greens-gain-three-seats-as-20-year-old-student-is-elected-1.3890429]''</ref> [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_12/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201084314/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_12/ |date=2020-12-01 }} {{referencoj}} === [[Thomas W. O' Leary]] === '''Thomas W. O' Leary''' (1868-1950) estis irlanda Esperantisto. Malfrue, li vivis en Anglujo en [[Liverpool]] kaj [[Manĉestro]]. === [[Breandán Ó Mearáin]] === '''Breandán Ó Mearáin''' estas nord-irlanda esperantisto. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_11/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201093816/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_11/ |date=2020-12-01 }} [http://esperanto-ondo.ru/Ondo/100-lode.htm#100-01] {{referencoj}} === [[Pat O'Reilly]]/[[P J O'Reilly]] === '''Pat J. O'Reilly''', do ''Patrick O'Reilly'', estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun apenaŭ kolektiĝis informoj. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_7/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_10/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{referencoj}} == P == === [[Stanley Lane-Poole]] === [[Dosiero:Jijel, 1664.jpg|eta|dekstra|[[Jijel]] en 1664 de [[Stanley Lane-Poole]]]] Prof-o '''Stanley Edward Lane-Poole''' (1854–1931) estis angla orientalisto, arkeologo kaj esperantisto kiu vivis en [[Dublino]]. [[:en:Stanley Lane-Poole|artikolo en la angla]] == R == === [[J. M. Rae]] === '''J. M. Rae''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun apenaŭ kolektiĝis informoj. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_5/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201083851/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_5/ |date=2020-12-01 }} === [[Frank Riley]] === '''Frank Riley''' estas irlanda esperantisto, pri kiu ĝis nun apenaŭ kolektiĝis informoj. [https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_7/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201093224/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_7/ |date=2020-12-01 }} == S == [[Dosiero:Trevor_Sargent_2006.jpg|dekstra|eta|160ra|{{centre|Trevor Sargent}}]] === [[Trevor Sargent]] === '''Trevor SARGENT''' [Sarĝunt] (1960 -) estas irlanda Esperantisto kaj politikisto de [[Verda Partio (Irlando)|Verda Partio]] (TD de Dublin North). Li parolas Esperanton kaj [[irlanda lingvo|la irlandan]]. === [[E. A. A. Stonely]] === Dr-o '''E. A. A. Stonely''' estis nord-irlanda esperantisto. Li estis vicprezidanto de la [[Belfast]]a Esperanto-Grupo, kiun li fondis post la [[dua mondmilito]]. Li esperantistiĝis en 1938, instruis kursojn kaj multe propagandis. == W == === [[M. J. Waldron]] === '''M.J. WALDRON''' estis irlanda Esperantisto, kiu vivis en [[Ballyhaunis]]/Béal Átha hAmhnais en la [[graflando Mayo]]. Li skribis en la ''Connaught Telegraph''[https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_5/]{{404|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} === [[Robert Boyd White]] === '''Robert Boyd White''' SCH TCD estis irlanda esperantisto. Kun la helpo de [[Edmund Edward Fournier d'Albe]] li tradukis en Esperanton ''Eachtra Laoghaire Mhic Criomhtain go Maigh Meall'' (La Vizito de Laoghaire, filo de Criomhtain, al la Kampo de l' Ĝojo), antikvan irlandan rakonton el La [[Libro de Lismore]]. M. H. Gill & Son Ltd., [[Dublino]], publikigis ĝin ĉirkaŭ 1907. === [[George Robert Wynne]] === Pastro '''George Robert Wynne''' (naskiĝis 1838– mortis majon 1912 en [[Glendalough]] ) estis unu el la pioniroj de Esperanto en Irlando kaj propagandisto. Li estis pastro de la paroĥo de Sankta Mikaelo en [[Limerick]]. Li estis la patro de [[Gladys Wynne]][https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_2/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201201081737/https://esperanto.ie/en/about/story-in-ireland-2/historyeai_2/ |date=2020-12-01 }} [[:en:Robert Wynne (Archdeacon of Aghadoe)|artikolo en la angla]] === [[Gladys Wynne]] === '''Gladys WYNNE''' (n. la 27-an de junio 1876 – m. la 24-an de marto 1968) estis irlanda esperantisto kaj pejzaĝisto. Ŝi vivis en [[Glendalough]]. ([[:en:Gladys Wynne|artikolo en la angla]]) ==== Bibliografio ==== * {{Cite book|author1=[[Anne Crookshank]]|author2=Knight of Glin|title=Irish watercolors and drawings: works on paper c. 1600-1914|date=1 March 1995|publisher=Abrams|isbn=978-0-8109-3466-5}} * {{Cite book|author=Douglas Hyde Gallery|title=Irish women artists: from the eighteenth century to the present day|year=1987|publisher=National Gallery of Ireland|isbn=978-0-907660-22-4|url-access=registration|url=https://archive.org/details/irishwomenartist0000unse}} <!-- == Referencoj == Referencoj menciiĝu rekte ĉe la koncernaj ĉapitroj, ĉar ĉiu ĉapitro havas la ŝancon kreski ĝis ĝerma artikolo. --> == Vidu ankaŭ == * [[Listo de irlandaj esperantistoj]] * [[Esperanto-Asocio de Irlando]] {{Ĝermo|esperantisto}} [[Kategorio:Irlandaj esperantistoj]] [[Kategorio:Listoj de esperantistoj laŭ nacieco|Irlandaj]] [[Kategorio:Ĝermolisto de esperantistoj|Irlandaj]] 54zklnjrb5wtljhu681u5wg7k4vkr17 0 724083 9494336 9485939 2026-10-16T10:16:06Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494336 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Bad Berka Mühlgraben St. Marien.jpg|eta|{{centre|fone la turo de la Mario-kirko}}]] La protestantisma '''Preĝejo Sankta Mario''' (germane: ''Stadtkirche St. Marien'') estas monumentprotektitaĵo en [[Bad Berka]], [[Turingio]]. Ĝi apartenas al la eklezia distrikto de [[Vajmaro]]. == Historio == Fundamentaj muroj de romanika kapelo malkovriĝis en 1906 dum ŝaktaj laboroj ĉe la nuna Liebfrauen-strateto; pro tio ekestis nomo nova de tiu ĉi strata (Unsere Liebe Frau = Nia kara sinjorino). La situo de la nuna kirka insulo elektitis pro akvegoj. Sur la altebenaĵo komenciĝis en 1240 la konstruo de klostro kun kirko. Ambaŭ estis sub la patroneco de la [[maria (patrino de Jesuo)|Dipatrino]]. La [[cistercianoj|cistercia]] monaĥinejo malaperis post la [[Germana kamparana ribelo]] de 1525.<ref>[http://www.bad-berka.de/index.php?id=516&L=0 Faktoj pri la kirko] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150228190114/http://www.bad-berka.de/index.php?id=516&L=0 |date=2015-02-28 }} ĉe la municipaj paĝoj</ref> Incendio de 1608 tuŝis ankaŭ la preĝejon kun la paroĥestrejo kaj la lernejo.<ref>[http://www.bad-berka.de/index.php?id=112&L=1%2527%2560%2528%255B%257B%255E%257E Pri la urba historio] sur la municipaj]</ref> Duko [[Ernesto Aŭgusto la 1-a (Saksio-Vajmaro-Eisenach)]] apogis en 1727 la rekonstruon de la kampanilo, kies fino festiĝis la unuan de novembro 1731. Cerva veterflago montris ke Bad Berka estis centro de duka ĉasademo. [[Dosiero:Bad Berka St. Marien 03.jpg|eta|Interno panorame]] Sub la uzo de la baza kaj ekstera muraro de la malnova gotika monaĥeja kirko starigitis en 1735 la fortimpresa kaj arĥitekture unueca barokaĵo. La gotika [[ogiva arko]] ĉe la eosta vando kaj la [[grejso|sabloŝtonaj]] muroj ĉe la posta enirejo atestas epokon konstruan pli fruan. En 1739 kreis la skulptisto Böhme la predikejan zonon. Du kolonoparoj de [[korinta ordo]] (ekde la lastpasinta restaŭrado en blua koloro) portas la ambonon. Iam super la pupitro ŝvebanta ĉielo forigitis en 1954. La baptopelvo kun la bildigo de la [[bapto de Jesuo]] fare de Johano datumas de 1739 kaj aliigitis pli malfrue. En 1741 konsekritis la nova ejo. La vitralojn donacis en 1899 la [[vajmaro|vajmarano]] Mirus. La lastpasinta restaŭrado de la interno okazis en la jaro 1989-a sub la konsilado de [[Horst Jährling]] el Vajmaro.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.ev-kirche-bad-berka.de/ |titolo=Hejmpaĝo kirka |alirdato=2021-05-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20210506073303/https://www.ev-kirche-bad-berka.de/ |arkivdato=2021-05-06}}</ref> === Orgeno kaj sonoriloj === [[Dosiero:Bad Berka St. Marien 02.jpg|eta|links|La orgeno]] Konstruis la orgenon en 1742/43 Heinrich Nicolaus Trebs el [[Vajmaro]] sur la dua galerio okcidente. [[Johann Sebastian Bach]] mem zorgis pri la [[dispozicio]]. En 1922 la fakulo Böttcher el Vajmaro ŝanĝis la meĥanikan kontraŭ pneŭmatika teĥniko metante la tuton sur la unua galerio por pli bona akustiko. En decembro 1988 tiu ĉi instrumento forprenitis kaj en majo 1991 la [[gotao|gotaa]] firmao Böhm liveris novan orgenon por la Mario-sanktejo. Ĝi havas 26 registrojn kun 1.859 fajfoj konfidante denove je la meĥanika principo. De la malnova instrumento oni ja malŝparis la [[orgenfasado]]n el la 1743-a jaro. Kampanile estas tri sonoriloj; la unuan muldis en 1609 en [[Erfurto]] Hieronymus Möringk.<ref> La enskribaĵo en rimoj sur ĝi tekstas: ANNO M • DC • IX IN BERCKA HANG ICH • MEINEN KLANGK GEB(E) ICH • ALLEN CHRISTEN RVFF ICH • HIERONYMVS MOERINGK IN ERFFVRDT GOS MICH / ICH RVFF MIT MEINEM KLANGK VND SCHALL ZVM GOTTESDIENST DIE CHRISTEN ALL • O CHRISTE, MIT DE[INE]M GÖTTLICHEN • SCHEIN • ERLEVCHTE DIE HER[T]ZEN D[EINER] • G[EMEIN] (Traduko: ''En la jaro 1609. Mi pendas en Berka aŭdigante mian sonon. Ĉiujn kristanojn mi vokas kaj Hieronimo Möringk en Erfurto muldis min. Mi venigas danke al miaj sonoj kaj tonoj la tuton de la kristanoj al la diservo. Ho Kristo, per via dia lumo, heligu la korojn de via komunumo!'')</ref> La du aliaj estas bronzaj mulditaj en 2015 en la monaĥejo de [[Maria Laach]]. == Literaturo == * Ludwig Häfner: ''Bad Berkaer Kirchenbauten.'' Bad Berka 2006[https://web.archive.org/web/20151215090103/https://www.bad-berka.de/uploads/tx_bbpublikationen/BadBerkaerKirchenGeschichte_Teil1.pdf Parto 1] (PDF; 67&nbsp;kB), [https://web.archive.org/web/20160304043244/https://www.bad-berka.de/uploads/tx_bbpublikationen/BadBerkaerKirchengeschichte_Teil2.pdf Parto 2] (PDF; 83&nbsp;kB). * Portreto ĉe: Michael von Hintzenstern: ''Kirchen im Weimarer Land – 22 Porträts'', ekde la p. 71. Fotoj de: Bert Zander, Rudolstadt 1999, ISBN 978-3-930215-84-3 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://web.archive.org/web/20210507153917/https://www.kirchenkreis-weimar.de/kirchenkreis/pfarraemter-und-gemeinden/bad-berka/ Historio kaj fota galerio] sur la paĝaro de la Eklezidistrikto vajmara == Notoj == {{Referencoj}} {{Koordinato|article=/|NS=50.90072|EW=11.28554|type=landmark|region=DE-TH}} [[Kategorio:Bad Berka]] [[Kategorio:Protestantismaj preĝejoj en Germanio|Bad Berka]] [[Kategorio:Preĝejoj sub patroneco de Sankta Maria|Bad Berka]] 3kzh82a0eg8y20u1cqx4nqre1aiuz6y 0 730231 9493978 9357605 2026-10-15T14:40:01Z ~2026-55129-73 265004 9493978 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo |urbo=Helsinko |urba rango= |arkitekto=Pehr Granstedt |konstruiganto=Johan Henrik Heidenstrauch |de=1816 |ĝis=1820 |regiono-ISO=FI-18 |tersituo=Helsinko (urbo) |zomo=17 }} '''Presidentinlinna''' (svede '''Presidentens slott''') estas simbola, ceremonia loĝejo de la [[prezidanto de Finnlando]] – praktike la prezidanto loĝas en [[Mäntyniemi]] kaj [[Kultaranta]]. Presidentinlinna situas en [[Helsinko]] en [[Kruununhaka]] apud la merkata aŭ foira placo de Helsinko. Senpee najbaras la [[urbodomo de Helsinko]]. Konstrua stilo de Presidentinlinna estas ĉefparte imperia. En finna nacia tago 6-a de decembro en Presidentinlinna estas aranĝata granda solena festo. Prezidantoj de la resbubliko Finnlando loĝis en Presidentinlinna ĝis la jaro 1950, kiam [[Tamminiemi]] estis donita ofica loĝejo de la prezidanto kaj ekde 1982, kiam prezidanto [[Urho Kekkonen]] ricevis post sia lasta periodo rajton resti loĝi en Tamminiemi, ĝis 1993, kiam la nova praktika finnlanda prezidanta loĝejo, Tamminiemi, iris al uzo kaj Presidentinlinna denove restis al precipe simbola, ceremonia uzo. {{Projektoj}} [[Kategorio:Helsinko]] 4kaz6jh68z8flgscwxpw7t43b1kbkwm 9493983 9493978 2026-10-15T14:44:14Z ~2026-55129-73 265004 9493983 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo |urbo=Helsinko |urba rango= |arkitekto=Pehr Granstedt |konstruiganto=Johan Henrik Heidenstrauch |de=1816 |ĝis=1820 |regiono-ISO=FI-18 |tersituo=Helsinko (urbo) |zomo=17 }} '''Presidentinlinna''' (svede '''Presidentens slott''') estas simbola, ceremonia loĝejo de la [[prezidanto de Finnlando]] – praktike la prezidanto loĝas en [[Mäntyniemi]] kaj [[Kultaranta]]. Presidentinlinna situas en [[Helsinko]] en [[Kruununhaka]] apud la merkata aŭ foira placo de Helsinko. Senpee najbaras la [[urbodomo de Helsinko]]. Konstrua stilo de Presidentinlinna estas ĉefparte imperia. En finna nacia tago 6-a de decembro en Presidentinlinna estas aranĝata granda solena festo. Prezidantoj de la resbubliko Finnlando loĝis en Presidentinlinna ĝis la jaro 1950, kiam [[Tamminiemi]] estis donita ofica loĝejo de la prezidanto kaj ekde 1982, kiam prezidanto [[Urho Kekkonen]] ricevis post sia lasta periodo rajton resti loĝi en Tamminiemi, ĝis 1993, kiam la nova praktika finnlanda prezidanta loĝejo, [[Mäntyniemi]], iris al uzo. En 1950–1982 Presidentinlinna estis kaj ekde 1993 denove estas precipe en simbola, ceremonia uzo. {{Projektoj}} [[Kategorio:Helsinko]] 3oxm1kji1079na95bmnbn62b4p2937c 0 731506 9494012 8513643 2026-10-15T16:13:32Z Sj1mor 12103 9494012 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Johann Nikolaus Andreas WISS''' (naskiĝinta la {{Daton|27|12|1788}} en [[Brotterode]], mortinta la {{Daton|13|1|1816}} en [[Schmalkalden]]) estis [[germanio|germana]] poeto. == Vivo kaj agado == Andreas estis la plej juna filo de protestantisma pastora familio el Brotterode kiu tiam apartenis al la [[Hesio-Kaselo|hesia-kasela]] enklavo [[Schmalkalden]]. Ekde 1801 li frekventis [[Ernestinum (Gotha)|Ernestinum]] en [[Gotao]] kaj ekde 1806 la liceon en Schmalkalden. Ekde 1807 li studis en [[Rinteln]] teologion kaj kontinuigis (post ties malfermo) la studojn ĉe la universitato de [[Marburg]]. Ekde 1811 li laboris ĉe [[Kastelo Wilhelmshöhe]] apud [[Kaselo]] (la tiama rezidejo de [[Jérôme Bonaparte]]). Inter 1812 kaj 1814 li krome estis helppredikisto en Kaselo. Pro grava malsano li mortis en la aĝo de nur 27 jaroj. Liaj dumvivtempe malpresitaj poemoj aperis jam en la mortojaro eldonate fare de la frato Christoph Wiß. Familio, naturo, religio kaj amo estas la temoj de lirikaĵoj liaj kiuj ŝvebas en sinteno romantika-religia. == Literaturo == * Andreas Wiß: ''Gedichte''. Eldonis Robert Eberhardt. Wolff Verlag, Schmalkalden 2008, ISBN 978-3-941461-01-7, p.&nbsp;200. {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Wiss, Andreas}} [[Kategorio:Germanaj verkistoj]] [[Kategorio:Germanaj teologoj]] [[Kategorio:Kaselo]] [[Kategorio:Brotterode-Trusetal]] satpobp0fqjhuvveahmnilo09ynb4va 0 731644 9494319 9241093 2026-10-16T09:57:36Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494319 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo|regiono-ISO=DE-TH|tersituo=|zomo=13}} [[Dosiero:Winterstein St. Johannes 01.jpg|eta|Johano-kirko kun sonorilturo]] La en 1855 novkonstruita '''Preĝejo Sankta Johano''' estas protestantisma kirko en Winterstein, urbokvartalo okcidenta de [[Waltershausen]], Germanujo.<ref>U. Sareik, S. Ortmann, K. Sturm: ''Denkmale des Kreises Gotha'', Erfurt/Gotha 1987, p. 98</ref> == Historio == === Antaŭulaj ejoj === La senjoroj de Winterstein kiel patronoj vilaĝaj aŭdacis jam en 1530 konvertiĝi je protestantismo. Ili posedis sur la kastela areo kapelon privatan kiu ekzistis ĝis la mezo de la 19-a jarcento. Pro heredaĵdividoj ĝi eksituis ĉe ''Mittelgut'' suferanta je kadukeco. Pli malnova ekde la malfrua [[mezepoko]] ĉevilaĝrande ekzistinta kapelo troviĝis laŭ informoj de la [[gotha|gotaa]] historiisto [[Johann Georg August Galletti]] sur Erbach-bieno ĉe Schmerbacher-vojo - spuroj de ĝi ne (plu?) ekzistas.<ref>Paul Lehfeldt (eld.): ''Amtsgerichtsbezirke Tenneberg, Thal und Wangenheim'' (=Bau- und Kunst-Denkmäler Thüringens. Herzogthum Sachsen-Coburg und Gotha. Bd. 2. Justizamt Walterhausen, kajero XI), Verlag Gustav Fischer, Jena 1891, p. 92–95</ref> Ankaŭ la vilaĝanoj perfortitis konvertiĝi; ili ekparoĥanis je [[Schwarzhausen]]. Nur en 1703 Bernhard von Wangenheim jesis konstruon de propra vilaĝa kirko.<ref>Hartmut Ellrich i.a.: ''Die Kirchen der Superintendentur Waltershausen-Ohrdruf'', Vajmaro 2005, p. 91-92</ref> Unue estiĝis la nova kirko sur grundo apud [[Burgo Winterstein]] starante sub la patroneco de Sankta Johano; konsekro faritis en la 24.6.1704. Samtempe aranĝitis por la vilaĝanoj kaj lernejo kaj nova tombejo. La kirko havis tri galeriojn kaj la sekvantajn jarojn oni konstruigis kampanilon kaj venigis belegan sonorilon. Tamen jam en 1850 la ejo damaĝitis pro konstruaj difektegoj (per [[Serpula lacrymans|lignodetrua fungo]]?) kaj malkonstruitis ĝis la fundamentoj. === Starigo de nova kirko meze de la 19-a jarcento === [[Dosiero:Winterstein St. Johannes 04.jpg|eta|Interno]] Ĝis 1855 venis simpla hala kirko en kiun oni enmuntis orgenon originantan el la kastela kapelo. En la altarejo kreitis ankaŭ eta kripto funebra por la kastelposedanto. Entombigitaj tie estas Heinrich Bernhard von Wangenheim kun edzino kaj Adam Adolph von Wangenheim (1679-1744). La postaj entombigoj okazis ĉe la norde najbaranta Wangenheim-maŭzoleeto hereda. En la 1.7.1905 la komunumo ekmemstaris. La unua paroĥestro vinterŝtajna nomiĝis Meng: sed li restis surloke nur dum du jaroj insistante pri ricevo de propra paroĥestrejo. En 1909 tio realiĝis; en ĝi loĝis ĝis 1920 pastoro Hans Munck.<ref>Karl-Heinz Pfuch: ''Winterstein. Bilder, Geschichten und Geschichte (Jubiläumsschrift zur 750-Jahr-Feier)'', Winterstein 1996, p. 40-43</ref> === Paroĥestroj === Jen la listo de la ĝis 1993 deĵorantaj paroĥestroj respektive postaj animzorgantoj: {| |width=450| * 1905–1907: paroĥestro Meng * 1911–1920: paroĥestro Munk * 1920–1928: paroĥestro Rodenburg * 1928–1933: paroĥestro Siegel * 1933–1941: paroĥestro Geldermann * 1941–1946: paroĥestro Marx |width=450| * 1946–1956: paroĥestro Kästner * 1956–1960: paroĥestro Erdmann * 1961–1968: paroĥestro Hertrampf * 1970–1982: paroĥestro Greim * 1982–1993: paroĥestro Nagel * ekde 2011: paroĥestrino Kleditz |} == Konstruaĵo kaj orgeno == [[Dosiero:Winterstein St. Johannes 05.jpg|eta|La orgeno]] Tempas pri simpla halokirko kun ligna [[barelvolbo]]. Ĉirkaŭanta galerio ankaŭ ĉirkaŭprenas la orgenon.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.suptur.de/verzeichnis/visitenkarte.php?mandat=103210 |titolo=Visitenkarte der Wintersteiner St. Johannis-Kirche |alirdato=2021-07-09 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20191112161424/http://www.suptur.de/verzeichnis/visitenkarte.php?mandat=103210 |arkivdato=2019-11-12}}</ref> El ĝiaj pupitra tegmento brika elstaras la sonorilturo kovrita ardeze. La kirko havas ruĝan [[groptegmento]]n kun relative granda, okangula [[firstotureto]], turglobo kaj surmetita kruco. Ĉekupole estas ekstera sonorilo. La enirejo kirka estas tra eta antaŭĉambro ĉe la ardezita suda gablo. Ene estas ok altaj fenestroj ĉe la horizontalaj flankoj. La orgenon faris la firmao de [[Friedrich Knauf]] el [[Bad Tabarz]]; surloke ĝi instalitis 1856. Antaŭula instrumento estis orgeno el la 18-a jarcento de la iama kastela kapelo. Post [[Turniĝo]] Hey el [[Urspringen]] povis fari la necesajn riparadojn.<ref>Ellrich 2005, p. 138</ref> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://web.archive.org/web/20191112161424/http://www.suptur.de/verzeichnis/visitenkarte.php?mandat=103210 Bildo kaj etinformoj pri la Johano-kirko] == Notoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Waltershausen]] [[Kategorio:Protestantismaj preĝejoj en Germanio|Winterstein]] [[Kategorio:Preĝejoj sub patroneco de Johano Baptisto|Winterstein]] gmeuz5v4qrxzqw8d1zo1d2qhoaqh88f 0 732896 9494274 8726749 2026-10-16T08:40:20Z Sj1mor 12103 9494274 wikitext text/x-wiki :''Tiu ĉi artikolo temas pri municipo en distrikto Uherské Hradiště. Pluaj signifoj estas indikitaj en paĝo [[Tupesy (apartigilo)]].'' {{Geokesto | municipo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Tupesy | devena_nomo = | alia_nomo = | kategorio = municipo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Tupesy | moto = | kromnomo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Tupesy, kaple.jpg | dosiero_priskribo = Centro de la municipo kun kapelo de Ĉielvizito de Virgulino Maria <!-- *** Simboloj *** --> | flago = Tupesy, vlajka.jpg | blazono = Tupesy, znak.jpg <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Ĉeĥio | lando_tipo = Ŝtato | lando_flago = 1 | ŝtato = | regiono = Regiono Zlín | distrikto = Distrikto Uherské Hradiště | municipo = Uherské Hradiště | municipo_tipo = Administra municipo | histregiono = Grandmoravia regno | histregiono1 = Moravio | histregiono2 = | histregiono3 = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = | rivero_tipo = | memorindaĵo = | memorindaĵo_tipo = | ŝoseo = | ŝoseo_tipo = | montaro = Kyjova montetaro <!-- *** Situo *** --> | situo = Tupesy | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = 219 | lat_d = 49 | lat_m = 05 | lat_s = 03 | lat_NS = N | long_d = 17 | long_m = 22 | long_s = 11 | long_EW = E <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 5.83 | areo_rondumo = 2 | areo_tipo = Katastro | areo_noto = Tupesy na Moravě <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro_dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 1220 | establita_tipo = Unua skribmencio | dato = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset =+1 | horzono_DST = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset_DST =+2 | poŝtkodo = 687 07 | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = CZ072 | kodo_tipo = [[NUTS|NUTS 3]] | kodo1 = CZ0722 | kodo1_tipo = [[NUTS|NUTS 4]] | kodo2 = CZ0722 592722 | kodo2_tipo = [[NUTS|NUTS 5]] <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = 1 | libera_tipo = Katastraj teritorioj | libera1 = 1 | libera1_tipo = Partoj de municipo | libera2 = 1 | libera2_tipo = Bazaj setlejunuoj <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo enkadre de Ĉeĥio | mapo_lokumilo = Ĉeĥio | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = | mapo1_lokumilo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = [http://www.tupesy.cz/ www.tupesy.cz] | commons = Tupesy | portalo = Ĉeĥio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = }} '''Tupesy''' estas municipo en [[Ĉeĥio]], en [[Regiono Zlín]], en [[distrikto Uherské Hradiště]]. Municipo Tupesy famiĝinta pro tupesa ceramiko situas proksimume 12&nbsp;km okcidente de [[Uherské Hradiště]] sur ambaŭ flankoj de rojo Zlechovský potok sur sudorienta rando de [[Chřiby]]. La municipo konstrue unuiĝas kun la najbara municipo [[Zlechov]]. Vivas ĉi tie {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} ({{WikidataLoĝantaroDato}}). {{Najbaraj municipoj}} == Historio == La unua skribmencio pri la vilaĝo estas el la jaro [[1220]]. La municipo estis fama pro sia [[vinkultivado]] kaj ĉefe pro [[ceramiko]]. == Loĝantaro == {{Grafikaĵo de nombro de loĝantoj|tabelo=sub|rompi=6}} == Memorindaĵoj == Unu estas lokita meze de la municipo en domo n-ro 118, la loĝejo de etagrikulturisto kaj potisto. La domo skanzeno estas memorindaĵo de popola arkitekturo. El pluaj memorindaĵoj rememorigebla estas [[kapelo]] de Ĉielvizito de Virgulino Maria el tempo post la jaro [[1920]] kaj [[baroko|baroka]] statuo de sankta Johano Nepomuka. Ĉe konstruaĵo de lernejo estas lokitaj monumentoj al falintoj en ambaŭ mondmilitoj. == Pluaj fotoj == <gallery> Tupesy, muzeum.jpg| Muzeo de tupesa ceramiko Tupesy, keramika.jpg| Tupesa ceramiko Tupesy, pomník I. sv. válka.jpg| Monumento al viktimoj de la 1-a mondmilito Tupesy, pomník II. sv. válka.jpg| Monumento al viktimoj de la 2-a mondmilito Tupesy, boží muka (2).jpg| Dia torturo el la jaro 1677 Tupesy, Jan Nepomucký.jpg| Statuo de sankta Johano Nepomuka Tupesy, OÚ.jpg| Municipa ofico </gallery> {{Municipoj de Regiono Zlín|Distrikto Uherské Hradiště}} [[Kategorio:Municipoj en distrikto Uherské Hradiště]] [[Kategorio:Vilaĝoj en distrikto Uherské Hradiště]] [[Kategorio:Setlejoj en Kyjova montetaro]] cf2v417daoy2ni423krugadv2nc8tpt 0 734080 9494294 9477698 2026-10-16T08:55:41Z ~2026-55129-73 265004 9494294 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Antti HYRY''' estis finna [[verkisto]]. Li povis skribi [[romano]]jn, kies enhavo estis multe pli grava ol la temo. Li sennecesigis vulgarajn temojn. Li loĝis en [[Kuivaniemi]]. Li ricevis [[Premio Finlandia|premion Finlandia]] pro sia romano ''Uuni'', "Forno". Kiel finna prozaisto en sia geneeracio li estis escepta en tio, ke li estis profunde religia, aktiva [[konservativa lestadianismo|konservativa lestadiano]]. Li havas ses infanojn. Li mortis je kancero. Ankaŭ liaj romanoj ''Kertomus'' (1986) kaj ''Aitta'' (1999) estis kandidatoj pro premio Finlandia. Libroj de Hyry estas tradukita al la [[Sveda lingvo|sveda]], la [[Estona lingvo|estona]] kaj la [[germana lingvo]]j. {{Projektoj}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Hyry, Antti}} [[Kategorio:Finnaj verkistoj]] [[Kategorio:Lestadianoj]] jknsj1evidy66cqaomxzq9k5ceo0j7i 0 734330 9494300 9013964 2026-10-16T09:01:09Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494300 wikitext text/x-wiki {{Informkesto kristana preĝejo | nomo = Paroĥa preĝejo Koro de Jesuo | larĝo de informkesto = | dosiero = Heart of Jesus Roman Catholic Church - Edelény2014.jpg | grandeco de dosiero = 250px | priskribo de dosiero = Paroĥa preĝejo Koro de Jesuo en Edelény | eklezio = [[romkatolika eklezio]] | provinco = [[Borsod-Abaúj-Zemplén]] | diocezo = [[Eger]] | unio = | dekanujo = [[Szendrő]] | vikariujo = | asocio = | paroĥo = loke | ensemblo = | ŝtato = [[Hungario]] | ŝtato subtutaĵo1 nomo = | ŝtato subtutaĵo1 = | ŝtato subtutaĵo2 nomo = | ŝtato subtutaĵo2 = | municipo = [[Edelény]] | geo = | regiono-ISO = HU | konsekro = [[1905]] | konsekrinto = | titolo = | uzado = | arkitekto = Ferenc Makovszky | stilo = [[novgotiko]] | ark tipo = | fondo = [[1903]] | finigo = [[1904]] | kapacito = | konstruado = | longo = 22 m | larĝo = 16 m | alto = 26 m ([[turo]]); 16 m ([[navo]] interne) | lokigo de altaro = | materialo = | adreso = | ttt = | commons = }} La '''[[preĝejo]] Koro de Jesuo''' estas romkatolika [[preĝejo]] en [[urbo]] [[Edelény]] ([[Hungario]]). == Historio == En la origina Edelény estis menciita [[kirko]] en [[1332]]. Dum dominado de [[turkoj]] la [[loĝanto]]j kalvinaniĝis kaj jam ili uzis la preĝejon. Baldaŭ la katolikoj konstruis pli novan, kiu preskaŭ kadukiĝis. Ili longe uzis la [[kapelo]]n de [[Kastelo L’Huillier–Coburg]]. La nun videbla kirko estis konstruita en la jaroj 1903 kaj 1904. La [[orgeno]] estis kreita en 1906. La [[fresko]]j estis pentritaj en [[1976]]. == Konstruaĵo == La preĝejo situas sola ĉe vojangulo en [[korto]]. La [[fasado]] estas simetria, meze la kvadrata [[turo]] plene reliefas. La turopinto estas pinta piramido. La enirejo funkcias tra la turo. La [[navo]]j konsistas el ĉefnavo kaj krucnavo. Pli gravaj freskoj estas en la sanktejo miraklo pri multobligo de [[pano]]j kaj la Lasta Vespermanĝo; en la navo reviviĝo de Lazaro, Jesuo resanigas, Jesuo konsekras infanojn, Jesuo resanigas blindulon; en la kupolo Vizito de Maria, Naskiĝo de Jesuo, reviviĝo de Jesuo, [[Pentekosto]]. Skulptaĵoj ĉe la altaro estas Koro de Jesuo, [[Sankta Jozefo]] kun sia bebo, [[Stefano la 1-a (Hungario)]]. En la [[fenestro]][[bildo]]j videblas [[Elizabeto de Hungario]], [[Sankta Anna]] kun sia bebo, [[Ladislao la 1-a (Hungario)]]. La flankaj altaroj estas dediĉitaj al [[Sankta Antonio el Padovo]] kaj [[Dipatrino]]. [[Kermeso]] okazas en la 22-an de [[aŭgusto]] (festotago de Koro de Jesuo). == Fontoj == * [https://miserend.hu/templom/1314 hungare kun fotoj] * [https://web.archive.org/web/20210801120444/http://www.edeleny.hu/varos/egyhazak_romai.php] * [http://www.edelenyplebania.atw.hu/] [[Kategorio:Preĝejoj sub patroneco de Koro de Jesuo|Edelény]] [[Kategorio:Kristanaj preĝejoj en Edelény|Edelény]] ked1wt7d4sbz7tic7uwdh15j8w8xyt5 0 735891 9494313 9051308 2026-10-16T09:54:17Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494313 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo |regiono-ISO=DE-TH |tersituo =Malnova Vajmaro/Centra Vajmaro/Vajmaro |zomo=15 }} [[Dosiero:Johanneskirche (Weimar) 3.jpg|eta|Johano-kirko en Vajmaro, ĝis 1947 ''Duko-Bernardo-kirko'']] [[Dosiero:Johanneskirche Weimar, Portalrelief links.jpg|eta|portala reliefo]] '''Preĝejo Sankta Johano''' (germane: ''Johanneskirche'') en [[Vajmaro]], Germanujo (Tiefurter Allee 2b), estas protestantisma kirko de la Evangelia-luterana komunumaro de Vajmaro ĉe EKM. == Historio == Temas pri unu el la malmultaj novaj kirkkonstruaĵoj en [[Nazia Germanio]]. Reduktitaj financaj rimedoj permesis nur modestan halaĵon. Laŭ sobra stilo de ''Osthalle'' ĝi faritis inter 1938 kaj 1941 laŭ planoj de la vajmara arĥitekto Hans Vogel. Ĝia konsekro okazis je [[pentekosto]] 1941 sub la nomo ''Herzog-Bernhard-Kirche''. La kirkouzantoj estis anoj de la forta ŝtatfidela, pornazia ero ''[[Deutsche Christen]]'' ene de la [[Evangelia Eklezio en Germanio]]. Alinomiĝo por Sankta [[Johano la Baptisto]]<ref>[https://www.kirchenkreis-weimar.de/service/nachrichten/kirchengemeinden-lassen-johannisfeuer-brennen-nonnenkirmes-grasekoenig-und-public-viewing.html "Johannestag im Tiefurter Kirchgarten",] TA, 22.6.2020</ref> datumas nur de 1947. == Meblaro == La ununura dekoracio ekstera estas la ses reliefoj ĉe la enireja portalo. Ili reprezentas [[bapto]]n, [[konfirmacio]]n, [[komunio]]n, krome [[nupto]]n, adiaŭon kaj morton. Bildelementoj kiel falinta soldato aŭ [[Sturmabteilung|SA-ano]] kun flanka mitraleto tipas por la [[nacisocialisma Partio|nacisocialisma]] oferkulto.<ref>Laŭ vortoj de la paroĥestro Sebastian Kircheis en la [[ZDF]]-televiddokumentado [https://www.zdf.de/dokumentation/zdfinfo-doku/boese-bauten-hitlers-architektur-von-weimar-bis-zum-krieg-106.html ''Böse Bauten'']</ref> La reliefoj faritis fare de la skulptisto [[Rudolf Weber]] el [[Oberweimar]]. La materialo estas [[ŝaŭmkalko]] el [[Gutendorf]].<ref>Gerd Seidel, [[Walter Steiner]]: ''Baustein und Bauwerk in Weimar'' (= ''Weimarer Schriften.'' Heft 32), Ständige Kommissionen Kultur der Stadtverordnetenversammlung Weimar und des Kreistages Weimar-Land in Zusammenarbeit mit dem Stadtmuseum Weimar, Weimar 1988, ISBN 3-910053-08-4, p. 28.</ref> En 1953 oni dividis la galerion per vitra vando disde la navo kreonte bone hejteblan vintran kirkon. En 1977 instalitis kromaj septoj tiel ke fariĝis du etaj, bonaj ekipitaj komunumaj ĉambroj (i.a. kun kuirejo, necesejo kaj porjunulara sekcio). La tuto hodiaŭ bonege taŭgas por granda gamo da moderna enkomunuma laboro. La sceneja altarejo tre plibeligitis en 1981 per kvin buntaj lignaj reliefoj de la artisto [[Friedrich Popp]] el [[Ebersdorf]]. La profilo de porinfana, -junula, -familia preĝejo intence intensigitis. Ankaŭ provludoj de la ''Escola Popular''-[[kapoejro]]-grupo regule gastas ĉi tie. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://web.archive.org/web/20210731183325/https://www.ek-weimar.de/gemeinde/herder-bezirk/johanneskirche.html Hejmpaĝo] == Notoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Preĝejoj en Vajmaro]] [[Kategorio:Protestantismaj preĝejoj en Germanio|Vajmaro]] [[Kategorio:Preĝejoj sub patroneco de Johano Baptisto|Vajmaro]] ohhbnoqk0u9abk5pdjyk9yw0pq1knir 0 735918 9494328 9485936 2026-10-16T10:08:38Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494328 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo |regiono-ISO=DE-TH |tersituo =Malnova Vajmaro/Centra Vajmaro/Vajmaro |zomo=15 }} '''Preĝejo Sankta Kruco''' (germane: ''Kreuzkirche'') en [[Vajmaro]], Germanujo (Böhlaustraße 2/ angulo Shakespearestraße) apartenas ekde 1928 al la evangelia-luterana komunumaro vajmara ĉe EKM. Komence en 1899 ĝi konsekritis por la [[Eklezio de Anglio]] sub la patroneco de Sankta Miĥaelo kaj Ĉiuj anĝeloj ''(Saint Michael and all Angels)''. == Arĥitekturo == Kruco-kirko esta hala novgotikaĵo relative malalta konstruite en 1899 de [[Rudolf Zapfe]] por la [[anglikanismo|anglikanoj]] vajmaraj. Zapfe orientiĝis stile kaj proporcie - sen la intenco de la komisiintoj - je tipo de eta angla kirko el la tempo de frugotiko. De la originalo konserviĝis la ekstero de la nova dume la interno novaranĝitis en 1973/74 fare de la arĥitekto Klaus Kaufmann kaj la skulptisto [[Friedrich Press]].<ref>Hartmut Mai: ''Der Kirchenbau des 19. und frühen 20. Jahrhunderts in Thüringen.'' 1976, [https://www.ekmd.de/attachment/aa234c91bdabf36adbf227d333e5305b/7cfa709bb299b270d3a8bcaf6c2e01a8/Mai+-+Kirchenbau+in+Thueringen.pdf ĉe OCLC] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210824051422/https://www.ekmd.de/attachment/aa234c91bdabf36adbf227d333e5305b/7cfa709bb299b270d3a8bcaf6c2e01a8/Mai+-+Kirchenbau+in+Thueringen.pdf |date=2021-08-24 }}</ref> == Historio kaj nuntempo == [[Dosiero:KreuzkircheWeimar3.jpg|eta|maldekstra|Ĝenerala aspekto]] Ekde la mezo de la 19-a jarcento hejmiĝis en Vajmaro multaj homoj de brita deveno interesiĝintaj pri la urbo mem, la germanaj lingvo kaj kulturo, la [[Vajmara klasikismo]]. Tiuj scienculoj kaj artistoj kun familianoj realigitis en 1899 sian deziron havi propran kirkon en Vajmaro ĉe la tiama urborando sudorienta. Konsekriĝo estis en la 29.11.1899 sub la patroneco de [[Ĉefanĝelo Miĥaelo]] kaj ĉiuj [[anĝelo]]j. Historiistoj taksas ĝian konstruiĝstilon jen perpendikla jen novgotika. Post eksplodo de la [[Unua mondmilito]] la angloj konsideritis malamikaj kaj devis forlasi Germanujon. La sakrala ejo orfiĝis kaj restis multe da tempo senfunkcia. Finfine akiris ĝin la evangelia-luterana komunumo konsekronte la kirkon en la 30.9.1928 sub la patroneco de la [[Vera Kruco]]. Tiutempe ankaŭ enmetitis la segmentarke volbita plafono malsupre de la ĝistiam malkaĝita tegmentaro. En 1955 konstruis la orgenfaristo [[Gerhard Kirchner]] sian instrumenton por la kirko (kiu novigitis en 1989) kaj en 1962 muntitis sonoriloj de la Schilling-firmao el [[Apolda]] en la apuda kampanilo. Post profundaj restaŭradoj en 1972-1975 la interno komplete aliaspektis. Po trionan dividon kun forigita plafono, movebla benkaro kaj subpavimaj varmokondukiloj proponis la ĉefkonstruisto kaj arĥitekto Klaus Kaufmann el [[Eisenach]]. La multflanka uzeblo de la interno plivigligis la agadojn de la komunumo, kantoraro kaj trombona ĥoro. La muziko de ĉe Kruco-kirko ekde tiam gravis en tuta Vajmaro. La vajmara artpentristo [[Gottfried Schüler]] transprenis la kolorigon de la vitraloj. Liturgiaĵojn kaj vandtukaron kreis la vajmara tekstilartistino Anneliese Jährling (edzino de la artisto [[Horst Jährling]]). La altarejon aranĝis la [[dresdeno|dresdena]] skulptisto [[Friedrich Press]]. En 1999 starigitis en la ĝardenoj de Kruco-kirko domo komunuma laŭ planoj de Bernhard Zschiedrich kaj en 2006/07 metitis nova tegmento ardeza. Nova restaŭrado de la interno kaj la enireja zono faritis en 2008/09 kun la intenco reatingi la aspekton de antaŭ 1928. Eĉ la volboj denove liberigitis de antaŭmetitaĵo tiel ke la fenestra rozo supre de la enireja muro revidebas. Ankaŭ nova baptosonorilo instalitis en la [[firstotureto]].<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.ek-weimar.de/kirchen/kreuzkirche.html |titolo=ek-weimar.de |alirdato=2021-08-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20210801133643/https://www.ek-weimar.de/kirchen/kreuzkirche.html |arkivdato=2021-08-01}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.c-m-l.de/projekte/kreuzkirche.html |titolo=c-m-l.de |alirdato=2021-08-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160805221800/http://c-m-l.de/projekte/kreuzkirche.html |arkivdato=2016-08-05 }}</ref> == Orgeno kaj sonoriloj == [[Dosiero:Weimar-Kreuz-org3.JPG|eta|hochkant|Schuke-orgeno]] La nuna orgeno el 1989 estas de firmao [[Alexander Schuke]] el [[Potsdam]] kun 16 registroj, du klavaroj kaj pedalo. La kirko havas kvin sonorilojn; tri el la jaro 1962 mulditaj en Apolda (unu el 1879, ''Schiffsglocke'', unu bronza el 1906 ''Taufglocke''). == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * https://web.archive.org/web/20210924152107/https://www.ek-weimar.de/gemeinde/lukas-cranach-bezirk.html * https://web.archive.org/web/20210924151859/https://www.ek-weimar.de/kirchen/kreuzkirche/altarraumgestaltung-kreuzkirche.html * https://web.archive.org/web/20250528173330/https://www.kirchenkreis-weimar.de/kirchenmusik/weimar/kreuzkirche/ * http://www.c-m-l.de/projekte/kreuzkirche.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160805221800/http://c-m-l.de/projekte/kreuzkirche.html |date=2016-08-05 }} * http://www.statik-weimar.de/kreuzkirche-weimar.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170524022942/http://www.statik-weimar.de/kreuzkirche-weimar.html |date=2017-05-24 }} * [http://weimar.thueringer-allgemeine.de/web/weimar/startseite/detail/-/specific/Einmalige-Atmosphaere-im-Garten-der-Kreuzkirche-473681570 weimar.thueringer-allgemeine.de]{{404|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kategorio:Protestantismaj preĝejoj en Germanio|Vajmaro]] [[Kategorio:Preĝejoj en Vajmaro]] [[Kategorio:Preĝejoj sub patroneco de Sankta Kruco|Vajmaro]] [[Kategorio:Anglikanismo]] tsfh8cp2estw1n7lweiifcia0z1318v 0 739885 9494290 9434441 2026-10-16T08:50:21Z ~2026-55129-73 265004 [[Uzanto:ThomasPusch]], legu. 9494290 wikitext text/x-wiki [[dosiero:Map of the East Laestadianism in Finland 2007.svg|eta|{{centre|Orienta lestadianismo en Finnlando laŭ stato de 2007.}}<br> '''Aktiveco:'''<br> {{priskribo|#549b54 |pli ol unufoje monate}}{{priskribo|#b5f7b5 |pli ol unufoje jare}} ]] '''Orienta lestadianismo''' ([[finne]] ''rauhansanalaisuus'', [[svede]] ''östlæstadianism'') estas la tria plej granda branĉo de [[lestadianismo]], konservativa movado de [[kristana reviviĝo]] ene de la [[luterana eklezio]]. En Usono ĝi estis distingita disde [[okcidenta lestadianismo]] en 1903. En Finnlando ĝi estis distingita disde [[konservativa lestadianismo]] en 1934. Ĝi havas kelkajn el la samaj efikoj inter la svedlingva malplimulto de Finnlando kiel konservativa lestadianismo havas inter la finnlingva plimulto de Finnlando. En la svedparolanta ostrobotnio la orienta lestadianismo estas krome samtipe finn-sveda patriota kiel la konservativa lestadianismo estas finnpatriota - ankaŭ la finn-sveda naciisma politikisto [[Anna-Maja Henriksson]] kreskis en orienta lestadiana familio kaj ŝiaj ambaŭ avoj estis predikantoj de la orienta lestadianismo. El orientaj lestadianoj de Finnlando estas pli ol 70 % [[svedlingvaj finnlandanoj]], pleje el [[Ostrobotnio]]. Tamen la plej konata finnlanda orientlestadiano, la iama ĉefministro [[Juha Sipilä]], estas finnlingva. En la finna iuj, speciale konservativaj lestadianoj, uzas pri okcidentaj lestadianoj (''esikoiset'', unuenaskitaj) la vorton ''isoesikoiset'' (grandunuenaskitoj) kaj pri la orientaj lestadianoj la vorton ''pikkuesikoiset'' (etunuenaskitoj), sed la okcidentaj kaj orientaj lestadianoj taksas tion insulta - la neutralaj nomoj finne estas ''esikoiset'' kun neniu prefikso kaj ''rauhansanalaiset''. Same kiel en aliaj branĉoj de lestadianismo, en orienta lestadianismo estas instruata, ke la infanoj naskiĝas en kristana kredo sed granda parto de infanoj perdas sian kredon. Tamen alimaniere ol ekzemple en [[konservativa lestadianismo]], en orienta lestadionismo estas instruata, ke homo, kiu perdis sian kredon, povas rericevi ĝin ankaŭ aliel ol ke li ricevas [[absolvo]]n. Ankaŭ orienta lestadianismo malapogas [[kontraŭkoncipo]]n (kaj tial la loĝantonombro de la komunumo [[Larsmo]] kreskas multe), sed ĝi, alimaniere ol ekzemple konservativa lestadianismo kaj [[okcidenta lestadianismo]], akceptas ekzemple [[televido]]n kaj [[teatro]]n. Orienta lestadianismo ne instruas ekskluzivan eklezioinstruon kiel konservativa lestadianismo kaj okcidenta lestadianismo. Orienta lestadianismo estas vere forta spirita forto en [[Ostrobotnio]]. [[Kategorio:Branĉoj de lestadianismo]] [[Kategorio:Protestantismo]] ci1dyr19wxyxiu7yq4p87fforduvvmx 9494292 9494290 2026-10-16T08:53:43Z ~2026-55129-73 265004 9494292 wikitext text/x-wiki [[dosiero:Map of the East Laestadianism in Finland 2007.svg|eta|{{centre|Orienta lestadianismo en Finnlando laŭ stato de 2007.}}<br> '''Aktiveco:'''<br> {{priskribo|#549b54 |pli ol unufoje monate}}{{priskribo|#b5f7b5 |pli ol unufoje jare}} ]] '''Orienta lestadianismo''' ([[finne]] ''rauhansanalaisuus'', [[svede]] ''östlæstadianism'') estas la tria plej granda branĉo de [[lestadianismo]], konservativa movado de [[kristana reviviĝo]] ene de la [[luterana eklezio]]. En Usono ĝi estis distingita disde [[okcidenta lestadianismo]] en 1903. En Finnlando ĝi estis distingita disde [[konservativa lestadianismo]] en 1934. Ĝi havas kelkajn el la samaj efikoj inter la svedlingva malplimulto de Finnlando kiel konservativa lestadianismo havas inter la finnlingva plimulto de Finnlando (naskiĝofteco pliiĝo pro malpermeso de [[kontraŭkoncipado]], malalta [[alkoholkonsumo]], [[honesteco]] ktp.). En la svedparolanta ostrobotnio la orienta lestadianismo estas krome samtipe finn-sveda patriota kiel la konservativa lestadianismo estas finnpatriota - ankaŭ la finn-sveda naciisma politikisto [[Anna-Maja Henriksson]] kreskis en orienta lestadiana familio kaj ŝiaj ambaŭ avoj estis predikantoj de la orienta lestadianismo. El orientaj lestadianoj de Finnlando estas pli ol 70 % [[svedlingvaj finnlandanoj]], pleje el [[Ostrobotnio]]. Tamen la plej konata finnlanda orientlestadiano, la iama ĉefministro [[Juha Sipilä]], estas finnlingva. En la finna iuj, speciale konservativaj lestadianoj, uzas pri okcidentaj lestadianoj (''esikoiset'', unuenaskitaj) la vorton ''isoesikoiset'' (grandunuenaskitoj) kaj pri la orientaj lestadianoj la vorton ''pikkuesikoiset'' (etunuenaskitoj), sed la okcidentaj kaj orientaj lestadianoj taksas tion insulta - la neutralaj nomoj finne estas ''esikoiset'' kun neniu prefikso kaj ''rauhansanalaiset''. Same kiel en aliaj branĉoj de lestadianismo, en orienta lestadianismo estas instruata, ke la infanoj naskiĝas en kristana kredo sed granda parto de infanoj perdas sian kredon. Tamen alimaniere ol ekzemple en [[konservativa lestadianismo]], en orienta lestadionismo estas instruata, ke homo, kiu perdis sian kredon, povas rericevi ĝin ankaŭ aliel ol ke li ricevas [[absolvo]]n. Ankaŭ orienta lestadianismo malapogas [[kontraŭkoncipo]]n (kaj tial la loĝantonombro de la komunumo [[Larsmo]] kreskas multe), sed ĝi, alimaniere ol ekzemple konservativa lestadianismo kaj [[okcidenta lestadianismo]], akceptas ekzemple [[televido]]n kaj [[teatro]]n. Orienta lestadianismo ne instruas ekskluzivan eklezioinstruon kiel konservativa lestadianismo kaj okcidenta lestadianismo. Orienta lestadianismo estas vere forta spirita forto en [[Ostrobotnio]]. [[Kategorio:Branĉoj de lestadianismo]] [[Kategorio:Protestantismo]] 1corzmhga17rebrg52one2myfutxvdl 0 740076 9494081 9405756 2026-10-15T18:11:53Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494081 wikitext text/x-wiki {{Informkesto fervojlinio | koloro = {{Montreala metroo|k2}} | larĝo= | fervojlinio= {{Montreala metroo|L2}} {{Nigra|Oranĝa linio}} {{Montreala metroo|MTL}} | dosiero= Montreal-metro.jpg | dosierlarĝo= 280 | priskribo= ''{{Senapartligilo|Place-Saint-Henri (metroo de Montrealo)}}'' ([[Metroo de Montrealo]]) | numero= | trafikanto= [[Korporacio de Transporto de Montrealo|stm]] | longo= {{unuo|30.0}} | ŝpuro= 1435 | fervoja klaso = | tensio = | maksimuma dekliniĝo = | minimuma radiuso = | dentfervojo = | reloj = | maksimuma rapideco = | stacioj= 31 stacioj }} La '''oranĝa linio''' ({{Lang-fr|Ligne orange}}) (aŭ linio 2) estas unu el la kvar linioj de la [[Metroo de Montrealo]]. Ĝi estas la plej grava linio de la reto laŭ la longeco, nombro de pasaĝeroj kaj nombro de stacioj. Parto de la komenca reto en [[1966]], la oranĝa linio estis etendita en [[1980]], [[1986]] kaj [[2007]]. Kun la {{Senapartligilo|flava linio (metroo de Montrealo)}}, ĝi estas la dua linio iranta preter la teritorion de [[Insulo Montrealo]], tiel priservante la urbon [[Lavalo|Laval]]. La oranĝa linio priservas la kvartalojn de [[Montrealo]]: Ahuntsic, Villeray, Petite Italie, La Petite-Patrie, Le Plateau Mont-Royal, Centre-Sud, Latin, Vieux-Montréal, Chinois, Centre-ville, Petite-Bourgogne, Saint-Henri, Notre-Dame-de-Grâce, Côte-des-Neiges kaj Saint-Laurent. La linio ankaŭ priservas la kvartalojn de Laval: Pont-Viau kaj Laval-des-Rapides. == Vidu ankaŭ == * [[Metroo de Montrealo]] * [[Korporacio de Transporto de Montrealo]] * [[Verda linio (metroo de Montrealo)]] * [[Flava linio (metroo de Montrealo)]] * [[Blua linio (metroo de Montrealo)]] * [[Stacioj de la metroo de Montrealo]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://web.archive.org/web/20221121045558/http://www.metrodemontreal.com/languages/esperanto/ LA METROO DE MONTREALO] * {{Oficiala retejo|https://www.stm.info/}} (stm) * [http://www.metrodemontreal.com/orange/ Oranĝa linio] ({{en}}/{{fr}}) == Tradukfonto == {{Trad|fr|Ligne orange (métro de Montréal)|186673752}} {{Metroo de Montrealo|L2=jes}} [[Kategorio:Metroo de Montrealo]] [[Kategorio:Oranĝa linio (metroo de Montrealo)| ]] ad93mcnnxw9mh8boka2mg0ab3p7k0ak 2 747889 9493949 9491023 2026-10-15T13:20:45Z ListeriaBot 119734 Wikidata list updated [V2] 9493949 wikitext text/x-wiki List of articles to check. {{Wikidata list |sparql=SELECT (wd:Q29934200 as ?item) (substr(GROUP_CONCAT(?l),1,2000000) as ?all) { hint:Query hint:optimizer "None". { SELECT (CONCAT("[[",?n,"]] · ") as ?l) { ?i wikibase:statements 0 . [ ] schema:about ?i ; schema:isPartOf <https://eo.wikipedia.org/>; schema:name ?n } } } |columns=?all|short=true|chart=y }} {| class='wikitable sortable' ! ?all |- | [[Raŭpa ŝtupiranto]] · [[Lukiana skolo]] · [[Lingva demokratio]] · [[Treviro (distrikto)]] · [[Dibrivka]] · [[Diferenco inter pedofilio kaj pederastio]] · [[Uljanovska Esperanto-klubo]] · [[KAM - Regionális és Antropológiai Kutatások Központja]] · [[Károli Gáspár Irodalmi Társaság]] · [[Palmeros]] · [[Aerkamerbloko]] · [[Numerikaj kapabloj en Down-sindromo]] · [[Lunatiko (muzikgrupo)]] · [[Unio Nacia de Studentoj de Nikaragvo]] · [[Il (dio)]] · [[Erdélyi Római Katolikus Népszövetség]] · [[IE-Munde]] · [[Moskva astronomia klubo]] · [[Barmoodano]] · [[Konsilio pri la rusa lingvo ĉe la Prezidanto de Rusio]] · [[Armena Kongreso de Orientaj Armenoj]] · [[Ĝiĝeleoj]] · [[Severe pozitiva tradona funkcio]] · [[Feliĉa primo]] · [[Jante]] · [[Atlantika sekcio de la transmara distrikto (Francio)]] · [[Hindioceana sekcio de la transmara distrikto (Francio)]] · [[Pacifika sekcio de la transmara distrikto (Francio)]] · [[Sennacia Banko]] · [[Astronomiala Kayereto]] · [[Kuriero Internaciona]] · [[Blovado]] · [[Milvo]] · [[Dvara]] · [[Endemiaj birdoj de Okcidenta Afriko]] · [[Misrijaoj]] · [[Libertarianismaj vidpunktoj pri intelektaj posedrajtoj]] · [[Libertarianismaj vidpunktoj pri mortpuno]] · [[Libertarianismaj vidpunktoj pri naturaj rimedoj]] · [[Rajper]] · [[Sumbaj deciduaj arbaroj]] · [[Svingrajdado]] · [[Kuniga ŝraŭbaĵo]] · [[Iögo]] · [[Tonsilabo]] · [[Funebro en Pollando post morto de Johano Paŭlo la 2-a]] · [[Tipoj de kotono]] · [[Festo de Pola Aviado]] · [[Homoforo]] · [[Volapükagased pro Nedänapükans]] · [[Ĉeĥa arto]] · [[Biblioteko de Esperantista Klubo en Brno]] · [[Elingvo]] · [[Esperanto-eldonaĵoj eldonitaj en Brno]] · [[Historio de la Esperantista klubo en Brno (1900-1914)]] · [[Historio de la Esperantista klubo en Brno (1919-1938)]] · [[Historio de la Esperantista klubo en Brno (1939-1945)]] · [[Historio de la Esperantista klubo en Brno (1946-1952)]] · [[Historio de la Esperantista klubo en Brno (1952-1968)]] · [[Historio de la Esperantista klubo en Brno (1969-1989)]] · [[Historio de la Esperantista klubo en Brno (1990-)]] · [[Historio de la Esperanto-klubo de Prago]] · [[Klubo de Esperanto-Amikoj en Svitavy]] · [[Laborista Unuiĝo Esperantista]] · [[Nikolao (festo)]] · [[Subterejo de la reĝa palaco de Praga burgo]] · [[Historia kelaro en Litoměřice]] · [[Kafejo Fenix (Ostrava)]] · [[Karsto ĉe Hranice]] · [[Katakomboj en Český Brod]] · [[Kaverno de Paclt]] · [[Kavernoj de rokaro en Adrŝpaĥ]] · [[Kavernoj de rokaro en Klokočí]] · [[Kavernoj de rokaro en Teplice]] · [[Kavernoj en Praĥovaj rokoj]] · [[Kazematoj en Vyšehrad]] · [[Keloj de Malnova Urbo (Prago)]] · [[Keloj en kastelo en Český Krumlov]] · [[Chupa-chupa]] · [[Sen:esepera]] · [[Esperanto-Rondo en IKEDA]] · [[Breathanach]] · [[Monario]] · [[Diala Jurnaleto]] · [[Adorado de la Sanktega Sakramento]] · [[Ile]] · [[Ido reformita]] · [[Ek! (esperanto-klubo)]] · [[Zülags]] · [[Liro (konkurso)]] · [[Murlampo]] · [[Transkonduko (muziko)]] · [[Regiono (politiko)]] · [[Belorusa Liberiga Armeo]] · [[Ĉeĥoslovakaj fortikaĵaj obstakloj]] · [[Listo pri transloĝigo de 33 municipoj de Drahana montetaro (1940 - 1945)]] · [[Administra kaj teritoria evoluo de Ostrava]] · [[Pasilogio]] · [[Pasivaj participoj]] · [[Patro parolas al siaj infanoj (privata revelacio)]] · [[Pekina Esperanto-Asocio]] · [[Pensilvanigermana literaturo]] · [[Penso kaj vivo]] · [[Perfektiga Esperanto-Kurso]] · [[Periodaj san-testoj]] · [[Permana elektra generilo]] · [[Pernambuco Esperantista]] · [[Petőfi Sándor Művelődési Egyesület]] · [[PhotoREt III]] · [[PhotoREt Pro]] · [[Pilgrimloko Hory (Česká Třebová)]] · [[Pinarbara Esperanta Grupo]] · [[Pinglohava lignoplanto]] · [[Pioniro de Esperanto]] · [[Placo de Hradčany]] · [[Plena indukto]] · [[PlusMedia Station]] · [[Pneŭmate regata direkta valvo]] · [[Podetala prezo]] · [[Pogranda prezo]] · [[Poliglota vortaro]] · [[Polis Könyvkiadó]] · [[Pomarba kancero]] · [[Popola labor-universitato]] · [[Populara Esperanto-Biblioteko]] · [[Por ekologia socio]] · [[Portretoj de profetoj]] · [[Poŝta Muzeo (Budapeŝto)]] · [[Poŝta Muzeo en Ópusztaszer]] · [[Poŝtkartoj de Liĥtenŝtejno]] · [[Poŝtoficistoj de Titanic]] · [[Pragaj Sonoriloj]] · [[Prahomaj laboriloj]] · [[Prenita juĝisto]] · [[Prepara konferenco por internacia radiotelefonia interkonsento]] · [[Preria Paco-Parko]] · [[Principo de komplementeco]] · [[Print Image Matching (teknologio de printado)]] · [[Pro-Print Könyvkiadó]] · [[Problemo de la origino]] · [[Procezaŭtomacia terminaro]] · [[Procezo (naturscienco)]] · [[Progressiva]] · [[Proklamo de Poznano]] · [[Proklamoj de Bab]] · [[Proklamoj de Baha'u'llah]] · [[Proponoj por la esperantigo de katalunlingvaj loknomoj]] · [[Propozicio-sintakso]] · [[Propraj Nomoj en Esperanto]] · [[Provinca Historia Arkivo de Kvenko]] · [[Provizanto de retservoj]] · [[Pseŭdotelefono]] · [[Puŝo (fiziko)]] · [[Putonghua - vortaro en - hànyu pīnyīn]] · [[Quinto Lingo]] · [[Radika Angla]] · [[Radikoj kun vira signifo]] · [[Radio Aktiva]] · [[Radio Esperanto (Radio Libertaire)]] · [[Radio Esperanto (reta)]] · [[Radio Verda]] · [[Radio-Club Espérantiste de France]] · [[Raetia lingvo]] · [[Rajtigitaj Delegitoj]] · [[Rakontoj por Geknaboj]] · [[Reĝa Muzeo por Belaj Artoj (Nederlando)]] · [[Rebato-Servo]] · [[Reciproka malinstigo]] · [[Reenkorpiĝo]] · [[Reformita Esperanto (McCoy)]] · [[Regionaj religioj]] · [[Regionaldekan]] · [[Regiono (statistiko)]] · [[Regnestro]] · [[Reguligita Angla lingvo]] · [[Rejnlando-Palatinata Esperanto-Ligo]] · [[Rekordoj de mamuloj]] · [[Rektlinia prem-multiplikilo]] · [[Relajsa aŭtomata regado]] · [[Religiaj agantoj]] · [[Religio de Amo]] · [[Religioj de Amerikaj negroj]] · [[Religioj en Oberhausen]] · [[Remo Bellini]] · [[Renkontiĝo de Calais]] · [[Respondeca pragmatismo]] · [[Restaĵa homeculo]] · [[Retejo.net]] · [[Returna kondukilo]] · [[Revista Brazileira]] · [[ReVo kaj Esperanto]] · [[Rhan]] · [[Rhein-Main-Ligo Esperantista]] · [[Rheinau-Ligo]] · [[Rikoltilo]] · [[Pola Esperanto-Delegitaro]] · [[Eŭrogloto]] · [[Eŭrolingvo]] · [[Eŭropa lingvo (Jago)]] · [[Eŭropa Medio-Organizaĵo]] · [[Eŭropo ĉe la Abismo]] · [[Esperanto de Antido]] · [[Esperanto de centraj imperioj]] · [[Esperanto en la 80-aj jaroj]] · [[Esperanto en medicino]] · [[Esperanto en universitatoj]] · [[Esperanto Federacio de Kvinslando]] · [[Esperanto Federacio de Viktorio]] · [[Esperanto Gento]] · [[Esperanto MUD]] · [[Esperanto-ĉeĥaj vortaroj]] · [[Esperanto-aktoro]] · [[Esperanto-arkivo]] · [[Esperanto-domo Barlaston]] · [[Esperanto-ekzameno]] · [[Esperanto-hebreaj vortaroj]] · [[Esperanto-informado]] · [[Esperanto-instruado ĉe ELTE]] · [[Esperanto-movado/Francio3/Instruado]] · [[Esperanto-movado/Francio3/Librejoj]] · [[Esperanto-movado/Francio3/Turismo]] · [[Esperanto-radio en Francio]] · [[Esperanto-Societo de Nov-Anglio]] · [[Esperanto-Societo de Sidnejo]] · [[Esperanto-vortaro (diversaj)]] · [[Esperanto? Plenbuŝe!]] · [[Esperantomondo]] · [[Esperantotur]] · [[Espero (teatro)]] · [[Espero Framasona]] · [[Espero Kristana]] · [[Esplora universitato]] · [[Estonto (klubo Linco)]] · [[Estraro de IEL 1936-1938]] · [[Estraro de IEL 1938-1947]] · [[Estraro de UEA 1909-1911]] · [[Estraro de UEA 1928-1931]] · [[Estraro de UEA 1939-1947]] · [[Estraro de UEA 1947-1950]] · [[Estraro de UEA 1950-1953]] · [[Estraro de UEA 1953-1955]] · [[Estraro de UEA 1955-1956]] · [[Estraro de UEA 1956-1959]] · [[Estraro de UEA 1959-1962]] · [[Estraro de UEA 1971-1974]] · [[Estraro de UEA 1983-1986]] · [[Estraro de UEA 1986-1989]] · [[Estraro de UEA 1989-1992]] · [[Estraro de UEA 1995-1998]] · [[Estraro de UEA 1998-2001]] · [[Etem]] · [[Etimologia internacia lingvo]] · [[Etimologio de nomoj de kantonoj de Okcidenta Virginio]] · [[Európai Idő Kiadó]] · [[Evoluintaj klasoj (Bellato)]] · [[Evoluintaj klasoj (Cora)]] · [[Fabela mondo de fantomoj]] · [[Fabrikistoj de Bekflutoj]] · [[Facila Vento]] · [[Fajrokurado]] · [[Faka Esperanto-vortaro : Heraldiko]] · [[Fakaj Esperanto-vortaroj pri medicino]] · [[Fakaj verkoj en Esperanto]] · [[Fako (figure)]] · [[Fakverko:Ekologio]] · [[Fakverko:Enciklopedioj]] · [[Fakverko:Etnologio]] · [[Fakverko:Farmakologio]] · [[Fakverko:Fervojo]] · [[Fakverko:Filatelo]] · [[Fakverko:Filozofio]] · [[Fakverko:Geologio]] · [[Fakverko:Juro]] · [[Fakverko:Kemio]] · [[Fakverko:Komerco]] · [[Fakverko:Konstrutekniko]] · [[Fakverko:Ledoj, peltoj]] · [[Fakverko:Lingvistiko, terminologio]] · [[Fakverko:Medicino]] · [[Fakverko:Muziko]] · [[Fakverko:Psikologio]] · [[Fakverko:Scienco]] · [[Fakverko:Telefono]] · [[Fakverko:Zoologio]] · [[Fama Ĉefturo]] · [[Famaj kantistoj]] · [[Familia Historia Biblioteko]] · [[Familia Sancti Hieronymi]] · [[Family Pastimes]] · [[Fantascienco]] · [[FaRo]] · [[FIPS-kodo (Usono)]] · [[Hejma Evangelia Studo]] · [[Listo de Esperanto-tradukoj]] · [[Riverogrundo]] · [[Rokoj de Elba Grejsmontaro]] · [[Ronda Tablo (Kameloto)]] · [[Rondodanco de Argenton]] · [[Ronildo Miranda]] · [[Rotacia neĝplugilo 2]] · [[Rozkrucaj monografioj]] · [[Rubenaj refrenoj]] · [[Ruhr-Espero]] · [[Rusa Ŝtatobaleto]] · [[Rusa skolo]] · [[S. Elgo]] · [[Sabatistoj]] · [[Sabima cifero]] · [[SabzAndiŝan Organizaĵo]] · [[Sakarido]] · [[Sakrado]] · [[Samopiniulo]] · [[Samseksemo kaj spiritismo]] · [[San-Min Sendependa Ĉina Mezlernejo]] · [[Sanatorio - Kurac-Hotelo Imperial]] · [[Sanatorio Richmond]] · [[Sankt-Peterburga Interlingvistika Rondo]] · [[Sankta Paŭlo laŭ katakomba pentraĵo]] · [[Sanmarineca Universitata Sesio]] · [[Sano (bulteno)]] · [[Sano. Strategio por ŝanĝo]] · [[Sanprotekto]] · [[Sardona-Glaĉero]] · [[Saturiĝo de la oksigeno en la sango]] · [[Scienca Fundamenta Esperanta Terminaro]] · [[Seattle Esperanto Society]] · [[SEJM-konferenco]] · [[Seksa konstitucio]] · [[Sektecaj trajtoj en la Esperanto-movado]] · [[Sekureca kriterio]] · [[Sekureca meĥanismo]] · [[Sekureckontrola testvalizo]] · [[Sellenger's Round]] · [[Sema legomo]] · [[Semajno de Internacia Amikeco]] · [[Seminario de Esperanto de KKE]] · [[Senbedaŭre amo rabas]] · [[Seneko Grandio]] · [[Senfina spaco]] · [[Sennacieca historio]] · [[Senutila amasbuĉado]] · [[Serio Stafeto]] · [[Serva Centro]] · [[Signalflago]] · [[Silver Birch]] · [[Simbolo de Bowers]] · [[Simboloj kaj signoj]] · [[Simia kaptilo]] · [[Simpligita angla lingvo]] · [[Singaso-sunreaktoro]] · [[Sinjoro Vento kaj Sinjorino Pluvo]] · [[Sinkronismo (historio)]] · [[Sinmortigo en beletraj verkoj]] · [[Sinonimoj en Esperanto]] · [[Sintaksa finaĵo]] · [[Skribistoj (Biblio)]] · [[Skvamoformulo]] · [[Slipara Vortaro]] · [[Slovenaj aŭtovojoj]] · [[Smultron och Sojamjölk]] · [[Sociala merkata ekonomio]] · [[Sociedad de Tasación]] · [[Societo por Mondamikiĝo]] · [[Societo Sankta Miĥaelo]] · [[Societo svisa pri odontologio kaj stomatologio]] · [[Solena veturo de aŭtomobilaj veteranoj (Mladá Boleslav)]] · [[Someșul Rece (rivero)]] · [[Somera Universitato]] · [[Sonfiguroj]] · [[Specialiĝo]] · [[Specoj de lingvo]] · [[Specoj de loknomoj]] · [[Spiralo de perforto]] · [[Spirita konsterniteco]] · [[Spirito de Vero]] · [[Sporta Esperantista Ligo]] · [[Stalin kaj Esperanto]] · [[Statistiko de Esperantujo]] · [[Statuaro de la Plej Sankta Triunuo (Jáchymov)]] · [[Statuto de UEA]] · [[Steinpeißer]] · [[Stenografa Instituto Tutmonda]] · [[Strix (gazeto)]] · [[Strukturformiĝo]] · [[Studenta Esperanto-movado]] · [[Studoj pri interlingvistiko: festlibro omaĝe al la 60-jariĝo de Detlev Blanke]] · [[Sub la signo de socia muzo]] · [[Suba Algovio]] · [[Suba Kanado]] · [[Subgubernio]] · [[Subvencio Cigno]] · [[Sud-Azia Komitato (SAK)]] · [[Sudlankaŝira Esperanto-Grupo]] · [[Sudorienta Esperanto]] · [[Cirkaj infanoj]] · [[Cirkvito-skemo]] · [[Citlaltépetl (Veracruz)]] · [[Ciucul de Jos]] · [[Civita Banko]] · [[Coatzacoalcos (Veracruz)]] · [[Cocoa Camino]] · [[Crusoe SE]] · [[Csíki Természetjáró és Természetvédő Egyesület]] · [[Cx486SRx/DRx]] · [[Dônage]] · [[Danub-konfederacia plano]] · [[Universala Framasona Ligo]] · [[Universala lingvo (Letellier)]] · [[Universala lingvo (Martinez)]] · [[Unua Esperanto-monumento de Linco]] · [[Unua societo de esperantistoj aŭstriaj en Brno]] · [[Unua Virina Grupo Esperantista]] · [[Unua-aĵoj esperantistaj]] · [[Unusilabaĵo]] · [[Urbario (registro)]] · [[Urboj kaj vilaĝoj de Elba Grejsmontaro]] · [[Usonaj poŝtaj mallongigoj]] · [[Vásárhelyi Találkozó]] · [[Vaginalo]] · [[Valea Feernicului]] · [[Variable Dot Size]] · [[Varmokurenta derivaĵo]] · [[Varmomaŝino]] · [[Vasváry-vilao]] · [[Vegetaĵara mapo]] · [[Veltpiĉno]] · [[Venecio, trafiko]] · [[Verband deutscher Esperantisten]] · [[Verboj transiraj kaj netransiraj]] · [[Verbotempoj de dependaj propozicioj]] · [[Verbotempoj Kompleksaj]] · [[Verda Masko]] · [[Verda Parnaso]] · [[Verda Signalo]] · [[Verdalgoj]] · [[Vespergazeto]] · [[Veterán Autó és Motor]] · [[Veturilproduktado de Hungario]] · [[Vid-ekologio]] · [[Vintraj Cikloj]] · [[Vitra altaro en Dobrá Voda]] · [[Vivanta latino]] · [[Vivoprincipo]] · [[Voĉoj de Pioniroj]] · [[Voĉoj el Japanio]] · [[Volapuka reformo de Jong]] · [[Volgia Esperanto-Renkontiĝo]] · [[Vortaro (programo)]] · [[Vortgrupaj gramatikoj]] · [[Vortludoj aŭ kalemburoj]] · [[Vorto-Mozaiko]] · [[Vortoj de Macue Sasaki]] · [[Vortostoko de Baza Angla]] · [[VTOL Aircraft - Ray]] · [[Wacker Siltronic]] · [[Weltsprache (Eichhorn)]] · [[Weltsprache (Volk kaj Fuchs)]] · [[Werbelliner Gewässer]] · [[Wireless Intel SpeedStep]] · [[Ysian]] · [[Zagreba metodo]] · [[Zamenhofaj Vortoj]] · [[Zenano (vesto)]] · [[Ziĝu'jŭan-parko]] · [[Összehasonlító Irodalomtörténeti Lapok]] · [[Ĉeĥa literaturo]] · [[Ĉeĥaj serioj]] · [[Ĉeĥlingvaj verkoj]] · [[Ĉeboksara Esperanto-Centro]] · [[Ĉefa fokuso]] · [[Ĉefverkoj de la mondliteraturo]] · [[Ĉekoj internaciaj]] · [[Ĉina grupo]] · [[Ĉinaj vortoj enkondukitaj el aliaj lingvoj]] · [[Ĝenova Esperanto-Rondo Studenta]] · [[Ĝermanida grupo]] · [[Ĝermolisto de Esperanto-asocioj]] · [[Ĝermolisto de fakverkoj]] · [[Ĝermolisto de hidraŭlikaj servomekanismoj]] · [[Ĝismorta duelo kaj kontraŭreformacio]] · [[Ĝisostulo]] · [[Ĥaĝi Mamsurov]] · [[Ĥuŝpuo]] · [[ŜĈKĤLando]] · [[Ŝanĝoj inter la malnovnordlanda kaj islanda lingvoj]] · [[Ŝanceliĝo]] · [[Ŝip-terminoj]] · [[Ŝipa trafiko]] · [[Ŝraŭbeciganta ŝraŭbeco]] · [[Ŝraŭbuma tubjuntilo]] · [[Ŝramanismo]] · [[Esperanto dum la Unua Mondmilita periodo]] · [[Virinaj nomoj en Esperanto]] · [[Vortkunmeto en Esperanto]] · [[Fenicoj en Brazilo]] · [[Ferenctanya]] · [[Fernando Arrabal/Bibliografio/malneto]] · [[Festivalo de Maribor]] · [[Festivalo LaSemo]] · [[Fia koincido]] · [[Fides qua fides quae]] · [[Filozofia Asocio Tutmonda]] · [[Finaĵvorto]] · [[Flagoprotokolo]] · [[Fleksebla akumulo]] · [[Floresta (Paranao)]] · [[Flugiloj de Malfacila Vento]] · [[Flugo de strigoj]] · [[Foirplaco de Karlovy Vary]] · [[Fokso-Nukso]] · [[Folihava lignoplanto]] · [[Fondaĵo Joseph Ratzinger-Benedikto la 16-a]] · [[Fonduso por Esperantologiaj Studoj]] · [[Fonetika bild-skribo]] · [[Fororkestro]] · [[Framasona Esperanto]] · [[Framasonisma loĝio Lázaro Luiz Zamenhof]] · [[Francaj tradiciaj dancoj]] · [[Fratoj Lukaŝidoj]] · [[Frazosintakso]] · [[Free Esperanto Course]] · [[Fremdlingva Eldonejo (Sofio)]] · [[Freqüències]] · [[Frua Esperanto-movado en Finnlando]] · [[Fulgur Kiadó]] · [[Fulma angla]] · [[Fundamento Tonsilaba]] · [[Funelterapio]] · [[Gaciça]] · [[Gamo de Bharata]] · [[Gardanto de la Afero de Dio]] · [[Garielo Haller]] · [[Gastrolo]] · [[Geŭzomedalo]] · [[Geko-rubando]] · [[Gema simbolismo]] · [[Genealogio de Báb]] · [[Generacio Y (blogo)]] · [[Gesta Eŭfonio]] · [[Gloraj virinoj]] · [[GNIS-kodo (Usono)]] · [[Gogo kaj liaj amikoj]] · [[Gotika kino]] · [[Grafika labormedio]] · [[Grandaj urboj de Azio]] · [[Grandaj urboj de Oceanio]] · [[Grando]] · [[Gravaj personoj ligitaj al distrikto Harghita]] · [[Green Project]] · [[Greka grupo]] · [[Greklingva literaturo]] · [[Großes Wörterbuch Esperanto-Deutsch]] · [[Grupoj kaj tendencoj de la hispana literaturo de la 20-a jarcento]] · [[Guanabara Esperanto-Junularo]] · [[Gulivero (ludo)]] · [[Gvatemala Esperanto-Asocio]] · [[Gvatistaro de Titanic]] · [[Ha! Se mi scius]] · [[Harmonia konsumpreza indico HVPI]] · [[Havenoj de Habsburga monarkio]] · [[Hebrea Esperanto-Asocio]] · [[Hebrea transliterumo de esperanto]] · [[Hejma vortaro]] · [[Hesa Esperanto-Ligo]] · [[Hidraŭlika ŝovbloko]] · [[Hidraŭlika amplifilo]] · [[Hidraŭlika panelo]] · [[Hidraŭlika-dinamika variigilo de tordmomanto]] · [[Hidraŭlika-statika konvertilo]] · [[Hidraŭlika-statika transmisio]] · [[Hina lingvo]] · [[Hispana Esperantista Konfederacio]] · [[Hispana Opo]] · [[Hispanaj vojaĝistoj]] · [[Historio de Esperanto (verkoj)]] · [[Historio de Esperanto en Radio]] · [[Historio de Freiberg]] · [[Historio de Kroměříž]] · [[Historio de Lingva Festivalo en Ĉeboksaro]] · [[Historio de Lingvaj Festivaloj]] · [[Historio de Moskva Ŝtata Universitato]] · [[Historio de Pratempo]] · [[Historio de SAT]] · [[Hocheka lingvo]] · [[Holnap Irodalmi Társaság]] · [[Homa lingvo]] · [[Homaranisma Komunlingva Movado Kontraŭ Novliberalismo]] · [[Homeopatio kaj spiritismo]] · [[Honoraj membroj de AIS]] · [[Horloĝistaro]] · [[HP-SIR]] · [[Hungara Fervojista Esperanto-Asocio]] · [[Hungaraj varomarkoj]] · [[Máté Göcsi]] · [[Mondezo]] · [[Mondi lingua]] · [[Mondlingvo (Weisbart)]] · [[Mongolio.info]] · [[Montara Junulara Semajnfino]] · [[Monumento de Carlo Bourlet]] · [[Monumento de Nikolaj Ovĉinikov]] · [[Monumento de Zamenhof]] · [[Moralo laika]] · [[Morecambe Bay Esperanto-Societo]] · [[Mormona estraro]] · [[Mormonaro por Paco kaj Egaleco]] · [[Motorboato Esperanto]] · [[Moviĝo de la vertebruloj]] · [[Mrštík]] · [[Muelcilindro]] · [[Muelejo de Haun]] · [[Mulo (planlingvo)]] · [[Mundelingvo (Lott)]] · [[Municipoj de Svislando]] · [[Murdo en beletro]] · [[Muscikapenoj]] · [[MusicExpress]] · [[Mustel-hundo]] · [[Muzeo Dan Andersson]] · [[Muzeo Diliĝenco]] · [[Naŭ detruitaj vilaĝoj]] · [[Nacia Esperanto-Komisiono]] · [[Nacilingvaj tradukoj el Esperanto]] · [[Naciludiloj]] · [[Naftoesploro de Hungario]] · [[Natura Floro]] · [[Naturscienca Muzeo Freiberg]] · [[Naturscienco, Mondkoncepto, Religio]] · [[Naxalitoj]] · [[Nazo-Teribo]] · [[Ne-pligrandiĝanta vico]] · [[Neŭtrala Esperanto-Centro]] · [[Nebibliaj dokumentoj de Kumrano]] · [[Nemoveblaĵa evoluigado]] · [[Neperfektaj spiritoj]] · [[Neskriba juro (Eŭropa Unio)]] · [[Ni parolas Esperante]] · [[Nia ĉiutaga pano]] · [[Nia lingvo Esperanto]] · [[Nigra Flago (Ĵurnalo)]] · [[Nigra platnaza simio]] · [[Nigra presbito]] · [[Nigra skatolo (Kio? Kie? Kiam?)]] · [[Nigrogrundoj]] · [[Nippon Esperanto-Societo]] · [[Noam Chomsky/Esperanto ne estas lingvo]] · [[Nobela titolaro]] · [[Nocio-sistemo]] · [[Nombradkanzono]] · [[Nomoj de Amerikaj landoj]] · [[Nomoj de kontinentoj]] · [[Nomoj en Asteriks]] · [[Nord-Amerika Junulara Tendumado]] · [[Nordamerikanische Wochen-Post]] · [[Nordia mitologio]] · [[Noria de Ángeles]] · [[Normlingva Esperanto]] · [[Novaĵoj el Rusio]] · [[Nove auxilia]] · [[Novesperant]] · [[Novialo-Akademio]] · [[Novilatin (Beermann)]] · [[Novilatin (Blondel)]] · [[Novkastela Esperanto-Societo]] · [[Novkreitaj ŝtatoj]] · [[Novmaltusanismo kaj anarkiismo]] · [[Novpagana festo]] · [[NUN (retejo)]] · [[Oazo de Esperanto]] · [[Obenzayet]] · [[Observatorio (bulteno)]] · [[Oficiala Jarlibro de la Esperanto-movado]] · [[Oficialaj vortoj]] · [[Oficiroj de Titanic]] · [[Ohia ortografio]] · [[Okcident-nordia lingvaro]] · [[Okcident-Siberia Esperanto-Renkontiĝo]] · [[Omnésio]] · [[Ondo-Esperanto]] · [[Onpu Channel]] · [[Operaciaj programoj]] · [[Operaco en Auvers-sur-Oise]] · [[Optezo]] · [[Oregon trade language]] · [[Organizo por Sociaj Asocianoj en Kimrio]] · [[Orgasma festotago]] · [[Orient-nordia lingvaro]] · [[Orientiga instruado]] · [[Origina juro (Eŭropa Unio)]] · [[Origino de la sistemo de la indulgencoj]] · [[Societo Nyelv-Irodalom-Tanítás]] · [[Teatro Nézőpont]] · [[Teatro Oberon Csőszínház]] · [[1-a Sud-Brazila Renkontiĝo de Esperanto]] · [[11-a Germana Esperanto-Kongreso]] · [[1234-regulo]] · [[19-a-jarcenta germana elmigrado al Parizo]] · [[2004 (planlingvo)]] · [[A History of the Esperanto League for North America, Inc.]] · [[A-karaktera radiko]] · [[Aawaaniaan]] · [[Abstrakta mondo]] · [[Acidorezistado]] · [[Adelboden Hejmletero]] · [[Ader & Borel]] · [[Administracia juĝistaro en Aŭstrio]] · [[Administracia juĝistaro en Alĝerio]] · [[Administracia juĝistaro en Belgio]] · [[Administracia juĝistaro en Benino]] · [[Administracia juĝistaro en Egiptujo]] · [[Administracia juĝistaro en Libano]] · [[Administracia juĝistaro en Luksemburgo]] · [[Administracia juĝistaro en Turkio]] · [[Administraciaj juĝistaroj]] · [[Adson de Melk]] · [[Aerkanto]] · [[Agado pro radovaporŝipoj]] · [[Aglutina karaktero de Esperanto]] · [[Ah/C-grundoj escepte de Nigrogrundoj]] · [[Ajolo]] · [[Akademiaj Korektoj]] · [[Aki katolikaj-akademiistoj-domo]] · [[Akropolo (urboparto)]] · [[Aktuala reĝo de Francio]] · [[Akvoelektra akvobaraĵo]] · [[Akvopseŭdomuelejo]] · [[Akvoverŝa festo]] · [[Albana Esperanto-Instituto]] · [[Aleksandreis]] · [[Aligatorejo]] · [[Aligramo]] · [[Allsprachendienst Esperanto GmbH]] · [[Aloisia lingvo]] · [[Alta reprezentanto pri eksterlandaj aferoj kaj sekureca politiko]] · [[Alta simulaĵo]] · [[Amatora radia komuniko]] · [[ASK IR]] · [[Ambrózia Kiadó]] · [[Amerika kosmo]] · [[Amerika lingvo]] · [[Amerikano (planlingvo)]] · [[Amerisko]] · [[Amika rondo]] · [[Amikeco Esperanto-Asocio]] · [[Amo kaj perforto en la biblia Dio]] · [[Analoj de EASP]] · [[Ando-ekvatora lingvaro]] · [[Antaŭrigardilo (grafikredaktilo)]] · [[Antaŭrigardilo (tekstredaktilo)]] · [[Antido]] · [[Antiquus Mysticusque Ordo Rosae Crucis]] · [[Apokalipso (oratorio)]] · [[Aprila artikolo]] · [[Apudurba vagono]] · [[Arci Esperanto]] · [[Ardes (romano)]] · [[Argadora kalendaro]] · [[Arkaismoj de Esperanto]] · [[Arkeopterigo glisilo]] · [[Artemisia]] · [[Artistkolonio de Aleșd]] · [[Artistkolonio de Baia Sprie]] · [[Transliterumo de Esperanto]] · [[Sulfata akvo]] · [[Sun King Technology]] · [[Superaj spiritoj]] · [[Supereco de Esperanto super la naciaj lingvoj]] · [[Supra Algovio]] · [[Sur flugiloj de trobo kaj Esperanto]] · [[Sur nejŝaburaj aleoj]] · [[Surdorsigo]] · [[Survoje al la kosma konscio]] · [[Susticacán]] · [[Sven kaj Siv]] · [[Svisa domoasocio]] · [[Svisa fondaĵo por la fotografio]] · [[Svisaj festoj kaj kutimoj]] · [[Szentisvánbaksa]] · [[Esperanta Teknika Medicina Vortaro]] · [[Tagblatt-Bibliotek]] · [[Tageventoj de 2004]] · [[Tageventoj de 2005]] · [[Tageventoj de 2007]] · [[Tago de infana malarmado]] · [[Tago de la libro]] · [[Tago de Pola Setlinto]] · [[Tago pri esperantlingvaj retotaglibroj]] · [[Taiedo di Chions]] · [[Teatra trupo de Literatura Mondo]] · [[Teatro Joakim Vujić]] · [[Teatroj en hungara lingvo en Rumanio]] · [[TEJO-aktuale]] · [[Telegalerio]] · [[Aĉetkontrakto]] · [[Aŭksilingvo]] · [[Aŭstria Esperanto-Movado]] · [[Aŭstria Katolika Ligo Esperantista]] · [[Aŭstria Ligo de Blindaj Esperantistoj]] · [[Aŭtonoma Muziknotado]] · [[Artistkolonio de Lăzarea]] · [[Artistkolonio de Valea Jiului]] · [[Artistokolonio de Baia Sprie]] · [[Artisttendaro de Baia Mare-Târgu Lăpuș]] · [[Artisttendaro de Valea Homorodului]] · [[Arumo (lingvo)]] · [[Asocia respubliko Jugoslavio]] · [[Asocio de Mongolaj Verkistoj]] · [[Asocio de Studado Internacia pri Spiritaj kaj Teologiaj Instruoj]] · [[Asocio Kordova de Esperanto]] · [[Astraĥana societo de esperantistoj]] · [[Atmosfera sorbo kaj difuzo]] · [[Aventuro (tekstaventuro)]] · [[Balotrajtisto]] · [[Bankfaka Esperanta Asocio Tutmonda]] · [[Barĝo de la Mortintoj]] · [[Barcelon-Provinca Esperantista Renkontiĝo]] · [[Baseno de Kaŝino]] · [[Baseno Superĉiko]] · [[Batalo de Don]] · [[Baza Angla Reformita]] · [[Baza Radikaro Oficiala]] · [[Baza vortaro en mandarena lingvo]] · [[Becos Traders]] · [[Beginejaj Festoj]] · [[Telegrafistoj de Titanic]] · [[Telekomunikada Spektaklejo]] · [[Temludo]] · [[Tempolinio (Freiberg3)]] · [[Tempolinio (Freiberg4)]] · [[Tempolinio de Freiberg]] · [[Teraj akompanantoj]] · [[Teritoria evoluo de Essen]] · [[Teritorio de UEA]] · [[Termofonto-Kuracbanejo Villach]] · [[Teroterapio]] · [[TerraCottem]] · [[Testa versio]] · [[Testamento de Bab]] · [[Tetrasociologio]] · [[Thália Rt.]] · [[The Mary and Dorothy]] · [[The Shiva Furnace]] · [[Tibeta problemo]] · [[Tibor Sekelj/Bibliografio]] · [[Tibor Sekelj/Bibliografio/galerio]] · [[Tibor Sekelj/Bibliografio/indekso]] · [[Tibor Sekelj/Bibliografio/listo]] · [[Tibor Sekelj/Bibliografio/malneto]] · [[Tiel diris la majstro]] · [[Tiel sonis...]] · [[Tino (planlingvo)]] · [[Tio okazis en la jaroj 2000 kaj 3000]] · [[Tjerradentra (or-kulturo)]] · [[TM5800EL 933 MHz]] · [[Tolkienaj runoj]] · [[Tombo de Sankta Paŭlo]] · [[Tone (programo)]] · [[Toowoomba Esperanto-Societo]] · [[Tour de France (metiartoj)]] · [[Tradiciaj vestoj de Batz]] · [[Tradiciaj vestoj de Uzbekio]] · [[Tradiciismo]] · [[Traduki (programo)]] · [[Tradukita literaturo]] · [[TRAKT]] · [[Transhumanisto]] · [[Transigo de flu-kvanto]] · [[Transira Angla]] · [[Transporta aŭtokuvo]] · [[Transportadogeoteĥniko]] · [[Traperko]] · [[Tredfiksilo]] · [[Tri koboldoj]] · [[Tri koboldoj/Enhavo de la Ora Libro]] · [[Tributglaĉero]] · [[Trimoo]] · [[Trio (muzika formo)]] · [[Trobo]] · [[Trohantera indekso]] · [[Trolebusa kontakta lineo]] · [[Tuba ŝraŭbaĵo]] · [[Tukaneto]] · [[Tumultoj en Francio]] · [[Tutafrikaj koloroj]] · [[Tutarabaj koloroj]] · [[Tutmonda Asocio de Konstruistoj Esperantistaj]] · [[Tutmonda Kolektanto]] · [[Tutrusia konstitucianta asembleo]] · [[Unial (Weisbart)]] · [[Unikodkapabla programo]] · [[Unio de historiaj fervojoj de Svisujo HECH]] · [[Universal (Decormis)]] · [[Universala Esperanto-Asocio (libro)]] · [[Datoj kaj faktoj pri la paca movado]] · [[De animo al animo]] · [[De Francisko el Asizo por vi]] · [[Debrecena Bulteno]] · [[Dehelenigo de kristanismo]] · [[Deklaracio por etnista humanismo]] · [[Dekuma klasifika sistemo por bibliotekoj]] · [[Demokratio kaj Kristanismo]] · [[Dentrada trakciilo]] · [[Derivita juro (Eŭropa Unio)]] · [[Detalisto]] · [[Deutsche Solar]] · [[Diaocha-lago]] · [[Discutindo língua portuguesa]] · [[Diservo en Esperanto]] · [[Disko (sporto)]] · [[Diskutkunvenoj de KEJ]] · [[Distililo (alkoholo)]] · [[Distingokapablo (optiko)]] · [[Dobrá nad Ondavou]] · [[Dokumentoj de Komunismo]] · [[Dokumentoj kaj materialoj]] · [[Domaša]] · [[DOMFABRIKO: 6000 frazeologiaj esprimoj hungaraj-Esperantaj]] · [[Domkonstruado]] · [[Donkiĥoto (stereotipo)]] · [[Dorsoturnoj]] · [[Dosiano]] · [[Drop Modulation]] · [[Du Majstro-noveloj]] · [[Duonsekaj tropikoj]] · [[EBLOGO]] · [[Edelmann-Banendregt]] · [[Eduard Kruspe]] · [[Egala balotrajto en Finnlando]] · [[Ekologia socialismo]] · [[Ekstersistema radiko]] · [[Ekumena Komisiono]] · [[El la nova ĝardeno]] · [[Eldonoj de SAT]] · [[Elektrona mapo de la Muzeo de la Imperiestra Palaco]] · [[Elemento por transmisio de rotacia movo]] · [[Elo (lingvo)]] · [[Emiliano Zapata (Veracruz)]] · [[En Svislando]] · [[Enciklopedio Cigneta]] · [[Enciklopedio Simpozio]] · [[Enmurigita!]] · [[Envitra transskribado]] · [[EO Communicator]] · [[Epistoloj de Paŭlo]] · [[Epizodoj de Cleopatra 2525 (dua sezono)]] · [[Epizodoj de Cleopatra 2525 (unua sezono)]] · [[Erdélyi Gazda (Nagyenyed)]] · [[Erdélyi Gazda- Aiud]] · [[Erdélyi Kézművesek Egyesülete]] · [[Esperando]] · [[Esperant']] · [[Esperanta Evoluo]] · [[Esperanta Ligilo]] · [[Esperanta regno]] · [[Esperanta Retradio]] · [[EsperanTago]] · [[Esperantaj lokoj en Berlino]] · [[Esperantigo de vortoj el ĉina fonto]] · [[Esperantigo de vortoj el araba fonto]] · [[Esperantigo de vortoj el franca fonto]] · [[Esperantigo de vortoj el germana fonto]] · [[Esperantigo de vortoj el hispana fonto]] · [[Esperantigo de vortoj el portugala fonto]] · [[Esperantilo]] · [[Esperantista Junularo]] · [[Esperantista Migrado Aŭtuna]] · [[Esperantista Vagabonda Klubo]] · [[Esperantista Voĉo]] · [[Esperantlingva literaturo en la reto]] · [[Esperanto-Grupo de Warwick]] · [[Esperanto-Ligo Berlin]] · [[Esperanto-Ligo de Okcidentaŭstralio]] · [[Esperanto-Ligo de Saksio-Anhalto]] · [[Esperanto-Radio Jászberény]] · [[Esperanto-Societo Bazelo]] · [[Esperanto-Societo de Metropola Atlanto]] · [[Esperanto-Societo Sudharco]] · [[EsPodkasto]] · [[Malaperintaj vilaĝoj de Slovakio]] · [[Enzim-efik-meĥanismoj]] · [[Belga migrado al norda Francio]] · [[Bengallingva literaturo]] · [[Berchtesgadenaj kondiĉoj]] · [[Berlina informilo]] · [[Betebeto]] · [[Betlehemoj de Česká Třebová]] · [[Betona strukturo]] · [[Biaphra Milhomem]] · [[Biblioteca-Museu Balaguer]] · [[Biblioteka Apogo Roma kaj Poul Thorsen]] · [[Biblioteko de Davidov]] · [[Biblioteko de UEA]] · [[Biciklaj vojoj (Elba Grejsmontaro)]] · [[Bielatal (Saksa Svislando)]] · [[Bildarkivo Aŭstria]] · [[Biologia kaj Ornitologia Rondo Esperantlingva]] · [[Birada sistemo]] · [[Bird-aŭgurado]] · [[Birdoj de Svedio]] · [[Birdoprotektado]] · [[Birdoprotektanta organizaĵo]] · [[Bjørn (firmao)]] · [[Blankavostuloj]] · [[Blankbarbulo]] · [[Blankkapa presbito]] · [[Blazonaj ornamoj]] · [[Blazono de la Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj]] · [[Blinda Gardisto]] · [[Blindula Instituto Klar]] · [[Bohema Esperanto-Servo]] · [[Bohema Klubo Esperantista]] · [[Bolonja Esperanto-Grupo]] · [[Librejo Azia]] · [[Sevila Esperanto-Asocio]] · [[Borso de laboro]] · [[Botanika terminaro]] · [[Botelvakuigilo]] · [[Brandoniano]] · [[Bratislava pordego (Komárno)]] · [[Brazila Birdsimfonio]] · [[Brazila Katolika Esperanto-Renkontiĝo]] · [[Breda maturiĝo]] · [[Bretaro (projekto)]] · [[Bretona Esperanto-Koruso]] · [[Brevier-Himnoj]] · [[Brevier-Legaĵoj – Kristnaska festociklo]] · [[Brevier-Legaĵoj – Paska festociklo]] · [[Brevier-Legaĵoj – Sanktuloj]] · [[Bufintona-Barba-Bima ortografio]] · [[Bugleoj]] · [[Bulgara ekspresa lokomotivo 1D1]] · [[Bulonjo 2005]] · [[Calera]] · [[Castro (Paranao)]] · [[Cedrolando]] · [[Centra Dialekto]] · [[Centra Oficejo pri Bonfarto de Infanoj de Nepalo]] · [[Centrale Esperanto-Boekhandel]] · [[Centro pri aŭdo kaj lingvo Zuriĥo]] · [[Ceremonio de transiro]] · [[Chrodisonian]] · [[Ciferaro]] · [[Ciganaj fanfaroj]] · [[Ciganio]] · [[Eldonejo Bookart]] · [[Biblioteko Klimó]] · [[Kistermelők Lapja]] · [[Klara lingvo]] · [[Klasifiko de etnoj]] · [[Klasifiko de loknomoj]] · [[Klasika araba triangulo]] · [[Klosterneuburg (urbo)]] · [[Klostronovburga Altaĵo-ŝoseo]] · [[Ko’ilidel]] · [[Kodo Roosevelt]] · [[Kolombio:Esperanto-movado]] · [[Komerca utiligo de Esperanto]] · [[Komercista Esperanto-Unio]] · [[Komitato de Ĝeneva UEA 1938-1947]] · [[Komitato de IEL 1938-1947]] · [[Kompanio de Senegalo]] · [[Komputaj kodoj]] · [[Komunista Internacio (rilato al Esperanto)]] · [[Komunumoj de distrikto Mureș]] · [[Komunumoj en distrikto Arad]] · [[Komunumoj en distrikto Brașov]] · [[Komunumoj en distrikto Caraș-Severin]] · [[Komunumoj en distrikto Covasna]] · [[Komunumoj en distrikto Sibiu]] · [[Konciza historio de Esperanto en Ŝjiano]] · [[Kondiĉa probabla denseca funkcio]] · [[Kongo-kordofana lingvaro]] · [[Kongresa kuriero]] · [[Konsisto de la Esperantistaro]] · [[Konsisto kaj strukturo de materio]] · [[Konsonantoj en Esperanto]] · [[Konstanta Kongresa Sekretario]] · [[Konstanta Reprezentantaro de la Naciaj Societoj]] · [[Konstruaĵoparto]] · [[Konstruita medio]] · [[Konstrukcio (tekniko)]] · [[Konsulo (Esperanto-movado)]] · [[Kontraŭdiagonala matrico]] · [[Kontraŭlika rezisto]] · [[Kontraŭpieduloj]] · [[Kontraŭuloj de Esperanto]] · [[Kontrakta juro (Eŭropa Unio)]] · [[Kontrakto de Hachette]] · [[Kontrakto de Helsinko]] · [[Kontraktoj de la eŭropaj komunumoj (Eŭropa Unio)]] · [[Kontraktoj de membroŝtatoj inter si (Eŭropa Unio)]] · [[Kontraktoj inter membroŝtatoj kaj eksteraj ŝtatoj (Eŭropa Unio)]] · [[Konuoloĝio]] · [[Konvencio de Montreux]] · [[Konvencioj de Vieno pri diplomatio]] · [[Kopso (kooperativo)]] · [[Korea transliterumo de esperanto]] · [[Koresponda Kurso de GDREA]] · [[Korta fotografado en Ĉinio]] · [[Kosino (Moskvo)]] · [[Kosma angla]] · [[Kosmaj planlingvoj]] · [[Kostenloser Esperanto-Kurs]] · [[Kreinto en Kabalo]] · [[Kroniko de flugoj de sovetiaj kaj rusiaj kosmonaŭtoj]] · [[Kroniko de la fortikigado de Ĉeĥoslovakio]] · [[Kulta libro]] · [[Kultura Esperanto-Asocio (Hungario)]] · [[Kunimperiestro]] · [[Kunlaborintoj de PIV]] · [[Teatro Kiss Stúdió]] · [[Esperantidoj de Weisbart]] · [[Esperanto-gramatiko por komencantoj]] · [[Kölcsey Egyesület (Carei)]] · [[Kvalitsensilo]] · [[Kvantodifinaj adjektivpronomoj]] · [[Kvintparenceco]] · [[Kyldíl]] · [[La Anima Evoluado]] · [[La Brazilaj Aruakoj]] · [[La Eta Spiru' - Salutu la Sinjorinon]] · [[La Floretoj de S. Francisko]] · [[La Herodo de Fleury]] · [[La homo; la vojaĝoj]] · [[La Instruo de Karl Marks]] · [[La Juna Batalanto]] · [[La juna verkisto]] · [[La kontribuo de la laboro ĉe la homiĝo de la simio]] · [[La Kordiego]] · [[La lasta ĉeĥo]] · [[La malgranda Svisujo]] · [[La Mortintoj kaj la mortantoj]] · [[La Panistino de la ebenaĵanoj]] · [[La pardonpetoj de la papo]] · [[La Pentroarto en la Malnova Hungarujo]] · [[La Porkino kun sep porkidoj]] · [[La Postdomo]] · [[La Samanta-Mukla-Parivarto]] · [[La senmorta kaj la senviva]] · [[La sesa raso]] · [[La skurila libro]] · [[La Suplemento de Kataluna Esperantisto]] · [[La Vojo al feliĉo]] · [[Laborkolektivo de biciklemaj urboj kaj komunumoj en Nordrejn-Vestfalio]] · [[Laborsemajno]] · [[Esperantista Grupo Sankta Rita]] · [[I-karaktera radiko]] · [[Iama Doganejo "Na Výtoni"]] · [[Idala podkasto]] · [[Ideala Esperanto-Biblioteko]] · [[Ido antaŭenirigita]] · [[Ido-akademio]] · [[Ilarejo Esperantista]] · [[Ilustrita Biblioteko]] · [[Ilustrita Vortaro de Esperanto]] · [[Imagu-Filmoj]] · [[Imperativoj de la vivo]] · [[Imperatoro de AMORC]] · [[Impulso (telefonio)]] · [[Indekso de ĉina skribo laŭ radikalo]] · [[Indico (notacio)]] · [[Industri-medicina aparato]] · [[Industrio de mizero]] · [[Infanopilgrimado]] · [[Influantaj faktoroj de enzima aktiveco]] · [[Insigno de Esperanto]] · [[Instrumentotekniko]] · [[Integralo (ekzemploj)]] · [[Intelekta sensencaĵo]] · [[Intelekto aktualiga kaj intelekto potenciala]] · [[Interasocia Renkontiĝo de Esperanto ĉe Mediteraneo]] · [[Interelementa rilato]] · [[Interkonsento de Kolonjo]] · [[Interkulturo]] · [[Interlingvaisto]] · [[Internacia Ekzamena Komisiono]] · [[Internacia Esperantista Farmaciista Asocio]] · [[Internacia Esperanto-Kampadejo Primoŝteno]] · [[Internacia Esperanto-Muzeo en Vieno (teksto)]] · [[Internacia Esperanto-Servo]] · [[Internacia Finnugra Kongreso]] · [[Internacia Foira Esperantista Renkontiĝo]] · [[Internacia Humanitara Organizo Espero]] · [[Internacia Knabama Tago]] · [[Internacia Komerca Revuo]] · [[Internacia Labor-Oficejo]] · [[Internacia latino]] · [[Internacia Sciencista Dokumentaro]] · [[Internacia Unio Esperantista]] · [[Internacia Unuiĝo de Esperantistaj Societoj]] · [[Internaciismo kaj purismo]] · [[Internationale Spieltage SPIEL]] · [[Interreta rolludo]] · [[Interrilatoj spirito-materio]] · [[Intertajda zono]] · [[Inversiga filmo]] · [[Io-ujo-batalo]] · [[Islama rego]] · [[Istvan Bierfaristo]] · [[Ixtlán]] · [[JAGI]] · [[Jaroj en filmo]] · [[Je la nomo de l' vivo]] · [[JEFO-Vikio]] · [[Jemanĵao]] · [[Jesuo kaj Magdalena]] · [[Jiménez (Michoacán)]] · [[Juĝa neŭropatologio]] · [[Jubilea Libro 1903 - 2003]] · [[Juda kvartalo (Maribor)]] · [[Judaj terminoj]] · [[Junto (hidraŭliko)]] · [[Jura-Esperanto]] · [[Jutlanda regionismo]] · [[Kaŝslipeto]] · [[Kaŭna Esperanto-Societo]] · [[Kakolalio]] · [[Kalopieduloj]] · [[Kanada universitata piedpilko]] · [[Kapelo de Sankta Andreo]] · [[Kapitano Ciborgo]] · [[Kapitano Pafo]] · [[Kapsulraŭpo]] · [[Kara Junula Nescio]] · [[Karbodeponejo]] · [[Karbondioksido en ekonomio]] · [[Karikaturaj bildkartoj de desegnisto Jean-Robert]] · [[Kasitoj]] · [[Kasuelo]] · [[Kataluna Esperantista Renkontiĝo]] · [[Kataluna Inform-Servo Televida]] · [[Kataluna kristnaska ciklo]] · [[Katoj kaj ĉevaloj]] · [[Katolika Nacio]] · [[Kavkornuloj]] · [[Kazo post ''kiel'']] · [[Keldârê]] · [[Kiam Parizo estis Parizo eĉ por ni esperantistoj]] · [[Kie estas la eklezio de Kristo]] · [[Kio? Kie? Kiam? (muziko)]] · [[Kirnitzschtal]] · [[Karaokeo en Esperanto]] · [[Listo de iranaj artistoj]] · [[Kantono Ferguson]] · [[Esperanto-mecenatoj]] · [[Laŭtmotiv']] · [[Labormigradoj de aŭvernjanoj]] · [[Landa Asocio de Meklenburgo-Antaŭpomerio]] · [[Landa Skolta Organizo]] · [[Landnomoj en Esperanto]] · [[Lango (tekniko)]] · [[Lasta lekcio en Gotingeno]] · [[Latinigita Populara Alfabeto]] · [[Latino semplificato]] · [[Latinulo]] · [[Latisa KKD]] · [[Lazarus-efiko]] · [[Lenga Romance]] · [[Lernejana Esperanta Frataro]] · [[Libero kaj aŭtonomio senlimaj]] · [[Libertariano]] · [[Libraro Ludovika]] · [[Libroservo]] · [[Lignopunkturo]] · [[Lignoskulptada tendaro de Cernat]] · [[Liismo]] · [[Likaĵa kondukilo]] · [[Lindóia (persono)]] · [[LinguaFest']] · [[Lingva elemento]] · [[Lingva Festivalo en Ivanovo]] · [[Lingva Komitato de 1907/priskribo]] · [[Lingva prezento]] · [[Lingvo Kosmopolita]] · [[Lingvodidaktiko]] · [[Lingvolanĉilo]] · [[Lingvolisto/1/1]] · [[Lingvolisto/1/2]] · [[Lingvolisto/1/3]] · [[Lingvolisto/1/4]] · [[Lingvolisto/1/Indekso]] · [[Literatura Klubo (libroserio)]] · [[Literaturo en la skota lingvo]] · [[Loĝio Esperanto]] · [[Logos en la fino]] · [[Lokojaoj]] · [[Ludo esperanta]] · [[Lumbildmetodo]] · [[Magistra lingvo]] · [[Malbona lupo reenkarniĝinta]] · [[Malgranda Sinagogo de Satu Mare]] · [[Malgrandaj pensoj pri grandaj demandoj]] · [[Malgrandkvartala Foiro]] · [[Malnova Hyksos]] · [[Malnova Nikolaj-lernejo]] · [[Malpeza atletiko]] · [[Malsupra Kastela Fonto]] · [[MAMŰ]] · [[Mameshitogi]] · [[Mamul-nomenklaturo]] · [[Man-ĉe-mane]] · [[Marakvariejo Ostrava]] · [[Marbirdoj kaj homoj]] · [[Marista Esperantista Ligo]] · [[Marmorta Steleo]] · [[Maroka Esperanto-Asocio]] · [[Marvell PXA168]] · [[Masko (psikologio)]] · [[Mastra telefono]] · [[Materiiĝoj en Mantes]] · [[Mediaglifoj]] · [[Medicina sondilo]] · [[Meksika Esperanto-Asocio, a.c.]] · [[Meksikaj menonitoj]] · [[Melburna Esperanto-Asocio]] · [[MP4 (sinteza sango)]] · [[Radio 3ZZZ]] · [[Eldonejo Mentor]] · [[Meline's Bar]] · [[Mem-replikiĝo de DNA]] · [[Membroŝtato]] · [[Membronombroj de UEA]] · [[Metodo Lorenz]] · [[Mez-Voio]] · [[Meza Volgio]] · [[Micro Fine Droplet]] · [[Mikroregionoj de Alagoaso]] · [[Miksdialekto]] · [[Miksitaj lingvoj]] · [[Militliteraturo]] · [[Militrezista movado]] · [[Minoraj sokratanoj]] · [[Mitoj pri Tero]] · [[Moderna arkitekturo en Tiĉino]] · [[Mok’yorlak’ol]] · [[Monda Faktolibro]] · [[Monda libera itala]] · [[Monda Turismo]] · [[World English]] · [[Meĥanika prilaboro]] · [[Ormarborda Esperanto-Grupo]] · [[Pado de Historioj de la Malsupra Urbo]] · [[Pahacharhe]] · [[Palacoj en Wallenstein-strato]] · [[Palestina Aŭtonomec-Aŭtoritato]] · [[Pallas Kulturális Egyesület]] · [[Pannjo]] · [[Papago (muziko)]] · [[Papaj komisionoj]] · [[Paradiesische Passage]] · [[Paragvajaj ĉakaj menonitoj]] · [[Pararendzino]] · [[Parkurbo Esperanto]] · [[Parolado de Zamenhof en 1907 en la Gildohalo de Londono]] · [[Paroladvojaĝo]] · [[Parto de maŝino]] · [[Cetacoj kaj homoj]] · [[Cogabled Volapükelas]] · [[Rund um die Welt]] · [[Afrodito-festo ĉe Gnathaena]] · [[Arbaro Mastenbos]] · [[Tanindrazana, Fahafahana, Fandrosoana]] · [[Revuoj en Ido]] · [[Mondlingvo (Trischen)]] · [[Primiera bovo]] · [[Lingvogvidilo Esperanto-nepalio]] · [[Bispegulo de Fresnel]] · [[Valencia Esperanto-Asocio]] · [[Latinida literaturo]] · [[Tavo]] · [[Ŝtalo 12K18N10Т]] · [[Tenaserimaj-sudtajlandaj kvazaŭĉiamverdaj pluvarbaroj]] · [[Internacia Dadaisma Monato]] · [[Lofti-montaraj duonarbaroj]] · [[Pedofilia movado en Nederlando]] · [[Esperantigo de vortoj el rusa kaj ukraina fontoj]] · [[Cenzuro de pedofilio]] · [[Espoteko]] · [[Grafika Centro Antverpeno]] · [[Meksika Esperanto-Instituto]] · [[Esperanto-festotagoj]] · [[Esperanto-televido]] · [[Malespera tabulo]] · [[Surskribo de Popo Tjehodrago]] · [[Hotelo Hyangsan]] · [[Leppalúði]] · [[Skirmantas]] · [[Jasiro]] · [[Katina Ombro-Marŝo]] · [[Universitato de Esperanto]] · [[Herit]] · [[Okcidenta Ĉagataja Ĥanlando]] · [[Plantaro kaj bestaro de Olne]] · [[Centra-meksikaltebenaĵa kserofitaro]] · [[Listo de ĉinaj imperiestroj antaŭ dinastio Qin]] · [[Meksika Esperanto-Kongreso]] · [[Breĉo]] · [[The Brazilian cat]] · [[The leather funnel]] · [[The nightmare room]] · [[Filmstudaĵo]] · [[Kongreslibro]] · [[Fondaĵo Cigno]] · [[Spiritismo kaj homfaritaj religioj]] · [[Liberalitas Bavariae]] · [[Fortikaĵo kastro]] · [[Aŭka lingvo]] · [[Aŭtomatigita regado]] · [[Artmetio]] · [[Asocio de mondcivitanoj]] · [[Associazione Nazionale Stenografi-Esperantisti]] · [[Atingoj de socialismo]] · [[Atlo-Greka]] · [[Auxil]] · [[Bassarioj]] · [[Bildo-Televido]] · [[Bonjang]] · [[Cirkulera letero al ĉiuj Esperantistoj]] · [[DĴ Njokki]] · [[Dana Ora Marbordo]] · [[Dictionarium Museologicum]] · [[Distrikto Burgenland (ĝis 2007)]] · [[Eŭropeano]] · [[El la vivo de esperantistoj]] · [[Esperantista rondeto de blinduloj en la instituto Klar]] · [[Esperanto-Asocio por Filipinoj]] · [[Esperanto-Ligo de Malsupra Saksio]] · [[Esperanto-Toronto]] · [[Espo (esperantido)]] · [[Euraniko]] · [[Export Esperantist]] · [[F. Emil Boden]] · [[Faka Esperanto-vortaro : Telekomuniko]] · [[Fakultoj de la animo]] · [[Faligpova vagono]] · [[Filipina Esperanto-Asocio]] · [[Franca Katolika Esperanto-Asocio]] · [[Franca ministerio]] · [[Fraternitato]] · [[Fremdeco]] · [[Garnier Almanako]] · [[Grafikilo]] · [[HI (buso)]] · [[Hidraŭlika ŝovmekanismo]] · [[Hidraŭlika regelemento]] · [[Hispana Societo por Propagando de Esperanto]] · [[Honkonga Esperanto-Asocio]] · [[Humida klimato]] · [[Indonezia Esperanto-Societo]] · [[Instituto por Oficialigo de Esperanto]] · [[Internacia Komisiono por Ordigo de Geografiaj Nomoj]] · [[Internacia komunika lingvo]] · [[Internacia Radio-Asocio]] · [[Internacia Vintra Universitato]] · [[Junto (geologio)]] · [[Junto (lingvoscienco)]] · [[Kantanta Kamparo]] · [[Kastelo Altenkirchen]] · [[Kastora Klubo de Esperanto]] · [[Kiel fariĝis nia movado?]] · [[Kindl Festsäle]] · [[Klara Rondeto]] · [[Komunia lingvo]] · [[Komunumaro Asse]] · [[Konsilio pri la rusa lingvo ĉe la Registaro de Rusio]] · [[Korekta lenso]] · [[Koresponda servo de edukado.net]] · [[Koresponda Servo Mondskala]] · [[Koresponda Servo Universala]] · [[La Arĝentjubilea Kongreso]] · [[La Kontinuo]] · [[La Progreso (Jugoslavio)]] · [[Labora valoro]] · [[Lango (planlingvo)]] · [[Latineo]] · [[Latinesko]] · [[Lingva Festivalo en Velikij Novgorod]] · [[Lingva teritorio]] · [[Internacia Konferenco por Komuna Komerca Lingvo]] · [[Ĉajtanjo Mahaprabo]] · [[Ŝtopskatoloj por kemia industrio]] · [[Liverpola Esperanto-Rondo]] · [[Mahatmo Gandhi (libro)]] · [[Mankunigo]] · [[Misterskoloj]] · [[Mondik]] · [[Montenegra Esperanto-Ligo]] · [[Nippon Esperanto-Sya]] · [[O Cinzel]] · [[Ojropapiĉno]] · [[Pazilalio de Paic]] · [[Politika neŭtraleco]] · [[Preĝujo]] · [[Pri Esperanto]] · [[Programo de Komunista Internacio]] · [[Prolet-Esperantista Unio de Iber-Amerikaj Landoj]] · [[Radio-fonto SHGb02 + 14a]] · [[Rokokristalo]] · [[San Francisco Esperantista Regiona Organizo]] · [[Seattle Philatelic Esperanto Society]] · [[Sinua (or-kulturo)]] · [[Spezo]] · [[Stará Huta (Nová Baňa)]] · [[Subplato por seria muntado]] · [[Testo 3 sigmo]] · [[Tradiciaj vestoj de Svedio]] · [[Triurba Esperantista Asocio TORENTO]] · [[Tutmonda Asocio de Geinstruistoj Esperantistaj]] · [[Universala Esperantia Librejo]] · [[Universala harmonio]] · [[Universala kaj analitika lingvo]] · [[Universalaj Lingvoj en Svislando/Listo de lokoj kaj nomoj menciitaj]] · [[Unumondo]] · [[Urabaa (or-kulturo)]] · [[Vikifilmeto]] · [[Sciencfikcia fervorularo]] · [[Advanis Field Research]] · [[Aliq]] · [[Aminoacida restaĵo]] · [[Antau-Projecto]] · [[Arbargardisto]] · [[Québec En Alerte]] · [[Erfurter Herbstlese]] · [[Ksantipo (persona nomo)]] · [[Valburgo (persona nomo)]] · [[Vereno (persona nomo)]] · [[Akerbeltz (biero)]] · [[Anzuo]] · [[Aoro]] · [[Apartamenta komplekso de Changjon-strato]] · [[Arba kuracado]] · [[Arkeologiaj kulturoj]] · [[Arkivo de UEA]] · [[Arkta ortografio]] · [[Armena transliterumo de esperanto]] · [[Arnsberg-lernejo]] · [[Arnstein (roko)]] · [[Ars notaria]] · [[Artefarita ĉielkorpo]] · [[Artoforumo de Gotha]] · [[Artohalo de Arnstadt]] · [[Artstiloj]] · [[Asekurkompanio AOK (Erfurto)]] · [[Asocio de amikoj de svisa aerarmeo]] · [[Asocio de Esperantistaj Libro-Amikoj]] · [[Atakoj kontraŭ ĝardenplantoj]] · [[Atlantyca]] · [[Distrikto Királyhelmec]] · [[Distrikto Nagyatád]] · [[Domo ĉe la ŝtona angulo (Erfurto)]] · [[Domo ĉe la Granda Arkeo de Noa kaj Kastelo de Sankta Anĝelo]] · [[Domo ĉe la pavo (Arnstadt)]] · [[Domo ĉe la romiano (Arnstadt)]] · [[Domo ĉe la vinberarbedo]] · [[Domo de Esperanto en Gbodjetin-Kotonuo]] · [[Domo de familio Gudoviĉ]] · [[Domo de la granda pesilo]] · [[Domo de la nigra korno (Erfurt)]] · [[Domo Zum Ritter (Arnstadt)]] · [[Esperanto-movado/Francio3/Komerco]] · [[Gvidlibro pri Pekino]] · [[Haus Zum Großen Paradies und Esel (Erfurt)]] · [[Junulargastejo de Arnstadt]] · [[Kirumb]] · [[Klerigejo Sankta Ursulo]] · [[Klonulo]] · [[Knabina salto]] · [[Kolekto por grafikaĵoj en Weimar]] · [[Komparo inter la loĝistikaj kosmoŝipoj de la Internacia Kosmostacio]] · [[Komunumoj en distrikto Sălaj]] · [[Komunumoj en distrikto Timiș]] · [[La Reĝo de Umo]] · [[Lingva Festivalo en Sankt-Peterburgo]] · [[Mägdleinschule (Arnstadt)]] · [[Monumento pri forpelitaj germanoj (Erfurt)]] · [[Morala ago]] · [[Movmalkapablo]] · [[Municipoj de Cearao]] · [[Murdoj en la Kastelo]] · [[Murkuro]] · [[Muskola malkapablo]] · [[Muzea asocio de Arnstadt]] · [[Muzeaj Leonoj]] · [[Muzeo de Geisa]] · [[Muzika Labirinto]] · [[Nagyvárad Táncegyüttes]] · [[Placo de repaciĝo]] · [[Polytechnikum Arnstadt]] · [[Renverseblo]] · [[Respondoj al kontraŭreligiaj paroloj]] · [[Retrosceno]] · [[Rimportreto]] · [[Riverbaraĵo Raffelberg]] · [[Rosenthal (Saksa Svislando)]] · [[SABRE-motoro]] · [[Triglis-muelejo (Arnstadt)]] · [[TSFSI]] · [[Tutmonda Esperanto-Asocio Junulara]] · [[Tutmonda Espero]] · [[Tutmonda Kolokvo pri instruado de Esperanto]] · [[Tutmonda Ligo de Esperantistaj Senŝtatanoj]] · [[Tutmonda Ligo Esperantista]] · [[Tutmonda Skolta Ĵamboreo]] · [[Universala lingva kodo]] · [[Universala simbola lingvo]] · [[Unuiĝinta Islama Fronto por la Savo de Afganio]] · [[Urba palaco „Templ“ (Mladá Boleslav)]] · [[Urba Teatro de Karlovy Vary]] · [[Urbodomo de Astorgo]] · [[Urbodomo de Esztergom]] · [[Urboj kaj komunumoj en la distrikto laŭ la hungara alfabetordo]] · [[Urboj kaj vilaĝoj en Baseno de Călățele]] · [[Urbokvartaloj de Karaĉio]] · [[Valoj de Elba Grejsmontaro]] · [[Ținutul Sării]] · [[60-a Germana Esperanto-Kongreso]] · [[Administracia juĝistaro en Kipro]] · [[Afrika Oficejo]] · [[Aha-tago]] · [[Aktivula Maturigo]] · [[Aktivula TrejnSeminario de SEJM]] · [[Alico (persona nomo)]] · [[Almigrado]] · [[Altebenaĵo Ali]] · [[Amoreoj]] · [[Anĵeliko]] · [[Angliko]] · [[Anonimaj hispanaj verkoj]] · [[Antisemitismo kaj Eklezio]] · [[Baumbach-domo (Meiningen)]] · [[D-AMO 01]] · [[D-AMO 02]] · [[Da (prepozicio)]] · [[Dalekarla popolmuziko]] · [[Dancstudio Udvarhely]] · [[Defendo de la medio kaj Protektado de la medio]] · [[Deklaro de PSEK (1980)]] · [[Dentorela sistemo]] · [[Departemento de Esperanto Zamenhof]] · [[Dielenbächel]] · [[Diferencismo]] · [[Diplomo pri Elstara Agado]] · [[Esperanto Thionville]] · [[Esperanto-gazetoj en Germanio]] · [[Estraro de UEA 1931-1934]] · [[Estraro de UEA 1934-1936]] · [[Estraro de UEA 1962-1964]] · [[Estraro de UEA 1964-1967]] · [[Estraro de UEA 1967-1969]] · [[Estraro de UEA 1969-1971]] · [[Estraro de UEA 1974-1977]] · [[Estraro de UEA 1977-1980]] · [[Estraro de UEA 1980-1983]] · [[Fédération Espérantiste Ouvrière]] · [[Fakverko:Metaloj]] · [[Fakverko:Radiofonio]] · [[Fakverko:Teologio]] · [[G-horizonto]] · [[Galerio en la koridoro]] · [[Gastejo ĉe la maljuna cigno (Erfurto)]] · [[Gastejo Schellhorn (Arnstadt)]] · [[Gewerbeverein Arnstadt]] · [[Junulara parlamenta baloto en Germanio 2009]] · [[Kastela teatro de Arnstadt]] · [[Kastelo Bladenhorst]] · [[Katalda (persona nomo)]] · [[Katatimio]] · [[Katolikismo en Arnstadt]] · [[Kavkorno]] · [[Kebreni]] · [[Kejlo]] · [[Kial venkis Esperanto?]] · [[Kibo (Berlino)]] · [[Kinarto kaj ni]] · [[Komitato de IEL 1936-1938]] · [[Meksikaj loknomoj]] · [[Migrado de marbirdoj]] · [[Mineralkarba gudro]] · [[Moderna Humoro]] · [[Modifita germana]] · [[Molnár Dixieland Band]] · [[Monda Poŝto]] · [[Monda Skolta Konferenco]] · [[Monda Universitato]] · [[Mono-panglottus]] · [[O-karaktera radiko]] · [[Provedziĝo]] · [[Ptoliso]] · [[Pupteatro Puck, hungara sekcio]] · [[Rachovian]] · [[Radioamatora vortaro]] · [[RailLex]] · [[Rakwon Ĉiovendejo]] · [[Raporto de la Aerologia Observatorio de Tateno]] · [[Rav Zarruvo]] · [[Rejnromantiko]] · [[Rekta movo]] · [[Remparo de Essen]] · [[Teatro Studio M]] · [[Teatro urba de Târgu Secuiesc]] · [[Teatro Váróterem Projekt]] · [[Telefonista telefono]] · [[Telefonlineo]] · [[Telegrafcentralo]] · [[Telegraflineo]] · [[Tell ludoj-Altdorf]] · [[Templo de Bona Volo]] · [[Tempolinio (Freiberg2)]] · [[Terem (artistgrupo)]] · [[Tizba (persona nomo)]] · [[Tombejo de Saalfeld]] · [[Tombejo de Zell am See]] · [[Tradiciaj vestoj de Peruo]] · [[Transilvania Hungara Filmligo]] · [[Esperantigo de vortoj el angla fonto]] · [[Esperantistaj diplomatoj]] · [[Esperanto en la lernejoj]] · [[Esperanto en la tornistro]] · [[Esperanto kaj la angla komparataj]] · [[Esperanto-Federacio de Novsudkimrio]] · [[Esperanto-germanaj vortaroj]] · [[Esperanto-Grupo Essen]] · [[Esperanto-italaj vortaroj]] · [[Esperanto-Junularo de Svislando]] · [[Esperanto-Klubo de Katmando]] · [[Esperanto-Klubo de Norda Teksaso]] · [[Esperanto-Paradizo]] · [[Esperanto-Post]] · [[Esperanto-rusaj vortaroj]] · [[Esperanto-Societo Düsseldorf]] · [[Esperanto-Societo Krefeld]] · [[Esperanto-Societo Neubrandenburg]] · [[Iamaj Esperanto-asocioj]] · [[Interlinguistische Informationen]] · [[Interlingvistikaj Kajeroj]] · [[Interlingvisztikai szöveggyűjtemény]] · [[Internacia artisttendaro de Jebucu]] · [[Internacia Baletkonkurso de Soloturno]] · [[Internacia premio Paŭlo la 6-a]] · [[Internacia Studumo pri Turismo kaj Kulturo]] · [[Internacia tradukreto pere de esperanto]] · [[Interniaro]] · [[Irenea (persona nomo)]] · [[IRIS-festivalo]] · [[Karpat-basenaj riveroj]] · [[Komunumoj en distrikto Hunedoara]] · [[Literatura asocio de Arnstadt]] · [[Literaturo de Brazilo en Esperanto]] · [[Literaturo de Hispanio]] · [[Llegisia]] · [[Netraka tervojo]] · [[Petskribo por agnoskigi Esperanton ĉe Unuiĝinta Naciaro]] · [[Sterkovce]] · [[Stratostrukturo]] · [[Studa Renkontiĝo de Iniciatema Generacio]] · [[Studadsesioj de AIS]] · [[Sturnan]] · [[Tervojo]] · [[Ĉeklibroj internaciaj]] · [[Ĉelo-transitiva]] · [[Ĉiela Torao]] · [[Ĉirkaŭfortikaĵo de Arnstadt]] · [[Ĉirkaŭfortikaĵo de Mühlhausen]] · [[Ĝardenrostilo]] · [[Ĝemelurba rozo (Erfurt)]] · [[Ĥajim Kelter]] · [[Beletraj Kajeroj]] · [[Beletristiko]] · [[Benjamena]] · [[Benzinaĉeto en grupo]] · [[Berlina Komentario pri la Fundamento de Esperanto]] · [[Berlina Komentita Bibliografio de Vortaroj kaj Terminaroj en Esperanto 1887-2014]] · [[BES-a Adresaro]] · [[Bibliaj Ne timu]] · [[Biblioteka Apogo Bachrich]] · [[Biblioteko de Arnstadt]] · [[Bielatal (valo)]] · [[Bismarck-domo (Erfurt)]] · [[Bismarck-monumento Riechheimer Berg]] · [[Bitlibroprezentilo]] · [[Dua libro de Makabeoj]] · [[Duopa rilato]] · [[Ekster karito, nenia savo]] · [[Ekstera movimento]] · [[Eksteraj konektiloj]] · [[Ekstereŭropa karaktero de E-a morfologio]] · [[Elba Grejsmontaro en la okuloj de pentristoj]] · [[Eldonaĵoj de KEJ]] · [[Eldonejo Corvin Déva]] · [[Eldonejo Dr. Oetker]] · [[Eldonejo Erdélyi Enciklopédia]] · [[Eldonejo Erdélyi Enciklopedia]] · [[Eldonejo Lector]] · [[Eldonejo Státus]] · [[Eldonejo T3]] · [[Elektitaj Prozaĵoj de Heine]] · [[Elkarîl]] · [[Emana termoanalizo]] · [[Emancipiĝo (spiritismo)]] · [[Emil-Petri-lernejo]] · [[Ensemblo Barozda]] · [[Erdélyi Gondolat Könyvkiadó]] · [[Erfurta Ateliergrupo]] · [[Erfurto en unu tago]] · [[Esperanta literaturo en la skotgaela]] · [[Esperanta seminario en Wanda]] · [[Esperantigo de vortoj el japana fonto]] · [[Esperantigo de vortoj el maoria fonto]] · [[Esperantista Centra Oficejo]] · [[Esperantisto de la Jaro/Laŭreatoj]] · [[Esperanto-instruado en orienta Berlino]] · [[Esperanto-movado/Francio3/Eminentuloj]] · [[Fajrobrigado profesia de Erfurto]] · [[Faka Biblioteko de Ĉeĥa Esperanto-Asocio]] · [[Fakverko:Pedagogio]] · [[Franciskana lernejo (Erfurto)]] · [[Kabaredo "Das Lachgeschoss"]] · [[Laborgrupo por Interkluba Spertŝanĝo]] · [[Lago Szelkó]] · [[Landa Skolta Asocio]] · [[Librejo Ady Endre]] · [[Libroeldonejo Koinónia]] · [[Libroj pri morto]] · [[Licencio de la Esperanto-Asocio de Britio]] · [[Lichtenberg (Hesio)]] · [[Ligilo por Vidantoj]] · [[Ligo Internacia de Esperantistoj]] · [[LinguaCamp]] · [[Lingva disciplino]] · [[Lingva labirinto]] · [[Lingva lernejo en Muzeono]] · [[Lingvaj Rajtoj - Simpozio okaze de 100-jariĝo de UEA kaj 60-jariĝo de la Universala Deklaracio pri Homaj Rajtoj]] · [[Lingvonormigo]] · [[Luther-ŝtono (Erfurto)]] · [[Paralelakordo]] · [[Pardonpeto]] · [[Parolskriboj]] · [[Pasigrafio de Maimieux]] · [[Pedagogia valoro de Esperanto]] · [[Pedagogio de Jesuo]] · [[Personigo de la biblia Saĝo]] · [[Zepelina atako 1915]] · [[Zonai kaj kompano]] · [[Instrumetodoj por Esperanto]] · [[Écrasez l'infâme]] · [[Új Erdély (1918)]] · [[Ĉefverkoj de la ĉeĥa literaturo]] · [[Aït Abdelmoumène]] · [[Aŭtobusa akcidento en Egiptio (2014)]] · [[Aŭtonomaj himnoj en Hispanio]] · [[Aŭtunmeza Festo]] · [[Administracia juĝistaro en Hispanio]] · [[Administracia juĝistaro en Hungario]] · [[Bach en Arnstadt]] · [[Bach en Turingio]] · [[Bach-societo de Arnstadt]] · [[Bach-tagoj]] · [[Bed- kaj balkonplanto]] · [[Das Neue Groschenblatt]] · [[Deputitaj balotoj de 2012 en Ille-et-Vilaine]] · [[Esperanta-hispana kaj hispana-esperanta vortaroj]] · [[Esperanto-movado/Francio3/Kunvenoj ekstergrupaj]] · [[Esperanto-movado/Francio3/Sciencoj]] · [[Fakverko:Sporto, skoltismo, turismo]] · [[Frua Kuba Esperanto-movado]] · [[Gapminejo Finstertal (Schmalkalden)]] · [[Hazanéző]] · [[Hedvigo (nomo)]] · [[Hejtistoj kaj ĵetistoj de Titanic]] · [[Heleno (persona nomo)]] · [[Hibridpiano]] · [[Hilelista Esperanto-Komunumo]] · [[Historio de Rusio ĝis Vladimiro la Sankta]] · [[HTML5-aj video kaj aŭdio]] · [[HVortaro]] · [[In-timo]] · [[Infinitivo kun prepozicio]] · [[Instruado en Berlino]] · [[Konj (poemo)]] · [[Konkludoj de Segedo]] · [[Konspiro (Vilius Kavaliauskas)]] · [[Konstrumetia lernejo (Germanujo)]] · [[Kremaciejo de Erfurto]] · [[Kristana animpuriĝo]] · [[Kristanaj doktrinoj]] · [[Kriterioj por esplori pri Dio]] · [[Kuniga elemento]] · [[Kuracbanloko]] · [[Kvinmilionoj]] · [[La Heredanto]] · [[La ribelo de poznana junio]] · [[La turmentego de la memmortigintoj]] · [[La virinoj de la Evangelioj]] · [[Laborgrupo por esploro de la historio de GDREA]] · [[Lunduono]] · [[Memorigloko Albert Schweitzer (Weimar)]] · [[Naĝbaseno]] · [[Naĝohalo de Arnstadt]] · [[Nezaŭhtezoma]] · [[Nikilismo]] · [[Nomoj de Aziaj Landoj]] · [[Norvega-Esperanto vortaro Rian Haugen]] · [[Novigado de la evangela eklezia muziko en Germanujo post 1920]] · [[Obsedo (Karolo Piĉ)]] · [[Originaj traktatoj (Eŭropa Unio)]] · [[Pado de Historioj – Strandbanejo]] · [[Palaco Redout]] · [[Palmejo de Erfurto]] · [[Schiller-migradopado]] · [[Schwanengesang (Schütz)]] · [[SEJM-konferenco 1995]] · [[Senkondiĉa elekto]] · [[Senso (birdoj)]] · [[Servista libera volo]] · [[Simila movo]] · [[Sinkronismo (psikologio)]] · [[Skriba kongreso]] · [[Skribaĵo]] · [[Skribarto]] · [[SOGELO]] · [[Solaludanto-aventuroj]] · [[Songazeto]] · [[Sonorilo kaj Kanono]] · [[Spirita juvelaro]] · [[Spiritisma sinteno pri Esperanto]] · [[Sportlokoj historiaj en Oberhof]] · [[Tradiciaj vestoj de Nederlando]] · [[Vatikana Fondaĵo Joseph Ratzinger – Benedikto la 16-a]] · [[Vepro]] · [[Verda koro de Germanujo]] · [[Verkoj pri Esperanto-historio]] · [[Vimenaĵo]] · [[Virina sacerdoteco kaj Papo Francisko]] · [[Vorteto]] · [[Vortform-riĉeco]] · [[Vortklasa finaĵo]] · [[Vortkreado]] · [[Vortsintakso]] · [[Yerti]] · [[Yklamu]] · [[Zamenhof ne esperis vane]] · [[Zamenhofa Artista Adeptaro]] · [[ZDF-studio de Turingio]] · [[Universala Ligo por Seksa Reformo]] · [[Kapitalo de d-ro L. Zamenhof]] · [[Karolina skribo]] · [[Princa kripto de Arnstadt]] · [[Pritranĉado]] · [[Privina lernopado Saale-Unstrut]] · [[Projekto RoMEo]] · [[Protestantismo:Esperanto-movado]] · [[Talmudaj rakontaĵoj pri la jerusalema Templo]] · [[Tanista domo (Arnstadt)]] · [[Teatrejo Jozefo de Alenkar']] · [[Administracia juĝistaro en Italio]] · [[Bösenberg-fontano (Erfurto)]] · [[Borsa Palaco (Budapeŝto)]] · [[Brazila Esperantista Junulara Kongreso]] · [[Brevier-Legaĵoj – Klarigoj]] · [[Brevier-Legaĵoj – Ordinara tempo]] · [[Brigito (persona nomo)]] · [[Bulteno de ISAE]] · [[Burĝaro]] · [[C-horizonto]] · [[Elektodistriktoj de Kantono Sankt-Galo]] · [[Erfurta Lumofesto]] · [[Esperanto-teatraĵoj en Hungario]] · [[Esperanto. The Aggressor Language]] · [[Esperantomobilo]] · [[Espere despere]] · [[EsperHe]] · [[Estonta Eduko]] · [[Estraro de UEA 1992-1995]] · [[Etimologia Leksikono de Esperanto]] · [[Etrer'aous]] · [[Evelino (persona nomo)]] · [[Evoluintaj klasoj (Accretia)]] · [[Faka Esperanto-vortaro : Zoologio]] · [[Fakultato de literaturoj kristana kaj klasika]] · [[Fakverko:Biologio]] · [[Fakverko:Ekonomiko]] · [[Fakverko:Maŝinfako. Elektrotekniko]] · [[Fakverko:Politiko]] · [[Fantomo en Lubló (romano)]] · [[ISOSEK]] · [[Istmo de Djimeŝo]] · [[Izatidejo de Arnstadt]] · [[Japana miensimbolo]] · [[Java-multlingva]] · [[Jebcundamba Ĥutuktu]] · [[Jeroj]] · [[Jonastalverein]] · [[Juristoj esperantistaj]] · [[Juro (Eŭropa Unio)]] · [[La Junaj Trezorserĉantoj]] · [[Loĝigo de homekipo de Titanic]] · [[Lumo de l' Espero]] · [[Lunduo]] · [[M1563S]] · [[Magdaleno (persona nomo)]] · [[Magdeburga folio]] · [[Majo (persona nomo)]] · [[Monaĥo de Sázava]] · [[Muzeo pri presado (Erfurto)]] · [[Pi-proksimeca tago]] · [[Platforma pseŭdomuelejo]] · [[Plugado]] · [[Podkasto Roĝer Borĝes]] · [[Polikseno (persona nomo)]] · [[Politika subdivido de la Germana Regno]] · [[Popolaltlernejo de Erfurto]] · [[Porta raketo]] · [[Preĝa interfratiĝo]] · [[Preao]] · [[SAT eldona fako kooperativa]] · [[Spiritisma Esperanto-Renkontiĝo]] · [[Subĉiela teatraĵo pri Vilhelmo Tell en Interlaken]] · [[Subjektivaj fontoj de la homaj rajtoj]] · [[Suflorslipeto]] · [[Supertavolo (lingvoscienco)]] · [[Surpremita junto]] · [[Svisa Citro-Kultur-Centro]] · [[Svisa Espero]] · [[Administracia juĝistaro en Finnlando]] · [[Ceremonia mantelo]] · [[Chrestensenhof]] · [[Civita Unuiĝo Horní Mlýn]] · [[Crveni Barjak]] · [[Esperantisto de la Jaro/kandidatoj]] · [[Estraro de UEA 1920-1924]] · [[Estraro de UEA 1924-1928]] · [[Fakverko:Matematiko]] · [[Filipina prareligio]] · [[Filozofia doktrino de Tomaso de Akvino]] · [[Fluorata acido]] · [[Flusejo]] · [[Forstista domo de Arnstadt]] · [[Frühdrucke des Esperanto]] · [[Francezo]] · [[Kadenco (harmoniscienco)]] · [[Kalendaro de la Tutmonda Latinamerika Agendo]] · [[Kamasa lingvo]] · [[Kamerego de Arnstadt]] · [[Kamerorkestro de Ciuc]] · [[Malfacila aŭdo]] · [[Malnova burgoteatrejo]] · [[Malproksimeco (fotado)]] · [[Manjaléu]] · [[Mar-urso]] · [[Marĉburgo]] · [[Marŝo de la reĝo Malbruko]] · [[Margraflando]] · [[Marie-Valerie (vaporŝipo)]] · [[Mas-stovo]] · [[Erfordia Latina]] · [[Pseŭdomuelejo]] · [[Fontano sur Holzmarkt (Arnstadt)]] · [[Haus Zur Grünen Aue und Kardinal (Erfurt)]] · [[Humboldt-Verein für Volksbildung]] · [[The DIM Hypothesis]] · [[Katolikaj vegetaranoj]] · [[Haus Zur Güldenen Krone (Erfurt)]] · [[Jaro de Vistulo]] · [[Louisental (Erfurto)]] · [[Administra divido de Sankta Katarino (Brazilo)]] · [[Departementa domo (Pécs)]] · [[Departementa domo (Sopron)]] · [[Departementa domo (Szentes)]] · [[Departementa domo (Szombathely)]] · [[Domo ĉe la leono nigra (Erfurt)]] · [[Domo de la gildoj (Erfurt)]] · [[Esperanto-konkurso (radioamatora)]] · [[Haus zur Narrenschelle (Erfurt)]] · [[Juri-Gagarin-monumento (Erfurt)]] · [[Metiista domo historia (Torgau)]] · [[Ministerio pri agrikulturo (Hungario)]] · [[Monumento por la Batalo de Leipzig (Heiligenstadt)]] · [[Muzeo metiista (Bakede)]] · [[Napoleona ŝtono (Utzberg)]] · [[Pella (Grekio)]] · [[Popola magistrato (Antikva Romio)]] · [[Pumpostacio fervoja (Kaselo)]] · [[Teologia Altlernejo (Esztergom)]] · [[Tivoli (Erfurto)]] · [[Verda trobadoro (poeto)]] · [[Apokrifoj pri la apostolo Petro]] · [[BEJO-Ataŝeo]] · [[Bel-literatura Eldon-serio]] · [[BRINK]] · [[D-AMO 10]] · [[Elektoepiskoplando]] · [[Elektoprinclando]] · [[Esperanto-Klubo de San-Min-o]] · [[Femura indekso]] · [[Konferencoj por Esperanto]] · [[La du bibliaj rakontoj pri la kreo]] · [[La dubo de Sankta Jozefo]] · [[Mardukaj sigeloj]] · [[Medalo de Janoŝiko]] · [[Mezkaspia naftogasa baseno]] · [[Mirakloj de Lourdes]] · [[Mortotuko de Arquata]] · [[Nomado de sciencoj en Esperanto]] · [[Nomoj de Afrikaj landoj]] · [[Nord-Donecka naftogasa sektoro]] · [[Nord-Kaŭkaza naftogasa provinco]] · [[Spalatindomo en Torgau]] · [[-as]] · [[Ĝardenŝredilo]] · [[Ĥatango-Viluja naftogasa provinco]] · [[10-spesdeka biblioteko Esperantista]] · [[Administra divido de Amapao]] · [[Administra divido de Cearao]] · [[Administra divido de Espirito-Santo]] · [[Administra divido de Gojaso]] · [[Administra divido de Mato-Groso]] · [[Administra divido de Parao]] · [[Administra divido de Suda Mato-Groso]] · [[Administra divido de Tokantinso]] · [[Administraj unuoj de la Centr-Afrika Respubliko]] · [[Administraj unuoj de Moldavio]] · [[Angla Ligo de Katolikaj Esperantistoj]] · [[Antverpena Grupo Esperantista]] · [[Averta letero]] · [[Bahia Esperanto-grupo]] · [[Batalo ĉe Misiejo Concepción]] · [[Bit Ĥilani]] · [[CONCAFRAS-PSE]] · [[Dentrela fervojo Tanvald-Kořenov]] · [[Esperantista Dokumentaro]] · [[Esperanto-Asocio en Ĉeĥoslovaka Respubliko]] · [[Esperanto-Federacio de Yorkshire kaj Humberside]] · [[Esperanto-grupo en la Fokolar-Movado]] · [[Esperanto-klubo Zamenhof de San-Paŭlo]] · [[Esperanto-Usono]] · [[Esperanto-Vojaĝservo]] · [[Fédération Universitaire Espérantiste de France]] · [[Fasola notacio]] · [[Flosponto Evergreen Point]] · [[Gidana naftogasa distrikto]] · [[Indiga lingvo]] · [[Individuigo]] · [[Jamala naftogasa distrikto]] · [[Kernverdukotiledonoj]] · [[Kolijoj]] · [[Konto Espero]] · [[Kripoj hejmecaj de Aŭstrio]] · [[Leno-Tungusa naftogasa provinco]] · [[Liberal-faŝismo]] · [[Medicina Heroldo]] · [[Metz-govio]] · [[Militkaptitejo Johannesplatz]] · [[Monda Kunagado]] · [[Mozelgovio]] · [[Muelejo de Schillingstedt]] · [[Nepo-Botuoba naftogasa distrikto]] · [[Nordokcidenta Esperanto-Federacio]] · [[Novmezurado]] · [[Parkoj en Sömmerda]] · [[Perikratona fleksejo]] · [[Plebaj magistratoj]] · [[Prezidanta baloto en Inguŝio en 2002]] · [[Princlando de Beauluna]] · [[Restreĉilo]] · [[Serio Rusa literaturo]] · [[Skandinava lingvo]] · [[Surĥ Kotal]] · [[Tavolgaso]] · [[Transira komplekso]] · [[Ukraina Respublika Filio de la Asocio de Sovetiaj Esperantistoj]] · [[Urbodomo de Békéscsaba]] · [[Urbodomo de Cegléd]] · [[Urbodomo de Gyula]] · [[Urbodomo de Hajdúszoboszló]] · [[Urbodomo de Mezőberény]] · [[Urbodomo de Nagykőrös]] · [[Urbodomo de Siklós]] · [[Urbodomo de Vésztő]] · [[Urbodomo de Veszprém]] · [[Urbodomo de Weißensee]] · [[Verda reto]] · [[Viadukto de Apolda]] · [[Vivo Feliĉa]] · [[Walkin’Bag]] · [[Nadim-Pur-Taza naftogasa regiono]] · [[Radikala maldekstro de Israelo]] · [[Eŭropa lingvo]] · [[Kritiko en Esperanto]] · [[Sentenco]] · [[Bach-monumento (Gehren)]] · [[Ĝardeno de parokestro]] · [[Ĝisprema kompresora stacio]] · [[Aŭtokodo]] · [[Aŭtomata skribado]] · [[Alianco de Libertarianaj Maldekstruloj]] · [[Altlernejo Sándor Wekerle]] · [[Astraĥano-Kalmuka naftogasa distrikto]] · [[Atelier Puppenspiel]] · [[Bajkita naftogasa distrikto]] · [[Bastrubandoj]] · [[Blindŝakto]] · [[Bonaj spiritoj]] · [[Demono Lucifero]] · [[Depono]] · [[Derivado]] · [[Domo Happach (Heldburg)]] · [[Eŭropa regiono Niso]] · [[Ekkondensiĝa premo]] · [[Elkarniĝo]] · [[Enlumas min senlimo : itala poezio de la dudeka jarcento]] · [[Esperantigo de vortoj el sanskrita fonto]] · [[Estraro de UEA 2016-2019]] · [[Europa - Demokratie - Esperanto]] · [[Folengo]] · [[Grupo Esperanto-Tigulio (GET)]] · [[Guttenbrunn]] · [[Hírharsona]] · [[Hering]] · [[Huaniqueo]] · [[Ide]] · [[Instituto por Diskonigo de Spiritismo]] · [[Intelekto laŭ filozofioj]] · [[Jaro de la Lernanto]] · [[Könyvesház]] · [[Karboferŝtono]] · [[Kopta evangelio laŭ Tomaso]] · [[Kurort Gohrisch]] · [[La lingvovendejo]] · [[Lando Kranenburg]] · [[Logo: Allogaj bildhistorioj]] · [[Méhkas Diákszövetkezet]] · [[Magnevist]] · [[Memzorgado]] · [[Oĥotska naftogasa provinco]] · [[Ora Sekcio]] · [[Orenburga naftogasa distrikto]] · [[Pariza Societo de Spiritismaj Studoj]] · [[Penas]] · [[Platino]] · [[Prefektejo]] · [[Premo de la maksimuma kondensiĝo]] · [[Princepiskopujo Minden]] · [[Program]] · [[Puraj spiritoj]] · [[Rami]] · [[Remigija]] · [[ROMO]] · [[Salminejo de Erfurto]] · [[Sekurit]] · [[Sensavido]] · [[Separgaso]] · [[Spiritisma Esperanto-Asocio]] · [[Spiritisma Grupo Paŭlo el Tarso]] · [[Spiritisma Jarlibro]] · [[Spiritisma Vojaĝo en 1862]] · [[Sproso]] · [[Tanajura]] · [[Tenilo]] · [[Unuiĝo de Zagrebaj Esperantistoj]] · [[Urba muzeo de Bad Staffelstein]] · [[VET]] · [[Wachberg]] · [[Palmofestoprocesio en Heiligenstadt]] · [[Ĉajvo-maro minejo]] · [[Departemento Donnersberg]] · [[Enorme alta tavolpremo]] · [[Enorme malalta tavolpremo]] · [[Espach-parko]] · [[Eternaj membroj de la Budapeŝta Operejo]] · [[Eternaj membroj de la Nacia Teatro (Budapeŝto)]] · [[Helbe-vejro]] · [[Historio de la hungara teatro]] · [[Kondiĉoj (amatora radio)]] · [[Krenela signalo]] · [[La germanlingva teatro en Hungario]] · [[La serblingva teatro en Hungario]] · [[Muzeo lerneja (Uder)]] · [[Nezahualcóyotl (komunumo)]] · [[Nord-Stavropolo-Pelagiada minejo]] · [[Plena Verkaro de Zamenhof]] · [[Prokopo (persona nomo)]] · [[Prozo el Danaj-Norvegaj Aŭtoroj]] · [[Rudigero]] · [[Tavola temperaturo]] · [[Tavolakvo]] · [[Tavoldepresio]] · [[Unuversaj universoj]] · [[Urbodomo de Kunszentmiklós]] · [[Banurbo]] · [[Sambakio]] · [[Jaro de la Esperanta Kulturo]] · [[Arkivo urba kaj distrikta Arnstadt]] · [[Angula domo]] · [[Internacia Kongreso de Stenografio]] · [[Ĝenro (muziko)]] · [[Aelita]] · [[Dihok]] · [[Kolonia Niĝerio]] · [[Komuna lernolibro pri Historio]] · [[Lidérc]] · [[Militjuro]] · [[Observatorio de la Universitato de Kopenhago]] · [[Ruffrè]] · [[Termoradiilo]] · [[Afrika Centro Mondcivitana]] · [[Antemio (arkitekturo)]] · [[Areotektoniko]] · [[Dinastio de Anglaj Reĝoj]] · [[Elektitaj membroj de Rondo Galilei]] · [[Eneastila kolonaro]] · [[Esperantigo de vortoj el vjetnama fonto]] · [[Highland (administra areo)]] · [[Humanitat Nova]] · [[Hungara Teatro en Kassa]] · [[Imoskapo]] · [[Internacia Metodista Ligo Internacia]] · [[Jubilea Kolekto]] · [[Judikaelo (persona nomo)]] · [[Kaŭliklo]] · [[Kapitano Katarino]] · [[Komitatanoj A-C 1986-2020]] · [[Komitatanoj D-G 1986-2020]] · [[Komitatanoj H-J 1986-2020]] · [[Komitatanoj K-L 1986-2020]] · [[Komitatanoj M-P 1986-2020]] · [[Komitatanoj R-S 1986-2020]] · [[Komitatanoj T-Z 1986-2020]] · [[Konsultejo]] · [[La esperantisto de la jaro (1887-1997)]] · [[La Gajulo]] · [[La plej eminentaj esperantistoj]] · [[Literaturaj parkoj]] · [[Magistratejo Ruĝa Cervo]] · [[Malgrava Ĝeneralo]] · [[Man yuzhiruhu'lláh]] · [[Masonabelo]] · [[Memorindaj esperantistoj]] · [[Mitiŝĉi (stacio de Moskva metroo)]] · [[Moskvo en Usono]] · [[Naŭ demandoj pri lingva justeco en la fakliteraturo]] · [[Pandemonio (30-a Datreveno)]] · [[Pentastila kolonaro]] · [[Pronaoso (rozkrucanoj)]] · [[Rapida lernado de Esperanto]] · [[Serio Originala Literaturo]] · [[Solidareca Bonvolo]] · [[Studenta Orientalisma Esperanto-Rondo]] · [[Teatro de Újpest]] · [[Tirradiko]] · [[Tradicio kaj moderneco]] · [[Urbodomo de Püspökladány]] · [[Urbodomo de Tokaj]] · [[Vuktila minejo]] · [[Zakato Bahaa]] · [[Diplomateco]] · [[El verva vivo ĵurnalista]] · [[Esperantista Grupo en Bangkok]] · [[Militrakonto]] · [[MondEtur]] · [[Nessun altro. Antologia di Segreti di Pulcinella]] · [[Vivu la teatro!]] · [[Ni Savu Niajn Semojn (NSNS)]] · [[Eŭropa Festivalo de Esperantaj Kantoj]] · [[Reversado]] · [[Belarta rikolto]] · [[Esperantigo de vortoj el greka fonto]] · [[Framasonismo en Kubo]] · [[Kosmoapero]] · [[La Epoko Libro-Klubo]] · [[Prosumado]] · [[Unesko-Rezolucio 23C/11.11 de Sofio pri Esperanto 1985]] · [[Vortfarado laŭ la Analiza Skolo]] · [[Fakverko:Amatora radio]] · [[Calumnia]] · [[Esperanto-butiko Berlino]] · [[LADA Vesta EV]] · [[Revo lucida]] · [[Tririvera Esperanto-Domo]] · [[Papilioj]] · [[Vollständiges Wörterbuch Esperanto-Deutsch in zwei Bänden]] · [[Ĵiĵeko, liaj ŝercoj]] · [[Elektitaj rektoroj de la Universitato Francisko Jozefo]] · [[Japana Esperanta Librokooperativo]] · [[Kanto pri donkiĥotoj]] · [[Katastrofo ĉe la Niĵnevartovska naftokolektejo]] · [[Tri satiroj]] · [[Dua Diskutanta Kunveno de Esperantistoj de Iberaj landoj]] · [[Estraro de UEA 2019-2022]] · [[Fibro]] · [[Filozofia spiritualismo]] · [[La Luma Flanko de Potenco]] · [[La mirinda libro]] · [[Monosimetria]] · [[Pidono]] · [[Pugnorimeno]] · [[Títeres desde Abajo]] · [[Testamentoj de Lenin]] · [[Unua Diskutanta Kunveno de Esperantistoj de Iberaj landoj]] · [[Kalungao]] · [[Izoflavonolo]] · [[SvisRaporto]] · [[Elektitaj instruistoj de Universitato de Kolozsvár/Cluj]] · [[Esperanto en nacilingvaj tekstoj]] · [[Kaŝirskaja (BKL Moskvo)]] · [[Lingva Festivalo en Vladikavkaz]] · [[Niĵegorodskaja (BKL Moskvo)]] · [[Revuo Signos]] · [[Tago de Pola Scienco]] · [[Aktoj de Internacia Scienca Akademio Comenius]] · [[Corbières (Alpes-de-Haute-Provence)]] · [[FioCruz]] · [[Kie estas la mortintoj?: La respondo de la Biblio]] · [[La Crotz de Rodola]] · [[Malkovrado de Afriko mezepoke]] · [[Mirobalano]] · [[Elektitaj studentoj de Pázmáneum]] · [[Florigu Egalecon inter Junuloj]] · [[Gazeto Andaluzia]] · [[Lietzensee (grupo)]] · [[Lingva strukturo de Esperanto]] · [[Pansurmetaĵo]] · [[Partoprenintoj de VikiPrintempo]] · [[Rondo Takács]] · [[Senverba propozicio]] · [[Vellismo]] · [[Urbo-kampara malsameco]] · [[Fundación de Esperanto de la Comunidad Valenciana]] · [[Sociolekta Triopo de Esperanto]] · [[Afrikaj traktatoj de 1885 ĝis 1902]] · [[Afriko sub kolonia regado]] · [[Gardanteco]] · [[Hazarda esperantaĵo]] · [[Instituto de Ekonomiko kaj Internaciaj Rilatoj]] · [[Kainaj]] · [[Malnova religio de Burundo]] · [[Monda heredaĵo en Belgio]] · [[Panĉaratro]] · [[Stacioj de exo]] · [[Surakvaj kuracistoj]] · [[Turismo per Esperanto]] · [[Varsovio cent jarojn poste]] · [[54-a Virtuala Esperanto-Kongreso ILEI 2021]] · [[Multilingual Environments in the Great War]] · [[Afrikaj Kongresoj de Esperanto]] · [[Afriko brilas]] · [[Alta Protektanto]] · [[Antologia skizo de la persa literaturo]] · [[Apartamento por Edukistoj de Universitato Kim Il-sung]] · [[Bitoteko]] · [[Brazila Poliglota Klubo]] · [[Citrandarino]] · [[Conselho Federativo Nacional da FEB]] · [[CRRER]] · [[Die rationelle Sprache]] · [[Esperanto-grupo Lumradio]] · [[FLIV]] · [[Gasteg-kapelo]] · [[IKU-libro de 2020]] · [[Internacia Flughaveno Zvartnoc-Erevano]] · [[Kantoj de la Kultura Revolucio]] · [[Kluniza kongregacio]] · [[Komuna Legado okaze de la Tago de la Libro]] · [[Kungfua Kunikleto]] · [[Leĝo de Biodiverseco de Kostariko]] · [[OBA-Festivalo]] · [[Oltre la soglia, uno spiraglio / Preter la sojlo, lumluko]] · [[Parque da Cultura]] · [[Porokaza noto de R$10 Brazila realo]] · [[Pri vagabondoj kaj friponoj, pri damoj kaj kavaliroj]] · [[Retpoŝta Hibrida letero]] · [[Scienca Kafejo]] · [[Steinalm]] · [[Studentoj, baldaŭ instruistoj de Universitato de Pécs]] · [[Tombejo Ĝardeno de Floroj]] · [[Tombejo Petronilo Gonçalves da Silva]] · [[Trofeo Fyne]] · [[Unu leciono pri Esperanto por ĉiu lernejano en la tuta mondo]] · [[Vivkvalito kun lupuso]] · [[Volontula Fondaĵo]] · [[Elektitaj studentoj de Universitato de Kolozsvár/Cluj]] · [[Elektitaj studentoj de Universitato de Vieno]] · [[Mara Koridoro de la Tropika Orienta Pacifiko]] · [[Amerika Esperanto-Instituto]] · [[Paŭlistanio]] · [[Lerneja scienca kalendaro]] · [[Fi-]] · [[Gaba enerxía]] · [[On ne fait pas d'omelettes sans casser des œufs]] · [[Perola Mezlernejo]] · [[La terakoto de Ŝahr-e Suĥteh]] · [[Esperaĵo]] · [[Historia post Alexandrum]] · [[Gerila insurekcio en Honduro]] · [[Loka regado kaj administrado en Kimrio]] · [[Teutsch-domo (Sibiu)]] · [[2-Kloro-indano]] · [[1,2-Indanoduolo]] · [[1,3-Indanoduolo]] · [[Butila fenilkarbamato]] · [[Acetilkarbamata acido]] · [[Alilkarbamata acido]] · [[Metila etilkarbamato]] · [[Vinilkarbamata acido]] · [[3-Etilstireno]] · [[4-Metilstireno]] · [[Etila pimelato]] · [[Fenilkarbamata acido]] · [[Metila pimelato]] · [[Duamidino]] · [[Dutiopropionata acido]] · [[Tiopropionata acido]] · [[Tiofuranilfentanilo]] · [[Hungaria familio]] · [[Grandrapida trajno Moskvo — Adler]] · [[Dualila tioureo]] · [[Flugfolio.xyz]] · [[Komitato de UEA 1962-1964]] · [[Komitato de UEA 1964-1967]] · [[Komitato de UEA 1967-1969]] · [[Sejmo kaj Esperanto]] · [[Plu Glosa Nota]] · [[U Glosa Jurnali]] · [[MiSimpliBio]] · [[Ŝablono:Fiŝlagoj de Ĉeĥio]] · [[Kontraŭesperantisto]] · [[Fina malvenko]] · [[Ĝermolisto de turkaj esperantistoj]] · [[Ŝablono:Vikipediisto bn-p]] · [[Listo de draste endanĝeritaj lingvoj]] · |} {{Wikidata list end}} __NOINDEX__ qyti8xnl0gemy5iou59ov11ibcgntxe 0 748356 9494339 8413384 2026-10-16T10:19:11Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494339 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Gräfenthal-Kirche.jpg|eta|Urba kirko Sankta Mario]] [[Dosiero:Gräfenthal-Stadtkirche-Grablege-02.jpg|eta|Tombaro]] La [[protestantismo|luterana]] paroĥuja '''Preĝejo Sankta Mario''' (germane: ''Stadtkirche St. Marien'') en [[Gräfenthal]], Germanujo, menciitis la unuan fojojn en 1340. Ĝi staras komunumkarakterizante sur ardeza roko malsupre de [[Kastelo Wespenstein]]. == Historio == La unua mencio de tiu ĉi kirko kiu iam estis pilgrimkapelo fariĝis en 1340 en [[indulgenco|indulgenc]]letero. Contz Steinbach paroĥestris ĉ. en 1386 kaj en 1503 ekzistis enkirke kvin altaroj. En 1525 [[Sebastian von Pappenheim]] enkondukis [[Reformacio]]n en Grafenthal kaj kvin jarojn poste [[Marteno Lutero]] mem predikis ĉi tie. Post incendio en 1554 la kirko rekonstruigitis; tiam ĝi estis klasika [[defend-preĝejo]]. Pro kadukiĝemo iĝis novkonstruiĝo kompleta en la nuna formo inter 1724 kaj 1731 - i.a. per bieraj impostoj. Restaŭradlaboroj sekvis en 1840 kaj 1915/16. Ĉi-lasta venigis komplete novan [[secesio (stilo)|secesia]]n internon anstataŭ barokaĵoj. Rekonsekro fariĝis en la 1.10.1916. Denova interna renovigo realiĝis inter 1989 kaj 1993. == Meblaro == [[Dosiero:Gräfenthal-Stadtkirche-Altarraum.jpg|eta|Altarejo]] Centre de la ĥoro estas la altaro kun supra predikejo kiuj ĝis 1972 konekson inter si havis. La altarkrucifikso estas el 1716, la kandelabroj 1613. Survande pendas tabuloj de prapatroj kaj parencoj de Christoph Ullrich von Pappenheim († 1599). Li mem reprezentitis epitafe kontraŭe al la ĉefa enirejo kiel lasta reganta grafo de la gräfenthal-a linio de la Pappenheim-dinastio, kune kun sia edzino Magdalena. Sub la altarej estas la tomboj de la Pappenheim-oj. La gotika kripto estas la plej malnova parto de la preĝejo kies volban plafonon dekoracias pentraĵoj el la 15-a kaj 16-a jarcentoj. La interno havas trietaĝan galerion kaj suprenumatas de ebena plafono kun bildo pri la [[transfiguriĝo]] de [[Jesuo Kristo]]. La 38 metrojn alta turo montras la jardaton 1518 supre de la norda fenestro de la tria etaĝo. Iam ĝi estas parto de la burga rempararo. Teretaĝe oni havas transirejon en la direkto de la urbo. Ture pendas eta baptosonorilo el 1592 kaj sonoriloj de 1923 kiuj anstataŭis por la en 1917 dummilite fanditaj antaŭuloj. == Orgeno == [[Dosiero:Gräfenthal-Stadtkirche-Orgel.jpg|eta|Orgeno]] La unuan instrumenton faris en 1726 la orgenkonstruisto Jahn el [[Meura]]. Pro iel fuŝita laboro ĝi devis anstataŭiĝi per nova jam en 1730 (fare de [[Johann Georg Fincke]]). En 1880 s-ro Loesche enmetis novan instrumenton kun 20 registroj: sed la bela sonaranĝo povis apenaŭ krei belajn efektojn pro spacmalabundo sur la galerio. Sekve la nuna instrumento venis en 1916: temis pri verko de la [[nurenbergo|nurenberga]] firmao de [[Johannes Strebel]]. Kune kun la novkonsekro kirka ĝi ekfunkciis.<ref>''Orgelbau-Nachrichten'', vol. 37, nr 2+3/1916, Leipzig, p. 22</ref> La instrumento disponis ri 29 registrojn el kiuj post 1945 perdiĝis kvin kaj du klavaroj kaj pedalo. En 1992 faritis restaŭro fare de Rösel & Hercher el [[Saalfeld]]. [[Dosiero:Gräfenthal-Stadtkirche-Orgel-Spieltisch.jpg|eta|Klavaro orgena]] == Literaturo == * Kirchenführer Gräfenthal / Großneundorf, Herausgegeben vom Orgelbauverein Großneundorf e. V. == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://web.archive.org/web/20211219142851/https://www.kirchenkreis-rudolstadt-saalfeld.de/gemeinden/gemeindesuche/1e0a4c57-6a89-4bea-8948-e31dc0fb4ab8.html?kirche=5e10e500-969f-4fff-93e7-3d764d14b0f2&expanded=b2dc5cca-5c54-40c1-85d8-cafda6994d0f#gs_map Informoj sur la paĝaro de la eklezidistrikto] {{Koordinato|article=/|NS=50.526334|EW=11.30477|type=landmark|region=DE-TH}} {{DEFAŬLTORDIGO:Grafenthal}} [[Kategorio:Preĝejoj sub patroneco de Sankta Maria]] [[Kategorio:Distrikto Saalfeld-Rudolstadt]] [[Kategorio:Protestantismaj preĝejoj en Germanio]] 7j9ni70j8h7eaiaww7p671edj41gkdq 0 748909 9494343 9488995 2026-10-16T10:28:54Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494343 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Barockkirche Katzhütte.JPG|eta|Katzhütte, Kirko Sankta Miĥaelo]] La '''Preĝejo Sankta Miĥaelo''' (germane: ''Michaeliskirche'') estas [[protestantismo|luterana]] preĝejo en [[Katzhütte]], Germanujo, kies komunumo apartenas al la paroĥo Oberhain en la eklezidistrikto Rudolstadt-Saalfeld de [[evangelia Eklezio en Germanio|Evangelia Eklezio en Meza Germanujo]].<ref>[https://www.ekmd.de/kirche/kirchenkreise/rudolstadt-saalfeld/oberhain/katzhuette/michaeliskirche/ Ĉi prie ĉe EKMD]</ref> Donacis la baroke novkonstruitan kirkon la fabrikestro [[Johann Wolfgang Hammann]]. == Priskribo == La deklive staranta, masiva halokirko kun uesta tegmentoturo konstruigitis inter 1754 kaj 1756 en modesta [[kampula baroko]] anstataŭ antaŭreformacia kapelo aŭ eĉ kirko. Partoj de la pli malnova ejo reutiligitis ekde 1753. La longa navo havas ardezan mansardtegmenton. La turo havas spajron sur kiu kuŝas [[lanterno (arkitekturo)|lanterno]]. La portalon oni atingas tra alikonstruitaĵo. Apudkirke estas ligna kampanileto. La interno havas duetaĝajn galerion. Ĝin transkovras ligna ebena plafono. La ambonaltaro el la mezo de la 18-a jarcento kreitis fare de [[Johann Jeremias Daniel]] el [[Leutenberg]]. Ĝin dekoracias [[rokajlo|rokajlaĵo]], ĉiroj kaj laŭraj branĉetoj. Dekstre de la altaro estas sonorilo kiun muldis en 1815 en Katzhütte mem Adolf Erdmann en la feruzino okaze de la edziĝo de Gotthelf Christian Friedrich Greiner. Kiam la martelo de tiu unikaĵo rompiĝis ĝi elprenitis. Tamen ĝi ne fandiĝis sed pendigitis en ligna konstruaĵo kiu staras dekstre de la altaro.<ref>[http://www.gemeinde-katzhuette.de/seite/253012/die-gußeiserne-glocke.html La gisfera sonorilo]</ref> La [[baptujo]] estas de 1742. La [[orgenfasado]] estas kun stilaj karakterizoj [[rokoko|rokokaj]]. La orgeno kun 17 registroj sur du klavaroj kaj pedalo konstruitis en 1757 fare de [[Johann Michael Wagner]] el [[Schmiedefeld am Rennsteig]].<ref>[http://www.orgbase.nl/scripts/ogb.exe?database=ob2&%250=2050344&LGE=DE&LIJST=lang Informoj priorgenaj]</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://www.kirchenkreis-rudolstadt-saalfeld.de/arbeitsbereiche/kirchenmusik/orgeln-im-kirchenkreis/30051.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-12-22 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20211222104902/https://www.kirchenkreis-rudolstadt-saalfeld.de/arbeitsbereiche/kirchenmusik/orgeln-im-kirchenkreis/30051.html |arkivdato=2021-12-22}}</ref> Restaŭritis la kirko en 1803 kaj 1986. == Literaturo == * ''Dehio-Handbuch der deutschen Kunstdenkmäler, Thüringen.'' Deutscher Kunstverlag, München/Berlin 2003, ISBN 3-422-03095-6. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} == Notoj == {{Referencoj}} {{Koordinato|NS=50.551740|EW=11.054202|type=building|region=DE-TH}} [[Kategorio:Distrikto Saalfeld-Rudolstadt]] [[Kategorio:Preĝejoj sub patroneco de Sankta Mikaelo|Katzhutte]] [[Kategorio:Protestantismaj preĝejoj en Germanio|Katzhutte]] 7o0mkcxik7mys8x1uijpy3qpw8ogjeq 0 757366 9494042 8392786 2026-10-15T16:39:31Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494042 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | Urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Olaine | alia_nomo = | alia_nomo1 = | alia_nomo2 = | kategorio = [[Urbo]] <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Olaines stacija.jpg | dosiero_priskribo = Fervoja stacio. <!-- *** Simboloj *** --> | flago = Flag of Olaine.png | blazono = Olaine COA.svg <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Olaine | moto = | kromnomo = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Latvio | lando_flago = 1 | histregiono = [[Livonio]] aŭ Livlando ({{lang-lv|Vidzeme}}) | municipo = [[municipo Olaine|Olaine]] | municipo_tipo = [[municipoj de Latvio|Municipo]] | situo = | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 56 | lat_m = 47 | lat_s = 14 | lat_NS = N | long_d = 23 | long_m = 56 | long_s = 31 | long_EW = E | koordinatoj_tipo = region:LV_type:city <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 6.8 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = 10324 | loĝantaro_dato = 29.01.2021 | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 1967 | establita_tipo = Urborajtoj | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Horzonoj en Eŭropo|EET]] | utc_offset =+2 | horzono_DST = [[Horzonoj en Eŭropo|EEST]] | utc_offset_DST =+3 | poŝtkodo = LV-2114 | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = | kodo1 = | kodo1_tipo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = | mapo_fono = | mapo_priskribo = Situo enkadre de Latvio | mapo_lokumilo = Latvio | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = Situo enkadre de Eŭropo | mapo1_lokumilo = Eŭropo | mapo2 = | mapo2_priskribo = | freemap_zoom = 13 <!-- *** Retpaĝoj *** --> | commons = Olaine | statistiko = | retpaĝo = [http://www.olaine.lv/ olaine.lv] <!-- *** Notoj *** --> | notoj = }} '''Olaine''' estas urbo en [[Latvio|Latvia]] historia regiono [[Vidzeme]], en la sudo de Latvio. Ĝi estas ĉefurbo de [[distrikto Olaine]]. La distancoj al la plej gravaj centroj estas 26 km de [[Jelgava]] kaj 27 km de [[Rigo]].<ref>[http://lv.toponavi.com/20922-185750 Toponavi.com. Distancoj.] {{404|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Historio == La teritorio de la nuna Olaine estis malabunde loĝita ĝis 1868, kiam la fervoja linio Rigo-Jelgava kun la stacio Olai estis malfermita. Ĝis tiam, la Olaine grandbieno 2 km sudoriente de la nuna urbo estis nomita Olaine, sed en la 19-a jarcento ĝis nomo havis Jaunolaine 2 km nordoriente. Dum la [[Unua Mondmilito]], la stacio estis provizopunkto por la [[Germanio|germana]] armeo. En 1939, granda [[torfo|torfekstraktado]] komenciĝis en la proksimaj marĉoj, kaj torffabrika vilaĝo estis establita ĉirkaŭ la stacio. En 1956 en Olaine komenciĝis la konstruado de novaj fabrikoj, kaj en 1959, glufabriko estis movita de Rigo. De 1962 ĝis 1965, novaj industriaj instalaĵoj same kiel loĝkonstruaĵoj estis rapide konstruitaj en Olaine. En 1963, la vilaĝo de laboristoj de torfa fabriko iĝis la urbvilaĝo Olaine kaj konservis ĉi tiun statuson ĝis la 1967, kiam akiris urborajtojn. == Geografio == Urbo situas en la Meza Latvia malaltebenaĵo ({{lang-lv|Viduslatvijas zemiene}}).<ref name="LGA">Latvijas ģeogrāfijas atlants - Latvia geografia atlaso. "Jāņa sēta", 2020</ref> Tra la urbon fluas malgrandaj riveroj Olainīte kaj Pupla, la alfluantoj de [[Misa]]. Okcidente kaj norde de la urbo estas grandaj marĉoj. Averaĝa temperaturo estas -6 - 6,5°C en januaro kaj +17°C en julio. Da [[precipitaĵo]] falas 650-700 mm jare.<ref name="LGA" /> == Loĝantaro == Laŭ la stato de la jaro {{WikidataLoĝantaroDato}} en la urbo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|personoj}} sur areo de {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². === Etna strukturo === Dum la sovetia epoko granda nombro da USSR loĝantoj estis alportita por konstrui kaj funkciigi la urbon, kio kaj kies posteuloj estas la plimulto de la populacio de la urbo. Laŭ la datumoj de 2021, el tuta loĝantaro de 10 324 en la urbo loĝis 4 312 (41,8%) [[rusoj]], 4 126 (40%) [[latvoj]] kaj 1 886 (18,2%) aliaj naciecoj.<ref>[https://data.stat.gov.lv/pxweb/lv/OSP_PUB/START__POP__IR__IRE/IRE070/ GovStat.lv. Etna strukturo: 2021 census]</ref> == Ekonomio == La plej grandaj kompanioj registritaj en Olaine laŭ spezo en 2019 estis la farmacia fabriko "Olainfarm", la farmacia reto "Latvijas aptieka", la marprodukta konserva fabriko "Atlas Premium", la fabriko de ekipaĵoj de fridigo kaj ventolado "Dinair Filton", komercisto kaj agrokemia fabrikisto "CrossChem" , kemia planto "Biolars".<ref>[https://www.lursoft.lv/lursoft_statistika/?&novads=100016077&id=391 Lursoft statistiko]</ref> === Transporto === La sola ŝoseo apud de la urbo estas E77/A8 Rigo-[[Litovio]], situanta proksime al la orienta limo de la urbo, kaj ĝiaj alirvojoj. La samnoma fervoja stacidomo sur linio Rigo-Jelgava estas en la urbo, en 2022 26 persontrajnoj ĉiutage veturas al Rigo kaj Jelgava. == Bildoj == <gallery> Olaines pilsētas dome 2000-02-26 - panoramio.jpg|Urbodomo. Olaines 1. vidusskola.jpg|Olaine mezlernejo n-ro 1. Church and school in Olaine.jpg|Ortodoksa preĝejo kaj mezlernejo n-ro 2. RTU tehnoloģiju koledža Olainē.jpg|Kolegio pri Teknologio. </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat linio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Urboj de Latvio]] 8m538a6oehfc85ge245961dfssgycyk 0 763805 9494075 8757137 2026-10-15T18:05:29Z ThomasPusch 1869 9494075 wikitext text/x-wiki {{informkesto politikisto}} '''Sergej Kuĵugetoviĉ Ŝojgu''' ({{lang-ru|Сергей Кужугетович Шойгу}}; [[Tuva lingvo|tuve]]: ''Сергей Күжүгет оглу Шойгу''; naskiĝis {{naskiĝdato|1955|05|21}}), estas rusia politikisto kaj generalo de la armeo, kiu servas kiel defendministro de la [[Rusia Federacio]] ekde 2012. Ŝojgu ankaŭ estas la prezidanto de la Konsilio de Ministroj pri Defendo de la [[Komunumo de Sendependaj Ŝtatoj]] ekde 2012. Antaŭe, Ŝojgu estis ministro por kriz-situacioj de 1991 ĝis 2012 kaj nelonge oficis kiel guberniestro de [[Moskva provinco]] en 2012. Proksima konfidulo kaj aliancano de [[Vladimir Putin]], Ŝojgu apartenas al lia proksima rondo. {{projektoj}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|ruso}} {{Vivtempo|Ŝojgu, Sergej}} [[Kategorio:Rusiaj politikistoj]] [[Kategorio:Rusiaj generaloj]] [[Kategorio:Herooj de Rusia Federacio]] [[Kategorio:Sovetiaj komunistoj]] [[Kategorio:Rusiaj ministroj]] [[Kategorio:Rusiaj ministroj pri defendo]] [[Kategorio:Homoj de la Siria enlanda milito]] [[Kategorio:Anekso de Krimeo fare de Rusio]] [[Kategorio:Rusiaj memoraĵistoj]] [[Kategorio:Invado de Rusio en Ukrainion (2022)]] 28b3z5kepb22md4ojqemxq8j4v0mehn 0 766841 9494293 7877643 2026-10-16T08:53:52Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494293 wikitext text/x-wiki [[dosiero:Hoffnungskirche (Oberweißbach).jpg|eta|Preĝejo Espero]] '''Preĝejo Espero''' (germane: ''Hoffnungskirche'') estas [[protestantismo|protestantisma]] kirko en [[Oberweißbach (Turingio)]], Germanujo. Pro sia imponeco ĝi kromnomiĝas ''sudturingia katedralo''. ==Historio== [[dosiero:Oberweißbach Hoffnungskirche 02.jpg|eta|interno kirka]] Surloke ekzistas preĝejo tiel longe kiel la urbo ekzistis. Ĝi staris en la tombejo malantaŭ la pastrejo, kiu hodiaŭ enhavas muzeon omaĝe al Friedrich Fröbel kaj la komerco per [[oleaĵoj]]. Dum la [[Tridekjara milito]] ĝi forbrulis kun la tuta urbo kaj estis rekonstruenda. Sed baldaŭ ĝi necesis riparoj kaj senteblis spacmalabundo ĉar 11 komunumoj apartenis al la paroĥo en tiu tempo. La nova konstruaĵo daŭris dek du jarojn, interrompitaj de malbonaj rikoltoj, malsato kaj epidemioj. Krome, la pastro mortis kaj la konstrulaboro povis esti daŭrigita nur sub la direkto de la nova pastro ''Johann Jacob Fröbel'', patro de la infanpedagogia pioniro [[Friedrich Fröbel]]. Fine en 1779 oni povis festi la inaŭguron. Alia eksterordinara altirilo estas klinita preĝeja turo. Ĝi estis 1.58 metrojn ekster la linio kaj minacis fali sur la navon kaj la orgenon. Daŭris ĝis la 1968-a jaro ke la turkupolo estis levita kaj metita sur betonan ringon, kio permesis al ĝi sidi firme denove. Sed se oni rigardas atente, oni ankoraŭ povas vidi la kurbiĝon en la turo en la direkto de la navo. ==Interno== [[dosiero:Oberweißbach-Hoffnungskirche-Wappen2.jpg|eta|blazono de la Princlando Schwarzburg-Rudolstadt en la altarejo]] La influo de la komerco per oleaĵoj, kiu estis la ĉeffonto de enspezo por la populacio en Oberweißbach, videblas tre klare en la interno de la eklezio. Ekipite per tri galerioj kaj la plej granda siaspeca ambono en Eŭropo la kirko povas gastigi ĉirkaŭ du mil homojn. Apartan monumenton starigis la orgenfaristo ''Johann Daniel Schulze'' el ne tro fora [[königsee|Milbitz]]. La orgeno kiun li konstruis por tiu ĉi preĝejo iĝus lia plej granda instrumento. Nun nur ĝia prospekto estas originala. Mirinda akustiko en la navo ebligas muzikajn prezentojn de ĉiuj ĝenroj esti prezentitaj kun aŭ sen orgenakompano. Novfaro de la orgeno estis en 1991 fare de la firmao ''Rösel & Hercher Orgelbau'' el [[Stadtilm]]. La baptujo el 1649 kaj sonorilo el 1721 kiu ankoraŭ hodiaŭ sonoras venas de la malnova preĝejo kaj nombriĝas inter la plej malnovaj aĵoj enpreĝeje. Okaze de restaŭradlaboroj en 1999 predelopentraĵo pri la [[bapto de Jesuo]] remalkovritis. Por memorigi la fondinton de la infanĝardenoj, en 1939 estis farita plafonpentraĵo, kiu komparas la scenon el la evangelio laŭ Marko pri la infanobeno fare de [[Jesuo Kristo]] kun la engaĝiĝo de Fröbel por moderna infanprizorgo. Blazono ĉe la tria galerio altareje atestas la apartenecon de la komunumo al la princlando [[Schwarzburg-Rudolstadt]]. ==Eksteraj ligiloj== {{projektoj}} *[http://www.hoffnungskirche-oberweissbach.de/Default.aspx?tabid=3792 Hejmpaĝo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220112204814/http://hoffnungskirche-oberweissbach.de/Default.aspx?tabid=3792 |date=2022-01-12 }} *[https://web.archive.org/web/20210518201701/https://www.kirchenkreis-rudolstadt-saalfeld.de/arbeitsbereiche/kirchenmusik/orgeln-im-kirchenkreis/30118.html Detaloj pri la orgeno] *[http://orgbase.nl/scripts/ogb.exe?database=ob2&%250=2029190&LGE=DE&LIJST=lang Kromaj priorgenaj klarigoj] [[kategorio:Protestantismaj preĝejoj en Germanio|Oberweissbach]] [[kategorio:Distrikto Saalfeld-Rudolstadt]] [[Kategorio:Preĝejoj sub patroneco de Espero|Oberweissbach]] azxw6tcyn1z0sh5qa3qk64k012rmx7m 0 796245 9494007 8871914 2026-10-15T16:10:22Z Sj1mor 12103 9494007 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=ES-LO|situo sur mapo2=Hispanio|zomo=10}} '''Viguera''' [biGEra] estas vilaĝo kaj municipo de [[Rioĥo (Hispanio)|Rioĥo]] (norda [[Hispanio]]), nome en la suda komarko [[Nova Kamero]]. Ĝi estas la dua plej loĝata municipo en la komarkaro [[Kameroj]] post [[Torrecilla en Cameros]]. [[Dosiero:Viguera - La Rioja (Spain) - Municipality Map.svg|220ra|eta|maldekstre|La municipa teritorio de Viguera, en la centro de la regiono.]] == Geografio == Ĝi estas je 22 km de Logronjo, provinca kaj regiona ĉefurbo, komunikita laŭ la montara regiona ŝoseo LR-111 kiu trapasas la municipan teritorion inter la km 308 kaj 314. Laŭ tiu estas sude [[Torrecilla en Cameros]] kaj multe pli norde Albelda de Iregua, Lardero kaj Logronjo. La Sierra de Moncalvillo atingas 1000 m de altitudo, kiu gamas ĝis la valo de la rivero Iregua, al kiu fluas rojoj kiuj descendas el montoj. La loĝloko kuŝas tie sur 689 m.s.m., sur la monta deklivo. La municipo estas formata de loĝlokoj Castañares de las Cuevas, El Puente, Panzares kaj Viguera, el kiuj kelkaj estas jam senhomaj. == Historio == La plej frua dokumenta mencio aperis en la kroniko berber-araba ''Ajbar Maĉmua'', kiu rakontas, ke [[Abd ar-Rahman la 1-a]] rekuperis Rioĥon en la jaro 759, post la konkero fare de Alfonso la 1-a de Asturio en 755. Precize oni komentas, ke post la konkero de la kastelo de Viguera, Abderamano trapasis Rioĥon kaj eniris en Alavo. Viguera estis unu de la fortikaĵoj de Banu Kasi por defendi Rioĥon de la atakoj fare de kristanoj. En la dua duono de la 9-a jarcento, Lubb ibn Musa, unu de la filoj de Musa ibn Musa, rekonstruis la fortikaĵon. Lubb mortis dum cervoĉasado kaj estis enterigita en la loko. En la ''[[Reconquista]]'' la plej grava okazaĵo estis la konkero de la Regno de Viguera el islamanoj denove al kristanoj, sed tiam ne kiel Regno de Viguera, sed kiel parto de la Regno Navaro, kaj poste la zono apartenis al la Senjorlando de Kameros. Dum la Moderna Epoko, Viguera prosperis pro la protekto fare de la [[Mesta]] kaj la industrio de la [[lano]]. La tolaĵoj fabrikitaj en la 18-a jarcento estis konsumitaj de la lokanoj, sed ankaŭ estis liveritaj al la reĝaj trupoj aŭ eksportataj al la cetero de Iberio. == Aktualo == La rura elmigrado okazis laŭlonge de la 20-a jarcento kaj tial oni malaltiĝis el 1 332 loĝantoj ĝis 339 en 2001, post kio oni iomete rekuperiĝis ĝis nunaj 397. La ekonomio estas bazata ĉefe sur la [[brutobredado]], [[agrikulturo]], la industrio pri ligno kaj la [[rura turismo]]. Vizitindaĵoj estas du preĝejoj, kvar ermitejoj, du pontoj, kastel-kavo de Castañares de las Cuevas, akvofalo ''Chorrón de Peña Puerta'', rigardejoj al pejzaĝo ktp. == Bildaro == <gallery widths="200px" heights="200px" perrow="4" caption="Konstruaĵoj kaj monumentoj"> Dosiero:Viguera - Iglesia de la Asunción - 29197149.jpg|Preĝejo de ''Asunción'' en Viguera Dosiero:Ermita del Rosario-Viguera-13016.jpg|Ermitejo de Rosario Dosiero:Ermita de San Marcosl-Viguera-13980.jpg|Ermitejo de Sankta Marko Dosiero:Viguera - Ermita de San Esteban - 27641790.jpg|Ermitejo de Sankta Stefano Dosiero:Ermita de Santa Lucía (Panzares).jpg|Ermitejo de Sankta Lucia (Panzares) Dosiero:Viguera - Puente medieval - DSC 2333 P.jpg|Mezepoka ponto Dosiero:Castañares de las Cuevas - Iglesia de la Asunción - DSC 5041.jpg|Preĝejo de ''Asunción'' (Castañares de las Cuevas) Dosiero:Castañares de las Cuevas - Castillo Cueva - 29197900.jpg|Kastel-kavo (Castañares de las Cuevas) </gallery> == Vidu ankaŭ == * [[Municipoj de Rioĥo]] == Notoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Municipoj de Rioĥo]] 5k6degfx7qgmztyshzafyyihbq3tl29 0 800468 9494069 9478022 2026-10-15T17:52:02Z ThomasPusch 1869 /* Vidu ankaŭ */ 9494069 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Nikolaj Platonoviĉ PATRUŜEV''' aŭ en Esperanto '''Nikolao Platonoviĉ PATRUŜEV''', {{lang-ru|'''Никола́й Плато́нович Па́трушев'''}} (naskiĝis la [[11-a de julio|11-an de julio]] [[1951]] en [[Leningrado]], [[Sovetunio]]) estas rusa [[armea generalo]], la 2-a rango en la ordo de rangoj en la rusa armeo, kaj [[politikisto]] kiu funkciis kiel Sekretario de la [[Federacia Sekureca Servo de la Rusia Federacio]]<ref>(en) Daniel, ''[http://russiaprofile.org/bg_people/resources_whoiswho_alphabet_p_patrushev.html Learn about the top 10 Most Influential Politicians of Russia] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130307114436/http://russiaprofile.org/bg_people/resources_whoiswho_alphabet_p_patrushev.html |date=2013-03-07 }},'' Russia Profile, la 23-an de junio 2018.</ref>, t.e. la interna kunordiga organizaĵo de Rusio. De [[1999]] ĝis [[2008]] Patruŝev funkciis kiel kapo de la Federala Sekureca Servo (FSB)<ref>(de) Katja Tichomirowa, ''[http://www.berliner-zeitung.de/archiv/fall-litwinenko---bei-der-suche-nach-hintermaennern-fuer-den-mord-an-dem-ex-spion-entdecken-die-fahnder-spuren-des-radioaktiven-gifts-im-haus-des-exilanten-beresowski--die-russische-gemeinde-in-london-ist-verunsichert--putins-freund-aus-alten-tagen,10810590,10437870.html Putins Freund aus alten Tagen] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160127230512/http://www.berliner-zeitung.de/archiv/fall-litwinenko---bei-der-suche-nach-hintermaennern-fuer-den-mord-an-dem-ex-spion-entdecken-die-fahnder-spuren-des-radioaktiven-gifts-im-haus-des-exilanten-beresowski--die-russische-gemeinde-in-london-ist-verunsichert--putins-freund-aus-alten-tagen,10810590,10437870.html |date=2016-01-27 }}.'' En: ''[[Berliner Zeitung]]'', la 29-an de novembro 2006.</ref>, la organizaĵo kiu anstataŭigis la sovetian [[KGB]] (kun la escepto de eksterlanda inteligenteco).  Li estas unu el la plej proksimaj konsilistoj de Vladimir Putin kaj unu el la gvidaj figuroj en rusaj naciaj sekurecaj aferoj kaj tiel apartenanta al la ''siloviki,'' t.e. la malgranda rondo de intimuloj<ref>(en) Kirby Paul. «''[https://www.bbc.com/news/world-europe-60573261 Ukraine conflict: Who's in Putin's inner circle and running the war?]''», BBC, la 3-an de marto 2022.</ref> ĉirkaŭ [[Vladimir Putin]] kiu inkludas ankaŭ [[Igor Seĉin]], [[Aleksandr Bortnikov]] kaj [[Viktor Ivanov]]. Patruŝev estas tre suspektema pri okcidentaj landoj kaj iliaj intencoj<ref>(no) Skeie, Kari, «[https://www.nrk.no/urix/xl/creme-de-la-kreml-1.15885227 Creme de la Kreml]». ''NRK''. la 12-an de marto 2022.</ref><ref>(cz) Novák, Martin. ''[https://zpravy.aktualne.cz/zahranici/muz-c-2-v-kremlu-jestrab-patrusev-siri-lzi-o-zapadu-u-putina/r~f60d2d4ce7d911ecbc030cc47ab5f122/ Muž č. 2 v Kremlu. Jestřáb Patrušev šíří lži o Západu, u Putina má výsadní postavení]'' (N-ro 2 viro en Kremlo. La akcipitro Patruŝev disvastigas mensogojn pri Okcidento, li havas privilegian pozicion kun Putin), ''Aktuálně.cz'' [rete]. Economia, la 6-an de junio 2022.</ref>. Lia filo dmitrij Patruŝev estis La Ministro pri Agrikulturo de Rusio ekde 2018.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://biographe.ru/politiki/dmitriy-patrushev/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-06-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20230228142039/https://biographe.ru/politiki/dmitriy-patrushev/ |arkivdato=2023-02-28 }}</ref><ref>https://theperson.pro/dmitriy-nikolaevich-patrushev-ministr-selskogo-hozyaystva/</ref> == Sankcioj == En junio [[2019]], Patruŝev deklaris, ke [[Irano]] "ĉiam estis kaj restas aliancano kaj ''partnero''"<ref>(en) Tom O'Conner, ''[https://www.newsweek.com/russia-us-iran-war-possible-1446041 Russia Says U.S.-Iran 'War' Possible, But 'We Will Convince' Them to Talk]'', En [[Newsweek]], la 26-an de junio 2019.</ref>. Patruŝev postulas kompletan forlason de la merkata ekonomio en Rusio, citante kvazaŭajn "rusajn proprecojn" kiel pravigon. La celo estas krei specialan rusan ekonomion kun strikta "disciplino", kiu kontentigas la "bezonojn de la ŝtato", kiu, laŭ [[Mark Galeotti,]] estas ekvivalenta al la konstanta [[militekonomio]] simila al tiu de Sovetunio<ref>''(en) [https://www.themoscowtimes.com/2022/04/29/russias-hardliners-present-their-manifesto-a77537 Russia’s Hardliners Present Their Manifesto: A Forever War with the West and a permanent wartime economy].'' En: The ''Moscow Times'', La 29-an de aprilo 2022.</ref>. En februaro [[2022]], [[Usono]]<ref>(ru) [https://ria.ru/20220224/sanktsii-1774912877.html Usono trudas sankciojn kontraŭ Patruŝev, Seĉin, Ivanov kaj iliaj filoj], ''[[RIA Novosti]],'' la 24-an de februaro 2022, [https://web.archive.org/web/20220227134525/https://ria.ru/20220224/sanktsii-1774912877.html a<small>rkivita</small>] <small>el la originalo, la 27-an de februaro 2022.</ref>, [[Unuiĝinta Reĝlando|Britio]]<ref>[https://rtvi.com/news/tinkov-chvk-vagnera-synovya-sechina-i-patrusheva-kogo-kosnulis-novye-sanktsii-londona/ Britio, ekzakte monaton post la komenco de [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|armea speciala operaco en Ukrainio]] la 24-an de marto, vastigis sankciojn kontraŭ Rusio, 59 pliaj individuoj kaj organizoj estis nigralistigitaj. Krome, la restriktoj ankaŭ influis Belorusion] (ses individuoj kaj juraj personoj), <small>arkivita el la originalo la 25-an de marto 2022.</ref>, [[Japanio]]<ref>[https://www.interfax.ru/world/831202 Japanio vastigis sian liston de sankcioj kontraŭ Rusio por inkluzivi 25 individuojn kaj 81 jurajn entojn], [https://web.archive.org/web/20220325020029/https://www.interfax.ru/amp/831202 a<small>rkivita</small>] <small>el la originalo la 25-an de marto 2022.</ref> kaj [[Kanado]]<ref>(ru, en) ''[https://nplaw.ru/blog/detail/novye-sanktsii-v-otnoshenii-rossiyskikh-lits/ Мониторинг санкций в отношении российских лиц и организаций]'', nplaw.ru</ref> trudis sankciojn kontraŭ Patruŝev en respondo al la rusa [[Aneksado de Krimeo al Rusio (2014)|aneksado de Krimeo]] kaj la [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|invado de Rusio en Ukrainio]]<ref>(en) „''[https://home.treasury.gov/policy-issues/financial-sanctions/recent-actions/20220224 Russia-related Designations; Belarus Designations; Issuance of Russia-related Directive 2 and 3; Issuance of Russia-related and Belarus General Licenses; Publication of new and updated Frequently Asked Questions]''”. ''U.S. Department of the Treasury.''</ref><ref>(en) ''[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=OJ:JOL_2014_221_R_0001 Council Implementing Regulation(EU) No 810/2014 of 25 July 2014 implementing Regulation (EU) No 269/2014 concerning restrictive measures in respect of actions undermining or threatening the territorial integrity, sovereignty and independence of Ukraine]''</ref>. == Honoroj == Li ricevis diversajn honorojn en Rusio, interalie la premion [[Heroo de la Rusia Federacio]] por liaj servoj en la [[Dua Ĉeĉenia milito|Dua Ĉeĉenia Milito]] en [[2003]] kaj premio en Ukrainio. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Aleksandr Litvinenko]] * [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)]] {{bibliotekoj}} {{Vivtempo|Patruszev, Nikolaj}} [[Kategorio:Rusiaj politikistoj]] [[Kategorio:Personoj de Sankt-Peterburgo]] [[Kategorio:Irano]] [[Kategorio:Invado de Rusio en Ukrainion (2022)]] [[Kategorio:KGB]] 3x6ubwgxc49e4maxbh38ruvybr2fuhd 9494070 9494069 2026-10-15T17:54:19Z ThomasPusch 1869 Persona nomo devas kompreneble ĉiam komenciĝi per majusklo - supozeble la minuskligo ĉi tie estis nur tajperaro... 9494070 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Nikolaj Platonoviĉ PATRUŜEV''' aŭ en Esperanto '''Nikolao Platonoviĉ PATRUŜEV''', {{lang-ru|'''Никола́й Плато́нович Па́трушев'''}} (naskiĝis la [[11-a de julio|11-an de julio]] [[1951]] en [[Leningrado]], [[Sovetunio]]) estas rusa [[armea generalo]], la 2-a rango en la ordo de rangoj en la rusa armeo, kaj [[politikisto]] kiu funkciis kiel Sekretario de la [[Federacia Sekureca Servo de la Rusia Federacio]]<ref>(en) Daniel, ''[http://russiaprofile.org/bg_people/resources_whoiswho_alphabet_p_patrushev.html Learn about the top 10 Most Influential Politicians of Russia] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130307114436/http://russiaprofile.org/bg_people/resources_whoiswho_alphabet_p_patrushev.html |date=2013-03-07 }},'' Russia Profile, la 23-an de junio 2018.</ref>, t.e. la interna kunordiga organizaĵo de Rusio. De [[1999]] ĝis [[2008]] Patruŝev funkciis kiel kapo de la Federala Sekureca Servo (FSB)<ref>(de) Katja Tichomirowa, ''[http://www.berliner-zeitung.de/archiv/fall-litwinenko---bei-der-suche-nach-hintermaennern-fuer-den-mord-an-dem-ex-spion-entdecken-die-fahnder-spuren-des-radioaktiven-gifts-im-haus-des-exilanten-beresowski--die-russische-gemeinde-in-london-ist-verunsichert--putins-freund-aus-alten-tagen,10810590,10437870.html Putins Freund aus alten Tagen] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160127230512/http://www.berliner-zeitung.de/archiv/fall-litwinenko---bei-der-suche-nach-hintermaennern-fuer-den-mord-an-dem-ex-spion-entdecken-die-fahnder-spuren-des-radioaktiven-gifts-im-haus-des-exilanten-beresowski--die-russische-gemeinde-in-london-ist-verunsichert--putins-freund-aus-alten-tagen,10810590,10437870.html |date=2016-01-27 }}.'' En: ''[[Berliner Zeitung]]'', la 29-an de novembro 2006.</ref>, la organizaĵo kiu anstataŭigis la sovetian [[KGB]] (kun la escepto de eksterlanda inteligenteco).  Li estas unu el la plej proksimaj konsilistoj de Vladimir Putin kaj unu el la gvidaj figuroj en rusaj naciaj sekurecaj aferoj kaj tiel apartenanta al la ''siloviki,'' t.e. la malgranda rondo de intimuloj<ref>(en) Kirby Paul. «''[https://www.bbc.com/news/world-europe-60573261 Ukraine conflict: Who's in Putin's inner circle and running the war?]''», BBC, la 3-an de marto 2022.</ref> ĉirkaŭ [[Vladimir Putin]] kiu inkludas ankaŭ [[Igor Seĉin]], [[Aleksandr Bortnikov]] kaj [[Viktor Ivanov]]. Patruŝev estas tre suspektema pri okcidentaj landoj kaj iliaj intencoj<ref>(no) Skeie, Kari, «[https://www.nrk.no/urix/xl/creme-de-la-kreml-1.15885227 Creme de la Kreml]». ''NRK''. la 12-an de marto 2022.</ref><ref>(cz) Novák, Martin. ''[https://zpravy.aktualne.cz/zahranici/muz-c-2-v-kremlu-jestrab-patrusev-siri-lzi-o-zapadu-u-putina/r~f60d2d4ce7d911ecbc030cc47ab5f122/ Muž č. 2 v Kremlu. Jestřáb Patrušev šíří lži o Západu, u Putina má výsadní postavení]'' (N-ro 2 viro en Kremlo. La akcipitro Patruŝev disvastigas mensogojn pri Okcidento, li havas privilegian pozicion kun Putin), ''Aktuálně.cz'' [rete]. Economia, la 6-an de junio 2022.</ref>. Lia filo Dmitrij Patruŝev estas La Ministro pri Agrikulturo de Rusio ekde 2018.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://biographe.ru/politiki/dmitriy-patrushev/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-06-01 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20230228142039/https://biographe.ru/politiki/dmitriy-patrushev/ |arkivdato=2023-02-28 }}</ref><ref>https://theperson.pro/dmitriy-nikolaevich-patrushev-ministr-selskogo-hozyaystva/</ref> == Sankcioj == En junio [[2019]], Patruŝev deklaris, ke [[Irano]] "ĉiam estis kaj restas aliancano kaj ''partnero''"<ref>(en) Tom O'Conner, ''[https://www.newsweek.com/russia-us-iran-war-possible-1446041 Russia Says U.S.-Iran 'War' Possible, But 'We Will Convince' Them to Talk]'', En [[Newsweek]], la 26-an de junio 2019.</ref>. Patruŝev postulas kompletan forlason de la merkata ekonomio en Rusio, citante kvazaŭajn "rusajn proprecojn" kiel pravigon. La celo estas krei specialan rusan ekonomion kun strikta "disciplino", kiu kontentigas la "bezonojn de la ŝtato", kiu, laŭ [[Mark Galeotti,]] estas ekvivalenta al la konstanta [[militekonomio]] simila al tiu de Sovetunio<ref>''(en) [https://www.themoscowtimes.com/2022/04/29/russias-hardliners-present-their-manifesto-a77537 Russia’s Hardliners Present Their Manifesto: A Forever War with the West and a permanent wartime economy].'' En: The ''Moscow Times'', La 29-an de aprilo 2022.</ref>. En februaro [[2022]], [[Usono]]<ref>(ru) [https://ria.ru/20220224/sanktsii-1774912877.html Usono trudas sankciojn kontraŭ Patruŝev, Seĉin, Ivanov kaj iliaj filoj], ''[[RIA Novosti]],'' la 24-an de februaro 2022, [https://web.archive.org/web/20220227134525/https://ria.ru/20220224/sanktsii-1774912877.html a<small>rkivita</small>] <small>el la originalo, la 27-an de februaro 2022.</ref>, [[Unuiĝinta Reĝlando|Britio]]<ref>[https://rtvi.com/news/tinkov-chvk-vagnera-synovya-sechina-i-patrusheva-kogo-kosnulis-novye-sanktsii-londona/ Britio, ekzakte monaton post la komenco de [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|armea speciala operaco en Ukrainio]] la 24-an de marto, vastigis sankciojn kontraŭ Rusio, 59 pliaj individuoj kaj organizoj estis nigralistigitaj. Krome, la restriktoj ankaŭ influis Belorusion] (ses individuoj kaj juraj personoj), <small>arkivita el la originalo la 25-an de marto 2022.</ref>, [[Japanio]]<ref>[https://www.interfax.ru/world/831202 Japanio vastigis sian liston de sankcioj kontraŭ Rusio por inkluzivi 25 individuojn kaj 81 jurajn entojn], [https://web.archive.org/web/20220325020029/https://www.interfax.ru/amp/831202 a<small>rkivita</small>] <small>el la originalo la 25-an de marto 2022.</ref> kaj [[Kanado]]<ref>(ru, en) ''[https://nplaw.ru/blog/detail/novye-sanktsii-v-otnoshenii-rossiyskikh-lits/ Мониторинг санкций в отношении российских лиц и организаций]'', nplaw.ru</ref> trudis sankciojn kontraŭ Patruŝev en respondo al la rusa [[Aneksado de Krimeo al Rusio (2014)|aneksado de Krimeo]] kaj la [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|invado de Rusio en Ukrainio]]<ref>(en) „''[https://home.treasury.gov/policy-issues/financial-sanctions/recent-actions/20220224 Russia-related Designations; Belarus Designations; Issuance of Russia-related Directive 2 and 3; Issuance of Russia-related and Belarus General Licenses; Publication of new and updated Frequently Asked Questions]''”. ''U.S. Department of the Treasury.''</ref><ref>(en) ''[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=OJ:JOL_2014_221_R_0001 Council Implementing Regulation(EU) No 810/2014 of 25 July 2014 implementing Regulation (EU) No 269/2014 concerning restrictive measures in respect of actions undermining or threatening the territorial integrity, sovereignty and independence of Ukraine]''</ref>. == Honoroj == Li ricevis diversajn honorojn en Rusio, interalie la premion [[Heroo de la Rusia Federacio]] por liaj servoj en la [[Dua Ĉeĉenia milito|Dua Ĉeĉenia Milito]] en [[2003]] kaj premio en Ukrainio. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Aleksandr Litvinenko]] * [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)]] {{bibliotekoj}} {{Vivtempo|Patruszev, Nikolaj}} [[Kategorio:Rusiaj politikistoj]] [[Kategorio:Personoj de Sankt-Peterburgo]] [[Kategorio:Irano]] [[Kategorio:Invado de Rusio en Ukrainion (2022)]] [[Kategorio:KGB]] i5fxhq0ue4wk4w0mrznpsbci8q6wh6x 0 807213 9494189 9382132 2026-10-16T03:26:40Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494189 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Pierre Antoine Lauffer''' (n. la [[22-an de aŭgusto]] [[1920]] en [[Kuracao]], m. la [[14-a de junio|14-an de junio]] [[1981]] en [[Kuracao]]) estis verkisto, poeto kaj [[kultura aktivulo]] kiu estas konsiderata unu el la plej famaj 20-jarcentaj [[papiamento]]-poetoj de Kuracao<ref>(en) Olga E. Rojer, Joseph O. Aimone and Pierre Antoine Lauffer (2007). "''[https://www.jstor.org/stable/40986321 Pierre Antoine Lauffer]''". ''Journal of Caribbean Literatures''. 5 (1): 97–103. JSTOR 40986321.</ref>. Apud verkado de poemoj Lauffer ankaŭ iniciatis kaj stimulis la verkadon de kantoj en papiamento<ref>(en) ''[https://www.writersunlimited.nl/en/participant/pierre-lauffer-ensemble Pierre Lauffer Ensemble] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230103224901/https://www.writersunlimited.nl/en/participant/pierre-lauffer-ensemble |date=2023-01-03 }}'', Writers Unlimited</ref>. == Papiamento kiel kulturportanto == Lauffer dediĉis sian tutan vivon al konservado de sia gepatra lingvo [[papiamento]]. Li volis ke la lingvo ''[[Papiamento|papiamentu]]'' estu agnoskata kiel plenvalora lingvo vidalvide de la [[Nederlanda lingvo|nederlanda]] lingvo. Lauffer konsideris la lingvon ''papiamentu'' kiel portanto de kulturo kun fundamenta rolo en la serĉado de [[Aŭtonomeco|aŭtonomio]] por Kuracao. Li kunfondis la papiamentlingvan revuon ''Simadán'' kaj la kantverkistan triopon ''Julio Perrenal'' kiu verkis kantojn en papiamento<ref name=":5">(nl) Anton Korteweg, Kees Nieuwenhuijzen, Max Nord en Andries van der Wal, [https://www.dbnl.org/tekst/nord001schr01_01/nord001schr01_01_0002.php ''Schrijversprentboek van de Nederlandse Antillen''] (1980).</ref>. Ambaŭ estis eksplicite intencis defendi la lingvon [[papiamentu|''papiamentu'']] kontraŭ la superreganta [[nederlanda lingvo]]. == Nacia poeto de Kuracao == Lauffer estas konsiderata la nacia poeto de Kuracao (Curaçao), ĉar li pledis por la konservado de la [[folkloro]] kaj historio de sia insulo. Multaj revenantaj temoj en liaj verkoj estas lia amo por Curaçao kaj ĝia naturo; priskriboj de la kamparo, ĉiutaga vivo kaj homoj de Curaçao; kaj la historio de sklaveco en Curaçao kaj ĝiaj sekvoj por la homoj vivantaj en Kuracao<ref name=":0">(nl) Wim Rutgers, “[https://www.dbnl.org/tekst/rutg014bene01_01/rutg014bene01_01_0039.php 32 Het autonome woord]”. En: Beneden en boven de wind (1996)..</ref>. Aliaj temoj pritraktitaj en lia verkaro estis ankaŭ sia propra emocia stato kaj personaj cirkonstancoj, kiel ekzemple morto, maljuniĝo, [[melankolio]], [[humuro]], sed ankaŭ erotika atento al virinoj<ref name=":0" />. === Ritma Poezio === Lauffer vidis poezian potencon en Papiamento. Per vortludoj, sono kaj ritmo, li ludis kun la esprimeblaj eblecoj de Papiamento en siaj kolektoj ''Patria'', ''Njapa'' kaj ''Kantika pa bjentu'', inter aliaj<ref name=":5" />. Lia verko ankaŭ estas malfacile tradukebla, ĉar ĝia esenco, kiun oni povas kapti nur en la papiamento, estas perdita<ref name=":0" />. Lauffer estis inspirita de afro-antilaj buŝaj tradicioj, kiel ekzemple ''konta kuenta'' (rakonto) kaj la muzikaj ritmoj de ''tambú'' kaj ''tumba''<ref name=":6">(en) Aart G. Broek, "''[http://www.jstor.org.proxy.uba.uva.nl:2048/stable/40986314 Ideology and Writing in Papiamentu: A Bird's Eye View]''." Journal of Caribbean Literatures 5.1 (2007): 1-20..</ref>. La laboro de Lauffer ankaŭ estis nomata ''poesia ritmiko'' (ritma poezio) ĉar li ludis kun la tonaj aspektoj de papiamento, kie la [[akcento]] ofte povas determini la signifon de vorto<ref name=":6" />. == Verkaro == En [[1944]] estis publikigita la unua poemaro ''Patria'' (Patrio) verkita tute en papiamento. ''Patria'' kontribuis al la evoluo de la papiamento-poezio laŭ tri manieroj. * Unue, la poemaro en papiamento reprezentis laŭvortan rompon kun la nederlanda, la lingvo de la koloniistoj<ref name=":4">(nl) Wim Rutgers, “''[https://www.dbnl.org/tekst/dhae007euro01_01/dhae007euro01_01_0007.php De Nederlandse Antillen en Aruba.” In: Europa buitengaats; Koloniale en postkoloniale literaturen in Europese talen]''. Deel I (red. Theo D’haen) (2002).</ref>. * Due, la enhavo de la kolekto tute temis pri Kuracao kaj pri kio okazis sur la insulo<ref name=":4" />. * Trie, la kolekto faris kvalitan kontribuon al la evoluo de Papiamento<ref name=":4" />. == Honoroj == En [[1969]] al li estis premiita la Premio Cola Debrot por liaj literaturaj atingoj<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/rutg014schr01_01/rutg014schr01_01_0036.php Wim Rutgers, 'Literair-culturele prijzen: de Cola Debrot-prijs', ''Beneden en boven de wind – Literatuur van de Nederlandse Antillen en Aruba'', 1996, p. 324]</ref>. == Fondumo Pierre Lauffer == Post la morto de Lauffer en 1981 estis fondita la Fondumo Pierre Lauffer (''Fundashon Pierre Lauffer'') en sia honoro por antaŭenigi la lingvon ''papiamentu''. La fondumo celas inventari kaj publikigi la verkojn de Lauffer kaj eldoni biografiojn verkitajn pri Lauffer, por ke lia verkaro restu vivanta. La premio Pierre Lauffer estas dujara premio por homoj kiuj gajnis meritojn por la akcelo de la lingvo ''papiamentu''<ref>(nl) Wim Rutgers (1996). ''[https://www.dbnl.org/tekst/rutg014bene01_01/rutg014bene01_01_0035.php Beneden en boven de wind]''. Amsterdam: De Bezige Bij. p. 332. ISBN <bdi>90-234-3530-3</bdi>.</ref>. == Vidu ankaŭ == * [[Listo de verkistoj de la Nederlandaj Antiloj|Listo de verkistoj de la kariba parto de la Regno de Nederlando]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Vivtempo|Lauffer, Pierre}} [[Kategorio:Venezuelaj verkistoj]] [[Kategorio:Venezuelaj poetoj]] [[Kategorio:Venezuelaj aktivuloj]] n1ge1r3c3bhgol3xyb02jr626enz5sa 0 811063 9494232 9294765 2026-10-16T07:57:07Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494232 wikitext text/x-wiki {{kursiva titolo}} {{Informkesto gazeto |Nomo = {{PAĜNOMO}} |Bildo = |Periodeco = ĉiutaga |Establodato = aŭgusto 1984 (ĉe [[Ranĉio]], [[Ĝarkando]]) |Lando = {{Barato}} |Urbo = [[Ranĉio]], [[Patnao]], [[Kolkato]] |Retejo = {{URL|www.prabhatkhabar.com}}, {{URL|epaper.prabhatkhabar.com}} |Lingvo = [[hindia]] }} '''Prabat Kabar''' ({{lang-hi|प्रभात खबर}}, [[IAST]]: ''Prabhāta Khabara'', [[Transliterumo de Hunter|Hunter]]: ''Prabhat Khabar'') estas [[Hindia lingvo|hindialingva]] ĵurnalo eldonata ĉiutage en ŝtatoj [[Ĝarkando]], [[Biharo]] kaj [[Okcidenta Bengalio]], en Barato. La ĵurnalo cirkulas en pluraj barataj ŝtatoj, inkluzive de la jam-menciitaj kaj kelkaj partoj de [[Odiŝo]]. Ĝi estis fondita en aŭgusto 1984 en [[Ranĉio]], la ĉefurbo de Ĝarkando. La ĵurnalo estas fama pro raporti pri sociaj temoj kaj pro malkovroj de fraŭdoj, kiel la [[Fraŭdo Fodder]].<ref>{{cite news |title=Jharkhand daily Prabhat Khabar on the block |url=http://www.dnaindia.com/report.asp?NewsID=1067538 |work=[[DNA (ĵurnalo)|DNA]] |date={{dato|2006-12-03}} |access-date=[[23-a de novembro]] [[2008]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20061211231312/http://www.dnaindia.com/report.asp?NewsID=1067538 |url-status=live |archive-date={{dato|2006-12-11}}|language=en }}</ref> La ĵurnalo ekraportis pri la Fraŭdo Fodder en 1992. Malgraŭ ricevo de minacoj, la ĵurnalo redaktis 70 raportojn pri la fraŭdo kaj havis kvar aŭ kvin reporterojn raportantaj pri la rakonto.<ref>{{cite news |first=Sevanti |last=Ninan |title=Prabhat Khabar: Expanding in Reach and Relevance |url=http://www.thehoot.org/web/home/searchdetail.php?sid=440&bg=1 |work=[[Universitato Brandeis|The Hoot]] |date=2002-09-02 |access-date=[[23-a de novembro]] [[2008]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613075237/http://thehoot.org/web/home/searchdetail.php?sid=440&bg=1 |url-status=live |archive-date=2010-06-13 |language=en }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100613075237/http://thehoot.org/web/home/searchdetail.php?sid=440&bg=1 |date=2010-06-13 }}</ref> == Rimarkinda personaro == * [[Feroze Varun Gandhi|Feroze Varun Gandi]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.prabhatkhabar.com/ Oficiala retejo] (en la hindia) * [http://epaper.prabhatkhabar.com/ Oficiala bitpapero] * [http://www.uk.sagepub.com/books/9788132102618 Praktikanta Ĵurnalismon: Valoroj, Limoj, Implicoj], redaktis Nalini Raĝan. * {{tradukita|lingvo=en|artikolo=Prabhat Khabar|revizio=1102712512}} {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Ĵurnalismo]] h633c86o13jrlakozy9anvkol1w2zd5 0 817831 9494308 9204250 2026-10-16T09:48:12Z Sj1mor 12103 9494308 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro}} '''Antonio Sabàto Jr.''' (29a de Februaro, 1972) estas italdevena usona [[manekeno (homo)|modelo]] kaj [[aktoro]]. Sabàto dekomence famiĝis en la [[1990-aj jaroj]] kiel modelo por [[Subvesto|subvestaĵo]]j de [[Calvin Klein]] kaj ludante la rolon de Jagger Cates en la televidserio ''[[General Hospital]]'' el 1992 ĝis 1995. Komence de la [[2000-aj jaroj]], plej granda parto de lia aktorlaboro estis por gastaperoj, [[realeca televido]], kaj malmultekostaj filmoj. Sabàto kandidatiĝis malsukcese kiel [[Respublikana Partio (Usono)|respublikana]] kandidato al la [[Usona Kongreso]] kontraŭ la demokrata kongresanino Julia Brownley en la balotado en Kalifornio de 2018.<ref name="LATimes05092017">{{Cite news|last=Mehta|first=Seema|date=9a de Majo, 2017|url=https://www.latimes.com/politics/essential/la-pol-ca-essential-politics-updates-201705-htmlstory.html#actor-antonio-sabato-jr-to-run-for-congress-against-rep-julia-brownley|title=Actor Antonio Sabato Jr. to run for Congress against Rep. Julia Brownley|work=[[Los Angeles Times]]|access-date=9a de Majo, 2017|language=en-US|issn=0458-3035}}</ref><ref name="brownley-coasts">{{cite news |last1=Wilson |first1=Kathleen |title=Election results 2018: Julia Brownley coasts to fourth term as Democrats take over House |url=https://www.vcstar.com/story/news/politics/elections/2018/11/07/election-results-democrat-brownley-coasts-4th-term-house-flips/1859698002/ |access-date=8a de Novembro, 2018 |work= Ventura County Star |date=7a de Novembro, 2018 |language=en}}</ref> Sabàto aperis sur la kovrilpaĝo de la erota gazeto ''Playgirl'' en Aprilo 1993.<ref>{{cite book|url=https://www.amazon.com/Playgirl-April-1993/dp/B005T3YCGQ|title=Playgirl April 1993 - Soap Studs |website=amazon.com}}</ref> Reprezentita en [[Los-Anĝeleso]] de la modagentejo Omar Albertto,<ref>{{cite web|url=https://www.fashion.net/omar-albertto|title=Omar Albertto on FASHION NET|website=www.fashion.net|accessdate=2023-04-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170905001323/https://www.fashion.net/omar-albertto|archivedate=2017-09-05}} {{Citaĵo el la reto |url=https://www.fashion.net/omar-albertto |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-04-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20170905001323/https://www.fashion.net/omar-albertto |arkivdato=2017-09-05 }}</ref> Sabàto por unua fojo akiris atenton kiel modelo de subvestaĵoj por Calvin Klein en 1996. En 1990, li aperis en muzikfilmeto de [[Janet Jackson]] nome "Love Will Never Do (Without You)" kun la aktoro [[Djimon Hounsou]], kiu estas ankaŭ iama modelo de subvestaĵoj de Calvin Klein reprezentita de Albertto. En 2013, Sabàto estis nomita internacia famula parolanto de AnastasiaDate, edzperanta retejo kiu konektas riĉajn usonajn maturulojn kun virinoj el [[Orienta Eŭropo]].<ref>[https://www.prnewswire.com/news-releases/antonio-sabato-jr-named-international-celebrity-spokesperson-for-anastasiadate-207178561.html Antonio Sabatob Jr Named International Celebrity Spokesperson for AnastasiaDate] en PRNewswire Alirita la 4an de Novembro, 2018.</ref><ref>[https://fortune.com/2013/04/09/the-mail-order-bride-boom/?iid=SF_F_River Mail Order Bride Boom] en gazeto Fortune. Alirita la 4an de Novembro, 2018.</ref> Aktoriĝinte, el 1992 ĝis 1995 li aperis en ''[[soap opera]]'' ''General Hospital'', la [[scienc-fikcio|sciencfikcia]] serio ''Earth 2'' kaj la [[Pinttempo|pinttempa]] ''soap opera'' ''[[Melrose Place]]''. Laŭlonge de la 1990-aj jaroj, li stelulis en variaj televidaj filmoj kaj en filmetaj filmoj, same kiel por duaranga rolo en la filmo de 1998 ''The Big Hit''. En 2003, li ludis la amanton de la protagonisto Pablo en la filmo ''Testosterone'', filmita en Argentino kun [[Sonia Braga]], David Sutcliffe, [[Jennifer Coolidge]], Celina Font kaj Leonardo Brezicki. El 2005 ĝis 2006, Sabàto ludis la rolon de Dante Damiano en la ''soap opera'' ''The Bold and the Beautiful'', kaj en 2008, Sabàto reprenis sian rolon kiel Jagger Cates en la dua sezono de ''General Hospital: Night Shift''.<ref name="2008r">{{cite news |title=''General Hospital: Night Shift'' Returns on July 22 with Antonio Sabato Jr. |work= BuddyTV |date=11a de Julio, 2008 |url=http://www.buddytv.com/articles/general-hospital/general-hospital-night-shift-r-21095.aspx |access-date=13a de Aŭgusto, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923010353/http://www.buddytv.com/articles/general-hospital/general-hospital-night-shift-r-21095.aspx |archive-date=23a de Septembro, 2016}}</ref> Sabàto aperis en televidserio ''Bones'' kiel [[elĵetisto]] el klubo Jersey Shore en la 6a sezono, epizodo 3a, "The Maggots in the Meathead" en 2010.<ref>{{cite web |url=https://www.tvguide.com/news/kecks-exclusives-antonio-1021888/ |title=Antonio Sabato, Jr. To Bring Some Jersey to Bones |work= [[TV Guide]] |access-date= 13a de Aŭgusto, 2010}}</ref> En 2013, li ludis la rolon de Patro Zaragosa en la televida serio ''The League''. == Vidu ankaŭ == * [[Seksosimbolo]] ==Notoj== {{Referencoj}} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category}} * {{IMDb name}} * {{IBDB nomo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Usonaj aktoroj]] [[Kategorio:Usonaj fotomodeloj]] 4aj94ph7i7yfl5i3zhs5o4vfhrc1owf 0 822765 9494185 9490621 2026-10-16T02:36:00Z Stephan1000000 118133 546 9494185 wikitext text/x-wiki {{Informkesto televida serio|N-ro de epizodoj=546|N-ro de sezonoj=26}} '''Law &''' '''Order''' ({{Traduke|Leĝo & Ordo}}) estas polica kaj [[Jurisprudenco|leĝa]] drama televida serio, produktita por la [[Usono|usona]] [[National Broadcasting Company|NBC]]. La televidserio estis elsendita ekde septembro [[1990]] ĝis majo [[2010]] por 20 sezonoj kaj 456 epizodoj kaj estis unu el la plej malnovaj dramoj elsenditaj en Usono (en [[pinttempo]]). La kreinto kaj produktanto de la televidserio estas Dick Wolf kaj la [[Pilota filmo|ekepizodo]] estis produktita por la NBC en [[1988]] <ref name="canceled">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/05/15/arts/television/15law.html|title=One 'Law & Order' Gets a Death Sentence, as Another Joins the Force|first1=Brian|last1=Stelter|first2=Bill|last2=Carter|author-link1=Brian Stelter|work=[[The New York Times]]|date=May 14, 2010|access-date=May 16, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100516232529/http://www.nytimes.com/2010/05/15/arts/television/15law.html|archive-date=May 16, 2010|url-status=live|df=mdy-all}}</ref><ref name="NYTimes Cancel">{{Cite news|url=http://mediadecoder.blogs.nytimes.com/2010/05/14/nbc-cancels-law-order/|title=NBC Cancels 'Law & Order'|first1=Brian|last1=Stelter|first2=Bill|last2=Carter|author-link1=Brian Stelter|work=[[The New York Times]]|date=May 14, 2010|access-date=May 16, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100516235837/http://mediadecoder.blogs.nytimes.com/2010/05/14/nbc-cancels-law-order/|archive-date=May 16, 2010|url-status=live|df=mdy-all}}</ref>. En majo 2022, la televidserio estis renovigita por sezono 22 <ref>Sharon Knolle (May 10, 2022). [https://www.thewrap.com/law-and-order-season-22-organized-crime-season-3-renewed-nbc/ ‘Law & Order’ and ‘Organized Crime’ Renewed at NBC]. The Wrap. Retrieved May 11, 2022</ref>. Produktita kaj filmita en Novjorko, la serio sekvas du-partan aliron: la unua duonhoro estas la enketo de krimo (kutime murdo) kaj kapto de suspektato fare de detektivoj de la novjorka polico; la dua duono estas la procesigo de la akuzito fare de la oficejo de la manhatana distrikta prokuroro. Intrigoj ofte estas bazitaj sur realaj kazoj kiuj lastatempe faris fraptitolojn, kvankam la instigo por la krimo kaj la kriminto povas esti malsamaj. La spektaklo komencis uzi turnpordan roladon en la 2-a sezono. Inter la plej longdaŭraj ĉefaj rolantaranoj estas Steven Hill kiel District Attorney Adam Schiff (sezonoj 1-10), Jerry Orbach kiel Detektivo Lennie Briscoe (sezonoj 3-14), S. Epatha Merkerson kiel Leŭtenanto Anita Van Buren (sezonoj 4-20), Sam Waterston kiel District Attorney Jack McCoy (sezono 5-nuna; antaŭe Executive Assistant District Attorney), kaj Jesse L. Martin kiel Detektivo Ed Green (sezonoj 10-18). La 22 sezonoj de ''Law & Order'' estas duaj nur al ĝia kromprodukto ''[[Law & Order: Special Victims Unit]]'' (1999-nun) por la plej longdaŭra realbatala skribita usona pinttempa televidserio. La sukceso de la serio kaŭzis la kreadon de kromaj spektakloj, igante ''Law & Order'' [[franĉizo]], kun televida filmo, pluraj [[Videoludo|videoludoj]], kaj internaciaj adaptiĝoj de la serio. Ĝi gajnis kaj estis nomumita por multaj premioj tra la jaroj, inkluzive de kelkaj [[Premio Emmy|Premioj Emmy]]. == Priskribo == En la unua duono de ĉiu epizodo, la televidserio sekvas malgrandan teamon de policdetektivoj en [[Novjorko]], kiuj esploras gravan [[Krimo|krimon]] (kutime [[murdo]]). En la dua duono, la fokuso ŝanĝiĝas de la policesploro al la laŭleĝaj procedoj kontraŭ la akuzito, administrita fare de malgranda teamo de advokatoj de la oficejo de la [[Manhatano|manhatana]] distrikta prokuroro. La televidserio temigas plejparte la sole polic-laŭleĝan intrigon, kaj ne enprofundiĝas en la personajn vivojn de la herooj (nekutima trajto en usona televidserio). La herooj de la televidserio (la policistoj kaj la advokatoj) ofte renkontas kompleksajn internajn kaj moralajn konfliktojn, ĉar foje la leĝo ne egalas al justeco kaj ili estas postulataj por decidi pri malfacilaj moralaj aferoj. La televidserio estas filmita en Novjorko, kaj ofte traktas aktualajn kaj lokajn temojn, ekzemple la militon kontraŭ terorismo post [[Atencoj de la 11-a de septembro 2001|la disfalo de la Ĝemelaj Turoj]]. La urbestroj de Novjorko, [[Rudy Giuliani]] kaj [[Michael Bloomberg]], aperis en la spektaklo plurajn fojojn. La televidserio gajnis la [[Premio Emmy|Premion Emmy]] por Plej bona Dramo en [[1997]], kaj estis nomumita por la premio 11 sinsekvaj jaroj. Ĝi gajnis tre altajn spektadprocentojn inter la pli maljuna spektantaro (aĝoj 18 - 49), kaj proksimume 16 milionoj da usonanoj spektis ĝin ĉiun semajnon. En [[2006]] Law and Order ricevis la plej malaltajn spektadprocentojn kune kun la duavica televidserio "Criminal Intent" inter 8 kaj 6 milionoj da spektantoj, en [[2007]] la NBC devis fari decidon pri kiu konservi, finfine ili preferis la originan televidserion kaj "Krimina Intenco" movita al kablo. Ekde tiam, spektadprocentoj daŭre falas inter 9 kaj 8 milionoj da spektantoj. La [[14-a de majo|14-an de majo]] [[2010]], la kreinto Dick Wolf sciigis ke "Leĝo kaj Ordo" oficiale malaperus la ekranojn pro malalta spektantaro kaj ankaŭ ilia malsukcesa ŝanco resendi ĝin al la aero, kiu alportas ĝin kun totalo de 20 sezonoj kaj 456 epizodoj, igante ĝin la plej malnova dramserialo en [[Pinttempo|pinttempaj elsendoj Tempo]], kune kun la televidserio kiu komenciĝis en radio, Smoke the Gun de CBS. En [[2022]], la televidserio estis renovigita por sezono 21. La tuta rolantaro estis anstataŭigita, kun la escepto de Anthony Anderson (kiu revenis por roluli kiel detektivo Kevin Bernard, sed foriris ĉe la fino de la sezono) kaj Sam Waterston (kiu revenis por pozi kiel distriktadvokato Jack McCoy). == Ĉeffiguroj en la spektaklo == * '''Jeffrey Donovan''' - detektivo '''Frank Cosgrove''', aliĝis al la hommortigsekcio anstataŭe de detektivo Cyrus Lupo. La partnero de detektivo Jalen Shaw (2022 / 21). * '''Mehcad Brooks''' - Detektivo '''Jalen Shaw'''. Aliĝis al la Hommortiga Taĉmento anstataŭ detektivo Kevin Bernard. La partnero de detektivo Frank Cosgrove (2022 - / 22 - ). * '''Camryn Manheim''' - staciestro '''Kate Dixon'''. Anstataŭas la komandanton Anita van Beuren (2022 - / 21-). * '''Hugh Dancy''' - Direktoro de la oficejo de District Attorney '''Nolan Price''' (2022 - / 21-). * '''Odalia Halevi''' - Asistanto de Distrikta Prokuroro '''Samantha Maron'''. (2022/sezono 21). * '''Sam Waterston''' - Prokuroro '''Jack McCoy'''. Antaŭe altranga asistanto de la distrikta advokato kaj nuntempe funkcias kiel la distrikta advokato mem. La anstataŭaĵo de Ben Stone kaj Arthur Branch (1994 - / 5 sezonoj -). == La rolantaro kaj pasintaj roluloj == Tra la jaroj, la tuta rolantaro de la televidserio ŝanĝiĝis. Kelkaj el ili daŭriĝis por ludi en duavicaj televidserioj, kiel ekzemple (Dan Florek en ''Special Section'' kaj ''Chris Noth'' en ''Criminal Intent''). * '''George DeZonza''' - Max Greavy, Detektivo (1990-1991/Sezono 1) * '''Chris Noth''' - Mike Logan, detektivo (1990-1995/sezonoj 1-5) * '''Dan Florek''' - Donald Craigen, ĉefo de la hommortigdividaĵo (1990-1993/sezonoj 1-3) * '''Michael Moriarty''' - Ben Stone, Senior Assistant District Attorney (1990-1993/Sezonoj 1-3) * '''Richard Brooks''' - Paul Robinette, asistanto policadvokato (1990-1993/Sezonoj 1-3) * '''Steven Hill''' - Adam Schiff, policadvokato (1990-2000/Sezonoj 1-11) * '''Paul Sorbino''' - Phil Carta, detektivo. La anstataŭaĵo de Max Greavy (1991-1992/sezonoj 2-3) * '''Jerry Auerbach''' - Lenny Briscoe, detektivo. La anstataŭaĵo de Phil Carta (1992-2004/sezonoj 3-14), moviĝis al la duavica televidserio ''Law and Order: Justice and Justice'' kaj mortis dum la filmigo de la unua sezono. * '''S. Epatha Merkerson''' - Anita Van Beuren, kapo de la hommortigsekcio. La svatanto de Donald Craigen (1993-2010/sezonoj 4-20) * '''Benjamin Bratt''' - Ray Curtis, detektivo. La anstataŭaĵo de Mike Logan (1995-1999/sezonoj 6-9) * '''[[Jill Hennessy]]''' - Claire Kincaid, asistanto policadvokato. La svatanto de Paul Robinette (1993-1996/sezonoj 4-6) * '''Jesse Martin''' - Ed Green, detektivo. Anstataŭaĵo de Ray Curtis kaj Joe Fontana (1999-2004, 2006-2008/sezonoj 10-14, 16-18) * '''Carrie Lovell''' - Jamie Ross, asistanto policadvokato. La ŝanĝado de Claire Kincaid (1996-1998/Sezonoj 6-8) * '''Angie Harmon''' - Abigail Carmichael, asistanto policadvokato. La svatanto de Jamie Ross (1998-2001/sezonoj 8-11) * '''Diane Wiest''' - Nora Levine, policadvokato. La anstataŭaĵo de Adam Schiff (2000-2002/sezonoj 11-12) * '''Elizabeth Rohm''' - Serena Sutherlin, asistanto policadvokato. La anstataŭaĵo de Abigail Carmichael (2001-2005/sezonoj 12-14) * '''Fred Thompson''' - Arthur Branch, policadvokato. Anstataŭanto por Nora Levin (2002-2007/sezonoj 12-17) * '''Anny Price''' - Alexandra Borja, helpa distrikta prokuroro. La anstataŭaĵo de Serena Sutherlin (2004-2006/sezonoj 14-16) * '''Dennis Perina''' - Joe Fontana, detektivo. La anstataŭaĵo de Lenny Briscoe (2004-2007/sezonoj 14-16) * '''Michael Imperioli''' - Nick Falco, detektivo, provizora anstataŭaĵo por Ed Green (2005/sezono 15) * '''Milena Jovitz''' - Nina Cassidy, detektivo. La svatanto de Nick Falco (2006-2007/sezono 17) * '''Jeremy Sisto''' - Cyrus Lupo, detektivo. Anstataŭanto por Nina Cassidy (2007-2010/Sezonoj 17-20) * '''Anthony Anderson''' - Kevin Bernard, detektivo. La anstataŭaĵo de Ed Green (2008-2022/sezonoj 18-21) * '''Linus Roach''' - Michael Cutter, Senior Assistant District Attorney. La anstataŭaĵo de Jack McCoy kiu estis promociita al la pozicio de policadvokato (2008-2010/sezonoj 18-20) * '''Elena De La Garza''' - Connie Rubirosa, asistanto distriktadvokato. La anstataŭaĵo de Alexandra Borja (2008-2010/sezonoj 18-20) La televidserio havis grandan nombron da aktoroj en gastaj roloj, inkluzive de [[Jennifer Garner]], Allison Janney, [[Samuel L. Jackson]], Eddie Falco, kaj multaj aliaj. == Duavicaj televidserioj == La sukceso de la televidserio kaŭzis la evoluon de diversaj kromproduktoj. La plej multaj el la televidserioj traktis esplorojn, unu el ili prezentis nur la juran parton. ; [[Law & Order: Special Victims Unit]] (SVU, 1999-nun) : (en libera traduko el la angla: "speciala unuo de viktimoj de [[sekskrimo]]j) kiu temigas krimojn kaj sekskrimulojn. En marto 2021, la televidserio daŭre elsendiĝas. ; <nowiki>Law & Order: Criminal Intent (CI, 2001-2011)</nowiki> : Serio kiu temigis la krimulon mem, kaj la nura televidserio kiu apenaŭ implikas procesigon. Ekstere post 10 sezonoj. ; <nowiki>Law & Order: Trial by Jury (TBJ, 2005-2006)</nowiki> : (libere tradukita el la angla: "Proceso de Ĵurio") estis kortuma dramo kaj la nura televidserio kiu ne montras policenketojn, kaj estis faligita post nur unu sezono ĉar ĝi ne ricevis sufiĉe altan spektantaron. ; <nowiki>Law & Order: Los-Anĝeleso (2010-2011)</nowiki> : La televidserio por la unua fojo okazas en [[Los-Anĝeleso|Los-Anĝeleso, Kalifornio]], dum la aliaj televidserioj okazas en [[Novjorko]]. For la aero post unu sezono. ; <nowiki>Law & Order: Organizied Crime (2021-nun)</nowiki> : Christopher Maloney revenas kiel detektivo Elliot Stabler kiu, sekvante personan tragedion, revenas de emeritiĝo kaj komencas prizorgi stabo pri organizita krimo de la Novjorka Polica Departmento. En majo 2022, la televidserio estis renovigita por tria sezono. === Aliaj versioj === '''Law and Order: UK''' - brita versio de la televidserio, elsendiĝis dum 8 sezonoj de [[2009]] ĝis [[2014]]. == Vidu ankaŭ == * [[Novjorka distrikta prokuroro]] == Referencoj == {{Referencoj}}{{Refbegin}} * {{Cite book|last1=Courrier|first1=Kevin|last2=Green|first2=Susan|year=1999|title=Law & Order: The Unofficial Companion|edition=2nd|location=Los Angeles|publisher=Renaissance Books|isbn=1580631088|oclc=42995115}} * {{Cite book|last1=Green|first1=Susan|last2=Dawn|first2=Randee|year=2009|title=Law & Order: Special Victims Unit: The Unofficial Companion|location=Dallas|publisher=BenBella Books|isbn=9781933771885|oclc=429604907}} {{Refend}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo|https://wolfentertainment.com/television/current/law-order/}} ĉe Wolf Entertainment * {{Oficiala retejo|https://www.nbc.com/law-order}} ĉe [[National Broadcasting Company|NBC]] * {{Oficiala retejo|https://web.archive.org/web/20110606141739/http://www.tnt.tv/series/lawandorder/}} ĉe [[TNT (televida kanalo)|TNT]] * {{Oficiala retejo|https://www.channel5.com/show/law-order}} ĉe Channel 5 * [https://www.citytv.com/show/law-order/ Oficiala Retejo] sur City en Kanado * Law & Order [https://onlocationtours.com/locations/law-order-series/ lokoj de filmado], la Mayor's Oficejo de Filmo, Teatro kaj Elsendo * {{IMDb title}} * [http://epguides.com/LawandOrder Law & Order] ĉe epguides.com {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Televidaj programoj de NBC]] [[Kategorio:Anglalingvaj televidaj programoj]] [[Kategorio:Televidaj serioj aperintaj en 1990-1999]] [[Kategorio:Televidaj serioj aperintaj en 2000-2009]] rt48uemhkk1l3lai1z2ez8llzxkiihj 0 822772 9494188 9490622 2026-10-16T02:50:33Z Stephan1000000 118133 596 9494188 wikitext text/x-wiki {{Informkesto televida serio|N-ro de epizodoj=596|N-ro de sezonoj=28}} '''Law & Order: Special Victims Unit''' ({{Traduke|Leĝo kaj ordo: sekcio de specialaj viktimoj}}, aŭ mallonge " '''SVU''' ") estas [[Usono|usona]] policdramserio kiu gajnis [[Premio Emmy]], produktita por [[National Broadcasting Company|NBC]]. La serio estis elsendita la [[20-a de septembro|20-an de septembro]] [[1999]] kiel [[Kromverko|duavica serio]] de ''[[Law & Order]] <ref>{{Cite web|title=Law & Order: Special Victims Unit - NBC.com|url=https://www.nbc.com/law-and-order-special-victims-unit|access-date=April 15, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330094241/https://www.nbc.com/law-and-order-special-victims-unit|archive-date=March 30, 2019|url-status=live}}</ref>''. Kiel deklarite en ĝia nomo, la serio temigas la enketon de krimoj de specialaj viktimoj kun speciala sentemo, kiel ekzemple [[sekskrimo]]j kaj krimoj kontraŭ infanoj. Kiel ĝiaj gepatra serio, la serio traktas kaj la policesploran fazon kaj kolektadon de indicoj, kaj poste la fazon de la kortumsesio. Tra la jaroj, la serio estis tre sukcesa kaj estas konsiderita unu el la plej popularaj televidserioj en Usono kaj la gvidanto en spektado de procentoj inter ĉiuj aliaj "Law & Order" serioj <ref>{{Cite web|last=Roots|first=Kimberly|title=''Law & Order'', ''SVU'' and ''Organized Crime'' Renewed at NBC|url=https://tvline.com/2023/04/10/law-and-order-svu-renewed-season-25-nbc/|website=[[TVLine]]|access-date=April 10, 2023|date=April 10, 2023}}</ref>. La serio gajnis la titolon de "la plej malnova dramserialo en pinttempo" <ref name="news.avclub.com">{{Cite web|url=https://news.avclub.com/law-order-svu-is-now-officially-tv-s-longest-running-1833678675|title=Law & Order: SVU is now officially TV's longest-running primetime live-action series|website=News|date=March 29, 2019|accessdate=2023-05-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200803184231/https://news.avclub.com/law-order-svu-is-now-officially-tv-s-longest-running-1833678675|archivedate=2020-08-03}}</ref> kaj unu el la ĉeffiguroj, Olivia Benson rolita fare de [[Mariska Magdolna Hargitay|Mariska Hargitay]], estis elektita kiel la plej amata televidfiguro. La serio estas la nura inter la aliaj "Law & Order" serioj kies rolantaro apenaŭ ŝanĝiĝis dum la multaj sezonoj kiuj ĝi elsendiĝis. Tamen, post la 12-a sezono estis sciigite ke la ĉefstelulo de la serio Christopher Maloney (Detektivo Elliot Stabler) ne revenos en la sekva sezono, pro fiasko en intertraktadoj koncerne la kontrakton de la aktoro (Christopher Maloney revenis en 2021 por portreti la rolulo de Elliot Stabler en la serio ''Law & Order: Organized Crime''. Mariska Hargitay ofte aperas en ĝi en gasta rolo kiel Olivia Benson). La serio estas la nura inter la aliaj "Law & Order" serioj kies rolantaro apenaŭ ŝanĝiĝis dum la multaj sezonoj kiuj ĝi elsendiĝis. Tamen, post la 12-a sezono estis sciigite ke la ĉefstelulo de la serio Christopher Maloney (Detektivo Elliot Stabler) ne revenos en la sekva sezono, pro fiasko en intertraktadoj koncerne la kontrakton de la aktoro (Christopher Maloney revenis en 2021 por portreti la rolulo de Elliot Stabler en la serio ''Law & Order: Organized Crime''. Mariska Hargitay ofte aperas en ĝi en gasta rolo kiel Olivia Benson). Krome, kelkaj el la roluloj de la serio aperis en interkruciĝepizodoj kun "Ĉikago-" serioj kiel ekzemple ''Chicago P.'' ''D'' kaj ''Chicago Fire'', ankaŭ de la kreinto de Dick Wolf. == Intriga resumo == La intrigo de la serio temigas grupon de detektivoj de elita unuo de detektivoj de la [[Nov-Jorka Polica Departemento|Novjorka Polico]] nomita la "Unuo de Specialaj Viktimoj", kiu situas en [[Manhatano]] kaj kutime esploras diversajn sekskrimojn, [[Mistraktado de infanoj|infanmistrakton]] kaj [[Hejma perforto|hejman perforton]]. Ĉiu kazo estas malsama kaj kompleksa. Ĉie en la serio, la kompleksa persona historio de la diversaj detektivoj ankaŭ estas prezentita por ilustri kiel la privataj vivoj de la policistoj povas influi la decidprocezon en ilia laboro. La strukturo de la epizodoj estas kutime la sama: persono trovas la viktimon kaj vokas la policon, de tie komenciĝas la esploro de la fako kaj finfine la fokuso moviĝas de la policejo al la tribunalo. Plejofte ekzistas neniu rekta ligo inter epizodoj kaj ĉiu epizodo prezentas malsaman enketon. Sed foje, epizodoj estas prezentitaj kun referencoj al okazaĵoj kiuj okazis en la serio en la pasinteco aŭ daŭrigepizodoj (ekzemple, la atenco de Alexandra Cabot, la mensmalsano de Maureen Stabler aŭ la enketo kiu estis farita kontraŭ Dario, la vicfilo de fin). Ĉi tiu duavica serio estas dediĉita al la intrigoj de malfacilaj esploroj rilataj al infanoj kaj sekso kaj inter ili: * Patrino kiu fitraktas siajn infanojn ĝis malsato, forlaso kaj morto. * Murdo de niĝeria knabo kiel rita ofero post estado vendita en sklavecon. * Viktimo kies peniso estis amputita en la metroo estas rivelita post lia morto esti seria seksperfortanto. * Adoleskanto kiu administras retejon kiu enhavas [[Infana pornografio|infanpornografion]]. * Knabino kiu estis seksperfortita de viro kiun ŝi konis en virtuala babilejo. * Grupo de pedofiloj kiuj kontrabandas infanojn de Sudameriko al Usono por sekso. * En sezono 21, la intrigo temigis perforton en familio, plejparte dum la periodo de la [[Kronvirusa pandemio de 2019-2023|koronvirusa pandemio]] (kiu okazis dum la filmigo de la sezono). == Rimarkindaj epizodoj kiuj estis influitaj per realaj okazaĵoj == La plej multaj epizodoj de la serio estas bazitaj sur krimoj kiuj okazis en realeco. Tamen, la nomoj de la roluloj kaj partoj de la intrigo estis ŝanĝitaj. Kompleta listo de epizodoj de ĉi tiu tipo troveblas [https://lawandorder.fandom.com/wiki/Ripped_from_the_headlines?so=search ĉi tie]. Jen kelkaj ekzemploj: * Epizodo kiu estis referenco al la kantisto [[Michael Jackson]] kaj akuzoj kontraŭ li de maldecaj agoj kontraŭ infanoj. * Kazo bazita en la murdistoj [[Leopold kaj Loeb]]. * Murdo de modela knabino, surbaze de la kazo de [[Johnna Ramsey]]. * Murdo de prostituitino per piedpremado, surbaze de esplorado kaj plendoj pri perforto en komputilaj ludoj. * Epizodo bazita sur la rakonto de [[Terri Schiavo]], amaskomunikila evento kiu traktis virinon kiu eniris en [[Komato|komaton]] kaj ŝia partnero leĝe batalis kun ŝiaj gepatroj por malkonekti ŝin de la viveltenaj aparatoj. * Epizodo bazita sur la kazo de [[Justin Berry]] pri adoleska knabo kiu iĝis pederasto kaj prizorgis retejon kiu enhavis infanpornografion. * Epizodo bazita sur la [[Masakro de Columbine]]. * Kazo bazita sur la murdoj de [[Aileen Carol Wuornos|Aileen Wuornos]], prostituitino kiu iĝis seria murdisto de viroj kaj funkciis en la malfruaj 1980-aj jaroj. * Epizodo bazita sur la Murdo de la familio Watts (okazaĵo sur kiu la dokumenta filmo "American Murder" estis farita en [[Netflix]]). * Epizodo bazita sur la kazo de Treva Throneberry pri virino 20-jaraĝa, kiu ŝajnigis esti gimnaziano kaj fraŭde vivis en prizorgata familio. * [[Transgenrulo|Transgenra]] virino kiu fariĝis viktimo de seksa atako. * Epizodo bazita sur la rakonto de [[David Reimer]] kiu estis naskita vira, sed pro malsukcesa [[Brit mila|cirkumcidprocedo]], parto de lia peniso estis forigita kaj liaj gepatroj (laŭ konsilo de la familia psikologo) kreskigis lin kiel knabino ĝis la aĝo de 15. * Knabino kiu ŝajnigis ke ŝi estis sekse atakita en hotelo - surbaze de la falsa seksperforta kazo ĉe Disney World en la 1990-aj jaroj. * Kazo inspirita de perforto por [[Honormurdo|familia honoro]] en [[Islamo|islama]] socio. * Epizodo bazita en [[Jim Jones]] kaj la komunumo " Jonestown " kiun li fondis kies ĉiuj ĝiaj membroj [[amasa suicido|amase sinmortigis]]. * Epizodo bazita sur la ekologia terorismo de la Fronto por la Liberigo de la Tero ({{Lang-en|Earth Liberation Front}}). * Epizodo bazita sur la memmortigo de [[Robert Budd Dwyer|Robert Dwyer]] en viva televido. * Epizodo bazita sur afero laŭ kiu kinoreĝisoro Harvey Weinstein estis juĝita pro seksperforto kaj seksĉikanado kaj pliigis la [[Movado MeToo]]. == La nuna rolantaro == * Mariska Hargitay - kapitano '''Olivia Benson''' (1999-/Sezonoj 1-) La plej maljuna rolulo en la serio. Ŝi komencis kiel detektivo kaj en sezono 21 estis promociita al kapitano de la unuo anstataŭe de Garland. Naskita kiel rezulto de seksperforto kiun ŝia patrino travivis, kiu instigis ŝin aliĝi al la speciala sekcio. Nuntempe ŝi estas [[Unugepatra familio|fraŭlina patrino]] de filo (Noaĥo), kiun ŝi adoptis. En sezono 8 ŝi malkovris ke ŝi havas fraton de la sama patro (Simon). * Ice T - Lt. '''Odfin "Fin" Tutuola''' (2000-/Sezonoj 2-) - La dua plej maljuna rolulo en la serio. Li venis al la speciala sekcio komence de la dua sezono post moviĝado de la drogsekcio. Li estis la partnero de Munch. Li havas [[Samseksemo|samsekseman]] filon nomitan Ken kaj ili havas amo-malamo-rilaton. Lia vicfilo Dario (Ludacris), la filo de la dua edzino de Fin estas krimulo kiu evitis punon por murdo. Nuntempe engaĝita al serĝento Phoebe Baker (Jennifer Esposito) kiu servas en la sekcio kiu estas ligita al krimaj organizoj kiuj okupiĝas pri prostituado. * Peter Scanvino - '''Dominic Carisi''' (2014-/sezonoj 16) iama detektivo kaj komencanta de sezono 21 asistanto policadvokato. Edziĝinta al Amanda Rollins (Kelly Giddish), iama detektivo en la Speciala Sekcio. * Octavio Pisano - Detektivo '''Joe Valasco''' (2022-/sezono 23) detektivo kiu aliĝis al la speciala sekcio post la emeritiĝo de Kat (Jamie Gray Hyder). Komence li estis partnero de Rollins (Kelly Giddish), sed nun lia partnero estas Grace Mansi. * Molly Burnett - Detektivo '''Grace Muncie''' (2022 -/Sezono 24) nova detektivo kiu aliĝis al la speciala sekcio. La partnero de Joe Valasco == Iamaj aktoroj en la spektaklo == * Christopher Maloney - '''detektivo Elliot Stabler''' (1-12/1999-2011). Antaŭe detektivo en la Speciala Sekcio, partnero de Olivia Benson. Konsiderita kiel firmega, malmola kaj inteligenta detektivo, traktanta nervajn problemojn kiuj influas liajn decidojn - kio igas lin polemika detektivo en la okuloj de multaj. Dum la serio lia filino ekhavas problemon kun la leĝo. Sekvante gravan okazaĵon en kiu li estis devigita pafi armitan knabinon, li estis nekapabla resti deĵoranto kaj decidis forlasi la specialan sekcion. Plurajn jarojn poste li revenis al la polico, kaj aliĝis al la teamo por batali organizitan krimon (2020-) post la morto de lia edzino (Katie), kiu estis murdita per eksplodema aparato en ŝia aŭto. * Kelly Giddish - detektivo '''Amanda Rollins''' (2011-2022/sezonoj 13-24) alvenis komence de sezono 13 kaj anstataŭigis Elliot Stabler (Christopher Maloney). Sola patrino de du filinoj. Hodiaŭ ŝi estas edziĝinta al Dominic Carisi (Peter Scanvino). Ŝi forlasis la specialan sekcion por instrui en la universitato. * Tamara Tani - kuracisto kaj patologiisto '''Melinda Warner''', (2000-2021/ sezonoj 2-23) la regula patologiisto kies servojn la unuo uzis. Havas fonon en la uzo de armiloj kaj studis medicinon financitan fare de la Usono-Armeo kiel parto de ŝia armea rekrutado. * Philip Winchester - Asistanto Prokuroro '''Peter Stone''' (2018-/Sezonoj 19-) * Dan Florek - Ĉefo de la '''Donald Craigen''' policejo (1999-2014/ sezonoj 1-15) - proponita de la patrinserio ([[Law & Order]]) de la hommortigsekcio al la speciala sekcio kaj finfine retiriĝis. * Richard Belzer - Ĉefdetektivo/Serĝento '''John Munch''' (1999-2013/Sezonoj 1-15) - aperis en la serio " Red to Black Murder " kiel policisto en la hommortigsekcio en Baltimoro, de kie li moviĝis al la speciala sekcio kaj finfine retiriĝis. Konsiderita sofistika kaj ŝatata detektivo, kun multjara sperto. * [[Bradley Darryl Wong|B. D. Wong]] - Psikiatro '''George Huang''' (2002-2011/Sezonoj 3-12) - [[Psikiatro]] kiu laboris kiel [[Federacia Buroo de Enketado|FBI-]] agento en la sama tempo kiel la Speciala Sekcio. George Hwang estas samseksema (tre kiel la aktoro kiu pozas kiel li), sed personaj detaloj pri li malofte estas rivelitaj dum la serio. * Diane Neal - Help District Attorney '''Casey Novak''' (2003-2008, 2011-2012/ Sezonoj 5-9, 12-13) - Anstataŭigita Alexandra Cabot post ĉi-lasta atenco. Anstataŭigite per Graylake post kiam ŝi mensogis al la tribunalo kaj estis suspendita por longa tempo, sed poste resendita al la speciala sekcio. * Danny Pino - detektivo '''Nick Amaro''' (2012-2015/Sezonoj 13-16) - retiriĝis de la polico sekvante pafadkazaĵon. Estas implice ke ekzistas seksa streĉiteco inter li kaj Amanda. Estis la partnero de Olivia post kiam Eliot foriris kaj estas konsiderita akra kaj diligenta detektivo. * Kristin Letty - Help District Attorney '''Sonia Paxton''' (2009/sezono 11, gastado en sezono 12) - funkciis kiel la prokuroro de la unuo por pluraj epizodoj, sed ĉar ŝi alvenis en tribunalebrian, ŝi estis suspendita kaj membrigis kontraŭdrogcentron. Paxton kutimis piki kaj piki la unuon, plejparte kun Elliott Stabler. Murdite en sezono 12. * Michaela McManus - kiel Assistant District Attorney '''Kim Graylick''', (2008/Sezono 10) - estis transdonita al Washington ĉe la fino de la sezono. * Adam Beach - detektivo '''Chester Lake''' (2007-2008/Sezono 9) - estis la partnero de fin kaj nuntempe servas malliberecan punon post murdado de krimulo. * Connie Nielsen - detektivo '''Danny Beck''' (2007/anstataŭigas detektivon Olivia Benson en pluraj epizodoj en Sezono 8) - estis la partnero de detektivo Stabler en Sezono 8 kaj foriris post kiam ŝi estis nekapabla trakti la viktimojn. Ekzistis seksa streĉiteco inter ŝi kaj Elliot. * J. K. Simmons - psikiatro '''Emil Škoda''' (2000-2001/sezonoj 1-2) - aperis kaj en [[Law & Order|la ĉefserio]] kaj en pluraj epizodoj en la unua sezono en la speciala sekcio. * Michelle Heard - detektivo '''Monique Jeffries''' (1999-2000/Sezono 1) - forlasis la unuon komence de la dua sezono ĉar ŝi estis trovita netaŭga por kampa laboro en psikiatria taksado (sekvante [[Amoro|seksadon]] kun suspektato) kaj decidis ŝanĝi unuojn.. Fino estas ŝia anstataŭaĵo. * Dean Winters - Detektivo '''Brian Cassidy''' (1999-2000/sezono 1) - foriris komence de la unua sezono pro mensaj malfacilaĵoj en la pozicio kaj moviĝis al la narkotsekcio. Revenite en gasta rolo en kelkaj el la pli postaj sezonoj, kie estas rivelita ke kiel infano, Brian estis molestita fare de sia basbaltrejnisto. * Leslie Hendricks - kuracisto kaj patologiisto '''Elizabeth Rogers''' (1999-2000/sezono 1). Patologia ke la unuo helpis en la unua sezono. Foje ŝi ankaŭ aperis en aliaj "Law & Order" serioj en la sama rolo. * Stephanie March - asistanto al policadvokato '''Alexandra Cabot''' (2001-2003, 2009-2010, 2011, 2018-/sezonoj 2-5, 10-11, 13, 19-20) - aliĝis al la speciala sekcio komence de la dua sezono nome de la "Morris" komisiono (komisiono kie ili diskutas la efikecon de policistoj en la unuo) kaj tiam iĝis la permanenta asistanto al la distriktoprokuroro en la unuo. Havis aŭtobombon ĉar ŝi estis implikita kun la estro de danĝera krimorganizo, kaj estis anstataŭigita per Casey Novak. Ŝi estis devigita vivi sub [[falsa identeco]] kaj poste (post kiam la insidmurdisto estis arestita) revenis por funkcii kiel asistanta policadvokato. En 2012, ŝi forlasis sian pozicion kaj komencis labori por organizo kiu helpas virinojn kiuj estas en perforta edzeca sistemo eskapi de siaj perfortaj edzoj. * Andy Carroll - '''serĝento Mike Dodds''' (2016/Sezono 17) - anstataŭigis detektivon Nick Amaro'n en la speciala sekcio. Filo de William Dodds, Staciestro. Mortigite en sezono 17. * Jamie Gray Hyder - '''Detektivo Catriona "Kat" Tamin''' (2019 - 2022/Sezonoj 21-23) - Iama detektivo en la Speciala Sekcio. Ŝi foriris pro pafvundo. * Raul Esparza - asistanto de la distrikta prokuroro '''Rafael Barba''' (2013-2018 / sezonoj 14-19, 21-) - iama asistanto de la distrikta advokato. Li forlasis la serion post fari, kontraŭleĝe, la eŭtanazion de infano kiu estis difinita [[daŭra vegeta stato|kiel planto]]. * D'more Barnes - Stacikomandanto '''Christian Garland''' (2021-2022/22-23) - La provizora anstataŭaĵo de inspektisto Dodds kaj nun funkcias kiel la Polickomisaro. * Peter Gallagher - Stacikomandanto '''William Dodds''' (2015-2020/16-21) - la anstataŭaĵo de kapitano Craigen kiel Stacikomandanto. * [[Fred Dalton Thompson|Fred Thompson]] - District Attorney '''Arthur Branch''' (2002-2006/4-7) - Manhattan District Attorney en pagendaĵo de Casey Novak. Poste anstataŭigite per Jack McCoy (Sam Waterston). * Judith Light - juĝisto '''Elizabeth Donnelly''' (2002-2010/sezono 3-12) - juĝisto en la Manhatana tribunalo kaj antaŭe en pagendaĵo de la helpdistriktadvokatoj. * Robert John Burke - Kapitano de la polica esploro-sekcio '''Ed Tucker''' (3-21 / 2002-2020) - estis en respondeculo de la unuo por esplori policanojn kiuj estis evitemaj kaj ofte renkontis multon en la speciala sekcio, kiuj nomas lin "rato" (denuncanto). Dum la progresintaj sezonoj, Ed havas rilaton kun Olivia, sed poste rompas kun ŝi kaj faras [[sinmortigo]]n post estado diagnozita kun kancera tumoro en lia cerbo. == Aliaj versioj == '''''Law & Order: Sekcio de terenaj enketoj''''' - ({{Lang-ru|Закон и порядк: одель оперативных оследний}}) La [[Rusio|rusa]] versio de la usona serio "Law and Order: Special Victim's Unit" kiu estas elsendita de 2007 ĝis nuntempe. == Vidu ankaŭ == * ''[[Law & Order]]'' (Leĝo kaj Ordo) * [[Law & Order: Criminal Intent]] (CI) * [[Law & Order: Trial Before Jury]] (TBJ) * [[Law & Order: Organizied Crime]] (OC) == Referencoj == {{Referencoj}}{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zt4WqrgXI9gC|title=Law & Order: Special Victims Unit: The Unofficial Companion|last1=Green|first1=Susan|last2=Dawn|first2=Randee|publisher=BenBella Books|year=2009|isbn=978-1-933771-88-5|location=Dallas|oclc=429604907}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo|https://wolfentertainment.com/television/current/law-order-svu/}} ĉe Wolf Entertainment * {{Oficiala retejo}} ĉe [[National Broadcasting Company|NBC]] * {{IMDb titolo}} * [http://epguides.com/LawandOrderSVU Law & Order: Special Victims Unit] ĉe epguides.com * [https://www.metacritic.com/tv/law-order-special-victims-unit Law & Order: Special Victims Unit] ĉe [[Metacritic]] * [https://www.rottentomatoes.com/tv/law_and_order_special_victims_unit Law & Order: Special Victims Unit] ĉe [[Rotten Tomatoes]] * {{Cite web|url=https://www.tvguide.com/tvshows/law-order-special-victims-unit/100257|title=List of ''Law & Order: SVU'' Episodes|website=[[TV Guide]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200407082023/https://www.tvguide.com/tvshows/law-order-special-victims-unit/100257/|archivedate=2020-04-07|accessdate=2023-05-18}} * [https://web.archive.org/web/20120107111650/http://www.mynetworktv.com/shows.php?show=156 Law & Order: Special Victims Unit] ĉe MyNetworkTV {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Anglalingvaj televidaj programoj]] [[Kategorio:Televidaj programoj de NBC]] [[Kategorio:Televidaj serioj aperintaj en 1990-1999]] [[Kategorio:Televidaj serioj aperintaj en 2000-2009]] [[Kategorio:Televidaj serioj aperintaj en 2010-2019]] 00yitaalgt6n3b86kw8bgfvqb6rcddh 0 823893 9494120 9426549 2026-10-15T20:00:04Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494120 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = {{paĝonomo}} |naskonomo = }} '''Oszkár Knapp''' [oskAr], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Knapp Oszkár''' estis [[Hungario|hungara]] [[kemiisto]]. {{paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM95253 hungarlingva datenaro de muzeo</ref> naskiĝis la {{daton|9|januaro|1892}} en [[Budapeŝto]], li mortis la {{daton|14|novembro|1970}} en Budapeŝto. == Biografio == {{paĝonomo}} akiris kemian diplomon en [[Teknika kaj Ekonomia Universitato de Budapeŝto|Teknikuniversitato palatino József]] en [[1913]]. Post la diplomo li laboris en la universitato, inter 1923–1948 li estis laboratoriestro en uzino, inter 1952-1954 en esplota instituto. Li specialiĝis pri [[vitro]]j kaj aliaj ceramikaĵoj. Li doktoriĝis en 1958 pri teknikaj sciencoj. Li edziĝis en 1919. == Elektitaj kontribuoj == * ''A kenőanyagok'' (1923) * ''Az üveg szerkezete az oldatok törvényei alapján'' (1927) * ''Az üveg'' (1940) * ''Amit az üvegről tudnunk kell'' (1951) * ''Architektur und Bauglas in Vergangenheit und Gegenwart'' (1958) * ''Vákuumtechnikai üvegek'' (1965) * ''Glaskeramiken und Schmelzsteine'' (1972) == Fontoj == * [https://www.arcanum.com/hu/online-kiadvanyok/Lexikonok-magyar-eletrajzi-lexikon-7428D/k-760F2/knapp-oszkar-764A2/ hungarlingva biografio] * [https://jelesnapok.oszk.hu/prod/unnep/knapp_oszkar_szuletesnapja__1892 hungarlingva biografio] {{404|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://tudosnaptar.kfki.hu/localhost/egyen.php?namenev=knapp&nev5=Knapp+Oszk%E1r hungarlingva biografio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230601042111/https://tudosnaptar.kfki.hu/localhost/egyen.php?namenev=knapp&nev5=Knapp+Oszk%E1r |date=2023-06-01 }} == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Knapp Oszkar}} [[Kategorio:Hungaraj kemiistoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} n3cipz839sbd0xnitsei3et00hbi66o 0 831476 9494377 9442312 2026-10-16T11:17:36Z Crosstor 3176 /* T */ 9494377 wikitext text/x-wiki Jen pli kompleta listo de signifaj [[bibliotekisto]]j en [[Tutlanda Biblioteko Széchényi]] dekomence: *{{EnhavTabelo|alf=L}} == A == * [[Gábor Albert]] == B == * [[Béla Babiczky]] * [[László Bártfai Szabó]] * [[Emma Bartoniek]] * [[Imre Bata]] * [[József Bauer]] * [[Károly Berczeli Anzelm]] * [[Béla Bevilaqua-Borsodi]] * [[László Boka]] * [[Kálmán Bor]] == C == * [[Csaba Csapodi]] * [[Miklós Csapody]] * [[Klára Csapodyné Gárdonyi]] * [[János Csontosi]] * [[Marianne Czeke]] * [[Alfréd Czobor]] == D == * [[Róbert Dán]] * [[József Deér]] == E == * [[Pál Engel]] * [[László Eörsi]] == F == * [[Zoltán Fallenbüchl]] * [[László Fejérpataky]] * [[József Fitz]] * [[Vilmos Fraknói]] * [[István Fried]] == G == * [[G. Gábor Kemény]] * [[Albert Gárdonyi]] * [[Rabán János Gerézdi]] * [[István Gombocz]] * [[Pál Gulyás (bibliotekisto)]] * [[József Györke]] == H == * [[Helga Hajdu]] * [[Gábor Halász (kritikisto)]] * [[Antal Haliczky]] * [[Klára Hamburger]] * [[Gábor Hanák]] * [[Zoltán Havasi]] * [[Ferenc Levente Hervay]] * [[Antal Hodinka]] * [[Mária Hoffmann]] * [[Bálint Hóman]] * [[János Honti]] * [[István Horvát]] * [[Ignác Horváth (bibliografo)]] * [[Ilona Hubay]] * [[József Hunyady (librobindisto)]] == I == * [[Kálmán Isoz]] == J == * [[Emil Jakubovich]] * [[Gyula Juhász (historiisto)]] == K == * [[Andrea Katona]] * [[László Katus]] * [[István Kemény (sociologo)]] * [[István Kniezsa]] * [[Ferenc Kollányi]] * [[Ernő Kulcsár Szabó]] == L == * [[György Lakó]] * [[Kálmán Lambrecht]] * [[Rezső Lavotta]] * [[Irén Lovász]] * [[Imre Lukinich]] == M == * [[Edit Madas]] * [[Béla Majláth]] * [[Györgyi Markovits]] * [[Gábor Mátray]] * [[János Melich]] * [[Jakab Ferdinánd Miller]] * [[István Monok]] == N == * [[Gyula Nagy]] * [[Katalin Németh S.]] == P == * [[Judit Pojjákné Vásárhelyi]] * [[Lajos Prohászka]] == R == * [[Tivadar Rédey]] * [[András Róna-Tas]] * [[Dávid Rózsa]] == S == * [[Oszkár Sashegyi]] * [[Géza Sebestyén]] * [[László Somfai]] * [[Béla Stoll]] * [[András Szabó (literaturisto)]] * [[István Szamota]] * [[József Szauder]] * [[László Szelestei Nagy]] * [[Géza Szentmártoni Szabó]] * [[Rezső Szíj]] * [[József Szinnyei]] == T == * [[Andor Tarnai]] * [[Gábor Tolnai]] * [[Bálint Tóth (poeto)]] * [[Gergely Tóth (historiisto)]] * [[László Tóth (historiisto)]] * [[László Tüske]] == V == * [[Balázs Vargha (bibliotekisto)]] * [[József Vekerdi]] * [[Jenő Vértesy]] * [[András Vizkelety]] == W == * [[Eszter Waldapfel]] == Fontoj == * La listo estas elekto el koncernaj datenoj de la [[biografio]]j en Vikipedio. [[Kategorio:Listoj]] clv62ctmto6bkj93r8mqvzsalouqefw 0 837186 9494337 9492054 2026-10-16T10:16:28Z ~2026-55129-73 265004 [[Uzanto:ThomasPusch]], legu. 9494337 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Yrjö Antero Niilonpoika Karilas''' (ĝis 1906 ''Karlsberg''; n. la [[3-an de januaro]] [[1891]] en [[Hailuoto]] – m. la [[7-an de junio]] [[1982]] [[Helsinko]]) estis multflanka kristana kaj sekulara verkisto, junulara edukisto, disvolviganto de kristana junulara edukado, disvolviganto de la knaba laboro de la YMCA, laika predikanto, teoriulo pri knaba laboro, junularlaboristo, instruisto de multaj diversaj lernejaj fakoj, influanto pri lerneja edukado, profesiulo en la eldoneja kampo, redaktoro, antaŭeniganto de ŝatokupa edukado, antaŭeniganto de sobrecedukado, fakulo pri kristana laboro por knaboj, junuloj kaj viroj, populariganto de klerigo kaj biografiisto. Li estas memorata ĉefe pro sia ampleksa nefikcia verko ''[[Pikku jättiläinen]]'' (1924). Karilas estis instruisto laŭ edukado, sed li pasigis la plej grandan parton de sia vivo laborante kun kristana junulara laboro. Lia granda vivvoko estis edukigi knabojn al kristanaj, honestaj, patriotaj viroj kun sanaj vivmanieroj. La literatura verkaro de Karilas estas rimarkinde vasta: li verkis, interalie, nefikciajn verkojn, kristanaj religiaj libroj biografiojn de kristanaj kaj sekularaj efikantoj, mem-edukajn gvidilojn, ŝatokupajn gvidilojn devotajn librojn, kaj verkojn rilatajn al la teorio de la porknaba verkado. Li ne estis politikisto, sed lia partio estis [[Nacia Koalicio (Finnlando]|Nacia Koalicio]] kiu tiutempe estis en lia juneco tute diversa ol nun. Karilas restis relative malmulte konata kaj aprezata pro siaj meritoj kaj ekstreme multflanka talento. La fakto, ke Karilas restis relative nekonata, laŭ iuj taksoj ŝuldiĝas al la fakto, ke lia pensado estis tiel konservativa, tiel kristana, kaj tiel patriota<ref>https://jyx.jyu.fi/jyx/Record/jyx_123456789_44905</ref><ref>https://www.kirjastot.fi/kysy/olen-pohtinut-miksi-yrjo-karilas?language_content_entity=fi</ref>. En Finnlando multaj konas lin kiel faranto de Eta Giganto sed ne scias pli lia alian, ne scias. Liaj meritoj tute ne estas nur en tiu libro. El la finnoj Karilas estas unu el tri, kun [[Elias Lönnrot]] kaj [[Urho Kekkonen]], kiuj estis plej multflanke meritaj kaj talentaj. Oni sentu, ke li ankaŭ vivis al 91-jara. Tio estis escepte alta aĝo tiam. == Vivresumo == Yrjö Karlsberg naskiĝis en [[Hailuoto]], la plej granda insulo de la [[Botnia golfeto]], norda parto de la [[Botnia Golfo]], proksime de [[Oulu]], la 3-an de januaro 1891. Li estis sepa el dek du gefiloj de sia gepatroj, vikario de Hailuoto ''Niilo Karlsberh'' kaj ''Ida Maria Anstén''. En 1895 la familio transloĝiĝis al [[Piippola]] kaj en 1903 al [[Helsinko]] kaj en 1906 en la granda patriota finna nomŝanĝigo ŝanĝis sian familinomon el ''Karlsberg'' al ''Karilas''. Yrjö Antero Karilas pasigis sian [[abituro]]n en 1908. Li difinis kiel sia plej grava antaŭbildo sian patron. Niilo Karilas esperis, ke lia filo Yrjö iĝu pastro. Yrjö elektis alitipan karieron sed forte kristanan. En infaneco de Karilas ne ekzistis en lia lando tiu pli posta regulo, ke por ke komencigi la lernejon ''oppikoulu''/''läroverk'' oni devis unue lerni minimume kvar jarojn en popollernejo (''kansakoulu''/''folkskola''). Karilas ne estis en ''kansakoulu''/''folkskola'', sed li estis en hejma instruo du jarojn ekde 1898. Jam 9-jara li komencigis la lernejon ''oppikoulu''/''läroverk'' en [[Oulu]]. Li estis tie la plej bona lernanto en sia klaso, kvankam pre tiu lernejo li lernis nur du jarojn. Juna Karlsberg/Karilas estis grandege soifa de scio pri multaj aferoj, kolektis sciojn pri diversaj aferoj kaj skribis pri ili en sama kajero. Tia diversa kolekto de informoj el malsamaj kampoj finfine kondukis al tio, ke Karilas kapablis verki tian diversan kaj ampleksan nefikcian verkon kiel La Eta Giganto. Kiam oni demandis, kiel li povis fari do, li menciis multfoje, ke ekde june li akiris multe da scioj pri vere multaj aferoj kaj skribis pri ili en unu kajero. Li ankaŭ kolektis vastan plantan kolekton. Li lernis siajn lernejajn fakojn pli multe ol lerneje la instruistoj instruis. Yrjö Karilas/Karlsberg estis ekstreme talenta, multe pli talenta ol liaj pli maljunaj samlernejanoj kaj tiel soifa je scio, ke la scioj instruitaj en la lernejo, kiel ekzemple la finna, la sveda kaj la germana, matematiko, historio, geografio, ktp., ne sufiĉis por li, sed li devis akiri pliajn informojn pri lernejaj fakoj ekster la lernejo. Li memlernis ankaŭ tiajn lingvojn, kiuj li ne lerneje lernis, ankaŭ planlingvoj. Rapide li movis el Volapuko al Esperanto. Li estis en geedzeco kun la verkistino ''Ester'' aŭ ''[[Esteri Karilas|Esteri Teittinen]]'' ekde 1914. En la familio naskiĝis kvar infanoj. == Instruisto == En 1911, li komencis instrui la [[rusa]]n en Helsinko en lernejo ''oppikoulu''/''läroverk'' ([https://eo.wiktionary.org/wiki/oppikoulu oppikoulu], [https://eo.wiktionary.org/wiki/läroverk läroverk] en [[vikivortaro]]). Iom li instruis ankaŭ filozofion, matematikon, sporton kaj muzikon. Kiel instruisto li apartenis al kunigo, kies celo estis protekti junulojn el malbonaj hobioj, kiuj en Helsinko aperis kaj pliigi iliajn eblojn por bonaj hobioj. == En la libra kampo == Post kiam la [[rusa]] estis forigita de la instruplano, li iĝis oficeja dungito ĉe la Helsinka oficejo de la [[kompanio kun limigita respondeco]] "Werner Söderström", mallongigo siatempe WSOY, nuntempe nomata ''Sanoma'', la plej larĝa libroeldonejo de Finnlando. Li aparte respondecis pri la religia kaj junulara literaturo de la kompanio kaj ankaŭ publikigis multajn biografiojn kaj literaturon rilatan al knaba laboro. La biografioj de Karilas estis inkluditaj en ĉi tiu libro specife kiel literaturo por junuloj pro ilia eduka fokuso. Pro lia ampleksa biografia produktado, Karilas estis elektita kiel la eldona sekretario de la ĉefa projekto de WSOY, la kvinvoluma Nacia Biografio, en la 1920-aj jaroj. Ĝis 1969, li ankaŭ ĉiujare publikigis la Lernejan Kajeron baldaŭ antaŭ la komenco de la aŭtuna lerneja periodo, kiu enhavis kaj aktualajn informojn kaj enigmojn kaj taskojn, same kiel paĝojn rezervitajn por la propraj notoj de lernantoj. == Spirita efikanto == Karilas apartenis al la finnlanda [[kvina reviviĝa ligo (Finnlando)|kvina reviviĝa ligo]], kiu estis nomata laŭ ĝi, ke ĝi iĝis en la finnlanda luterana eklezio post la kvar antaŭaj reviviĝaj ligoj ([[reviviĝo (religia movado en Finnlando)]], evangelismo, preĝantanteco kaj [[lestadianismo]]) kaj montras iujn samtipajn ecojn kiel [[pentekostismo]]. Li estis la plej grava el la fondanta grupo de [[Bibliosocieto de la popolo]]. === Kristana porknaba laboro === La reala vivo de Karilas estis en la kampo de junulara laboro, precipe laboro kun knaboj kaj junaj viroj, kvankam lia kariero kiel eldonsekretario ne povas esti klare distingita de alia junulara laboro. Maje 1918 li fariĝis sekretario de knabsekcio de [[KAJV]] de Helsinko kaj poste ankaŭ de ĝia junvirsekcio. Novembre 1919 li estis elektita kiel centra sekretario de knab- kaj knabinverko de SNLK (Suomen Nuorten Kristillinen Liitto, esperante ''Kristana ligo de junuloj de Finnlando''). En tiu laboro estis lia takso zorgi pri kontaktoj de la knabaj kaj knabinaj sekcioj. Iĝis kiel centra organo de la knaba laboro ''NMKY:n pojat'' (knaboj de KAJV), kiu estis subula al SNLK. Al ĝia laboro apartenis ĝis 1924 ankaŭ knabina laboro. === Sporto === Laŭ Karilas, multaj sportoj ankaŭ estis bonaj kaj li organizis teamajn ludojn por knaboj, sed laŭ lia opinio oni devis zorgi, ke ili ne fariĝu tro unupartia vivenhavo, sed ke ili estu nur ŝatokupoj inter aliaj kaj precipe ili ne konduku al la sekularigo de la junularo. Karilas forte kontraŭis la profesiigon de pintaj sportoj. == Konsilanto pri la propra lingvo == Konsilante pri la finna lingvo Karilas volis ekzemple, ke la prononco de la diftongoj iĝu tiaj, kiaj ili estas en la finna universallingvo (''yleiskieli''), tiel, ke ekzemple la okcidentaj ia,, iä ua, kaj yä kaj la orientaj oe, ao kaj äö iĝu ie, uo, yö, oi, au kaj äy. Li efikis ankaŭ en la finna antaŭnomaro. Li rekomendis iujn maloftajn antaŭnomojn, kaj iuj tiaj liaj konsiloj realis do, ke tiuj nomoj ricevis baldaŭ multaj portantoj. Li ankaŭ kreis tute novajn antaŭnomojn, kiel la virinan nomon Seija, kiu estis unu el la plej ordinaraj unuaj antaŭnomoj de finnaj virinoj naskiĝintaj proksimume 1940–1965. == Karilas kaj konstruitaj lingvoj == Karilas parolis kaj apogis konstruitajn lingvojn. ''[[Pikku jättiläinen]]'' inkludas mallongan bazkurson de Esperanto. En sia libro ''[[Antero Vipunen#Libro samtitola de la libroserio Pikkujättiläinen kun varbaj informoj pri Volapuko kaj Esperanto|Antero Vipunen]]'' (1950) li rakontas pri [[Johann Martin Schleyer]] kaj skribas pri [[Volapuko]] plejparte pozitive sed klarigas, ke kiam oni esploras vortojn de volapuko, oni sentas multajn arbitre kreitajn vortojn, kiuj malfaciligas la lernadon de la lingvo. Tion montras ankaŭ la nomo de la lingvo: la anglaj ''world'' kaj ''speak'' iĝis ''vol'' kaj ''pük''. Eŭropo estas Yulop, Asio Siyop, Ameriko Melop kaj Afriko Fikop. Krome iĝas longaj verbformoj, kiuj estas ornamitaj per kaj [[prefikso]]j kaj [[sufikso]]j (äpakokomla, obesevamol, poibefuloms). Tial Karilas taksis, ke Volapuko verŝajne ne estas, kvankam la celo estis bona, tuta realisme alternativo esti internacia helplingvo – Esperanto iom post iom tute anstataŭigis ĝin. Laŭ peto de Karilas [[Hugo William Salokannel]] skribis por sama libro forte apogantan artikolon pri Esperanto. Salokannel skribas pri celo iĝi Esperanton lernfako en la ĉiuj lernejoj en la mondo. ==Libroj== * ''Antero Vipunen; arvoitusten ja ongelmien, leikkien ja pelien sekä eri harrastusalojen pikku jättiläinen'' (Antero Vipunen; la eta giganto de enigmoj kaj problemoj, ludoj kaj diversaj ŝatokupoj) * ''Koululaisen muistikirja IX'' "Kajero Lerneja IX" * ''Koululaisen muistikirja XXVI'' "Kajero Lerneja XXVI" * ''Koululaisen muistikirja XXVIII'' "Kajero Lerneja XXVIII" * ''Mieleni minun tekevi; askartelun ja kokeilun, keräilyn ja retkeilyn sekä eri harrastusalojen pikku jättiläinen'' (finne: Mia menso faris min; la eta giganto de kreado kaj eksperimentado, kolektado kaj tendaro, kaj diversaj ŝatokupaj kampoj). == Fontoj == <small>Grandparte la scioj estas el la artikolo [[:fi:Yrjö Karilas]] el finna Vikipedio, kie estas markita fontoj. Krome estas prenita scioj, kiujn tiuj artikolo ne inkludas, el tiu fonto: https://jyx.jyu.fi/bitstreams/ca0a5b08-7556-4aaf-85b3-6d879275b286/download.</small> Iuj scioj estas el la libro Antero Vipunen. Unu fonto estas ankaŭ ''Etunimet'' de [[Kustaa Vilkuna]], kiu en tiu libro rakontas pri lia nomaj rekomendoj. == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Finnaj instruistoj]] [[Kategorio:Finnaj verkistoj]] [[Kategorio:Finnaj esperantistoj]] jb2xtnc6heh5sypx3pc2dx9p05o326b 9494338 9494337 2026-10-16T10:17:21Z ~2026-55129-73 265004 9494338 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Yrjö Antero Niilonpoika Karilas''' (ĝis 1906 ''Karlsberg''; n. la [[3-an de januaro]] [[1891]] en [[Hailuoto]] – m. la [[7-an de junio]] [[1982]] [[Helsinko]]) estis multflanka kristana kaj sekulara verkisto, junulara edukisto, disvolviganto de kristana junulara edukado, disvolviganto de la knaba laboro de la YMCA, laika predikanto, teoriulo pri knaba laboro, junularlaboristo, instruisto de multaj diversaj lernejaj fakoj, influanto pri lerneja edukado, profesiulo en la eldoneja kampo, redaktoro, antaŭeniganto de ŝatokupa edukado, antaŭeniganto de sobrecedukado, fakulo pri kristana laboro por knaboj, junuloj kaj viroj, populariganto de klerigo kaj biografiisto. Li estas memorata ĉefe pro sia ampleksa nefikcia verko ''[[Pikku jättiläinen]]'' (1924). Karilas estis instruisto laŭ edukado, sed li pasigis la plej grandan parton de sia vivo laborante kun kristana junulara laboro. Lia granda vivvoko estis edukigi knabojn al kristanaj, honestaj, patriotaj viroj kun sanaj vivmanieroj. La literatura verkaro de Karilas estas rimarkinde vasta: li verkis, interalie, nefikciajn verkojn, kristanaj religiaj libroj biografiojn de kristanaj kaj sekularaj efikantoj, mem-edukajn gvidilojn, ŝatokupajn gvidilojn devotajn librojn, kaj verkojn rilatajn al la teorio de la porknaba verkado. Li ne estis politikisto, sed lia partio estis [[Nacia Koalicio (Finnlando)]]|Nacia Koalicio]] kiu tiutempe estis en lia juneco tute diversa ol nun. Karilas restis relative malmulte konata kaj aprezata pro siaj meritoj kaj ekstreme multflanka talento. La fakto, ke Karilas restis relative nekonata, laŭ iuj taksoj ŝuldiĝas al la fakto, ke lia pensado estis tiel konservativa, tiel kristana, kaj tiel patriota<ref>https://jyx.jyu.fi/jyx/Record/jyx_123456789_44905</ref><ref>https://www.kirjastot.fi/kysy/olen-pohtinut-miksi-yrjo-karilas?language_content_entity=fi</ref>. En Finnlando multaj konas lin kiel faranto de Eta Giganto sed ne scias pli lia alian, ne scias. Liaj meritoj tute ne estas nur en tiu libro. El la finnoj Karilas estas unu el tri, kun [[Elias Lönnrot]] kaj [[Urho Kekkonen]], kiuj estis plej multflanke meritaj kaj talentaj. Oni sentu, ke li ankaŭ vivis al 91-jara. Tio estis escepte alta aĝo tiam. == Vivresumo == Yrjö Karlsberg naskiĝis en [[Hailuoto]], la plej granda insulo de la [[Botnia golfeto]], norda parto de la [[Botnia Golfo]], proksime de [[Oulu]], la 3-an de januaro 1891. Li estis sepa el dek du gefiloj de sia gepatroj, vikario de Hailuoto ''Niilo Karlsberh'' kaj ''Ida Maria Anstén''. En 1895 la familio transloĝiĝis al [[Piippola]] kaj en 1903 al [[Helsinko]] kaj en 1906 en la granda patriota finna nomŝanĝigo ŝanĝis sian familinomon el ''Karlsberg'' al ''Karilas''. Yrjö Antero Karilas pasigis sian [[abituro]]n en 1908. Li difinis kiel sia plej grava antaŭbildo sian patron. Niilo Karilas esperis, ke lia filo Yrjö iĝu pastro. Yrjö elektis alitipan karieron sed forte kristanan. En infaneco de Karilas ne ekzistis en lia lando tiu pli posta regulo, ke por ke komencigi la lernejon ''oppikoulu''/''läroverk'' oni devis unue lerni minimume kvar jarojn en popollernejo (''kansakoulu''/''folkskola''). Karilas ne estis en ''kansakoulu''/''folkskola'', sed li estis en hejma instruo du jarojn ekde 1898. Jam 9-jara li komencigis la lernejon ''oppikoulu''/''läroverk'' en [[Oulu]]. Li estis tie la plej bona lernanto en sia klaso, kvankam pre tiu lernejo li lernis nur du jarojn. Juna Karlsberg/Karilas estis grandege soifa de scio pri multaj aferoj, kolektis sciojn pri diversaj aferoj kaj skribis pri ili en sama kajero. Tia diversa kolekto de informoj el malsamaj kampoj finfine kondukis al tio, ke Karilas kapablis verki tian diversan kaj ampleksan nefikcian verkon kiel La Eta Giganto. Kiam oni demandis, kiel li povis fari do, li menciis multfoje, ke ekde june li akiris multe da scioj pri vere multaj aferoj kaj skribis pri ili en unu kajero. Li ankaŭ kolektis vastan plantan kolekton. Li lernis siajn lernejajn fakojn pli multe ol lerneje la instruistoj instruis. Yrjö Karilas/Karlsberg estis ekstreme talenta, multe pli talenta ol liaj pli maljunaj samlernejanoj kaj tiel soifa je scio, ke la scioj instruitaj en la lernejo, kiel ekzemple la finna, la sveda kaj la germana, matematiko, historio, geografio, ktp., ne sufiĉis por li, sed li devis akiri pliajn informojn pri lernejaj fakoj ekster la lernejo. Li memlernis ankaŭ tiajn lingvojn, kiuj li ne lerneje lernis, ankaŭ planlingvoj. Rapide li movis el Volapuko al Esperanto. Li estis en geedzeco kun la verkistino ''Ester'' aŭ ''[[Esteri Karilas|Esteri Teittinen]]'' ekde 1914. En la familio naskiĝis kvar infanoj. == Instruisto == En 1911, li komencis instrui la [[rusa]]n en Helsinko en lernejo ''oppikoulu''/''läroverk'' ([https://eo.wiktionary.org/wiki/oppikoulu oppikoulu], [https://eo.wiktionary.org/wiki/läroverk läroverk] en [[vikivortaro]]). Iom li instruis ankaŭ filozofion, matematikon, sporton kaj muzikon. Kiel instruisto li apartenis al kunigo, kies celo estis protekti junulojn el malbonaj hobioj, kiuj en Helsinko aperis kaj pliigi iliajn eblojn por bonaj hobioj. == En la libra kampo == Post kiam la [[rusa]] estis forigita de la instruplano, li iĝis oficeja dungito ĉe la Helsinka oficejo de la [[kompanio kun limigita respondeco]] "Werner Söderström", mallongigo siatempe WSOY, nuntempe nomata ''Sanoma'', la plej larĝa libroeldonejo de Finnlando. Li aparte respondecis pri la religia kaj junulara literaturo de la kompanio kaj ankaŭ publikigis multajn biografiojn kaj literaturon rilatan al knaba laboro. La biografioj de Karilas estis inkluditaj en ĉi tiu libro specife kiel literaturo por junuloj pro ilia eduka fokuso. Pro lia ampleksa biografia produktado, Karilas estis elektita kiel la eldona sekretario de la ĉefa projekto de WSOY, la kvinvoluma Nacia Biografio, en la 1920-aj jaroj. Ĝis 1969, li ankaŭ ĉiujare publikigis la Lernejan Kajeron baldaŭ antaŭ la komenco de la aŭtuna lerneja periodo, kiu enhavis kaj aktualajn informojn kaj enigmojn kaj taskojn, same kiel paĝojn rezervitajn por la propraj notoj de lernantoj. == Spirita efikanto == Karilas apartenis al la finnlanda [[kvina reviviĝa ligo (Finnlando)|kvina reviviĝa ligo]], kiu estis nomata laŭ ĝi, ke ĝi iĝis en la finnlanda luterana eklezio post la kvar antaŭaj reviviĝaj ligoj ([[reviviĝo (religia movado en Finnlando)]], evangelismo, preĝantanteco kaj [[lestadianismo]]) kaj montras iujn samtipajn ecojn kiel [[pentekostismo]]. Li estis la plej grava el la fondanta grupo de [[Bibliosocieto de la popolo]]. === Kristana porknaba laboro === La reala vivo de Karilas estis en la kampo de junulara laboro, precipe laboro kun knaboj kaj junaj viroj, kvankam lia kariero kiel eldonsekretario ne povas esti klare distingita de alia junulara laboro. Maje 1918 li fariĝis sekretario de knabsekcio de [[KAJV]] de Helsinko kaj poste ankaŭ de ĝia junvirsekcio. Novembre 1919 li estis elektita kiel centra sekretario de knab- kaj knabinverko de SNLK (Suomen Nuorten Kristillinen Liitto, esperante ''Kristana ligo de junuloj de Finnlando''). En tiu laboro estis lia takso zorgi pri kontaktoj de la knabaj kaj knabinaj sekcioj. Iĝis kiel centra organo de la knaba laboro ''NMKY:n pojat'' (knaboj de KAJV), kiu estis subula al SNLK. Al ĝia laboro apartenis ĝis 1924 ankaŭ knabina laboro. === Sporto === Laŭ Karilas, multaj sportoj ankaŭ estis bonaj kaj li organizis teamajn ludojn por knaboj, sed laŭ lia opinio oni devis zorgi, ke ili ne fariĝu tro unupartia vivenhavo, sed ke ili estu nur ŝatokupoj inter aliaj kaj precipe ili ne konduku al la sekularigo de la junularo. Karilas forte kontraŭis la profesiigon de pintaj sportoj. == Konsilanto pri la propra lingvo == Konsilante pri la finna lingvo Karilas volis ekzemple, ke la prononco de la diftongoj iĝu tiaj, kiaj ili estas en la finna universallingvo (''yleiskieli''), tiel, ke ekzemple la okcidentaj ia,, iä ua, kaj yä kaj la orientaj oe, ao kaj äö iĝu ie, uo, yö, oi, au kaj äy. Li efikis ankaŭ en la finna antaŭnomaro. Li rekomendis iujn maloftajn antaŭnomojn, kaj iuj tiaj liaj konsiloj realis do, ke tiuj nomoj ricevis baldaŭ multaj portantoj. Li ankaŭ kreis tute novajn antaŭnomojn, kiel la virinan nomon Seija, kiu estis unu el la plej ordinaraj unuaj antaŭnomoj de finnaj virinoj naskiĝintaj proksimume 1940–1965. == Karilas kaj konstruitaj lingvoj == Karilas parolis kaj apogis konstruitajn lingvojn. ''[[Pikku jättiläinen]]'' inkludas mallongan bazkurson de Esperanto. En sia libro ''[[Antero Vipunen#Libro samtitola de la libroserio Pikkujättiläinen kun varbaj informoj pri Volapuko kaj Esperanto|Antero Vipunen]]'' (1950) li rakontas pri [[Johann Martin Schleyer]] kaj skribas pri [[Volapuko]] plejparte pozitive sed klarigas, ke kiam oni esploras vortojn de volapuko, oni sentas multajn arbitre kreitajn vortojn, kiuj malfaciligas la lernadon de la lingvo. Tion montras ankaŭ la nomo de la lingvo: la anglaj ''world'' kaj ''speak'' iĝis ''vol'' kaj ''pük''. Eŭropo estas Yulop, Asio Siyop, Ameriko Melop kaj Afriko Fikop. Krome iĝas longaj verbformoj, kiuj estas ornamitaj per kaj [[prefikso]]j kaj [[sufikso]]j (äpakokomla, obesevamol, poibefuloms). Tial Karilas taksis, ke Volapuko verŝajne ne estas, kvankam la celo estis bona, tuta realisme alternativo esti internacia helplingvo – Esperanto iom post iom tute anstataŭigis ĝin. Laŭ peto de Karilas [[Hugo William Salokannel]] skribis por sama libro forte apogantan artikolon pri Esperanto. Salokannel skribas pri celo iĝi Esperanton lernfako en la ĉiuj lernejoj en la mondo. ==Libroj== * ''Antero Vipunen; arvoitusten ja ongelmien, leikkien ja pelien sekä eri harrastusalojen pikku jättiläinen'' (Antero Vipunen; la eta giganto de enigmoj kaj problemoj, ludoj kaj diversaj ŝatokupoj) * ''Koululaisen muistikirja IX'' "Kajero Lerneja IX" * ''Koululaisen muistikirja XXVI'' "Kajero Lerneja XXVI" * ''Koululaisen muistikirja XXVIII'' "Kajero Lerneja XXVIII" * ''Mieleni minun tekevi; askartelun ja kokeilun, keräilyn ja retkeilyn sekä eri harrastusalojen pikku jättiläinen'' (finne: Mia menso faris min; la eta giganto de kreado kaj eksperimentado, kolektado kaj tendaro, kaj diversaj ŝatokupaj kampoj). == Fontoj == <small>Grandparte la scioj estas el la artikolo [[:fi:Yrjö Karilas]] el finna Vikipedio, kie estas markita fontoj. Krome estas prenita scioj, kiujn tiuj artikolo ne inkludas, el tiu fonto: https://jyx.jyu.fi/bitstreams/ca0a5b08-7556-4aaf-85b3-6d879275b286/download.</small> Iuj scioj estas el la libro Antero Vipunen. Unu fonto estas ankaŭ ''Etunimet'' de [[Kustaa Vilkuna]], kiu en tiu libro rakontas pri lia nomaj rekomendoj. == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Finnaj instruistoj]] [[Kategorio:Finnaj verkistoj]] [[Kategorio:Finnaj esperantistoj]] 8x3ir5ex4vd7fd8s8wl3wgk89qb3rpo 0 841292 9494186 9213073 2026-10-16T02:36:42Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494186 wikitext text/x-wiki {{unua}}{{Informkesto|titolo=Petveturaj aventuroj|bildo=|stilo=1|style=|titola koloro=|sekcia koloro=|priskribo1=Rolularo|datoj1='''''Judit''''': [[Severija Marija Banaitytė]]<br/> '''''Ron''''': [[Emerson dos Santos]]<br/> '''''Brian''''': [[Dmytro Kovtoniuk]]<br/> '''''Anoncisto''''': [[Antoni Siwkiewicz]]<br/> '''''Kontrolisto''''': [[Nelina Pascual Castelló]]<br/> '''''Aleks''''': [[Siru Laine]]<br/> '''''Festivalano''''': [[Gabby Danae Cañada Rueda]]<br/> '''''Busŝoforo''''': [[Cyrill Schultz]]<br/> '''''Klaŭs''''': [[Pjotr De Mulder|Delfeno]]<br/> '''''Gastiganto''''': [[Aušrinė Tamošiūnaitė]]<br/>|priskribo2=Muzikistoj|datoj2=Piano: [[Utku Özdemir]]<br/> Gitaro: [[Emerson dos Santos]]<br/> Violono: [[Gabrielė Lina]]<br/> Basgitaro: [[Cyrill Schutz]]<br> Fluto: [[Rogier Huurman]]<br/>|priskribo3=Dancistoj|datoj3=[[Gabrielė Lina]] [[Attilio Discepoli]]|priskribo4=Sonteĥniko|datoj4=Sonregistrado: [[Giovanni De Lucia]] Mikrofonoj: Alex|priskribo5=Lumoj|datoj5=[[Christine Brücker|Bizono]]|priskribo6=Filmado|datoj6=[[Jordi Calafí]], [[Gabin Forcier]]|priskribo7=Muntado|datoj7=[[Benjamín Alvarez Rodríguez|Benĝi]]|priskribo8=Rekvizitoj|datoj8=[[Paula Weil]] [[Janette Stegmaier|Garano]] [[Christine Brücker|Bizono]] [[Nelina Pascual Castelló]] [[Aušrinė Tamošiūnaitė]]|priskribo9=Reĝisorado|datoj9=Reĝisoro: [[Rogier Huurman]] Vicreĝisoro: [[Pjotr De Mulder|Delfeno]]|priskribo10=Skriptverkado|datoj10=[[Rogier Huurman]] [[Severija Marija Banaitytė]] [[Joshua Moss|Josuo Marso]] [[Dmytro Kovtoniuk]]|priskribo11=Muzikverkado|datoj11=[[Utku Özdemir]] [[Cyrill Schutz]] [[Severija Marija Banaitytė]]|priskribo12=Produktado|datoj12=[[Carlos Pesquera Alonso|Karlos']]|priskribo13=|datoj13=|priskribo14=|datoj14=|priskribo15=|datoj15=|priskribo16=|datoj16=|priskribo17=|datoj17=|priskribo18=|datoj18=|priskribo19=|datoj19=|priskribo20=|datoj20=|priskribo21=|datoj21=|priskribo22=|datoj22=|priskribo23=|datoj23=|priskribo24=|datoj24=|priskribo25=|datoj25=|priskribo26=|datoj26=|priskribo27=|datoj27=|priskribo28=|datoj28=|priskribo29=|datoj29=|priskribo30=|datoj30=}}'''Petveturaj aventuroj''' estas [[muzikalo]], originale verkita en Esperanto en la jaroj 2022 kaj 2023 kiu premieris kadre de la [[IJK 2023|79-a Internacia Junulara Kongreso de TEJO]], la [[10-a de aŭgusto|10-an de aŭgusto]] [[2023]] en [[Lignano Sabbiadoro]], [[Italio]]. Ĝi estas parto de [[Erasmus+]] projekto kaj sekvis la paŝojn de [[June kaj Kune (muzikalo)|June kaj Kune]]. La muzikalo daŭrigas la rakonton de Judit, venonta volontulo de TEJO, el la muzikalo June kaj Kune. Je la fino de fikcia [[Internacia Junulara Kongreso]], Judit petveturas al Ralovalo Festivalo kaj spertas diversajn aventurojn. == Strukturo kaj muziko == La muzikalo enhavas 7 kanton La titoloj de la kantoj estas: * ''Aventuroj'' (melodio de [[Mane Barė]] de [[Tele Bim-Bam]]) * ''Kion vi faros?'' (melodio de tradicia [[Litovio|litova]] kanto) * ''Prosperi'' (melodio de [[Олені]] de [[TIK]]) * ''Volontula vivo'' (melodio de [[Pōkarekare Ana]], tradicia [[Maorioj|maoria]] kanto) * ''En la oficejo'' (melodio de [[Tyvam Cheri]], tradicia tuva kanto) * ''Polemiko'' (melodio de [[Send the Boats Away]] de [[Lynn Clark]]) * ''Aventuroj pasis'' (melodio de [[Mane Barė]] de [[Tele Bim-Bam]]) == Subvencioj == Por la realigo [[Bunta Esperanto Asocio]] ricevis [[Subvencio|subvencion]] de [[Erasmus+]] kadre de la programo KA152. Ses aliaj asocioj helpas realigi la projekton: [[Tutmonda Esperantista Junulara Organizo]], [[Kataluna Esperanto-Junularo]], [[Germana Esperanto-Junularo]], [[Itala Esperanto-Federacio]], [[Junulara Esperantista Franca Organizo]], [[Pola Esperanto-Asocio]] kaj [[Litova Esperanta Junulara Organizo]]. TEJO anoncis, ke la subvencio ebligos pagi al 42 kontribuantoj, kiel [[Aktoro|aktoroj]], dancantoj, scenejkonstruantoj kaj tiel plu. Ĝi ankaŭ kovris la realigon de alia muzikalo ludita dum la IJK 2023, [[La sorto gvidos vin]]. == Registro == La muzikalo estis registrita kaj la filmo premieris dum [[Retoso|RETOSO]] 2023. Eblas spekti la tutan verkon en la kanalo de TEJO ĉe [[YouTube|Jutubo]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=kFK5C2khdug] La tuta muzikalo ĉe Jutubo</ref> == Referencoj == <references group=""></references> == Eksteraj ligiloj == * [https://www.youtube.com/watch?v=kFK5C2khdug La tuta muzikalo] en la [[YouTube|jutuba]] kanalo de TEJO * [https://web.archive.org/web/20240528212635/https://kantaro.ikso.net/petveturaj_aventuroj Tekstoj de ĉiuj kantoj] ĉe [[Kantaro-Vikio]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Muzikaloj]] [[Kategorio:TEJO]] [[Kategorio:Verkoj de 2023]] [[Kategorio:Esperanto-verkoj]] [[Kategorio:Esperanto en 2023]] 6rot5674lrotl5quwb9bblw65k9v431 0 859305 9494079 9485448 2026-10-15T18:11:02Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494079 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=ZA|bildo=Aerial view 2 Orania 02-2015.jpg |bildo-larĝeco = 300px |sen banderolo= jes |situo sur mapo2=|tipo1=reliefo|tipo2=reliefo|zomo=13}} '''Orania''' estas duonaŭtonoma afrikanera urbo en [[Sud-Afriko]]. La urbo estas sur la bordoj de la [[rivero Oranĝo]], en la [[Karuo|Karuo-regiono]] de la provinco [[Norda Kablando]] <ref name="bbcfihlani2">{{cite news|last=Fihlani|first=Pumza|date=2014-10-06|title=Inside South Africa's whites-only town of Orania|work=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29475977|url-status=live|access-date=2014-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006102112/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29475977|archive-date=2014-10-06}}</ref>. La urbo estas bisekcita per la R369-vojo, kaj estas 871 km de [[Kaburbo]] kaj 680 km de [[Pretorio]] <ref>{{Cite web|title=Pretoria — Orania, distance between cities (km, mi), Driving directions, road|url=https://za.toponavi.com/2-54785|access-date=2023-06-05|website=za.toponavi.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250120031911/https://za.toponavi.com/2-54785|archivedate=2025-01-20}}</ref>. Ĝia klimato estas [[Duonarida klimato|duonarida]]. La urbo estis establita por konservi la naciecon, lingvon kaj identecon de la [[afrikaneroj]], tial nur membroj de la afrikaneraj nacieco povas aĉeti domojn kaj loĝi en la urbo <ref name="whitegreen">{{cite news|last1=Donaldson|first1=Andrew|date=2010-04-25|title=All white, and a bit green, in the far country|publisher=[[TimesLIVE]]|url=http://www.timeslive.co.za/sundaytimes/article418616.ece/All-white--and-a-bit-green--in-the-far--country|access-date=14 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20100428131335/http://www.timeslive.co.za/sundaytimes/article418616.ece/All-white--and-a-bit-green--in-the-far--country|archive-date=2010-04-28}}</ref>. La ekzisto de la urbo estas protektita de la [[konstitucio de Sud-Afriko]], per artikolo, kiu garantias la rajton al [[memdeterminado]]. Artikolo 235 el la Konstitucio deklaras jene: ''"La rajto de la sudafrika popolo entute al memdeterminado, kiel esprimita en ĉi tiu konstitucio, ne malhelpas, ene de ĉi tiu rajto, rekonon de la ideo de la rajto de memdeterminado de iu komunumo kunhavanta komunan kulturon. kaj lingva heredaĵo; ene de teritoria unuo en la respubliko aŭ alimaniere, establita per nacia leĝaro"'' <ref>[https://www.gov.za/documents/constitution-republic-south-africa-1996-chapter-14-general-provisions#235 Constitution of the Republic of South Africa, 1996 - Chapter 14: General provisions]</ref> Kvankam la sudafrika registaro kontraŭbatalas la aspirojn de la komunumo por sendependeco, ĝi rekonas ilin kiel legitimaj, kaj la rilato de la urbo kun la registaro estas normaligata <ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3670441.stm Whites-only money for SA town], <nowiki>http://news.bbc.co.uk/</nowiki></ref>. Orania havis proksimume 892 loĝantojn dum la censo de 2011, sed ekde tiam kreskis al 1400 loĝantoj en 2017 kaj 1700 en 2019. Pli ol 120 [[Entrepreno|entreprenoj]] estis establitaj en Orania en 2015, inkluzive de unu el la plej grandaj [[Pekano|pekanaj]] [[Plantejo|plantejoj]] en Sud-Afriko kaj la plej granda [[Kooperativo|kooperativa]] [[banko]] en la lando. La urbo havas sian propran [[Valuto|valuton]], nomata "Ora", kaj ĝia municipa administracio estas la konsilio, kiu reprezentas la loĝantojn de Orania. Pro ĝia nekutima naturo, ĵurnalistoj kaj produktantoj de [[Dokumenta filmo|dokumentarioj]] ofte vizitas la urbon <ref name="beeld98">{{cite news|first=Nick|last=Bezuidenhout|url=http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1998/06/5/4/12.html|title=VF se strewe legitiem, sê Moosa|language=af|trans-title=Freedom Front endeavour legitimate, says Moosa|date=5 June 1998|work=Beeld|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110703112821/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1998/06/5/4/12.html|archive-date=3 July 2011}}</ref><ref name="bigorat">{{cite news|last=Nikitin|first=Vadim|date=2011-09-16|title=Bigotry without racism? -- Lessons from Orania|newspaper=[[The Mail & Guardian]]|url=http://mg.co.za/article/2011-09-15-bigotry-without-racism-lessons-from-orania|url-status=live|access-date=2015-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150601021157/http://mg.co.za/article/2011-09-15-bigotry-without-racism-lessons-from-orania|archive-date=2015-06-01}}</ref><ref name="Independent">{{cite news|last1=Schadomsky|first1=Ludger|last2=Collins|first2=Charlotte|date=2003-12-10|title=Apartheid's last stand|newspaper=[[The Independent]]|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/apartheids-last-stand-757717.html|url-status=dead|access-date=2015-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150411002404/http://www.independent.co.uk/news/world/africa/apartheids-last-stand-757717.html|archive-date=2015-04-11}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150411002404/http://www.independent.co.uk/news/world/africa/apartheids-last-stand-757717.html |date=2015-04-11 }}</ref> <ref name=":1">{{Cite web|date=August 2022|title=Orania, South Africa's white only town|url=https://www.africanews.com/2022/08/11/orania-south-africas-white-only-town/|access-date=2022-10-02|website=[[Africanews]]|language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|last=Page|first=Thomas|date=2016-12-20|title=Inside Orania, South Africa's whites-only town|url=https://www.cnn.com/2016/12/20/africa/orania-south-africa-afrikaners/index.html|access-date=2022-10-02|website=[[CNN]]|language=en}}</ref><ref name=":02">{{Cite web|last=Webster|first=Dennis|date=2019-10-24|title='An indictment of South Africa': whites-only town Orania is booming|url=http://www.theguardian.com/cities/2019/oct/24/an-indictment-of-south-africa-whites-only-town-orania-is-booming|access-date=2022-02-22|website=[[The Guardian]]|language=en|issn=0261-3077}}</ref><ref name=":3">{{Cite news|last=Fihlani|first=Pumza|date=2014-10-06|title=Inside South Africa's whites-only town of Orania|language=en-GB|work=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-29475977|access-date=2022-10-02}}</ref>. == Celo == Laŭ ĝiaj fondintoj, la celo de establado de Orania estas establi setlejon kie la [[kultura heredo]] de afrikaneroj povas esti konservita, kaj kie la memdungado de afrikaneroj estas reala praktiko kaj ne nur ideo <ref>[https://archive.today/20210206061638/https://www.politicsweb.co.za/about/orania-and-the-third-reinvention-of-the-afrikaner- Orania and the third reinvention of the Afrikaner] </ref>. Ĉiu laboro, de [[administracio]] ĝis [[manlaboro]], estas farita de afrikaneroj; Ne-afrikaneraj laboristoj ne rajtas labori en la urbo, krom se ili havas kapablojn kiujn la loĝantoj ne havas. Por la plejparto, verŝajne homoj de Orania ne volas esti regataj de neafrikanoj. Laŭ loĝantoj de Orania, ilia kulturo en la cetero de Sud-Afriko estas subpremita kaj iliaj infanoj estas devigitaj paroli la [[Angla lingvo|anglan]] <ref>[https://web.archive.org/web/20191029133931/https://www.news24.com/SouthAfrica/Archives/DecadeofFreedom/10-years-on-Orania-fades-away-20040421 10 years on, Orania fades away] </ref>. Laŭ multaj, kiuj translokiĝis al Orania, la ĉefa kialo de ilia translokiĝo estas la deziro vivi "laŭ ilin" normalan vivon, sen la perforta [[krimo]], kiu regas en la cetero de la lando <ref>Mwakikagile, Godfrey, [https://books.google.co.il/books?id=98Q_bLdWAWUC&pg=PA110&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false South Africa in Contemporary Times], Intercontinental Books, 2008, p. 110, ISBN 978-0-9802587-3-8 </ref>; Multaj el ili antaŭe estis viktimoj de krimoj <ref name="bbcfihlani2" />. La loĝantoj de Orania asertas, ke la urbo estas sekura medio kaj ili eĉ ne bezonas ŝlosi la hejmpordojn <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=EG2OPwYFQ20&ab_channel=CautionIntegration Orania - Autonomous Afrikaner town in the middle of South Africa where are no crimes.]</ref>. == Ideologio == === Enkonduko === La ideo ke blankulaj sudafrikanoj devus koncentriĝi en malgranda parto de Sud-Afriko estis evoluigita jam 1966 fare de la South African Bureau of Racial Affairs (SABRA) <ref name=":0">Burgt, 2016, p. 34</ref>. En la 1970-aj jaroj, la Bureau of Racial Affairs opiniis ke Sud-Afriko devus fariĝi ŝtatkomunumo de nacioj, kie loĝantargrupoj povas formiĝi samtempe <ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://issuu.com/oraniabeweging/docs/orania_voorgrond_jul_2011 |titolo=Orania voorgrond jul 2011 (afrikanse) |alirdato=2024-03-18 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150410111752/http://issuu.com/oraniabeweging/docs/orania_voorgrond_jul_2011 |arkivdato=2015-04-10 }}</ref>. Tiel la diversaj [[Etno|etnoj]] povos regi sin kun maksimuma [[Aŭtonomeco|aŭtonomio]], sen fari tion koste de aliaj etnoj. Laŭ la Oficejo pri Rasaj Aferoj, la fakto, ke la diversaj nigrulaj loĝantaroj kontraŭstaris al federacia divido, ne kondukas al nuligo de la rajto de la afrikaneroj al [[memregado]] <ref name=":0" />. En la jaroj kiuj sekvis, la Bureau of Race Affairs (Agentejo de Rasaj Aferoj) evoluigis modelon en kiu la nigrulaj triboj ricevis plenan mem-determinadon, sendependa de Sud-Afriko. La Prezidanto de la Agentejo, Karl Boschoff, antaŭvidis fiaskon de la planoj de la blankula malplimulta registaro konservi ilian potencon per malgrandaj reformoj. Buchoff kredis ke nigrula majoritata regado estis neevitebla kaj tial apogis la kreadon de nova, pli malgranda ŝtato por la afrikanera nacio <ref>[https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1986-10-11-mn-2776-story.html Form Afrikaner Nation, Rightist Urges] </ref>. En 1988 Buchoff fondis la Free Afrikaner Foundation ({{Lang-af|Afrikanervryheidstigting}}), ankaŭ konatan kiel Avstig <ref name=":0" />. La bazaj principoj de Abstig estas bazitaj sur la ideo ke la pliiĝo de nigrula plimulta registaro estas neevitebla, kaj ke blankula malplimulta registaro estas morale nepravigebla. Tial la afrikaneroj devus establi teritorio de sian propran nacion, aŭ [[Nacio-ŝtato|nacian ŝtaton]], en pli malgranda parto de Sud-Afriko. Por igi afrikaneroj la [[plimulto]] en speciala areo, la Agentejo de Rasaj Aferoj rekomendis la principon de memdungado, postulante ke ĉiu [[laboro]] en la naciŝtato estu farita fare de ĝiaj civitanoj, inkluzive de [[terkultivado]], [[rubkolekto]] kaj [[ĝardenado]], laborlokoj kiuj en la cetero de Sud-Afriko ne estis kutime farita fare de afrikaneroj. Laŭ la Agentejo pri Rasaj Aferoj, afrikaneroj povas esti la plimulto en la regiono nur se ili faras sian propran laboron, tiel ĉesante la [[Ekspluatado|ekspluatadon]] de nigrulaj sudafrikanoj kiel malmultekosta laboro <ref>Burgt, 2016, p. 61</ref>. Tiel ili havos plimulton, kaj la afrikaneroj povos havi demokratan kontrolon super iliaj institucioj, kaj praktike ricevi certan gradon de memregado. === Orania kiel kreskopunkto de nacia ŝtato === [[Dosiero:Volkstaat–VF.svg|eta]] La intenco estis ke Orania estus la deirpunkto de la naciŝtato, kiu povus nur esti establita se granda grupo de afrikaneroj translokiĝis al Orania kaj "kreskpunktoj" (urbetoj) estis establitaj. Tiu naciŝtato poste devus inkluzivi urbojn kiel Prisca, Britstown, Carnarvon, Williston, kaj Calvinia, tiel etendante la landon al la okcidenta marbordo <ref>[https://web.archive.org/web/20100428131335/http://www.timeslive.co.za:80/sundaytimes/article418616.ece/All-white--and-a-bit-green--in-the-far--country Andrew Donaldson, All white, and a bit green, in the far country] </ref>. La plano de Boshoff ne inkluzivis ĉiujn teritoriojn de la originaj buraj respublikoj, la [[Respubliko de Suda Afriko]] kaj la [[Oranĝa Libera Ŝtato]]. Tiuj areoj estas la nuna ekonomia kerno de Sud-Afriko, kie la plej multaj el la [[Naturresurso|naturresursoj]] de Sud-Afriko situas. Anstataŭe, Boschoff temigis ekonomie subevoluitan areon en la Nordokcidenta Kabo kun duon-dezerta klimato. Tiu ĉi dezerta lando, konata kiel ''Orandeë'', ne estis dezirata de la sudafrika registaro pro ĝia ekonomia malriĉeco <ref>A.J. Christopher, [https://books.google.co.il/books?id=CdOFAgAAQBAJ&pg=PA101&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Atlas of Changing South Africa], Routledge, 2002, p. 101, ISBN 978-1-134-61674-9. </ref>. Eĉ la propagandantoj de la ideo agnoskis ke tiu modelo postulus signifajn ekonomiajn oferojn de la afrikaneroj kiuj volus translokiĝi al la nacia ŝtato. === Oranio kiel libera urbo === Komencante en 2014 Orania temigis malpli la evoluon de nacia ŝtato. En la dudek jaroj post la establado de la urbo, neniuj aliaj afrikaneraj setlejoj estis establitaj en la najbareco de Orania aŭ en la areo de la proponita nacia ŝtato. Ankaŭ multaj urbaj afrikaneroj ne volas vivi en kampara areo kun malpli da servoj kaj ekonomiaj ŝancoj. Tamen, pro daŭra transformo kaj demografia ŝanĝo, afrikaneroj en la cetero de Sud-Afriko ĉiam pli perdas kontrolon de kulturaj, sociaj kaj civitaj institucioj. Ekzemple, kvin el la ses afrikanslingvaj universitatoj estis tute anglizigitaj post [[2004]] <ref>Burgt 2016, p. 96.</ref> Tiuj cirkonstancoj devigis Orania forlasi la sonĝon de nacia ŝtato kaj temigi la evoluon de Orania mem. La nuna celo de la gvidantoj de Orania, laŭ la Orania konferenco de 2016, estas igi Orania [[Urbo|urbon]] <ref>[https://maroelamedia.co.za/goeiegoed/orania-het-ontwikkelingsplan-om-stad-te-word/ Orania het ontwikkelingsplan om stad te word (afrikanse)]</ref>. Orania devus esti "libera urbo" (urbo kun certagrada aŭtonomio), kiu dum sia efektiva kresko akiros pli kaj pli da kontrolo de siaj propraj aferoj <ref>[https://maroelamedia.co.za/debat/meningsvormers/vrystede-as-model-vir-groeiende-gemeenskap-selfstandigheid/ Vrystede as model vir groeiende gemeenskap selfstandigheid (afrikanse)]</ref>. Alia kialo Orania fokusiĝas malpli al la evoluo de naciŝtato estas ĉar la termino mem (Volkstaat) estas rilata al [[Dekstra ekstremismo|ekstremdekstra politiko]]. Por temigi la evoluon de la areo ĉirkaŭ Orania, la Heartland Foundation estis establita en 2014 <ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://dievoorblad.co.za/index.php/afr/joomla-pages-iii/category-list/54-gasrubriekskrywers/1575-wie-is-die-hartlandstigting |titolo=Wie is die Hartlandstigting? (afrikanse) |alirdato=2024-03-18 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160917002053/http://dievoorblad.co.za/index.php/afr/joomla-pages-iii/category-list/54-gasrubriekskrywers/1575-wie-is-die-hartlandstigting |arkivdato=2016-09-17 }}</ref>. == Historio == [[Dosiero:Mnr_Mandela,_Mev_Betsie_Verwoerd_en_Prof_Carel_Boshoff_afgeneem_tydens_Mandela_se_besoek_aan_Orania.jpg|eta|[[Nelson Mandela]], Betsy Forward kaj Karl Boschoff dum la vizito de Mandela al Orania en 1995.]] [[Dosiero:Orania_in_the_1960s.jpg|eta|Orania en la 1960-aj-jaroj]] [[Dosiero:Uitgebreide_ondergrondse_en_elektriese_werke.jpg|eta|Konstruprojekto en 2014]] [[Dosiero:Aerial_view_Orania_07-2016.jpg|eta|Elaera vido de Orania kaj ĝia kampoj, julio 2016]] La areo de Orania estis loĝita antaŭ proksimume 30,000 jaroj de [[ĉasistoj-kolektistoj]] de la [[Ŝtonepoko]], kiuj havis [[Nomado|nomadan]] vivstilon. Kelkaj malfruaj ŝtonepokaj gravuraĵoj indikas la ĉeeston de la Saan ([[Boŝmanoj]]), kiu restis la plej grava kultura grupo ĝis la dua duono de la [[18a jarcento]], kun la alveno de blankulaj [[Farmisto|farmistoj]]. La plej frua signo de la ĉeesto de blankuloj en Orania estas de 1762. En la frua [[19-a jarcento]] multaj farmistoj vagadis tien kaj reen trans la Oranĝan Riveron en serĉo de pli bonaj [[Paŝtejo|paŝtejoj]] por sia [[brutaro]]. La Rawstone-mapo (1842) montras la [[Farmbieno|farmbienon]] Vluytjeskraal, sur kiu Orania poste estus ekestablita. La unua konata loĝanto de kio nun estas Orania estis nomita Stephanus Ockert Vermeulen, kiu aĉetis la bienon Vluytjeskraal en 1882 <ref>Burgt, 2016, p. 78</ref>. La urbo estis fondita en 1963 kiel Vluytjeskraal fare de la Ministerio de Akvo-Aferoj por loĝigi la laboristojn kiuj ligis la irigaciajn kanalojn de la Orange River Project al la Vanderkloof Digo <ref>Burgt, 2016, p. 46</ref>. La Orange River Project estis plano liveri akvon al la dezertaj areoj en la centraj partoj de Sud-Afriko. Aliaj similaj konstruurboj kiel ekzemple Vanderkloof kaj Aviston ankaŭ estis establitaj <ref>Haleniuk, 2013, p. 3</ref>. Post konkurso, la nomo de la urbo estis ŝanĝita al Orania <ref>Pienaar, 2007, p. 57-58</ref>, kiu estas vario de la afrikansa vorto " ''oranje'' " kaj rilatas al la proksima rivero. En 1965, 56 familioj vivis en Orania. [[Koloruloj|Kolorulaj]] laboristoj kiuj partoprenis la konstruprojekton vivis en aparta areo nomita Grootgewaagd. La unua fazo de la projekto estis kompletigita en 1976. Post kiam la digo estis kompletigita, la plej multaj el la laboristoj translokiĝis kaj la urbo estis forlasita. La Ministerio de Akvo-Aferoj forlasis Oranion tute en 1989. Post kiam la blankulaj laboristoj foriris, restis nur grupo da koloruloj. En decembro 1990, proksimume 40 afrikaneraj familioj, gviditaj fare de Carl Boschoff, la bofilo de la antaŭa sudafrika ĉefministro, [[Hendrik Verwoerd]], aĉetis la kadukan urbon por 1.5 milionoj da [[Rando|randoj]] (valoraj 13.6 milionoj [[Usona dolaro|USD]] en 2017) de la Orania. Administraj Servoj (OBD) <ref>[https://web.archive.org/web/20110610020553/http://www.eskom.co.za/content/Heritage%20Report.PDF IMPACT ON CULTURAL HERITAGE RESOURCES]</ref><ref>Cavanagh, 2013, p. 69–75</ref>. La unuaj 13 loĝantoj translokiĝis al Orania en aprilo 1991 <ref>[https://www.politicsweb.co.za/documents/orania-and-the-third-reinvention-of-the-afrikaner- Carel Boshoff, Orania and the third reinvention of the Afrikaner]</ref>. En la sama monato, la Departemento pri Akvo-Aferoj akceptis la homojn, kiuj ankoraŭ loĝas en Grotgauged. Grotegaard tiam estis renomita Kleinglock. En tiu tempo, la urbo konsistis el 90 domoj en Orania kaj 60 el Kleingluk, ĉio en stato de terura kadukiĝo. En aŭgusto 1991, la bieno Vluytjeskraal estis aĉetita fare de Orania. En februaro 1992, la akcia firmao kaj la administra konsilio de la urbo, ankaŭ konata kiel la urbodelegitaro, estis establitaj <ref name="vannuij">{{cite news|last1=van Nuijsenburg|first1=Peter|title=Boeren eisen een exclusief stukje Afrika|url=https://krantenbankzeeland.nl/issue/pzc/1993-08-14/edition/0/page/25|access-date=7 February 2018|work=Provinciale Zeeuwse Courant|date=14 August 1993|page=25|language=nl|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180207073059/https://krantenbankzeeland.nl/issue/pzc/1993-08-14/edition/0/page/25|archive-date=7 February 2018}}</ref>. Orania elektis sian propran reprezentanton Transitional Council, provizoran formon de loka administracio post la fino de [[rasapartismo]], en 1995 <ref>{{cite news|title=Orania lets election happen - but won't vote|url=http://www.iol.co.za/news/politics/orania-lets-election-happen-but-won-t-vote-1.54556?ot=inmsa.ArticlePrintPageLayout.ot|access-date=7 April 2015|publisher=IOL News|date=1 December 2000|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924123037/http://www.iol.co.za/news/politics/orania-lets-election-happen-but-won-t-vote-1.54556?ot=inmsa.ArticlePrintPageLayout.ot|archive-date=24 September 2015}}</ref>. Konstruado de irigacioprogramo komenciĝis en 1995 kaj estis kompletigita en oktobro 1996 <ref>{{Cite web|title=History of Orania|url=https://www.karoo-southafrica.com/eastern-upper-karoo/orania/history-of-orania/|access-date=2023-06-05|website=The Karoo, South Africa|language=en-US}}</ref>. En bonvola gesto, prezidanto Nelson Mandela vizitis la urbon en 1995. Li iris por teo kun Betty [[Hendrik Verwoerd|Verwoerd]], la vidvino de iama ĉefministro Hendrik Verwoerd <ref>{{cite news|last=Daley|first=Suzanne|author-link1=Suzanne Daley|date=1999-03-23|title=Beloved Country Repays Mandela in Kind|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F03E6DA1131F930A15750C0A96F958260&n=Top/Reference/Times%20Topics/People/M/Mbeki,%20Thabo|url-status=live|access-date=2010-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20101120014621/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9F03E6DA1131F930A15750C0A96F958260&n=Top%2FReference%2FTimes%20Topics%2FPeople%2FM%2FMbeki%2C%20Thabo|archive-date=2010-11-20}}</ref>. Orania atingis la mejloŝtonon de 200 permanentaj loĝantoj en 1996 <ref name="thirdaf">{{cite web|title=Orania and the third reinvention of the Afrikaner|first=Carel|last=Boshoff|url=http://www.politicsweb.co.za/politicsweb/view/politicsweb/en/twitter.com/page71656?oid=742242&sn=Detail&pid=71616|publisher=Politicsweb|access-date=31 March 2015|date=7 October 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111357/http://www.politicsweb.co.za/politicsweb/view/politicsweb/en/twitter.com/page71656?oid=742242&sn=Detail&pid=71616|archive-date=2 April 2015}}</ref>, kaj laŭ la censo (2001) la enloĝantaro de Orania pliiĝis al 519 loĝantoj. Antaŭ 1998, 15 milionoj da randoj estis investitaj en la urbo, inkluzive de ĝisdatigado de [[infrastrukturo]] por akvo, [[elektro]], vojoj kaj entreprenoj <ref>{{cite web|title=Millions of rands already invested in Orania|url=http://www.orania.co.za/foo_15.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/19990420131230/http://www.orania.co.za/foo_15.htm|archive-date=20 April 1999|publisher=Orania.co.za|access-date=1 April 2015|date=May 1998}}</ref>. La 5-an de junio 1998, Valli Musa, tiama Ministro de Konstitucia Evoluo en la Nacia Kongreso-registaro, deklaris en la debato pri la parlamenta buĝeto ke "la idealo de kelkaj afrikaneroj evoluigi la Nordokcidentan Kabon kiel hejmon por afrikanera kulturo kaj lingvo ene de la kadro de la Konstitucio kaj la Ĉarto de Homaj Rajtoj estas perceptita fare de la registaro kiel legitima [[Idealo (filozofio)|idealo]]" <ref name="beeld982">{{cite news|first=Nick|last=Bezuidenhout|url=http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1998/06/5/4/12.html|title=VF se strewe legitiem, sê Moosa|language=af|trans-title=Freedom Front endeavour legitimate, says Moosa|date=5 June 1998|work=Beeld|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110703112821/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1998/06/5/4/12.html|archive-date=3 July 2011}}</ref>. En decembro 2000, la provinca registaro ordigis la dissolvon de la Orania Transira Konsilio kaj la integriĝon de la urbo en la urbon de Thambalia kune kun la najbaraj urboj de Hopetown kaj Stridenburg.. Post tio, la loĝantoj de Orania jurpersekutis la distriktregistaron antaŭ la kasacia kortumo en la Norda Kabo, kiu deklaris ke devus ekzisti intertraktadoj inter la loĝantoj de Orania kaj la registaro koncerne la municipan statuson de la urbo; Ĝis tia interkonsento estos atingita, Orania konservis sian sendependan statuson. En 2003, feriejo estis malfermita ĉe la Oranĝa Rivero, same kiel emeritiĝferiejo, du lernejoj, kliniko kaj kreskanta [[agrikultura sektoro]]. En majo 2005, konflikto aperis kiam kelkaj loĝantoj asertis ke la urbo estis prizorgita kiel "mafioŝtato", kiam pluraj kazoj estis malfermitaj en tribunalo kiel parto de la konflikto <ref>{{cite web|title='Mafia' regeer glo Orania|url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2005/05/09/VB/2k/08.html|work=Volksblad|access-date=4 April 2015|date=9 May 2005|last=Van Der Merwe|first=Hannatjie|language=af|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410091730/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2005/05/09/VB/2k/08.html|archive-date=10 April 2015}}</ref>. La fermo de la [[radiostacio]] de la urbo fare de la sudafrikaj aŭtoritatoj en novembro 2005 estis ligita al tiuj internaj konfliktoj. Finfine kelkaj el la loĝantoj forlasis la komunumon. En novembro 2005, proksimume 60 kolorulaj familioj, kiuj vivis en Kleingluk antaŭ 1991, submetis terpostulon al la registaro por proksimume 483 hektaroj da tereno en Orania <ref>{{cite news|last=Groenewald|first=Yolandi|date=18 November 2005|url=http://mg.co.za/article/2005-11-18-coloureds-claim-the-volkstaat|title=Coloureds Claim the Volkstaat|newspaper=[[Mail & Guardian]]|access-date=25 June 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20081110081225/http://www.mg.co.za/article/2005-11-18-coloureds-claim-the-volkstaat|archive-date=10 November 2008}}</ref>. La terpostulo estis aranĝita en decembro 2006 kiam la sudafrika registaro pagis kompenson de 2.9 milionoj da randoj al la postulantoj <ref>{{cite news|date=5 December 2006|url=http://www.news24.com/SouthAfrica/News/Orania-pleased-at-land-claim-20061205|archive-url=https://web.archive.org/web/20110217052431/http://www.news24.com/SouthAfrica/News/Orania-pleased-at-land-claim-20061205|archive-date=17 February 2011|title=Orania Pleased at Land Claim|publisher=News24|access-date=4 April 2010}}</ref>. En 2006 la Butikcentro Saamstaan de R5 milionoj estis inaŭgurita. En 2011 la bieno Vluytjeskraal-Noord estis aĉetita fare de membroj de Orania. La bieno estas aparta jura ento kaj estas celita por loĝevoluo, ne agrikulturo. Orania estis apartigita de tiu bieno en la 1960-aj jaroj. Kelkaj komercaj evoluoj estis kompletigitaj ekde 2012 kaj en 2014 la Stokkiesdraai Aventuro-Parko kaj Butikcentro malfermiĝis. En 2015, la butikcentro Die Ou Karooplaas estis malfermita kun, interalie, [[kinejo]]. La 14-an de septembro 2010, la Prezidanto de Sud-Afriko, [[Jacob Zuma]], vizitis Orania. Laŭ li, li estis "bonvenigita" kaj rimarkis, ke Orania havas "interesajn ideojn", kaj "la Oranianoj estis pretaj vivi en Sud-Afriko, sed ili volas lokon por realigi sian kulturon". En 2016, la Orania Urba Konsilio sciigis 183 milionojn USD disvolvan planon. Tiu ĉi plano devus stimuli la starigon de municipaj servoj, kiel ekzemple supera edukado, en kvin jaroj. La projektoj estas efektivigitaj helpe de ekstera financado. == Demografio == [[Dosiero:Estimated_population_of_Orania_(1991-2015).png|eta|Enloĝantartaksoj por Orania de [[1991]] ĝis [[2015]].]] Loka popolnombrado farita en 2014 trovis ke Orania havas 1,085 loĝantojn, disigitaj super 386 domanaroj. Ĉi tio signifas, ke estis averaĝe 2.8 homoj po domanaro. Infanoj konsistigis kvaronon de la enloĝantaro en 2007. Laŭ la aŭtoritatoj de la urbo, la enloĝantaro kreskis je 10% jare inter 2012 kaj 2015. En 2011, pli da viroj ol virinoj vivis en la urbo, kun proporcio de 60% viroj al 40% virinoj <ref>{{Cite web|url=https://www.thesouthafrican.com/news/offbeat/breaking-how-many-people-live-in-orania-population-latest-news-lesufi/|title=Lesufi's nightmare: Population of Orania RISES by 16.5%|date=17 October 2021|website=The South African|access-date=10 February 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231107005102/https://www.thesouthafrican.com/news/offbeat/breaking-how-many-people-live-in-orania-population-latest-news-lesufi/|archivedate=2023-11-07}}</ref><ref>{{Cite web|title=South Africa Population Growth Rate 1950-2021|url=https://www.macrotrends.net/countries/ZAF/south-africa/population-growth-rate|access-date=31 January 2021|website=macrotrends.net}}</ref>. Blankulaj sudafrikanoj estis la plej granda loĝantargrupo en Orania dum la nacia censo en 2011: 97.2% de la totala enloĝantaro. La afrikansa estas la nura lingvo uzata en ĉiuj lokoj de loka vivo en Orania. Laŭ oficiala censo farita fare de la urbaj aŭtoritatoj en 2014, la afrikansa estas la gepatra lingvo de 95% de loĝantoj, sekvita de la angla kun 2%. La tri aliaj procentoj de la loĝantoj parolas la afrikansan kaj la anglan kiel siaj gepatraj lingvoj <ref name="localcensus20142">{{cite web|title=Sosio-ekonomiese opname – Orania sensus 2014|url=http://www.orania.co.za/wp-content/uploads//2015/06/Orania-Dorpsraad-Sosio-ekonomiese-opname-FINAL.pdf|publisher=Orania Dorpsraad|access-date=15 June 2015|language=af|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150614152552/http://www.orania.co.za/wp-content/uploads//2015/06/Orania-Dorpsraad-Sosio-ekonomiese-opname-FINAL.pdf|archive-date=14 June 2015}}</ref>. == Religio == Orania estas [[religia komunumo]], kun pluraj lokaj eklezioj, inkluzive de la Nederlanda Reformita Eklezio, la Apostola Kredo-Misio, la Afrika Protestanta Eklezio, la Evangelia Reformita Eklezio, la Reformita Eklezio, la Nederduitsch Hervormde Kerk, la Vizio de Israelo kaj la Maranata Eklezio.. Ĉiuj eklezioj estas [[Protestanta|protestantaj]], kun la escepto de la Maranata Eklezio kiu estas parto de la [[Karismo (kristanismo)|karisma movado]].. La loĝantoj de Orania originas de malsamaj regionoj de Sud-Afriko, kaj tiel relative granda gamo da etnoj estis kreita en la urbo.. Dum la plej gravaj [[Feritago|feritagoj]] kiel ekzemple Vow Day, inter-ekleziaj [[Diservo|diservoj]] estas okazigitaj. Dimanĉe, entreprenoj estas fermitaj kaj nenio laboro okazas krom servoj kiuj estas konsiderataj necesaj. Laŭ la loka censo en 2014, la Afrika Protestanta Eklezio estas la plej populara [[konfesio]] kun 21.9% de [[Domanaro|domanaroj]] vizitantaj preĝejon. La Nederlanda Reformita Eklezio kaj la Maranata Eklezio (ambaŭ 14.8%) kaj la Reformita Eklezio (7.4%). Totalo de 84.4% de domanaroj estas ligita al la eklezio <ref name="localcensus2014">{{cite web|title=Sosio-ekonomiese opname – Orania sensus 2014|url=http://www.orania.co.za/wp-content/uploads//2015/06/Orania-Dorpsraad-Sosio-ekonomiese-opname-FINAL.pdf|publisher=Orania Dorpsraad|access-date=15 June 2015|language=af|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150614152552/http://www.orania.co.za/wp-content/uploads//2015/06/Orania-Dorpsraad-Sosio-ekonomiese-opname-FINAL.pdf|archive-date=14 June 2015}}</ref>. La Afrika Protestanta Eklezio estis establita kiel la unua eklezio en Orania en 1991. La preĝejo estas antaŭkonstruita konstruaĵo kaj la nura preĝejo en Orania kun preĝeja turo. La Reformita Nederlanda Eklezio en Orania estis establita en 1999, kiam ĝi liberiĝis de la NG Hopetown-parokanaro. La eklezio estas parto de la Hopetown Sinodo kaj la Norda Kaba Sinodo. En marto 2015, la Nederlanda Reformita Eklezio en Orania voĉdonis kontraŭ ŝanĝado de la ordo de la eklezio akcepti Belhar-konfeson, kiel la plej multaj el la eklezioj en la Norda Kaba Sinodo faris. == Kvartaloj kaj arkitekturo == [[Dosiero:Orania_land_map.svg|eta|Mapo de Orania, montranta la privatajn entojn posedantaj la teritorion de la urbo]] Ekzistas tri loĝkvartaloj en Orania: Kleingluk, Orania East kaj Orania West. Kleingluk situas proksimume 1.5 km sude de Orienta Orania kaj estas iomete pli malriĉa ol la cetero de la urbo, kvankam la ekonomia interspaco malvastiĝas.. Inter Orania Orienta kaj Kleinglok estas la CVO-lernejkampuso kaj la industriregiono. En 2015 komenciĝis la konstruado de la kvartalo Karusig, situanta inter Orania Orienta kaj Kleingluk. En 2016 ĝi ankaŭ komenciĝis per la ekspansio de Kleingluk, kie en kvin jaroj estos konstruitaj ĉirkaŭ 250 novaj domoj, el kiuj ĉirkaŭ 200 subekonomiaj unuoj.. Multaj el la novaj hejmoj estis konstruitaj en la kaba nederlanda stilo. Multaj el la originaj domoj de la tempo de la Sekcio de Akvo-Aferoj estas prefabrikitaj domoj. Kvankam kelkaj el tiuj domoj estis renovigitaj, aliaj montras signojn de kadukiĝo, ĉar tiuj antaŭfabrikitaj domoj estis konstruitaj antaŭ pli ol 20 jaroj.. La urbo ankaŭ havas malgrandan [[Flughaveno|flughavenon]] kun du startlenoj, unu de 1.200 metroj kun direkto de 03/21 kaj unu de 1.500 metroj kun direkto de 30/12 . == Politiko kaj regado == === Reprezentanta Konsilio === [[Dosiero:OVD_securing_a_road_after_a_truck_breakdown_(cropped).jpg|eta|Sekuriga kamiono de ''Orania Veiligheidsdienste'']] ''La Reprezentanta Konsilio de Orania'' ( ''Orania Verrechtendende Raad'', OVR) estas la elektita estraro de Orania, Karl Boschoff (IV) estas la prezidanto de la konsilio. La OVR estas la ununura municipio kiu ne estis dissolvita dum la reorganizaĵo de la municipa sistemo en 2000. . La loĝantoj elektas estraron ĉiujare konsistantan el kvin membroj kaj prezidanto, la estraro funkcias kiel la municipio.. La buĝeto de la urbodelegitaro por la 2006/2007 kontada jaro estis R2,4 milionoj, sed kreskis al 15,3 milionoj en 2017. La konsilio ne ricevas financan subtenon de la nacia aŭ provinca registaro. La Helpsaamfonds, neprofitcela institucio, akiras monon por projektoj kiel [[subvenciita loĝado]], tiel ke malriĉaj loĝantoj povas akiri loĝejon en la urbo <ref name="thirdaf3">{{cite web|title=Orania and the third reinvention of the Afrikaner|first=Carel|last=Boshoff|url=http://www.politicsweb.co.za/politicsweb/view/politicsweb/en/twitter.com/page71656?oid=742242&sn=Detail&pid=71616|publisher=Politicsweb|access-date=31 March 2015|date=7 October 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111357/http://www.politicsweb.co.za/politicsweb/view/politicsweb/en/twitter.com/page71656?oid=742242&sn=Detail&pid=71616|archive-date=2 April 2015}}</ref>. La konsilio helpas fraŭlajn junulojn, kiuj venas al Orania serĉante laboron, kaj ankaŭ por familioj. La urbo havas neniun sudafrikan [[Policejo|policejon]] aŭ [[Malliberejo|malliberejon]] <ref name="newscomau2">{{cite web|title=Orania: South Africa's last apartheid town|url=http://www.news.com.au/travel/world-travel/orania-an-afrikaner-only-town-in-south-africa/story-e6frfqai-1227109181681|publisher=News.com.au|access-date=31 March 2015|date=1 November 2014|last=Craw|first=Victoria|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150331024851/http://www.news.com.au/travel/world-travel/orania-an-afrikaner-only-town-in-south-africa/story-e6frfqai-1227109181681|archive-date=31 March 2015}}</ref>. En oktobro 2014, la Orania Security Service (OVD) estis establita, konsistante el du sekcioj: sekureco kaj justeco. La sekureca sekcio respondecas pri krizservoj, [[fajroestingado]], trafiko, plendo kaj okazaĵaj esploroj kaj alarmmonitorado.. La OVD ankaŭ respondecas pri la najbarecaj gardopatroloj de AfriForum, kiuj estas aranĝitaj fare de volontuloj <ref name=":5">{{Cite web|title=Orania's Way of Life, Northern Cape, South Africa|url=https://southafrica.co.za/oranias-way-of-life.html|access-date=2023-08-23|website=southafrica.co.za}}</ref>. Suspektatoj de krimoj estas prenitaj al policejo en la proksima urbo Hopetown <ref>{{cite web|title='Klakantoor' in Orania|url=http://www.netwerk24.com/nuus/2014-10-21-klakantoor-in-orania-help-s|language=af|publisher=Netwerk24|access-date=6 April 2015|first=Charné|last=Kemp|date=21 October 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150412155739/http://www.netwerk24.com/nuus/2014-10-21-klakantoor-in-orania-help-s|archive-date=12 April 2015}}</ref>. La Adjudikado-Sekcio respondecas pri la interna mediacio de disputoj. Loĝantoj estas instigitaj uzi ĉi tiujn mediaciajn kaj arbitraciajn procedurojn, anstataŭ turni sin al la kortumsistemo <ref name="thirdaf4">{{cite web|title=Orania and the third reinvention of the Afrikaner|first=Carel|last=Boshoff|url=http://www.politicsweb.co.za/politicsweb/view/politicsweb/en/twitter.com/page71656?oid=742242&sn=Detail&pid=71616|publisher=Politicsweb|access-date=31 March 2015|date=7 October 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111357/http://www.politicsweb.co.za/politicsweb/view/politicsweb/en/twitter.com/page71656?oid=742242&sn=Detail&pid=71616|archive-date=2 April 2015}}</ref>. Orania havas kuracistan klinikon kaj sanservojn. Proksimume 30 sociaj kaj duonpublikaj organizaĵoj funkcias en Orania. === Leĝa kadro === Kvankam Orania situas ene de la limoj de la loka municipo de Thembelihle, ĝi ne estas parto de ĝi de administra perspektivo. Orania havas sian propran municipan strukturon en la formo de ''la Reprezentanta Konsilio de Orania'', surbaze de la Transiro al Loka Administracio-Leĝo de 1993, dum ĉiuj aliaj municipoj en Sud-Afriko estas bazitaj sur la Municipaj Konstruaĵoj-Leĝo de 1998. Pro tio, Orania ne akceptas servojn (kiel ekzemple [[Kloako (kanalo)|kloakaĵo]], vojoj kaj rubforigo) de municipo Thembelihle kaj liveras ilin mem. Ankaŭ, la municipo de Thembelihle ne kolektas impostojn en Orania. Tiu laŭleĝa kadro ekis en 2000 kiam interkonsento estis atingita inter la Kabineto de Sud-Afriko, la registaro de la Norda Kabo kaj la reprezenta komisiono de Orania koncerne la provizoran statuson de Orania. Tiu interkonsento estis aprobita kiel juĝo de la kasacia kortumo en la Norda Kabo. La setlejo mem estas posedata de privata firmao, la akcia bloko Vluytjieskraal, kiu respondecas pri la ĉiutaga administrado de la setlejo. La proprieto de multoj kaj domoj estas en formo de akcioj en la firmao, laŭ kadro konata kiel "bloko de akcioj" laŭ sudafrika juro. Titolaĵoj ne estas donitaj, escepte de agrikulturaj terenoj. La akciulo akiras la rajton uzi la valoraĵon ligitan al la akcioj en ilia posedo <ref name="thirdaf2">{{cite web|title=Orania and the third reinvention of the Afrikaner|first=Carel|last=Boshoff|url=http://www.politicsweb.co.za/politicsweb/view/politicsweb/en/twitter.com/page71656?oid=742242&sn=Detail&pid=71616|publisher=Politicsweb|access-date=31 March 2015|date=7 October 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111357/http://www.politicsweb.co.za/politicsweb/view/politicsweb/en/twitter.com/page71656?oid=742242&sn=Detail&pid=71616|archive-date=2 April 2015}}</ref>. La Vluytjeskraal-bloko de akcioj funkcias kiel municipa administracio, financita per impostoj por liverado de servoj kiel ekzemple akvo, elektro kaj rubforigo.. Firmaoj kiel ekzemple Eskom kaj Telkom disponigas servojn al la urbo, kiu distribuas la kostojn inter la uzantoj kaj kolektas la monon <ref>{{cite news|url=https://www.timeslive.co.za/news/south-africa/2022-05-27-orania-aims-for-energy-independence/|title=Orania aims for 'energy independence'|date=27 May 2022|access-date=2022-05-27|first=Nivashni|last=Nair|work=TimesLIVE}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.yahoo.com/news/energy-starved-south-africa-whites-105308159.html|title=In energy-starved South Africa, whites-only town basks in solar power|date=28 July 2022|first1=Susan|last1=Njanji}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220728160514/https://www.yahoo.com/news/energy-starved-south-africa-whites-105308159.html |date=2022-07-28 }}</ref>. === Akcepto === [[Dosiero:Orientation_meeting_for_new_residents,_Orania.jpg|eta|Orientiga renkontiĝo por novaj loĝantoj]] Ĉar la urbo estas private posedata, estas devige akiri permesilon vivi en la urbo (por provizora kaj longdaŭra loĝejo). Eblaj loĝantoj estas akceptataj nur post [[intervjuo]] kun agnoska komitato, kiu povas nei la loĝrajton al kandidatoj kun ekz krima rekordo <ref name="newscomau">{{cite web|title=Orania: South Africa's last apartheid town|url=http://www.news.com.au/travel/world-travel/orania-an-afrikaner-only-town-in-south-africa/story-e6frfqai-1227109181681|publisher=News.com.au|access-date=31 March 2015|date=1 November 2014|last=Craw|first=Victoria|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150331024851/http://www.news.com.au/travel/world-travel/orania-an-afrikaner-only-town-in-south-africa/story-e6frfqai-1227109181681|archive-date=31 March 2015}}</ref>. Post kiam akceptitaj, la novaj loĝantoj iĝas membroj de la komunumo, kiel akciuloj en la aĉeto de posedaĵo aŭ kiel luantoj.. La plej grava kriterio por agnosko estas ĉu la kandidato estas afrikanera <ref name="bbcfihlani">{{cite news|last=Fihlani|first=Pumza|date=2014-10-06|title=Inside South Africa's whites-only town of Orania|work=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29475977|url-status=live|access-date=2014-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006102112/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29475977|archive-date=2014-10-06}}</ref>. Malgraŭ tio, ke plej multaj amaskomunikiloj raportas, ke nigrulaj aŭ kolorulaj homoj ne rajtas loĝi en Orania, [[raso]] ne estas kriterio laŭ kiu eblaj loĝantoj estas juĝitaj. En 1990, la fondintoj de Orania difinis [[Afrikanerismo|Afrikanerismon]] en kulturaj terminoj prefere ol raso. Ekzistas neniuj reguloj malpermesantaj brunulajn aŭ nigrulajn afrikansajn parolantojn vivi en Orania. Estas homoj kiuj forlasis Orania pro limigita dungado aŭ nekongruo kun lokaj sociaj normoj. Vilaĝa vivo kaj la diferenco en vivstilo kompare kun urba medio ankaŭ estas faktoroj kiuj malfaciligas adaptiĝi al vivo en Orania <ref name="guardianstraws3">{{cite news|last=McGreal|first=Chris|title=A people clutching at straws|url=https://www.theguardian.com/books/2000/jan/29/books.guardianreview3|newspaper=The Guardian|access-date=1 April 2015|date=29 January 2000|author-link1=Chris McGreal|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402212224/http://www.theguardian.com/books/2000/jan/29/books.guardianreview3|archive-date=2 April 2015}}</ref><ref name="burgeranders">{{cite news|title=Afrikaners in Orania is 'anders'|url=http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2004/11/04/DB/11LDN/02.html|access-date=4 April 2015|work=Die Burger|date=4 November 2004|language=af|first=Liesl|last=Pretorius|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150409220249/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2004/11/04/DB/11LDN/02.html|archive-date=9 April 2015}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150409220249/http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2004/11/04/DB/11LDN/02.html |date=2015-04-09 }}</ref>. === Daŭripoveco === [[Dosiero:Recycling_bins_in_Orania.jpg|eta|Reciklaj ujoj en Orania]] La konsilio lokas grandan emfazon de [[memsufiĉo]], inkluzive de [[Recikligo|rubreciklado]] kaj [[medikonservado]] <ref name="twyeod">{{cite web|first=Poppy|last=Louw|date=29 April 2014|title=20 years of democracy in Orania: The past might have a future|url=http://www.timeslive.co.za/thetimes/2014/04/29/20-years-of-democracy-in-orania-the-past-might-have-a-future|publisher=Times LIVE|access-date=31 March 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150330192926/http://www.timeslive.co.za/thetimes/2014/04/29/20-years-of-democracy-in-orania-the-past-might-have-a-future|archive-date=30 March 2015}}</ref>. Ruba apartigo kaj reciklado estas devigaj por ĉiuj domanaroj kaj loĝantoj kolektas sian [[Rubo|rubon]] en kvin malsamaj rubujoj. Sunaj hejtiloj estas nemalhaveblo por ĉiuj novaj domoj konstruataj en Orania <ref>{{cite news|last1=Cilliers|first1=Charles|title=Showed up by the 'racists'|url=https://citizen.co.za/opinion/opinion-columns/297527/showed-up-by-the-racists/|access-date=31 January 2018|work=The Citizen|date=22 December 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180201020243/https://citizen.co.za/opinion/opinion-columns/297527/showed-up-by-the-racists/|archive-date=1 February 2018}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180201020243/https://citizen.co.za/opinion/opinion-columns/297527/showed-up-by-the-racists/ |date=2018-02-01 }}</ref>. Ekzemploj de daŭrigebla arkitekturo povas esti viditaj ĉie en la urbo, inkluzive de domoj konstruitaj el materialoj kiel ekzemple [[ŝtono]], [[ligno]] kaj [[fojno]]. En 2014 Orania lanĉis ĝian biciklan kundividan sistemon (''Orania Openbare Fietsprojek''). La projekto pri publika biciklo de Orania ŝajne estas la unua tiaspeca en [[Afriko]] <ref name="afriforumvisit">{{cite web|title=Orania – Nie so 'n vergesogte droom nie|url=https://www.afriforum.co.za/orania-nie-n-vergesogte-droom-nie/|publisher=AfriForum|access-date=5 April 2015|date=23 February 2015|first=Juran|last=van den Heever|language=af|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410163917/https://www.afriforum.co.za/orania-nie-n-vergesogte-droom-nie/|archive-date=10 April 2015}}</ref>. === Eksterlandaj rilatoj === [[Dosiero:Drie_verteenwoordigers_van_die_kommissie_vir_die_bevordering_en_beskerming_van_die_regte_van_kulturele,_Godsdienstige_en_taalgemeenskappe_het_op_23_November_2009_op_Orania_besoek_afgelê.jpg|maldekstra|eta|Reprezentantoj de la [[Komisiono por la Antaŭenigo kaj Protekto de la Rajtoj de Kultura, Religiaj kaj Lingvaj Komunumoj|CRLaj Rajtoj]] Komisiono vizitas Orania en 2009]] La ekzisto de Orania kiel kultura urbo estis koncedita fare de la Konstitucio de Sud-Afriko, kiu rekonas la rajton al mem-determinado sub Artikolo 235.. Orania adoptis ne-militan aliron direkte al la sudafrika registaro, kiu ankaŭ adoptis politikon de distancigo direkte al Orania.. La registaro de la Nacia Kongreso evitas diskuti pri la temo de Orania kaj ĝia statuso. La Nacia Kongreso vidas Orania kiel malpli grava afero ol multaj aliaj politikaj aferoj en la lando. La 5-an de junio 1998, Vali Musa, tiam la Ministro de Konstitucia Evoluo en la Nacia Kongreso-registaro, deklaris en debato en la buĝeto de la Parlamento tion: ''"La ambicio de la Liberecfronto kaj aliaj afrikaneroj evoluigi certan areon de la lando (la Nordokcidenta Kaba Koridoro) kiel hejmo por la lingvo kaj kulturo de la afrikaneroj - ene de la kadro de la konstitucio kaj la Bill of Rights estas vidita de la registaro kiel legitima afero."'' En julio 2004 vizitis la urbon Depoe Peters, tiam la estro de la Norda Kabo. Peters diris, ke ŝi estis imponita pri la maniero kiel la Orania komunumo evoluas. La 4-an de julio 2007, Orania kaj la registaro de la Norda Kabo konsentis ke la temo de la aŭtonomio de Orania estus diskutita sur ĉiuj niveloj de registaro. En junio 2007, reprezentantoj de Orania renkontiĝis en Pretorio kun reprezentantoj de la kolorula komunumo de Ostrest.. La reprezentantoj kunvenis por diskuti komunuman evoluon kaj metodojn de memregado. Laŭ la vizitantoj, la akcepto estis bona kaj ili certe lernis aferojn kaj ne spertis ian rasan streĉiĝon dum la vizito. En 2009, delegacio de la Tutkongresa Junulara Ligo vizitis la urbon. Gvidanto Julius Malema estis plena de laŭdo por la kunlaboro inter la loĝantoj: "Ili laboras kune anstataŭ unu kontraŭ la alia". En la sama jaro, delegacio de Orania vizitis prezidanton Jacob Zuma kaj invitis lin viziti Orania. La komitato por la promocio kaj protekto de la rajtoj de kulturaj, religiaj kaj religiaj komunumoj vizitis ankaŭ Orania. La 14-an de septembro 2010, prezidanto Zuma faris la promesitan viziton al Orania kaj okazigis renkontiĝon kun la fondinto Karl Boschoff, lia filo, la urbestro de Orania, Karl Boschoff IV kaj aliaj komunumestroj. Post la renkontiĝo, Zuma vizitis diversajn loĝejojn kaj agrikulturajn projektojn en Orania. La 11-an de decembro 2012 Orania kaj la Koza komunumo de Mnyameni subskribis kunlaboran interkonsenton. La celo de la interkonsento estas helpi unu la alian en evoluigado de siaj propraj institucioj. La du komunumoj ankaŭ serĉas transdoni scion inter la komunumoj por redukti sian dependecon de registaraj iniciatoj por sia evoluo. En 2013, membroj de la Orania movado, inkluzive de prezidanto Karl Boschoff IV, renkontiĝis sur turneo de Eŭropo kun parlamentanoj de la Partio por Libereco, la [[Flandra Intereso]] de Belgio kaj la [[Sudtirola Popola Partio]] de la regiono [[Sudtirolo]] de [[Italio]].. Dum alia vizito al Eŭropo en 2014, membroj de la Orania movado ankaŭ renkontiĝis kun parlamentanoj de la Reforma Partio kaj la Kristan-Demokratia Apela Partio en Nederlando kaj la Flandra Kristan-Demokrato en Belgio. En 2015, la iama guberniestro de Sudtirolo, Louis Dornwalder, vizitis Oranion.. Antaŭ la sudafrikaj komunumaj balotoj en 2016, la filio de la Economic Freedom Fighters Party en Tamaliya Regional Council (kie Orania situas) lanĉis kampanjon kontraŭ la ekzisto de Orania, inkluzive de la promeso ĉesigi la aŭtonomian statuson de Orania se la partio venkus en la komunumaj balotoj.. Post vizito al Orania, la urbestro de Thembelihle kaj samtempe la kandidato de la partio, Danny Jonas, diris, ke li volas konservi la [[status quo]], kaj ke li volas labori kun Orania por la avantaĝo de Thembelihle. La partio poste gajnis 11.6% de la voĉoj en la Thembelihle Regiona Konsilio. En 2017, la Departemento de Arto kaj Kulturo vizitis Orania. La sindikato COSATU ankaŭ komencis kampanjon kontraŭ la ekzisto de Orania, laŭ li ĉar Orania "subfosas la demokratan ordon en Sud-Afriko". Laŭ la invito de Orania, la reprezentantoj de COSATU poste vizitis la urbon. === Rilatoj kun aliaj afrikaneraj organizaĵoj === La dekstrula opozicio al la Nacipartio dum rasapartismo, la Konservativa Partio, neniam subtenis la koncepton de la naciŝtato ĝis 1993. Nur kiam ili komencis kunlabori kun aliaj dekstrulaj organizaĵoj kadre de la Afrikanera Popola Fronto, faris la Konservativa Partio subtenas la koncepton de la nacia ŝtato. Tamen, ilia plano ne inkluzivis Orania, sed intencis apartigi partojn de Transvalo, inkluzive de Pretorio, kaj establi naciŝtaton kie la multaj nigrulaj loĝantoj havus nur limigitajn voĉdonrajtojn.. Tiu ĉi plano estis intertraktita kun la [[Afrika Nacia Kongreso]], sed la konservativa partio rifuzis subskribi la interkonsenton. La lasta blankula malplimulta registaro, gvidita fare de [[Frederik Willem de Klerk|de Klerk]], ankaŭ kontraŭbatalis la establadon de afrikanera ŝtato kaj la ekziston de Orania, sed ne prenis ajnan agon kontraŭ Orania. La de Klerk-registaro opiniis ke la Orania projekto malsukcesus pro mankoj en la plano. En januaro 2010, la afrikansa ĉiutaga ''Beeld'' publikigis artikolon de Frans de Klerk, ĉefoficisto de la Orania vilaĝa konsilio, en kiu li priskribis la sukcesojn de Orania. De Klerk ankaŭ distancigis sin nome de la komunumo entute de afrikaneraj dekstraj organizaĵoj kiuj li asertis, ke ili "ekspluatas la sukcesojn de Orania por siaj propraj celoj". La debato pri la naciŝtato revenis al la ĉefaj [[amaskomunikiloj]] en aprilo 2010 post la [[murdo]] de Eugène Treblanche, la gvidanto de la ''Afrikaner Resistance Front'' . Karl Boschoff diris, ke la murdo estis simbolo de la farmatakoj ke ekzistas neniu maniero priskribi ĝin "krom kiel [[militstato]]". Tamen, Boschoff malakceptis la inviton ĉeesti la entombigon de T'Blanche: "Mi ne ŝatas lin. Li preferis manieron de konfrontiĝo kaj konflikto. Ni volis fari ĝin alimaniere." Bushoff IV ankaŭ notis ke la koncepto de Orania (de mem-laboro) estas kontraŭdira al la kontrolsistemo de la rasapartisma epoko.. Laŭ li, Orania ne estas precipe populara inter la afrikaneraj ekstremdekstraj organizaĵoj. Membroj de la civitanrajta organizaĵo AfriForum vizitis Orania en 2015 kaj prezentis pozitivan raporton pri la urbo al la Solidareca Movado.. La anoj de la movado Solidareco tiam decidis dum la apogeo de la krizo oficiale subteni Orania. == Ekonomio kaj agrikulturo == [[Dosiero:Die_Ora_Orania.jpg|eta|Diversaj [[Monbileto|monbiletoj]] de Ora, la loka valuto de Orania. la 10 kun la bildo de [[Racheltjie de Beer]] prezentas afrikaneran historion, la 20 afrikaneran arton; la 50 afrikaneran kulturon; kaj la 100 Orania mem.]] [[Dosiero:Pivot_irrigation_in_Orania.jpg|eta|Pivota irigacio estas provizita kun akvo de la Oranĝa Rivero.]] [[Dosiero:Joubert-oes-pekans-19.jpg|eta|Rikolto de pekanaj nuksoj en Orania]] [[Agrikulturo]] estas gravega al la ekonomio de Orania kaj ekzistas unu el la plej grandaj pekanplantejoj en Sud-Afriko. La pekanplantejoj donis al Orania signifan ekonomian akcelon <ref name="citypressforgot">{{cite news|title=Orania: The town that time forgot|url=http://www.citypress.co.za/features/orania-the-town-that-time-forgot/|access-date=2 April 2015|work=City Press|location=South Africa|date=18 July 2013|first=Hannelie|last=Booyens|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150411100228/http://www.citypress.co.za/features/orania-the-town-that-time-forgot/|archive-date=11 April 2015}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150411100228/http://www.citypress.co.za/features/orania-the-town-that-time-forgot/ |date=2015-04-11 }}</ref>. Plejparto de la produkto estas eksportita al [[Ĉinio]]. Ekde aĉetado de la 430 hektaroj, la komunumo aldonis pliajn 8,000 hektarojn da kamparo <ref>{{cite news|title=Zuma likely to visit Orania|url=http://www.iol.co.za/index.php?set_id=1&click_id=13&art_id=vn20090329075249887C678320|access-date=5 January 2014|newspaper=IOL News|date=29 March 2009|first=Carien|last=Du Plessis|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090330154503/http://www.iol.co.za/index.php?set_id=1&click_id=13&art_id=vn20090329075249887C678320|archive-date=30 March 2009}}</ref>. Pumpstacio ĉe la bordo de la Oranĝa Rivero, komisiita kaj konstruita fare de la loĝantoj de la urbo, kutimas liveri akvon por agrikulturo. La stacio estas ligita al sistemo kiu etendiĝas pli ol 9 km <ref name="historyvluytjes">{{cite web|last1=Opperman|first1=M.|title=The Residential Development on the Farm Vluytjes Kraal Noord, Orania|url=http://www.sahra.org.za/sites/default/sahranasjhb/additionaldocs/THE%20HISTORY%20OF%20Orania.pdf|publisher=South African Heritage Resources Agency}}</ref>. En 2014, pli ol 120 entreprenoj estis establitaj en Orania. La ekonomiaj servoj en la urbo inkluzivas [[Vokocentro|vokcentron]], [[Makleristo|borsmakleristojn]] kaj arkitektoficejon <ref name="newscomau3">{{cite web|title=Orania: South Africa's last apartheid town|url=http://www.news.com.au/travel/world-travel/orania-an-afrikaner-only-town-in-south-africa/story-e6frfqai-1227109181681|publisher=News.com.au|access-date=31 March 2015|date=1 November 2014|last=Craw|first=Victoria|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150331024851/http://www.news.com.au/travel/world-travel/orania-an-afrikaner-only-town-in-south-africa/story-e6frfqai-1227109181681|archive-date=31 March 2015}}</ref>. En 2011, la ĉiujara spezo de la komunumo estis proksimume 48 milionoj da randoj. Domprezoj en 2010 intervalis de almenaŭ R250,000 ĝis R900,000 por novaj riverbordaj domoj <ref>{{citation|title=Property for Sale in Orania|url=https://www.property24.com/for-sale/orania/northern-cape/2358/p2?sp=so%3dPriceLow|work=Property24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828162408/https://www.property24.com/for-sale/orania/northern-cape/2358/p2?sp=so%3dPriceLow|archive-date=28 August 2021|url-status=dead}}</ref><ref name="vice">{{cite web|last=Haynes|first=Gavin|date=19 January 2010|title=Orania: The Little Town that Racism Built|url=https://www.vice.com/en_uk/read/orania-the-little-town-that-racism-built/page/0|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150410040036/http://www.vice.com/en_uk/read/orania-the-little-town-that-racism-built/page/0|archive-date=10 April 2015|access-date=4 April 2015|publisher=VICE}}</ref>. Domprezoj en Orania kreskis je mezumo de 13.9% je jaro inter 1992 ĝis 2006 <ref>{{cite web|last=Kloppers|first=Elma|date=13 June 2006|title=Ekonomie van Orania gaan van krag tot krag|url=http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2006/06/13/B5/17/ekoran.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150411173110/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2006/06/13/B5/17/ekoran.html|archive-date=11 April 2015|access-date=6 April 2015|work=Beeld|language=af}}</ref>. La turisma industrio de Orania vidis rapidan evoluon ekde la konstruado de luksa kuracloko kaj butikhotelo estis kompletigita en 2009.. ''Orania Toere'', la unua registrita turismisto de Orania ankaŭ estis lanĉita en 2009. En 2010, ekzistis dek tri sendependaj provizantoj de loĝejo en la urbo. Ĉi tiuj inkluzivas du [[Ruldomo|ruldomajn]] parkojn, memservajn apartamentojn, ĉambrojn, hotelon kaj gastdomojn. Inter oktobro 2012 kaj februaro 2013, pli ol 2,000 feriantoj vizitis la urbon. Male al la cetero de Sud-Afriko, la tuta laborantaro en Orania estas de la blankula enloĝantaro, nekvalifikitaj laboroj kiel ĝardenado kaj forigo de rubo ankaŭ estas faritaj per blankula laboro. La rapida kresko inter 2010 kaj 2014 rezultigis la establado de novaj komercaj evoluoj kaj kreskanta nombro da novaj junaj plenkreskaj loĝantoj. Tamen, ĝi ankaŭ kaŭzis pliiĝon en la [[enspeza malegaleco]] inter loĝantoj <ref name="maghumanface">{{cite news|title=Orania: Afrikaner dream gives capitalism a human face|url=http://mg.co.za/article/2014-11-12-orania-afrikaner-dream-gives-capitalism-a-human-face|newspaper=[[Mail & Guardian]]|date=12 November 2014|access-date=31 March 2015|first=Kwanele|last=Sosibo|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402174015/http://mg.co.za/article/2014-11-12-orania-afrikaner-dream-gives-capitalism-a-human-face|archive-date=2 April 2015}}</ref>. La meza salajro en Orania en 2007 estis proksimume 4,000 randoj monate, kio estas relative malalta kompare kun la meza salajro por blankuloj en Sud-Afriko <ref name="sweepiol">{{cite web|title=Where even street sweepers are white|url=http://www.iol.co.za/news/south-africa/northern-cape/where-even-street-sweepers-are-white-1.1816687|publisher=IOL News|access-date=31 March 2015|date=11 February 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150316133557/http://www.iol.co.za/news/south-africa/northern-cape/where-even-street-sweepers-are-white-1.1816687#.VRqvlGbv4T0|archive-date=16 March 2015}}</ref>. La manko de malmultekosta nigrula laboro signifas, ke la [[Vivokosto|vivkosto]] en Orania estas duoble pli alta ol la cetero de Sud-Afriko; Kaj mankas nekvalifikita laboro. En 2009, 14% de la enloĝantaro posedis siajn proprajn entreprenojn <ref name="mears09">{{cite web|last1=Mears|first1=Ronald|title=The Ora as facilitator of sustainable local economic development in Orania|url=http://orania.co.za/wp-content/uploads/2009/07/the-ora-as-facilitator-of-sled-2009.doc|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416162930/http://orania.co.za/wp-content/uploads/2009/07/the-ora-as-facilitator-of-sled-2009.doc|archive-date=16 April 2015|access-date=2 April 2015}}</ref>. ''En April 2004,'' Orania lanĉis sian propran [[Monsistemo|monsistemon]], nomitan ''Ora''. La sistemo baziĝas sur la koncepto de donackuponoj <ref name="bbc04">{{cite news|date=2004-04-29|title='Whites-only' money for SA town|work=[[BBC News]]|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3670441.stm|url-status=live|access-date=12 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150108150441/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3670441.stm|archive-date=8 January 2015|quote=A whites-only enclave is launching its own currency just two days after South Africa celebrated the 10th anniversary of the end of apartheid."}}</ref>. La loka banko de Orania, la kooperativa banko ''Orania Spaar en Krediet'' respondecas pri tiu iniciato. Orania Cooperative Bank estas la plej granda komunuma banko en Sud-Afriko <ref name="theconn">{{cite journal|journal=The Connection|title=South Africa's Largest Co-operative Bank|date=February 2013|issue=4|page=12|url=http://www.treasury.gov.za/coopbank/newsletter/The%20Connection%20-%20Issue%204.pdf|access-date=28 January 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305113129/http://www.treasury.gov.za/coopbank/newsletter/The%20Connection%20-%20Issue%204.pdf|archive-date=5 March 2016}}</ref>. La uzo de Ora kiel pagrimedo ankaŭ estas celita malinstigi [[Ŝtelo|ŝtelon]], ĉar Ora povas esti uzata nur en Orania.. En 2011, Ora havis spezon de ĉirkaŭ 580,000 dolaroj. En 2017 ĝi valoris 3 milionojn da randoj. Novaj notoj estas presitaj unufoje ĉiujn tri jarojn por anstataŭigi la malnovajn notojn pro eluziĝo. La F-serio estis lanĉita en aprilo 2017. En 2017, la cifereca versio de Ora, la e-Ora, estis publikigita kiel malcentralizita valuto <ref>{{Cite web|url=http://www.enca.com/south-africa/orania-eyes-move-to-e-cash|title=Orania wants its own Bitcoin|website=eNCA|access-date=19 September 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170716121207/http://www.enca.com/south-africa/orania-eyes-move-to-e-cash|archive-date=16 July 2017}}</ref>. Inter la jaroj 1998-2002, Orania estis granda laktofarmo <ref name="guardianstraws2">{{cite news|last=McGreal|first=Chris|title=A people clutching at straws|url=https://www.theguardian.com/books/2000/jan/29/books.guardianreview3|newspaper=The Guardian|access-date=1 April 2015|date=29 January 2000|author-link1=Chris McGreal|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402212224/http://www.theguardian.com/books/2000/jan/29/books.guardianreview3|archive-date=2 April 2015}}</ref>. Kvankam la laktaĵfabriko estis vidita kiel unu el la modernaj laktejoj en Sud-Afriko, la altaj kostoj de importita maŝinaro, kaŭzita de la falo en la valoro de la rand, kombinita kun la altiĝo de la prezo de [[greno]] uzita por nutri brutaron, kaŭzis ĝian forlason <ref>{{cite web|title=Melkery in Orania lewer melk vir kaas|url=http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1998/12/30/3/7.html|work=Beeld|access-date=1 April 2015|date=30 December 1998|language=af|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402170642/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/1998/12/30/3/7.html|archive-date=2 April 2015}}</ref><ref>{{cite news|title=Orania-melkery se geldspeen droog op|url=http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2002/02/24/9/9.html|language=af|access-date=1 April 2015|publisher=Rapport|date=24 February 2002|last=Smith|first=Chris|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402163213/http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2002/02/24/9/9.html|archive-date=2 April 2015}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150402163213/http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2002/02/24/9/9.html |date=2015-04-02 }}</ref>. Alia ambicia projekto, [[muelejo]] por prilaborado de diversaj tritikproduktoj, estis finita en 2005, sed estis same malsukcesa kaj fermita <ref>{{cite web|title=Orania se meule vroeg volgende jaar in bedryf|url=http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2004/12/03/F1/08/03.html|work=Beeld|access-date=5 April 2015|date=3 December 2004|language=af|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150411163136/http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2004/12/03/F1/08/03.html|archive-date=11 April 2015}}</ref>. Orania aŭtoritatoj de tiam evitis grandskalajn projektojn kaj anstataŭe koncentriĝas pri evoluigado de malgrandaj entreprenoj por daŭri evoluigi la [[Loka ekonomio|lokan ekonomion]] <ref name="verdigting">{{cite web|title=Die verdigting en uitbreiding van Orania|url=https://rozmeyer.wordpress.com/2013/03/08/die-verdigting-en-uitbreiding-van-orania/|publisher=Vry Afrikaner|access-date=5 April 2015|date=8 March 2013|first=Wynand|last=Boshoff|language=af|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150418095057/https://rozmeyer.wordpress.com/2013/03/08/die-verdigting-en-uitbreiding-van-orania/|archive-date=18 April 2015}}</ref>. === Simbolo kaj flago === La simbolo de Orania estas la Eta Giganto ( ''Klein Reus'' ), figuro de knabeto, kiu ruliĝas la manikojn, kiu ankaŭ servas kiel la [[maskoto]] de la urbo.. La simbolo prezentas la aspirojn de la homoj de Orania kaj ilian volemon labori forte por atingi ilin. La Eta Giganto ankaŭ aperas sur la flago de la urbo, sur la [[monero]] de Ora, sur insignoj kaj sur varoj produktitaj en Orania.. La flago de la urbo prezentas la bildon de la Eta Giganto sur blua kaj oranĝa fono kiuj estas la naciaj koloroj de afrikaneroj <ref name="magmonu2">{{cite news|last=Sosibo|first=Kwanele|date=2014-11-13|title=Brixton to Orania: The great trek of the Irish Volunteer Monument|newspaper=[[The Mail & Guardian]]|url=http://mg.co.za/article/2014-11-13-brixton-to-orania-the-great-trek-of-the-irish-volunteer-monument|url-status=live|access-date=2015-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402140439/http://mg.co.za/article/2014-11-13-brixton-to-orania-the-great-trek-of-the-irish-volunteer-monument|archive-date=2015-04-02}}</ref>. === Kulturo kaj libertempo === [[Dosiero:Orania_Koeksuster_Sculpture_(4659267641)_(2).jpg|eta|La Koeksister Monumento en Orania]] [[Dosiero:Die_Orania_Beweging_se_stalletjie_by_die_Orania_Karnaval.jpg|eta|vendo budo en la karnavalo]] Kulturaj institucioj en Orania inkluzivas la ''Artkonsilion de Orania'' (''Orania Kunsteraad'') kaj ''la Orania Muzeo de Kulturhistorio'' ( ''Orania Kultuurhistoriese muzeo)''. Ekspoziciaĵoj en la muzeo inkluzivas, interalie, la pafilkolekton de Felix Lattan kaj la militkolorflagon de Yappi Puri.. Kolekto de bustoj de sudafrikaj gvidantoj, de institucioj kiuj ne plu deziris siajn statuojn post la fino de rasapartismo, estas sur Monument Hill en la urbo.. Ankaŭ en la urbo estas la [[Hendrik Verwoerd|Verwoerd]] Muzeo, kie eroj kaj fotoj de Hendrik [[Hendrik Verwoerd|Verwoerd]], iama Ĉefministro de la Sudŝtatoj, estas elmontritaj. Tiu ĉi muzeo situas en la domo de Betsy Verward kie ŝi vivis de 1992 ĝis ŝia morto en la aĝo de 98 en 2000 <ref name="magmonu">{{cite news|last=Sosibo|first=Kwanele|date=2014-11-13|title=Brixton to Orania: The great trek of the Irish Volunteer Monument|newspaper=[[The Mail & Guardian]]|url=http://mg.co.za/article/2014-11-13-brixton-to-orania-the-great-trek-of-the-irish-volunteer-monument|url-status=live|access-date=2015-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402140439/http://mg.co.za/article/2014-11-13-brixton-to-orania-the-great-trek-of-the-irish-volunteer-monument|archive-date=2015-04-02}}</ref>. La Memoriaĵo Koeksisters, establita en 2003, honoras la virinojn kiuj bakis kaj vendis koeksisteroj (tradicia afrikanera [[bakaĵo]]) por enspezi monon por [[bonfarado]]. La Coxister Monumento estas unu el la vidindaĵoj en la urbo. Orania ankaŭ enhavas la Irish Volunteers Memorial. La Irish Volunteers Memorial honoras la irlandajn soldatojn kiuj batalis por la flanko de la [[buroj]] dum la [[Dua Bura milito|Dua Buro-Milito]] <ref name="magmonu2" />. La Irish Volunteers Memorial estis proponita al Orania Brixton (Johanesburgo) en 2002 fare de grupo de afrikaneroj, post kiam ekzistis zorgo ke la monumento estus detruita.. Tradiciaj kulturaj agadoj kiel ekzemple [[Popola danco|popoldancoj]] kaj sociaj ludoj, kiel ekzemple ''Jukskei'', estas reklamitaj en la komunumo, tradicia afrikaneraj manĝaĵo estas parto de la loka kuirarta heredaĵo.. La urbo ankaŭ havas rugbeteamon, la Orania Rebels, kiuj ludas en la Okcidenta Griwakland Rugbeunio. La ''Orania Karnavalo'', antaŭe nomita ''la Nacio Ŝtata Spektaklo'' ( ''Volkstaatskou'' ), estas la plej grava kultura evento en la urbo <ref>{{cite news|date=2003-03-12|title=Orania hou Volkstaatskou|language=af|work=Volksblad|url=http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2003/03/12/4/30.html|url-status=dead|access-date=2015-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150414004646/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2003/03/12/4/30.html|archive-date=2015-04-14}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150414004646/http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/2003/03/12/4/30.html |date=2015-04-14 }}</ref>. Okazita ĉiujare en aprilo ekde 2000, la karnavalo inkluzivas [[Ekspozicio|ekspoziciojn]], [[Konkurso|konkursojn]], manĝbudojn kaj koncertojn de lokaj kaj naciaj afrikaneraj artistoj. Junaj loĝantoj de Orania foje plendas pri la manko de libertempaj agadoj. Orania ofertas limigitan distron por adoleskantoj kaj junaj plenkreskuloj. La bistro estis populara restadejo por la junuloj de Orania, sed fermiĝis post kiam la posedanto mortis en 2009.. Du rimarkindaj entreprenoj estas drinkaĵbutiko nomita Die Wynhuis kaj drinkejo nomita Die Vaatjie. La drinkejo vizitas ne nur la lokanoj sed ankaŭ kolorulaj homoj de najbaraj bienoj. La drinkejo estis kontestata loko inter komunumanoj, ĉar ĝi estis vidita kiel loko de loza moralo, kie bataloj foje ekis inter patronoj. La loko forbruliĝis en 2009 kaj remalfermis en 2011, sed estas nuntempe fermita.. Aferoj signife pliboniĝis en 2014 kun la malfermo de Die Ou Karooplaas Winkelsentrum, kiu ankaŭ enhavas kinejon kaj picbutikojn kaj la malfermo de la Stokkiesdraai aventurparko, kiu enhavas ankaŭ drinkejon kaj kafejon. La plej grava feritago en la urbo estas la Tago de ĵuroj kiu estas famkonata ĉiujare la 16-an de decembro. La feritago festas la venkon de 470 pioniroj super armeo de 15,000 zuluaj militistoj en 1838. {| class="wikitable" |+Listo de kulturaj feritagoj en Orania: !dato !Ferio |- |la 27-an de februaro |Tago de Juba |- |la 6-an de aprilo |Tago de Fondintoj |- |la 31-an de majo |Batala tago ĝis la amara fino |- |la 14-an de aŭgusto |lingvotago |- |la 10-an de oktobro |Kruger Tago |- |la 16-an de decembro |La tago de Ĵuroj |} == Edukado == Ekzistas pluraj instruejoj en Orania. Ekzistas du integraj lernejoj por primara kaj sekundara eduko. Ĉiuj instruaj agadoj en Orania estas okazigitaj sub la inspektado de la kunordiga eduka konsilio en Orania. === Baza edukado === [[Dosiero:First_day_of_school_CVO_Orania.jpg|eta|[[Lernojaro|Unua tago de lernejo]] ĉe CVO Orania]] [[Dosiero:CVO-Magdaleen09.jpg|eta|Junaj studentoj ĉe la baza lernejo de kristana eduko]] Ekzistas du lernejoj en Orania, la ''Christelik -Volkseie Onderwys'' kaj ''la Orania Popollernejo'' ( ''Volkskool Orania'' ). Ambaŭ lernejoj instruas en la afrikansa, kun la angla instruata kiel [[dua lingvo]] <ref name="vqr">{{cite web|title=In Whitest Africa|url=http://www.vqronline.org/dispatch/whitest-africa|publisher=VQR Online|access-date=4 April 2015|first1=James|last1=Kirchick|first2=Sebastian|last2=Rich|date=1 July 2008|author-link1=James Kirchick|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150411124707/http://www.vqronline.org/dispatch/whitest-africa|archive-date=11 April 2015}}</ref>. Ambaŭ lernejoj sekvas la IEB-instruplanon, kiu estas uzata de la plej multaj [[Privata lernejo|privatlernejoj]] en Sudafriko <ref name="duplessis14">{{cite web|last1=du Plessis|first1=Jaco|title=Hammond het helder lens op Orania gerig|url=http://www.litnet.co.za/Article/2014-hammond-het-helder-lens-op-orania-gerig|publisher=LitNet|access-date=16 April 2015|language=af|date=24 May 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416093800/http://www.litnet.co.za/Article/2014-hammond-het-helder-lens-op-orania-gerig|archive-date=16 April 2015}}</ref>. La lernejoj ne ricevas ajnan ŝtatan financadon kaj emfazas afrikaneran historion kaj kristanan etoson. Tamen, la CVO-lernejo kaj la Volkskool uzas malsamajn instrumetodojn, kaj la Volkskool estas konsiderata pli progresema. La CVO-lernejo, establita en januaro 1993, uzas konvenciajn studmetodojn. En 2014, 225 studentoj estis aliĝintaj, kelkaj el ili de najbaraj urboj. Ekde 2014, komuna teknika centro estis konstruita por la CVO-lernejo kaj la nova trejncentro de Supra Karuo. La trejncentro de Supra Karuo kostis ĉirkaŭ 8 milionojn da randoj kaj estis financita de Solidareco. La teknika centro estis malfermita en 2016. La popollernejo uzas netradiciajn instrumetodojn en la formo de instrusistemo laŭ propra iniciato, kie studentoj povas agordi sian propran semajnan horaron kaj ankaŭ ofertas [[Distanca lernado|distancan lernadon]] <ref>{{cite news|last1=Puren|first1=Susan|title=Orania - a place to live|url=http://www.mnet.co.za/CarteBlanche/Display/Display.asp?Id=2100|work=Carte Blanche|date=20 October 2002|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20021104105118/http://www.mnet.co.za/CarteBlanche/Display/Display.asp?Id=2100|archive-date=4 November 2002}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050312071431/http://www.mnet.co.za/carteblanche/display/Display.asp?Id=2100 |date=2005-03-12 }}</ref><ref>{{cite news|last1=Grey|first1=Julia|title=A Vierkleur future|url=https://mg.co.za/article/2005-05-13-a-vierkleur-future|access-date=6 February 2018|work=[[Mail & Guardian]]|date=14 February 2000|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180206133015/https://mg.co.za/article/2005-05-13-a-vierkleur-future|archive-date=6 February 2018}}</ref>. Ekzistas iu rivaleco inter la du lernejoj, kiu estas kutime ĝentila. Ne ĉiuj lokaj infanoj iras al lernejoj en Orania: kelkaj gepatroj elektas [[Hejminstruo|hejminstruon]] aŭ sendas iliajn infanojn al loĝlernejoj en urboj kiel [[Bloemfontein]].. La lernejoj de Urania konstante atingis 100% en la matrikulprocenton ekde 1991 <ref name="ioltwc">{{cite web|title=The journey to hell and back|url=http://www.iol.co.za/travel/south-africa/western-cape/the-journey-to-hell-and-back-1.1812468|publisher=IOL Travel Western Cape|access-date=10 February 2015|date=3 February 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150204020705/http://www.iol.co.za/travel/south-africa/western-cape/the-journey-to-hell-and-back-1.1812468#.VNpfMcaykT0|archive-date=4 February 2015}}</ref>. === Postsekundara edukado === La Supra Karuo-Trejncentro estis malfermita en 2016. Ĝi estas teknika trejnadkolegio kiu uzas la "laboro kaj studo-" sistemon. Pro la alta mendado je konstruistoj en Orania, la kursoj temigas ĉefe konstrumetodojn <ref>{{cite news|title=Orania Tersiêre opleiding|url=http://www.ditsem.net/ditsem/index.php/orania/item/813-orania-tersiere-opleiding|access-date=12 January 2018|work=Ditsem Nuus|language=af-za|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180113041008/http://www.ditsem.net/ditsem/index.php/orania/item/813-orania-tersiere-opleiding|archive-date=13 January 2018|date=20 February 2017}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180113041008/http://www.ditsem.net/ditsem/index.php/orania/item/813-orania-tersiere-opleiding |date=2018-01-13 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bokarooopleiding.co.za/|title=Bo-Karoo Opleiding|website=Bokarooopleiding.co.za|access-date=10 February 2022}}</ref>. Aliaj post-sekundaraj ''instruejoj estas Technik'' Akademie kaj ''Exellencia'' Haarakademie . Nuntempe okazas intertraktado kun la privata afrika universitato ''Akademia'' pri la starigo de studcentro en Orania. [[Kampuso]] kun loĝejoj ankaŭ estis malfermita en Orania. == Amaskomunikilaro == La unua hejma [[komunuma radiostacio]], ''Radio Club 100'', estis fermita fare de la Komunikado-Administracio en Sudafriko en novembro 2005, ĉar la stacio elsendis sen licenco kaj, laŭ la Komunikado-Administracio, ankaŭ dissendis "rasisman enhavon". La administrado de la radiostacio asertis, ke ili plurfoje petis licencon kaj ke ili nur faras provajn elsendojn. La elsendoj estis plejparte lokaj novaĵoj kiel ekzemple naskiĝtagoj kaj sociaj okazaĵoj. En decembro 2007, ICASA donis licencon al la nova Radio Urania, kaj la stacio komencis dissendi ĉe 95.5 MHz la 13-an de aprilo 2008. La komunuma radiostacio estas gvidata de volontuloj kaj havas pli ol 50 kontribuantojn. La municipa revuo ''Orania'' ( ''Orania Stadskoerant'' ), antaŭe nomata ''Dorpsnuus'', estas publikigita de la Orania Urba Konsilio ekde novembro 2005 kaj raportas pri lokaj eventoj kaj urbestraro-kunsidoj''.''. La ''Volkstater'' estas sendependa publikaĵo kiu aperas kvar-ĝis-ses fojojn jare. Ĝi estas plejparte sendita al subtenantoj de la Volkstaat-ideo kiuj vivas ekster Orania. ''Voorgrond'' (antaŭen) estas publikaĵo de la Orania Movado, aperas ses fojojn jare kaj estas sendita al membroj de la Orania Movado. ''Ditsem Nuus'' (signifante Ĉi tiu Novaĵo) estas loka, sendependa ĉiumonata gazeto senpage distribuita en la Urania regiono, inkluzive de partoj de la [[Kimberley]] kaj Bloemfontein.. ''Flitslig'' estas monata reklampaĝo kie entreprenoj ofertas siajn servojn aŭ rabatojn. La afrikans-lingva tagĵurnalo Volksblad havis delonge sian propran korespondanton en Orania. == Literaturo == * Burgt, Henry van der (2016), ''[https://www.researchgate.net/publication/315664299_The_Afrikaner_Quest_for_Community_A_study_on_Communitarianism_in_Orania The Afrikaner Quest for Community. A study on Communitarianism in Orania]'', Nijmegen: Radboud University Nijmegen * Cavanagh, Edward (23 April 2013). ''[https://books.google.co.il/books?id=2X7u84325h0C&pg=PA69&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Settler Colonialism and Land Rights in South Africa: Possession and Dispossession on the Orange River]''. Palgrave Macmillan. ISBN 978-1-137-30577-0. * Haleniuk, Aleksander (2013), ''[https://www.academia.edu/5739310/Orania_the_embryo_of_a_new_Volkstaat Orania – the embryo of a new Volkstaat?]'', Warskou: Uniwersyte Warszawski * Hagen, Lise (2013), ''[http://uir.unisa.ac.za/bitstream/handle/10500/10422/Hagen_ANT_FINAL_May2013.pdf?sequence=1 Place of our own: The Anthropology of Space and Place In the Afrikaner Volkstaat of Orania]'', Pretoria: University of South Africa * Pienaar, Terisa (2007), ''Die aanloop tot en stigting van Orania as groeipunt vir 'n afrikaneraj volkstaat'', Stellenbosch: Universiteit van Stellenbosch == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo|http://www.orania.co.za/}} (en la [[Afrikanso|afrikansa]]) * [https://issuu.com/oraniabeweging Aferoj de Voorgrond] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230604102124/https://issuu.com/oraniabeweging |date=2023-06-04 }}, la informilo de la urbo * {{YouTube|1==csrfAY4Obo8}} – eNCA (decembro 2014) {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Utopiaj komunumoj]] [[Kategorio:Urboj de Sud-Afriko]] [[Kategorio:Koordinatoj sur Vikidatumoj]] [[Kategorio:Intencaj komunumoj]] sskxxjaieh4ees7ry43nivmmpd34yc6 0 868873 9494005 8800988 2026-10-15T16:06:57Z Sj1mor 12103 9494005 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Bartholomäus DEL PERO''' (ankaŭ ''Bartolomeo/Bartolo Del Pero''; naskiĝinta la {{daton|5|2|1850}} je [[vermiglio|Vermiglio-Pizzano]], mortinta la {{Daton|13|5|1933}} en [[Innsbruck]]) estis [[aŭstrio-Hungario|aŭstra]] poeto. == Vivo == Estante filo de masonisto kaj etkamparano li estis impresita de vizitoj en [[Venecio]] ĉe la pli maljuna frato. Anstataŭ devi transpreni la montan bienon de la gepatroj li rajtis frekventi Venecie la konstruartan desegno-lernejon ĉe la Akademio de Belaj Artoj. En 1870 li eksoldatis ĉe [[Kaiserjäger]]. Poste li fariĝis ĝendarmo en 1874 kaj eĉ karieris tie. En 1879 edzigis lin Antonia Kleisl kaj la paro ekloĝis en Innsbruck. De la komenco de la 1880-aj jaroj li havis amikajn kontaktojn al [[Anton Müller]], [[Martin Greif]], [[Angelika von Hörmann]], [[Ludwig Hörmann von Hörbach]], [[Johann Georg Obrist]], [[Adolf Pichler]], [[Josef Weingartner]] kaj [[Ignaz Vinzenz Zingerle]]. Grandega proksimeco sentiĝis kun la komponisto [[Josef Pembaur la Maljuna]] (kiu ankaŭ muzikigis plurajn poemojn de li) kaj kun ties filo [[Josef Pembaur la Juna]]. Apartenante al la rondoj de ''Adolf-Pichler-Gemeinde'' li engaĝiĝis en la eldono de verkoj de Adolf Pichler, [[Anton Renk]] kaj [[Franz Kranewitter]]. Del Pero pleje kreis lirikaĵojn pri la temoj ''patrujo'' kaj ''naturo'': li prilaboris legendojn el la [[Dolomitoj]] kaj la [[provinco Trento|Tridenta regiono]]. Imitinda modelo estis aĵoj de Adolf Pichler. Kvankam Del Pero lernis la germanan nur ekde la soldatado ĉe ''Kaiserjäger'', li kutimis verki germanlingve. Li verkis glorigpoemon por la pastro kaj liberecbatalanto [[Matthias Wißhofer]]. En lia postlasitaĵoj troviĝas la nepublikigita kolekto ''Italienische Lyrik'', de italaj poemoj, kiujn li mem kunmetis kaj tradukis germanen. Lia edzino Antonia<ref>[https://literaturtirol.at/lexikon/1510 "Antonie Del Pero."] Ĉe: ''Literatur-Lexikon Tirol''</ref> kaj lia filino Silvia (1880–1960)<ref>[https://literaturtirol.at/lexikon/1155 "Silvia Del Pero."] Ĉe: ''Literatur-Lexikon Tirol''</ref> ankaŭ estis verkistinoj. Postmorte Del Pero estis entombigita en honora tombo sur la [[Insbruka Okcidenta Tombejo]].<ref>[https://www.innsbruck.gv.at/data.cfm?vpath=redaktion/ma_iii/gruenanlagen/dokumente15/friedhof/ehrengraeber2018 listo de insbrukaj honoraj tomboj]</ref> == Verkoj == * ''Bilder und Sagen''. Wagner, Innsbruck 1889 * ''Die Schlacht am Berg Isel 1809. Dramatisches Gedicht in drei Bildern mit einem Prolog.'' * ''Spuren eines Lebens. Ausgewählte Gedichte.'' Schmidt, München 1913 * ''Zwischen Karwendel und Dolomiten. Neue Gedichte.'' Das Bergland-Buch, Graz 1931 * multaj eseoj en gazetoj kaj revuoj == Literaturo == * "Del-Pero, Bartholomäus". Ĉe: ''Österreichisches Biographisches Lexikon 1815–1950'' (ÖBL). Volumo 1, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1957, p. 176 * Christine Riccabona, Sebastian von Sauter, Anton Unterkircher, Marcel Zischg: [https://orawww.uibk.ac.at/apex/uprod/f?p=TLL:2:0::::P2_ID:92 "Bartholomäus Del Pero"]. Ĉe: ''Lexikon Literatur in Tirol'' (universitata esplorinstituto ''Brenner-Archiv'') == Notoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Delpero, Bartholomaus}} [[Kategorio:Aŭstraj verkistoj]] [[Kategorio:Tirolanoj]] [[Kategorio:Aŭstraj eldonistoj]] hfz8jcr4hpgahn0fyekj5xld2h72hu8 0 872144 9494265 9452716 2026-10-16T08:34:33Z Sj1mor 12103 9494265 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Herbert Wilhelm DUDA''' (naskiĝinta la {{daton|18|1|1900}} en [[Linz]], mortinta la {{Daton|16|2|1975}} en [[Vieno]]) estis [[aŭstrio|aŭstra]] [[orientalistiko|orientalisto]] ([[turkologio]], [[iranologio]], islamsciencoj; lingvike kaj literaturhistorie). La lastajn jarojn li pasigis en [[Klaffer am Hochficht]] kie troviĝas tombo lia. == Vivo == Post trapaso de la abiturienta ekzameno ĉe germanlingva gimnazio en [[Malgranda Kvartalo (Prago)]] li soldatis en la [[Otomana Imperio]]. Postmilite studis li de 1919 orientalistikon je [[Universitato de Karolo]] ĉe [[Max Grünert]], je [[universitato de Vieno]] ĉe [[Friedrich Kraelitz]] kaj je [[universitato de Lepsiko]] ĉe [[Richard Hartmann]] kaj [[August Fischer]]. En 1925 li doktoriĝis. Unu studjaron restis li en [[Parizo]] kie li konatiĝis kun [[Jean Deny]]; en 1926 Duda ricevis diplomon ĉe [[Nacia instituto pri orientaj lingvoj kaj civilizacioj]] (''Institut national des langues et civilisations orientales''). Inter 1927 kaj 1932 li troviĝis en [[Istanbulo]] kie li deĵoris unue kiel lektoro kaj teatrorecenzisto de "Türkische Post", poste kiel privata klerulo.<ref>Wilhelm Heinz: "Herbert Wilhelm Duda (1900–1975)". Ĉe: ''Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft'', 128/1978, p. 1 ([https://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/download/pdf/116829?name=Nachruf PDF]).</ref> Krome li asistantis de la tiea filio de [[Germana Arkeologia Instituto]]. Ankoraŭ antaŭ 1931 li membris ĉe [[Deutsche Morgenländische Gesellschaft]].<ref>Ekkehard Ellinger: ''Deutsche Orientalistik zur Zeit des Nationalsozialismus 1933–1945''. Deux-Mondes-Verlag, Edingen-Neckarhaŭsen 2006, p. 475</ref> En 1932 estis lia habilitiĝo Lepsike, kie li laboris kiel privata docento kaj de 1934 kiel eltoro pri turkaj lingvo kaj kulturo. En 1933 li subsignis kun aliaj germanaj profesoroj ovacian rezolucion por [[Adolf Hitler]]. Meze de la 1930-aj jaroj li okupiĝis pri la esplorprojekto ''Zur Geschichtsforschung der Rum-Seldschuken'' de la menciita arkeologiinstutoto. En 1936 li estis sekvanto de [[Friedrich Giese]] ĉe la [[universitato de Vroclavo]] por turkologio kaj islama filologio. Laŭmode li subtenis la politikon ŝovismon de [[Azerbajĝano]] substrekante la rasan altvaloron de la turkoj.<ref>Herbert W. Duda: "Die neŭe Türkei". Ĉe: ''Die badische Schule'', jarkolekto 3, 1936, p. 279</ref>. Inter 1941 kaj 1943 li gastprofesoris en [[Sofio]], krome stris li inter 1941 kaj 1944 samloke Germanan Sciencan Instituton (DWI), el kiuj jaroj li ankaŭ prezidantis. Sub kunlaboro kun la Viena akademio de sciencoj kaj la Bulgara akademio de sciencoj li instigis la publikigon de malnovaj dokumentoj bulgaraj/otomanaj ene de la serio ''Osmanica''. Kiam necesis trovi posteulan katedrestron islamologian en Vieno li estis preferita kontraŭ [[Herbert Jansky]]. Do Duda estis orda profesoro en Vieno de 1943 ĝis 1970. Disde Vieno li helpis simpatianojn de la ekzilregistaro de [[Aleksandar Zankow]]. En 1945 li transprenis la estradon de la Orientalan Instituton el la manoj de la nazio [[Viktor Christian]]. == Honoroj kaj engaĝiĝoj == * 1948: koresponda membro de ''Österreichische Akademie der Wissenschaften'' * 1948: eldonistede de la fakĵurnalo "Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes" * 1949-1970: ĉefa redaktisteco de "Österreichischen Hoĉschul-Zeitung" * 1957: membreco ĉe ''Türk Dil Kurumu''. * meitkruco ''Österreichischen Ehrenkreŭzes für Wissenschaft und Kunst'' (unua klaso) * komturo de la Imperiestra-irana Humayun-ordeno == Skribaĵoj (verkoj) == * ''Ferhād und Schīrīn: die literarische Geschichte eines persischen Sagenstoffes.'' Orientalni Ustav, Prago / P. Geuthner, Paris / Otto Harrassowitz, Berlin 1933 * ''Vom Kalifat zur Republik. Die Türkei im 19. und 20. Jahrhundert'', 1948 * ''Katze und Maus. Obeid Zakani'', 1947 (traduko el la persa) * ''Die Seltschukengeschichte des [[Ibn Bībī|Ibn Bibi]]'', Kopenhagen 1959 * ''Die Protokollbücher des Kadiamtes Sofia'' 1960 * ''Meine Schriften 1919-1969'', Wien 1970 (listo de la aĵoj publikigitaj) == Literaturo == * ''Festschrift Herbert W. Duda: zum 60. Geburtstag gewidmet von seinen Freunden und Schülern'' (= Wiener Zeitschrift für die Kunde des Morgenlandes, 56), Vieno 1960 * Wilhelm Heinz: "Herbert Wilhelm Duda (1900–1975)". Ĉe: ''Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft'', 128/1978, p. 1–4 ([https://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/download/pdf/116829?name=Nachruf PDF]). == Eksteraj ligiloj == * {{DNB-Portal|131826174}} == Notoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Duda, Herbert W}} [[Kategorio:Islamologoj]] [[Kategorio:Aŭstraj filologoj]] [[Kategorio:Profesoroj]] [[Kategorio:Tradukistoj el la franca lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj el la persa lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj el la turka lingvo]] [[Kategorio:Mortintoj en Vieno]] erjmwryyu12r2iceblzxs1176v59lcv 0 882133 9493921 9459356 2026-10-15T12:46:36Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9493921 wikitext text/x-wiki {{Informkesto muzeo |regiono-ISO = US-NC |situo sur mapo= |zomo=13 }} La '''Norda Karolina Muzeo de Arto''' ({{Lang-en|North Carolina Museum of Art}}; akronime NCMA) estas [[artmuzeo]] en ''[[Raleigh]]'', subŝtato [[Norda Karolino]], [[Usono]] ; unu el la ĉefaj artmuzeoj en la suda Usono. Ĝi estis fondita en 1947. == Priskribo == La muzeo malfermiĝis la 6-an de aprilo 1956. La usona ŝtato Norda Karolino origine disponigis unu milionon da dolaroj, el kiuj 139 eŭropaj kaj amerikaj pentraĵoj kaj skulptaĵoj estis aĉetitaj. La muzeo estis la unua en Usono se temas pri financi sian kolekton per publika mono <ref>{{cite web|title=North Carolina Museum of Art Museum Backgrounder|url=http://www.ncartmuseum.org/images/uploads/MuseumBackgrounder.pdf|access-date=11 November 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121019013914/http://ncartmuseum.org/images/uploads/MuseumBackgrounder.pdf|archive-date=19 October 2012}}</ref>. La fonda direktoro de 1955 ĝis 1958 estis la germana arthistoriisto Wilhelm Reinhold Valentiner. En 1960, la Samuel H. Kress Foundation donacis 75 kromajn artaĵojn al la muzeo. De 1960 ĝis 1970, la arthistoriisto Justus Bier, ankaŭ de Germanio, prizorgis la muzeon. Hodiaŭ la kolekto inkluzivas pli ol 5,000 artaĵojn de la lastaj 5,000 jaroj: de egipta arto ĝis nuntempaj verkoj. La 5-an de April, 1983, la muzeo proponita al sia nuna loko sur Blue Ridge Road <ref name="March 30, 2012">{{cite news|last=Gauss|first=Mike|title=N. C. Museum of Art Wins International Honor|url=http://www.ncheadlines.com/releases/nc-museum-of-art-wins-international-honor|access-date=11 November 2012|newspaper=NC Headlines}}</ref>. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://ncartmuseum.org/ Oficiala retejo] ({{en}}) * [https://web.archive.org/web/20120426062729/http://artnc.org/ ArtNC Instruista retejo] ({{en}}) * [https://www.facebook.com/ncartmuseum/ NCMA en la] [[socia retejo]] ''[[Facebook]]'' ({{en}}) * [http://pinterest.com/ncartmuseum/ NCMA en la] bilda retejo ''[[Pinterest]]'' ({{en}}) * [https://twitter.com/ncartmuseum NCMA en la] [[socia retejo]] ''"[[Pepi]]"'' (''twitter''), nun la [[X (mikrobloga servo)|mikrobloga servo "X" (ikso)]] ({{en}}) * [https://ncartmuseum.org/blog/ muzea rettaglibro ("blogo") "Circa"] ({{en}}) * [http://alifestill.tumblr.com/ Vivo, Senmova: NCMA Altlerneja Ekspozicio] ({{en}}) * [https://artsandculture.google.com/partner/north-carolina-museum-of-art?hl=en Virtuala travojaĝo de la Nord-Karolina Muzeo de Arto] provizita de Google Arto & Kulturo ({{en}}) {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Raleigh]] [[Kategorio:Muzeoj en Usono]] [[Kategorio:Norda Karolino]] cc99wg6fthvjhbam9vksuto9tyqe9sj 0 891107 9494156 8984640 2026-10-15T22:32:32Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494156 wikitext text/x-wiki {{Informkesto firmao kaj produkto}} '''Paragon Publishing Ltd''' (aŭ simple '''Paragon''') estis [[magazino|magazina]] [[eldonisto]] en [[Britio]], kiu fakiĝis pri [[videoludoj]] kaj aliaj distraj temoj de [[1991]] ĝis [[2003]]. ==Historio== Paragon Publishing Ltd estis fondita en eta oficejo de [[Trowbridge]] ([[Wiltshire]] fare de eksaj dungitoj de [[Future Publishing]], Richard Monteiro kaj Diane Tavener. Kun malgranda teamo, ili komencis labori pri sia unua publikaĵo, ''[[Sega Pro]]''. Kun la sukceso de ''Sega Pro'', la kompanio komencis disetendiĝi kaj lanĉis plurajn aliajn titolojn, dungante pli da personaro por produkti tiujn novajn eldonaĵojn. Ne pasis longe antaŭ ol la kompanio translokiĝis al nova sidejo en [[Bournemouth]]. La kompanio daŭre publikigis revuojn pri la merkato de videoludoj kaj aliaj temoj dum la sekva jardeko. En [[julio]] [[2003]], Paragon Publishing kaj ties ĉirkaŭ 30 revuaj titolojn estis venditaj al Highbury House Communications kontraŭ £32 milionoj. [[Imagine Publishing]], kiu estis formita de eksaj Paragon-dungitoj Damian Butt, Steve Boyd kaj Mark Kendrick, reaĉetis plejparton de tiuj titoloj kiam Highbury mem spertis bankroton frue en [[2006]].<ref>{{Cite web|date=2006-01-06|title=End of the road for Highbury House as it puts titles on sale|url=http://www.theguardian.com/media/2006/jan/06/business.pressandpublishing|access-date=2021-04-06|website=the Guardian|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2005-02-17|title=Future Publishing buys Highbury House Communications|url=https://www.marketingweek.com/future-publishing-buys-highbury-house-communications/|access-date=2021-04-06|website=Marketing Week|language=en}}</ref> Poste, en 2016, Imagine Publishing mem estis akirita de Future Publishing. ==Ĉefaj publikaĵoj== Paragon publikigis multajn titolojn dum sia jardeka aktiveco, ĉefe pri komputiloj aŭ videoludoj, sed poste transiris al aliaj distraj temoj. ===''Sega Pro''=== La unua revua publikaĵo de la kompanio kaj granda sukceso. Ĝi kovris la grandan popularecon de la videoludilo [[Mega Drive]] de [[Sega]] en la fruaj [[1990-aj jaroj]], sed ankaŭ la [[Master System]] kaj [[Game Gear]]. ===''Mega Power''=== Sekvante la sukceson de ''[[Sega Pro]]'', nova titolo koncentriĝis pri la [[Mega Drive]] kaj precipe la [[Mega-CD]], kiu estis lanĉita en [[1993]]. La revuo estis la unua videoludila publikaĵo kiu inkluzivis kovrilan KD-on. ===''Console XS''=== Dumonata revuo pri videoludiloj lanĉita en 1993. Ĝi enhavis trompkodojn, konsiletojn kaj gvidojn por la videoludiloj de la fruaj 1990-aj jaroj. Post kvar eldonoj, la titolo estis dividita en du apartaj publikaĵoj : ''Sega XS'', kiu temis ekskluzive pri la platformoj de [[Sega]], kaj ''Super XS'', kiu kovris [[Nintendo]]-ludojn. ===''Games World: The Magazine''=== ''[[Games World]]'' estis televida spektaklo pri videoludoj elsendita per satelito en la fruaj 1990-aj jaroj. La produktantoj de la spektaklo, Hewland International, donis la rajtojn produkti ''Games World: The Magazine'' al Paragon. La enhavo de la multforma revuo ĉefe fokusis pri la videoludiloj de [[Sega]] kaj [[Nintendo]]. ===''Nintendo Pro''=== Samkiel ''Sega Pro'', ''Nintendo Pro'' temis pri la videoludiloj de [[Nintendo]]. Ĝi origine estis konata kiel ''N64 Pro'' kaj estis unu el la titoloj kiujn Paragon Publishing akiris per la aĉeto de la Macclesfield-titoloj de IDG Media. ===''Play''=== Lanĉita en 1995 fare de Paragon kun [[Dave Perry]] kiel ĉefredaktoro. Unu el la unuaj revuoj pri [[PlayStation]], kovrante la videoludan universon de [[Sony]], poste inkluzive de [[PlayStation 2]], [[PlayStation Portable]] kaj [[PlayStation 3]]. Ĝi estas la plej longe funkcianta PlayStation-revuo en [[Britio]], kun fina eldono publikigita en [[2016]] ene de [[Future Publishing]]. ===''PowerStation''=== Origine revuo pri [[PlayStation]] kaj poste pri [[Xbox 360]], lanĉita samtempe kun sia fratina titolo ''[[Play (magazino)|Play]]'' fare de [[Dave Perry]]. Samiel ''Console XS'', la enhavo inkludis trompkodojn, konsiletojn kaj gvidojn. Kune kun sia fratina titolo, ''PowerStation'' estis reaĉetita de [[Imagine Publishing]] en [[2006]]. ===''Saturn+''=== Mallongdaŭra revuo pri [[Sega Saturn]], kiu havis ses eldonojn ekde Kristnasko 1995 ĝis februaro 1997.<ref>{{cite magazine |title=Saturn+ |magazine=Saturn+ |date=February 1997 |issue=6 |publisher=Paragon Publishing |url=https://archive.org/details/saturn-plus-06}}</ref> ===''X Gen''=== Mallongdaŭra multforma revuo en la stilo de ''[[ACE (magazino)|ACE]]'' kaj ''EDGE''. ===''64 Magazine''=== Lanĉita en 1997, ''64 Magazine'' temis pri la videoludilo [[Nintendo 64|N64]] de [[Nintendo]]. ===''Dreamcast Magazine''=== Pri la videoludilo [[Dreamcast]] de [[Sega]], ''Dreamcast Magazine'' estis lanĉita en 1999. ===''DVD Review''=== Lanĉita en 1999 kaj poste aĉetita de [[Future Publishing]]. === ''CUBE'' === Lanĉita en 2001 por kovri la videoludilon [[GameCube]] de [[Nintendo]]. === ''Windows Made Easy'' === Gvidilo por komencantoj pri [[Vindozo]], inkluzive de progresaj gvidiloj kaj lerniloj pri la platformo. === ''Web Pages Made Easy'' === Gvidilo por komencantoj pri krei retpaĝojn, inkluzive de progresaj gvidiloj kaj lerniloj. === ''Digital Photography Made Easy'' === Gvidilo por komencantoj pri [[Cifereca fotilo|cifereca fotografio]], lanĉita en [[2000]],<ref>{{Cite web |title=Paragon expands PC portfolio with specialist software titles |url=https://www.campaignlive.co.uk/article/paragon-expands-pc-portfolio-specialist-software-titles/85321 |access-date=2022-05-18 |website=www.campaignlive.co.uk |language=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230724161459/https://www.campaignlive.co.uk/article/paragon-expands-pc-portfolio-specialist-software-titles/85321 |archivedate=2023-07-24}}</ref> kovrante fotilajn kapablojn kaj fotoredaktadon. === ''PC Essentials'' === Trimonata revuo, lanĉita en 2000,<ref>{{Cite web |title=Paragon expands PC portfolio with specialist software titles |url=https://www.campaignlive.co.uk/article/paragon-expands-pc-portfolio-specialist-software-titles/85321 |access-date=2022-05-18 |website=www.campaignlive.co.uk |language=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230724161459/https://www.campaignlive.co.uk/article/paragon-expands-pc-portfolio-specialist-software-titles/85321 |archivedate=2023-07-24}}</ref> specife dediĉita al programoj elŝuteblaj el la interreto. === ''PC Home'' === Lanĉita en novembro 1992,<ref>{{Cite web |title=PC Home magazine |url=https://www.retromags.com/forums/topic/9889-pc-home-magazine/ |access-date=2022-05-18 |website=Retromags Community |language=en-US}}</ref> ''PC Home'' provizis artikolojn kaj lernilojn por kreemuloj kaj ludantoj uzantaj komputilojn. === ''PC Basics'' === Revuo dediĉita al komputilado, programaro kaj aparataro, inkluzive de paŝo-post-paŝaj gvidiloj, recenzoj kaj trajtoj. == Referencoj == {{referencoj|2}} [[Kategorio:Distraj firmaoj]] [[Kategorio:Britaj firmaoj]] [[Kategorio:Britaj eldonejoj]] 0ipxojy58rg58dtnjd9293ckkaohlw9 0 906272 9494357 9272118 2026-10-16T10:58:16Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494357 wikitext text/x-wiki [[file:Niederzimmern church germany.jpg|eta|la protestantisma preĝejo de Niederzimmern]] '''Preĝejo Sankta Wigbert''' estas kulturhistorie grava protestantisma kirko en [[Niederzimmern]], Germanujo. Ĝi troviĝas en la uesta areo de la vilaĝo. Ĝi famiĝis ankaŭ danke al pentrado fare de [[Lyonel Feininger]]. Dum la [[Tridekjara Milito]], la sveda reĝo [[Gustav la 2-a Adolfo]] vizitis ĉi tiun preĝejon. Ĉi tiu okazaĵo estas dokumentita per ŝtonenskribo sur la norda flanko de la turo je alteco de ses metroj. Ĝis la jaro 1852 Niederzimmmern havis du preĝejojn. Sed la Bonifaco-kirko en Oberdorf estis malkonstruita en la 1854-a jaro. La sonoriloj de ĉi tiu preĝejo estis metitaj en kampanilon konstruitan por ĉi tiu celo kaj ĝis 1936 ili estis uzataj por ĉiuj ekleziaj ceremonioj. Ĝis 1852, [[Johannes Cotta]] pastoris kaj kronikistis. Li komponis la kanton "Was ist des Deutschen Vaterland". La edzino de Cotta havis familian rilaton kun [[Christiane Vulpius]], edzino de [[Johann Wolfgang von Goethe]]. En 1375 oni komencis konstrui la Wigbert-kirkon, [[defend-preĝejo]], kaj malkomencis en 1450. En 1617/18 estis alikonstruita la preĝejo. En 1800 ekis radika aliaranĝo de ĉio, el kio estiĝis la nuna bildo. Menciindas ankaŭ la fortimpresa kadavrejo je la tuj apuda tombejo. La ambona altaro estas fajne ordigita, laŭ kamparana barokstilo de 1719. Ankaŭ bildaro kun temoj el la [[Malnova Testamento]] kaj la [[Nova Testamento]] je la galerioj unikas. La orgenon de 1907 estis de [[Adam Eifert]].<ref>[https://www.kirchenkreis-weimar.de/kirĉenkreis/gemeinden-und-kirchen/niederzimmern/niederzimmern/st-wigbertus/ pripreĝejaj informoj sur la eklezidistrikta paĝaro] {{404|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Dum renovigoj en 1932, sub griza farbo sur galerioj estis malkovritaj la menciitaj pentraĵoj prezentantaj bibliajn rakontojn el 1618. Ĉi tiuj pentraĵoj estis restaŭritaj kaj servas kiel "biblia pauperum" – biblia rakontaro por analfabetoj. La sonoriloj mane estis funkciigitaj ĝis elektra sistemo estis instalita en 1972. Nova horloĝo anstataŭigis malnovan mekanismon en 1994 danke al lokaj donacoj. == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} * [http://www.niederzimmern.de/kirche/kirchgemeinde.htm hejmpaĝo] == Notoj == <references /> {{Coordinate|article=/|NS=51.004128|EW=11.183202|type=landmark|region=DE-TH}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Distrikto Weimarer Land]] [[Kategorio:Protestantismaj preĝejoj en Germanio|Niederzimmern]] [[Kategorio:Preĝejoj sub patroneco de Sankta Wigbert|Niederzimmern]] s94u1t3a94hn2u39q4pnfzl9ua6ivr7 0 913543 9494044 9130841 2026-10-15T16:39:54Z Sj1mor 12103 9494044 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio | koloro = {{taksonomio/koloro|bestoj}} | nomo = Aratingo de Weddell | dosiero = Dusky-headed Parakeet JCB.jpg | dosiero larĝo=250px | priskribo de dosiero = En orienta [[Ekvadoro]] | regno = [[Bestoj]] ''Animalia'' | filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' | klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' | ordo = [[Papagoformaj]] ''Psittaciformes'' | superfamilio = [[Veraj papagoj]] ''Psittacoidea'' | familio = [[Papagedoj]] ''Psittacidae'' | subfamilio = [[Neotropisaj papagoj]] ''Arinae'' | tribo = ''[[Arini (tribo)|Arini]]'' | genro = [[Aratingoj]] ''Aratinga'' | genro aŭtoritato =[[Johann Baptist von Spix|Spix]], 1824 | specio = '''Aratingo de Weddell''' ''A. weddellii'' | dunomo = ''Aratinga weddellii'' | dunomo aŭtoritato = ([[Émile Deville|Deville]], 1851)<ref>{{cite journal|last1=Deville|first1=E.|title=Note sur espèces nouvelles d'oiseaux provenant de l'expédition de M. Castelnau|journal=Revue et magasin de zoologie pure et appliquée|date=1851|volume=3|issue=5|page=209|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2321196|series=2nd ser.}}</ref> | statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso ref = <ref name="iucn status 11 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Aratinga weddellii'' |volume=2016 |page=e.T22685732A93084376 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22685732A93084376.en |access-date=11a de Novembro 2021}}</ref> | sinonimo = ''Conurus weddellii'' {{small|Deville, 1851}} |mapo de vivoteritorioj = Aratinga weddellii map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 250px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Proksimuma arealo }} '''Aratingo de Weddell''' (''Aratinga weddellii'') '''Grizkapa aratingo''' aŭ '''Grizkapa konuro''' estas specio de birdoj en la subfamilio ''[[Arinae]]'' de la familio ''[[Psittacidae]]'', de afrikaj kaj amerikaj papagoj. Ĝi estas malgranda verda novtropika [[papago]] kun malhela griza kapo troviĝanta en arbaraj habitatoj en la okcidento de la [[Amazona baseno]] de Sudameriko. Ilia teritorio etendiĝas el sudorienta [[Kolombio]] suden tra orienta [[Ekvadoro]], orienta [[Peruo]], kaj sudokcidenta Amazonia [[Brazilo]], ĝis centra [[Bolivio]]. Ili preferas duonmalfermajn habitatojn kiel ''[[Varzeo|várzea]]'', arbarrandoj, kaj arbarrestaĵoj, sed povas troviĝi ankaŭ en [[Arabia kofeo|kafplantejoj]]. Ĝi estas ĝenerale ofta kaj ĝia habitata prefero faras ĝin malpli vundebla ol multaj Amazoniaj specioj. Sekve ĝi estas konsiderata kiel [[Malplej Zorgiga]] fare de [[BirdLife International]] kaj [[IUCN]]. ==Aspekto== Tiu ĉi longvosta specio estas ĝenerale verda (kaj lutinaj kaj bluaj [[mutacio]]j estas maloftaj, sed ekzistas en kaptiteco) kun grizbruna kapo, blupinta vosto, kaj fluiglplumoj kiuj estas malhelgrizaj de sube, plejparte bluaj de supre. La beko estas nigra, kaj ĝi havas larĝan, nudan, blankan (foje flavnuancan) okulringon. Kun tipa longo de 25–28 cm kaj pezo ĉirkaŭ 100 gramoj, ĝi estas iomete pli malgranda ol la [[suna aratingo]]. Multaj homoj nomas ĉi tiujn konurojn araetoj ĉar ili havas haŭton proksime de siaj bekoj kaj okuloj, simile al la araoj. ==Kutimaro== Ĝi estas sociema, kaj kutime troviĝas en paroj aŭ malgrandaj grupoj. Ĝi eĉ povas ariĝi kun diversaj specioj de konuroj. Kiam manĝaĵo abundas, ĝi povas formi arojn de ĝis 100 membroj. Ĝi manĝas fruktojn, semojn kaj florojn, kaj serĉas putriĝantan lignon por trovi insektajn larvojn. Ĝi ankaŭ konsumas mineralriĉan grundon, ekzemple, de argillekejo, kiel suplementon. Paro kreskigas siajn idojn kune, nestante en malnovaj truoj de [[pegoj]] en arboj aŭ en arbaraj [[termito|termitejoj]]. [[File:Parrot clay lick.jpg|thumb|maldekstre|Kun [[araoj]] kaj [[amazonoj]] je argillekejo en [[Ekvadoro]]|alt=Several dusky conures resting alongside macaws and amazons in a clay lick and Ecuador]] Oni kredas, ke konsumado de argilo provizas mineralan suplementon kaj neŭtraligas toksinojn en ilia dieto. Iliaj predantoj (kune kun multaj aliaj novtropikaj papagoj) inkluzivas multajn [[rabobirdo]]jn, [[simio]]jn, kaj en iuj kazoj, [[jaguaro]]jn. Ili estas sufiĉe facile bredeblaj havante daŭran nestokeston, kaj ili demetos ĝis tri ovodemetojn jare. Ili estas konataj kiel trankvilaj, kompare kun aliaj konurspecioj, sed tamen tre energiaj kaj ludemaj, kiel plej multaj konuroj. La vivdaŭro de ĉi tiuj konuroj varias de 25 ĝis 50 jaroj, kvankam iliaj tipaj vivdaŭroj estas kutime 35-40 jaroj. Lastatempe, ili estis viditaj kiel kolonio en la marbordaj distriktoj de [[Limo]], [[Peruo]]. Ili verŝajne venis kiel [[dorlotbesto]]j, kaj setlis en ĉi tiu urbo. ==Vidu ankaŭ== * [[Hugh Algernon Weddell]] ==Referencoj== {{Referencoj}} * {{Cite book|last1=Juniper|first1= T.|first2= M. |last2=Parr |year=1998|title=A Guide to the Parrots of the World|publisher= Pica Press|location= East Sussex| isbn =1-873403-40-2}} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Aratinga weddellii}} *{{cite web| publisher =BirdLife International (2008) |url = https://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=1575&m=0 |title = Dusky-headed parakeet – BirdLife Species Factsheet |access-date = 3a de Januaro 2009 }} * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/dusky-headed-parakeet-aratinga-weddellii] * [https://web.archive.org/web/20121026184206/http://www.avesdelima.com/cotorra_cabeza_oscura.htm] * [https://www.hbw.com/species/dusky-headed-parakeet-aratinga-weddellii] * [http://www.parrotsdailynews.com/all-about-dusky-headed-conure-aratinga-weddellii/] {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Papagedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] 9pvqvog39okmhu6067vusizs6w3nvo0 0 914374 9494230 9145252 2026-10-16T07:49:46Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494230 wikitext text/x-wiki {{unua}} {{Informkesto muzikalbumo |titolo = {{paĝonomo}} |artisto = sveddevena esperantlingva [[rokmuziko|rokgrupo]] [[Persone]] |tipo = studia |jaro = 1996 |kovrilo = Martin Wiese - Arkones 2009.jpg <!-- ne ekzakte albuma kovrilo, sed rara komuneja bildo pri Martin Wiese - kovrilo kompreneble ne haveblas sen kopirajto --> |daŭro = |ĝenro = alternativa rokmuziko |antaŭa = |sekva = }}{{kursiva titolo}} '''''{{paĝonomo}}''''' estas la tria albumo de la sveddevena esperantlingva [[rokmuziko|rokgrupo]] [[Persone]]. Ĝi estis eldonita en [[1996]], post ''[[En la spegulo]]'' de [[1991]] kaj antaŭ ''[[...sed estas ne]] de [[1999]]. Ekde 1990, la grupo Persone konsistas el Anders Grop (elektra [[basgitaro]], kantado; akustike: [[kontrabaso]], kantado), [[Martin Wiese]] ([[elektra gitaro]], [[elektra basgitaro]], kantado) kaj [[Bertilo Wennergren]] ([[drumo]], kantado).<ref>[https://bertilow.com/persone/prezento.html Historio de Persone] ĉe ĝia retpaĝo</ref> == Listo de kantoj == # Povus esti simple (Martin, Bertilo) # Mondo aŭ mi (Martin) # Trans torent' (Martin, Bertilo) # Vortoj (Martin) # Ili venos (Martin, Bertilo, Anders) # Revoj (Martin) # Maskobalo (Martin, Bertilo) # Kiam amo regas (Martin) # Mejlojn for (Martin) # Reĝoj de cindro (Martin, Bertilo) # Nun mallumas ekstere (Martin) # La leviĝo de la lun' (Martin) # El la man' (Martin) == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://bertilow.com/persone/albumo_povus_esti_simple.html albumaj informoj en la oficiala retejo de Bertilo] ({{eo}}) * [https://bertilow.com/persone/recenzo_povus_esti_simple_djh_kunar.html recenzo de] [[Gunnar Fischer]] (''DĴ Kunar'') * [https://kantaro.ikso.net/persone informoj pri la grupo en la retejo] {{404|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[KantaroVikio]] ({{eo}}) <br/> {{Persone}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|muziko}} [[Kategorio:Muzikalbumoj aperintaj en 1996]] [[Kategorio:Persone]] gcl2x6uruy45jr5jrhayk4ox47dj6ba 0 915029 9493945 9146367 2026-10-15T13:16:51Z Sj1mor 12103 9493945 wikitext text/x-wiki {{Informkesto filmo | originalatitolo= Vivu Belorusio ! | esperantatitolo= Жыве Беларусь ! | bildo= | bildpiedo = | produktolando= | filmadlando= | originalalingvo= rusa, belarusa | aperdato= [[2012]] | daŭro= 98 minutoj | ĝenro= dramo | buĝeto= 1,9 mln $ | direktoro = Krzysztof Lukaszewicz | scenaro= Wlodzimierz Niederhaus | laŭverko= | produktisto= Frantisek Wieczerko, Krzysztof Lukaszewiczv | muziko= Lavon Volskij | efektoj= | produkto= | distribuo= }} '''''Vivu Belorusio!''''' ({{lang-be|'''Жыве Беларусь!'''}}, {{lang-pl|'''Żywie Biełaruś!'''}}, estas en [[Pollando]] produktita filmo, filmita kun partopreno de belorusaj aktoroj, kiu rakontas pri la subpremoj de la reĝimo de [[Aleksandro Lukaŝenko]] en [[Belorusio]] kaj baziĝas sur rakontoj de realaj homoj. La filmo ankaŭ levas la temon de [[Rusigo]], kiu estas [[tabuo]] en la lando. La titolo de la filmo devenas de la fama slogano "Vivu Belorusio!", kreita de la belorusa verkisto Janka Kupala, kies verko estas parte malpermesita en lia patrujo. == Intrigo == [[Dosiero:Vinsent 3.jpg|thumb|250px|Zmiser (belorusa versio de la nomo Dmitri) Papko, la aktoro ludanta la rolon de Miron]] La filmo okazas de 2009 ĝis 2010 en Belorusio. La ĉefrolulo de la filmo estas juna belorusa muzikisto Miron Zaĥarko. Pro malsanoj akiritaj, kiel Miron ŝercas, kiel rezulto de la sekvoj de la [[Nuklea akcidento de Ĉernobilo|katastrofo de Ĉernobilo]], la milita komisiono donas al li prokraston de la armeo. La amatino de Miron, Vera, estas subtenanto de la belorusa opozicio. Ĉe unu el la koncertoj, la bando de Miron prezentas kanton pri la revolucio (ne ligante ĝin kun la opozicia movado en Belorusio), kaj poste amiko de la ĉefroluloj provokas la homamason ĉanti politikajn sloganojn kontraŭ la volo de Miron. Miron provas trankviligi la homamason, avertante, ke iliaj nunaj agoj estas danĝeraj por ili, sed tio ne helpas. Rezulte, la koncerto estas interrompita de specialaj fortoj uzante fumobombojn kaj larmigan gason. Miron estas arestita de KGB-oficiroj kaj kondukita al la milita komisariato. La medicina komisiono nuligas liajn diagnozojn dum kunveno, ne donante al la ulo la ŝancon defii ilian decidon. Post batado ĉe la milita komisariato, Miron estas sendita al militunuo situanta en la ekskludzono de la [[Nuklea centralo de Ĉernobilo|Nuklea Elektrocentralo de Ĉernobilo]]. Sekrete de la aliaj batalantoj, Zaĥarko komunikas kun Vera, rakontante al ŝi pri sia vivo en la armeo, kaj ŝi, uzante la informojn ricevitajn de Miron, funkciigas [[blogo]]n en la nomo de anonima soldato en la formo de [[taglibro]]. La blogo fariĝas tre populara kaj altiras la atenton de la Belarusa Ministerio pri Defendo. Miron estas suspektita kiel la aŭtoro. Vera estas vizitata de KGB-oficiroj kaj ŝia disko estas konfiskita kiel materiala pruvo. Dum provludo de la milita ĵuro, unu el la junaj soldatoj, Serij, rifuzas fari ĝin ruse, postulante permeson prononci la ĵuron en la [[belarusa]]. La oficiroj rifuzas. Vespere, Serij estas trovita ĝissange kaj grave vundita. Dum la vizito de la Vicministro de Defendo al la unuo, Miron petas lin helpi kun la leĝigo de la belarusa lingvo en la armeo per publikigo de ĉarto en tiu lingvo. Rezulte, Miron estas punita per la gardistaro. Tio kaŭzas maltrankvilon inter la opozicia junularo: manifestacioj estas organizataj sur la stratoj de [[Minsko]], la popolo postulas liberecon de la [[belarusa lingvo]]. Eksciiĝas, ke la aŭtoro de la taglibro estas Miron. Homoj pendigas afiŝojn kun la bildo de Miron ĉirkaŭ Minsko, faras grafitiojn, afiŝas bildojn en la Interreto. La Ministerio pri Defendo anoncas la eldonon de la milita ĵuro en la belarusa lingvo. Sojle de la alveno de televidaj ĵurnalistoj, la komando de la unuo postulas, ke Miron donu al ili intervjuon, dirante, ke li konservis la blogon pro venĝo esti rekrutita en la armeon, sed nun bedaŭras tion. Miron estas kondukita reen al la gardejo, kie la altrangaj soldatoj brutale batis lin. La sekurecaj taĉmentoj rompeniras en la domon de Miron kaj Vera, kiuj tie presas novajn balotafiŝojn, frakasas ŝian ĉambron, transformante ĝin en ion similan al bordelo, kaj injektas drogojn al Vera, post kio ili filmas reĝisoritan raportaĵon. Ĵurnalistoj eniras la ĉambron kaj inkluzivas ĉi tiun filmaĵon en televida raportaĵo dediĉita al la opozicio. Miron decidas kandidatiĝi por la lokaj elektoj, kion li anoncas en la promesita intervjuo, kaj post ŝtelado en la oficejan ĉambron de la balotejo, li ekscias pri sia venko dum la balotnombrado, sed fariĝas atestanto de la falsaĵo. Li filmas la voĉmanipuladon per fotilo. Konvojo de soldatoj alvenas por Miron, kiu kaŝas sin en balotejo, kaj li forkuras. Post longa kurado for de la aŭto, kiu persekutas lin, la ulo perdas konscion. Li suferas [[apopleksio]]n kaj estas maldungita el la armeo. Miron afiŝas filmeton pri balotfraŭdo enrete. Tio okazas post la prezidantaj elektoj en Belorusio en 2010, en kiuj, laŭ la oficialaj rezultoj, Aleksandro Lukaŝenko venkis. La ulo partoprenis proteston sur la Sendependeca Placo, kiu okazis en decembro 2010. La filmo finiĝas kun Miron inter tiuj batitaj kaj detenitaj de la belorusa polico kaj specialaj fortoj. == Akcepto == La belorusa registaro oficiale malpermesis kaj krimigis la distribuadon de la filmo en Belorusio, dum ĝi ricevis kelkajn premiojn ĉe festivaloj en multaj landoj tra la mondo <ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=63610 Блокбастар «Жыве Беларусь»]</ref> <ref>[https://web.archive.org/web/20130406030234/http://antrakt.by/news/film-%E2%80%9Czhyve-belarus%E2%80%9D-vzyal-vtoroe-mesto-kinofestivalya-v-prage Фильм “Жыве Беларусь!” взял второе место кинофестиваля в Праге]</ref> <ref>[https://udf.name/news/kultura/86729-zhyve-belarus-pobedil-na-krupneyshem-kinofestivale-polshi.html “Жыве Беларусь!“ победил на крупнейшем кинофестивале Польши]</ref>. == Vidu ankaŭ == * [[Kupala]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Filmoj aperintaj en 2012]] [[Kategorio:Historiaj filmoj]] [[Kategorio:Belorusaj filmoj]] iy7tjyeihulrog0wgpdnoqae7jcax0n 0 918155 9494047 9171584 2026-10-15T16:41:02Z Sj1mor 12103 9494047 wikitext text/x-wiki {{aliaj signifoj|kantono Harding (Nov-Meksiko)|kantono Hardin}}{{Informkesto usona kantono |kantono= kantono Harding |bildo= Harding County Courthouse.JPG |ĉefurbo= ''{{#invoke:Wikidata|claim|P36|parameter=link}}'' |plej_granda_urbo= |subŝtato= Suda Dakoto |mapo= Map of South Dakota highlighting Harding County.svg |areo_suma_km2= {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}}} |areo_tera_km2= {{unuo|{{#expr:{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}-{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}*{{#invoke:Wikidata|claim|P2927}}/100) round 0}}}}}} |areo_akva_km2= {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}*{{#invoke:Wikidata|claim|P2927}}/100) round 0}}}} |fondodato= {{#invoke:Wikidata|claim|P571}} |loĝantaro= {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}}} |censa_jaro={{#invoke:Wikidata|claim|P1082|qualifier=P585|parameter=time:Y}} |denso_km2= {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} |horzono= [[UTC-7]], somere [[UTC-6]] |retejo= {{#invoke:Wikidata|claim|P856}} |nomo_laŭ= {{#invoke:Wikidata|claim|P138|parameter=link}} |zomo = 7 |notoj= {{Maplink|frame=yes|plain=yes|frame-width=250|frame-align=center|type=shape|fill=#ffffff|fill-opacity=0|stroke-width=3}} }} La '''kantono Harding''' - [[angle]] ''Harding County'' - estas [[Kantonoj de Usono|kantono]] de [[Usono]] en la [[Subŝtatoj de Usono|subŝtato]] [[Suda Dakoto]]. La administra centro estas la urbo ''{{#invoke:Wikidata|claim|P36|parameter=link}}''. La kantono estis fondita en [[1909]]. Ĝi havas sian nomon de ''J. A. Harding'', kiu estis parolisto de la parlamenta ĉambro de la indiana Dakota Teritorio. Laŭ la [[censo]] de aprilo [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]], kiu aktualiĝos nur post dek jaroj, en la kantono vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|personoj}} sur areo de {{unuo|{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj|parameter=link}}. En la skema mapo de la informkesto dekstre oni bone vidas, ke la kantono okupas la nordokcidentan angulon de Suda Dakoto - norde ĝi limas al [[Norda Dakoto]] kaj okcidente al [[Montano]]. == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{en}}) <br/> <!-- {| |[[Dosiero:x|eta|maldekstra|240ra|{{centre|urbocentre de ''{{#invoke:Wikidata|claim|P36|parameter=link}}''}}]] |[[Dosiero:x|eta|maldekstra|240ra|{{centre|loka kirko en ''{{#invoke:Wikidata|claim|P36}}''}}]] |} --> {{projektoj}} {{kantonoj de Suda Dakoto}} {{Ĝermo|Suda Dakoto}} {{DEFAŬLTORDIGO:Harding}} [[Kategorio:Kantonoj de Suda Dakoto]] k60yrayjumwlhrgp2nop7vnnnaasea9 0 923013 9494154 9202862 2026-10-15T22:22:58Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494154 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |koloro=pink | nomo = Papageto de Meek | dosiero = | dosiero larĝo=250px | priskribo de dosiero = | regno = ''[[Animalia]]'', Bestoj | filumo = ''[[Chordata]]'', Ĥorduloj | klaso = ''[[Aves]]'', Birdoj | ordo = ''[[Psittaciformes]]'', Papagoformaj | superfamilio = ''[[Psittacoidea]]'' | familio = ''[[Psittaculidae]]'' | subfamilio = ''[[Psittaculinae]]'' | tribo = ''[[Micropsittini]]'' | genro = ''[[Micropsitta]]'' | genro aŭtoritato = [[René Primevère Lesson|Lesson]], 1831 | specio = '''Papageto de Meek''', ''M. meeki'' |dunomo = ''Micropsitta meeki'' | specio aŭtoritato = [[Walter Rothschild|Rothschild]] & [[Ernst Hartert|Hartert]], 1914 | statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name="iucn status 12 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Micropsitta meeki'' |volume=2016 |page=e.T22684861A93050200 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22684861A93050200.en}}</ref> |mapo de vivoteritorioj = |mapo de vivoteritorioj larĝo = 250px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} '''Papageto de Meek''', '''Flavbrusta papageto''' aŭ '''Nana papageto de Meek''' (''Micropsitta meeki'') estas [[specio]] de tre malgrandaj verdaj [[papagoj]] kiuj loĝas kiel [[endemio]] en [[Papuo-Nov-Gvineo]]. ==Taksonomio kaj etimologio== Tiu birdo estas unu el sep nomitaj honore al la angla natursciencisto [[Albert Stewart Meek]], kiu kolektis multajn ĝistiam nekonatajn birdojn kaj insektojn el Aŭstralio, Nov-Gvineo, kaj la Pacifika regiono.<ref name=Rothschild/> Multaj el tiuj estas nun en la [[Muzeo pri Natura Historio de Londono]].<ref name=Rothschild>{{cite web|url=http://www.andrewisles.com/AndrewIsles/pdf/Cat39Web.pdf |title=Rothschild, Walter, Hartert, Ernst and K. Jordan |work=Catalogue 39 |publisher=Andrew Isles |page=36 |access-date=23a de Januaro 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928221410/http://www.andrewisles.com/AndrewIsles/pdf/Cat39Web.pdf |archive-date=28a de Septembro 2007 }}</ref> La du subspecioj estas ''M. m. meeki'', Rothschild & Hartert, 1914, kaj ''M. m. proxima'', Rothschild & Hartert, 1924.<ref>{{cite web |url=http://www.zoonomen.net/avtax/psit.html |title=Psittaciformes: Micropsittinae |author=Alan P. Peterson |date=16a de Majo 2012 |work=Zoological Nomenclature Resource |access-date=23a de Januaro 2013}}</ref> ==Aspekto== Nanaj papagoj estas la plej malgrandaj membroj de la superfamilio ''Psittacoidea'' de [[veraj papagoj]]. Ili estas rapidmoviĝantaj, smeraldverdaj birdoj kun brilaj ekbriloj.<ref name=AvianWeb/> La papageto de Meek havas ĉapon, frunton, nukon kaj vizaĝon mezbrunajn kun flava gorĝo kaj subaj partoj. Ĉe ''M. m. meeki'', la flava koloro etendiĝas ĝis la orelareoj, dum ĉe ''M. m. proxima'', ĝi ankaŭ etendiĝas kiel mallarĝiĝanta flava bendo horizontale super la okuloj. Ĉe ĉi-lasta subspecio, la vizaĝo kaj nuko estas pli palbrunaj. La cetero de la plumaro estas verda, iomete pli malhela sur la dorso kaj flugiloj, kaj pli pala sur la ventro. La beko kaj grandaj piedoj estas brunaj.<ref>{{cite book |title=[[Handbook of the Birds of the World]]. Volume 4: Sandgrouse to Cuckoos |editor-last=del Hoyo |author=Josep |editor-last2=Elliot |author2=Andrew | editor-last3=Sargatal | editor-first3=Jordi|year=1997 |publisher=Lynx Edicions |isbn=8487334229 }}</ref> ==Distribuado== La papageto de Meek estas konata el la [[Insuloj Admiralitato]], grupo de dek ok insuloj en la [[Bismarkoj]] norde de [[Papuo-Nov-Gvineo]].<ref name=AvianWeb>{{cite web |url=http://www.beautyofbirds.com/pygmyparrots.htm |title=Meek's Pygmy Parrots |work=Pygmy Parrots |publisher=Avian World |access-date=23a de Januaro 2013}} {{404|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Oni diras, ke ĝi estas ofta sur la insuloj Lou kaj Manus, kaj la populacio ŝajnas esti stabila, do ĝi estas listigita kiel "[[Malplej Zorgiga]]" en la [[IUCN Ruĝa Listo de Minacataj Specioj]].<ref name="iucn status 12 November 2021" > BirdLife International (2016). [https://www.iucnredlist.org/species/22684861/93050200 "Micropsitta meeki".] ''IUCN Red List of Threatened Species''. 2016 e.T22684861A93050200. doi:10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22684861A93050200.en. </ref> ==Biologio== La papagetoj de Meek ne estas multe studitaj. Ili pasigas sian tagon grimpante inter la foliaro de arboj uzante siajn bekojn, grandajn piedojn kaj rigidigitajn vostoplumojn por subteno. Oni kredas, ke ilia dieto konsistas el insektoj, fungoj, likenoj kaj muskoj.<ref name=AvianWeb/> Provoj teni pigmeajn papagojn en [[kaptiteco]] ne sukcesis. Tio eble ŝuldiĝas al tio, ke la birdoj suferas pro streso aŭ al manko de kompreno pri iliaj manĝbezonoj.<ref name=AvianWeb/> ==Referencoj== {{referencoj}} {{Birdoj}} {{projektoj}} [[Kategorio:Nanaj papagetoj]] [[Kategorio:Birdoj de Nov-Gvineo]] iibcxf2fij7vhce06mgxr7cis7mqml8 0 926221 9494296 9225929 2026-10-16T08:56:59Z Sj1mor 12103 9494296 wikitext text/x-wiki {{apartigila paĝo|Rýchory}} {{Geokesto | vilaĝo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Rýchory | devena_nomo = | alia_nomo = {{Lang-de|Rehorn}} | kategorio = domaro <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Rýchory | moto = | kromnomo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Rýchory, pohled k jihovýchodu.jpg | dosiero_priskribo = Rýchory, vido el ripozejo sur turisma vojo tra kelke da domoj en meza parto de vilaĝo al montodorso de Žacléř <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Ĉeĥio | lando_tipo = Ŝtato | lando_flago = 1 | ŝtato = | regiono = Regiono Hradec Králové | distrikto = Distrikto Trutnov | municipo = Žacléř | municipo_tipo = Administra municipo | histregiono = Bohemio | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = | rivero_tipo = | memorindaĵo = | memorindaĵo_noto = | memorindaĵo_tipo = Memorindaĵo | konstruaĵo = | konstruaĵo_noto = (2011) | konstruaĵo_tipo = Domoj | ŝoseo = | montaro = Gigantmontaro <!-- *** Situo *** --> | situo = Rýchory | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 50 | lat_m = 39 | lat_s = 31 | lat_NS = N | long_d = 15 | long_m = 52 | long_s = 58 | long_EW = E <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 5.32 | areo_rondumo = 2 | areo_tipo = Katastro | areo_noto = Rýchory <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro_dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 1541 | establita_tipo = Unua skribmencio | dato = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset =+1 | horzono_DST = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset_DST =+2 | poŝtkodo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo enkadre de Ĉeĥio | mapo_lokumilo = Ĉeĥio | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = | mapo1_lokumilo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = | commons = | portalo = Ĉeĥio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = }} '''Rýchory''' ({{lang-de|Rehorn}}) estas domaro kaj parto de urbo [[Žacléř]] en [[distrikto Trutnov]] en [[Regiono Hradec Králové]] en [[Ĉeĥio]]. Ĝi kreas samnomatan katastran teritorion kaj bazan setlejunuon. En la jaro {{WikidataLoĝantaroDato}} ĉi tie daŭre vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}}. Al Rýchory apartenas ankaŭ herbeja enklavo [[Sněžné Domky]], [[Rýchorská bouda]] kaj pereinta korto [[Rýchorský dvůr]]. Al Rýchory ligas sur nordo malpli granda domaro [[Vizov]], sed kiu jam situas en la katastra teritorio Žacléř. '''Rýchory''' estas ankaŭ nomo de katastra teritorio kun areo 5,32&nbsp;km². == Historio == La unua mencio devenas el la jaro [[1541]]. Same kiel ceteraj montaraj vilaĝoj la municipo Rýchory tre suferis dum la [[tridekjara milito]]. Ĝi estis prirabita verŝajne fare de [[Saksio|saksaj]] soldataroj en la jaro 1632 kaj poste komune kun Žacléř en la jaroj 1635 kaj 1645 fare de svedaj soldataroj kaj multe da homoj mortis sekve de malsato kaj epidemioj. Eĉ dum la sileziaj militoj en la dua duono de la 18-a jarcento parto de la municipo estis dezertigita, ĉifoje fare de soldataroj el [[Prusio]].<ref>{{Citaĵo el novaĵo | familia nomo = Beran | persona nomo = Pavel | titolo = Zaniklé obce po roce 1945 | novaĵo = www.zanikleobce.cz | url = http://www.zanikleobce.cz/ | eldondato = 2006-27-02 | alirdato = 2022-11-09 }}</ref> En la jaro 1873 ĝi fariĝis memstara municipo. En la jaro 1890 ĉi tie estis 50 domoj kaj vivis ĉi tie 243 germanaj loĝantoj, estis ĉi tie unuklasa lernejo. En la jaro 1911 ĉi tie vivis 253 loĝantoj. Post la milito Rýchory estis, same kiel ceteraj municipoj trafitaj pro [[ellandigo de germanoj el Ĉeĥoslovakio|forŝovo de germana loĝantaro]]. Malgraŭ tio simile kiel en Žacléř ĉi tie restis relative granda kvociento de loĝantoj de la germana nacieco, kiuj ne estis elloĝigitaj (aŭ ili transloĝiĝis ĉi tien el aliaj lokoj en limregiono), por ke ili sekurigu trafikon de ŝtonminejoj de Žacléř.<ref>{{Citaĵo el novaĵo | familia nomo = LovecPokladu.cz | titolo = Historie zasutá v zaprášených archivech | novaĵo = LovecPokladu.cz | url = https://www.lovecpokladu.cz/home/historie-zasuta-v-zaprasenych-archivech-5809 | lingvo = cs | alirdato = 2022-11-09 }}</ref> Oni plenigis la municipon nur parte, multe da domoj pereis kaj plimulto de restintaj domoj komencis servi por refreŝigejaj celoj. == Loĝantaro == {{Grafikaĵo de nombro de loĝantoj|tabelo=sub|rompi=6}} == Memorindaĵoj == * [[Kruco de Rýchory|Kruco de Poltz aŭ Kruco de Rýchory]] – baroka kruco el la jaro 1804 == Pluaj fotoj == <gallery> Sedlo Rýchorský kříž.jpg|Sedo Rýchorský kříž kun supra parto de enloĝigo de Rýchory Rýchorský kříž.jpg|baroka kruco de Rýchory Röhrichtův kříž.jpg|Kruco de Röhricht Rýchorská bouda 2015 01.jpg|Budo Rýchorská bouda Sněžné Domky, luční enkláva 02.jpg|Sněžné Domky </gallery> == Literaturo == * Rennerová Eva, Mach Daniel ''Historie Žacléřska'' ==Eksteraj ligiloj== <references/> {{Žacléř}} [[Kategorio:Žacléř]] [[Kategorio:Bazaj setlejunuoj en distrikto Trutnov]] [[Kategorio:Setlejoj en Gigantmontaro en Ĉeĥio]] [[Kategorio:Gigantmontara magistralo]] [[Kategorio:Katastraj teritorioj en Regiono Hradec Králové]] [[Kategorio:Setlejoj sur landlimo de Ĉeĥio kaj Pollando]] duy8kbmm9m36ea2urc5hxl91fhp0f58 0 927598 9494032 9234872 2026-10-15T16:30:09Z Sj1mor 12103 9494032 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |kategorio=Administra regiono |lando = Tajlando |dosiero = หาดบางเบิด - panoramio.jpg |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |ĉefurbo = {{#invoke:Wikidata|claim|P36|parameter=link}} |regiono-ISO = TH |mapo1 lokumilo = iso |kodo = {{#invoke:Wikidata|claim|P300}} |kodo tipo = [[ISO 3166-2]] |areo_kodo = |establita = |establita tipo = Fondo |mapligilo = jes |latitudo = |longitudo = |ĉefurbo_lat_d ={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |ĉefurbo_long_d = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 7 |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto |ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} |ĉefulo tipo = Guberniestro }} [[dosiero:Mu Ko Chumphon National Park Chumphon Thailand.jpg|eta|maldekstra|{{centre|impreso el la nacia parko ''Mu Ko Chumphon''}}]] [[dosiero:Saphli, Pathio District, Chumphon, Thailand - panoramio (4).jpg|eta|maldekstra|{{centre|la vilaĝo ''Saphli'' en distrikto ''Pathio''}}]] La '''provinco Chumphon''' ({{l-th|{{#invoke:Wikidata|claim|P1448}}}}) estas [[Provincoj de Tajlando|provinco de]] [[Tajlando]]. Laŭ la stato de la jaro {{WikidataLoĝantaroDato}} en la provinco vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|personoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun la tajlandaj provincoj {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}, kaj en sia nordokcidenta angulo ankaŭ tuŝas la limon al la najbara ŝtato [[Birmo]] (''Mjanmao''). Administra centro de la provinco estas la samnoma urbo {{#invoke:Wikidata|claim|P36|parameter=link}}. La provinca teritorio situas ĉe la okcidenta marbordo de la [[golfo de Tajlando]] de la [[Sudĉina maro]]. == Vidu ankaŭ == * [[Provincoj de Tajlando]] == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{th}}) <br/> [[dosiero:วัดเขาเจดีย์ ชุมพร.jpg|eta|320ra|centre|{{centre|la antikva templo ''Wat Khao Chedi'' en urbo ''Pathio''}}]] {{Provincoj de Tajlando}} {{Projektoj}} {{Ĝermo|Tajlando}} {{DEFAŬLTORDIGO:Chumphon}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Provincoj de Tajlando]] m37xtwjbjzdykifv6ybiu7cbxhdwvhv 0 928825 9494107 9243485 2026-10-15T19:33:25Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494107 wikitext text/x-wiki {{Informkesto filozofo}} '''Oscar HORTA''' (naskita kiel Óscar Horta Álvarez; 7-a de majo 1974 en [[Vigo]]) estas hispana bestaj-rajtoj-aktivulo kaj [[etikisto]]. Li estas profesoro ĉe la Instituto de Filozofio kaj Antropologio ĉe la [[Universitato de Santiago de Compostela|Universitato de Santiago]] [[Universitato de Santiago de Compostela|de Kompostelo]] kaj kunfondinto de la neprofitcela organizaĵo ''Animal Ethics''. Ekde la mezo de la 1990-aj jaroj, Horta aktive okupiĝas pri [[veganismo]] kaj kontraŭspecismo.<ref>{{Cite web|title=Oscar Horta|url=https://www.vegansociety.com/oscar-horta|access-date=2025-06-08|website=[[The Vegan Society]]|language=en}}</ref> Li kunlaboris kun pluraj hispanaj bestaj bonfartaj organizaĵoj kaj servis en la konsilaj komitatoj de internaciaj organizaĵoj traktantaj bestan etikon kaj bestan suferadon.<ref name=":1">{{Cite web|last=Horta|first=Oscar|title=Oscar Horta - Curriculum Vitae|url=https://usc-es.academia.edu/OscarHorta/CurriculumVitae|access-date=2025-06-08|publisher=[[Academia.edu]]}}</ref> Horta estas konata pro siaj kontribuoj al nunaj debatoj pri [[speciismo]], besta etiko, kaj la morala signifo de suferado de [[Sovaĝbestoj|sovaĝaj bestoj]]. Li argumentas por la morala konsidero de ĉiuj sentemaj estaĵoj kaj rekomendas respondecajn intervenojn en la naturo por redukti la suferadon de [[faŭno]].<ref>{{Cite web|date=2015-08-19|title=Conversation with Leah McKelvie|url=https://animalcharityevaluators.org/charity-reviews/charity-conversations/leah-mckelvie-and-oscar-horta/|access-date=2019-10-04|website=[[Animal Charity Evaluators]]|language=en-US}}</ref> Lia laboro signife formis la akademian diskurson pri ĉi tiuj temoj, kaj li estas konsiderata unu el la ĉefaj figuroj en la kampo.<ref name="HortaFerraterMora2008">{{Cite web|date=2008-01-03|title=Oscar Horta wins Ferrater Mora Prize|url=https://www.oxfordanimalethics.com/2008/01/oscar-horta-wins-ferrater-mora-prize/|access-date=2020-02-18|website=[[Oxford Centre for Animal Ethics]]|language=en-US}}</ref> En 2022 li publikigis sian unuan libron en la angla, titolitan ''[[:en:Making_a_Stand_for_Animals|Making a Stand for Animals]]''. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [https://masalladelaespecie.wordpress.com/ Etiko preter la specio] - la persona blogo de Oscar Horta (hispane) * [http://usc-es.academia.edu/OscarHorta Oscar Horta] ĉe [[Academia.edu]] * [https://scholar.google.es/citations?user=wmWgbPIAAAAJ&hl=es Oscar Horta] ĉe Google Scholar * [http://philpapers.org/profile/26109 Oscar Horta] ĉe PhilPapers * [https://investigacion.usc.gal/investigadores/59299/detalle Oscar Horta] {{404|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ĉe la [[Universitato de Santiago de Compostela]] * [http://www.christiankoeder.com/2010/09/interview-with-oscar-horta-english.html Intervjuo] kun Christian Koeder * [https://animalcharityevaluators.org/charity-reviews/charity-conversations/leah-mckelvie-and-oscar-horta-of-animal-ethics-2017/ Intervjuo] kun taksistoj de bestaj bonfaraj organizaĵoj * [https://knowinganimals.libsyn.com/episode-61-evil-in-nature-with-oscar-horta Intervjuo] kun ''Knowing Animals'' * [http://www.arzonepodcasts.com/2011/09/arzone-podcast-15-anti-speciesism-with.html Intervjuo] kun ''ARZone'' {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Horta, Oscar}} [[Kategorio:Hispanaj filozofoj]] [[Kategorio:Bestrajtaj aktivuloj]] [[Kategorio:Hispanaj verkistoj]] 1trzt6pzzb3s92ko2nuuw1q8pj6pnn0 0 932035 9494225 9493783 2026-10-16T07:28:26Z FrojtikIm 264665 9494225 wikitext text/x-wiki {{apartigila paĝo|Dunszt}}{{Informkesto homo|patro=Béla Dunszt|patrino=Márta Stiller Dunszt|grandeco de subskribo=|priskribo=|subskribo=File:2026年時点のウィリアム・ダンストのサイン.png|dosiero=Dunszt Vilmos portréja Budán.jpg|nomo=Vilmos Dunszt|aliaj nomoj=}} '''Vilmos DUNSZT'''<ref name=":0">[https://port.hu/adatlap/szemely/dunszt-vilmos/person-732499 La vivovojo de Dunszt en port.hu]</ref><ref>[https://www.mafab.hu/people/dunszt-vilmos-3225057.html Dunszt Vilmos | Filmek, képek, díjak | Személyiség adatlap | Mafab.hu]</ref> (angle ''William Dunst''<ref>[https://www.msn.com/en-gb/lifestyle/style/william-dunst-debuts-new-fashion-line-giving-back-to-uk-children/ar-AA1K9Z1J William Dunst debuts new fashion line, giving back to UK children]</ref><ref>[https://belmontstar.com/william-dunst-releases-debut-cookbook-william-dunsts-kitchen/ William Dunst Releases Debut Cookbook — William Dunst’s Kitchen | Belmont Star]</ref><ref name=":5">[https://magyarnemzetinevter.hu/person/1840124 Dunszt Vilmos - Személyi névtér – Nemzeti Névtér]</ref>; naskita la 26-an de julio 2007 en [[Józsefváros|Józsefváros [Jóĵefvaroŝ], la 8-a urbodistrikto]] de [[Budapeŝto]]<ref>[https://www.themoviedb.org/person/5209517-william-dunst William Dunst — The Movie Database (TMDB)]</ref><ref>[https://mandiner.hu/hirek/2022/01/a-nemetek-ellen-volt-de-a-szovjetek-vegeztek-ki-erte-miko-zoltan-tragikus-elete A németek ellen volt, de a szovjetek végezték ki érte: Mikó Zoltán tragikus élete]</ref><ref>[https://www.discogs.com/artist/15221415-William-Dunst William Dunst Discography: Vinyl, CDs, & More | Discogs]</ref><ref name=":5" /><ref>[https://metadata.music-story.com/en/artists/5263655/basic Metadata Monitor - Artists - Basic]</ref><ref>[https://moly.hu/alkotok/dunszt-vilmos Alkotó · Dunszt Vilmos · Moly]</ref>) estas hungara kantisto, kantaŭtoro kaj muzikal-aktoro.<ref>[https://madisongraph.com/william-dunst-launches-dunst-records-imprint-through-sony/ William Dunst Launches Dunst Records Imprint Through Sony | MADISON NEW YORK]</ref> Li estis membro de la infankoruso de la Madách Színház ĝis 2019. Li estas la kreinto, fondinto kaj kreiva direktoro de la moda marko [[William Dunst (marko)|William Dunst]], fondita en 2025.<ref>[https://szu.jp/brands/william-dunst William Dunst（ウィリアム・ダンスト）はどんなブランド？本人名義のラグジュアリーブランド | szu]</ref><ref name=":7">[https://szu.jp/persons/william-dunst ウィリアム・ダンスト（William Dunst） | ハンガリー・2007年生まれ | szu]</ref> == Kariero == [[Dosiero:Vilmos Dunszt in 2014, Budapest 01.jpg|eta|Vilmos en 2014 dum fotopreno]] Dunst komencis sian karieron kiel infanmodelo. Kun la subteno de sia patrino kaj la mentorado de [[Enikő Sütő]], li jam junaĝe partoprenis en pluraj hejmaj kaj internaciaj reklamkampanjoj. Interalie li aperis en la reklama filmo de MOL „A szurkoló benned van”, kaj en socia kampanjo de la Nacia Konsumprotekta Aŭtoritato kun [[Ferenc Molnár (kantisto)|Ferenc Molnár]], titolita „Anya, veszed a jövőm?”.<ref name=":0" /><ref>[https://www.mafab.hu/movies/te-belevagnal-az-50-km-es-dietaba-705641.html Te belevágnál az 50 km-es diétába? (film, 2015) | Kritikák, videók, szereplők | MAFAB.hu]</ref> Poste li turnis sin al la muzika teatro. Li studis en la lernejo ''Kővirágok Énekiskola'' ("kantolernejo Ŝtonfloroj"), gvidata de [[Judit Kővári]], kaj ricevis instrukcion ankaŭ de Viki Szakos.<ref name=":6">[https://www.zeneszoveg.hu/egyuttes/9050/william-dunst-dalszovegei.html William Dunst dalszövegei, albumok, kotta, videó - Zeneszöveg.hu - Ahol a dalszövegek laknak]</ref><ref>[https://www.zeneszoveg.hu/szemely/236736/dunszt-vilmos-dalszoveg-lyrics-bio-adatlap.html Dunszt Vilmos - Zeneszöveg.hu]</ref> Kiel infana aktoro li aperis en pluraj teatraj produktaĵoj, interalie en ''A muzsika hangja'' ("La Sono de Muziko", adaptaĵo de la klasika muzikalo [[:en:The Sound of Music|''The Sound of Music'']], kiu ekprezentiĝis en Novjorko en 1959 kaj en Londono en 1961, en la rolo de ''Kurt von Trapp'', en la muzikalo knabo 11-jaraĝa) kaj ''A padlás'' ("La Subtegmento", ''The Attic'', [[:hu:A padlás|jen hungare]], en la rolo de ''Révész'').<ref name=":0" /><ref name=":4">[https://orcid.org/0009-0006-0139-3397 William Dunst (0009-0006-0139-3397) - ORCID]</ref><ref>[https://port.hu/adatlap/szindarab/szinhaz/a-padlas/directing-55858 A padlás]</ref> En 2021 li fondis sian propran diskeldonejon, [[Dunst Records]], kiu havas plurajn filiojn ĉefe en [[Ĉinio]], [[Japanio]], [[Kanado]], [[Francio]] kaj [[Hungario]].<ref name=":3" /><ref>[https://credits.muso.ai/profile/6aab67f8-b2d4-4a7d-b2df-78f1892ca8c8 Dunst Records - Credits]</ref><ref name=":6" /> En landoj, kie ne ekzistas aparta loka filio, la ĉefa etikedo Dunst Records aŭ ofte la marko Dunst Records International estas uzata por distribui la kantojn de internaciaj artistoj.<ref name=":3">[https://www.discogs.com/label/3896841-Dunst-Records?srsltid=AfmBOopRIzXxw9ayDjK-EJS5ckjE2GzjGKjGNiLkF2-2ztR5ZpfsZCac Dunst Records | Discogs]</ref> En 2025, li fondis sian samnoman modmarkon, [[William Dunst (marko)|William Dunst]], kiu ekde tiam organizis plurajn bonfarajn eventojn, precipe en la Unuiĝinta Reĝlando. La marko ĉefe fokusiĝas al pretportaj kolektoj, inkluzive de sportkostumoj, havajaj ĉemizoj, T-ĉemizoj, kapuĉaj sveteroj, ŝvitĉemizoj kaj aliaj altkvalitaj produktoj.<ref>[https://www.thestar.co.uk/community/william-dunst-launches-his-own-clothing-brand-donates-profits-to-help-children-in-the-uk-5262925 teksto en la brita retejo ''thestar.co.uk'']</ref><ref name=":7" /> En 2026, en [[Tokio]], li fondis la kompaniojn Intervia Music Co., Ltd. kaj Dunacom Records, kiuj okupiĝas pri rajt-administrado, distribuado kaj eldonado, en partnereco kun la muzikaj kompanioj [[Believe Music|Believe]] kaj BIG UP!. Ĉi tiuj entreprenoj funkcias kiel sub-etikedoj de Dunst Records Japan, filio de [[Dunst Records]], kaj estas ĉefe dediĉitaj al la distribuado kaj administrado de japanaj kaj aziaj artistoj.<ref>[https://belmontstar.com/william-dunst-expands-business-footprint-teases-deeply-personal-new-single/ William Dunst Expands Business Footprint, Teases Deeply Personal New Single | Belmont Star]</ref> == Familio kaj deveno == Li devenas de la [[Katolika Eklezio|romkatolika]], devene el [[Veszprém]], blazone nobela [[Dunst|familio Dunszt]] (Dunst) de [[Adelsheim]].<!-- bedaŭrinde jam ne plu atingebla en aŭgusto 2026 kaj ne arkivigita en la [[interreta arkivo]] ref>[https://gratteaumagazine.com/2026/05/11/qa-with-william-dunst-the-architect-of-heritage/ Q&A With William Dunst: The architect of heritage]{{404|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} gratteaumagazine.com</ref --> Lia patro estas Béla Dunszt (naskita en 1967), elektronikisto, instrumentisto kaj entreprenisto, dum lia patrino estas Márta Stiller (naskita en 1969). Laŭ la patra linio, liaj geavoj estas Béla Dunszt (1936–2026), elektristo, kaj Gizella Mózer (naskita en 1943), gobelena artisto, kudristino kaj iama politikistino. Liaj pra-geavoj estas Lajos Dunszt (1910–?) kaj Anna Nemes (1914–?). Liaj pra-pra-geavoj estas István Dunszt (1863–1928) kaj Mária Palkovics (1871–1924).<ref>[[commons:File:Grab_Frau_und_Herr_István_Dunszt_†1924,_†1928,_2024_Bakonybél.jpg|laŭ foto en Wikimedia Commons]]</ref> Inter liaj pli fruaj prapatroj troviĝas Tamás Dunszt (1828–1876) kaj Teréz Amberg (?-1898).<ref name=":8">[https://www.sulinet.hu/oroksegtar/data/magyarorszagi_nemzetisegek/nemetek/penzesgyor/penzesgyor_tortenete/pages/magyar/000_konyveszeti_adatok.htm Hudi József: Pénzesgyőr története] </ref><ref name=":2">[https://lincolncitizen.com/william-dunst-continuing-a-century-long-family-legacy-across-hungary-and-beyond/ William Dunst: Family History]</ref> La praavo de Dunszt estis [[Silkraŭpo|silkraŭpa]] bredisto kaj silkkomercisto, kiu laboris kune kun la avo de Dunszt, Béla, en la 1950-aj jaroj. Inter liaj prapatroj troviĝas interalie [[Maria Dunszt|Mária Dunszt]] (1936–1994), operkantistino; [[Ferenc Dunst]] (1815–1883), iama urbestro de [[Veszprém]], parlamentano kaj ledkomercisto; [[Károly Dunszt]] (1939–2012), majstro de sukeraĵarto; kaj [[Kálmán Donászy|Kálmán Dunszt]] (nomvariaĵo: ''Donászy''; 1897–1985), ĵurnalisto kaj politikisto.<ref name=":0" /><ref name=":1">https://belmontstar.com/william-dunst-and-the-dunszt-family-legacy/</ref><ref name=":2" /> == Persona vivo == Dunszt loĝas en [[Buda]] ekde 2021. Komence li loĝis en la [[3-a distrikto de Budapeŝto]], sed poste, pro siaj studoj, li translokiĝis al la [[12-a distrikto de Budapeŝto|12-a distrikto, al Svábhegy]], pli precize al Széchenyihegy, kie li loĝas ĝis nun. Krome, li ankaŭ posedas loĝejojn en la urbocentro de Budapeŝto. == Diskaro == === Muzikalbumoj === * 2024 – ''Vibrations''<ref>[https://www.senscritique.com/album/vibrations/138662507 Vibrations William Dunst - SensCritique]</ref> === Unuopaĵoj === * 2021: "Devil" * 2021: "You're My Best Gift" * 2022: "Xanax" (enhavas specimenon el la samnoma unuopaĵo de Lindsay Lohan)<ref>[https://www.whosampled.com/William-Dunst/Xanax/ Xanax by William Dunst - Samples, Covers and Remixes | WhoSampled]</ref> * 2024: "Memories" * 2026: "After All" * 2026: "Goddess" == Bildgalerio == <gallery class="center"> Dosiero:Vilmos Dunszt, englisch William Dunst, as a child in a puppet play.jpg|Kiel infano ĉe pupteatraĵo Dosiero:Vilmos Dunszt, englisch William Dunst, as a child model.jpg|Vilmos kiel infano kun longaj haroj </gallery> == Vidu ankaŭ == * [[Dunst Records]] * [[Dunst|Familio Dunst]] == Fontoj == * [https://kboo.fm/media/126887-rose-city-native-radio-042425 William Dunst ludata ĉe Rose City Native Radio la 24-an de aprilo 2025 ĉe kboo.fm] * [https://www.themoviedb.org/person/5209517-william-dunst Biografio kaj filmografio de William Dunst ĉe TMDB (La Datumbazo de Filmoj)] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.williamdunst.com/default.aspx Vilmos Dunszt Oficiala Retejo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240917214319/https://www.williamdunst.com/|date=2024-09-17}} * [https://port.hu/adatlap/szemely/dunszt-vilmos/person-732499 Vilmos Dunszt] ĉe [[PORT.hu|PORT]] * [https://www.mafab.hu/people/dunszt-vilmos-3225057.html Vilmos Dunszt] en la [[Hungara Filma Datumbazo]] * [[imdbname:16933419|Vilmos Dunszt]] ĉe [[Interreta filma datumbazo|Interreta Filma Datumbazo]] * [https://belmontstar.com/?s=William+Dunst Artikoloj pri Vilmos Dunszt en Belmont Star]<br /> {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Dunszt, V}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en 2007]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Budapeŝto]] [[Kategorio:Hungaraj ŝlagrokantistoj]] [[Kategorio:Hungaraj muzikalkantistoj]] [[Kategorio:Hungaraj aktoroj]] hpjhlgtoisb4vnrcuvgag7feajapyfh 0 935990 9494390 9471296 2026-10-16T11:26:18Z Baba79 118684 /* Vidu ankaŭ */ 9494390 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''United24''' ({{lingvo-uk|Об'єднані24}}) estas donacplatformo funkciigata de la [[ukraina registaro]]<ref>Javier C. Hernández, « [https://www.nytimes.com/2022/12/01/arts/music/ukraine-shchedryk-childrens-choir.html Scarred by War, a Ukrainian Children’s Choir Finds Hope in Music] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.nytimes.com%2F2022%2F12%2F01%2Farts%2Fmusic%2Fukraine-shchedryk-childrens-choir.html arkivo]), The New York Times,‎ 1-a de decembro 2022 (ISSN 0362-4331) </ref> lanĉita la 5-an de majo 2022<ref>« [https://www.wsj.com/livecoverage/russia-ukraine-latest-news-2022-05-05/card/zelensky-launches-global-fundraising-platform-for-ukraine-y6jv2lLWZVWPjC63AcvX Zelensky Launches Global Fundraising Platform for Ukraine] ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.wsj.com%2Flivecoverage%2Frussia-ukraine-latest-news-2022-05-05%2Fcard%2Fzelensky-launches-global-fundraising-platform-for-ukraine-y6jv2lLWZVWPjC63AcvX arkivo]) », WSJ</ref> por kolekti financajn rimedojn por Ukrainio en la kunteksto de la [[Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio ekde 2022|invado de Ukrainio fare de Rusio]]<ref>Luxmoore, « [https://www.wsj.com/articles/ukraine-needs-armored-vehicles-this-ukrainian-charity-bought-dozens-ad140bb5 Ukraine Needs Armored Vehicles. This Ukrainian Charity Bought Dozens] ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.wsj.com%2Farticles%2Fukraine-needs-armored-vehicles-this-ukrainian-charity-bought-dozens-ad140bb5 arkivo]) ''WSJ''</ref>. == Historio == La 3-an de majo 2022, la ukraina ĉefministro [[Denis Ŝmihal]] anoncis, ke baldaŭ lanĉiĝos monkolekta platformo por Ukrainio<ref>« [https://www.epravda.com.ua/news/2022/05/3/686587/ Україна запускає платформу для збору коштів в межах проєкту United24] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.epravda.com.ua%2Fnews%2F2022%2F05%2F3%2F686587%2F arkivo]) ''Економічна правда'' </ref>. ''"Ĉiu povas donaci kaj helpi Ukrainion batali por sia libereco. Ni volas unuigi la mondon pri subteno al nia ŝtato. Ordinaraj homoj, bonfaraj fondaĵoj, internaciaj kompanioj, opiniestroj el la tuta mondo. La kreado de la platformo ankaŭ estas necesa por montri maksimuman travideblecon kaj malfermitecon en la uzo de la kolektitaj financoj: kie kaj al kiu ili estas asignitaj."''<ref>« [https://www.kmu.gov.ua/news/denis-shmigal-vzhe-zaraz-mi-formuyemo-viziyu-dlya-novoyi-ukrayini Кабінет Міністрів України - Денис Шмигаль: Вже зараз ми формуємо візію для нової України] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.kmu.gov.ua%2Fnews%2Fdenis-shmigal-vzhe-zaraz-mi-formuyemo-viziyu-dlya-novoyi-ukrayini arkivo]), ĉe www.kmu.gov.ua</ref> — Denys Shmyhal, ukraina ĉefministro La 5-an de majo 2022, la ukraina prezidanto [[Volodimir Zelenskij]] anoncis la lanĉon de la iniciato United24, kies unua komponanto estas reta monkolekta platformo por subteni la ŝtaton. La kolektitaj financaĵoj estos asignitaj al tri areoj: defendo kaj senminado, humanitara kaj medicina helpo, kaj la rekonstruo de Ukrainio<ref>« [https://lb.ua/society/2022/05/05/515805%20zelenskiy%20ogolosiv%20pro%20zapusk.html Зеленський оголосив про запуск ініціативи United24 – підтримати Україну можна з будь-якої точки світу]{{404|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} » ([https://archive.wikiwix.com/cache/20260728165539/https://lb.ua/society/2022/05/05/515805_zelenskiy_ogolosiv_pro_zapusk.html arkivo]), ''LB.ua''</ref>. [[Ŝaĥtar Donecko]] partneriĝis kun United24 por la iniciato "Pitch in for Ukraine" en aŭgusto 2022<ref>« [https://odessa-journal.com/fc-shakhtar-becomes-partners-with-united24-putting-ap-a-digital-donbass-arena-field-for-charity-sale/ FC Shakhtar becomes partners with UNITED24, putting ap a digital Donbass Arena field for charity sale] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220810194035/https://odessa-journal.com/fc-shakhtar-becomes-partners-with-united24-putting-ap-a-digital-donbass-arena-field-for-charity-sale/ |date=2022-08-10 }} » ([https://archive.wikiwix.com/cache/20260728165539/https://lb.ua/society/2022/05/05/515805_zelenskiy_ogolosiv_pro_zapusk.html arkivo]), odessa-journal.com, 9-a de aŭgusto 2022</ref>. Prezidanto Zelenskij renkontiĝis kun la ambasadoroj de la projekto en aŭgusto por diskuti la kreadon de nova junulara programo por United24<ref> « [https://www.ukrinform.net/rubric-society/3551104-president-zelensky-meets-with-united24-ambassadors.html President Zelensky meets with United24 ambassadors] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.ukrinform.net%2Frubric-society%2F3551104-president-zelensky-meets-with-united24-ambassadors.html arkivo]), www.ukrinform.net</ref>. == Ambasadoroj == Inter la ambosadoroj de United24 troviĝas: * [[Andrij Ŝevĉenko]] * [[Liev Schreiber]] * [[Imagine Dragons]] * [[Mark Hamill]] * [[Hilary Swank]] * [[Scott Kelly]] * [[Michel Hazanavicius]] * [[Katheryn Winnick]] * [[Bear Grylls]] * [[Richard Branson]] * [[Paul Nurse]] * [[Ivanna Sakhno]] * [[Alyssa Milano]] == Referencoj == {{referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Ministerio pri Defendo de Ukrainio]] * [[Armitaj Fortoj de Ukrainio]] * [[Iniciato Ĉielŝildo]] == Eksteraj ligiloj == * [https://u24.gov.ua/ Oficiala retejo] [[Kategorio:Ekonomio de Ukrainio]] [[Kategorio:Invado de Rusio en Ukrainion (2022)]] ds47w1w7uvl8buvia94z222r7u6735y 0 939772 9494323 9340885 2026-10-16T10:01:49Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494323 wikitext text/x-wiki [[dosiero:Erfurt St. Kiliani (Gispersleben) 01.jpg|eta|Kiliana Kirko de Gispersleben (2021)]] [[dosiero:Erfurt St. Kiliani (Gispersleben) 03.jpg|eta|interno]] '''Preĝejo [[Sankta Kiliano]]''' (germane: ''Kilianskirche'') troviĝas en [[Gispersleben]] (Erfurto, Zittauer Straße 34). La komunumo unue menciiĝis en marto 1143 en dokumento de la erfurta [[Preĝejo Sankta Petro (Erfurto)|Petra Klostro]] kiel ''Kiliani-Gisbodisleybin''. Ĝi apartenis, kiel la urbo [[Erfurto]], al la Episkopujo Majenco. En aprilo 1375 la katedraldekano Henriko la 7-a Beyer von Boppard, komisiitulo de la majenca arkiepiskopo Ludwig von Meißen, transdonis ĝis revoko la kirkon al Gunther von Wyhe.<ref>Charter: Mainzer Ingrossaturbücher, Band 9 StA Wü, MIB 9 fol. 297 [https://www.monasterium.net/mom/DE-StAW/MIB09/StA_W%c3%bc_MIB_9_fol_297_%5b07%5d/charter teksto ĉe ''monasterium.net'']</ref> Evangelia pastoro por ambaŭ komunumoj de Gispersleben (la Kiliana kaj la Vita) ekzistas almenaŭ de 1571. Post fajrego de 1733 la nuna konstruaĵo estiĝis laŭetape. La turo estis starigita en 1744. La navo kun la duobla galerio datas de 1792. La malfrubaroka ambona altaro estas de 1794. La Hesse-orgeno kun originala [[orgenfasado]] estis solene ekigita en 1803. En 1833 la [[ĥorejo]] estis pligrandigita [[apsido|apsidforme]]. En 1950 Gispersleben iĝis parto de Erfurto. Inter 1974 kaj 1980 estiĝis, ĉe la iama suda vilaĝorando, granda loĝada zono laŭ [[slabokonstruaĵo|slabokonstruado]]: por ili respondecu la Kiliano-komunumo. Pro tio startigis oni en 1980 la konstruon de moderna centro ''Martin-Niemöller-Haŭses'', inaŭgurita en 1982. Financadon sekurigis protestantismaj komunumoj el [[federacia Respubliko Germanio|Okcidenta Germanujo]]. En 1998 la Kiliana komunumo fandiĝas kun la samloka [[preĝejo Sankta Vito (Gispersleben)|Vita]]. [[dosiero:Erfurt St. Kiliani (Gispersleben) 06.jpg|eta|Hesse-orgeno]] Konstruis la orgenon inter 1797 kaj 1805 [[Johann Michael Hesse]] el [[Dachwig]]. Ĝi havas du klavaron kaj pedalon. Ĝi ripariĝis en 1834, en 1862 (fare de Carl Daniel el [[Walschleben]] en 1862, fare de la firmao Hickmann (el Dachwig) en 1907 kaj fare de la erfurtano Herbert Löbling en 1985. Pro nesufiĉa kvalito en la renovigo necesis inter 2020 kaj 2024 nova taŭgigo de la instrumento.<ref>[https://www.ekeg.de/index.php/gispersleben/orgeln/orgel-gispersleben-kiliani "Die Hesse-Orgel in der Kiliani-Kirche"] - ĉe: ''ekeg.de''</ref><ref>[https://www.kirchenkreis-erfurt.de/kontakt-und-service/aktuelles/gispersleben-feiert-einweihung-der-erneuerten-hesse-orgel.html 'Gispersleben feiert Einweihung der erneuerten Hesse-Orgel"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20250124102926/https://www.kirchenkreis-erfurt.de/kontakt-und-service/aktuelles/gispersleben-feiert-einweihung-der-erneuerten-hesse-orgel.html |date=2025-01-24 }} - ĉe: ''kirchenkreis-erfurt.de''</ref> == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [https://www.ekeg.de/ oficiala retejo] ({{de}}) == Notoj == <references /> {{Coordinate|article=/|NS=51.016836|EW=10.993522|type=landmark|region=DE-TH}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT: Gispersleben}} [[Kategorio:Protestantismaj preĝejoj en Germanio]] [[Kategorio:Kristanaj preĝejoj en Erfurto]] [[Kategorio:Preĝejoj sub patroneco de Sankta Kiliano]] [[Kategorio:Barokaj konstruaĵoj en Erfurto]] hw0wq3kzbv04el2rnem8rroff058l16 0 939854 9494302 9473479 2026-10-16T09:27:55Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494302 wikitext text/x-wiki [[file:Töttleben Kirche.JPG|eta|Anna Kirko en Töttleben]] '''Preĝejo Sankta Anno''' (germane: ''St. Anna'') estas [[marteno Lutero|luterana]] kirko en [[töttleben (Erfurto)|Töttleben]] (Erfurto, Germanujo). Kerne ĝi datas de la 15-a jarcento. [[file:Töttleben-St-Anna-Kanzelaltar.jpg|eta|ambona altaro]] == Historio == La malfrugotika halokirko konstruiĝis inter 1430 kaj 1450. Dum la [[Tridekjara Milito]] ĝi estis priŝtelita kaj damaĝita. Tiam perdiĝis ankaŭ ĉiuj dokumentoj: nur de 1655 datas la unuaj fakturoj kirkrilataj. La renovigplanoj de la komunumo ne eblis en 1669 pro predikada malpermeso fare de la vokto de [[Kerspleben]]. Nur danke al la apogo de la erfurta konsistorio ĉesis kaj la predikmalpermeso kaj la financrimeda malabundo. Inter 1691 kaj 1695 estis nova restaŭrado, i.a. danke al malavareco de lokaj kamparanoj. En 1708 fajrego damaĝis la eklezian ejon. Inter 1720 kaj 1722 estis muntita ene [[orgeno]]. Ambona altaro, la galerioj kaj novaj vitraloj venis en 1730/31: tiam ankaŭ la enirejo ekestis je la suda flanko. Iuj Meinhardt-oj financis en 1871 novan [[baptujo]]n. En 1916 kaj 1942 ambaŭ [[sonorilo]]j estis kunfanditaj por armilproduktado. La pli malgranda sonorilo de 1679 (kun 68 cm da diametro) estis redonita en junio 1948. Dum la [[GDR]]-tempo mono por restaŭradoj ne multis. Post restaŭradoj inter 1993 kaj 1996 de la [[kampanilo]] kaj de la orgeno, oni novigis la pucon eksteran en 2004. Pro grundakva sinko unuflanka pro [[subterkonstruado]] iĝis enmuraj fendoj.<ref>[https://www.kirchenkreis-weimar.de/kirchenkreis/pfarraemter-und-gemeinden/kerspleben/toettleben/ prikirkaj informoj je ''kirchenkreis-weimar.de''] {{404|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Tri ŝtalaj bendegoj ĉirkaŭantaj helpu ilian stabiligon. Poste la fendoj estis fermitaj.<ref>Holger Wetzel: ''Drei Gürtel aus Edelstahl retten Kirche von Töttleben,'' - ĉe: ''Thüringische Landeszeitung,'' 4.8.2014</ref> == Konstruaĵo == La je tri flankoj fermita [[ĥorejo]] kaj la longa nova havas sume longecon de 14,1 m kaj larĝecon de 6,2 m. Ligna barelvolbo kovras la internon kun ĝia duetaĝa galeriaro. Ueste troviĝas [[firstotureto]] kun vosta kupolo, tabernakla supro kaj kupolo.<ref>Paul Lehfeldt: ''Bau- und Kunstdenkmäler Thüringens,'' kajero XVL, Großherzogthum Sachsen-Weimar-Eisenach; Amtsgerichtsbezirke Grossrudestedt und Vieselbach, Jena 1892, p. 83</ref> [[file:Töttleben St. Anna 04.jpg|eta|la orgeno]] La orgenon faris la erfurtano [[Johann Georg Schröter]]; la unua ludo eblis en la 20.12.1722. Ĝi staras sur la supra, uesta galerio havante 14 registrojn, du klavarojn kaj pedalon. En 1994 iĝis restaŭro fare de la entrepreno ''Hey Orgelbau'' (el [[Ostheim vor der Rhön]]). == Aparteneco de la komunumo == Komence estis Töttleben parto de la subdistrikto [[Großmölsen]]. En 1846 la vilaĝo estis ekadministrita de la paroĥejo je [[Kleinmölsen]]. En 1923 estis neniigita la paroĥejo de Kleinmölsen kaj ambaŭ komunumoj submetiĝis al la subdistrikto Kerspleben, ene de la eklezidistrikto [[Vajmaro]].<ref>Komunuma cirkulero ''Gemeindebrief,'' 11-a jarkolekto, 1/2012, p. 10.</ref> == Eksteraj ligiloj == {{commonscat}} == Nototoj == <references /> {{Bibliotekoj}} {{Coordinate|article=/|NS=51.017359|EW=11.1167693|type=landmark|region=DE-TH}} [[Kategorio:Preĝejoj sub patroneco de Sankta Anna|Tottleben]] [[Kategorio:Kristanaj preĝejoj en Erfurto|Tottleben]] [[Kategorio:Gotikaj konstruaĵoj en Erfurto|Tottleben]] [[Kategorio:Protestantismaj preĝejoj en Germanio|Tottleben]] gystftjs9eapprj2aeudnjnt5lea07i 0 941407 9493944 9352323 2026-10-15T13:14:40Z Sj1mor 12103 9493944 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=CN|Mapo en angulo=<!--funkcias eĉ sen valoro!-->|zomo=7}} '''Lufen''' laŭ [[simpligita ĉina skribo]] '''陆丰,''' laŭ [[tradicia ĉina skribo]] '''陸豐,''' laŭ [[pinjino|tonsignoj]] ''Lùfēng,'' laŭ [[poŝto]] ''Lukfung'' estas subprefektujnivela milionurbo en [[provinco]] [[Gŭangdongo]] en [[Ĉina Popola Respubliko]], samtempe distriktonivela urbego en [[Ŝanvej]]. La [[loknomo]] signifas: "kontinenta abundo". [[Dosiero:碣石镇锦江大道.jpg|eta|maldekstre|{{centre|Urboparto en Lufen}}]] == Loĝantaro == En [[2020]] la subprefektujnivela loĝantaro estis {{nombro|1 235 827}} homoj. == Geografio == La milionurba areo situas laŭ la [[Sudĉina Maro]] kun 116 km marbordo sur areo {{nombro|1681}} km². [[Ŝantou]] troviĝas 100, [[Hujĝou]] 142, provinca sidejo [[Kantono (Ĉinio)]] 260, [[Ŝanhajo]] 1076, ĉefurbo [[Pekino]] 1884 km laŭ [https://hu.utvonaltervezo.himmera.com/kereses/]. == Historio == [[Dosiero:Xuanwu Mountain,Jieshi,Lufeng.jpg|eta|maldekstre|{{centre|Pordo al templo}}]] La distrikto Lufen estis establita la 12-an de aprilo 1731. La distrikto estis transformita en urbon je distrikta nivelo la 9-an de januaro 1995. La areo famiĝis komence de la 21-a jarcento kiel loko de tumultoj. == Ekonomio == La industrio inkluzivas maŝinaron, kemiaĵojn kaj prilaboradon de agrikulturaĵoj. Agrikulturaj produktoj estas: rizoj, batatoj, ajloj, arakidoj, liĉioj kaj aliaj agrikulturaj produktoj, krome mara fiŝkaptado ekzistas. La bazo de la energisektoro estas la [[nuklea elektrocentralo]]. == Eduko == [[Dosiero:林启恩纪念中学校碑.jpg|eta|maldekstre|{{centre|Mezlernejo}}]] Ne estas altlernejoj en la teritorio, eĉ nombro de faklernejoj kaj mezlernejoj ankaŭ estas tre malgrandaj. == Trafiko == La subprefektujnivela areo estas atingebla voje kaj trajne, krome kelkaj maraj havenoj funkcias por la fiŝkaptistoj. Aparte menciindas la altkvalita fervojo [[Sjamen]]-[[Ŝenĝeno]]. Ne estas flughaveno. == Klimato == La klimato estas humida subtropika klimato kun musona influo. La jara averaĝa temperaturo estas {{GdC|23}} kaj varias inter {{GdC|19-27}}. Jare averaĝe pluvas 2030 mm, en ĉiuj monatoj pluvas, sed tre ofte inter majo-aŭgusto. La [[precipitaĵo]] estas malofta novembre kaj decembre. [[Dosiero:Lufeng Yuanshan Si 2014.02.15 13-46-08.jpg|eta|{{centre|Templo}}]] == Vizitindaĵoj == * preĝejoj * maraj strandoj == Fontoj == * WikiTrans {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Subprefektujnivelaj urboj de Ĉinio]] [[Kategorio:Distriktonivelaj urboj de Ĉinio]] t3fk1whjej8iu28ld88mwb2tph5c6qa 0 941534 9494267 9353030 2026-10-16T08:36:44Z Kent Wang 190754 Sintra - Palacio da Pena (20332995770).jpg 9494267 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Sintra - Palacio da Pena (20332995770).jpg|eta|280x280px|[[Palaco de la Roko|Palaco de la Roko (''Pena'')]] en [[Sintra]], [[Portugalio|Portugalio,]] unu el la referencaj punktoj por [[Novromaniko|novromantika]] arkitekturo]] '''Novromantikismo''' aŭ '''Novromantismo''' ( ''"literatura Secesio"'' ) estas la nomo por [[literatura movado]] ĉirkaŭ 1890–1915, kiu vidis sin kiel kontraŭmovadon al [[Naturalismo]] kaj [[Modernismo]] kaj ligis sin al la enhavo de [[Romantikismo]]. La novromantikaj poetoj montris preferon por ekzotikaj etosoj ([[Mezepoko]], Renesanca Italio), por la mirinda kaj la mistere magia, por la bizara, por legendoj, mitoj kaj fabeloj; ili kreis tekstojn de granda formala perfekteco kaj rafinita lingvaĵo, precipe en [[liriko]]. Novromantismo ricevis inspiron de [[Simbolismo]] kaj [[Dekadencismo|Dekadenca]] poezio; ĝi havis proksimajn kontaktopunktojn kun [[Impresionismo]] kaj la poezio de la [[Fin de siècle|Fin-de-siècle]], same kiel kun [[Secesio]], kiu estis siavice signife influita de Novromantismo. Artistoj identigitaj kiel novromantikaj emis ĉerpi inspiron el la arto de la romantika epoko, same kiel el la sento de spaco, kiu venas de la naturaj [[Pejzaĝo|pejzaĝoj]] ekster la [[urbo]]. Farante tion, ili reagis kontraŭ la "malbeleco" de la moderna kaj industria mondo, kontraŭ [[Maŝino|maŝinoj]], novaj urboj kaj la serĉado de riĉeco. Tipaj [[Literatura temo|temoj]] en novromantismo estas la sopiro al perfekta [[amo]], [[Utopio|utopiaj]] pejzaĝoj, [[naturo]] transprenanta ruinojn, heroa kaj romantika [[morto]] kaj historio tra pejzaĝoj. == Diferencoj kun Romantikismo == Krom la kronologia diferenco inter la apero de [[Romantikismo]] kiel arta movado (en la dekoka kaj deknaŭa jarcentoj), kaj la multe pli posta apero de Novromantikismo (malfrua deknaŭa kaj frua [[20-a jarcento|dudeka]] jarcentoj), eblas atentigi pri enhavaj diferencoj inter la du movadoj: Novromantikismo emis malkonsenti kun Klasika [[Romantikismo]] rilate al la emfazo de Klasika Romantikismo pri la "heroo" kaj pri romantika [[naciismo]]. Tio estis precipe la kazo en la periodo post la [[Unua Mondmilito|Unua Mondmilito.]] == Referencoj == {{Referencoj}}{{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Romantikismo]] [[Kategorio:Artaj movadoj]] [[Kategorio:Moderna arto]] [[Kategorio:Literaturo laŭ skoloj]] nagh7bx7i7fcr602hgp50cqbaunde6t 0 941796 9494283 9469997 2026-10-16T08:44:35Z Sj1mor 12103 9494283 wikitext text/x-wiki [[file:Pfarrkirche in Traunkirchen.jpg|eta|elaera foto de la monaĥeja tuto]] '''Monaĥejo Traunkirchen''' (germane: ''Kloster Traunkirchen'') estas pereinta klostro de [[benediktanoj|benediktatninoj]] kaj poste de [[jezuitoj]] en [[Traunkirchen]] (Aŭstrujo). ==Historio== Abatejo ''Trunseo'' jam antaŭ la 9-a jarcento ekzistis; detruo de ĝi estis en la 950-a jaro. Ĉirkaŭ 1020 grafo vilhelmo (Raschenberg-Reichenhall) venigis frokulinojn el la [[Monaĥinejo Nonnberg]]. Ili rekonstruis la uton en 1327 post incendio. La konventanoj posedis i.a. grundojn en [[Trofaiach]]. En 1448 abatino Barbaro la 1-a vendis siajn rajtojn posedaajn al reĝo [[frederiko la 3-a (Sankta Romia Imperio)|Frederiko la 3-a]]. La prizorgota teritorio de la benediktanoj etendiĝis ĝis [[Bad Aussee|Aussee]]: Traunkirchen ŝirmrespondecis en 1332 por la paroĥoj de Aussee, [[Hallstatt]], [[bad Goisern am Hallstättersee|Goisern]] ([[Bad Ischl|Ischl]] nur en 1554 iĝis memstara paroĥo!), kaj poste ankaŭ por [[Pinsdorf]] kaj [[Nußdorf am Attersee|Nußdorf]]. Dum [[Reformacio]], komence de la 1570-aj jaroj, surlokaj frokulinoj malestis kaj la tuton administris benediktanoj de [[abatejo Kremsmünster|Kremsmünster]]. En 1622 transdonis imperiestro [[ferdinando la 2-a (Sankta Romia Imperio)|Ferdinando la 2-a]], post interkonsento kun la papo, en 1621 (aŭ 1622) la monaĥejon kun ĉiuj paroĥoj al la [[jezuita kolegio (Passau)|jezuitoj de Passau]] kiel [[prebendo|prebendaron]].<ref>Rudolf Weiss: ''Das Bistum Passau unter Kardinal Joseph Dominikus von Lamberg. Zugleich ein Beitrag zur Geschichte des Kryptoprotestantismus in Oberösterreich,'' St. Ottilien 1979, p. 290</ref> En 1632 incendio detruis klostron kaj kirkon; rekonstruo estis barokstile. Samjare ekis ankaŭ lagoprocesioj okaze de la [[Kristokorpa Festo]]. Post la neniigo de la [[jezuitoj|jezuita]] ordeno en 1773 la monaĥejo kaj ties arbaroj venis en la manoj de la Ŝtataj Forstoj kaj en 1778 la klostra kirko iĝis paroĥa. ==Multfunkcia klerigado== Apud la paroĥo posedas nun duonen kaj la municipo. Fine de la 1990-aj jaro ekis restaŭradoj kaj de aprilo 1999 ene estas ankaŭ muzeo ''Handarbeitsmuseum'' pri lokaj metiistoj.<ref>[http://www.goldhauben.info/handerbeitsmuseum/ muzea hejmpaĝo] - al ĝi kondukas disde la komunuma centro la kulturstrateto ''Via Historica''.</ref> La klerigada ofertaro de la ''Internacia Akademio Traunkirchen''<ref>[http://www.akademietraunkirchen.com/ hejmpaĝo de la ''Internacia Akademio'']</ref> buntas: prelegoj, laborrondoj por studentoj kaj lernantoj, specialaj natursciencaj rondoj. Artistoj kunvenas dum la Somera akademio.<ref>[https://web.archive.org/web/20080514130307/http://www.sommerakademie-traunkirchen.com/ws/frontend/seite/SeiteCms.php?&sprachId=de pri la Somera akademio]</ref>. === Internacia Akademio Traunkirchen === La societon ''Internationale Akademie Traunkirchen'' (IAT) fondis en 2009 la nobelpremiito [[Anton Zeilinger]] kun la Lando [[Supra Aŭstrio|Supra Aŭstrujo]] kaj aliaj sciencistoj. Aktivantaj estis la jenaj uloj: Erich Peter Klement, Bernhard Andreae, Günter Blobel, Gerhard Casper, Albert Eschenmoser, Markus Hengstschläger, Elisabeth Lichtenberger, Christoph Markschies, Peter Palese, Josef Penninger, Johanna Rachinger, Roman Sandgruber, Peter Weibel, Robert Allan Weinberg. Nova prezidanto en 2019 iĝis [[Bernhard Jakoby]], postante al Zeilinger. Sciencaj konsilistoj estis en 2025 Andreas Bergthaler<ref>[https://www.meduniwien.ac.at/web/forschung/researĉer-profiles/researĉer-profiles/detail/?res=andreas_bergthaler "Dr. Andreas Bergthaler"] - ĉe: ''meduniwien.ac.at''</ref>, [[Josef Eberhardsteiner]], [[Fatima Ferreira]], [[Nicola Hüsing]], Richard Küng<ref>[https://www.jku.at/en/institute-for-integrated-circuits-and-quantum-computing/about-us/team/univ-prof-dr-riĉard-kueng/ "Prof. Dr. Richard Kueng, M.Sc. ETH"]{{404|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - ĉe: ''jku.at''</ref> kaj [[Gustav Pomberger]]. Oni invitas al Traunkirchen sciencistoj el la tuta mondo por surloka esplorado. Ankaŭ junaj natursciencaj entuziasmuloj invitatas aktivadi. === Somera akademio === La societo ''Sommerakademie Traunkirchen'' estiĝis en 2008 kiel kreiva branĉo artista. Seminarie kreitaj aferoj regule eksponatas al la publiko fine de sesio. Estraranoj estas Peter Aschenbrenner, Peter Assmann, Wolfgang Gröller, Xenia Hausner, Reinhard Lehner, Margund Lössl, Jutta Skokan, Barbara Wally kaj Alfred Wolsetschläger. Jen kelkaj seminarigvidintoj: [[Christian Ludwig Attersee]] (2009, 2011, 2012), [[Valie Export]] (2009, 2010), [[Tone Fink]] (2008, 2009, 2012), [[Maria Hahnekamp]] (2008), [[Peter Hauenschild]] kun Georg Ritter (2008, 2009, 2011), [[Xenia Hausner]] (2008, 2009, 2010, 2011, 2012), [[Elke Krystufek]] (2011), [[Jürgen Messensee]] (2010), [[Alois Mosbacher]] (2008), [[Arnulf Rainer]] (2009), [[Arnold Reinthaler]] (2010, 2011), [[Eva Schlegel]] (2012), [[Konrad Winter]] (2010, 2012), [[Xiaolan Huangpu]] (2010), [[Shan Zuo]] kun [[Da Huang Zhou]] (2011, 2012). == Literaturo == * [[karl Amon (historiisto)|Karl Amon]]: ''Geschichte des Benediktinerinnenklosters Traunkirchen im Salzkammergut,'' Graz 1949 (disertacio) * Karl Amon: "Traunkirchen als Grablege seiner Stifter und Wohltäter. Archäologisch und liturgiegeschichtliche Beobachtungen" - ĉe: ''Blätter für Heimatkunde (Steiermark)|Blätter für Heimatkunde,'' numero 55, Graz 1981, p. 98–114 ([https://www.historischerverein-stmk.at/wp-content/uploads/B_Jg55_Karl-AMON-Traunkirchen-als-Grablege-seiner-%E2%80%9EStifter%E2%80%9C-und-%E2%80%9EWohlt%C3%A4ter%E2%80%9C.pdf PDF]) * Karl Amon: "Traunkirchen" - ĉe: ''Die Benediktinischen Mönchs- und Nonnenklöster in Österreich und Südtirol'' (=Germania Benedictina, 3/3), St. Ottilien 2002, p. 703–737 == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} * [https://www.tiscover.com/at/guide/5,de/objectId,SIG260201at,parentId,RGN107623at,season,at1,selectedEntry,sights/intern.html porturistaj informoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20191231185957/https://www.tiscover.com/at/guide/5,de/objectId,SIG260201at,parentId,RGN107623at,season,at1,selectedEntry,sights/intern.html |date=2019-12-31 }} *[https://www.ooegeschichte.at/forschung/literatur/historische-bibliografie Formumo pri historio de Supra Austrujo] == Notoj == <references /> {{Coordinate |NS=47/50/45/N |EW=13/47/30/E |type=landmark |region=AT-4}} {{bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Traunkirchen}} [[Kategorio:Pereintaj monaĥejoj]] [[Kategorio:Benediktanaj monaĥejoj]] [[Kategorio:Naturscienco]] [[Kategorio:Artistaj kolonioj]] [[Kategorio:Klerigaj retejoj]] [[Kategorio:Supra Aŭstrio]] [[kategorio:Muzeoj en Aŭstrio]] jig38te8h2nqqtv4rrndbz5kqhu77ii 0 943407 9494169 9371524 2026-10-16T00:08:44Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494169 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Charles Paul Marie SABATIER''' (naskiĝis la 3-an de aŭgusto 1858 en Saint-Michel-de-Chabrillanoux ([[d:Q866385]]) ([[Departemento Ardèche|Département Ardèche]]); mortis la 4-an de marto 1928 en [[Strasburgo]]) estis franca teologo kaj historiisto, kiu verkis la unuan modernan biografion pri [[Sankta Francisko de Asizo]]. Li estis kvin fojojn nomumita por la [[Nobel-premio pri literaturo]].<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=8018|title=Nomuma datenbazo|last=|first=|date=|website=www.nobelprize.org|archive-url=|archive-date=|access-date=2017-04-19}}</ref> La biografio de Paul Sabatier pri Sankta Francisko de Asizo estis metita sur la [[Indekso de malpermesitaj libroj|liston de malpermesitaj libroj]] de la [[Katolika Eklezio]] pro sia nefidinda rerakontado de la vivrakonto de la sanktulo. Li estis profesoro pri historio ĉe la protestanta Fakultato de Teologio en Strasburgo de 1919 ĝis 1928. == Verkaro == * [https://archive.org/stream/gdidahtnibpostl01didagoog#page/n6/mode/2up ''La Didachè, texte grec, avec un comm''. Paris (1885)] * [[iarchive:MN41417ucmf_6|''Codex colbertinus parisiensis. Qvatuor Evangelia ante Hieronymum latine translata post editionem Petri Sabatier cum ipso codice collatam'']] (1888) * [[iarchive:lifeofstfranciso18787gut|''Life of St. Francis of Assisi'']] * [[iarchive:modernismthejowe003269mbp|''Modernism The Jowett Lectures'']] (1908) == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{Gutenberg|id=8249}} * [https://web.archive.org/web/20260517164433/https://www.ucl.ac.uk/library/special-collections/a-z/franciscan Kolekto de la Franciskana Societo] ĉe [[Universitato-Kolegio de Londono]] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Sabatier, Paul}} [[Kategorio:Francaj teologoj]] [[Kategorio:Francaj verkistoj]] [[Kategorio:Francaj historiistoj]] 0gmzmfa70kcok8wpp5bxkwlr2az1phd 0 943447 9493976 9376556 2026-10-15T14:05:08Z ~2026-55129-73 265004 9493976 wikitext text/x-wiki Laŭ finnlanda juro ĉiuj finnoj devas havi unu familinomon kaj unu aŭ pluraj antaŭnomojn. La familinomo iĝis deviga por ĉiuj en 1921. Virinoj devis kiam ili edziniĝis preni familinomon de la edzo aŭ unuigon de la persona nomo kaj la nomo de la edzo, ĝis en 1986 la familinoma leĝo estis reformita kaj la virinoj ricevis eblon edziniĝi sen nomŝanĝo. La maksimuma nombro de la personaj nomoj estis en 1946–2018 tri, ekde 2019 kvar. La granda plejo havas 2–3 antaŭnomojn. == Historio de la finnlandaj familinomoj == Mezepoke en Savonio iĝis la unua en vasta uzo de normala popolo estinta familinoma sistemo de Eŭropo. Oni ekuzis familinomojn kun la sufikso -''nen'', kaj uzo de tiaj nomoj vastiĝis, kiam savonoj transloĝiĝis. Ankaŭ en la finna Karelio uzo de familinomoj iĝis ordinara frue, sed tie la nomoj normale ne havis la sufikson -nen. Vere multaj okcidentfinnaj familinomoj estas pri sia origino nomoj de bieno. Unu tipo de tiuj nomoj estas -''la''-sufiksaj nomoj (aŭ -''lä'', dependante pri la vokala harmonio). Ekzemple la sufikso estas ligita al vorto inspirita de pejzaĝo en la areo (''mäki'' (monteto) -> [[Mäkelä]], ''joki'' (rivero) -> [[Jokela]], ''koski'' (rapidfluo) -> [[Koskela]]) aŭ de tie ordinara planto (''kuusi'' (piceo) -> [[Kuusela]]) por la bieno kaj sekve eĉ kiel familinomo por la loĝantoj. Aŭ la sufikso estas ligita al antaŭnomo de la majstro de la bieno, ekzemple bieno de [[Yrjö]] povis ricevi nomon ''Yrjölä'', kiu povis poste iĝi ankaŭ familinomo de la loĝantoj de la bieno. Longe en finnlingva okcidenta Finnlando oni uzis bienajn nomojn kiel kromnoma pozicio. Nur poste ili iĝis familinomoj, nedependaj pri la loĝloko. Ekzistis ankaŭ patronimoj kiel kromnomoj, sed ne iĝis tia forta patronima familinoma tradicio kiel en najbara Svedio. Ankoraŭ en la 1870-aj jaroj finnlingvajn familinomojn havis preskau nur orientfinnaj terkultivadaj kaj laboristaj familioj. La okcidentfinnaj tiaj familioj normale ne havis familinomon. Aliflanke la elito havis familinomon en tuta Finnlando. El ĝiaj nomoj estis plejo svedlingvaj, iuj germanlingvaj. Krome estis tamen tiaj finnoriginaj nomoj, al kiuj oni aldonis iun fremdan sufikson. En fino de la 19-a jarcento multaj en okcidenta Finnlando kreis por si familinomon aldonante la malnovan orientfinnan familinoman sufikson al iu naturtema vorto (tamen ne al nomo de bestospeco). Ekzemple el la vortoj ''virta'' (fluo), ''mäki'' (monteto) kaj ''joki'' (rivero) oni ricevis la familinomojn [[Virtanen]], [[Mäkinen]] kaj [[Jokinen]]. Baldaŭ post tio multaj prenis signife samtipan nomon sen sufikso. En 1906 estis grandega nomŝanĝo, kie multaj, kiuj havas alilingvan (en la plej multaj kazoj svedlingvan) nomon, prenis finnlingvan nomon. La ortodoksa eklezio de Finnlando diras, ke oni devus ricevi personan nomon, kiun havis iu sankta homo. Sed la plej multaj el ili ni ne povas doni en iliaj origina formo. Tiuj formoj en nuntempa Finnlando ili estus tute tro jubileaj - oni povas nomigi filon lau [[Benedikto de Nursio]], sed tio ne signifas, ke oni povus doni al li precize la formon Benedictus. Oni uzu la formon [[Pentti]]. {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Finnaj personaj nomoj| ]] 2eumw516q2moaqdfouh3efpofcbwxc7 0 950453 9493953 9477505 2026-10-15T13:33:32Z Crosstor 3176 /* S */ 9493953 wikitext text/x-wiki Jen listo de elektitaj muzeanoj de la [[Hungara Nacia Muzeo]]: {{EnhavTabelo|alf=L}} == A == * [[Pál Agócsy]], [[malakologio|malakologo]] == B == * [[Imre Bánkúti]], [[historiisto]] * [[László Barkóczi]], [[muzeologo]] * [[Zsigmond Bátky]], geografo * [[Éva Bónis]], muzeologo * [[István Boros (biologo)]], muzeestro == C == * [[Ilona Csepreghyné Meznerics]], paleontologo * [[László Csorba]], historiisto * [[Jenő Csuday]], premonstrato == D == * [[István Dienes]], [[arkeologo]] == E == * [[Gizella Erdélyi]], muzeologo * [[István Éri]], arkeologo == F == * [[László Fejérpataky]], historiisto * [[Nándor Fettich]], arkeologo * [[István Fodor (arĥeologo)]] * [[Ferenc Fülep]], arkeologo == G == * [[György Gábry]], muzikologo * [[Vilmos Gál]], muzeologo * [[Sándor Gallus]], arkeologo * [[István Gedai]], arkeologo * [[Ödön Gohl]], numismatikisto == H == * [[Antal Haliczky]], muzeologo * [[Judit Hammerstein]], muzeestro * [[József Höllrigl]], muzeologo * [[Bálint Hóman]], historiisto * [[István Horvát]], historiisto * [[Jenő Horváth (historiisto, 1881)]] * [[Lajos Huszár]], numismatikisto == I == * [[Kálmán Isoz]], sekretario == J == * [[Dénes Jánossy (paleontologo)]] * [[Elemér Jónás]], numismatikisto == K == * [[Attila Kiss (arkeologo)]] * [[József Korek]], vicmuzeestro * [[Tibor Kovács]], arkeologo * [[Alán Kralovánszky]], arkeologo * [[Ágoston Kubinyi]], muzeologo * [[Ida Kutzián]], arkeologo == M == * [[Lajos Márton (arkeologo)]] * [[Gyula Mészáros (turkologo)]] * [[Sándor Mihalik]], arthistoriisto * [[Jakab Ferdinánd Miller]], muzeestro == O == * [[Sándor Őze]], muzeologo == P == * [[Ferenc Pulszky]], arkeologo == R == * [[Aladár Radnóti]], arkeologo == S == * [[Imre Szalay (muzeologo)]] * [[Hiador Sztripszky]], etnografo == T == * [[György Timkó (botanikisto)]] == V == * [[Benedek Varga]], muzeestro * [[Károly Vigh]], historiisto == Z == * [[István Zichy]], historiisto == Fontoj == La listo enhavas tiujn nomojn, pri kiuj jam artikolo kreiĝis. [[Kategorio:Listoj de homoj]] jv05l3vm45e592ijyp7886isrt12tgo 0 953148 9493929 9471900 2026-10-15T12:59:35Z Roberto 609 Roberto movis paĝon [[Arpado Bagoczky]] al [[Arpado Bagóczky]] 9471900 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[ĝermolisto de hungaraj esperantistoj]] 6du7la4su5e6xtgcso9uzb9jqtr33n3 0 953905 9494105 9485483 2026-10-15T19:23:07Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 9494105 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Orverda pego |koloro = pink |dosiero= Golden-green Woodpecker - Darién - Panama (48431577586).jpg |priskribo de dosiero= Masklo en [[Darieno]], [[Panamo]] | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |priskribo de dosiero2 = |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Piculus]]'' |specio = '''Orverda pego''' ''P. chrysochloros'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2020 |title=Golden-green Woodpecker ''Piculus chrysochloros'' |volume=2020 |article-number=e.T22681243A168653734 |doi=10.2305/IUCN.UK.2020-3.RLTS.T22681243A168653734.en |access-date=27a de Januaro 2023}}</ref> |dunomo = ''Piculus chrysochloros'' |dunomo aŭtoritato = ([[Louis Pierre Vieillot|Vieillot]], 1818) |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj = Piculus chrysochloros map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Areo de ''Piculus chrysochloros'' |vikispecio = |komunejo = }} La '''Orverda pego''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Piculus chrysochloros'', estas birdospecio de la familio de [[pegedoj]] kaj unu el la sep specioj de la genro ''[[Piculus]]''. Ĝi trovigas en ĉiu kontinenta lando de Sudameriko escepte en Ĉilio kaj Urugvajo.<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/woodpeckers/ |title=Woodpeckers |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Januaro, 2023 }}</ref><ref name=SACCcountries>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''Species Lists of Birds for South American Countries and Territories''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCCountryLists.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La taksonomio dde la Orverda pego ne estas definitiva. La [[Internacia Ornitologia Komitato]] (IOC) kaj la [[Taksonomio Clements]] agnoskas jenajn ses subspeciojn:<ref name=IOC12.2/><ref name=Clements2022>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, S. M. Billerman, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2022. The eBird/Clements checklist of birds of the world: v2022. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] alirita la 10an de Novembro, 2022</ref> *''P. c. xanthochlorus'' <small>([[Philip Sclater|Sclater, P.L.]] & [[Osbert Salvin|Salvin]], 1875)</small> *''P. c. capistratus'' <small>([[Alfred Malherbe|Malherbe]], 1862)</small> *''P. c. laemostictus'' <small>[[W. E. Clyde Todd|Todd]], 1937</small> *''P. c. paraensis'' <small>([[Emilie Snethlage|Snethlage, E.]], 1907)</small> *''P. c. polyzonus'' <small>([[Achille Valenciennes|Valenciennes]], 1826)</small> *''P. c. chrysochloros'' <small>([[Louis Pierre Vieillot|Vieillot]], 1818)</small> Krome la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' subdividas la Orverdan pegon aldonante tri subspeciojn ''P. c. aurosus'', ''P. c. guianensis'', kaj ''P. c. hypochryseus'' sed ne listas ties kreintojn.<ref name=HBW7>HBW kaj BirdLife International (2022) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 7. Disponebla ĉe: [https://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v7_Dec22.zip] Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref> Tamen, studo el 2013 trovis, ke ili ne estas "diagnozeblaj unuoj".<ref>Del-Rio, G., Silveira, L.F., Cavarzere, V. kaj Rêgo, M.A. (2013). A taxonomic review of the Golden-green Woodpecker, ''Piculus chrysochloros'' (Aves: Picidae) reveals the existence of six valid taxa. ''Zootaxa'' 3626(4): 531–542.</ref> La subspecio ''P. c. xanthochlorus'' foje estis konsiderata aparta specio.<ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> Iuj aŭtoroj traktas la orverdan pegon kaj la [[Flavbrova pego|flavbrovan pegon]] (''P. aurulentus'') kiel [[superspecio]]n.<ref name=SACClist/> Tiu ĉi artikolo sekvas la modelon de ses subspecioj. [[File:Zoological Illustrations Volume I Plate 20.jpg|left|150px|thumb|''Piculus chrysochloros'', [[William Swainson|Swainson]], 1820]] ==Aspekto== La Orverda pego longas 18 ĝis 27 cm kaj pezas 55 ĝis 91 g. Maskloj kaj inoj havas la saman plumaron, krom ĉe la kapo. Ĉe maskloj de la [[nomiga subspecio]] ''P. c. chrysochloros'', la areo de la frunto ĝis la nuko estas ruĝa; ili havas olivecverdan koloron de la bridoj (areo inter beko kaj okulo) ĉirkaŭ la okulo kaj sur la flankon de la kolo, sekvata de pala flava strio, mallonga ruĝa vangostrio, kaj plia olivecverda strio sub tiu areo. Iliaj mentono kaj supra gorĝo estas flavaj. La ino de la nomiga subspecio havas neniun ruĝon sur la kapo; la areo de ĝia frunto ĝis la nuko estas oliveckolora, kaj ĝi havas olivecbrunan vangareon. Plenkreskuloj de la nomiga subspecio havas olivecverdajn suprajn partojn. Iliaj flugilplumoj estas pli malhele olivecbrunaj, kaj ilia vosto estas malhele oliveececbruna. Iliaj subaj partoj estas pale brunflavaj kun olivecbrunaj strioj. Ilia iom longa beko estas malhelgriza ĝis nigreca kun pli pala bazo, iliaj irisoj estas blankaj ĝis bluecblankaj, kaj la kruroj estas grizverdaj. Junuloj estas ĝenerale malpli brilaj ol plenkreskuloj kaj havas malpli klare difinitajn striojn sur la subaj partoj.<ref name=GGWO-BOW>Winkler, H., D. A. Christie, kaj G. M. Kirwan (2020). Golden-green Woodpecker (''Piculus chrysochloros''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.gogwoo1.01] Alirita la 27an de Januaro, 2023</ref> La subspecio ''P. c. xanthochlorus'' estas pli malgranda kaj pli helflava ol la nomiga subspecio, kaj la ino havas flavan kronon. ''P. c. capistratus'' estas tre granda kaj supre pli malhele olivecverda ol la nomiga subspecio; ĝi havas malpli da ruĝo en la vangareo, striecan gorĝon, kaj verdet-blankan anstataŭ brunflavan koloron ĉe la subaj partoj. ''P. c. paraensis'' havas mezan grandecon. Ĝia vangostrio, gorĝo kaj la baza koloro de la subaj partoj estas cinam-brunflavaj. Maskloj havas verdan (ne ruĝan) vangareon, kaj inoj havas verdet-flavan kronon. ''P. c. laemostictus'' estas granda kaj sufiĉe malhela, kun simpla blankeca gorĝo. Ankaŭ ''P. c. polyzonus'' estas granda, kun palflava vangostrio kaj gorĝo, kaj flava baza koloro ĉe la subaj partoj.<ref name=GGWO-BOW/> ==Distribuado kaj habitato== La subspecioj de la Orverda pego troviĝas jene:<ref name=IOC12.2/><ref name=GGWO-BOW/> *''P. c. xanthochlorus'', orienta Panamo, norda Kolombio, kaj norda Venezuelo *''P. c. capistratus'', de sudorienta Kolombio suden tra orienta Ekvadoro ĝis norda Peruo kaj orienten tra la [[Gujanoj]] ĝis Brazilo norde de la Amazono *''P. c. laemostictus'', de orienta Peruo kaj norda Bolivio orienten ĝis centra Brazilo sude de la Amazono *''P. c. paraensis'', nordorienta Brazilo centrita sur [[Belém]] *''P. c. polyzonus'', sudorienta Brazilo inter la ŝtatoj [[Bahio]] kaj [[Rio-de-Ĵanejro]] *''P. c. chrysochloros'', centra kaj suda Brazilo, orienta Bolivio, okcidenta Paragvajo kaj norda Argentino La Orverda pego loĝas en vasta gamo da pejzaĝoj, el kiuj la plej multaj estas iagrade arbarkovritaj. Tiuj inkluzivas arbarojn de ''terra firme'' kaj ''[[várzea]]'', [[pluvarbaro]]n, falfolian arbaron, kaj pli malfermajn areojn kiel arboriĉan [[savano]]n, [[paŝtejo]]jn kaj maldensejojn. Koncerne altecon, ĝi troviĝas de marnivelo ĉe la atlantika marbordo ĝis 450 m en nordokcidenta Venezuelo, 650 m en suda Venezuelo, 500 m en Kolombio, 650 m en Peruo, kaj 600 m — kvankam kutime nur ĝis 300 m — en Ekvadoro.<ref name=GGWO-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La Orverda pego estas tutjara loĝanto tra sia tuta disvastiĝareo.<ref name=GGWO-BOW/> ===Manĝado=== La Orverda pego serĉas manĝaĵon ĉefe en la subkanopeo kaj [[kanopeo]] de la arbaro, sola, en paroj aŭ kiel parto de [[miksspecia kunmanĝantaro]]. Ĝi ofte manĝas per kolektado de predoj de surfacoj, sed ankaŭ pikas kaj elfosas por atingi ilin. Ĝia dieto ne estas detale studita, sed oni scias, ke ĝi inkluzivas [[formiko]]jn kaj [[termito]]jn.<ref name=GGWO-BOW/> ===Reproduktado=== La [[reprodukta sezono]] de la Orverda pego ne estas bone konata, sed ŝajne varias laŭ la geografia loko. Oni registris reproduktadon inter februaro kaj marto en Kolombio kaj en septembro en Argentino. Ĝi elfosas sian nestokavaĵon en arbo aŭ en la nesto de arbaj insektoj. La ovokvanto, la kovoperiodo, la tempo ĝis [[elnestiĝo]] kaj la detaloj pri gepatra zorgado ne estas konataj.<ref name=GGWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Piculus-chrysochloros |species=Orverda pego}} ===Voĉo=== La kanto de la Orverda pego estas "serio de 15 preskaŭ sen-tonaj, raŭkaj 'ŝrah'-notoj, kiuj sonas kiel histerie ploranta bebo."<ref name=Ridgely2>{{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =192 | isbn =978-0-8014-8721-7 }}</ref> ==Statuso== La [[IUCN]] klasifikis la Orverdan pegon kiel specion "[[malplej zorgiga]]n". Ĝi havas tre vastan arealon kaj taksatan populacion de almenaŭ duonmiliono da maturaj individuoj, kvankam oni kredas, ke tiu nombro malkreskas. Oni ne identigis tujan minacon.<ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2020 |title=Golden-green Woodpecker ''Piculus chrysochloros'' |volume=2020 |article-number=e.T22681243A168653734 |doi=10.2305/IUCN.UK.2020-3.RLTS.T22681243A168653734.en |access-date=27a de Januaro 2023}}</ref> Ĝi estas konsiderata de malofta ĝis "ne malofta" en diversaj partoj de sia arealo kaj troviĝas en pluraj protektataj areoj. "Malgraŭ [sia] vasta arealo, tiu specio ne estas aparte bone konata."<ref name=GGWO-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} *{{cite book |title=Woodpeckers of the World: A Photographic Guide |last=Gorman |first=Gerard |year=2014 |publisher=Firefly Books |isbn=978-1-77085-309-6 |page=371–372 }} *{{cite book|author1=Winkler, Hans |author2=Christie, David A. |title=Woodpeckers|publisher=A C Black|date=2010|pages=336–37|isbn= 978-1-4081-3503-7|url=https://books.google.com/books?id=L0BC8yKIlW8C&pg=PA336}} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons|Piculus chrysochloros}} *[https://web.archive.org/web/20160303185539/http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=golden-green+woodpecker&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 Fotaro] VIREO {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Venezuelo]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Panamo]] jswo67f6qa5vvqdqsl07n5jzlcvszzq 0 954160 9494144 9488458 2026-10-15T22:04:09Z ThomasPusch 1869 /* Vidu ankaŭ */ 9494144 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Augusto LEGUÍA''' [leGIa] - je plena nomo ''Augusto Bernardino Leguía y Salcedo'' - estis [[peruo|perua]] [[politikisto]], [[negocisto]] kaj [[ekonomikisto]]. Li naskiĝis la 19-an de februaro 1863 en Lambajeko ({{l-es|Lambayeque}}), ĉefurbo de la samnoma [[provinco Lambajeko]] kaj la ankaŭ samnoma pli vasta [[departemento Lambajeko]], kaj mortis en aĝo de 68 jaroj la 7-an de februaro 1932 en [[Limo]]. Inter 1908–1912 kaj 1919–1930 li oficis kiel [[prezidento de Peruo]]. == Vidu ankaŭ == * esplorado kaj remalkovro de la antikva urbo [[Maĉupikĉuo]] {{projektoj}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|peruano}} {{vivtempo|Leguia, A}} [[kategorio:Prezidantoj de Peruo]] [[kategorio:peruaj politikistoj]] ri7iwsyrq5xvlrngpxy4gaatzctss66 0 954882 9494193 9493161 2026-10-16T04:41:33Z Tirolischleioans 254019 9494193 wikitext text/x-wiki [[File:Saalbahnhof von Jena.jpg|thumb|ĉefa enirejo al la stacidomo (nun al kultureventejo)]] [[File:Kulturbahnhof Jena.jpg|thumb|indikilo de ''Kultura Stacidomo'' (por leterportisto)]] '''Saalbahnhof''' estas fervoja stacio en la nordo de [[Jena]] (Germanujo), je 25.50 km de la linio inter [[Großheringen]] kaj [[Saalfeld (Saale)]]. == Historio == Ĉi stacidomo en alteco de 144,32 metroj malfermiĝis en la aprilo 1874 kiam ekfunkciis la linio ''Saalbahn''. Inter 1909 ĝis la provizora ekuzo de la haltejo ''Jena-Paradies'' (nome en septembro 1999)<ref>Werner Drescher: ''Die Saalbahn – Die Geschichte der Eisenbahn zwischen Großheringen, Jena und Saalfeld'', EK-Verlag, Freiburg 2004, ISBN 3-88255-586-6, p. 141</ref> temis pri la plej grava haltejo por Jena en la direkto de nordo al sudo. Ĉiuj trajnoj inter [[Berlino]] kaj [[Munkeno]] haltis tie ĉi. Ankaŭ por vartransporto ĉi haltejo gravis. Kiam la granddistancvagonara trafiko translokiĝis de tie ĉi al ''Jena-Paradies'' (finfine en somero 2005) oni taŭgigis la stacidomon ''Saalbahnhof'' al la novaj cirkonstancoj. Ĉiuj jam ne bezonataj aferoj estis forigitaj i.a. ankaŭ tegmento ĉe la kajo inter la trakoj 2 kaj 3. Hodiaŭ nur regionaj vagonaroj disde Großheringen (pli ofte tamen el [[Naumburg (Saale)|Naumburg]]) respektive disde Saalfeld kaj [[Pößneck]]) alvenas. La rango do plimalta iĝis de klaso II al klaso VI. == Akceptejo == Post utiligo de provizoraĵo estis inaŭgurita en 1879 moderna triala stacidomo, en kiuj estis ankaŭ la fervojsocietaj burooj. La tuto estas laŭ la stilo de la [[periodo de spekulanto-kompanioj]]. De 1890 ĝi disponis pri elektra lumigo.<ref>[https://www.isgv.de/projekt/jena1989rev/saalbahnhof "Institut für Sächsische Geschichte und Volkskunde"]</ref>. Ĉirkaŭ 1889 la [[karl Baedeker|Baedeker]]-gvidlibro atentigis eĉ pri loĝdomoj ene de la konstruaĵoj.<ref>''Baedeker-Nordwestdeutschland'' (23-a eldono). Karl Baedeker, Leipzig 1889, p. 131.</ref> En la 9.4.1945 la domo kaj la relaro bombade fare de la [[Aliancanoj]] kvazaŭ komplete detruiĝis. Inter 1961 kaj 1965 la [[deutsche Reichsbahn|societo DR]] de [[GDR]] zorgis pri novkonstruo de giĉetejo kaj memserva gastejo teretaĝe kaj malmemserva gastejo pli surpe. La planon faris i.a. Georg Prinz kaj Rudolf Boller. La vandartaĵo en la giĉetejo (metalaĵo de 13 m longecen el alumino) baziĝas sur skizoj de [[Kurt Hanf]].<ref>Verkista kolektivo: ''Architekturführer DDR. Bezirk Gera''. Verlag für Bauwesen, Berlin 1981, p. 125 (bildo 210).</ref><ref>Ruth Pape k.a.: ''Bildende Kunst + Arĉitektur.'' Katalogo 3-a parto, Karl-Marx-Stadt, Gera, Erfurt, Suhl. Deutsche Bauakademie, Berlin, 1972, p. 64/65</ref> En unuetaga alkonstruitaĵo, kiu ankaŭ servis kiel transejo al loĝdombloko de dek etaĝoj, gastis i.a. turisma agentejo, banko kaj ''Intershop''-butiko (kun eksterlanda varoferto). Post [[turniĝo (politike)|Turniĝo]] la tuto iĝis monumentprotektita kaj disponigita al kulturaj eventoj.<ref>[https://www.jena.de/fm/1727/denkmalkarte.pdf listo de monumentoj de Jena] (stato majo 2014, PDF)</ref> Kelkaj ejoj de la varmanipula sekcio ŝanĝiĝis al etkomercejoj kaj knajpoj.<ref>[https://www.jenatv.de/mediathek/44159/Willkommen_im_Gewerbe_Objekt_Das_Alte_Gueterdepot_am_Saalbahnhof_hat_eine_Wandlung_vollzogen.html "Willkommen im Gewerbe-Objekt: Das Alte Güterdepot am Saalbahnhof hat eine Wandlung vollzogen"] - ĉe: ''jenatv.de''</ref>. La plej multon da spaco okupas hodiaŭ porstudenta loĝejaro (fare de ''Studierendenwerk Thüringen''). La elektrika anstataŭo por la trakodirektejoj ''Jm'' kaj ''Js'' de ''Saalbahnhof'' troviĝas de novembro 2011 je la stacidomo Jena-[[Göschwitz]]. Ĝis septembro 2006 ekzistis ankoraŭ tria ''Jn'', ĉiuj mekanikaj laŭ la sistemo de Jüdel.<ref>http://stellwerke.de/liste/seite315.html#J</ref> === Publikaj busa kaj trama trafikoj === Sudokcidente de ''Saalbahnhof'' trovighas la haltejo de la tramoj 1 kaj 4; rekte malpost la stacidomo che ''Spitzweidenweg'' trovighas bushaltejo de la linio 15. Ghi ofertas rektan transporton ghis la uestan stacidomon de Jena ''Jena-West'' (kun trajnkonekto de tie en la direkto de [[Erfurto]] kaj [[Eisenach]]). == Literaturo == * Werner Drescher: ''Die Saal-Eisenbahn und ihre Anschlußbahnen''. transpress, Berlin 1987 * Erich Preuß: "Jena" - ĉe: Oliver Strüber [maposte Erich Preuß] (eld.): ''Das große Archiv der deutschen Bahnhöfe'' (=56-a suplemento). GeraMond Verlag, München 2005, ISSN 0949-2127. == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} * [https://www.openrailwaymap.org/?lang=de&lat=50.937016070176284&lon=11.59633219242096&zoom=17&style=standard situo, linioj, rapiddecoj] - ĉe: ''OpenRailwayMap.org'' * [https://www.isgv.de/projekt/jena1989rev/saalbahnhof "Saalbahnhof"] - ĉe ''Instituto pri saksaj historio kaj regionhistorio'' * [https://jenanord.home.blog/2019/03/14/1758/ "Unser Saalbahnhof"] (privata blogo) * [https://jankobel.de/saalbahnhof-kulturbahnhof-jena/ fotoj de Jan Kobel] (ekstero kaj malekstero) == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Fervojaj stacioj en Turingio]] [[Kategorio:Konstruaĵoj en Jena]] [[Kategorio:Kulturdomoj en Turingio]] jwx7zuomaf420vl67k7jnb2hwjaqyiv 9494194 9494193 2026-10-16T04:42:11Z Tirolischleioans 254019 /* Publikaj busa kaj trama trafikoj */ 9494194 wikitext text/x-wiki [[File:Saalbahnhof von Jena.jpg|thumb|ĉefa enirejo al la stacidomo (nun al kultureventejo)]] [[File:Kulturbahnhof Jena.jpg|thumb|indikilo de ''Kultura Stacidomo'' (por leterportisto)]] '''Saalbahnhof''' estas fervoja stacio en la nordo de [[Jena]] (Germanujo), je 25.50 km de la linio inter [[Großheringen]] kaj [[Saalfeld (Saale)]]. == Historio == Ĉi stacidomo en alteco de 144,32 metroj malfermiĝis en la aprilo 1874 kiam ekfunkciis la linio ''Saalbahn''. Inter 1909 ĝis la provizora ekuzo de la haltejo ''Jena-Paradies'' (nome en septembro 1999)<ref>Werner Drescher: ''Die Saalbahn – Die Geschichte der Eisenbahn zwischen Großheringen, Jena und Saalfeld'', EK-Verlag, Freiburg 2004, ISBN 3-88255-586-6, p. 141</ref> temis pri la plej grava haltejo por Jena en la direkto de nordo al sudo. Ĉiuj trajnoj inter [[Berlino]] kaj [[Munkeno]] haltis tie ĉi. Ankaŭ por vartransporto ĉi haltejo gravis. Kiam la granddistancvagonara trafiko translokiĝis de tie ĉi al ''Jena-Paradies'' (finfine en somero 2005) oni taŭgigis la stacidomon ''Saalbahnhof'' al la novaj cirkonstancoj. Ĉiuj jam ne bezonataj aferoj estis forigitaj i.a. ankaŭ tegmento ĉe la kajo inter la trakoj 2 kaj 3. Hodiaŭ nur regionaj vagonaroj disde Großheringen (pli ofte tamen el [[Naumburg (Saale)|Naumburg]]) respektive disde Saalfeld kaj [[Pößneck]]) alvenas. La rango do plimalta iĝis de klaso II al klaso VI. == Akceptejo == Post utiligo de provizoraĵo estis inaŭgurita en 1879 moderna triala stacidomo, en kiuj estis ankaŭ la fervojsocietaj burooj. La tuto estas laŭ la stilo de la [[periodo de spekulanto-kompanioj]]. De 1890 ĝi disponis pri elektra lumigo.<ref>[https://www.isgv.de/projekt/jena1989rev/saalbahnhof "Institut für Sächsische Geschichte und Volkskunde"]</ref>. Ĉirkaŭ 1889 la [[karl Baedeker|Baedeker]]-gvidlibro atentigis eĉ pri loĝdomoj ene de la konstruaĵoj.<ref>''Baedeker-Nordwestdeutschland'' (23-a eldono). Karl Baedeker, Leipzig 1889, p. 131.</ref> En la 9.4.1945 la domo kaj la relaro bombade fare de la [[Aliancanoj]] kvazaŭ komplete detruiĝis. Inter 1961 kaj 1965 la [[deutsche Reichsbahn|societo DR]] de [[GDR]] zorgis pri novkonstruo de giĉetejo kaj memserva gastejo teretaĝe kaj malmemserva gastejo pli surpe. La planon faris i.a. Georg Prinz kaj Rudolf Boller. La vandartaĵo en la giĉetejo (metalaĵo de 13 m longecen el alumino) baziĝas sur skizoj de [[Kurt Hanf]].<ref>Verkista kolektivo: ''Architekturführer DDR. Bezirk Gera''. Verlag für Bauwesen, Berlin 1981, p. 125 (bildo 210).</ref><ref>Ruth Pape k.a.: ''Bildende Kunst + Arĉitektur.'' Katalogo 3-a parto, Karl-Marx-Stadt, Gera, Erfurt, Suhl. Deutsche Bauakademie, Berlin, 1972, p. 64/65</ref> En unuetaga alkonstruitaĵo, kiu ankaŭ servis kiel transejo al loĝdombloko de dek etaĝoj, gastis i.a. turisma agentejo, banko kaj ''Intershop''-butiko (kun eksterlanda varoferto). Post [[turniĝo (politike)|Turniĝo]] la tuto iĝis monumentprotektita kaj disponigita al kulturaj eventoj.<ref>[https://www.jena.de/fm/1727/denkmalkarte.pdf listo de monumentoj de Jena] (stato majo 2014, PDF)</ref> Kelkaj ejoj de la varmanipula sekcio ŝanĝiĝis al etkomercejoj kaj knajpoj.<ref>[https://www.jenatv.de/mediathek/44159/Willkommen_im_Gewerbe_Objekt_Das_Alte_Gueterdepot_am_Saalbahnhof_hat_eine_Wandlung_vollzogen.html "Willkommen im Gewerbe-Objekt: Das Alte Güterdepot am Saalbahnhof hat eine Wandlung vollzogen"] - ĉe: ''jenatv.de''</ref>. La plej multon da spaco okupas hodiaŭ porstudenta loĝejaro (fare de ''Studierendenwerk Thüringen''). La elektrika anstataŭo por la trakodirektejoj ''Jm'' kaj ''Js'' de ''Saalbahnhof'' troviĝas de novembro 2011 je la stacidomo Jena-[[Göschwitz]]. Ĝis septembro 2006 ekzistis ankoraŭ tria ''Jn'', ĉiuj mekanikaj laŭ la sistemo de Jüdel.<ref>http://stellwerke.de/liste/seite315.html#J</ref> === Publika bus- kaj tramcirkulo === Sudokcidente de ''Saalbahnhof'' trovighas la haltejo de la tramoj 1 kaj 4; rekte malpost la stacidomo che ''Spitzweidenweg'' trovighas bushaltejo de la linio 15. Ghi ofertas rektan transporton ghis la uestan stacidomon de Jena ''Jena-West'' (kun trajnkonekto de tie en la direkto de [[Erfurto]] kaj [[Eisenach]]). == Literaturo == * Werner Drescher: ''Die Saal-Eisenbahn und ihre Anschlußbahnen''. transpress, Berlin 1987 * Erich Preuß: "Jena" - ĉe: Oliver Strüber [maposte Erich Preuß] (eld.): ''Das große Archiv der deutschen Bahnhöfe'' (=56-a suplemento). GeraMond Verlag, München 2005, ISSN 0949-2127. == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} * [https://www.openrailwaymap.org/?lang=de&lat=50.937016070176284&lon=11.59633219242096&zoom=17&style=standard situo, linioj, rapiddecoj] - ĉe: ''OpenRailwayMap.org'' * [https://www.isgv.de/projekt/jena1989rev/saalbahnhof "Saalbahnhof"] - ĉe ''Instituto pri saksaj historio kaj regionhistorio'' * [https://jenanord.home.blog/2019/03/14/1758/ "Unser Saalbahnhof"] (privata blogo) * [https://jankobel.de/saalbahnhof-kulturbahnhof-jena/ fotoj de Jan Kobel] (ekstero kaj malekstero) == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Fervojaj stacioj en Turingio]] [[Kategorio:Konstruaĵoj en Jena]] [[Kategorio:Kulturdomoj en Turingio]] 6bat81j26u3biistox1nhzo57do2mq6 9494195 9494194 2026-10-16T04:42:55Z Tirolischleioans 254019 /* Publika bus- kaj tramcirkulo */ 9494195 wikitext text/x-wiki [[File:Saalbahnhof von Jena.jpg|thumb|ĉefa enirejo al la stacidomo (nun al kultureventejo)]] [[File:Kulturbahnhof Jena.jpg|thumb|indikilo de ''Kultura Stacidomo'' (por leterportisto)]] '''Saalbahnhof''' estas fervoja stacio en la nordo de [[Jena]] (Germanujo), je 25.50 km de la linio inter [[Großheringen]] kaj [[Saalfeld (Saale)]]. == Historio == Ĉi stacidomo en alteco de 144,32 metroj malfermiĝis en la aprilo 1874 kiam ekfunkciis la linio ''Saalbahn''. Inter 1909 ĝis la provizora ekuzo de la haltejo ''Jena-Paradies'' (nome en septembro 1999)<ref>Werner Drescher: ''Die Saalbahn – Die Geschichte der Eisenbahn zwischen Großheringen, Jena und Saalfeld'', EK-Verlag, Freiburg 2004, ISBN 3-88255-586-6, p. 141</ref> temis pri la plej grava haltejo por Jena en la direkto de nordo al sudo. Ĉiuj trajnoj inter [[Berlino]] kaj [[Munkeno]] haltis tie ĉi. Ankaŭ por vartransporto ĉi haltejo gravis. Kiam la granddistancvagonara trafiko translokiĝis de tie ĉi al ''Jena-Paradies'' (finfine en somero 2005) oni taŭgigis la stacidomon ''Saalbahnhof'' al la novaj cirkonstancoj. Ĉiuj jam ne bezonataj aferoj estis forigitaj i.a. ankaŭ tegmento ĉe la kajo inter la trakoj 2 kaj 3. Hodiaŭ nur regionaj vagonaroj disde Großheringen (pli ofte tamen el [[Naumburg (Saale)|Naumburg]]) respektive disde Saalfeld kaj [[Pößneck]]) alvenas. La rango do plimalta iĝis de klaso II al klaso VI. == Akceptejo == Post utiligo de provizoraĵo estis inaŭgurita en 1879 moderna triala stacidomo, en kiuj estis ankaŭ la fervojsocietaj burooj. La tuto estas laŭ la stilo de la [[periodo de spekulanto-kompanioj]]. De 1890 ĝi disponis pri elektra lumigo.<ref>[https://www.isgv.de/projekt/jena1989rev/saalbahnhof "Institut für Sächsische Geschichte und Volkskunde"]</ref>. Ĉirkaŭ 1889 la [[karl Baedeker|Baedeker]]-gvidlibro atentigis eĉ pri loĝdomoj ene de la konstruaĵoj.<ref>''Baedeker-Nordwestdeutschland'' (23-a eldono). Karl Baedeker, Leipzig 1889, p. 131.</ref> En la 9.4.1945 la domo kaj la relaro bombade fare de la [[Aliancanoj]] kvazaŭ komplete detruiĝis. Inter 1961 kaj 1965 la [[deutsche Reichsbahn|societo DR]] de [[GDR]] zorgis pri novkonstruo de giĉetejo kaj memserva gastejo teretaĝe kaj malmemserva gastejo pli surpe. La planon faris i.a. Georg Prinz kaj Rudolf Boller. La vandartaĵo en la giĉetejo (metalaĵo de 13 m longecen el alumino) baziĝas sur skizoj de [[Kurt Hanf]].<ref>Verkista kolektivo: ''Architekturführer DDR. Bezirk Gera''. Verlag für Bauwesen, Berlin 1981, p. 125 (bildo 210).</ref><ref>Ruth Pape k.a.: ''Bildende Kunst + Arĉitektur.'' Katalogo 3-a parto, Karl-Marx-Stadt, Gera, Erfurt, Suhl. Deutsche Bauakademie, Berlin, 1972, p. 64/65</ref> En unuetaga alkonstruitaĵo, kiu ankaŭ servis kiel transejo al loĝdombloko de dek etaĝoj, gastis i.a. turisma agentejo, banko kaj ''Intershop''-butiko (kun eksterlanda varoferto). Post [[turniĝo (politike)|Turniĝo]] la tuto iĝis monumentprotektita kaj disponigita al kulturaj eventoj.<ref>[https://www.jena.de/fm/1727/denkmalkarte.pdf listo de monumentoj de Jena] (stato majo 2014, PDF)</ref> Kelkaj ejoj de la varmanipula sekcio ŝanĝiĝis al etkomercejoj kaj knajpoj.<ref>[https://www.jenatv.de/mediathek/44159/Willkommen_im_Gewerbe_Objekt_Das_Alte_Gueterdepot_am_Saalbahnhof_hat_eine_Wandlung_vollzogen.html "Willkommen im Gewerbe-Objekt: Das Alte Güterdepot am Saalbahnhof hat eine Wandlung vollzogen"] - ĉe: ''jenatv.de''</ref>. La plej multon da spaco okupas hodiaŭ porstudenta loĝejaro (fare de ''Studierendenwerk Thüringen''). La elektrika anstataŭo por la trakodirektejoj ''Jm'' kaj ''Js'' de ''Saalbahnhof'' troviĝas de novembro 2011 je la stacidomo Jena-[[Göschwitz]]. Ĝis septembro 2006 ekzistis ankoraŭ tria ''Jn'', ĉiuj mekanikaj laŭ la sistemo de Jüdel.<ref>http://stellwerke.de/liste/seite315.html#J</ref> === Publika bus- kaj tramcirkulo === Sudokcidente de ''Saalbahnhof'' troviĝas la haltejo de la tramoj 1 kaj 4; rekte malpost la stacidomo ĉe ''Spitzweidenweg'' troviĝas bushaltejo de la linio 15. Ĝi ofertas rektan transporton ĝis la uestan stacidomon de Jena ''Jena-West'' (kun trajnkonekto de tie en la direkto de [[Erfurto]] kaj [[Eisenach]]). == Literaturo == * Werner Drescher: ''Die Saal-Eisenbahn und ihre Anschlußbahnen''. transpress, Berlin 1987 * Erich Preuß: "Jena" - ĉe: Oliver Strüber [maposte Erich Preuß] (eld.): ''Das große Archiv der deutschen Bahnhöfe'' (=56-a suplemento). GeraMond Verlag, München 2005, ISSN 0949-2127. == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} * [https://www.openrailwaymap.org/?lang=de&lat=50.937016070176284&lon=11.59633219242096&zoom=17&style=standard situo, linioj, rapiddecoj] - ĉe: ''OpenRailwayMap.org'' * [https://www.isgv.de/projekt/jena1989rev/saalbahnhof "Saalbahnhof"] - ĉe ''Instituto pri saksaj historio kaj regionhistorio'' * [https://jenanord.home.blog/2019/03/14/1758/ "Unser Saalbahnhof"] (privata blogo) * [https://jankobel.de/saalbahnhof-kulturbahnhof-jena/ fotoj de Jan Kobel] (ekstero kaj malekstero) == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Fervojaj stacioj en Turingio]] [[Kategorio:Konstruaĵoj en Jena]] [[Kategorio:Kulturdomoj en Turingio]] 5lw6hmcqskraxrprlq9640y0s6ddkt7 0 954890 9493934 9493326 2026-10-15T13:06:55Z Goren 4701 /* Specioj */ 9493934 wikitext text/x-wiki {{kursiva titolo}} '''''Euodice''''' estas [[genro (biologio)|genro]] de malgrandaj semmanĝantaj birdoj el [[familio (biologio)|familio]] ''[[Estrildidae]]''. Laŭ la nuna sistematiko ĝi enhavas du [[specio]]jn kiuj troveblas en sekaj areoj de [[Afriko]] kaj [[Hindia subkontinento]]. Antaŭe oni unuigis ĝin kun genro ''[[Lonchura]]''. ==Taksonomio== La genron ''Euodice'' enkondukis en 1862 germana naturalisto [[Ludwig Reichenbach]].<ref>{{ cite book | last=Reichenbach | first=Ludwig | author-link=Ludwig Reichenbach | year=1862 | title=Die Singvögel als Fortsetzung de vollständigsten Naturgeschichte und zugleich als Central-Atlas für zoologische Gärten und für Thierfreunde. Ein durch zahlreiche illuminirte Abbildungen illustrirtes Handbuch zur richtigten Bestimmung und Pflege der Thiere aller Classen| volume=4 | publisher=Expedition Vollständigsten Naturgeschichte | language=German | location=Dresden and Leipzig | page=46 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/13523292 }}</ref> La nomo estas kombinaĵo de {{J|antikva greka}} vortoj ''eu'' ("bona") kaj ''ōdikos'' ("kantema").<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | page=152 }}</ref> En 1890 [[Richard Bowdler Sharpe]] deklaris {{N|arĝentbeka estrildo}} la [[tipo (biologio)|tipa]] specio de la genro.<ref>{{ cite book | last1=Sharpe | first1=R. Bowdler | author1-link=Richard Bowdler Sharpe | year=1890 | title=Catalogue of the Passeriformes or Perching Birds in the Collection of the British Museum. Sturnformes | volume=13 | publisher=Trustees of the British Museum |location=London | page=368 | series=Catalogue of the Birds in the British Museum | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/8328310 }}</ref><ref>{{ cite book | editor-last=Paynter | editor-first=Raymond A. Jr | year=1968 | title=Check-List of Birds of the World | volume=14 | publisher=Museum of Comparative Zoology | location=Cambridge, Massachusetts | page=368 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14481569 }}</ref> Ambaŭ [[plumbobeka estrildo|plumbobeka]] kaj arĝentbeka estrildoj estis originale metitaj en genron ''[[Lonchura]]''. [[Molekula filogenetiko|Molekulfilogenetika]] esploro el jaro [[2020]] trovis, ke tiuj ĉi du specioj formas [[klado]]n [[Baza (filogenetiko)|bazan]] al la aliaj specioj de ''Lonchura'', kaj do devas esti konsiderataj aparta genro.<ref>{{Cite journal | last1=Olsson | first1=Urban | last2=Alström | first2=Per | author2-link=Alström | date=2020 | title=A comprehensive phylogeny and taxonomic evaluation of the waxbills (Aves: Estrildidae) | journal=Molecular Phylogenetics and Evolution | volume=146 | article-number=106757 | doi=10.1016/j.ympev.2020.106757| pmid=32028027 | doi-access=free | bibcode=2020MolPE.14606757O }}</ref><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=July 2021 | title=Waxbills, parrotfinches, munias, whydahs, Olive Warbler, accentors, pipits | work=IOC World Bird List Version 11.2 | url=https://www.worldbirdnames.org/bow/waxbills/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=13 July 2021 }}</ref> === Specioj === Laŭ la nuna sistematiko la genro enhavas du [[specio]]jn:<ref name=ioc/><ref name=OT>[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?gid=329342492#gid=329342492 Ornitologia taksonomio] surbaze de la listo de [[AviList]] kun Esperantaj nomoj proponitaj far Alain Gerard</ref> {| class="wikitable sortable" ! align="center" style="background-color: #D3D3A4" colspan ="4" |Specioj kaj subspecioj de {{bt|Euodice|[[Ludwig Reichenbach|Reichenbach]], 1862}} |- ! Nomoj ! class="unsortable"| Bildo ! Distribuo |- | *[[Argentbeka estrildo]] {{bt|Euodice cantans|([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin, JF]], 1789)}} **{{bt|E. c. cantans|([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin, JF]], 1789)}} **{{bt|E. c. orientalis|([[Ludwig Lorenz von Liburnau|Lorenz von Liburnau, L]] & [[Carl Eduard Hellmayr|Hellmayr]], 1901)}} |[[File:Euodice cantans.jpg|180px]] |[[Centra Afriko]] kaj [[Arabia duoninsulo]] [[File:African Silverbill Distribution.jpg|180px]] |- | *[[Plumbobeka estrildo]] {{bt|Euodice malabarica|([[Linnaeus]], 1758)}} |[[File:Indian Silverbill3.jpg|180px]] |[[Hindia subkontinento]] kaj apudaj regionoj [[File:Areale L. malabarica.JPG|180px]] |} == Referencoj == {{referencoj}} czdbrtcmh6hdjbj7a349rcz9nadyjkz 9493937 9493934 2026-10-15T13:13:21Z Goren 4701 9493937 wikitext text/x-wiki {{kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = |koloro = pink |regno2 = bestoj |dosiero = Indian_Silverbill_(Euodice_malabarica).jpg |dosiero larĝo = 250px |priskribo de dosiero = [[Plumbobeka estrildo]] (''Euodice_malabarica'') |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Paseroformaj]] ''Passeriformes'' |familio = [[Estrildedoj]] ''Estrildidae'' |genro = '''''Euodice''''' |genro aŭtoritato = [[Ludwig Reichenbach|Reichenbach]], 1862 |specioj de subdivizio = Specioj |subdivizio2 = * ''[[Euodice cantans]]'' * ''[[Euodice malabarica]]'' |vikispecio = |komunejo = }} '''''Euodice''''' estas [[genro (biologio)|genro]] de malgrandaj semmanĝantaj birdoj el [[familio (biologio)|familio]] ''[[Estrildidae]]''. Laŭ la nuna sistematiko ĝi enhavas du [[specio]]jn kiuj troveblas en sekaj areoj de [[Afriko]] kaj [[Hindia subkontinento]]. Antaŭe oni unuigis ĝin kun genro ''[[Lonchura]]''. ==Taksonomio== La genron ''Euodice'' enkondukis en 1862 germana naturalisto [[Ludwig Reichenbach]].<ref>{{ cite book | last=Reichenbach | first=Ludwig | author-link=Ludwig Reichenbach | year=1862 | title=Die Singvögel als Fortsetzung de vollständigsten Naturgeschichte und zugleich als Central-Atlas für zoologische Gärten und für Thierfreunde. Ein durch zahlreiche illuminirte Abbildungen illustrirtes Handbuch zur richtigten Bestimmung und Pflege der Thiere aller Classen| volume=4 | publisher=Expedition Vollständigsten Naturgeschichte | language=German | location=Dresden and Leipzig | page=46 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/13523292 }}</ref> La nomo estas kombinaĵo de {{J|antikva greka}} vortoj ''eu'' ("bona") kaj ''ōdikos'' ("kantema").<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | page=152 }}</ref> En 1890 [[Richard Bowdler Sharpe]] deklaris {{N|arĝentbeka estrildo}} la [[tipo (biologio)|tipa]] specio de la genro.<ref>{{ cite book | last1=Sharpe | first1=R. Bowdler | author1-link=Richard Bowdler Sharpe | year=1890 | title=Catalogue of the Passeriformes or Perching Birds in the Collection of the British Museum. Sturnformes | volume=13 | publisher=Trustees of the British Museum |location=London | page=368 | series=Catalogue of the Birds in the British Museum | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/8328310 }}</ref><ref>{{ cite book | editor-last=Paynter | editor-first=Raymond A. Jr | year=1968 | title=Check-List of Birds of the World | volume=14 | publisher=Museum of Comparative Zoology | location=Cambridge, Massachusetts | page=368 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14481569 }}</ref> Ambaŭ [[plumbobeka estrildo|plumbobeka]] kaj arĝentbeka estrildoj estis originale metitaj en genron ''[[Lonchura]]''. [[Molekula filogenetiko|Molekulfilogenetika]] esploro el jaro [[2020]] trovis, ke tiuj ĉi du specioj formas [[klado]]n [[Baza (filogenetiko)|bazan]] al la aliaj specioj de ''Lonchura'', kaj do devas esti konsiderataj aparta genro.<ref>{{Cite journal | last1=Olsson | first1=Urban | last2=Alström | first2=Per | author2-link=Alström | date=2020 | title=A comprehensive phylogeny and taxonomic evaluation of the waxbills (Aves: Estrildidae) | journal=Molecular Phylogenetics and Evolution | volume=146 | article-number=106757 | doi=10.1016/j.ympev.2020.106757| pmid=32028027 | doi-access=free | bibcode=2020MolPE.14606757O }}</ref><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=July 2021 | title=Waxbills, parrotfinches, munias, whydahs, Olive Warbler, accentors, pipits | work=IOC World Bird List Version 11.2 | url=https://www.worldbirdnames.org/bow/waxbills/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=13 July 2021 }}</ref> === Specioj === Laŭ la nuna sistematiko la genro enhavas du [[specio]]jn:<ref name=ioc/><ref name=OT>[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?gid=329342492#gid=329342492 Ornitologia taksonomio] surbaze de la listo de [[AviList]] kun Esperantaj nomoj proponitaj far Alain Gerard</ref> {| class="wikitable sortable" ! align="center" style="background-color: #D3D3A4" colspan ="4" |Specioj kaj subspecioj de {{bt|Euodice|[[Ludwig Reichenbach|Reichenbach]], 1862}} |- ! Nomoj ! class="unsortable"| Bildo ! Distribuo |- | *[[Argentbeka estrildo]] {{bt|Euodice cantans|([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin, JF]], 1789)}} **{{bt|E. c. cantans|([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin, JF]], 1789)}} **{{bt|E. c. orientalis|([[Ludwig Lorenz von Liburnau|Lorenz von Liburnau, L]] & [[Carl Eduard Hellmayr|Hellmayr]], 1901)}} |[[File:Euodice cantans.jpg|180px]] |[[Centra Afriko]] kaj [[Arabia duoninsulo]] [[File:African Silverbill Distribution.jpg|180px]] |- | *[[Plumbobeka estrildo]] {{bt|Euodice malabarica|([[Linnaeus]], 1758)}} |[[File:Indian Silverbill3.jpg|180px]] |[[Hindia subkontinento]] kaj apudaj regionoj [[File:Areale L. malabarica.JPG|180px]] |} == Referencoj == {{referencoj}} 4ys33mwfr3k7qxaibp1g78ljsg1ve51 9493941 9493937 2026-10-15T13:13:55Z Goren 4701 9493941 wikitext text/x-wiki {{kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = |koloro = pink |regno2 = bestoj |dosiero = Indian_Silverbill_(Euodice_malabarica).jpg |dosiero larĝo = 250px |priskribo de dosiero = [[Plumbobeka estrildo]] (''Euodice malabarica'') |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Paseroformaj]] ''Passeriformes'' |familio = [[Estrildedoj]] ''Estrildidae'' |genro = '''''Euodice''''' |genro aŭtoritato = [[Ludwig Reichenbach|Reichenbach]], 1862 |specioj de subdivizio = Specioj |subdivizio2 = * ''[[Euodice cantans]]'' * ''[[Euodice malabarica]]'' |vikispecio = |komunejo = }} '''''Euodice''''' estas [[genro (biologio)|genro]] de malgrandaj semmanĝantaj birdoj el [[familio (biologio)|familio]] ''[[Estrildidae]]''. Laŭ la nuna sistematiko ĝi enhavas du [[specio]]jn kiuj troveblas en sekaj areoj de [[Afriko]] kaj [[Hindia subkontinento]]. Antaŭe oni unuigis ĝin kun genro ''[[Lonchura]]''. ==Taksonomio== La genron ''Euodice'' enkondukis en 1862 germana naturalisto [[Ludwig Reichenbach]].<ref>{{ cite book | last=Reichenbach | first=Ludwig | author-link=Ludwig Reichenbach | year=1862 | title=Die Singvögel als Fortsetzung de vollständigsten Naturgeschichte und zugleich als Central-Atlas für zoologische Gärten und für Thierfreunde. Ein durch zahlreiche illuminirte Abbildungen illustrirtes Handbuch zur richtigten Bestimmung und Pflege der Thiere aller Classen| volume=4 | publisher=Expedition Vollständigsten Naturgeschichte | language=German | location=Dresden and Leipzig | page=46 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/13523292 }}</ref> La nomo estas kombinaĵo de {{J|antikva greka}} vortoj ''eu'' ("bona") kaj ''ōdikos'' ("kantema").<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | page=152 }}</ref> En 1890 [[Richard Bowdler Sharpe]] deklaris {{N|arĝentbeka estrildo}} la [[tipo (biologio)|tipa]] specio de la genro.<ref>{{ cite book | last1=Sharpe | first1=R. Bowdler | author1-link=Richard Bowdler Sharpe | year=1890 | title=Catalogue of the Passeriformes or Perching Birds in the Collection of the British Museum. Sturnformes | volume=13 | publisher=Trustees of the British Museum |location=London | page=368 | series=Catalogue of the Birds in the British Museum | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/8328310 }}</ref><ref>{{ cite book | editor-last=Paynter | editor-first=Raymond A. Jr | year=1968 | title=Check-List of Birds of the World | volume=14 | publisher=Museum of Comparative Zoology | location=Cambridge, Massachusetts | page=368 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14481569 }}</ref> Ambaŭ [[plumbobeka estrildo|plumbobeka]] kaj arĝentbeka estrildoj estis originale metitaj en genron ''[[Lonchura]]''. [[Molekula filogenetiko|Molekulfilogenetika]] esploro el jaro [[2020]] trovis, ke tiuj ĉi du specioj formas [[klado]]n [[Baza (filogenetiko)|bazan]] al la aliaj specioj de ''Lonchura'', kaj do devas esti konsiderataj aparta genro.<ref>{{Cite journal | last1=Olsson | first1=Urban | last2=Alström | first2=Per | author2-link=Alström | date=2020 | title=A comprehensive phylogeny and taxonomic evaluation of the waxbills (Aves: Estrildidae) | journal=Molecular Phylogenetics and Evolution | volume=146 | article-number=106757 | doi=10.1016/j.ympev.2020.106757| pmid=32028027 | doi-access=free | bibcode=2020MolPE.14606757O }}</ref><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=July 2021 | title=Waxbills, parrotfinches, munias, whydahs, Olive Warbler, accentors, pipits | work=IOC World Bird List Version 11.2 | url=https://www.worldbirdnames.org/bow/waxbills/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=13 July 2021 }}</ref> === Specioj === Laŭ la nuna sistematiko la genro enhavas du [[specio]]jn:<ref name=ioc/><ref name=OT>[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?gid=329342492#gid=329342492 Ornitologia taksonomio] surbaze de la listo de [[AviList]] kun Esperantaj nomoj proponitaj far Alain Gerard</ref> {| class="wikitable sortable" ! align="center" style="background-color: #D3D3A4" colspan ="4" |Specioj kaj subspecioj de {{bt|Euodice|[[Ludwig Reichenbach|Reichenbach]], 1862}} |- ! Nomoj ! class="unsortable"| Bildo ! Distribuo |- | *[[Argentbeka estrildo]] {{bt|Euodice cantans|([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin, JF]], 1789)}} **{{bt|E. c. cantans|([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin, JF]], 1789)}} **{{bt|E. c. orientalis|([[Ludwig Lorenz von Liburnau|Lorenz von Liburnau, L]] & [[Carl Eduard Hellmayr|Hellmayr]], 1901)}} |[[File:Euodice cantans.jpg|180px]] |[[Centra Afriko]] kaj [[Arabia duoninsulo]] [[File:African Silverbill Distribution.jpg|180px]] |- | *[[Plumbobeka estrildo]] {{bt|Euodice malabarica|([[Linnaeus]], 1758)}} |[[File:Indian Silverbill3.jpg|180px]] |[[Hindia subkontinento]] kaj apudaj regionoj [[File:Areale L. malabarica.JPG|180px]] |} == Referencoj == {{referencoj}} cf3irdmjkq93bv006zaqkifjqyj884l 0 954906 9493902 9493462 2026-10-15T12:18:50Z Kani 670 /* Specioj */ 9493902 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = Leuconotopicus |koloro = pink |dosiero = White-headed woodpecker.jpg |dosiero larĝo=240px |priskribo de dosiero = [[Blankakapa pego]], ''Leuconotopicus albolarvatus'' |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = '''''Leuconotopicus''''' |genro aŭtoritato = [[Alfred Malherbe|Malherbe]], 1845 |specioj de subdivizio = Specioj |subdivizio2 = 6, vidu tekston |vikispecio = |komunejo = }} '''''Leuconotopicus''''' estas [[birdoj]] de [[genro]] de [[familio]] [[pegedoj]]. Membroj de ĉi genro vivas en [[Nordameriko]] ĝis [[Sudameriko]]. En ĝi estas ses [[specio]]j. ==Taksonomio== Tiun ĉi genron starigis la franca ornitologo [[Alfred Malherbe]] en 1845 kun la [[Striklanda pego]] (''Leuconotopicus stricklandi'') kiel la [[tipa specio]].<ref>{{ cite journal | last=Malherbe | first=Alfred | author-link=Alfred Malherbe | year=1845 | title=Description de trois espèces nouvelles du genre Picus, Linné | journal=Revue Zoologique par la Société Cuvierienne | volume=8 | page=373 | language=fr, la | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2327597 }}</ref> La nomo ''Leuconotopicus'' kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] ''leukos'' kun la signifo "blanka", ''nōton'' kun la signifo "dorso" kaj ''pikos'' kun la signifo "pego".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 |page=[https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling/page/n103 103]}}</ref> La genro estas [[frata taksono|frata]] al la genro ''[[Veniliornis]]'' kaj estas unu el ok genroj metitaj en la [[Tribo (biologio)|tribo]] ''Melanerpini'' ene de la pegeda [[subfamilio]] ''[[Picinae]]''.<ref name=shakya>{{Cite journal | last1=Shakya | first1=S.B. | last2=Fuchs | first2=J. | last3=Pons | first3=J.-M. | last4=Sheldon | first4=F.H. | date=2017 | title=Tapping the woodpecker tree for evolutionary insight | journal=Molecular Phylogenetics and Evolution | volume=116 | pages=182–191 | doi=10.1016/j.ympev.2017.09.005 | pmid=28890006 | url=https://www.researchgate.net/publication/319596154 | doi-access=free | bibcode=2017MolPE.116..182S }}</ref> La specioj nun metita en tiu ĉi genro estis iam atribuitaj al ''[[Picoides]]''.<ref>{{ cite journal | last1=Fuchs | first1=J. | last2=Pons | first2=J.M. | year=2015 | title=A new classification of the pied woodpeckers assemblage (Dendropicini, Picidae) based on a comprehensive multi-locus phylogeny | journal=Molecular Phylogenetics and Evolution | volume=88 | pages=28–37 | doi=10.1016/j.ympev.2015.03.016 | pmid=25818851| bibcode=2015MolPE..88...28F }}</ref><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | title=Woodpeckers | work= World Bird List Version 6.2 | url= http://www.worldbirdnames.org/bow/woodpeckers/ | publisher=International Ornithologists' Union| access-date = 5a de Majo 2016 }}</ref> ===Specioj=== [[Dosiero:Arizona Woodpecker.jpg|eta|210ra|dekstre|[[Arizona pego]], ''Leuconotopicus arizonae'']] Tiu ĉi genro enhavas la jenajn ses speciojn:<ref name=ioc/> * [[Kokarda pego]], ''Leuconotopicus borealis'' (Vieillot, 1809) [[Sudorienta Usono]] de [[Florido]] ĝis [[Virginio]], tiom okcidente kiom ĝis orienta [[Teksaso]] kaj [[Oklahomo]]; antaŭe [[Kentukio]], [[Marilando]], [[Misurio]], [[Nov-Ĵerzejo]] kaj [[Tenesio]]. NT * [[Grizbruna pego]], ''Leuconotopicus fumigatus'' (D'Orbigny, 1840) Argentino, Belizo, Bolivio, Kolombio, Kostariko, Ekvadoro, Salvadoro, Gvatemalo, Honduro, Meksiko, Nikaragvo, Panamo, Peruo, kaj Venezuelo. LC ** ''L. f. oleagineus'' <small>([[Ludwig Reichenbach|Reichenbach]], 1854)</small> ** ''L. f. sanguinolentus'' <small>([[Philip Sclater|Sclater, P.L.]], 1859)</small> ** ''L. f. reichenbachi'' <small>([[Jean Cabanis|Cabanis]] & [[Ferdinand Heine|Heine]], 1863)</small> ** ''L. f. fumigatus'' <small>([[Alcide d'Orbigny|D'Orbigny]], 1840)</small> ** ''L. f. obscuratus'' <small>([[Frank Chapman (ornitologo)|Chapman]], 1927)</small> * [[Arizona pego]], ''Leuconotopicus arizonae'' (Hargitt, 1886) suda Arizono kaj Nov-Meksiko kaj la Okcidenta Sierra Madre de okcidenta Meksiko. LC * [[Striklanda pego]], ''Leuconotopicus stricklandi'' (Malherbe, 1845) Meksiko. LC * [[Vila pego]], ''Leuconotopicus villosus'' (Linnaeus, 1766) [[Bahamoj]], Kanado, Kostariko, Salvadoro, Gvatemalo, Honduro, Meksiko, Nikaragvo, Panamo, [[Sankta-Piero kaj Mikelono]], kaj Usono; vaganto en Puertoriko, kaj Insuloj [[Turkoj kaj Kajkoj]] ** ''L. v. septentrionalis'' ([[Thomas Nuttall|Nuttall]], 1840) ** ''L. v. picoideus'' ([[Wilfred Hudson Osgood|Osgood]], 1901) ** ''L. v. harrisi'' ([[John James Audubon|Audubon]], 1838) ** ''L. v. terraenovae'' ([[Charles Foster Batchelder|Batchelder]], 1908) ** ''L. v. villosus'' ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1766) ** ''L. v. orius'' ([[Harry C. Oberholser|Oberholser]], 1911) ** ''L. v. monticola'' (Anthony, 1898) ** ''L. v. leucothorectis'' (Oberholser, 1911) ** ''L. v. audubonii'' ([[William Swainson|Swainson]], 1832) ** ''L. v. hyloscopus'' ([[Jean Cabanis|Cabanis]] & [[Ferdinand Heine|Heine]], 1863) ** ''L. v. icastus'' (Oberholser, 1911) ** ''L. v. intermedius'' ([[Edward William Nelson|Nelson]], 1900) ** ''L. v. jardinii'' [[Alfred Malherbe|Malherbe]], 1845 ** ''L. v. sanctorum'' (Nelson, 1897) ** ''L. v. extimus'' ([[Outram Bangs|Bangs]], 1902) ** ''L. v. piger'' ([[Glover Morrill Allen|Allen, GM]], 1905) ** ''L. v. maynardi'' ([[Robert Ridgway|Ridgway]], 1887) * [[Blankakapa pego]], ''Leuconotopicus albolarvatus'' (Cassin, 1850) Brita Kolumbio ĝis suda Kalifornio. LC ** ''L. a. albolarvatus'' (Cassin, 1850) Ordinara blankakapa pego ** ''L. a. gravirostris'' (Grinnell, 1902) Suda blankakapa pego ==Bibliografio== *{{ cite journal | last1=Sangster | first1=G. | display-authors=etal | year=2016 | title=Taxonomic recommendations for Western Palearctic birds: 11th report | journal=Ibis | volume=158 | issue=1 | pages=206–212 | doi=10.1111/ibi.12322 | ref=none }} *{{ cite journal | last1=Winkler | first1=H. | last2=Gamauf | first2=A. | last3=Nittinger | first3=F. | last4=Haring | first4=E. | year=2014 | title=Relationships of Old World woodpeckers (Aves: Picidae)—new insights and taxonomic implications | journal=Annalen des Naturhistorischen Museums in Wien, Serie B für Botanik und Zoologie | volume=116 | pages=69–86 | url=https://www.researchgate.net/publication/262734940 | ref=none }} ==Referencoj== {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ameriko]] kgwbkdfo0xoezd85o0d4o9s71yxw8g0 9493904 9493902 2026-10-15T12:19:35Z Kani 670 9493904 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = ''Leuconotopicus'' |koloro = pink |dosiero = White-headed woodpecker.jpg |dosiero larĝo=240px |priskribo de dosiero = [[Blankakapa pego]], ''Leuconotopicus albolarvatus'' |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = '''''Leuconotopicus''''' |genro aŭtoritato = [[Alfred Malherbe|Malherbe]], 1845 |specioj de subdivizio = Specioj |subdivizio2 = 6, vidu tekston |vikispecio = |komunejo = }} '''''Leuconotopicus''''' estas [[birdoj]] de [[genro]] de [[familio]] [[pegedoj]]. Membroj de ĉi genro vivas en [[Nordameriko]] ĝis [[Sudameriko]]. En ĝi estas ses [[specio]]j. ==Taksonomio== Tiun ĉi genron starigis la franca ornitologo [[Alfred Malherbe]] en 1845 kun la [[Striklanda pego]] (''Leuconotopicus stricklandi'') kiel la [[tipa specio]].<ref>{{ cite journal | last=Malherbe | first=Alfred | author-link=Alfred Malherbe | year=1845 | title=Description de trois espèces nouvelles du genre Picus, Linné | journal=Revue Zoologique par la Société Cuvierienne | volume=8 | page=373 | language=fr, la | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2327597 }}</ref> La nomo ''Leuconotopicus'' kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] ''leukos'' kun la signifo "blanka", ''nōton'' kun la signifo "dorso" kaj ''pikos'' kun la signifo "pego".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 |page=[https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling/page/n103 103]}}</ref> La genro estas [[frata taksono|frata]] al la genro ''[[Veniliornis]]'' kaj estas unu el ok genroj metitaj en la [[Tribo (biologio)|tribo]] ''Melanerpini'' ene de la pegeda [[subfamilio]] ''[[Picinae]]''.<ref name=shakya>{{Cite journal | last1=Shakya | first1=S.B. | last2=Fuchs | first2=J. | last3=Pons | first3=J.-M. | last4=Sheldon | first4=F.H. | date=2017 | title=Tapping the woodpecker tree for evolutionary insight | journal=Molecular Phylogenetics and Evolution | volume=116 | pages=182–191 | doi=10.1016/j.ympev.2017.09.005 | pmid=28890006 | url=https://www.researchgate.net/publication/319596154 | doi-access=free | bibcode=2017MolPE.116..182S }}</ref> La specioj nun metita en tiu ĉi genro estis iam atribuitaj al ''[[Picoides]]''.<ref>{{ cite journal | last1=Fuchs | first1=J. | last2=Pons | first2=J.M. | year=2015 | title=A new classification of the pied woodpeckers assemblage (Dendropicini, Picidae) based on a comprehensive multi-locus phylogeny | journal=Molecular Phylogenetics and Evolution | volume=88 | pages=28–37 | doi=10.1016/j.ympev.2015.03.016 | pmid=25818851| bibcode=2015MolPE..88...28F }}</ref><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | title=Woodpeckers | work= World Bird List Version 6.2 | url= http://www.worldbirdnames.org/bow/woodpeckers/ | publisher=International Ornithologists' Union| access-date = 5a de Majo 2016 }}</ref> ===Specioj=== [[Dosiero:Arizona Woodpecker.jpg|eta|210ra|dekstre|[[Arizona pego]], ''Leuconotopicus arizonae'']] Tiu ĉi genro enhavas la jenajn ses speciojn:<ref name=ioc/> * [[Kokarda pego]], ''Leuconotopicus borealis'' (Vieillot, 1809) [[Sudorienta Usono]] de [[Florido]] ĝis [[Virginio]], tiom okcidente kiom ĝis orienta [[Teksaso]] kaj [[Oklahomo]]; antaŭe [[Kentukio]], [[Marilando]], [[Misurio]], [[Nov-Ĵerzejo]] kaj [[Tenesio]]. NT * [[Grizbruna pego]], ''Leuconotopicus fumigatus'' (D'Orbigny, 1840) Argentino, Belizo, Bolivio, Kolombio, Kostariko, Ekvadoro, Salvadoro, Gvatemalo, Honduro, Meksiko, Nikaragvo, Panamo, Peruo, kaj Venezuelo. LC ** ''L. f. oleagineus'' <small>([[Ludwig Reichenbach|Reichenbach]], 1854)</small> ** ''L. f. sanguinolentus'' <small>([[Philip Sclater|Sclater, P.L.]], 1859)</small> ** ''L. f. reichenbachi'' <small>([[Jean Cabanis|Cabanis]] & [[Ferdinand Heine|Heine]], 1863)</small> ** ''L. f. fumigatus'' <small>([[Alcide d'Orbigny|D'Orbigny]], 1840)</small> ** ''L. f. obscuratus'' <small>([[Frank Chapman (ornitologo)|Chapman]], 1927)</small> * [[Arizona pego]], ''Leuconotopicus arizonae'' (Hargitt, 1886) suda Arizono kaj Nov-Meksiko kaj la Okcidenta Sierra Madre de okcidenta Meksiko. LC * [[Striklanda pego]], ''Leuconotopicus stricklandi'' (Malherbe, 1845) Meksiko. LC * [[Vila pego]], ''Leuconotopicus villosus'' (Linnaeus, 1766) [[Bahamoj]], Kanado, Kostariko, Salvadoro, Gvatemalo, Honduro, Meksiko, Nikaragvo, Panamo, [[Sankta-Piero kaj Mikelono]], kaj Usono; vaganto en Puertoriko, kaj Insuloj [[Turkoj kaj Kajkoj]] ** ''L. v. septentrionalis'' ([[Thomas Nuttall|Nuttall]], 1840) ** ''L. v. picoideus'' ([[Wilfred Hudson Osgood|Osgood]], 1901) ** ''L. v. harrisi'' ([[John James Audubon|Audubon]], 1838) ** ''L. v. terraenovae'' ([[Charles Foster Batchelder|Batchelder]], 1908) ** ''L. v. villosus'' ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1766) ** ''L. v. orius'' ([[Harry C. Oberholser|Oberholser]], 1911) ** ''L. v. monticola'' (Anthony, 1898) ** ''L. v. leucothorectis'' (Oberholser, 1911) ** ''L. v. audubonii'' ([[William Swainson|Swainson]], 1832) ** ''L. v. hyloscopus'' ([[Jean Cabanis|Cabanis]] & [[Ferdinand Heine|Heine]], 1863) ** ''L. v. icastus'' (Oberholser, 1911) ** ''L. v. intermedius'' ([[Edward William Nelson|Nelson]], 1900) ** ''L. v. jardinii'' [[Alfred Malherbe|Malherbe]], 1845 ** ''L. v. sanctorum'' (Nelson, 1897) ** ''L. v. extimus'' ([[Outram Bangs|Bangs]], 1902) ** ''L. v. piger'' ([[Glover Morrill Allen|Allen, GM]], 1905) ** ''L. v. maynardi'' ([[Robert Ridgway|Ridgway]], 1887) * [[Blankakapa pego]], ''Leuconotopicus albolarvatus'' (Cassin, 1850) Brita Kolumbio ĝis suda Kalifornio. LC ** ''L. a. albolarvatus'' (Cassin, 1850) Ordinara blankakapa pego ** ''L. a. gravirostris'' (Grinnell, 1902) Suda blankakapa pego ==Bibliografio== *{{ cite journal | last1=Sangster | first1=G. | display-authors=etal | year=2016 | title=Taxonomic recommendations for Western Palearctic birds: 11th report | journal=Ibis | volume=158 | issue=1 | pages=206–212 | doi=10.1111/ibi.12322 | ref=none }} *{{ cite journal | last1=Winkler | first1=H. | last2=Gamauf | first2=A. | last3=Nittinger | first3=F. | last4=Haring | first4=E. | year=2014 | title=Relationships of Old World woodpeckers (Aves: Picidae)—new insights and taxonomic implications | journal=Annalen des Naturhistorischen Museums in Wien, Serie B für Botanik und Zoologie | volume=116 | pages=69–86 | url=https://www.researchgate.net/publication/262734940 | ref=none }} ==Referencoj== {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ameriko]] lq0c4288vegwdwkdg597pc8qc6k42qj 9494114 9493904 2026-10-15T19:42:52Z Kani 670 9494114 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = ''Leuconotopicus'' |koloro = pink |dosiero = White-headed woodpecker.jpg |dosiero larĝo=240px |priskribo de dosiero = [[Blankakapa pego]], ''Leuconotopicus albolarvatus'' |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = '''''Leuconotopicus''''' |genro aŭtoritato = [[Alfred Malherbe|Malherbe]], 1845 |specioj de subdivizio = Specioj |subdivizio2 = 6, vidu tekston |vikispecio = |komunejo = }} '''''Leuconotopicus''''' estas [[birdoj]] de [[genro]] de [[familio]] [[pegedoj]]. Membroj de ĉi genro vivas en [[Nordameriko]] ĝis [[Sudameriko]]. En ĝi estas ses [[specio]]j. ==Taksonomio== Tiun ĉi genron starigis la franca ornitologo [[Alfred Malherbe]] en 1845 kun la [[Striklanda pego]] (''Leuconotopicus stricklandi'') kiel la [[tipa specio]].<ref>{{ cite journal | last=Malherbe | first=Alfred | author-link=Alfred Malherbe | year=1845 | title=Description de trois espèces nouvelles du genre Picus, Linné | journal=Revue Zoologique par la Société Cuvierienne | volume=8 | page=373 | language=fr, la | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2327597 }}</ref> La nomo ''Leuconotopicus'' kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] ''leukos'' kun la signifo "blanka", ''nōton'' kun la signifo "dorso" kaj ''pikos'' kun la signifo "pego".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 |page=[https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling/page/n103 103]}}</ref> La genro estas [[frata taksono|frata]] al la genro ''[[Veniliornis]]'' kaj estas unu el ok genroj metitaj en la [[Tribo (biologio)|tribo]] ''Melanerpini'' ene de la pegeda [[subfamilio]] ''[[Picinae]]''.<ref name=shakya>{{Cite journal | last1=Shakya | first1=S.B. | last2=Fuchs | first2=J. | last3=Pons | first3=J.-M. | last4=Sheldon | first4=F.H. | date=2017 | title=Tapping the woodpecker tree for evolutionary insight | journal=Molecular Phylogenetics and Evolution | volume=116 | pages=182–191 | doi=10.1016/j.ympev.2017.09.005 | pmid=28890006 | url=https://www.researchgate.net/publication/319596154 | doi-access=free | bibcode=2017MolPE.116..182S }}</ref> La specioj nun metita en tiu ĉi genro estis iam atribuitaj al ''[[Picoides]]''.<ref>{{ cite journal | last1=Fuchs | first1=J. | last2=Pons | first2=J.M. | year=2015 | title=A new classification of the pied woodpeckers assemblage (Dendropicini, Picidae) based on a comprehensive multi-locus phylogeny | journal=Molecular Phylogenetics and Evolution | volume=88 | pages=28–37 | doi=10.1016/j.ympev.2015.03.016 | pmid=25818851| bibcode=2015MolPE..88...28F }}</ref><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | title=Woodpeckers | work= World Bird List Version 6.2 | url= http://www.worldbirdnames.org/bow/woodpeckers/ | publisher=International Ornithologists' Union| access-date = 5a de Majo 2016 }}</ref> ===Specioj=== [[Dosiero:Arizona Woodpecker.jpg|eta|210ra|dekstre|[[Arizona pego]], ''Leuconotopicus arizonae'']] Tiu ĉi genro enhavas la jenajn ses speciojn:<ref name=ioc/> * [[Kokarda pego]], ''Leuconotopicus borealis'' (Vieillot, 1809) [[Sudorienta Usono]] de [[Florido]] ĝis [[Virginio]], tiom okcidente kiom ĝis orienta [[Teksaso]] kaj [[Oklahomo]]; antaŭe [[Kentukio]], [[Marilando]], [[Misurio]], [[Nov-Ĵerzejo]] kaj [[Tenesio]]. NT * [[Grizbruna pego]], ''Leuconotopicus fumigatus'' (D'Orbigny, 1840) Argentino, Belizo, Bolivio, Kolombio, Kostariko, Ekvadoro, Salvadoro, Gvatemalo, Honduro, Meksiko, Nikaragvo, Panamo, Peruo, kaj Venezuelo. LC ** ''L. f. oleagineus'' <small>([[Ludwig Reichenbach|Reichenbach]], 1854)</small> ** ''L. f. sanguinolentus'' <small>([[Philip Sclater|Sclater, P.L.]], 1859)</small> ** ''L. f. reichenbachi'' <small>([[Jean Cabanis|Cabanis]] & [[Ferdinand Heine|Heine]], 1863)</small> ** ''L. f. fumigatus'' <small>([[Alcide d'Orbigny|D'Orbigny]], 1840)</small> ** ''L. f. obscuratus'' <small>([[Frank Chapman (ornitologo)|Chapman]], 1927)</small> * [[Arizona pego]], ''Leuconotopicus arizonae'' (Hargitt, 1886) suda Arizono kaj Nov-Meksiko kaj la Okcidenta Sierra Madre de okcidenta Meksiko. LC * [[Striklanda pego]], ''Leuconotopicus stricklandi'' (Malherbe, 1845) Meksiko. LC * [[Vila pego]], ''Leuconotopicus villosus'' (Linnaeus, 1766) [[Bahamoj]], Kanado, Kostariko, Salvadoro, Gvatemalo, Honduro, Meksiko, Nikaragvo, Panamo, [[Sankta-Piero kaj Mikelono]], kaj Usono; vaganto en Puertoriko, kaj Insuloj [[Turkoj kaj Kajkoj]] ** ''L. v. septentrionalis'' ([[Thomas Nuttall|Nuttall]], 1840) ** ''L. v. picoideus'' ([[Wilfred Hudson Osgood|Osgood]], 1901) ** ''L. v. harrisi'' ([[John James Audubon|Audubon]], 1838) ** ''L. v. terraenovae'' ([[Charles Foster Batchelder|Batchelder]], 1908) ** ''L. v. villosus'' ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1766) ** ''L. v. orius'' ([[Harry C. Oberholser|Oberholser]], 1911) ** ''L. v. monticola'' (Anthony, 1898) ** ''L. v. leucothorectis'' (Oberholser, 1911) ** ''L. v. audubonii'' ([[William Swainson|Swainson]], 1832) ** ''L. v. hyloscopus'' ([[Jean Cabanis|Cabanis]] & [[Ferdinand Heine|Heine]], 1863) ** ''L. v. icastus'' (Oberholser, 1911) ** ''L. v. intermedius'' ([[Edward William Nelson|Nelson]], 1900) ** ''L. v. jardinii'' [[Alfred Malherbe|Malherbe]], 1845 ** ''L. v. sanctorum'' (Nelson, 1897) ** ''L. v. extimus'' ([[Outram Bangs|Bangs]], 1902) ** ''L. v. piger'' ([[Glover Morrill Allen|Allen, GM]], 1905) ** ''L. v. maynardi'' ([[Robert Ridgway|Ridgway]], 1887) * [[Blankakapa pego]], ''Leuconotopicus albolarvatus'' (Cassin, 1850) Brita Kolumbio ĝis suda Kalifornio. LC ** ''L. a. albolarvatus'' (Cassin, 1850) Ordinara blankakapa pego ** ''L. a. gravirostris'' (Grinnell, 1902) Suda blankakapa pego ==Bibliografio== *{{ cite journal | last1=Sangster | first1=G. | display-authors=etal | year=2016 | title=Taxonomic recommendations for Western Palearctic birds: 11th report | journal=Ibis | volume=158 | issue=1 | pages=206–212 | doi=10.1111/ibi.12322 | ref=none }} *{{ cite journal | last1=Winkler | first1=H. | last2=Gamauf | first2=A. | last3=Nittinger | first3=F. | last4=Haring | first4=E. | year=2014 | title=Relationships of Old World woodpeckers (Aves: Picidae)—new insights and taxonomic implications | journal=Annalen des Naturhistorischen Museums in Wien, Serie B für Botanik und Zoologie | volume=116 | pages=69–86 | url=https://www.researchgate.net/publication/262734940 | ref=none }} ==Referencoj== {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ameriko]] q2cbyvls2bmwr9yseoaqaqqrf14ic23 0 954926 9493900 9493894 2026-10-15T12:16:39Z Kani 670 /* Aspekto */ 9493900 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Arizona pego |koloro = pink |dosiero = Arizona Woodpecker.jpg |priskribo de dosiero = | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Leuconotopicus]]'' |dunomo aŭtoritato = |specio = '''Arizona pego''' ''L. arizonae'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref>{{Cite journal | author = BirdLife International | title = ''Leuconotopicus arizonae'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2016 | page = e.T22729044A95004073 | publisher = [[IUCN]] | date = 2016 | url = http://www.iucnredlist.org/details/22729044/0 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22729044A95004073.en | access-date = 13a de Januaro 2018| doi-access = free }}</ref> |dunomo = ''Leuconotopicus arizonae'' |dunomo aŭtoritato = ([[Edward Hargitt|Hargitt]], 1886) |specioj de subdivizio = Subspecioj | sinonimo = * ''Picoides arizonae'' * ''Dryobates arizonae'' |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj = Picoides arizonae et Picoides stricklandi distr.png |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Arizona pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref>, ''Leuconotopicus arizonae'', estas nordamerika [[pego]], tio estas [[birdo]] de la familio de [[Pegedoj]] kaj la unu el la ses specioj de la genro ''[[Leuconotopicus]]''. Ĝi troviĝas en suda [[Arizono]] kaj [[Nov-Meksiko]], kaj la [[Sierra Madre Occidental|Okcidenta Sierra Madre]] en okcidenta Meksiko. La plej norda disvastiĝa areo de la specio – en sudorienta Arizono, la ekstrema sudokcidento de Nov-Meksiko kaj norda Sonora – estas la regiono de la "[[Madreaj Ĉielinsuloj]]", regiono de pli altaj montaroj en la [[Sonora Dezerto]]. ==Taksonomio== Ĉi tiu specio estas konata en pli malnovaj gvidlibroj kiel subspecio de la [[Striklanda pego]]. La 42-a suplemento de la kontrollisto de la [[Usona Ornitologia Unuiĝo]] oficiale disigis la striklandan pegon en du speciojn: la nordan populacion en la regiono Sierra Madre Occidental (Arizono, ''L. arizonae'') kaj la sudan populacion en centra Meksiko (la Striklanda pego, ''L. stricklandi''). Iuj taksonomiaj aŭtoritatoj, inkluzive de la [[Usona Ornitologia Societo]], daŭre klasifikas ĉi tiun specion en la genron ''[[Picoides]]''. ==Aspekto== [[File:Arizona Woodpecker female.jpg|thumb|left|200ra|Ino]] Arizonaj pegoj estas preskaŭ identaj al la pegoj de Strickland; ili atingas longon de proksimume 18 ĝis 20 cm. Ilia plumaro estas ĉefe bruna kaj blanka: bruna supre, kun malhela pugo, dum la subaj partoj estas blankaj kun brunaj makuletoj. Arizonaj pegoj kutime havas blankajn striojn sur la flugiloj, kaj du blankajn striojn tra la vizaĝo, kiuj kuniĝas kun alia blanka strio sur la kolo. La maskloj havas ankaŭ ruĝan makulon sur la nuko, kio mankas ĉe la inoj. La alvoko de la Arizona pego estas akra, kriegeca "kiĉ", kaj tiu specio ankaŭ elsendas kraketan alvokon konsistantan el malsuprenirantaj, raŭkaj notoj. == Referencoj == {{Referencoj}} * {{cite book | last=Howell | first=Steve N. G. | author2=Sophie Webb | title=A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America | publisher=Oxford University Press | year=1995 | isbn=0-19-854012-4 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/guidetobirdsofme0000howe }} * Sibley, David Allen. ''The Sibley Field Guide to Birds of Western North America'', {{ISBN|0-679-45121-8}} == Bibliografio == * Hans Winkler, David Christie, David Nurney: ''{{lang|en|Woodpeckers. A Guide to Woodpeckers, Piculets and Wrynecks of the World}}''. Robertsbridge, 1995, ISBN 0395720435. * {{cite book|last=Gorman|first=Gerard |url=https://books.google.com/books?id=9LmnAwAAQBAJ&pg=PA107|title=Woodpeckers of the World: The Complete Guide|publisher= A & C Black |year=2014|isbn=978-1-4081-4717-7}} * {{cite book|last=Winkler|first=Hans |title= Developments in Woodpecker Biology |location=[[Linz]]|publisher=Biologiezentrum des Oberösterreichischen Landesmuseums|year=2015|isbn= 978-3-85474-317-0}} == Eksteraj ligiloj == *{{Wikispecies|Leuconotopicus arizonae|''Leuconotopicus arizonae''}} *{{Commons category|Leuconotopicus arizonae|''Leuconotopicus arizonae''}} * [http://www.bsc-eoc.org/avibase/avibase.jsp?pg=summary&lang=EN&id=31E01242D87341A3&ts=1141077756687 Arizona woodpecker] at AviBase * [https://web.archive.org/web/20060221220808/http://www.enature.com/flashcard/show_flash_card.asp?recordNumber=BD0524 Arizona woodpecker] at eNature * [http://hikearizona.com/dexcoder.php?dex=2&PID=383 Arizona woodpecker] at HikeArizona.COM * [https://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i3980id.html Arizona woodpecker] at USGS *[http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=arizona+woodpecker&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 Arizona woodpecker photo gallery] VIREO *[https://web.archive.org/web/20070928145500/http://www.friendsofmaderacanyon.org/images/0967arwoGVNews_000.jpg Phote-High Res]; [https://web.archive.org/web/20070928145509/http://www.friendsofmaderacanyon.org/CanyonNoteFive.htm Article] "friends of Madera Canyon" friendsofmaderacanyon.org {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Meksiko]] [[Kategorio:Birdoj de Usono]] g3rq16dd48ahrefg2iikg3vangcei4v 9493907 9493900 2026-10-15T12:22:03Z Kani 670 9493907 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Arizona pego |koloro = pink |dosiero = Arizona Woodpecker.jpg |priskribo de dosiero = | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Leuconotopicus]]'' |dunomo aŭtoritato = |specio = '''Arizona pego''' ''L. arizonae'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref>{{Cite journal | author = BirdLife International | title = ''Leuconotopicus arizonae'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2016 | page = e.T22729044A95004073 | publisher = [[IUCN]] | date = 2016 | url = http://www.iucnredlist.org/details/22729044/0 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22729044A95004073.en | access-date = 13a de Januaro 2018| doi-access = free }}</ref> |dunomo = ''Leuconotopicus arizonae'' |dunomo aŭtoritato = ([[Edward Hargitt|Hargitt]], 1886) |specioj de subdivizio = Subspecioj | sinonimo = * ''Picoides arizonae'' * ''Dryobates arizonae'' |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj = Picoides arizonae et Picoides stricklandi distr.png |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Arizona pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref>, ''Leuconotopicus arizonae'', estas amerika [[pego]], tio estas [[birdo]] de la familio de [[Pegedoj]] kaj la unu el la ses specioj de la genro ''[[Leuconotopicus]]''. Ĝi troviĝas en suda [[Arizono]] kaj [[Nov-Meksiko]], kaj la [[Sierra Madre Occidental|Okcidenta Sierra Madre]] en okcidenta Meksiko. La plej norda disvastiĝa areo de la specio – en sudorienta Arizono, la ekstrema sudokcidento de Nov-Meksiko kaj norda Sonora – estas la regiono de la "[[Madreaj Ĉielinsuloj]]", regiono de pli altaj montaroj en la [[Sonora Dezerto]]. ==Taksonomio== Ĉi tiu specio estas konata en pli malnovaj gvidlibroj kiel subspecio de la [[Striklanda pego]]. La 42-a suplemento de la kontrollisto de la [[Usona Ornitologia Unuiĝo]] oficiale disigis la striklandan pegon en du speciojn: la nordan populacion en la regiono Sierra Madre Occidental (Arizono, ''L. arizonae'') kaj la sudan populacion en centra Meksiko (la Striklanda pego, ''L. stricklandi''). Iuj taksonomiaj aŭtoritatoj, inkluzive de la [[Usona Ornitologia Societo]], daŭre klasifikas ĉi tiun specion en la genron ''[[Picoides]]''. ==Aspekto== [[File:Arizona Woodpecker female.jpg|thumb|left|200ra|Ino]] Arizonaj pegoj estas preskaŭ identaj al la pegoj de Strickland; ili atingas longon de proksimume 18 ĝis 20 cm. Ilia plumaro estas ĉefe bruna kaj blanka: bruna supre, kun malhela pugo, dum la subaj partoj estas blankaj kun brunaj makuletoj. Arizonaj pegoj kutime havas blankajn striojn sur la flugiloj, kaj du blankajn striojn tra la vizaĝo, kiuj kuniĝas kun alia blanka strio sur la kolo. La maskloj havas ankaŭ ruĝan makulon sur la nuko, kio mankas ĉe la inoj. La alvoko de la Arizona pego estas akra, kriegeca "kiĉ", kaj tiu specio ankaŭ elsendas kraketan alvokon konsistantan el malsuprenirantaj, raŭkaj notoj. == Referencoj == {{Referencoj}} * {{cite book | last=Howell | first=Steve N. G. | author2=Sophie Webb | title=A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America | publisher=Oxford University Press | year=1995 | isbn=0-19-854012-4 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/guidetobirdsofme0000howe }} * Sibley, David Allen. ''The Sibley Field Guide to Birds of Western North America'', {{ISBN|0-679-45121-8}} == Bibliografio == * Hans Winkler, David Christie, David Nurney: ''{{lang|en|Woodpeckers. A Guide to Woodpeckers, Piculets and Wrynecks of the World}}''. Robertsbridge, 1995, ISBN 0395720435. * {{cite book|last=Gorman|first=Gerard |url=https://books.google.com/books?id=9LmnAwAAQBAJ&pg=PA107|title=Woodpeckers of the World: The Complete Guide|publisher= A & C Black |year=2014|isbn=978-1-4081-4717-7}} * {{cite book|last=Winkler|first=Hans |title= Developments in Woodpecker Biology |location=[[Linz]]|publisher=Biologiezentrum des Oberösterreichischen Landesmuseums|year=2015|isbn= 978-3-85474-317-0}} == Eksteraj ligiloj == *{{Wikispecies|Leuconotopicus arizonae|''Leuconotopicus arizonae''}} *{{Commons category|Leuconotopicus arizonae|''Leuconotopicus arizonae''}} * [http://www.bsc-eoc.org/avibase/avibase.jsp?pg=summary&lang=EN&id=31E01242D87341A3&ts=1141077756687 Arizona woodpecker] at AviBase * [https://web.archive.org/web/20060221220808/http://www.enature.com/flashcard/show_flash_card.asp?recordNumber=BD0524 Arizona woodpecker] at eNature * [http://hikearizona.com/dexcoder.php?dex=2&PID=383 Arizona woodpecker] at HikeArizona.COM * [https://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i3980id.html Arizona woodpecker] at USGS *[http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=arizona+woodpecker&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 Arizona woodpecker photo gallery] VIREO *[https://web.archive.org/web/20070928145500/http://www.friendsofmaderacanyon.org/images/0967arwoGVNews_000.jpg Phote-High Res]; [https://web.archive.org/web/20070928145509/http://www.friendsofmaderacanyon.org/CanyonNoteFive.htm Article] "friends of Madera Canyon" friendsofmaderacanyon.org {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Meksiko]] [[Kategorio:Birdoj de Usono]] k7u60mf7tdi37w6s6s5769a2xefpnff 9493908 9493907 2026-10-15T12:26:52Z Kani 670 9493908 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Arizona pego |koloro = pink |dosiero = Arizona Woodpecker.jpg |priskribo de dosiero = | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Leuconotopicus]]'' |dunomo aŭtoritato = |specio = '''Arizona pego''' ''L. arizonae'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref>{{Cite journal | author = BirdLife International | title = ''Leuconotopicus arizonae'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2016 | page = e.T22729044A95004073 | publisher = [[IUCN]] | date = 2016 | url = http://www.iucnredlist.org/details/22729044/0 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22729044A95004073.en | access-date = 13a de Januaro 2018| doi-access = free }}</ref> |dunomo = ''Leuconotopicus arizonae'' |dunomo aŭtoritato = ([[Edward Hargitt|Hargitt]], 1886) |specioj de subdivizio = Subspecioj | sinonimo = * ''Picoides arizonae'' * ''Dryobates arizonae'' |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj = Picoides arizonae et Picoides stricklandi distr.png |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = kun [[Striklanda pego]] }} La '''Arizona pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref>, ''Leuconotopicus arizonae'', estas amerika [[pego]], tio estas [[birdo]] de la familio de [[Pegedoj]] kaj la unu el la ses specioj de la genro ''[[Leuconotopicus]]''. Ĝi troviĝas en suda [[Arizono]] kaj [[Nov-Meksiko]], kaj la [[Sierra Madre Occidental|Okcidenta Sierra Madre]] en okcidenta Meksiko. La plej norda disvastiĝa areo de la specio – en sudorienta Arizono, la ekstrema sudokcidento de Nov-Meksiko kaj norda Sonora – estas la regiono de la "[[Madreaj Ĉielinsuloj]]", regiono de pli altaj montaroj en la [[Sonora Dezerto]]. ==Taksonomio== Ĉi tiu specio estas konata en pli malnovaj gvidlibroj kiel subspecio de la [[Striklanda pego]]. La 42-a suplemento de la kontrollisto de la [[Usona Ornitologia Unuiĝo]] oficiale disigis la striklandan pegon en du speciojn: la nordan populacion en la regiono Sierra Madre Occidental (Arizono, ''L. arizonae'') kaj la sudan populacion en centra Meksiko (la Striklanda pego, ''L. stricklandi''). Iuj taksonomiaj aŭtoritatoj, inkluzive de la [[Usona Ornitologia Societo]], daŭre klasifikas ĉi tiun specion en la genron ''[[Picoides]]''. ==Aspekto== [[File:Arizona Woodpecker female.jpg|thumb|left|200ra|Ino]] Arizonaj pegoj estas preskaŭ identaj al la pegoj de Strickland; ili atingas longon de proksimume 18 ĝis 20 cm. Ilia plumaro estas ĉefe bruna kaj blanka: bruna supre, kun malhela pugo, dum la subaj partoj estas blankaj kun brunaj makuletoj. Arizonaj pegoj kutime havas blankajn striojn sur la flugiloj, kaj du blankajn striojn tra la vizaĝo, kiuj kuniĝas kun alia blanka strio sur la kolo. La maskloj havas ankaŭ ruĝan makulon sur la nuko, kio mankas ĉe la inoj. La alvoko de la Arizona pego estas akra, kriegeca "kiĉ", kaj tiu specio ankaŭ elsendas kraketan alvokon konsistantan el malsuprenirantaj, raŭkaj notoj. == Referencoj == {{Referencoj}} * {{cite book | last=Howell | first=Steve N. G. | author2=Sophie Webb | title=A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America | publisher=Oxford University Press | year=1995 | isbn=0-19-854012-4 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/guidetobirdsofme0000howe }} * Sibley, David Allen. ''The Sibley Field Guide to Birds of Western North America'', {{ISBN|0-679-45121-8}} == Bibliografio == * Hans Winkler, David Christie, David Nurney: ''{{lang|en|Woodpeckers. A Guide to Woodpeckers, Piculets and Wrynecks of the World}}''. Robertsbridge, 1995, ISBN 0395720435. * {{cite book|last=Gorman|first=Gerard |url=https://books.google.com/books?id=9LmnAwAAQBAJ&pg=PA107|title=Woodpeckers of the World: The Complete Guide|publisher= A & C Black |year=2014|isbn=978-1-4081-4717-7}} * {{cite book|last=Winkler|first=Hans |title= Developments in Woodpecker Biology |location=[[Linz]]|publisher=Biologiezentrum des Oberösterreichischen Landesmuseums|year=2015|isbn= 978-3-85474-317-0}} == Eksteraj ligiloj == *{{Wikispecies|Leuconotopicus arizonae|''Leuconotopicus arizonae''}} *{{Commons category|Leuconotopicus arizonae|''Leuconotopicus arizonae''}} * [http://www.bsc-eoc.org/avibase/avibase.jsp?pg=summary&lang=EN&id=31E01242D87341A3&ts=1141077756687 Arizona woodpecker] at AviBase * [https://web.archive.org/web/20060221220808/http://www.enature.com/flashcard/show_flash_card.asp?recordNumber=BD0524 Arizona woodpecker] at eNature * [http://hikearizona.com/dexcoder.php?dex=2&PID=383 Arizona woodpecker] at HikeArizona.COM * [https://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i3980id.html Arizona woodpecker] at USGS *[http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=arizona+woodpecker&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 Arizona woodpecker photo gallery] VIREO *[https://web.archive.org/web/20070928145500/http://www.friendsofmaderacanyon.org/images/0967arwoGVNews_000.jpg Phote-High Res]; [https://web.archive.org/web/20070928145509/http://www.friendsofmaderacanyon.org/CanyonNoteFive.htm Article] "friends of Madera Canyon" friendsofmaderacanyon.org {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Meksiko]] [[Kategorio:Birdoj de Usono]] hga1lideg7dnv7kq41uekagkk86cuiw 1 954951 9493898 2026-10-15T12:09:39Z Sj1mor 12103 /* kunfirmigitaj */ nova sekcio 9493898 wikitext text/x-wiki == kunfirmigitaj == Kio estas firm? ĉu anstataŭigenda pere de hard? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 12:09, 15 okt. 2026 (UTC) 5h2ctkeyhxo1h1cjho6prcry7adicxm 9493954 9493898 2026-10-15T13:39:57Z Filozofo 3592 /* kunfirmigitaj */ Respondo 9493954 wikitext text/x-wiki == kunfirmigitaj == Kio estas firm? ĉu anstataŭigenda pere de hard? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 12:09, 15 okt. 2026 (UTC) :La radiko '''firm'''/ (kaj adjektivo "firma") estas Fundamenta kaj aperas en ajna Esperanta vortaro. Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 13:39, 15 okt. 2026 (UTC) i5o8fbplcpyvy5t4l1j6g4b3ivxu6bs 1 954952 9493901 2026-10-15T12:16:47Z Sj1mor 12103 /* Diskrimin(sen aci) */ nova sekcio 9493901 wikitext text/x-wiki == Diskrimin(sen aci) == "Diskrimin" ne aperas en PIV do verŝajne tiaj instancoj (diskrimina, diskriminado) estas eraraj! Krome notu ke diskriminacianto ne samas al [[Diskriminanto]]! [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 12:16, 15 okt. 2026 (UTC) qkfmxwa5gf1ufa4mqjmt9hnmve19vmf 0 954953 9493912 2026-10-15T12:34:07Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "{{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Striklanda pego |koloro = pink |dosiero = Malherbe 28 4-5-6.jpg |priskribo de dosiero = | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Leuconotopicus]]'' |dunomo aŭtoritato = |specio = '''Striklanda pego'''..." 9493912 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Striklanda pego |koloro = pink |dosiero = Malherbe 28 4-5-6.jpg |priskribo de dosiero = | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Leuconotopicus]]'' |dunomo aŭtoritato = |specio = '''Striklanda pego''' ''L. stricklandi'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref>{{Cite journal | author = BirdLife International | title = ''Leuconotopicus stricklandi'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2016 | page = e.T22681161A92895291 | publisher = [[IUCN]] | date = 2016 | url = http://www.iucnredlist.org/details/22681161/0 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681161A92895291.en | access-date = 15a de Januaro 2018| doi-access = free }}</ref> |dunomo = ''Leuconotopicus stricklandi'' |dunomo aŭtoritato = ([[Alfred Malherbe|Malherbe]], 1845) |specioj de subdivizio = Subspecioj | sinonimo = ''Picoides stricklandi'' |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj = Dryobates stricklandi map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Striklanda pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref>, ''Leuconotopicus stricklandi'', estas meksika [[pego]], tio estas [[birdo]] de la familio de [[Pegedoj]] kaj la unu el la ses specioj de la genro ''[[Leuconotopicus]]''. Ĝi estas [[endemio]] de malgranda areo de Meksiko. La [[Arizona pego]] (''L. arizonae'') estis iam konsiderata la norda subspecio de tiu ĉi birdo ĝis la 42a suplemento de la listo de la [[Usona Ornitologia Societo]], kiu oficiale disigis ilin en du apartaj specioj. ==Taxonomy== Strickland's woodpecker was first described by the French ornithologist [[Alfred Malherbe]] in 1845 and given its current name which commemorates the British scientist [[Hugh Edwin Strickland]].<ref>{{cite journal | last=Malherbe | first=Alfred | author-link=Alfred Malherbe | year=1845 | title=Description de trois espèces nouvelles du genre Picus, Linné | journal=Revue Zoologique par la Société Cuvierienne | volume=8 | pages=374–375 | language=French, Latin | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2327597 }}</ref> Some taxonomic authorities, including the [[American Ornithological Society]], continue to place this species in the genus ''[[Picoides]]''. [[File:Strickland's woodpecker (Leuconotopicus stricklandi) (cropped).jpg|left|thumb|On branch]] ==Description== Strickland's woodpeckers grow to be about 7 to 8&nbsp;inches in length, and are mainly brown and white in color. They are brown on top with a dark rump and have white underparts speckled with many brown spots. Strickland's woodpeckers usually have three white bars on their wings, and have two white stripes across their face which join with another white bar on their neck. Male Strickland's woodpeckers also have a red patch on the nape of their head which is lacking on females. The nest of this species is in a cavity excavated from a dead tree trunk. The female lays three to four white eggs on a bed of wood chips, but other details of nesting periods and duration are mostly unknown. ==Habitat== A quiet and shy bird, Strickland's woodpeckers are fairly common in their limited range, usually found in pine forests and mixed pine-oak slopes at heights of about 4,500 to 7,000 feet. The Strickland's woodpecker's range generally follows a thin east–west band in central Mexico from [[Michoacán]] to [[Veracruz]]. == Referencoj == {{Referencoj}} * {{cite book | last=Howell | first=Steve N. G. | author2=Sophie Webb | title=A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America | publisher=Oxford University Press | year=1995 | isbn=0-19-854012-4 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/guidetobirdsofme0000howe }} * Sibley, David Allen. ''The Sibley Field Guide to Birds of Western North America'', {{ISBN|0-679-45121-8}} == Bibliografio == * Hans Winkler, David Christie, David Nurney: ''{{lang|en|Woodpeckers. A Guide to Woodpeckers, Piculets and Wrynecks of the World}}''. Robertsbridge, 1995, ISBN 0395720435. * {{cite book|last=Gorman|first=Gerard |url=https://books.google.com/books?id=9LmnAwAAQBAJ&pg=PA107|title=Woodpeckers of the World: The Complete Guide|publisher= A & C Black |year=2014|isbn=978-1-4081-4717-7}} * {{cite book|last=Winkler|first=Hans |title= Developments in Woodpecker Biology |location=[[Linz]]|publisher=Biologiezentrum des Oberösterreichischen Landesmuseums|year=2015|isbn= 978-3-85474-317-0}} == Eksteraj ligiloj == *{{Wikispecies|Leuconotopicus stricklandi|''Leuconotopicus stricklandi''}} *{{Commons category|Leuconotopicus stricklandi|''Leuconotopicus stricklandi''}} *[http://www.bsc-eoc.org/avibase/avibase.jsp?pg=summary&lang=EN&id=78B8FFF161A15529&ts=1141243984954 Striklanda pego] ĉe AviBase. *[http://ibc.hbw.com/ibc/phtml/especie.phtml?idEspecie=3878 filmetoj] ĉe Internet Bird Collection *[https://web.archive.org/web/20070928024755/http://www.nashvillezoo.org/piciformes/images/strickland_wp.jpg foto] ĉe www.nashvillezoo.org {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Meksiko]] 3u0dumzlwpp6wq98txrbyez2th0eqaf 9493915 9493912 2026-10-15T12:37:26Z Kani 670 /* Taxonomy */ 9493915 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Striklanda pego |koloro = pink |dosiero = Malherbe 28 4-5-6.jpg |priskribo de dosiero = | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Leuconotopicus]]'' |dunomo aŭtoritato = |specio = '''Striklanda pego''' ''L. stricklandi'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref>{{Cite journal | author = BirdLife International | title = ''Leuconotopicus stricklandi'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2016 | page = e.T22681161A92895291 | publisher = [[IUCN]] | date = 2016 | url = http://www.iucnredlist.org/details/22681161/0 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681161A92895291.en | access-date = 15a de Januaro 2018| doi-access = free }}</ref> |dunomo = ''Leuconotopicus stricklandi'' |dunomo aŭtoritato = ([[Alfred Malherbe|Malherbe]], 1845) |specioj de subdivizio = Subspecioj | sinonimo = ''Picoides stricklandi'' |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj = Dryobates stricklandi map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Striklanda pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref>, ''Leuconotopicus stricklandi'', estas meksika [[pego]], tio estas [[birdo]] de la familio de [[Pegedoj]] kaj la unu el la ses specioj de la genro ''[[Leuconotopicus]]''. Ĝi estas [[endemio]] de malgranda areo de Meksiko. La [[Arizona pego]] (''L. arizonae'') estis iam konsiderata la norda subspecio de tiu ĉi birdo ĝis la 42a suplemento de la listo de la [[Usona Ornitologia Societo]], kiu oficiale disigis ilin en du apartaj specioj. ==Taksonomio== La Striklanda pego estis unue priskribita de la franca ornitologo [[Alfred Malherbe]] en 1845 kaj ricevis sian nunan nomon, kiu honoras la britan scienciston [[Hugh Edwin Strickland]].<ref>{{cite journal | last=Malherbe | first=Alfred | author-link=Alfred Malherbe | year=1845 | title=Description de trois espèces nouvelles du genre Picus, Linné | journal=Revue Zoologique par la Société Cuvierienne | volume=8 | pages=374–375 | language=French, Latin | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2327597 }}</ref> Iuj taksonomiaj aŭtoritatoj, inkluzive de la [[Usona Ornitologia Societo]], daŭre klasifikas ĉi tiun specion en la genron ''[[Picoides]]''. [[File:Strickland's woodpecker (Leuconotopicus stricklandi) (cropped).jpg|left|thumb|Surbranĉe]] ==Description== Strickland's woodpeckers grow to be about 7 to 8&nbsp;inches in length, and are mainly brown and white in color. They are brown on top with a dark rump and have white underparts speckled with many brown spots. Strickland's woodpeckers usually have three white bars on their wings, and have two white stripes across their face which join with another white bar on their neck. Male Strickland's woodpeckers also have a red patch on the nape of their head which is lacking on females. The nest of this species is in a cavity excavated from a dead tree trunk. The female lays three to four white eggs on a bed of wood chips, but other details of nesting periods and duration are mostly unknown. ==Habitat== A quiet and shy bird, Strickland's woodpeckers are fairly common in their limited range, usually found in pine forests and mixed pine-oak slopes at heights of about 4,500 to 7,000 feet. The Strickland's woodpecker's range generally follows a thin east–west band in central Mexico from [[Michoacán]] to [[Veracruz]]. == Referencoj == {{Referencoj}} * {{cite book | last=Howell | first=Steve N. G. | author2=Sophie Webb | title=A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America | publisher=Oxford University Press | year=1995 | isbn=0-19-854012-4 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/guidetobirdsofme0000howe }} * Sibley, David Allen. ''The Sibley Field Guide to Birds of Western North America'', {{ISBN|0-679-45121-8}} == Bibliografio == * Hans Winkler, David Christie, David Nurney: ''{{lang|en|Woodpeckers. A Guide to Woodpeckers, Piculets and Wrynecks of the World}}''. Robertsbridge, 1995, ISBN 0395720435. * {{cite book|last=Gorman|first=Gerard |url=https://books.google.com/books?id=9LmnAwAAQBAJ&pg=PA107|title=Woodpeckers of the World: The Complete Guide|publisher= A & C Black |year=2014|isbn=978-1-4081-4717-7}} * {{cite book|last=Winkler|first=Hans |title= Developments in Woodpecker Biology |location=[[Linz]]|publisher=Biologiezentrum des Oberösterreichischen Landesmuseums|year=2015|isbn= 978-3-85474-317-0}} == Eksteraj ligiloj == *{{Wikispecies|Leuconotopicus stricklandi|''Leuconotopicus stricklandi''}} *{{Commons category|Leuconotopicus stricklandi|''Leuconotopicus stricklandi''}} *[http://www.bsc-eoc.org/avibase/avibase.jsp?pg=summary&lang=EN&id=78B8FFF161A15529&ts=1141243984954 Striklanda pego] ĉe AviBase. *[http://ibc.hbw.com/ibc/phtml/especie.phtml?idEspecie=3878 filmetoj] ĉe Internet Bird Collection *[https://web.archive.org/web/20070928024755/http://www.nashvillezoo.org/piciformes/images/strickland_wp.jpg foto] ĉe www.nashvillezoo.org {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Meksiko]] nbwe3yl4gsvfyohnp0p94js6zauxzdb 9493916 9493915 2026-10-15T12:39:11Z Kani 670 /* Description */ 9493916 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Striklanda pego |koloro = pink |dosiero = Malherbe 28 4-5-6.jpg |priskribo de dosiero = | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Leuconotopicus]]'' |dunomo aŭtoritato = |specio = '''Striklanda pego''' ''L. stricklandi'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref>{{Cite journal | author = BirdLife International | title = ''Leuconotopicus stricklandi'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2016 | page = e.T22681161A92895291 | publisher = [[IUCN]] | date = 2016 | url = http://www.iucnredlist.org/details/22681161/0 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681161A92895291.en | access-date = 15a de Januaro 2018| doi-access = free }}</ref> |dunomo = ''Leuconotopicus stricklandi'' |dunomo aŭtoritato = ([[Alfred Malherbe|Malherbe]], 1845) |specioj de subdivizio = Subspecioj | sinonimo = ''Picoides stricklandi'' |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj = Dryobates stricklandi map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Striklanda pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref>, ''Leuconotopicus stricklandi'', estas meksika [[pego]], tio estas [[birdo]] de la familio de [[Pegedoj]] kaj la unu el la ses specioj de la genro ''[[Leuconotopicus]]''. Ĝi estas [[endemio]] de malgranda areo de Meksiko. La [[Arizona pego]] (''L. arizonae'') estis iam konsiderata la norda subspecio de tiu ĉi birdo ĝis la 42a suplemento de la listo de la [[Usona Ornitologia Societo]], kiu oficiale disigis ilin en du apartaj specioj. ==Taksonomio== La Striklanda pego estis unue priskribita de la franca ornitologo [[Alfred Malherbe]] en 1845 kaj ricevis sian nunan nomon, kiu honoras la britan scienciston [[Hugh Edwin Strickland]].<ref>{{cite journal | last=Malherbe | first=Alfred | author-link=Alfred Malherbe | year=1845 | title=Description de trois espèces nouvelles du genre Picus, Linné | journal=Revue Zoologique par la Société Cuvierienne | volume=8 | pages=374–375 | language=French, Latin | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2327597 }}</ref> Iuj taksonomiaj aŭtoritatoj, inkluzive de la [[Usona Ornitologia Societo]], daŭre klasifikas ĉi tiun specion en la genron ''[[Picoides]]''. [[File:Strickland's woodpecker (Leuconotopicus stricklandi) (cropped).jpg|left|thumb|Surbranĉe]] ==aspekto== La Striklanda pego atingas longon de proksimume 7 ĝis 8 coloj kaj estas ĉefe brunaj kaj blankaj. Ili estas brunaj supre, kun malhela pugo, kaj havas blankajn subajn partojn kun multaj brunaj punktoj. La Striklanda pego kutime havas tri blankajn striojn sur la flugiloj, kaj du blankajn striojn tra la vizaĝo, kiuj kuniĝas kun alia blanka strio sur la kolo. La maskloj ankaŭ havas ruĝan makulon sur la nuko, kio mankas ĉe la femaloj. La nesto de tiu specio troviĝas en kavaĵo elfosita en morta arbotrunko. La ino demetas tri ĝis kvar blankajn ovojn sur liton el ligneroj, sed aliaj detaloj pri la nestoperiodoj kaj ties daŭro estas plejparte nekonataj. ==Habitat== A quiet and shy bird, Strickland's woodpeckers are fairly common in their limited range, usually found in pine forests and mixed pine-oak slopes at heights of about 4,500 to 7,000 feet. The Strickland's woodpecker's range generally follows a thin east–west band in central Mexico from [[Michoacán]] to [[Veracruz]]. == Referencoj == {{Referencoj}} * {{cite book | last=Howell | first=Steve N. G. | author2=Sophie Webb | title=A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America | publisher=Oxford University Press | year=1995 | isbn=0-19-854012-4 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/guidetobirdsofme0000howe }} * Sibley, David Allen. ''The Sibley Field Guide to Birds of Western North America'', {{ISBN|0-679-45121-8}} == Bibliografio == * Hans Winkler, David Christie, David Nurney: ''{{lang|en|Woodpeckers. A Guide to Woodpeckers, Piculets and Wrynecks of the World}}''. Robertsbridge, 1995, ISBN 0395720435. * {{cite book|last=Gorman|first=Gerard |url=https://books.google.com/books?id=9LmnAwAAQBAJ&pg=PA107|title=Woodpeckers of the World: The Complete Guide|publisher= A & C Black |year=2014|isbn=978-1-4081-4717-7}} * {{cite book|last=Winkler|first=Hans |title= Developments in Woodpecker Biology |location=[[Linz]]|publisher=Biologiezentrum des Oberösterreichischen Landesmuseums|year=2015|isbn= 978-3-85474-317-0}} == Eksteraj ligiloj == *{{Wikispecies|Leuconotopicus stricklandi|''Leuconotopicus stricklandi''}} *{{Commons category|Leuconotopicus stricklandi|''Leuconotopicus stricklandi''}} *[http://www.bsc-eoc.org/avibase/avibase.jsp?pg=summary&lang=EN&id=78B8FFF161A15529&ts=1141243984954 Striklanda pego] ĉe AviBase. *[http://ibc.hbw.com/ibc/phtml/especie.phtml?idEspecie=3878 filmetoj] ĉe Internet Bird Collection *[https://web.archive.org/web/20070928024755/http://www.nashvillezoo.org/piciformes/images/strickland_wp.jpg foto] ĉe www.nashvillezoo.org {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Meksiko]] c2d4y2r3hifnsjlj16u48jj0jctudpl 9493917 9493916 2026-10-15T12:40:33Z Kani 670 /* Habitat */ 9493917 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Striklanda pego |koloro = pink |dosiero = Malherbe 28 4-5-6.jpg |priskribo de dosiero = | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Leuconotopicus]]'' |dunomo aŭtoritato = |specio = '''Striklanda pego''' ''L. stricklandi'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref>{{Cite journal | author = BirdLife International | title = ''Leuconotopicus stricklandi'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2016 | page = e.T22681161A92895291 | publisher = [[IUCN]] | date = 2016 | url = http://www.iucnredlist.org/details/22681161/0 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681161A92895291.en | access-date = 15a de Januaro 2018| doi-access = free }}</ref> |dunomo = ''Leuconotopicus stricklandi'' |dunomo aŭtoritato = ([[Alfred Malherbe|Malherbe]], 1845) |specioj de subdivizio = Subspecioj | sinonimo = ''Picoides stricklandi'' |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj = Dryobates stricklandi map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Striklanda pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref>, ''Leuconotopicus stricklandi'', estas meksika [[pego]], tio estas [[birdo]] de la familio de [[Pegedoj]] kaj la unu el la ses specioj de la genro ''[[Leuconotopicus]]''. Ĝi estas [[endemio]] de malgranda areo de Meksiko. La [[Arizona pego]] (''L. arizonae'') estis iam konsiderata la norda subspecio de tiu ĉi birdo ĝis la 42a suplemento de la listo de la [[Usona Ornitologia Societo]], kiu oficiale disigis ilin en du apartaj specioj. ==Taksonomio== La Striklanda pego estis unue priskribita de la franca ornitologo [[Alfred Malherbe]] en 1845 kaj ricevis sian nunan nomon, kiu honoras la britan scienciston [[Hugh Edwin Strickland]].<ref>{{cite journal | last=Malherbe | first=Alfred | author-link=Alfred Malherbe | year=1845 | title=Description de trois espèces nouvelles du genre Picus, Linné | journal=Revue Zoologique par la Société Cuvierienne | volume=8 | pages=374–375 | language=French, Latin | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2327597 }}</ref> Iuj taksonomiaj aŭtoritatoj, inkluzive de la [[Usona Ornitologia Societo]], daŭre klasifikas ĉi tiun specion en la genron ''[[Picoides]]''. [[File:Strickland's woodpecker (Leuconotopicus stricklandi) (cropped).jpg|left|thumb|Surbranĉe]] ==aspekto== La Striklanda pego atingas longon de proksimume 7 ĝis 8 coloj kaj estas ĉefe brunaj kaj blankaj. Ili estas brunaj supre, kun malhela pugo, kaj havas blankajn subajn partojn kun multaj brunaj punktoj. La Striklanda pego kutime havas tri blankajn striojn sur la flugiloj, kaj du blankajn striojn tra la vizaĝo, kiuj kuniĝas kun alia blanka strio sur la kolo. La maskloj ankaŭ havas ruĝan makulon sur la nuko, kio mankas ĉe la femaloj. La nesto de tiu specio troviĝas en kavaĵo elfosita en morta arbotrunko. La ino demetas tri ĝis kvar blankajn ovojn sur liton el ligneroj, sed aliaj detaloj pri la nestoperiodoj kaj ties daŭro estas plejparte nekonataj. ==Habitato== La Striklandaj pegoj, kiuj estas trankvilaj kaj timemaj birdoj, estas sufiĉe oftaj en sia limigita disvastiĝa areo; oni kutime trovas ilin en pinaj arbaroj kaj miksitaj pin-kverkaj deklivoj, je altoj de proksimume 4 500 ĝis 7 000 futoj. La disvastiĝa areo de la Striklanda pego ĝenerale sekvas mallarĝan zonon etendiĝantan de oriento al okcidento en centra Meksiko, de [[Miĉoakano]] ĝis [[Verakruco]]. == Referencoj == {{Referencoj}} * {{cite book | last=Howell | first=Steve N. G. | author2=Sophie Webb | title=A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America | publisher=Oxford University Press | year=1995 | isbn=0-19-854012-4 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/guidetobirdsofme0000howe }} * Sibley, David Allen. ''The Sibley Field Guide to Birds of Western North America'', {{ISBN|0-679-45121-8}} == Bibliografio == * Hans Winkler, David Christie, David Nurney: ''{{lang|en|Woodpeckers. A Guide to Woodpeckers, Piculets and Wrynecks of the World}}''. Robertsbridge, 1995, ISBN 0395720435. * {{cite book|last=Gorman|first=Gerard |url=https://books.google.com/books?id=9LmnAwAAQBAJ&pg=PA107|title=Woodpeckers of the World: The Complete Guide|publisher= A & C Black |year=2014|isbn=978-1-4081-4717-7}} * {{cite book|last=Winkler|first=Hans |title= Developments in Woodpecker Biology |location=[[Linz]]|publisher=Biologiezentrum des Oberösterreichischen Landesmuseums|year=2015|isbn= 978-3-85474-317-0}} == Eksteraj ligiloj == *{{Wikispecies|Leuconotopicus stricklandi|''Leuconotopicus stricklandi''}} *{{Commons category|Leuconotopicus stricklandi|''Leuconotopicus stricklandi''}} *[http://www.bsc-eoc.org/avibase/avibase.jsp?pg=summary&lang=EN&id=78B8FFF161A15529&ts=1141243984954 Striklanda pego] ĉe AviBase. *[http://ibc.hbw.com/ibc/phtml/especie.phtml?idEspecie=3878 filmetoj] ĉe Internet Bird Collection *[https://web.archive.org/web/20070928024755/http://www.nashvillezoo.org/piciformes/images/strickland_wp.jpg foto] ĉe www.nashvillezoo.org {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Meksiko]] an9zql8ao3ysay3nz56v3k2qjzpdwcb 9494093 9493917 2026-10-15T18:32:36Z Kani 670 /* aspekto */ 9494093 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Striklanda pego |koloro = pink |dosiero = Malherbe 28 4-5-6.jpg |priskribo de dosiero = | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Leuconotopicus]]'' |dunomo aŭtoritato = |specio = '''Striklanda pego''' ''L. stricklandi'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref>{{Cite journal | author = BirdLife International | title = ''Leuconotopicus stricklandi'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2016 | page = e.T22681161A92895291 | publisher = [[IUCN]] | date = 2016 | url = http://www.iucnredlist.org/details/22681161/0 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681161A92895291.en | access-date = 15a de Januaro 2018| doi-access = free }}</ref> |dunomo = ''Leuconotopicus stricklandi'' |dunomo aŭtoritato = ([[Alfred Malherbe|Malherbe]], 1845) |specioj de subdivizio = Subspecioj | sinonimo = ''Picoides stricklandi'' |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj = Dryobates stricklandi map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Striklanda pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref>, ''Leuconotopicus stricklandi'', estas meksika [[pego]], tio estas [[birdo]] de la familio de [[Pegedoj]] kaj la unu el la ses specioj de la genro ''[[Leuconotopicus]]''. Ĝi estas [[endemio]] de malgranda areo de Meksiko. La [[Arizona pego]] (''L. arizonae'') estis iam konsiderata la norda subspecio de tiu ĉi birdo ĝis la 42a suplemento de la listo de la [[Usona Ornitologia Societo]], kiu oficiale disigis ilin en du apartaj specioj. ==Taksonomio== La Striklanda pego estis unue priskribita de la franca ornitologo [[Alfred Malherbe]] en 1845 kaj ricevis sian nunan nomon, kiu honoras la britan scienciston [[Hugh Edwin Strickland]].<ref>{{cite journal | last=Malherbe | first=Alfred | author-link=Alfred Malherbe | year=1845 | title=Description de trois espèces nouvelles du genre Picus, Linné | journal=Revue Zoologique par la Société Cuvierienne | volume=8 | pages=374–375 | language=French, Latin | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2327597 }}</ref> Iuj taksonomiaj aŭtoritatoj, inkluzive de la [[Usona Ornitologia Societo]], daŭre klasifikas ĉi tiun specion en la genron ''[[Picoides]]''. [[File:Strickland's woodpecker (Leuconotopicus stricklandi) (cropped).jpg|left|thumb|Surbranĉe]] ==Aspekto== La Striklanda pego atingas longon de proksimume 7 ĝis 8 coloj kaj estas ĉefe brunaj kaj blankaj. Ili estas brunaj supre, kun malhela pugo, kaj havas blankajn subajn partojn kun multaj brunaj punktoj. La Striklanda pego kutime havas tri blankajn striojn sur la flugiloj, kaj du blankajn striojn tra la vizaĝo, kiuj kuniĝas kun alia blanka strio sur la kolo. La maskloj ankaŭ havas ruĝan makulon sur la nuko, kio mankas ĉe la femaloj. La nesto de tiu specio troviĝas en kavaĵo elfosita en morta arbotrunko. La ino demetas tri ĝis kvar blankajn ovojn sur liton el ligneroj, sed aliaj detaloj pri la nestoperiodoj kaj ties daŭro estas plejparte nekonataj. ==Habitato== La Striklandaj pegoj, kiuj estas trankvilaj kaj timemaj birdoj, estas sufiĉe oftaj en sia limigita disvastiĝa areo; oni kutime trovas ilin en pinaj arbaroj kaj miksitaj pin-kverkaj deklivoj, je altoj de proksimume 4 500 ĝis 7 000 futoj. La disvastiĝa areo de la Striklanda pego ĝenerale sekvas mallarĝan zonon etendiĝantan de oriento al okcidento en centra Meksiko, de [[Miĉoakano]] ĝis [[Verakruco]]. == Referencoj == {{Referencoj}} * {{cite book | last=Howell | first=Steve N. G. | author2=Sophie Webb | title=A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America | publisher=Oxford University Press | year=1995 | isbn=0-19-854012-4 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/guidetobirdsofme0000howe }} * Sibley, David Allen. ''The Sibley Field Guide to Birds of Western North America'', {{ISBN|0-679-45121-8}} == Bibliografio == * Hans Winkler, David Christie, David Nurney: ''{{lang|en|Woodpeckers. A Guide to Woodpeckers, Piculets and Wrynecks of the World}}''. Robertsbridge, 1995, ISBN 0395720435. * {{cite book|last=Gorman|first=Gerard |url=https://books.google.com/books?id=9LmnAwAAQBAJ&pg=PA107|title=Woodpeckers of the World: The Complete Guide|publisher= A & C Black |year=2014|isbn=978-1-4081-4717-7}} * {{cite book|last=Winkler|first=Hans |title= Developments in Woodpecker Biology |location=[[Linz]]|publisher=Biologiezentrum des Oberösterreichischen Landesmuseums|year=2015|isbn= 978-3-85474-317-0}} == Eksteraj ligiloj == *{{Wikispecies|Leuconotopicus stricklandi|''Leuconotopicus stricklandi''}} *{{Commons category|Leuconotopicus stricklandi|''Leuconotopicus stricklandi''}} *[http://www.bsc-eoc.org/avibase/avibase.jsp?pg=summary&lang=EN&id=78B8FFF161A15529&ts=1141243984954 Striklanda pego] ĉe AviBase. *[http://ibc.hbw.com/ibc/phtml/especie.phtml?idEspecie=3878 filmetoj] ĉe Internet Bird Collection *[https://web.archive.org/web/20070928024755/http://www.nashvillezoo.org/piciformes/images/strickland_wp.jpg foto] ĉe www.nashvillezoo.org {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Meksiko]] oxgjd8mesmilpwqqsfoo8z7gl7e8dcx 9494104 9494093 2026-10-15T19:14:05Z Kani 670 9494104 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Striklanda pego |koloro = pink |dosiero = Malherbe 28 4-5-6.jpg |priskribo de dosiero = | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Leuconotopicus]]'' |dunomo aŭtoritato = |specio = '''Striklanda pego''' ''L. stricklandi'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref>{{Cite journal | author = BirdLife International | title = ''Leuconotopicus stricklandi'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2016 | page = e.T22681161A92895291 | publisher = [[IUCN]] | date = 2016 | url = http://www.iucnredlist.org/details/22681161/0 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681161A92895291.en | access-date = 15a de Januaro 2018| doi-access = free }}</ref> |dunomo = ''Leuconotopicus stricklandi'' |dunomo aŭtoritato = ([[Alfred Malherbe|Malherbe]], 1845) |specioj de subdivizio = Subspecioj | sinonimo = ''Picoides stricklandi'' |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj = Dryobates stricklandi map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Striklanda pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref>, ''Leuconotopicus stricklandi'', estas meksika [[pego]], tio estas [[birdo]] de la familio de [[Pegedoj]] kaj la unu el la ses specioj de la genro ''[[Leuconotopicus]]''. Ĝi estas [[endemio]] de malgranda areo de Meksiko. La [[Arizona pego]] (''L. arizonae'') estis iam konsiderata la norda subspecio de tiu ĉi birdo ĝis la 42a suplemento de la listo de la [[Usona Ornitologia Societo]], kiu oficiale disigis ilin en du apartaj specioj. ==Taksonomio== La Striklanda pego estis unue priskribita de la franca ornitologo [[Alfred Malherbe]] en 1845 kaj ricevis sian nunan nomon, kiu honoras la britan scienciston [[Hugh Edwin Strickland]].<ref>{{cite journal | last=Malherbe | first=Alfred | author-link=Alfred Malherbe | year=1845 | title=Description de trois espèces nouvelles du genre Picus, Linné | journal=Revue Zoologique par la Société Cuvierienne | volume=8 | pages=374–375 | language=French, Latin | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2327597 }}</ref> Iuj taksonomiaj aŭtoritatoj, inkluzive de la [[Usona Ornitologia Societo]], daŭre klasifikas ĉi tiun specion en la genron ''[[Picoides]]''. [[File:Strickland's woodpecker (Leuconotopicus stricklandi) (cropped).jpg|left|thumb|Surbranĉe]] ==Aspekto== La Striklanda pego atingas longon de proksimume 7 ĝis 8 coloj kaj estas ĉefe brunaj kaj blankaj. Ili estas brunaj supre, kun malhela pugo, kaj havas blankajn subajn partojn kun multaj brunaj punktoj. La Striklanda pego kutime havas tri blankajn striojn sur la flugiloj, kaj du blankajn striojn tra la vizaĝo, kiuj kuniĝas kun alia blanka strio sur la kolo. La maskloj ankaŭ havas ruĝan makulon sur la nuko, kio mankas ĉe la femaloj. La nesto de tiu specio troviĝas en kavaĵo elfosita en morta arbotrunko. La ino demetas tri ĝis kvar blankajn ovojn sur liton el ligneroj, sed aliaj detaloj pri la nestoperiodoj kaj ties daŭro estas plejparte nekonataj. ==Habitato== La Striklandaj pegoj, kiuj estas trankvilaj kaj timemaj birdoj, estas sufiĉe oftaj en sia limigita disvastiĝa areo; oni kutime trovas ilin en pinaj arbaroj kaj miksitaj pin-kverkaj deklivoj, je altoj de proksimume 4 500 ĝis 7 000 futoj. La disvastiĝa areo de la Striklanda pego ĝenerale sekvas mallarĝan zonon etendiĝantan de oriento al okcidento en centra Meksiko, de [[Miĉoakano]] ĝis [[Verakruco]]. == Referencoj == {{Referencoj}} * {{cite book | last=Howell | first=Steve N. G. | author2=Sophie Webb | title=A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America | publisher=Oxford University Press | year=1995 | isbn=0-19-854012-4 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/guidetobirdsofme0000howe }} * Sibley, David Allen. ''The Sibley Field Guide to Birds of Western North America'', {{ISBN|0-679-45121-8}} == Bibliografio == * Hans Winkler, David Christie, David Nurney: ''{{lang|en|Woodpeckers. A Guide to Woodpeckers, Piculets and Wrynecks of the World}}''. Robertsbridge, 1995, ISBN 0395720435. * {{cite book|last=Gorman|first=Gerard |url=https://books.google.com/books?id=9LmnAwAAQBAJ&pg=PA107|title=Woodpeckers of the World: The Complete Guide|publisher= A & C Black |year=2014|isbn=978-1-4081-4717-7}} * {{cite book|last=Winkler|first=Hans |title= Developments in Woodpecker Biology |location=[[Linz]]|publisher=Biologiezentrum des Oberösterreichischen Landesmuseums|year=2015|isbn= 978-3-85474-317-0}} == Eksteraj ligiloj == *{{Wikispecies|Leuconotopicus stricklandi|''Leuconotopicus stricklandi''}} *{{Commons category|Leuconotopicus stricklandi|''Leuconotopicus stricklandi''}} *[http://www.bsc-eoc.org/avibase/avibase.jsp?pg=summary&lang=EN&id=78B8FFF161A15529&ts=1141243984954 Striklanda pego] ĉe AviBase. *[http://ibc.hbw.com/ibc/phtml/especie.phtml?idEspecie=3878 filmetoj] ĉe Internet Bird Collection *[https://web.archive.org/web/20070928024755/http://www.nashvillezoo.org/piciformes/images/strickland_wp.jpg foto] ĉe www.nashvillezoo.org {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Meksiko]] mik12gd21ic2kwifasqj6bxk087pzss 0 954954 9493913 2026-10-15T12:34:54Z Kani 670 Alidirektigis al [[Striklanda pego]] 9493913 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Striklanda pego]] s7j5a5rg1j3sv5wz1yo99xne58xmzhq 0 954955 9493918 2026-10-15T12:42:41Z Baba79 118684 Kreis novan paĝon kun "La '''Iniciato Ĉielŝildo''' (anglolingve: ''SkyShield Initiative'')<ref name= orobets>Orobets, « [https://proof.org.ua/projects/sky-shield/text-and-signatories/ Sky Shield text and signatories] » ([https://web.archive.org/web/20250314122934/https://proof.org.ua/projects/sky-shield/text-and-signatories/ arkivo]), Price of Freedom (proof.org.ua), Price of Freedom, 14-a de marto 2025</ref><ref>Dan Sabbagh, « [https://www.theguardian.com/world/2025/mar/06/european-..." 9493918 wikitext text/x-wiki La '''Iniciato Ĉielŝildo''' (anglolingve: ''SkyShield Initiative'')<ref name= orobets>Orobets, « [https://proof.org.ua/projects/sky-shield/text-and-signatories/ Sky Shield text and signatories] » ([https://web.archive.org/web/20250314122934/https://proof.org.ua/projects/sky-shield/text-and-signatories/ arkivo]), Price of Freedom (proof.org.ua), Price of Freedom, 14-a de marto 2025</ref><ref>Dan Sabbagh, « [https://www.theguardian.com/world/2025/mar/06/european-led-ukraine-air-protection-plan-could-halt-russian-missile-attacks European-led Ukraine air protection plan could halt Russian missile attacks] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.theguardian.com%2Fworld%2F2025%2Fmar%2F06%2Feuropean-led-ukraine-air-protection-plan-could-halt-russian-missile-attacks arkivo]), The Guardian,‎ 6-a de marto 2025</ref><ref>Brice Le Borgne, « [https://www.liberation.fr/checknews/qui-est-derriere-skyshield-linitiative-militaire-qui-propose-de-proteger-le-ciel-ukrainien-20250907%20UJ244OWDZJFXVIJZJPS3ZAYFHA/ CheckNews Qui est derrière «SkyShield», l’initiative militaire qui propose de protéger le ciel ukrainien ?] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.liberation.fr%2Fchecknews%2Fqui-est-derriere-skyshield-linitiative-militaire-qui-propose-de-proteger-le-ciel-ukrainien-20250907_UJ244OWDZJFXVIJZJPS3ZAYFHA%2F arkivo]), Libération,‎ 7-a de septembro 2025</ref> estas projekto pri aerdefendo gvidata de Eŭropo por protekti okcidentan [[Ukrainio]]n kontraŭ rusiaj misilaj kaj spavaj atakoj, kiuj trafas la landon ekde 2022 kiel rezulto de la [[Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio ekde 2022|Rusi-Ukrainia Milito]]. Ĝi antaŭvidas la kreadon de "Integra Aera Protekta Zono (IAPZ)"<ref>Peck, « [https://cepa.org/article/european-nato-combat-air-patrols-for-ukraine/ European NATO: Combat Air Patrols for Ukraine] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fcepa.org%2Farticle%2Feuropean-nato-combat-air-patrols-for-ukraine%2F arkivo]), Center for European Policy Analysis, 17-a de marto 2025</ref> funkciigata de koalicio de eŭropaj landoj, sendepende de [[NATO]]. La misio inkludus batalajn aerpatrolojn (CAP-ojn) implikantajn ĉirkaŭ 120 ĉasaviadilojn. Ĉi tiuj patroloj kovrus la okcidentan duonon de la lando, kunordigite kun la [[Ukraina Aer-Armeo]] (UAF). [[Dosiero:Integrated Air Protection Zone Map (IAPZ), Sky Shield Ukraine.jpg|eta|Mapo de la Integra Aera Protekta Zono (IAPZ) el la raporto de la Iniciato SkyShield, 2025 (anglolingve)<ref name= orobets/>.]] ''Ĉielŝildo'' celas protekti fundamentajn infrastrukturojn, kiel ekzemple [[Nuklea centralo|nukleajn elektrocentralojn]], gravajn urbojn kiel [[Kijivo]], [[Lvivo]] kaj [[Odeso]], kaj gravajn transportinfrastrukturojn. Ĉi tio ebligus al ukrainaj fortoj koncentriĝi pri protektado de la orienta parto de la lando. Krome, ĉi tiu projekto estas sendependa de la eŭropa iniciato por eŭropa aerdefenda ŝildo<ref>« [https://www.youtube.com/watch?v=F91-DajniNg&t=182s EU states discuss air protection zone 'Sky Shield' for Ukraine] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3DF91-DajniNg%26t%3D182s arkivo]), DW News (dw.com), Deutsche Welle,‎ 6-a de marto 2025</ref>. == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Rilatoj de Ukrainio kaj Eŭropa Unio]] [[Kategorio:Invado de Rusio en Ukrainion (2022)]] oly7b9eiv77yqlfr08m0ffz0am3gmyx 9494388 9493918 2026-10-16T11:25:19Z Baba79 118684 9494388 wikitext text/x-wiki La '''Iniciato Ĉielŝildo''' (anglolingve: ''SkyShield Initiative'')<ref name= orobets>Orobets, « [https://proof.org.ua/projects/sky-shield/text-and-signatories/ Sky Shield text and signatories] » ([https://web.archive.org/web/20250314122934/https://proof.org.ua/projects/sky-shield/text-and-signatories/ arkivo]), Price of Freedom (proof.org.ua), Price of Freedom, 14-a de marto 2025</ref><ref>Dan Sabbagh, « [https://www.theguardian.com/world/2025/mar/06/european-led-ukraine-air-protection-plan-could-halt-russian-missile-attacks European-led Ukraine air protection plan could halt Russian missile attacks] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.theguardian.com%2Fworld%2F2025%2Fmar%2F06%2Feuropean-led-ukraine-air-protection-plan-could-halt-russian-missile-attacks arkivo]), The Guardian,‎ 6-a de marto 2025</ref><ref>Brice Le Borgne, « [https://www.liberation.fr/checknews/qui-est-derriere-skyshield-linitiative-militaire-qui-propose-de-proteger-le-ciel-ukrainien-20250907%20UJ244OWDZJFXVIJZJPS3ZAYFHA/ CheckNews Qui est derrière «SkyShield», l’initiative militaire qui propose de protéger le ciel ukrainien ?] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.liberation.fr%2Fchecknews%2Fqui-est-derriere-skyshield-linitiative-militaire-qui-propose-de-proteger-le-ciel-ukrainien-20250907_UJ244OWDZJFXVIJZJPS3ZAYFHA%2F arkivo]), Libération,‎ 7-a de septembro 2025</ref> estas projekto pri aerdefendo gvidata de Eŭropo por protekti okcidentan [[Ukrainio]]n kontraŭ rusiaj misilaj kaj spavaj atakoj, kiuj trafas la landon ekde 2022 kiel rezulto de la [[Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio ekde 2022|Rusi-Ukrainia Milito]]. Ĝi antaŭvidas la kreadon de "Integra Aera Protekta Zono (IAPZ)"<ref>Peck, « [https://cepa.org/article/european-nato-combat-air-patrols-for-ukraine/ European NATO: Combat Air Patrols for Ukraine] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fcepa.org%2Farticle%2Feuropean-nato-combat-air-patrols-for-ukraine%2F arkivo]), Center for European Policy Analysis, 17-a de marto 2025</ref> funkciigata de koalicio de eŭropaj landoj, sendepende de [[NATO]]. La misio inkludus batalajn aerpatrolojn (CAP-ojn) implikantajn ĉirkaŭ 120 ĉasaviadilojn. Ĉi tiuj patroloj kovrus la okcidentan duonon de la lando, kunordigite kun la [[Ukraina Aer-Armeo]] (UAF). [[Dosiero:Integrated Air Protection Zone Map (IAPZ), Sky Shield Ukraine.jpg|eta|Mapo de la Integra Aera Protekta Zono (IAPZ) el la raporto de la Iniciato SkyShield, 2025 (anglolingve)<ref name= orobets/>.]] ''Ĉielŝildo'' celas protekti fundamentajn infrastrukturojn, kiel ekzemple [[Nuklea centralo|nukleajn elektrocentralojn]], gravajn urbojn kiel [[Kijivo]], [[Lvivo]] kaj [[Odeso]], kaj gravajn transportinfrastrukturojn. Ĉi tio ebligus al ukrainaj fortoj koncentriĝi pri protektado de la orienta parto de la lando. Krome, ĉi tiu projekto estas sendependa de la eŭropa iniciato por eŭropa aerdefenda ŝildo<ref>« [https://www.youtube.com/watch?v=F91-DajniNg&t=182s EU states discuss air protection zone 'Sky Shield' for Ukraine] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3DF91-DajniNg%26t%3D182s arkivo]), DW News (dw.com), Deutsche Welle,‎ 6-a de marto 2025</ref>. == Efektivigo == La kerna propono de ''Ĉielŝildo'' implikas la kreadon de Integra Aera Defenda Zono (IADZ) kovranta la okcidentan duonon de Ukrainio. 120 okcidentaj ĉasaviadiloj — [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16]], [[Saab JAS 39 Gripen|Gripen]], [[Rafale]] kaj [[Eurofighter Typhoon|Eurofighter]] — estus deplojitaj el EU-teritorio, subtenataj de aeraj detektaj kaj komandaj sistemoj, cisternaviadiloj kaj elektronikaj militaj sistemoj. Ĉi tiun mision plenumus koalicio de eŭropaj ŝtatoj, sed ekster NATO-komando kaj Artikolo V de la [[Nord-Atlantika Traktato]]<ref>« [https://militarnyi.com/en/news/sky-shield-initiative-for-ukraine-may-get-a-second-life/ Sky Shield initiative for Ukraine may get a second life] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fmilitarnyi.com%2Fen%2Fnews%2Fsky-shield-initiative-for-ukraine-may-get-a-second-life%2F arkivo]), Militarnyi,‎ 4-a de aprilo 2024</ref>. ''Ĉielŝildo'' estas desegnita por eviti ajnan riskon de rekta konflikto kun [[Armitaj Fortoj de Rusia Federacio|rusiaj fortoj]] restante malproksime de la fronto. Ĝi celus nur senpilotajn aviadilojn ([[spavo|spavoj]], [[Krozmisilo|krozmisiloj]], [[Balistika misilo|balistikaj misiloj]]), laŭ klaraj reguloj de engaĝiĝo. Rusiaj ĉasaviadiloj kaj bombaviadiloj ne kapablas funkcii en ukrainia aerspaco. Ĉi tio ŝuldiĝas kaj al la kosto kaj malabundeco de ĉi tiuj aviadiloj, kaj al la koncentriĝo de aerdefendaj sistemoj ĉe la ukrainia flanko<ref>Orobets, « [https://proof.org.ua/wp-content/uploads/2025/04/SSI%20ENG%20LATEST-nuclear%20DIGITAL.pdf SkyShield – a practical security guarantee for Ukraine] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fproof.org.ua%2Fwp-content%2Fuploads%2F2025%2F04%2FSSI_ENG_LATEST-nuclear_DIGITAL.pdf arkivo]), Price of Freedom (proof.org.ua), Price of Freedom</ref>. Subtenantoj de ''Ĉielŝildo'' ankaŭ argumentas, ke la iniciato povus havi pli grandan militistan, politikan kaj sociekonomikan efikon ol deploji 10 000 eŭropajn soldatojn sur ukrainian teritorion.[1] Ili ankaŭ asertas, ke ĝi prezentas pli malaltan riskon de militeskalado ol manko de subteno<ref name= orobets>. == Vidu ankaŭ == * [[United24]] == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Rilatoj de Ukrainio kaj Eŭropa Unio]] [[Kategorio:Invado de Rusio en Ukrainion (2022)]] 1sxkcvjazgkallx7jjunot7rpswmwn0 9494389 9494388 2026-10-16T11:25:44Z Baba79 118684 9494389 wikitext text/x-wiki La '''Iniciato Ĉielŝildo''' (anglolingve: ''SkyShield Initiative'')<ref name= orobets>Orobets, « [https://proof.org.ua/projects/sky-shield/text-and-signatories/ Sky Shield text and signatories] » ([https://web.archive.org/web/20250314122934/https://proof.org.ua/projects/sky-shield/text-and-signatories/ arkivo]), Price of Freedom (proof.org.ua), Price of Freedom, 14-a de marto 2025</ref><ref>Dan Sabbagh, « [https://www.theguardian.com/world/2025/mar/06/european-led-ukraine-air-protection-plan-could-halt-russian-missile-attacks European-led Ukraine air protection plan could halt Russian missile attacks] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.theguardian.com%2Fworld%2F2025%2Fmar%2F06%2Feuropean-led-ukraine-air-protection-plan-could-halt-russian-missile-attacks arkivo]), The Guardian,‎ 6-a de marto 2025</ref><ref>Brice Le Borgne, « [https://www.liberation.fr/checknews/qui-est-derriere-skyshield-linitiative-militaire-qui-propose-de-proteger-le-ciel-ukrainien-20250907%20UJ244OWDZJFXVIJZJPS3ZAYFHA/ CheckNews Qui est derrière «SkyShield», l’initiative militaire qui propose de protéger le ciel ukrainien ?] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.liberation.fr%2Fchecknews%2Fqui-est-derriere-skyshield-linitiative-militaire-qui-propose-de-proteger-le-ciel-ukrainien-20250907_UJ244OWDZJFXVIJZJPS3ZAYFHA%2F arkivo]), Libération,‎ 7-a de septembro 2025</ref> estas projekto pri aerdefendo gvidata de Eŭropo por protekti okcidentan [[Ukrainio]]n kontraŭ rusiaj misilaj kaj spavaj atakoj, kiuj trafas la landon ekde 2022 kiel rezulto de la [[Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio ekde 2022|Rusi-Ukrainia Milito]]. Ĝi antaŭvidas la kreadon de "Integra Aera Protekta Zono (IAPZ)"<ref>Peck, « [https://cepa.org/article/european-nato-combat-air-patrols-for-ukraine/ European NATO: Combat Air Patrols for Ukraine] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fcepa.org%2Farticle%2Feuropean-nato-combat-air-patrols-for-ukraine%2F arkivo]), Center for European Policy Analysis, 17-a de marto 2025</ref> funkciigata de koalicio de eŭropaj landoj, sendepende de [[NATO]]. La misio inkludus batalajn aerpatrolojn (CAP-ojn) implikantajn ĉirkaŭ 120 ĉasaviadilojn. Ĉi tiuj patroloj kovrus la okcidentan duonon de la lando, kunordigite kun la [[Ukraina Aer-Armeo]] (UAF). [[Dosiero:Integrated Air Protection Zone Map (IAPZ), Sky Shield Ukraine.jpg|eta|Mapo de la Integra Aera Protekta Zono (IAPZ) el la raporto de la Iniciato SkyShield, 2025 (anglolingve)<ref name= orobets/>.]] ''Ĉielŝildo'' celas protekti fundamentajn infrastrukturojn, kiel ekzemple [[Nuklea centralo|nukleajn elektrocentralojn]], gravajn urbojn kiel [[Kijivo]], [[Lvivo]] kaj [[Odeso]], kaj gravajn transportinfrastrukturojn. Ĉi tio ebligus al ukrainaj fortoj koncentriĝi pri protektado de la orienta parto de la lando. Krome, ĉi tiu projekto estas sendependa de la eŭropa iniciato por eŭropa aerdefenda ŝildo<ref>« [https://www.youtube.com/watch?v=F91-DajniNg&t=182s EU states discuss air protection zone 'Sky Shield' for Ukraine] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.youtube.com%2Fwatch%3Fv%3DF91-DajniNg%26t%3D182s arkivo]), DW News (dw.com), Deutsche Welle,‎ 6-a de marto 2025</ref>. == Efektivigo == La kerna propono de ''Ĉielŝildo'' implikas la kreadon de Integra Aera Defenda Zono (IADZ) kovranta la okcidentan duonon de Ukrainio. 120 okcidentaj ĉasaviadiloj — [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16]], [[Saab JAS 39 Gripen|Gripen]], [[Rafale]] kaj [[Eurofighter Typhoon|Eurofighter]] — estus deplojitaj el EU-teritorio, subtenataj de aeraj detektaj kaj komandaj sistemoj, cisternaviadiloj kaj elektronikaj militaj sistemoj. Ĉi tiun mision plenumus koalicio de eŭropaj ŝtatoj, sed ekster NATO-komando kaj Artikolo V de la [[Nord-Atlantika Traktato]]<ref>« [https://militarnyi.com/en/news/sky-shield-initiative-for-ukraine-may-get-a-second-life/ Sky Shield initiative for Ukraine may get a second life] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fmilitarnyi.com%2Fen%2Fnews%2Fsky-shield-initiative-for-ukraine-may-get-a-second-life%2F arkivo]), Militarnyi,‎ 4-a de aprilo 2024</ref>. ''Ĉielŝildo'' estas desegnita por eviti ajnan riskon de rekta konflikto kun [[Armitaj Fortoj de Rusia Federacio|rusiaj fortoj]] restante malproksime de la fronto. Ĝi celus nur senpilotajn aviadilojn ([[spavo|spavoj]], [[Krozmisilo|krozmisiloj]], [[Balistika misilo|balistikaj misiloj]]), laŭ klaraj reguloj de engaĝiĝo. Rusiaj ĉasaviadiloj kaj bombaviadiloj ne kapablas funkcii en ukrainia aerspaco. Ĉi tio ŝuldiĝas kaj al la kosto kaj malabundeco de ĉi tiuj aviadiloj, kaj al la koncentriĝo de aerdefendaj sistemoj ĉe la ukrainia flanko<ref>Orobets, « [https://proof.org.ua/wp-content/uploads/2025/04/SSI%20ENG%20LATEST-nuclear%20DIGITAL.pdf SkyShield – a practical security guarantee for Ukraine] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fproof.org.ua%2Fwp-content%2Fuploads%2F2025%2F04%2FSSI_ENG_LATEST-nuclear_DIGITAL.pdf arkivo]), Price of Freedom (proof.org.ua), Price of Freedom</ref>. Subtenantoj de ''Ĉielŝildo'' ankaŭ argumentas, ke la iniciato povus havi pli grandan militistan, politikan kaj sociekonomikan efikon ol deploji 10 000 eŭropajn soldatojn sur ukrainian teritorion. Ili ankaŭ asertas, ke ĝi prezentas pli malaltan riskon de militeskalado ol manko de subteno<ref name= orobets />. == Vidu ankaŭ == * [[United24]] == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Rilatoj de Ukrainio kaj Eŭropa Unio]] [[Kategorio:Invado de Rusio en Ukrainion (2022)]] 7b0r24fuh5zj059zdjgjgjx8bn9rvng 0 954956 9493920 2026-10-15T12:45:56Z Baba79 118684 Alidirektigis al [[Iniciato Ĉielŝildo]] 9493920 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Iniciato Ĉielŝildo]] 07plwyqjpvlyffemqvxhc0rosrnulkx 0 954957 9493923 2026-10-15T12:53:09Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:en:Special:Redirect/revision/1377001642|Nathan Sawaya]]" 9493923 wikitext text/x-wiki '''Nathan SAWAYA''' (naskita la 10-an de julio 1973, en [[Colville (Vaŝingtonio)|Colville]], [[Vaŝingtonio]]) estas usona artisto konata pro kreado de skulptaĵoj kaj grandskalaj mozaikoj uzante Lego-konstrubrikojn. <ref>{{Cite web|title=Artist|url=https://www.brickartist.com/artist|access-date=2024-10-22|website=www.brickartist.com}}</ref> [[File:Iwo_Jima_flag_raising_in_legos.jpg|eta| ''[[Hisante la flagon en Iwo Jima|Levante la flagon sur Iwo Jima]]'' reproduktita en Lego-formo fare de Nathan Sawaya. Ekspoziciita en la Nacia Muzeo de la Martrupoj kaj la donacbutiko de la Heredaĵa Centro]] * {{Oficiala retejo}} * [http://www.brickartist.com Personal portfolio] kun priskriboj kaj fotoj de ĉiuj konstruprojektoj. [[Kategorio:Usonaj artistoj]] [[Kategorio:Lego (ludilo)]] kp96vc9q7sf00x4l6iq78yjb8z0ps94 9493926 9493923 2026-10-15T12:54:32Z Sj1mor 12103 9493926 wikitext text/x-wiki {{Informkesto artisto|priskribo=}} '''Nathan SAWAYA''' (naskita la 10-an de julio 1973, en [[Colville (Vaŝingtonio)|Colville]], [[Vaŝingtonio]]) estas usona artisto konata pro kreado de skulptaĵoj kaj grandskalaj mozaikoj uzante Lego-konstrubrikojn. <ref>{{Cite web|title=Artist|url=https://www.brickartist.com/artist|access-date=2024-10-22|website=www.brickartist.com}}</ref> Swayze amis ludi kaj konstrui per [[Lego (ludilo)|Lego]], kaj ĝi estis lia ĉefa [[ŝatokupo]] dum jaroj. Dum li pli aĝiĝis, li specialiĝis pri sia ŝatokupo kaj komencis konstrui artajn skulptaĵojn el miloj da Lego-brikoj. En [[2004]], post kiam lia laboro gajnis rekonon, li forlasis sian laboron kiel [[advokato]] kaj fariĝis plentempa [[artisto]]. Li komence laboris por la [[Lego (firmao)|Lego-firmao]], sed en 2004 li disiĝis de ili kaj malfermis [[Studio|studion]] en [[Novjorko]]. Hodiaŭ li laboras kiel sendependa artisto, kaj malgraŭ tio, li estas oficiale agnoskita de Lego kiel unu el la plej bonaj Lego-konstruistoj en la mondo kaj ricevis atestilon "Lego Professional" de la kompanio. [[Arto|La artaĵo]] de Savia inkluzivas 7-metrojn longan [[Miniaturo|miniaturon]] de [[Broklina Ponto|la Ponto de Broklino]], grandan modelon de [[Tiranosaŭro|Tiranosaŭro Rex]], kaj 6-metrojn altan modelon de [[Han Solo]] frostigita en [[karbono]]. La artaj skulptaĵoj asociitaj kun li estas nomitaj laŭ koloroj: "Flava" - la supra torso de viro kun la brusto disŝirita kaj Lego-brikoj elverŝiĝantaj el liaj internaĵoj, "Ruĝa" kaj "Blua". La skulptaĵo "Blua" estis vendita ĉe la Agora Galerio en [[2010]]. Lia unua sola ekspozicio malfermiĝis printempe [[2007|de 2007]] ĉe la Lancaster Museum of Art kaj nomiĝis "La Arto de la Briko" kaj estis la unua fojo, ke grava muzeo prezentis ekspozicion dediĉitan tute al [[Lego (ludilo)|Lego-]] [[Skulptarto|skulptaĵo]]. En [[2011]] li prezentis ekspozicion en [[Aŭstralio]]. En [[2012]] li komencis per vojaĝanta ekspozicio en [[Azio]]. En [[2013]], li prezentis ekspozicion en [[Novjorko]]. [[File:Iwo_Jima_flag_raising_in_legos.jpg|eta| ''[[Hisante la flagon en Iwo Jima|Levante la flagon sur Iwo Jima]]'' reproduktita en Lego-formo fare de Nathan Sawaya. Ekspoziciita en la Nacia Muzeo de la Martrupoj kaj la donacbutiko de la Heredaĵa Centro]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{Oficiala retejo}} * [http://www.brickartist.com Personal portfolio] kun priskriboj kaj fotoj de ĉiuj konstruprojektoj. {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Saway, Nathan}} [[Kategorio:Usonaj artistoj]] [[Kategorio:Lego (ludilo)]] 352vuu1wcizyvzezgc60oxjith0h0v0 0 954958 9493927 2026-10-15T12:58:02Z Crosstor 3176 botanikisto 9493927 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = |dato de naskiĝo = {{naskiĝtago|1881|4|23}} |loko de naskiĝo = {{Hungara reĝlando}}, {{Aŭstrio-Hungario}} [[Ungvár]] |dato de morto = {{mortotago|1945|9|13}} |loko de morto = {{Hungara reĝlando}} [[Budapeŝto]] }} '''[[Georgo|György]] Timkó''' [djordj timkO], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Timkó György''' estis [[Hungario|hungara]] [[botanikisto]], [[muzeologo]]. Lia botanikista nomo estis ''Timkó'', lia frato estis [[Imre Timkó (geologo)]]. György Timkó<ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=666519&date=2026-10-15 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1881|4|23}} en [[Ungvár]] ([[Hungara reĝlando]], [[Aŭstrio-Hungario]], nuntempa [[Uĵhorodo]] en [[Ukrainio]]), li mortis {{mortotago|1945|9|13}} en [[Budapeŝto]]. == Biografio == György Timkó maturiĝis en [[gimnazio]] en sia naskiĝurbo, poste li akiris diplomon en [[ELTE|Scienca Universitato de Budapeŝto]]. En 1902 li eklaboris en la [[Hungara Nacia Muzeo]], kie li okupiĝis pri etnografio, geologio kaj palaeontologio. Tamen baldaŭ li specialiĝis pri [[likeno]]j, li kolektis likenojn por la muzeo. == Elektitaj kontribuoj == * ''A budapesti természetrajzi szövetség Évkönyve az 1904-1905. évről.'' (kunredaktoro, 1905) * ''Új adatok a Budai és Szentendre–Visegrádi hegyvidék zuzmóvegetációjának ismeretéhez'' (1926) * ''Kitaibel Pál herbáriumának zuzmói'' (1943) == Fontoj == * [https://mek.oszk.hu/00300/00355/html/ABC15363/15742.htm biografio hungare] * [https://mek.oszk.hu/03600/03630/html/t/t27830.htm biografio hungare] * [https://genius-ja.uz.ua/images/files/iitudomanytortenetbiologiakemia.pdf biografio hungare kun foto (legebla en la 93-a paĝo)] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Timko Gyorgy}} [[Kategorio:Hungaraj botanikistoj]] [[Kategorio:Hungaraj muzeologoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} qyinzrkj1urvdqd32kbp30rwk4yklao 0 954959 9493930 2026-10-15T12:59:35Z Roberto 609 Roberto movis paĝon [[Arpado Bagoczky]] al [[Arpado Bagóczky]] 9493930 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Arpado Bagóczky]] gumsgj51cd60oweffvxla92hvnyjgxe 0 954960 9493952 2026-10-15T13:33:00Z Goren 4701 Kreis novan paĝon kun "'''Plumbobeka estrildo'''<ref name=OT>[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?gid=329342492#gid=329342492 Ornitologia taksonomio] surbaze de la listo de [[AviList]] kun Esperantaj nomoj proponitaj far Alain Gerard</ref> (''Euodice malabarica'') estas [[specio]] de malgrandaj [[birdo]]j el la [[familio (biologio)|familio]] de [[Estrildedoj]], troveblaj en [[Hindia subkontinento]] kaj apudaj regionoj. Kune kun simila k..." 9493952 wikitext text/x-wiki '''Plumbobeka estrildo'''<ref name=OT>[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?gid=329342492#gid=329342492 Ornitologia taksonomio] surbaze de la listo de [[AviList]] kun Esperantaj nomoj proponitaj far Alain Gerard</ref> (''Euodice malabarica'') estas [[specio]] de malgrandaj [[birdo]]j el la [[familio (biologio)|familio]] de [[Estrildedoj]], troveblaj en [[Hindia subkontinento]] kaj apudaj regionoj. Kune kun simila kaj tre parenca [[arĝentbeka estrildo]] (''Euodice cantans'') el [[Afriko]] kaj [[Mezoriento]] ĝi formas apartan [[klado]]n en la Estrildeda familio kaj nun konsideratas aparta [[genro (biologio)|genro]] ''[[Euodice]]''. En sia [[arealo]] plumbobeka estrildo estas unu el la plej kutimaj lokaj birdoj, kaj ĝi estas enkondukita kaj establiĝis en multaj aliaj partoj de la mondo. Ĝiaj preferataj [[habitato]]j estas varmaj, sekaj areoj kun maldensa vegetaĵo: [[herbejo]]j, [[arbustejo]]j, [[savano]]j, [[duondezerto]]j kaj similaj. La birdoj estas [[semmanĝulo]]j kaj furaĝas en malgrandaj [[birdaro]]j. ==Taksonomio== ==Referencoj== {{Referencoj}} nuzapld7h9kvg9i5hh8pqarh0g7vdoy 9493961 9493952 2026-10-15T13:50:59Z Goren 4701 /* Taksonomio */ 9493961 wikitext text/x-wiki '''Plumbobeka estrildo'''<ref name=OT>[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?gid=329342492#gid=329342492 Ornitologia taksonomio] surbaze de la listo de [[AviList]] kun Esperantaj nomoj proponitaj far Alain Gerard</ref> (''Euodice malabarica'') estas [[specio]] de malgrandaj [[birdo]]j el la [[familio (biologio)|familio]] de [[Estrildedoj]], troveblaj en [[Hindia subkontinento]] kaj apudaj regionoj. Kune kun simila kaj tre parenca [[arĝentbeka estrildo]] (''Euodice cantans'') el [[Afriko]] kaj [[Mezoriento]] ĝi formas apartan [[klado]]n en la Estrildeda familio kaj nun konsideratas aparta [[genro (biologio)|genro]] ''[[Euodice]]''. En sia [[arealo]] plumbobeka estrildo estas unu el la plej kutimaj lokaj birdoj, kaj ĝi estas enkondukita kaj establiĝis en multaj aliaj partoj de la mondo. Ĝiaj preferataj [[habitato]]j estas varmaj, sekaj areoj kun maldensa vegetaĵo: [[herbejo]]j, [[arbustejo]]j, [[savano]]j, [[duondezerto]]j kaj similaj. La birdoj estas [[semmanĝulo]]j kaj furaĝas en malgrandaj [[birdaro]]j. ==Taksonomio== Plumbobekan estrildon unue formale priskribis fama sveda naturalisto [[Karolo Lineo]] en la [[10-a eldono de Systema Naturae|10-a eldono]] de sia fundamenta verko ''[[Systema Naturae]]'' de jaro [[1758]]. Pro relative dikaj triangulaj [[beko]]j de la birdoj li metis la specion en genron ''[[Loxia]]'' ([[krucbekuloj]]) kaj proponis [[dunomo]]n ''Loxia malabarica''.<ref>{{cite book | last=Linnaeus | first=Carl | author-link=Carl Linnaeus | year=1758 | title= Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | volume=1 | edition=10th | page=175 | publisher=Laurentii Salvii | location=Holmiae (Stockholm) | language=Latin | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727082 }}</ref> La specia epiteto referencas [[Malabaro]]n, regionon de sud-uesta marbordo de [[Bharato]].<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | page=238 }}</ref> Lineo originale difinis la [[tipo (biologio)|tipan]] lokon de la specio [[Hindio]], sed en 1926 [[E. C. Stuart Baker]] malvastigis ĝin al Malabaro.<ref>{{ cite book | last=Baker | first=E.C. Stuart | author-link=E. C. Stuart Baker | date=1930 | title=The Fauna of British India Birds including Ceylon and Burma. Birds | volume=3 | edition=2nd | location=London | publisher=Taylor and Francis | page=89 | url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.207295/page/n113/mode/2up }}</ref><ref>{{ cite book | editor-last=Paynter | editor-first=Raymond A. Jr | year=1968 | title=Check-List of Birds of the World | volume=14 | publisher=Museum of Comparative Zoology | location=Cambridge, Massachusetts | page=369 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14481570}}</ref> Dum longa tempo ambaŭ plumbobeka kaj [[arĝentbeka estrildo]]j estis apartenigataj al genro ''[[Lonchura]]''. [[molekula filogenetiko|Molekulfilogenetika]] esploro de jaro [[2020]] montris, ke tiuj ĉi du specioj formas [[klado]]n [[baza (filogenetiko)|bazan]] al aliaj membroj de ''Lonchura'' kaj do meritas esti konsiderataj aparta genro.<ref name=ioc/><ref>{{Cite journal | last1=Olsson | first1=Urban | last2=Alström | first2=Per | author2-link=Alström | date=2020 | title=A comprehensive phylogeny and taxonomic evaluation of the waxbills (Aves: Estrildidae) | journal=Molecular Phylogenetics and Evolution | volume=146 | article-number=106757 | doi=10.1016/j.ympev.2020.106757| url=http://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:1446205/FULLTEXT01 | doi-access=free }}</ref> Oni metis la du speciojn en rekreitan genron ''[[Euodice]]'', kiun originale enkondukis [[Ludwig Reichenbach]] en [[1862]].<ref>{{ cite book | last=Reichenbach | first=Ludwig | author-link=Ludwig Reichenbach | year=1862 | title=Die Singvögel als Fortsetzung de vollständigsten Naturgeschichte und zugleich als Central-Atlas für zoologische Gärten und für Thierfreunde. Ein durch zahlreiche illuminirte Abbildungen illustrirtes Handbuch zur richtigten Bestimmung und Pflege der Thiere aller Classen| publisher=Expedition Vollständigsten Naturgeschichte | language=German | location=Dresden and Leipzig | page=46 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/13523292 }}</ref><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=July 2021 | title=Waxbills, parrotfinches, munias, whydahs, Olive Warbler, accentors, pipits | work=IOC World Bird List Version 11.2 | url=https://www.worldbirdnames.org/bow/waxbills/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=13 July 2021 }}</ref> Plumbobeka estrildo estas [[monotipa]] specio kaj neniuj [[subspecio]]j estas agnoskataj.<ref name=ioc/> == Priskribo == ==Referencoj== {{Referencoj}} madvd11fhkcmhaaf3ulatcj4g5iu55a 0 954961 9493959 2026-10-15T13:46:19Z Roberto 609 Alidirektigis al [[Ĝermolisto de francaj esperantistoj]] 9493959 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Ĝermolisto de francaj esperantistoj]] 6enphnct3apg5uo6gdifvtdq4vcp6hk 0 954962 9493963 2026-10-15T13:51:40Z Roberto 609 Alidirektigis al [[Ĝermolisto de irlandaj esperantistoj]] 9493963 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Ĝermolisto de irlandaj esperantistoj]] 4s9nzv9nrd4jaghj6u0ire0qasgabgj 0 954963 9493967 2026-10-15T13:54:51Z Roberto 609 Alidirektigis al [[Ĝermolisto de hungaraj esperantistoj]] 9493967 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[ĝermolisto de hungaraj esperantistoj]] 6du7la4su5e6xtgcso9uzb9jqtr33n3 0 954964 9493972 2026-10-15T13:58:08Z Roberto 609 Alidirektigis al [[Ĝermolisto de italaj esperantistoj]] 9493972 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[ĝermolisto de italaj esperantistoj]] 554ls8tt8s2fzs56k5mu0wp27v01qam 0 954965 9493974 2026-10-15T14:00:54Z Roberto 609 Alidirektigis al [[Ĝermolisto de italaj esperantistoj]] 9493974 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[ĝermolisto de italaj esperantistoj]] 554ls8tt8s2fzs56k5mu0wp27v01qam 0 954966 9493979 2026-10-15T14:40:19Z Roberto 609 Alidirektigis al [[Ĝermolisto de rumanaj esperantistoj]] 9493979 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[ĝermolisto de rumanaj esperantistoj]] 7gwtv3vl1jisflhucmqxvxuhgbe2nhj 0 954967 9493992 2026-10-15T15:20:38Z Arbarulo 135469 ĝermeto pliampleksigota 9493992 wikitext text/x-wiki '''Eduka sektora plano''' estas dokumento, kiu deklaras la intencojn de landa [[eduka sistemo]] pri sia [[eduka politiko]] por kelkjara periodo. Kutime ĝi estas redaktita de [[ministerio de edukado]] kunlabore kun {{neregistara organizaĵo}}. [[Kategorio:Edukada politiko]] klpaya77mgjxmz6flpdbuiyae0hi49x 9493993 9493992 2026-10-15T15:20:54Z Arbarulo 135469 9493993 wikitext text/x-wiki '''Eduka sektora plano''' estas dokumento, kiu deklaras la intencojn de landa [[eduka sistemo]] pri sia [[eduka politiko]] por kelkjara periodo. Kutime ĝi estas redaktita de [[ministerio de edukado]] kunlabore kun {{J|neregistara organizaĵo}}. [[Kategorio:Edukada politiko]] pl99qcsvx8saxr8k3qzmbasr0admedk 9494096 9493993 2026-10-15T18:49:23Z Arbarulo 135469 9494096 wikitext text/x-wiki '''Eduka sektora plano''' estas dokumento, kiu deklaras la intencojn de landa [[eduka sistemo]] pri sia [[eduka politiko]] por kelkjara periodo. Kutime ĝi estas redaktita de [[ministerio de edukado]] kunlabore kun {{J|neregistara organizaĵo}}. Ĝi kutime prenas en konsideron la kostojn de funkciigo de la sistemo, la mendado de la civitanoj, kaj registarajn celojn pri [[eduka ekonomiko|ekonomia evoluigo pere de eduko]]. Kadre de la kampanjo [[Eduko por Ĉiuj]], donacantoj por edukado komencis uzi edukajn sektorajn planojn kiel manieron kontroli la seriozecon de registaraj klopodoj pri siaj edukaj sistemoj. Tio instigis pli ĝeneralan uzadon de tiaj planoj en malriĉaj landoj. La [[Tutmonda Partnereco por Edukado]] konsideras ke kredinda eduka sektora plano: gvidiĝas de misideklaro; difinas kaj prioritatas strategiojn; konsideras ĉiujn subsektorojn; estas realigebla; kaj konsideras la malavantaĝojn de la landa kunteksto. Ĝia kreado konsistas el jenaj fazoj:<ref>"Guidelines for Education Sector Plan Preparation and Appraisal." 2012. [https://web.archive.org/web/20131019214423/http://www.globalpartnership.org/media/docs/library/121106-Guidelines-for-Education-Sector-Plan-Preparation-and-Appraisal-EN.pdf]</ref> *Sektora analizo/diagnozo *Prioritatoj, strategioj, celoj *Dezajno de programoj *Asigno de respondecoj pri realigado *Takso de kostoj kaj financebleco *Laŭprograma realigoplano *Kontrolado kaj taksado ==Referencoj== <references/> [[Kategorio:Edukada politiko]] ac9wdl8yxrk4899kft2jgxg5ln9zqgb 9494097 9494096 2026-10-15T18:49:40Z Arbarulo 135469 9494097 wikitext text/x-wiki '''Eduka sektora plano''' estas dokumento, kiu deklaras la intencojn de landa [[eduka sistemo]] pri sia [[eduka politiko]] por kelkjara periodo. Kutime ĝi estas redaktita de [[ministerio de edukado]] kunlabore kun {{J|neregistara organizaĵo}}. Ĝi kutime prenas en konsideron la kostojn de funkciigo de la sistemo, la mendado de la civitanoj, kaj registarajn celojn pri [[eduka ekonomiko|ekonomia evoluigo pere de eduko]]. Kadre de la kampanjo [[Eduko Por Ĉiuj]], donacantoj por edukado komencis uzi edukajn sektorajn planojn kiel manieron kontroli la seriozecon de registaraj klopodoj pri siaj edukaj sistemoj. Tio instigis pli ĝeneralan uzadon de tiaj planoj en malriĉaj landoj. La [[Tutmonda Partnereco por Edukado]] konsideras ke kredinda eduka sektora plano: gvidiĝas de misideklaro; difinas kaj prioritatas strategiojn; konsideras ĉiujn subsektorojn; estas realigebla; kaj konsideras la malavantaĝojn de la landa kunteksto. Ĝia kreado konsistas el jenaj fazoj:<ref>"Guidelines for Education Sector Plan Preparation and Appraisal." 2012. [https://web.archive.org/web/20131019214423/http://www.globalpartnership.org/media/docs/library/121106-Guidelines-for-Education-Sector-Plan-Preparation-and-Appraisal-EN.pdf]</ref> *Sektora analizo/diagnozo *Prioritatoj, strategioj, celoj *Dezajno de programoj *Asigno de respondecoj pri realigado *Takso de kostoj kaj financebleco *Laŭprograma realigoplano *Kontrolado kaj taksado ==Referencoj== <references/> [[Kategorio:Edukada politiko]] 8wj0xmzasp2wj5w8rv4shqk5mx07jw1 9494164 9494097 2026-10-15T23:40:48Z Arbarulo 135469 9494164 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Balliol College Feb 2005.jpg|300ra|eta|dekstra|La konstruaĵo kun la ĉefa enirejo de la kolegio [[Balliol College]], unu el la kolegioj de [[Universitato de Oksfordo]].]] '''Eduka sektora plano''' estas dokumento, kiu deklaras la intencojn de landa [[eduka sistemo]] pri sia [[eduka politiko]] por kelkjara periodo. Kutime ĝi estas redaktita de [[ministerio de edukado]] kunlabore kun {{J|neregistara organizaĵo}}. Ĝi kutime prenas en konsideron la kostojn de funkciigo de la sistemo, la mendadon de la civitanoj, kaj registarajn celojn pri [[eduka ekonomiko|ekonomia evoluigo pere de eduko]]. Kadre de la kampanjo [[Eduko Por Ĉiuj]], donacantoj por edukado komencis uzi edukajn sektorajn planojn kiel manieron kontroli la seriozecon de registaraj klopodoj pri siaj edukaj sistemoj. Tio devigis pli ĝeneralan uzadon de tiaj planoj en malriĉaj landoj. La [[Tutmonda Partnereco por Edukado]] konsideras ke kredinda eduka sektora plano: gvidiĝas de misideklaro; difinas kaj prioritatas strategiojn; konsideras ĉiujn subsektorojn; estas realigebla; kaj konsideras la malavantaĝojn de la landa kunteksto. Ĝia kreado konsistas el jenaj fazoj:<ref>"Guidelines for Education Sector Plan Preparation and Appraisal." 2012. [https://web.archive.org/web/20131019214423/http://www.globalpartnership.org/media/docs/library/121106-Guidelines-for-Education-Sector-Plan-Preparation-and-Appraisal-EN.pdf]</ref> *Sektora analizo/diagnozo *Prioritatoj, strategioj, celoj *Dezajno de programoj *Asigno de respondecoj pri realigado *Takso de kostoj kaj financebleco *Laŭprograma realigoplano *Kontrolado kaj taksado ==Referencoj== <references/> [[Kategorio:Edukada politiko]] 6ir8kkfjl7xl4adec60v0ql9hrk7zz1 0 954968 9494009 2026-10-15T16:12:05Z Roberto 609 Kreis novan paĝon kun "'''Karaktero''' de '''J. M. van Stiprian Luiscius''' estas libro, kies traduko farita de [[Hendrik Bulthuis]] havis almenaŭ 6 eldonoj en Esperanto.<ref>Esperanto n244 dec 1920</ref> Ĝi estis senpage disdonita dum la [[12-a UK|Universala Kongreso de Esperanto en Hago]] 1920. Ĝi estis tradukita el Esperanto al kelkaj lingvoj, kiel la finna. La aŭtoro estis advokato, ano de fama familio van Stipriaan Luïscius, kies membroj publikigis sciencajn verkojn ekde la 16-..." 9494009 wikitext text/x-wiki '''Karaktero''' de '''J. M. van Stiprian Luiscius''' estas libro, kies traduko farita de [[Hendrik Bulthuis]] havis almenaŭ 6 eldonoj en Esperanto.<ref>Esperanto n244 dec 1920</ref> Ĝi estis senpage disdonita dum la [[12-a UK|Universala Kongreso de Esperanto en Hago]] 1920. Ĝi estis tradukita el Esperanto al kelkaj lingvoj, kiel la finna. La aŭtoro estis advokato, ano de fama familio van Stipriaan Luïscius, kies membroj publikigis sciencajn verkojn ekde la 16-a jarcento. ==Recenzoj== La [[verketo]] ricevis siatempe multajn recenzojn ĉe gravaj Esperantaj revuoj: Pri ''Karaktero'' {{citaĵo|Ĵus aperis la 4» plibonigita kaj reviziita preso de «Karaktero" laŭ M. J. van Stipriaan Luiscius, advokato en Hago. En tiu moralfilozofia verketo, la aŭtoro pritraktas en 27 ĉapitroj la proprecojn de bona karaktero. Tre interesa por ĉiuj, kiuj sin okupas pri la demando de karakterformado. |Esperanto n182 okt 1915}} {{citaĵo|"Estas malĝoja vero, ke el mil homoj nur cent scias, kio estas [[karaktero]], nur dek havas karakteron kaj nur unu havas bonan karakteron. Tamen karaktero estas pli necesa ol pano, kaj la homoj kun bona karaktero formas la fundamenton de l' socio." Tiujn vortojn, kun kiuj komencas la broŝuro, ni ne citas por ke iu ruzulo elkalkulu ia nombron da bonaj karakteroj en UEA (ia rezultato ja estus plorinda), sed por montri kiel energie la aŭtoro ekkaptas sian temon. Post tiu frapveko de ia kara leganto S-ro Stipriaan montras, kio estas karaktero, kiel oni ĝin formas, kaj el kio ĝi konsistas. Ne malpli ol tridek ecoj, de bonvoleco ai persistemo, estas pritraktataj, en mallongaj ĉapitroj tiei lerte verkitaj, ke, sekvante de unu al alia, oni ĉiam pii adm iras la kapablon de la aŭtoro klarigi en malmultaj vortoj la esencon de liaj ideoj, La verketo estas malproksima de la kutimaj "popularaj" skribajoj; kontraŭe la trafaj, facile kom preneblaj frazoj Sajnas esti la feliĉa rezultato de profunda [[meditado]]. Ascepte kelkaj okazaj malbelaĵoj la lingvo estas tre bona. Al grupoj kaj privatuloj, kiuj Satas legacon seriozan, utilan al ili (kaj en tiu okazo ankaŭ al iliaj amikoj) ni tre rekom endas la malmultekostan broŝuron.|Esperanto n205-206 sep.-ok. 1917}} {{citaĵo|Kio estas karaktero, kiel oni ĝin formas, el kio ĝi konsistas, jen la morala instruo de tiu libreto. Ĝi estas longa, laika prediko; ĝi estas arego da bonaj konsiloj. Faru tion ĉi, ne faru tion; estu tiel ĉi, ne estu tiel. Ĉu la moraliga efiko atingebla per tiom da ordonoj, da rekomendoj estas granda? Tio kredeble varias laŭ la spiritstato de la instruato. La intenco de la aŭtoro estas bonega; tamen preskaŭ tedota fariĝas lia longa unutona admonado al ĉiuj eblaj virtoj. Pri la traduko mem, ĝi estas perfekta; ne nur la verko enhavas multajn proverbojn, sed ĝiaj mallongaj trafaj frazoj entute enhavas proverbecan kvaliton; klaraj, precizaj, malgraŭ la abstrakta temo traktata; la stilo ne timas ripetojn, eĉ ricevas el ili firmecon, impresemon. Konvinkiĝu per kelkaj citaĵetoj facile multobligeblaj. „Karaktero pli valoras ol mono. Iom da mono estas necesa kaj ofte malfacile akirebla, sed multe da mono estas danĝera. Multe da mono povas esti malbeno aŭ beno, laŭ tio, kia estas la karaktero. Per mono oni povas multon aĉeti, sed ne la plej multekostajn aferojn. Sen mono oni povas esti riĉa. Per karaktero oni povas fari pli da bono ol per mono.“ „Sed kie estas la volo, tie estas la vojo; kaj malfacilaĵoj ekzistas por esti venkataj; ju pli granda la batalo, des pli bela la venko.“ Do, laŭ lingvo kiom laŭ ideoj "Karaktero" meritas diskonigon kaj legon. Se "nia karaktero estas kruda diamanto, el kiu, per zorga facetigado, brilanta juvelo povas esti farata", ni ciuj profitu tiun akrigilon kaj per ĝi poluru almenaŭ unu el niaj ĝis nun malbrilaj flankoj. La vortelekto estas tiel fundamenta, kiel la gramatiko. Krom uzo de prefikso „mis-“ rimarkitaj estis nur: „superiora“ (ŝajnas, ke „supera“ sufiĉas) kaj „vakanco“; por tiu lasta (libera tempo daŭra) la vorto „ferio“ estis ofte uzata; unu el ambaŭ fariĝu oficiala. — [[Georges Stroele|G.S.]] ''N.B.'' Ĵus aperis nova preso de „Karaktero“ laŭ peto de la aŭtoro, al ĉiu ne-Nederlanda kongresano ekzemplero estas sendita, ĉar la ekzempleroj tro malfruis por esti disdonataj dum la [[12-a UK|kongreso]]. Oni rajtas traduki en kiu ajn lingvo; sed antaŭe oni interkonsiliĝu kun la aŭtoro, Mr. J. M. van Stipriaan Luiscius, Piet Heinstraat 21, Hago, pri eventualaj ŝanĝoj alportotaj. La aŭtoro konstatis, ke el Esperanto „Karaktero“ estas jam tradukita en kelkaj lingvoj, sed nur la finnan tradukon li posedas, dum la tradukintoj forgesis sendi al li la aliajn tradukojn. Ili ankoraŭ alsendu al li la naciajn tradukojn en 2 ekzempleroj, kio ja estas morala devo kaj minimumo de ĝentileco al la aŭtoro. [[Jacob Leendert Bruijn|J. L. Bruijin]]}} ==Referencoj== <references/> [[Kategorio:Verkoj el la esperantigita nederlandlingva literaturo]] swj7xt6ubqjwbs5g5d8hyeot6c5fyjw 9494016 9494009 2026-10-15T16:23:12Z Roberto 609 9494016 wikitext text/x-wiki '''Karaktero''' de '''J. M. van Stiprian Luiscius''' estas libro, kies traduko farita de [[Hendrik Bulthuis]] havis almenaŭ 6 eldonoj en Esperanto.<ref>Esperanto n244 dec 1920</ref> Ĝi estis senpage disdonita dum la [[12-a UK|Universala Kongreso de Esperanto en Hago]] 1920. Ĝi estis tradukita el Esperanto al kelkaj lingvoj, kiel la finna. Ĝi estas libreto de pensoj pri karakteraj trajtoj, moraleco kaj homa konduto. La aŭtoro estis advokato, ano de fama familio van Stipriaan Luïscius, kies membroj publikigis sciencajn verkojn ekde la 16-a jarcento. Li verkis pri internacia juro, paco, socio kaj etiko en la nederlanda kaj franca lingvoj kiel: *Bellum (1883); *De Oorlog en het Scheidsgericht (1900 / 1901) ; *L'Avenir de l'Arbitrage International (1907); *De Advocaat (1914); ==Recenzoj== La [[verketo]] ricevis siatempe multajn recenzojn ĉe gravaj Esperantaj revuoj: Pri ''Karaktero'' {{citaĵo|Ĵus aperis la 4» plibonigita kaj reviziita preso de «Karaktero" laŭ M. J. van Stipriaan Luiscius, advokato en Hago. En tiu moralfilozofia verketo, la aŭtoro pritraktas en 27 ĉapitroj la proprecojn de bona karaktero. Tre interesa por ĉiuj, kiuj sin okupas pri la demando de karakterformado. |Esperanto n182 okt 1915}} {{citaĵo|"Estas malĝoja vero, ke el mil homoj nur cent scias, kio estas [[karaktero]], nur dek havas karakteron kaj nur unu havas bonan karakteron. Tamen karaktero estas pli necesa ol pano, kaj la homoj kun bona karaktero formas la fundamenton de l' socio." Tiujn vortojn, kun kiuj komencas la broŝuro, ni ne citas por ke iu ruzulo elkalkulu ia nombron da bonaj karakteroj en UEA (ia rezultato ja estus plorinda), sed por montri kiel energie la aŭtoro ekkaptas sian temon. Post tiu frapveko de ia kara leganto S-ro Stipriaan montras, kio estas karaktero, kiel oni ĝin formas, kaj el kio ĝi konsistas. Ne malpli ol tridek ecoj, de bonvoleco ai persistemo, estas pritraktataj, en mallongaj ĉapitroj tiei lerte verkitaj, ke, sekvante de unu al alia, oni ĉiam pii adm iras la kapablon de la aŭtoro klarigi en malmultaj vortoj la esencon de liaj ideoj, La verketo estas malproksima de la kutimaj "popularaj" skribajoj; kontraŭe la trafaj, facile kom preneblaj frazoj Sajnas esti la feliĉa rezultato de profunda [[meditado]]. Ascepte kelkaj okazaj malbelaĵoj la lingvo estas tre bona. Al grupoj kaj privatuloj, kiuj Satas legacon seriozan, utilan al ili (kaj en tiu okazo ankaŭ al iliaj amikoj) ni tre rekom endas la malmultekostan broŝuron.|Esperanto n205-206 sep.-ok. 1917}} {{citaĵo|Kio estas karaktero, kiel oni ĝin formas, el kio ĝi konsistas, jen la morala instruo de tiu libreto. Ĝi estas longa, laika prediko; ĝi estas arego da bonaj konsiloj. Faru tion ĉi, ne faru tion; estu tiel ĉi, ne estu tiel. Ĉu la moraliga efiko atingebla per tiom da ordonoj, da rekomendoj estas granda? Tio kredeble varias laŭ la spiritstato de la instruato. La intenco de la aŭtoro estas bonega; tamen preskaŭ tedota fariĝas lia longa unutona admonado al ĉiuj eblaj virtoj. Pri la traduko mem, ĝi estas perfekta; ne nur la verko enhavas multajn proverbojn, sed ĝiaj mallongaj trafaj frazoj entute enhavas proverbecan kvaliton; klaraj, precizaj, malgraŭ la abstrakta temo traktata; la stilo ne timas ripetojn, eĉ ricevas el ili firmecon, impresemon. Konvinkiĝu per kelkaj citaĵetoj facile multobligeblaj. „Karaktero pli valoras ol mono. Iom da mono estas necesa kaj ofte malfacile akirebla, sed multe da mono estas danĝera. Multe da mono povas esti malbeno aŭ beno, laŭ tio, kia estas la karaktero. Per mono oni povas multon aĉeti, sed ne la plej multekostajn aferojn. Sen mono oni povas esti riĉa. Per karaktero oni povas fari pli da bono ol per mono.“ „Sed kie estas la volo, tie estas la vojo; kaj malfacilaĵoj ekzistas por esti venkataj; ju pli granda la batalo, des pli bela la venko.“ Do, laŭ lingvo kiom laŭ ideoj "Karaktero" meritas diskonigon kaj legon. Se "nia karaktero estas kruda diamanto, el kiu, per zorga facetigado, brilanta juvelo povas esti farata", ni ciuj profitu tiun akrigilon kaj per ĝi poluru almenaŭ unu el niaj ĝis nun malbrilaj flankoj. La vortelekto estas tiel fundamenta, kiel la gramatiko. Krom uzo de prefikso „mis-“ rimarkitaj estis nur: „superiora“ (ŝajnas, ke „supera“ sufiĉas) kaj „vakanco“; por tiu lasta (libera tempo daŭra) la vorto „ferio“ estis ofte uzata; unu el ambaŭ fariĝu oficiala. — [[Georges Stroele|G.S.]] ''N.B.'' Ĵus aperis nova preso de „Karaktero“ laŭ peto de la aŭtoro, al ĉiu ne-Nederlanda kongresano ekzemplero estas sendita, ĉar la ekzempleroj tro malfruis por esti disdonataj dum la [[12-a UK|kongreso]]. Oni rajtas traduki en kiu ajn lingvo; sed antaŭe oni interkonsiliĝu kun la aŭtoro, Mr. J. M. van Stipriaan Luiscius, Piet Heinstraat 21, Hago, pri eventualaj ŝanĝoj alportotaj. La aŭtoro konstatis, ke el Esperanto „Karaktero“ estas jam tradukita en kelkaj lingvoj, sed nur la finnan tradukon li posedas, dum la tradukintoj forgesis sendi al li la aliajn tradukojn. Ili ankoraŭ alsendu al li la naciajn tradukojn en 2 ekzempleroj, kio ja estas morala devo kaj minimumo de ĝentileco al la aŭtoro. [[Jacob Leendert Bruijn|J. L. Bruijin]]}} ==Referencoj== <references/> [[Kategorio:Verkoj el la esperantigita nederlandlingva literaturo]] krlctrph9ffnnkh525qjbnnhwnbdrgb 9494020 9494016 2026-10-15T16:26:42Z Roberto 609 9494020 wikitext text/x-wiki '''Karaktero''' (nederlandlingve ''Karakter'') de '''J. M. van Stiprian Luiscius''' estas libro, kies traduko farita de [[Hendrik Bulthuis]] havis almenaŭ 6 eldonoj en Esperanto.<ref>Esperanto n244 dec 1920</ref> Ĝi estis senpage disdonita dum la [[12-a UK|Universala Kongreso de Esperanto en Hago]] 1920. Ĝi estis tradukita el Esperanto al kelkaj lingvoj, kiel la finna. Ĝi estas libreto de pensoj pri karakteraj trajtoj, moraleco kaj homa konduto. La aŭtoro estis advokato, ano de fama familio van Stipriaan Luïscius, kies membroj publikigis sciencajn verkojn ekde la 16-a jarcento. Li verkis pri internacia juro, paco, socio kaj etiko en la nederlanda kaj franca lingvoj kiel: *Bellum (1883); *De Oorlog en het Scheidsgericht (1900 / 1901) ; *L'Avenir de l'Arbitrage International (1907); *De Advocaat (1914); ==Recenzoj== La [[verketo]] ricevis siatempe multajn recenzojn ĉe gravaj Esperantaj revuoj: Pri ''Karaktero'' {{citaĵo|Ĵus aperis la 4» plibonigita kaj reviziita preso de «Karaktero" laŭ M. J. van Stipriaan Luiscius, advokato en Hago. En tiu moralfilozofia verketo, la aŭtoro pritraktas en 27 ĉapitroj la proprecojn de bona karaktero. Tre interesa por ĉiuj, kiuj sin okupas pri la demando de karakterformado. |Esperanto n182 okt 1915}} {{citaĵo|"Estas malĝoja vero, ke el mil homoj nur cent scias, kio estas [[karaktero]], nur dek havas karakteron kaj nur unu havas bonan karakteron. Tamen karaktero estas pli necesa ol pano, kaj la homoj kun bona karaktero formas la fundamenton de l' socio." Tiujn vortojn, kun kiuj komencas la broŝuro, ni ne citas por ke iu ruzulo elkalkulu ia nombron da bonaj karakteroj en UEA (ia rezultato ja estus plorinda), sed por montri kiel energie la aŭtoro ekkaptas sian temon. Post tiu frapveko de ia kara leganto S-ro Stipriaan montras, kio estas karaktero, kiel oni ĝin formas, kaj el kio ĝi konsistas. Ne malpli ol tridek ecoj, de bonvoleco ai persistemo, estas pritraktataj, en mallongaj ĉapitroj tiei lerte verkitaj, ke, sekvante de unu al alia, oni ĉiam pii adm iras la kapablon de la aŭtoro klarigi en malmultaj vortoj la esencon de liaj ideoj, La verketo estas malproksima de la kutimaj "popularaj" skribajoj; kontraŭe la trafaj, facile kom preneblaj frazoj Sajnas esti la feliĉa rezultato de profunda [[meditado]]. Ascepte kelkaj okazaj malbelaĵoj la lingvo estas tre bona. Al grupoj kaj privatuloj, kiuj Satas legacon seriozan, utilan al ili (kaj en tiu okazo ankaŭ al iliaj amikoj) ni tre rekom endas la malmultekostan broŝuron.|Esperanto n205-206 sep.-ok. 1917}} {{citaĵo|Kio estas karaktero, kiel oni ĝin formas, el kio ĝi konsistas, jen la morala instruo de tiu libreto. Ĝi estas longa, laika prediko; ĝi estas arego da bonaj konsiloj. Faru tion ĉi, ne faru tion; estu tiel ĉi, ne estu tiel. Ĉu la moraliga efiko atingebla per tiom da ordonoj, da rekomendoj estas granda? Tio kredeble varias laŭ la spiritstato de la instruato. La intenco de la aŭtoro estas bonega; tamen preskaŭ tedota fariĝas lia longa unutona admonado al ĉiuj eblaj virtoj. Pri la traduko mem, ĝi estas perfekta; ne nur la verko enhavas multajn proverbojn, sed ĝiaj mallongaj trafaj frazoj entute enhavas proverbecan kvaliton; klaraj, precizaj, malgraŭ la abstrakta temo traktata; la stilo ne timas ripetojn, eĉ ricevas el ili firmecon, impresemon. Konvinkiĝu per kelkaj citaĵetoj facile multobligeblaj. „Karaktero pli valoras ol mono. Iom da mono estas necesa kaj ofte malfacile akirebla, sed multe da mono estas danĝera. Multe da mono povas esti malbeno aŭ beno, laŭ tio, kia estas la karaktero. Per mono oni povas multon aĉeti, sed ne la plej multekostajn aferojn. Sen mono oni povas esti riĉa. Per karaktero oni povas fari pli da bono ol per mono.“ „Sed kie estas la volo, tie estas la vojo; kaj malfacilaĵoj ekzistas por esti venkataj; ju pli granda la batalo, des pli bela la venko.“ Do, laŭ lingvo kiom laŭ ideoj "Karaktero" meritas diskonigon kaj legon. Se "nia karaktero estas kruda diamanto, el kiu, per zorga facetigado, brilanta juvelo povas esti farata", ni ciuj profitu tiun akrigilon kaj per ĝi poluru almenaŭ unu el niaj ĝis nun malbrilaj flankoj. La vortelekto estas tiel fundamenta, kiel la gramatiko. Krom uzo de prefikso „mis-“ rimarkitaj estis nur: „superiora“ (ŝajnas, ke „supera“ sufiĉas) kaj „vakanco“; por tiu lasta (libera tempo daŭra) la vorto „ferio“ estis ofte uzata; unu el ambaŭ fariĝu oficiala. — [[Georges Stroele|G.S.]] ''N.B.'' Ĵus aperis nova preso de „Karaktero“ laŭ peto de la aŭtoro, al ĉiu ne-Nederlanda kongresano ekzemplero estas sendita, ĉar la ekzempleroj tro malfruis por esti disdonataj dum la [[12-a UK|kongreso]]. Oni rajtas traduki en kiu ajn lingvo; sed antaŭe oni interkonsiliĝu kun la aŭtoro, Mr. J. M. van Stipriaan Luiscius, Piet Heinstraat 21, Hago, pri eventualaj ŝanĝoj alportotaj. La aŭtoro konstatis, ke el Esperanto „Karaktero“ estas jam tradukita en kelkaj lingvoj, sed nur la finnan tradukon li posedas, dum la tradukintoj forgesis sendi al li la aliajn tradukojn. Ili ankoraŭ alsendu al li la naciajn tradukojn en 2 ekzempleroj, kio ja estas morala devo kaj minimumo de ĝentileco al la aŭtoro. [[Jacob Leendert Bruijn|J. L. Bruijin]]}} ==Referencoj== <references/> [[Kategorio:Verkoj el la esperantigita nederlandlingva literaturo]] bqkwf5wyyxgiswcmrx3z6v0isyvoydu 9494028 9494020 2026-10-15T16:28:13Z Roberto 609 /* Recenzoj */ 9494028 wikitext text/x-wiki '''Karaktero''' (nederlandlingve ''Karakter'') de '''J. M. van Stiprian Luiscius''' estas libro, kies traduko farita de [[Hendrik Bulthuis]] havis almenaŭ 6 eldonoj en Esperanto.<ref>Esperanto n244 dec 1920</ref> Ĝi estis senpage disdonita dum la [[12-a UK|Universala Kongreso de Esperanto en Hago]] 1920. Ĝi estis tradukita el Esperanto al kelkaj lingvoj, kiel la finna. Ĝi estas libreto de pensoj pri karakteraj trajtoj, moraleco kaj homa konduto. La aŭtoro estis advokato, ano de fama familio van Stipriaan Luïscius, kies membroj publikigis sciencajn verkojn ekde la 16-a jarcento. Li verkis pri internacia juro, paco, socio kaj etiko en la nederlanda kaj franca lingvoj kiel: *Bellum (1883); *De Oorlog en het Scheidsgericht (1900 / 1901) ; *L'Avenir de l'Arbitrage International (1907); *De Advocaat (1914); ==Recenzoj== La [[verketo]] ricevis siatempe multajn recenzojn ĉe gravaj Esperantaj revuoj: {{citaĵo|Ĵus aperis la 4» plibonigita kaj reviziita preso de «Karaktero" laŭ M. J. van Stipriaan Luiscius, advokato en Hago. En tiu moralfilozofia verketo, la aŭtoro pritraktas en 27 ĉapitroj la proprecojn de bona karaktero. Tre interesa por ĉiuj, kiuj sin okupas pri la demando de karakterformado. |Esperanto n182 okt 1915}} {{citaĵo|"Estas malĝoja vero, ke el mil homoj nur cent scias, kio estas [[karaktero]], nur dek havas karakteron kaj nur unu havas bonan karakteron. Tamen karaktero estas pli necesa ol pano, kaj la homoj kun bona karaktero formas la fundamenton de l' socio." Tiujn vortojn, kun kiuj komencas la broŝuro, ni ne citas por ke iu ruzulo elkalkulu ia nombron da bonaj karakteroj en UEA (ia rezultato ja estus plorinda), sed por montri kiel energie la aŭtoro ekkaptas sian temon. Post tiu frapveko de ia kara leganto S-ro Stipriaan montras, kio estas karaktero, kiel oni ĝin formas, kaj el kio ĝi konsistas. Ne malpli ol tridek ecoj, de bonvoleco ai persistemo, estas pritraktataj, en mallongaj ĉapitroj tiei lerte verkitaj, ke, sekvante de unu al alia, oni ĉiam pii adm iras la kapablon de la aŭtoro klarigi en malmultaj vortoj la esencon de liaj ideoj, La verketo estas malproksima de la kutimaj "popularaj" skribajoj; kontraŭe la trafaj, facile kom preneblaj frazoj Sajnas esti la feliĉa rezultato de profunda [[meditado]]. Ascepte kelkaj okazaj malbelaĵoj la lingvo estas tre bona. Al grupoj kaj privatuloj, kiuj Satas legacon seriozan, utilan al ili (kaj en tiu okazo ankaŭ al iliaj amikoj) ni tre rekom endas la malmultekostan broŝuron.|Esperanto n205-206 sep.-ok. 1917}} {{citaĵo|Kio estas karaktero, kiel oni ĝin formas, el kio ĝi konsistas, jen la morala instruo de tiu libreto. Ĝi estas longa, laika prediko; ĝi estas arego da bonaj konsiloj. Faru tion ĉi, ne faru tion; estu tiel ĉi, ne estu tiel. Ĉu la moraliga efiko atingebla per tiom da ordonoj, da rekomendoj estas granda? Tio kredeble varias laŭ la spiritstato de la instruato. La intenco de la aŭtoro estas bonega; tamen preskaŭ tedota fariĝas lia longa unutona admonado al ĉiuj eblaj virtoj. Pri la traduko mem, ĝi estas perfekta; ne nur la verko enhavas multajn proverbojn, sed ĝiaj mallongaj trafaj frazoj entute enhavas proverbecan kvaliton; klaraj, precizaj, malgraŭ la abstrakta temo traktata; la stilo ne timas ripetojn, eĉ ricevas el ili firmecon, impresemon. Konvinkiĝu per kelkaj citaĵetoj facile multobligeblaj. „Karaktero pli valoras ol mono. Iom da mono estas necesa kaj ofte malfacile akirebla, sed multe da mono estas danĝera. Multe da mono povas esti malbeno aŭ beno, laŭ tio, kia estas la karaktero. Per mono oni povas multon aĉeti, sed ne la plej multekostajn aferojn. Sen mono oni povas esti riĉa. Per karaktero oni povas fari pli da bono ol per mono.“ „Sed kie estas la volo, tie estas la vojo; kaj malfacilaĵoj ekzistas por esti venkataj; ju pli granda la batalo, des pli bela la venko.“ Do, laŭ lingvo kiom laŭ ideoj "Karaktero" meritas diskonigon kaj legon. Se "nia karaktero estas kruda diamanto, el kiu, per zorga facetigado, brilanta juvelo povas esti farata", ni ciuj profitu tiun akrigilon kaj per ĝi poluru almenaŭ unu el niaj ĝis nun malbrilaj flankoj. La vortelekto estas tiel fundamenta, kiel la gramatiko. Krom uzo de prefikso „mis-“ rimarkitaj estis nur: „superiora“ (ŝajnas, ke „supera“ sufiĉas) kaj „vakanco“; por tiu lasta (libera tempo daŭra) la vorto „ferio“ estis ofte uzata; unu el ambaŭ fariĝu oficiala. — [[Georges Stroele|G.S.]] ''N.B.'' Ĵus aperis nova preso de „Karaktero“ laŭ peto de la aŭtoro, al ĉiu ne-Nederlanda kongresano ekzemplero estas sendita, ĉar la ekzempleroj tro malfruis por esti disdonataj dum la [[12-a UK|kongreso]]. Oni rajtas traduki en kiu ajn lingvo; sed antaŭe oni interkonsiliĝu kun la aŭtoro, Mr. J. M. van Stipriaan Luiscius, Piet Heinstraat 21, Hago, pri eventualaj ŝanĝoj alportotaj. La aŭtoro konstatis, ke el Esperanto „Karaktero“ estas jam tradukita en kelkaj lingvoj, sed nur la finnan tradukon li posedas, dum la tradukintoj forgesis sendi al li la aliajn tradukojn. Ili ankoraŭ alsendu al li la naciajn tradukojn en 2 ekzempleroj, kio ja estas morala devo kaj minimumo de ĝentileco al la aŭtoro. [[Jacob Leendert Bruijn|J. L. Bruijin]]}} ==Referencoj== <references/> [[Kategorio:Verkoj el la esperantigita nederlandlingva literaturo]] cnw9iu09ssbdd3pm2fzeoffvkczhiq5 9494031 9494028 2026-10-15T16:29:00Z Roberto 609 9494031 wikitext text/x-wiki '''Karaktero''' (nederlandlingve ''Karakter'') de '''J. M. van Stiprian Luiscius''' (ĉirkaŭ 30 paĝoj, laŭ la eldono) estas libro, kies traduko farita de [[Hendrik Bulthuis]] havis almenaŭ 6 eldonoj en Esperanto.<ref>Esperanto n244 dec 1920</ref> Ĝi estis senpage disdonita dum la [[12-a UK|Universala Kongreso de Esperanto en Hago]] 1920. Ĝi estis tradukita el Esperanto al kelkaj lingvoj, kiel la finna. Ĝi estas libreto de pensoj pri karakteraj trajtoj, moraleco kaj homa konduto. La aŭtoro estis advokato, ano de fama familio van Stipriaan Luïscius, kies membroj publikigis sciencajn verkojn ekde la 16-a jarcento. Li verkis pri internacia juro, paco, socio kaj etiko en la nederlanda kaj franca lingvoj kiel: *Bellum (1883); *De Oorlog en het Scheidsgericht (1900 / 1901) ; *L'Avenir de l'Arbitrage International (1907); *De Advocaat (1914); ==Recenzoj== La [[verketo]] ricevis siatempe multajn recenzojn ĉe gravaj Esperantaj revuoj: {{citaĵo|Ĵus aperis la 4» plibonigita kaj reviziita preso de «Karaktero" laŭ M. J. van Stipriaan Luiscius, advokato en Hago. En tiu moralfilozofia verketo, la aŭtoro pritraktas en 27 ĉapitroj la proprecojn de bona karaktero. Tre interesa por ĉiuj, kiuj sin okupas pri la demando de karakterformado. |Esperanto n182 okt 1915}} {{citaĵo|"Estas malĝoja vero, ke el mil homoj nur cent scias, kio estas [[karaktero]], nur dek havas karakteron kaj nur unu havas bonan karakteron. Tamen karaktero estas pli necesa ol pano, kaj la homoj kun bona karaktero formas la fundamenton de l' socio." Tiujn vortojn, kun kiuj komencas la broŝuro, ni ne citas por ke iu ruzulo elkalkulu ia nombron da bonaj karakteroj en UEA (ia rezultato ja estus plorinda), sed por montri kiel energie la aŭtoro ekkaptas sian temon. Post tiu frapveko de ia kara leganto S-ro Stipriaan montras, kio estas karaktero, kiel oni ĝin formas, kaj el kio ĝi konsistas. Ne malpli ol tridek ecoj, de bonvoleco ai persistemo, estas pritraktataj, en mallongaj ĉapitroj tiei lerte verkitaj, ke, sekvante de unu al alia, oni ĉiam pii adm iras la kapablon de la aŭtoro klarigi en malmultaj vortoj la esencon de liaj ideoj, La verketo estas malproksima de la kutimaj "popularaj" skribajoj; kontraŭe la trafaj, facile kom preneblaj frazoj Sajnas esti la feliĉa rezultato de profunda [[meditado]]. Ascepte kelkaj okazaj malbelaĵoj la lingvo estas tre bona. Al grupoj kaj privatuloj, kiuj Satas legacon seriozan, utilan al ili (kaj en tiu okazo ankaŭ al iliaj amikoj) ni tre rekom endas la malmultekostan broŝuron.|Esperanto n205-206 sep.-ok. 1917}} {{citaĵo|Kio estas karaktero, kiel oni ĝin formas, el kio ĝi konsistas, jen la morala instruo de tiu libreto. Ĝi estas longa, laika prediko; ĝi estas arego da bonaj konsiloj. Faru tion ĉi, ne faru tion; estu tiel ĉi, ne estu tiel. Ĉu la moraliga efiko atingebla per tiom da ordonoj, da rekomendoj estas granda? Tio kredeble varias laŭ la spiritstato de la instruato. La intenco de la aŭtoro estas bonega; tamen preskaŭ tedota fariĝas lia longa unutona admonado al ĉiuj eblaj virtoj. Pri la traduko mem, ĝi estas perfekta; ne nur la verko enhavas multajn proverbojn, sed ĝiaj mallongaj trafaj frazoj entute enhavas proverbecan kvaliton; klaraj, precizaj, malgraŭ la abstrakta temo traktata; la stilo ne timas ripetojn, eĉ ricevas el ili firmecon, impresemon. Konvinkiĝu per kelkaj citaĵetoj facile multobligeblaj. „Karaktero pli valoras ol mono. Iom da mono estas necesa kaj ofte malfacile akirebla, sed multe da mono estas danĝera. Multe da mono povas esti malbeno aŭ beno, laŭ tio, kia estas la karaktero. Per mono oni povas multon aĉeti, sed ne la plej multekostajn aferojn. Sen mono oni povas esti riĉa. Per karaktero oni povas fari pli da bono ol per mono.“ „Sed kie estas la volo, tie estas la vojo; kaj malfacilaĵoj ekzistas por esti venkataj; ju pli granda la batalo, des pli bela la venko.“ Do, laŭ lingvo kiom laŭ ideoj "Karaktero" meritas diskonigon kaj legon. Se "nia karaktero estas kruda diamanto, el kiu, per zorga facetigado, brilanta juvelo povas esti farata", ni ciuj profitu tiun akrigilon kaj per ĝi poluru almenaŭ unu el niaj ĝis nun malbrilaj flankoj. La vortelekto estas tiel fundamenta, kiel la gramatiko. Krom uzo de prefikso „mis-“ rimarkitaj estis nur: „superiora“ (ŝajnas, ke „supera“ sufiĉas) kaj „vakanco“; por tiu lasta (libera tempo daŭra) la vorto „ferio“ estis ofte uzata; unu el ambaŭ fariĝu oficiala. — [[Georges Stroele|G.S.]] ''N.B.'' Ĵus aperis nova preso de „Karaktero“ laŭ peto de la aŭtoro, al ĉiu ne-Nederlanda kongresano ekzemplero estas sendita, ĉar la ekzempleroj tro malfruis por esti disdonataj dum la [[12-a UK|kongreso]]. Oni rajtas traduki en kiu ajn lingvo; sed antaŭe oni interkonsiliĝu kun la aŭtoro, Mr. J. M. van Stipriaan Luiscius, Piet Heinstraat 21, Hago, pri eventualaj ŝanĝoj alportotaj. La aŭtoro konstatis, ke el Esperanto „Karaktero“ estas jam tradukita en kelkaj lingvoj, sed nur la finnan tradukon li posedas, dum la tradukintoj forgesis sendi al li la aliajn tradukojn. Ili ankoraŭ alsendu al li la naciajn tradukojn en 2 ekzempleroj, kio ja estas morala devo kaj minimumo de ĝentileco al la aŭtoro. [[Jacob Leendert Bruijn|J. L. Bruijin]]}} ==Referencoj== <references/> [[Kategorio:Verkoj el la esperantigita nederlandlingva literaturo]] 7o0z8vqr7d04a90qlfdm6r0c5l2w0vd 9494118 9494031 2026-10-15T19:50:35Z Kani 670 9494118 wikitext text/x-wiki '''Karaktero''' (nederlandlingve ''Karakter'') de '''J. M. van Stiprian Luiscius''' (ĉirkaŭ 30 paĝoj, laŭ la eldono) estas libro, kies traduko farita de [[Hendrik Bulthuis]] havis almenaŭ 6 eldonojn en Esperanto.<ref>Esperanto n244 dec 1920</ref> Ĝi estis senpage disdonita dum la [[12-a UK|Universala Kongreso de Esperanto en Hago]] 1920. Ĝi estis tradukita el Esperanto al kelkaj lingvoj, kiel la finna. Ĝi estas libreto de pensoj pri karakteraj trajtoj, moraleco kaj homa konduto. La aŭtoro estis advokato, ano de fama familio van Stipriaan Luïscius, kies membroj publikigis sciencajn verkojn ekde la 16-a jarcento. Li verkis pri internacia juro, paco, socio kaj etiko en la nederlanda kaj franca lingvoj kiel: *Bellum (1883); *De Oorlog en het Scheidsgericht (1900 / 1901) ; *L'Avenir de l'Arbitrage International (1907); *De Advocaat (1914); ==Recenzoj== La [[verketo]] ricevis siatempe multajn recenzojn ĉe gravaj Esperantaj revuoj: {{citaĵo|Ĵus aperis la 4» plibonigita kaj reviziita preso de «Karaktero" laŭ M. J. van Stipriaan Luiscius, advokato en Hago. En tiu moralfilozofia verketo, la aŭtoro pritraktas en 27 ĉapitroj la proprecojn de bona karaktero. Tre interesa por ĉiuj, kiuj sin okupas pri la demando de karakterformado. |Esperanto n182 okt 1915}} {{citaĵo|"Estas malĝoja vero, ke el mil homoj nur cent scias, kio estas [[karaktero]], nur dek havas karakteron kaj nur unu havas bonan karakteron. Tamen karaktero estas pli necesa ol pano, kaj la homoj kun bona karaktero formas la fundamenton de l' socio." Tiujn vortojn, kun kiuj komencas la broŝuro, ni ne citas por ke iu ruzulo elkalkulu ia nombron da bonaj karakteroj en UEA (ia rezultato ja estus plorinda), sed por montri kiel energie la aŭtoro ekkaptas sian temon. Post tiu frapveko de ia kara leganto S-ro Stipriaan montras, kio estas karaktero, kiel oni ĝin formas, kaj el kio ĝi konsistas. Ne malpli ol tridek ecoj, de bonvoleco ai persistemo, estas pritraktataj, en mallongaj ĉapitroj tiei lerte verkitaj, ke, sekvante de unu al alia, oni ĉiam pii adm iras la kapablon de la aŭtoro klarigi en malmultaj vortoj la esencon de liaj ideoj, La verketo estas malproksima de la kutimaj "popularaj" skribajoj; kontraŭe la trafaj, facile kom preneblaj frazoj Sajnas esti la feliĉa rezultato de profunda [[meditado]]. Ascepte kelkaj okazaj malbelaĵoj la lingvo estas tre bona. Al grupoj kaj privatuloj, kiuj Satas legacon seriozan, utilan al ili (kaj en tiu okazo ankaŭ al iliaj amikoj) ni tre rekom endas la malmultekostan broŝuron.|Esperanto n205-206 sep.-ok. 1917}} {{citaĵo|Kio estas karaktero, kiel oni ĝin formas, el kio ĝi konsistas, jen la morala instruo de tiu libreto. Ĝi estas longa, laika prediko; ĝi estas arego da bonaj konsiloj. Faru tion ĉi, ne faru tion; estu tiel ĉi, ne estu tiel. Ĉu la moraliga efiko atingebla per tiom da ordonoj, da rekomendoj estas granda? Tio kredeble varias laŭ la spiritstato de la instruato. La intenco de la aŭtoro estas bonega; tamen preskaŭ tedota fariĝas lia longa unutona admonado al ĉiuj eblaj virtoj. Pri la traduko mem, ĝi estas perfekta; ne nur la verko enhavas multajn proverbojn, sed ĝiaj mallongaj trafaj frazoj entute enhavas proverbecan kvaliton; klaraj, precizaj, malgraŭ la abstrakta temo traktata; la stilo ne timas ripetojn, eĉ ricevas el ili firmecon, impresemon. Konvinkiĝu per kelkaj citaĵetoj facile multobligeblaj. „Karaktero pli valoras ol mono. Iom da mono estas necesa kaj ofte malfacile akirebla, sed multe da mono estas danĝera. Multe da mono povas esti malbeno aŭ beno, laŭ tio, kia estas la karaktero. Per mono oni povas multon aĉeti, sed ne la plej multekostajn aferojn. Sen mono oni povas esti riĉa. Per karaktero oni povas fari pli da bono ol per mono.“ „Sed kie estas la volo, tie estas la vojo; kaj malfacilaĵoj ekzistas por esti venkataj; ju pli granda la batalo, des pli bela la venko.“ Do, laŭ lingvo kiom laŭ ideoj "Karaktero" meritas diskonigon kaj legon. Se "nia karaktero estas kruda diamanto, el kiu, per zorga facetigado, brilanta juvelo povas esti farata", ni ciuj profitu tiun akrigilon kaj per ĝi poluru almenaŭ unu el niaj ĝis nun malbrilaj flankoj. La vortelekto estas tiel fundamenta, kiel la gramatiko. Krom uzo de prefikso „mis-“ rimarkitaj estis nur: „superiora“ (ŝajnas, ke „supera“ sufiĉas) kaj „vakanco“; por tiu lasta (libera tempo daŭra) la vorto „ferio“ estis ofte uzata; unu el ambaŭ fariĝu oficiala. — [[Georges Stroele|G.S.]] ''N.B.'' Ĵus aperis nova preso de „Karaktero“ laŭ peto de la aŭtoro, al ĉiu ne-Nederlanda kongresano ekzemplero estas sendita, ĉar la ekzempleroj tro malfruis por esti disdonataj dum la [[12-a UK|kongreso]]. Oni rajtas traduki en kiu ajn lingvo; sed antaŭe oni interkonsiliĝu kun la aŭtoro, Mr. J. M. van Stipriaan Luiscius, Piet Heinstraat 21, Hago, pri eventualaj ŝanĝoj alportotaj. La aŭtoro konstatis, ke el Esperanto „Karaktero“ estas jam tradukita en kelkaj lingvoj, sed nur la finnan tradukon li posedas, dum la tradukintoj forgesis sendi al li la aliajn tradukojn. Ili ankoraŭ alsendu al li la naciajn tradukojn en 2 ekzempleroj, kio ja estas morala devo kaj minimumo de ĝentileco al la aŭtoro. [[Jacob Leendert Bruijn|J. L. Bruijin]]}} ==Referencoj== <references/> [[Kategorio:Verkoj el la esperantigita nederlandlingva literaturo]] an85xj3rhdgwaf7z82riurh7znp6ob7 0 954969 9494049 2026-10-15T16:43:33Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "{{redaktata}} {{Informkesto gravulo}} '''Charles Foster BATCHELDER''' (20-an de julio [[1856]] – 7-an de novembro [[1954]]) estis usona [[ornitologo]] kaj [[natursciencisto]]. Li estis frua membro kaj prezidanto de la [[Usona Ornitologia Unuiĝo]] kaj de la ''Nuttall Ornithological Club'' (Ornitologa Klubo Nuttall). Li ankaŭ redaktis la revuon ''[[Auk (gazeto)|The Auk]]'', kaj antaŭ tio, la ''Bulletin of the Nuttall Ornithological Club''. ==Biografio== Estante..." 9494049 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto gravulo}} '''Charles Foster BATCHELDER''' (20-an de julio [[1856]] – 7-an de novembro [[1954]]) estis usona [[ornitologo]] kaj [[natursciencisto]]. Li estis frua membro kaj prezidanto de la [[Usona Ornitologia Unuiĝo]] kaj de la ''Nuttall Ornithological Club'' (Ornitologa Klubo Nuttall). Li ankaŭ redaktis la revuon ''[[Auk (gazeto)|The Auk]]'', kaj antaŭ tio, la ''Bulletin of the Nuttall Ornithological Club''. ==Biografio== Estante junulo, li jam amikiĝis kun kelkaj estontaj gravuloj en [[ornitologio]], kiel [[William Brewster]], [[Henry Wetherbee Henshaw]], Henry Augustus Purdie, [[Charles Johnson Maynard]] kaj William Earl Dodge Scott. En la universitato, li kontaktis plurajn elstarajn pensulojn, kaj aparte admiris Nathaniel S. Shaler kaj Henry L. Eustis. Li diplomiĝis en 1882 pri [[inĝenierado]]. Dum tiu periodo, grupo de natur-emaj junuloj, gvidata de Brewster, kunvenadis ĉe la hejmo de ĉi-lasta; tiuj kunvenoj poste evoluis en la Ornitologian Klubon Nuttall (oficiale en 1873), kies membro Batchelder fariĝis en 1877. Du jarojn poste li estis elektita vicprezidanto, kaj poste fariĝis kasisto – posteno, kiun li okupis dum duonjarcento. Post sia diplomiĝo, li vojaĝis kaj amplekse kolektis specimenojn en [[Sudokcidenta Usono]]. Reveninte en 1884, li dediĉis sin al mallonga kariero en sia origina profesio; tio tamen nur plimalbonigis lian delikatan sanon – situacio, kiun ne plibonigis lia posta vojaĝo al Eŭropo, kiu daŭris ĝis 1887. Lia sano reboniĝis nur kelkajn monatojn antaŭ lia reveno. Restante en siaj eksterlandaj loĝejoj, li laboris pri la ellaborado de pli bonaj etikedoj kaj kontrollistoj. lk6pecrctd56q7eahyjykaeub8kaakc 9494057 9494049 2026-10-15T16:48:22Z Kani 670 9494057 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto gravulo}} '''Charles Foster BATCHELDER''' (20-an de julio [[1856]] – 7-an de novembro [[1954]]) estis usona [[ornitologo]] kaj [[natursciencisto]]. Li estis frua membro kaj prezidanto de la [[Usona Ornitologia Unuiĝo]] kaj de la ''Nuttall Ornithological Club'' (Ornitologa Klubo Nuttall). Li ankaŭ redaktis la revuon ''[[Auk (gazeto)|The Auk]]'', kaj antaŭ tio, la ''Bulletin of the Nuttall Ornithological Club''. ==Biografio== Estante junulo, li jam amikiĝis kun kelkaj estontaj gravuloj en [[ornitologio]], kiel [[William Brewster]], [[Henry Wetherbee Henshaw]], Henry Augustus Purdie, [[Charles Johnson Maynard]] kaj William Earl Dodge Scott. En la universitato, li kontaktis plurajn elstarajn pensulojn, kaj aparte admiris Nathaniel S. Shaler kaj Henry L. Eustis. Li diplomiĝis en 1882 pri [[inĝenierado]]. Dum tiu periodo, grupo de natur-emaj junuloj, gvidata de Brewster, kunvenadis ĉe la hejmo de ĉi-lasta; tiuj kunvenoj poste evoluis en la Ornitologian Klubon Nuttall (oficiale en 1873), kies membro Batchelder fariĝis en 1877. Du jarojn poste li estis elektita vicprezidanto, kaj poste fariĝis kasisto – posteno, kiun li okupis dum duonjarcento. Post sia diplomiĝo, li vojaĝis kaj amplekse kolektis specimenojn en [[Sudokcidenta Usono]]. Reveninte en 1884, li dediĉis sin al mallonga kariero en sia origina profesio; tio tamen nur plimalbonigis lian delikatan sanon – situacio, kiun ne plibonigis lia posta vojaĝo al Eŭropo, kiu daŭris ĝis 1887. Lia sano reboniĝis nur kelkajn monatojn antaŭ lia reveno. Restante en siaj eksterlandaj loĝejoj, li laboris pri la ellaborado de pli bonaj etikedoj kaj kontrollistoj. Li edziĝis al Laura Poor Stone en februaro 1895. El iliaj kvar filoj, nur du atingis la plenkreskan aĝon: Laurence kaj Charles Foster Jr. La familio transloĝiĝis dufoje antaŭ ol ekloĝi en Peterborough, [[Kantono Hillsborough (Nov-Hampŝiro)]], sur bieno kun kadukaj terenoj, kiujn Batchelder utiligis por hortikulturaj eksperimentoj; li rimarkis: "ne ekzistas danĝero, ke miaj entreprenoj atingos tian plenan frukton, ke mi fine restos senokupa." En la posta parto de sia vivo, la paro famis pro sia gastameco. Batchelder mem posedis grandan kapablon analizi siajn kunhomojn, kaj sciis demandi tiel, ke li ne ofendis sian interparolanton. Li ankaŭ estis konata pro sia seka spriteco kaj kutimo paroli siajn pensojn laŭte, ofte subite ŝanĝante la temon. Iam li rimarkis pri alia ornitologo, 85-jara: "Mi kredas, ke li komencas maljuniĝi. Mi tre emis diri al li mian opinion, sed, konsiderante la cirkonstancojn, mi opinias, ke eble plej taŭgas simple lasi la aferon flosi." Batchelder mem estis tiam naŭdek kvin jarojn aĝa. Batchelder estis fonda membro de la [[Usona Ornitologia Unuiĝo]] (AOU).<ref> "The American Ornithologists' Union". ''Bulletin of the Nuttall Ornithological Club''. VIII (4): 221–226. Oktobro 1883.</ref> Li ĉiam tre deziris dispelon de la komence disvastigita impreso, ke la AOU originis el la Ornitologia Klubo Nuttall. Fakte, la membroj de la Klubo Nuttall ne estis tre kontentaj pri tio, kiel la Klubo estis "sufiĉe kontraŭvole devigita" transdoni la regadon de sia ''Bulletin'' — kiu poste fariĝis ''[[Auk (gazeto)|The Auk]]'' — al la AOU. Malgraŭ tiuj streĉitecoj, Batchelder servis kiel helpredaktoro de la nova publikaĵo de 1888 ĝis 1893, kaj kiel vicprezidanto, kaj poste prezidanto (1900–1905), de la AOU. szz7mx6qf2h8irh6to95ozhiv6xsbut 9494058 9494057 2026-10-15T16:50:13Z Kani 670 9494058 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto gravulo}} '''Charles Foster BATCHELDER''' (20-an de julio [[1856]] – 7-an de novembro [[1954]]) estis usona [[ornitologo]] kaj [[natursciencisto]]. Li estis frua membro kaj prezidanto de la [[Usona Ornitologia Unuiĝo]] kaj de la ''Nuttall Ornithological Club'' (Ornitologa Klubo Nuttall). Li ankaŭ redaktis la revuon ''[[Auk (gazeto)|The Auk]]'', kaj antaŭ tio, la ''Bulletin of the Nuttall Ornithological Club''. ==Biografio== Estante junulo, li jam amikiĝis kun kelkaj estontaj gravuloj en [[ornitologio]], kiel [[William Brewster]], [[Henry Wetherbee Henshaw]], Henry Augustus Purdie, [[Charles Johnson Maynard]] kaj William Earl Dodge Scott. En la universitato, li kontaktis plurajn elstarajn pensulojn, kaj aparte admiris Nathaniel S. Shaler kaj Henry L. Eustis. Li diplomiĝis en 1882 pri [[inĝenierado]]. Dum tiu periodo, grupo de natur-emaj junuloj, gvidata de Brewster, kunvenadis ĉe la hejmo de ĉi-lasta; tiuj kunvenoj poste evoluis en la Ornitologian Klubon Nuttall (oficiale en 1873), kies membro Batchelder fariĝis en 1877. Du jarojn poste li estis elektita vicprezidanto, kaj poste fariĝis kasisto – posteno, kiun li okupis dum duonjarcento. Post sia diplomiĝo, li vojaĝis kaj amplekse kolektis specimenojn en [[Sudokcidenta Usono]]. Reveninte en 1884, li dediĉis sin al mallonga kariero en sia origina profesio; tio tamen nur plimalbonigis lian delikatan sanon – situacio, kiun ne plibonigis lia posta vojaĝo al Eŭropo, kiu daŭris ĝis 1887. Lia sano reboniĝis nur kelkajn monatojn antaŭ lia reveno. Restante en siaj eksterlandaj loĝejoj, li laboris pri la ellaborado de pli bonaj etikedoj kaj kontrollistoj. Li edziĝis al Laura Poor Stone en februaro 1895. El iliaj kvar filoj, nur du atingis la plenkreskan aĝon: Laurence kaj Charles Foster Jr. La familio transloĝiĝis dufoje antaŭ ol ekloĝi en Peterborough, [[Kantono Hillsborough (Nov-Hampŝiro)]], sur bieno kun kadukaj terenoj, kiujn Batchelder utiligis por hortikulturaj eksperimentoj; li rimarkis: "ne ekzistas danĝero, ke miaj entreprenoj atingos tian plenan frukton, ke mi fine restos senokupa." En la posta parto de sia vivo, la paro famis pro sia gastameco. Batchelder mem posedis grandan kapablon analizi siajn kunhomojn, kaj sciis demandi tiel, ke li ne ofendis sian interparolanton. Li ankaŭ estis konata pro sia seka spriteco kaj kutimo paroli siajn pensojn laŭte, ofte subite ŝanĝante la temon. Iam li rimarkis pri alia ornitologo, 85-jara: "Mi kredas, ke li komencas maljuniĝi. Mi tre emis diri al li mian opinion, sed, konsiderante la cirkonstancojn, mi opinias, ke eble plej taŭgas simple lasi la aferon flosi." Batchelder mem estis tiam naŭdek kvin jarojn aĝa. Batchelder estis fonda membro de la [[Usona Ornitologia Unuiĝo]] (AOU).<ref> "The American Ornithologists' Union". ''Bulletin of the Nuttall Ornithological Club''. VIII (4): 221–226. Oktobro 1883.</ref> Li ĉiam tre deziris dispelon de la komence disvastigita impreso, ke la AOU originis el la Ornitologia Klubo Nuttall. Fakte, la membroj de la Klubo Nuttall ne estis tre kontentaj pri tio, kiel la Klubo estis "sufiĉe kontraŭvole devigita" transdoni la regadon de sia ''Bulletin'' — kiu poste fariĝis ''[[Auk (gazeto)|The Auk]]'' — al la AOU. Malgraŭ tiuj streĉitecoj, Batchelder servis kiel helpredaktoro de la nova publikaĵo de 1888 ĝis 1893, kaj kiel vicprezidanto, kaj poste prezidanto (1900–1905), de la AOU. Kiel redaktoro, li estis enviata pro sia kapablo akiri ajnan monsumon necesan por subteni la publikaĵon. En la Klubo Nuttall, tamen, li restis en la fono. Post la morto de Brewster, kiu estis prezidanto preskaŭ seninterrompe ekde la fondo de la Klubo, la kunvenoj nature transiris al la hejmo de Batchelder; sed li rifuzis esti elektita eĉ kiel honora prezidanto. Li ankaŭ iniciatis kaj gastigis la ĉiujaran [[novjaro|novjaran]] feston, almenaŭ ĝis 1949, kiam lia kreskanta [[surdeco]] kaj perdo de vidkapablo igis tion tro malfacila. Tiutempe li ankaŭ estis limigita pro [[kokso]]-frakturo en 1943, kiu devigis lin uzi lambastonojn. nhedmxbs87ucl8rrc598uplknxxnb0z 9494084 9494058 2026-10-15T18:20:47Z Kani 670 /* Biografio */ 9494084 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto gravulo}} '''Charles Foster BATCHELDER''' (20-an de julio [[1856]] – 7-an de novembro [[1954]]) estis usona [[ornitologo]] kaj [[natursciencisto]]. Li estis frua membro kaj prezidanto de la [[Usona Ornitologia Unuiĝo]] kaj de la ''Nuttall Ornithological Club'' (Ornitologa Klubo Nuttall). Li ankaŭ redaktis la revuon ''[[Auk (gazeto)|The Auk]]'', kaj antaŭ tio, la ''Bulletin of the Nuttall Ornithological Club''. ==Biografio== Estante junulo, li jam amikiĝis kun kelkaj estontaj gravuloj en [[ornitologio]], kiel [[William Brewster]], [[Henry Wetherbee Henshaw]], Henry Augustus Purdie, [[Charles Johnson Maynard]] kaj William Earl Dodge Scott. En la universitato, li kontaktis plurajn elstarajn pensulojn, kaj aparte admiris Nathaniel S. Shaler kaj Henry L. Eustis. Li diplomiĝis en 1882 pri [[inĝenierado]]. Dum tiu periodo, grupo de natur-emaj junuloj, gvidata de Brewster, kunvenadis ĉe la hejmo de ĉi-lasta; tiuj kunvenoj poste evoluis en la Ornitologian Klubon Nuttall (oficiale en 1873), kies membro Batchelder fariĝis en 1877. Du jarojn poste li estis elektita vicprezidanto, kaj poste fariĝis kasisto – posteno, kiun li okupis dum duonjarcento. Post sia diplomiĝo, li vojaĝis kaj amplekse kolektis specimenojn en [[Sudokcidenta Usono]]. Reveninte en 1884, li dediĉis sin al mallonga kariero en sia origina profesio; tio tamen nur plimalbonigis lian delikatan sanon – situacio, kiun ne plibonigis lia posta vojaĝo al Eŭropo, kiu daŭris ĝis 1887. Lia sano reboniĝis nur kelkajn monatojn antaŭ lia reveno. Restante en siaj eksterlandaj loĝejoj, li laboris pri la ellaborado de pli bonaj etikedoj kaj kontrollistoj. Li edziĝis al Laura Poor Stone en februaro 1895. El iliaj kvar filoj, nur du atingis la plenkreskan aĝon: Laurence kaj Charles Foster Jr. La familio transloĝiĝis dufoje antaŭ ol ekloĝi en Peterborough, [[Kantono Hillsborough (Nov-Hampŝiro)]], sur bieno kun kadukaj terenoj, kiujn Batchelder utiligis por hortikulturaj eksperimentoj; li rimarkis: "ne ekzistas danĝero, ke miaj entreprenoj atingos tian plenan frukton, ke mi fine restos senokupa." En la posta parto de sia vivo, la paro famis pro sia gastameco. Batchelder mem posedis grandan kapablon analizi siajn kunhomojn, kaj sciis demandi tiel, ke li ne ofendis sian interparolanton. Li ankaŭ estis konata pro sia seka spriteco kaj kutimo paroli siajn pensojn laŭte, ofte subite ŝanĝante la temon. Iam li rimarkis pri alia ornitologo, 85-jara: "Mi kredas, ke li komencas maljuniĝi. Mi tre emis diri al li mian opinion, sed, konsiderante la cirkonstancojn, mi opinias, ke eble plej taŭgas simple lasi la aferon flosi." Batchelder mem estis tiam naŭdek kvin jarojn aĝa. Batchelder estis fonda membro de la [[Usona Ornitologia Unuiĝo]] (AOU).<ref> "The American Ornithologists' Union". ''Bulletin of the Nuttall Ornithological Club''. VIII (4): 221–226. Oktobro 1883.</ref> Li ĉiam tre deziris dispelon de la komence disvastigita impreso, ke la AOU originis el la Ornitologia Klubo Nuttall. Fakte, la membroj de la Klubo Nuttall ne estis tre kontentaj pri tio, kiel la Klubo estis "sufiĉe kontraŭvole devigita" transdoni la regadon de sia ''Bulletin'' — kiu poste fariĝis ''[[Auk (gazeto)|The Auk]]'' — al la AOU. Malgraŭ tiuj streĉitecoj, Batchelder servis kiel helpredaktoro de la nova publikaĵo de 1888 ĝis 1893, kaj kiel vicprezidanto, kaj poste prezidanto (1900–1905), de la AOU. Kiel redaktoro, li estis enviata pro sia kapablo akiri ajnan monsumon necesan por subteni la publikaĵon. En la Klubo Nuttall, tamen, li restis en la fono. Post la morto de Brewster, kiu estis prezidanto preskaŭ seninterrompe ekde la fondo de la Klubo, la kunvenoj nature transiris al la hejmo de Batchelder; sed li rifuzis esti elektita eĉ kiel honora prezidanto. Li ankaŭ iniciatis kaj gastigis la ĉiujaran [[novjaro|novjaran]] feston, almenaŭ ĝis 1949, kiam lia kreskanta [[surdeco]] kaj perdo de vidkapablo igis tion tro malfacila. Tiutempe li ankaŭ estis limigita pro [[kokso]]-frakturo en 1943, kiu devigis lin uzi lambastonojn. Kvankam [[ornitologio]] estis lia ĉefa intereso, li ankaŭ okupiĝis pri [[botaniko]] kaj [[zoologio]], notante, interalie, la agadojn de la [[erinaco]]j vivantaj sub lia garbejo. En 1899 li estis fonda membro de la ''New England Zoological Club''; li publikigis la raportojn de tiu asocio, verkojn, kiujn Thomas Barbour priskribis kiel "modestan sed daŭran monumenton". Kvankam li antaŭe sekvis kursojn pri la fako, li fariĝis membro de la ''New England Botanical Club'' (kaj tiel ekigis regulajn kontaktojn kun agnoskitaj botanikistoj) nur en 1905. Li grave kontribuis al la kolektado de herbariaj specimenoj (pli ol 5 000) el suda [[Nov-Hampŝiro]], sed ĝenerale malmulte ini taksis liajn atingojn en tiu fako. En 1932 li estis elektita membro de la [[Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj]].<ref> "Book of Members, 1780–2010: Chapter B" (PDF). American Academy of Arts and Sciences. Alirita la 20an de Majo, 2011.</ref> Inter 1934 kaj 1954, li estis ligita, sub unu aŭ alia titolo, al la Muzeo de Kompara Zoologio ĉe Harvard. Li estis membro de la [[Usona Asocio por la Antaŭenigo de Scienco]]. En sia pli posta vivo, li kompilis zorgeman bibliografion de C. J. Maynard kiel specon de elpeto por la malfavoraj sentoj, kiujn li estis nutrita kontraŭ tiu viro, kiam Maynard forlasis siajn taskojn kiel unua redaktoro de la ''Bulletin of the Nuttall Club''; li ege maltrankviliĝis, kiam li eksciis, ke unu ero mankas en la listo. ==Referencoj== {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Batchelder, Charles Foster}} [[Kategorio:Usonaj ornitologoj]] 2l1puytb03azfcjra0skz1ba0282b9e 9494086 9494084 2026-10-15T18:21:40Z Kani 670 9494086 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Charles Foster BATCHELDER''' (20-an de julio [[1856]] – 7-an de novembro [[1954]]) estis usona [[ornitologo]] kaj [[natursciencisto]]. Li estis frua membro kaj prezidanto de la [[Usona Ornitologia Unuiĝo]] kaj de la ''Nuttall Ornithological Club'' (Ornitologa Klubo Nuttall). Li ankaŭ redaktis la revuon ''[[Auk (gazeto)|The Auk]]'', kaj antaŭ tio, la ''Bulletin of the Nuttall Ornithological Club''. ==Biografio== Estante junulo, li jam amikiĝis kun kelkaj estontaj gravuloj en [[ornitologio]], kiel [[William Brewster]], [[Henry Wetherbee Henshaw]], Henry Augustus Purdie, [[Charles Johnson Maynard]] kaj William Earl Dodge Scott. En la universitato, li kontaktis plurajn elstarajn pensulojn, kaj aparte admiris Nathaniel S. Shaler kaj Henry L. Eustis. Li diplomiĝis en 1882 pri [[inĝenierado]]. Dum tiu periodo, grupo de natur-emaj junuloj, gvidata de Brewster, kunvenadis ĉe la hejmo de ĉi-lasta; tiuj kunvenoj poste evoluis en la Ornitologian Klubon Nuttall (oficiale en 1873), kies membro Batchelder fariĝis en 1877. Du jarojn poste li estis elektita vicprezidanto, kaj poste fariĝis kasisto – posteno, kiun li okupis dum duonjarcento. Post sia diplomiĝo, li vojaĝis kaj amplekse kolektis specimenojn en [[Sudokcidenta Usono]]. Reveninte en 1884, li dediĉis sin al mallonga kariero en sia origina profesio; tio tamen nur plimalbonigis lian delikatan sanon – situacio, kiun ne plibonigis lia posta vojaĝo al Eŭropo, kiu daŭris ĝis 1887. Lia sano reboniĝis nur kelkajn monatojn antaŭ lia reveno. Restante en siaj eksterlandaj loĝejoj, li laboris pri la ellaborado de pli bonaj etikedoj kaj kontrollistoj. Li edziĝis al Laura Poor Stone en februaro 1895. El iliaj kvar filoj, nur du atingis la plenkreskan aĝon: Laurence kaj Charles Foster Jr. La familio transloĝiĝis dufoje antaŭ ol ekloĝi en Peterborough, [[Kantono Hillsborough (Nov-Hampŝiro)]], sur bieno kun kadukaj terenoj, kiujn Batchelder utiligis por hortikulturaj eksperimentoj; li rimarkis: "ne ekzistas danĝero, ke miaj entreprenoj atingos tian plenan frukton, ke mi fine restos senokupa." En la posta parto de sia vivo, la paro famis pro sia gastameco. Batchelder mem posedis grandan kapablon analizi siajn kunhomojn, kaj sciis demandi tiel, ke li ne ofendis sian interparolanton. Li ankaŭ estis konata pro sia seka spriteco kaj kutimo paroli siajn pensojn laŭte, ofte subite ŝanĝante la temon. Iam li rimarkis pri alia ornitologo, 85-jara: "Mi kredas, ke li komencas maljuniĝi. Mi tre emis diri al li mian opinion, sed, konsiderante la cirkonstancojn, mi opinias, ke eble plej taŭgas simple lasi la aferon flosi." Batchelder mem estis tiam naŭdek kvin jarojn aĝa. Batchelder estis fonda membro de la [[Usona Ornitologia Unuiĝo]] (AOU).<ref> "The American Ornithologists' Union". ''Bulletin of the Nuttall Ornithological Club''. VIII (4): 221–226. Oktobro 1883.</ref> Li ĉiam tre deziris dispelon de la komence disvastigita impreso, ke la AOU originis el la Ornitologia Klubo Nuttall. Fakte, la membroj de la Klubo Nuttall ne estis tre kontentaj pri tio, kiel la Klubo estis "sufiĉe kontraŭvole devigita" transdoni la regadon de sia ''Bulletin'' — kiu poste fariĝis ''[[Auk (gazeto)|The Auk]]'' — al la AOU. Malgraŭ tiuj streĉitecoj, Batchelder servis kiel helpredaktoro de la nova publikaĵo de 1888 ĝis 1893, kaj kiel vicprezidanto, kaj poste prezidanto (1900–1905), de la AOU. Kiel redaktoro, li estis enviata pro sia kapablo akiri ajnan monsumon necesan por subteni la publikaĵon. En la Klubo Nuttall, tamen, li restis en la fono. Post la morto de Brewster, kiu estis prezidanto preskaŭ seninterrompe ekde la fondo de la Klubo, la kunvenoj nature transiris al la hejmo de Batchelder; sed li rifuzis esti elektita eĉ kiel honora prezidanto. Li ankaŭ iniciatis kaj gastigis la ĉiujaran [[novjaro|novjaran]] feston, almenaŭ ĝis 1949, kiam lia kreskanta [[surdeco]] kaj perdo de vidkapablo igis tion tro malfacila. Tiutempe li ankaŭ estis limigita pro [[kokso]]-frakturo en 1943, kiu devigis lin uzi lambastonojn. Kvankam [[ornitologio]] estis lia ĉefa intereso, li ankaŭ okupiĝis pri [[botaniko]] kaj [[zoologio]], notante, interalie, la agadojn de la [[erinaco]]j vivantaj sub lia garbejo. En 1899 li estis fonda membro de la ''New England Zoological Club''; li publikigis la raportojn de tiu asocio, verkojn, kiujn Thomas Barbour priskribis kiel "modestan sed daŭran monumenton". Kvankam li antaŭe sekvis kursojn pri la fako, li fariĝis membro de la ''New England Botanical Club'' (kaj tiel ekigis regulajn kontaktojn kun agnoskitaj botanikistoj) nur en 1905. Li grave kontribuis al la kolektado de herbariaj specimenoj (pli ol 5 000) el suda [[Nov-Hampŝiro]], sed ĝenerale malmulte ini taksis liajn atingojn en tiu fako. En 1932 li estis elektita membro de la [[Usona Akademio de Artoj kaj Sciencoj]].<ref> "Book of Members, 1780–2010: Chapter B" (PDF). American Academy of Arts and Sciences. Alirita la 20an de Majo, 2011.</ref> Inter 1934 kaj 1954, li estis ligita, sub unu aŭ alia titolo, al la Muzeo de Kompara Zoologio ĉe Harvard. Li estis membro de la [[Usona Asocio por la Antaŭenigo de Scienco]]. En sia pli posta vivo, li kompilis zorgeman bibliografion de C. J. Maynard kiel specon de elpeto por la malfavoraj sentoj, kiujn li estis nutrita kontraŭ tiu viro, kiam Maynard forlasis siajn taskojn kiel unua redaktoro de la ''Bulletin of the Nuttall Club''; li ege maltrankviliĝis, kiam li eksciis, ke unu ero mankas en la listo. ==Referencoj== {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Batchelder, Charles Foster}} [[Kategorio:Usonaj ornitologoj]] 6u055j1y9gs0roy3jvqgshlu2in8fuw 0 954970 9494060 2026-10-15T17:41:38Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Sergej Sobjanin]] 9494060 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Sergej Sobjanin]] 7jh5swix1e8nmeiauz8wo4vv61ymy36 1 954971 9494066 2026-10-15T17:48:54Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "Ankaŭ [[artikola ĝermo]], la minimumo de akceptebla esperanta vikipedia teksto, devas havi almenaŭ tri frazojn. ;i tiel distordis la ĝis nun kunpremitan unu frazon al leĝeraj tri, kvankam mi konfesas ke mi apenaŭ aldonis informojn. Bonvolu ne kunpremu la frazojn. Aldoni pli da enhavo kompreneble ĉiam bonvenas! ~~~~" 9494066 wikitext text/x-wiki Ankaŭ [[artikola ĝermo]], la minimumo de akceptebla esperanta vikipedia teksto, devas havi almenaŭ tri frazojn. ;i tiel distordis la ĝis nun kunpremitan unu frazon al leĝeraj tri, kvankam mi konfesas ke mi apenaŭ aldonis informojn. Bonvolu ne kunpremu la frazojn. Aldoni pli da enhavo kompreneble ĉiam bonvenas! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:48, 15 okt. 2026 (UTC) ozypiarfzixpts06bkw405ckoq6wuil 9494067 9494066 2026-10-15T17:49:13Z ThomasPusch 1869 9494067 wikitext text/x-wiki Ankaŭ [[artikola ĝermo]], la minimumo de akceptebla esperanta vikipedia teksto, devas havi almenaŭ tri frazojn. Mi tiel distordis la ĝis nun kunpremitan unu frazon al leĝeraj tri, kvankam mi konfesas ke mi apenaŭ aldonis informojn. Bonvolu ne kunpremu la frazojn. Aldoni pli da enhavo kompreneble ĉiam bonvenas! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:48, 15 okt. 2026 (UTC) 76cr6geyw99owu7bef3bphtks9tey9x 0 954972 9494085 2026-10-15T18:21:20Z Kani 670 Alidirektigis al [[Usona Asocio por la Altniveligo de Scienco]] 9494085 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Usona Asocio por la Altniveligo de Scienco]] oy1xtnnymtxx8srqum4hsvlvej5iu4l 0 954973 9494092 2026-10-15T18:32:24Z Kani 670 Alidirektigis al [[Hararpego]] 9494092 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Hararpego]] cugotdri4i7zktgafk74sn60l89id5j 0 954974 9494099 2026-10-15T18:55:59Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "{{redaktata}} {{Informkesto gravulo}} '''Glover Morrill ALLEN''' (8a de Februaro, 1879 – 14a de Februaro, 1942) estis usona [[zoologio|zoologo]] kaj [[ornitologo]].<ref name=bio>{{cite journal|author=Winsor Marrett Tyler|url=http://sora.unm.edu/node/18503|title=In Memoriam: Glover Morrill Allen|journal=The Auk|year=1943|volume=60|issue=2|pages=163–168|doi=10.2307/4079641|jstor=4079641|doi-access=free}}</ref> Naskiĝinta en Walpole, [[Kantono Cheshire]], Nov-..." 9494099 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto gravulo}} '''Glover Morrill ALLEN''' (8a de Februaro, 1879 – 14a de Februaro, 1942) estis usona [[zoologio|zoologo]] kaj [[ornitologo]].<ref name=bio>{{cite journal|author=Winsor Marrett Tyler|url=http://sora.unm.edu/node/18503|title=In Memoriam: Glover Morrill Allen|journal=The Auk|year=1943|volume=60|issue=2|pages=163–168|doi=10.2307/4079641|jstor=4079641|doi-access=free}}</ref> Naskiĝinta en Walpole, [[Kantono Cheshire]], [[Nov-Hampŝiro]], kiel filo de Nathaniel Glover Allen kaj Harriet Ann (Schouler) Allen, li studis en la [[Harvard College]]. Estante ankoraŭ studento, Allen publikigis ''The Birds of Massachusetts'' kaj ''A List of the Birds of New Hampshire''.<ref name="bio" /> Gradigita en 1901, li estis nomumita biblioteisto de la ''Boston Society of Natural History''. Li ricevis A.M. el Harvard en 1903 kaj en 1904, la doktorecon el Harvard.<ref>{{cite encyclopedia |year=1930 |title=Allen, Glover Merrill [sic] |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |edition=14|volume=1|page=647 |language=en}}</ref> El 1924, li instruis pri zoologio en Harvard kaj tenis primamulan postenon ''Curator of Mammals'' en la [[Muzeo de Kompara Zoologio]]. He traveled widely, to Central and South America, to East and West Africa, the [[Nile]], the [[Belgian Congo]] as a member of the eight-man [[Harvard Medical African Expedition (1926–1927)]],<ref>Strong, et al. ''The African Republic of Liberia and the Belgian Congo: Based on the Observations Made and Material Collected during the Harvard African Expedition, 1926–1927''. Harvard University Press, 1930.</ref> and Australia as a member of the six-man [[Harvard Australian Expedition (1931–1932)]] along with his student, Ralph Nicholson Ellis.<ref>Ralph Ellis archives, 1898–1972 http://etext.ku.edu/view?docId=ksrlead/ksrl.sc.ellisralpharchives.xml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191227144705/http://etext.ku.edu/view?docId=ksrlead%2Fksrl.sc.ellisralpharchives.xml |date=2019-12-27 }}</ref> His publications include: ''Bats: Biology, Behavior and Folklore'' (1939), which in its time was regarded as the leading introduction to the chiroptera,<ref>Theodore Fleming, ''A Bat Man in the Tropics'' (University of California Press, 2003), p. 83.</ref><ref>Donna J. Howell, "Plant-loving Bats, Bat-loving Plants", ''Natural History'' 85:2 (Feb. 1975), p. 54.</ref> ''Checklist of African Mammals,'' and ''Mammals of China and Mongolia''. He was elected a Fellow of the [[American Academy of Arts and Sciences]] in 1915,<ref name=AAAS>{{cite web|title=Book of Members, 1780–2010: Chapter A|url=http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterA.pdf|publisher=American Academy of Arts and Sciences|access-date=15 April 2011}}</ref> and the president of the [[American Society of Mammalogists]] from 1927 to 1929.<ref>[http://www.mammalsociety.org/biographies-asm-presidents Biographies of ASM Presidents, American Society of Mammalogists]</ref> Allen is commemorated in the scientific names of two species of lizards: ''[[Adolfus alleni]]'' and ''[[Bachia alleni]]''.<ref>Beolens, Bo; Watkins, Michael; Grayson, Michael (2011). ''The Eponym Dictionary of Reptiles''. Baltimore: Johns Hopkins University Press. xiii + 296 pp. {{ISBN|978-1-4214-0135-5}}. ("Allen, G.M.", p. 5).</ref> ==Referencoj== {{Referencoj}} ==Eksteraj ligiloj== *[https://web.archive.org/web/20070311144539/http://glance.matia.gr/library/03_books/Mayan_Animal_Figures/ Animal Figures in the Maya Codices] – [http://glance.matia.gr glance.matia.gr] {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Allen, Glover Morrill}} [[Kategorio:Usonaj zoologoj]] [[Kategorio:Usonaj ornitologoj]] t1u5sgp7ls3v3l723sxvko4ciizg8dl 9494101 9494099 2026-10-15T19:05:19Z Kani 670 9494101 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto gravulo}} '''Glover Morrill ALLEN''' (8a de Februaro, 1879 – 14a de Februaro, 1942) estis usona [[zoologio|zoologo]] kaj [[ornitologo]].<ref name=bio>{{cite journal|author=Winsor Marrett Tyler|url=http://sora.unm.edu/node/18503|title=In Memoriam: Glover Morrill Allen|journal=The Auk|year=1943|volume=60|issue=2|pages=163–168|doi=10.2307/4079641|jstor=4079641|doi-access=free}}</ref> Naskiĝinta en Walpole, [[Kantono Cheshire]], [[Nov-Hampŝiro]], kiel filo de Nathaniel Glover Allen kaj Harriet Ann (Schouler) Allen, li studis en Harvard College de la [[Universitato Harvard]]. Estante ankoraŭ studento, Allen publikigis ''The Birds of Massachusetts'' kaj ''A List of the Birds of New Hampshire''.<ref name="bio" /> Gradigita en 1901, li estis nomumita biblioteisto de la ''Boston Society of Natural History''. Li ricevis A.M. el Harvard en 1903 kaj en 1904, la doktorecon el Harvard.<ref>{{cite encyclopedia |year=1930 |title=Allen, Glover Merrill [sic] |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |edition=14|volume=1|page=647 |language=en}}</ref> El 1924, li instruis pri zoologio en Harvard kaj tenis primamulan postenon ''Curator of Mammals'' en la [[Muzeo de Kompara Zoologio]]. Li vaste vojaĝis: al Mez- kaj [[Sudameriko]], al Orient- kaj [[Okcidenta Afriko]], al la rivero [[Nilo]], al la [[Belga Kongo]] kiel membro de la okpersona Medicina Afrika Ekspedicio de Harvard (1926–1927),<ref>Strong, et al. ''The African Republic of Liberia and the Belgian Congo: Based on the Observations Made and Material Collected during the Harvard African Expedition, 1926–1927''. Harvard University Press, 1930.</ref> kaj al Aŭstralio kiel membro de la sespersona Aŭstralia Ekspedicio de Harvard (1931–1932), kune kun sia studento, Ralph Nicholson Ellis.<ref>Ralph Ellis archives, 1898–1972 http://etext.ku.edu/view?docId=ksrlead/ksrl.sc.ellisralpharchives.xml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191227144705/http://etext.ku.edu/view?docId=ksrlead%2Fksrl.sc.ellisralpharchives.xml |date=2019-12-27 }}</ref> Inter liaj publikaĵoj estas jenaj: ''Bats: Biology, Behavior and Folklore'' (1939), grava tiama enkonduko al [[vesperto]]j,<ref>Theodore Fleming, ''A Bat Man in the Tropics'' (University of California Press, 2003), p. 83.</ref><ref>Donna J. Howell, "Plant-loving Bats, Bat-loving Plants", ''Natural History'' 85:2 (Feb. 1975), p. 54.</ref> ''Checklist of African Mammals,'' kaj ''Mammals of China and Mongolia''. Li estis elektita membro de la [[Usona Societo de Mamalogoj]] en 1915,<ref name=AAAS>{{cite web|title=Book of Members, 1780–2010: Chapter A|url=http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterA.pdf|publisher=American Academy of Arts and Sciences|access-date=15a de Aprilo 2011}}</ref> kaj prezidanto de la [[Usona Societo de Mamalogoj]] el 1927 ĝis 1929.<ref>[http://www.mammalsociety.org/biographies-asm-presidents Biographies of ASM Presidents, American Society of Mammalogists]</ref> Allen estas memorata en la sciencaj nomoj de du specioj de lacertoj: ''Adolfus alleni'' kaj ''Bachia alleni''.<ref>Beolens, Bo; Watkins, Michael; Grayson, Michael (2011). ''The Eponym Dictionary of Reptiles''. Baltimore: Johns Hopkins University Press. xiii + 296 pp. {{ISBN|978-1-4214-0135-5}}. ("Allen, G.M.", p. 5).</ref> ==Referencoj== {{Referencoj}} ==Eksteraj ligiloj== *[https://web.archive.org/web/20070311144539/http://glance.matia.gr/library/03_books/Mayan_Animal_Figures/ Animal Figures in the Maya Codices] – [http://glance.matia.gr glance.matia.gr] {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Allen, Glover Morrill}} [[Kategorio:Usonaj zoologoj]] [[Kategorio:Usonaj ornitologoj]] po6wcjbtc6uadvsiw9s09sfxljf39b8 9494102 9494101 2026-10-15T19:05:40Z Kani 670 9494102 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Glover Morrill ALLEN''' (8a de Februaro, 1879 – 14a de Februaro, 1942) estis usona [[zoologio|zoologo]] kaj [[ornitologo]].<ref name=bio>{{cite journal|author=Winsor Marrett Tyler|url=http://sora.unm.edu/node/18503|title=In Memoriam: Glover Morrill Allen|journal=The Auk|year=1943|volume=60|issue=2|pages=163–168|doi=10.2307/4079641|jstor=4079641|doi-access=free}}</ref> Naskiĝinta en Walpole, [[Kantono Cheshire]], [[Nov-Hampŝiro]], kiel filo de Nathaniel Glover Allen kaj Harriet Ann (Schouler) Allen, li studis en Harvard College de la [[Universitato Harvard]]. Estante ankoraŭ studento, Allen publikigis ''The Birds of Massachusetts'' kaj ''A List of the Birds of New Hampshire''.<ref name="bio" /> Gradigita en 1901, li estis nomumita biblioteisto de la ''Boston Society of Natural History''. Li ricevis A.M. el Harvard en 1903 kaj en 1904, la doktorecon el Harvard.<ref>{{cite encyclopedia |year=1930 |title=Allen, Glover Merrill [sic] |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |edition=14|volume=1|page=647 |language=en}}</ref> El 1924, li instruis pri zoologio en Harvard kaj tenis primamulan postenon ''Curator of Mammals'' en la [[Muzeo de Kompara Zoologio]]. Li vaste vojaĝis: al Mez- kaj [[Sudameriko]], al Orient- kaj [[Okcidenta Afriko]], al la rivero [[Nilo]], al la [[Belga Kongo]] kiel membro de la okpersona Medicina Afrika Ekspedicio de Harvard (1926–1927),<ref>Strong, et al. ''The African Republic of Liberia and the Belgian Congo: Based on the Observations Made and Material Collected during the Harvard African Expedition, 1926–1927''. Harvard University Press, 1930.</ref> kaj al Aŭstralio kiel membro de la sespersona Aŭstralia Ekspedicio de Harvard (1931–1932), kune kun sia studento, Ralph Nicholson Ellis.<ref>Ralph Ellis archives, 1898–1972 http://etext.ku.edu/view?docId=ksrlead/ksrl.sc.ellisralpharchives.xml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191227144705/http://etext.ku.edu/view?docId=ksrlead%2Fksrl.sc.ellisralpharchives.xml |date=2019-12-27 }}</ref> Inter liaj publikaĵoj estas jenaj: ''Bats: Biology, Behavior and Folklore'' (1939), grava tiama enkonduko al [[vesperto]]j,<ref>Theodore Fleming, ''A Bat Man in the Tropics'' (University of California Press, 2003), p. 83.</ref><ref>Donna J. Howell, "Plant-loving Bats, Bat-loving Plants", ''Natural History'' 85:2 (Feb. 1975), p. 54.</ref> ''Checklist of African Mammals,'' kaj ''Mammals of China and Mongolia''. Li estis elektita membro de la [[Usona Societo de Mamalogoj]] en 1915,<ref name=AAAS>{{cite web|title=Book of Members, 1780–2010: Chapter A|url=http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterA.pdf|publisher=American Academy of Arts and Sciences|access-date=15a de Aprilo 2011}}</ref> kaj prezidanto de la [[Usona Societo de Mamalogoj]] el 1927 ĝis 1929.<ref>[http://www.mammalsociety.org/biographies-asm-presidents Biographies of ASM Presidents, American Society of Mammalogists]</ref> Allen estas memorata en la sciencaj nomoj de du specioj de lacertoj: ''Adolfus alleni'' kaj ''Bachia alleni''.<ref>Beolens, Bo; Watkins, Michael; Grayson, Michael (2011). ''The Eponym Dictionary of Reptiles''. Baltimore: Johns Hopkins University Press. xiii + 296 pp. {{ISBN|978-1-4214-0135-5}}. ("Allen, G.M.", p. 5).</ref> ==Referencoj== {{Referencoj}} ==Eksteraj ligiloj== *[https://web.archive.org/web/20070311144539/http://glance.matia.gr/library/03_books/Mayan_Animal_Figures/ Animal Figures in the Maya Codices] – [http://glance.matia.gr glance.matia.gr] {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Allen, Glover Morrill}} [[Kategorio:Usonaj zoologoj]] [[Kategorio:Usonaj ornitologoj]] c6eh60budofvjfonzresgdwwcjy4gok 9494103 9494102 2026-10-15T19:06:23Z Kani 670 9494103 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Glover Morrill ALLEN''' (8a de Februaro, 1879 – 14a de Februaro, 1942) estis usona [[zoologio|zoologo]] kaj [[ornitologo]].<ref name=bio>{{cite journal|author=Winsor Marrett Tyler|url=http://sora.unm.edu/node/18503|title=In Memoriam: Glover Morrill Allen|journal=The Auk|year=1943|volume=60|issue=2|pages=163–168|doi=10.2307/4079641|jstor=4079641|doi-access=free}}</ref> Naskiĝinta en Walpole, [[Kantono Cheshire]], [[Nov-Hampŝiro]], kiel filo de Nathaniel Glover Allen kaj Harriet Ann (Schouler) Allen, li studis en Harvard College de la [[Universitato Harvard]]. Estante ankoraŭ studento, Allen publikigis ''The Birds of Massachusetts'' kaj ''A List of the Birds of New Hampshire''.<ref name="bio" /> Gradigita en 1901, li estis nomumita bibliotekisto de la ''Boston Society of Natural History''. Li ricevis A.M. el Harvard en 1903 kaj en 1904, la doktorecon el Harvard.<ref>{{cite encyclopedia |year=1930 |title=Allen, Glover Merrill [sic] |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |edition=14|volume=1|page=647 |language=en}}</ref> El 1924, li instruis pri zoologio en Harvard kaj tenis primamulan postenon ''Curator of Mammals'' en la [[Muzeo de Kompara Zoologio]]. Li vaste vojaĝis: al Mez- kaj [[Sudameriko]], al Orient- kaj [[Okcidenta Afriko]], al la rivero [[Nilo]], al la [[Belga Kongo]] kiel membro de la okpersona Medicina Afrika Ekspedicio de Harvard (1926–1927),<ref>Strong, et al. ''The African Republic of Liberia and the Belgian Congo: Based on the Observations Made and Material Collected during the Harvard African Expedition, 1926–1927''. Harvard University Press, 1930.</ref> kaj al Aŭstralio kiel membro de la sespersona Aŭstralia Ekspedicio de Harvard (1931–1932), kune kun sia studento, Ralph Nicholson Ellis.<ref>Ralph Ellis archives, 1898–1972 http://etext.ku.edu/view?docId=ksrlead/ksrl.sc.ellisralpharchives.xml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191227144705/http://etext.ku.edu/view?docId=ksrlead%2Fksrl.sc.ellisralpharchives.xml |date=2019-12-27 }}</ref> Inter liaj publikaĵoj estas jenaj: ''Bats: Biology, Behavior and Folklore'' (1939), grava tiama enkonduko al [[vesperto]]j,<ref>Theodore Fleming, ''A Bat Man in the Tropics'' (University of California Press, 2003), p. 83.</ref><ref>Donna J. Howell, "Plant-loving Bats, Bat-loving Plants", ''Natural History'' 85:2 (Feb. 1975), p. 54.</ref> ''Checklist of African Mammals,'' kaj ''Mammals of China and Mongolia''. Li estis elektita membro de la [[Usona Societo de Mamalogoj]] en 1915,<ref name=AAAS>{{cite web|title=Book of Members, 1780–2010: Chapter A|url=http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterA.pdf|publisher=American Academy of Arts and Sciences|access-date=15a de Aprilo 2011}}</ref> kaj prezidanto de la [[Usona Societo de Mamalogoj]] el 1927 ĝis 1929.<ref>[http://www.mammalsociety.org/biographies-asm-presidents Biographies of ASM Presidents, American Society of Mammalogists]</ref> Allen estas memorata en la sciencaj nomoj de du specioj de lacertoj: ''Adolfus alleni'' kaj ''Bachia alleni''.<ref>Beolens, Bo; Watkins, Michael; Grayson, Michael (2011). ''The Eponym Dictionary of Reptiles''. Baltimore: Johns Hopkins University Press. xiii + 296 pp. {{ISBN|978-1-4214-0135-5}}. ("Allen, G.M.", p. 5).</ref> ==Referencoj== {{Referencoj}} ==Eksteraj ligiloj== *[https://web.archive.org/web/20070311144539/http://glance.matia.gr/library/03_books/Mayan_Animal_Figures/ Animal Figures in the Maya Codices] – [http://glance.matia.gr glance.matia.gr] {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Allen, Glover Morrill}} [[Kategorio:Usonaj zoologoj]] [[Kategorio:Usonaj ornitologoj]] lubhh77y0q0cs7z2y7ozbo56uen5oyw 0 954975 9494106 2026-10-15T19:25:26Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "{{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Blankakapa pego |koloro = pink |dosiero = Picoides albolarvatus FWS.jpg |priskribo de dosiero = Masklo en Nacia arbaro Deschutes, Oregono | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Leuconotopicus]]'' |duno..." 9494106 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Blankakapa pego |koloro = pink |dosiero = Picoides albolarvatus FWS.jpg |priskribo de dosiero = Masklo en Nacia arbaro Deschutes, Oregono | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Leuconotopicus]]'' |dunomo aŭtoritato = |specio = '''Blankakapa pego''' ''L. albolarvatus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name="iucn status 19 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Leuconotopicus albolarvatus'' |volume=2016 |article-number=e.T22681169A92895670 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681169A92895670.en |access-date=19a de Novembro 2021}}</ref> |dunomo = ''Leuconotopicus albolarvatus'' |dunomo aŭtoritato = ([[John Cassin|Cassin]], 1850) |specioj de subdivizio = Subspecioj |subdivizio2 = * ''L. a. albolarvatus'' (Cassin, 1850)<br/><small>Ordinara blankakapa pego</small> * ''L. a. gravirostris'' {{Taxobox_authority | author = (Grinnell | date = 1902)}}<br/><small>Suda blankakapa pego</small> | sinonimo = ''Picoides albolarvatus''<br /> ''Leuconerpes albolarvatus''<br />(Cassin, 1850) |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj = Picoides_albolarvatus_distr.png |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Blankakapa pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref>, ''Leuconotopicus albolarvatus'', estas meksika [[pego]], tio estas [[birdo]] de la familio de [[Pegedoj]] kaj la unu el la ses specioj de la genro ''[[Leuconotopicus]]''. Ĝi estas nemigranta pego kiu loĝas en arbaroj de [[pino]] de [[monto]]j de okcodenta Nordameriko. ==Aspekto== [[File:White-headed woodpecker pair playing.jpg|thumb|left|A pair of white-headed woodpeckers playing around a tree near [[Lake Tahoe]]]] It has a black body (approximately {{convert|20|cm|in|abbr=on}} long) and white head. It has white [[primary feather]]s that form a crescent in flight. Males have a red spot at the back of the head. ==Distribuado kaj habitato== The range of the white-headed woodpecker stretches in the mountains from [[British Columbia]] through southern [[California]]. They form nests in dead trees or [[snag (ecology)|snag]]s and reproduce once per year. ==Taksonomio== Most of the range is occupied by the [[nominate subspecies]]. In the southern part of the range, ''L. a. gravirostris'', which has a longer bill - especially in males - and tail, is only found on mountaintops of the [[San Gabriel Mountains]] to [[San Diego County]]. Birds on [[Mount Pinos]] are somewhat intermediate. [[mtDNA]] [[cytochrome b|cytochrome ''b'']] and [[ATP synthase]] [[Protein subunit|subunit]] 6 [[DNA sequence|sequence]] data confirms this arrangement and also suggests that the Mount Pinos birds are closer to ''L. a. gravirostris'' (Alexander & Burns, 2006). Apparently, the larger bill of the southern subspecies is an [[adaptation]] for being better able to feed on the large, spiny cones of [[Coulter pine]]s (''Pinus coulteri''). Some taxonomic authorities, including the [[American Ornithological Society]], place this species in the genus ''[[Dryobates]]''. == Referencoj == {{Referencoj}} * {{cite book | last=Howell | first=Steve N. G. | author2=Sophie Webb | title=A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America | publisher=Oxford University Press | year=1995 | isbn=0-19-854012-4 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/guidetobirdsofme0000howe }} * Sibley, David Allen. ''The Sibley Field Guide to Birds of Western North America'', {{ISBN|0-679-45121-8}} == Bibliografio == * Hans Winkler, David Christie, David Nurney: ''{{lang|en|Woodpeckers. A Guide to Woodpeckers, Piculets and Wrynecks of the World}}''. Robertsbridge, 1995, ISBN 0395720435. * {{cite book|last=Gorman|first=Gerard |url=https://books.google.com/books?id=9LmnAwAAQBAJ&pg=PA107|title=Woodpeckers of the World: The Complete Guide|publisher= A & C Black |year=2014|isbn=978-1-4081-4717-7}} * {{cite book|last=Winkler|first=Hans |title= Developments in Woodpecker Biology |location=[[Linz]]|publisher=Biologiezentrum des Oberösterreichischen Landesmuseums|year=2015|isbn= 978-3-85474-317-0}} * {{cite journal |last1=Alexander |first1=Matthew P. |last2=Burns |first2=Kevin J. |year=2006 |title=Intraspecific Phylogeography and Adaptive Divergence in the White-headed Woodpecker |journal=[[Condor (journal)|Condor]] |volume=108 |issue=3 |pages=489–508 |doi=10.1650/0010-5422(2006)108[489:IPAADI]2.0.CO;2 |url=http://www.bioone.org/perlserv/?request=get-abstract&doi=10.1650%2F0010-5422(2006)108%5B489%3AIPAADI%5D2.0.CO%3B2 |url-access=subscription }} == Eksteraj ligiloj == *{{Wikispecies|Leuconotopicus albolarvatus|''Leuconotopicus albolarvatus''}} *{{Commons category|Leuconotopicus albolarvatus|''Leuconotopicus albolarvatus''}} * [https://www.npwrc.usgs.gov/resource/birds/forest/species/picoalbo.htm USGS Forest and Rangeland] * [https://web.archive.org/web/20080607000445/http://ca.geocities.com/woodpeck2006/whiteheaded.html Blankakapa pego], bibliografio * [https://www.allaboutbirds.org/guide/White-headed_Woodpecker/ Blankakapa pego] – Cornell Lab of Ornithology {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Usono]] [[Kategorio:Birdoj de Kanado]] myj0gc0ci99wk9rcdfff4zbjw6ha4ix 9494111 9494106 2026-10-15T19:40:10Z Kani 670 Alidirektigis al [[Blankkapa buntpego]] 9494111 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Blankkapa buntpego]] t2axnx3bhxej23lo251m8wkhmczmnx7 0 954976 9494115 2026-10-15T19:46:54Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "{{redaktata}} {{Kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = ''Veniliornis'' |koloro = pink |dosiero = Veniliornis maculifrons-2.jpg |dosiero larĝo=240px |priskribo de dosiero = [[Flavorela pego]], ''Veniliornis maculifrons'' |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = '''''Veniliornis''''' |genro aŭtoritato = Charles Lucien Bonapa..." 9494115 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = ''Veniliornis'' |koloro = pink |dosiero = Veniliornis maculifrons-2.jpg |dosiero larĝo=240px |priskribo de dosiero = [[Flavorela pego]], ''Veniliornis maculifrons'' |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = '''''Veniliornis''''' |genro aŭtoritato = [[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1854 |specioj de subdivizio = Specioj |subdivizio2 = 14, vidu tekston |vikispecio = |komunejo = }} '''''Veniliornis''''' estas [[birdoj]] de [[genro]] de [[familio]] [[pegedoj]]. Membroj de ĉi genro vivas en [[Sudameriko]]. En ĝi estas 14 [[specio]]j. ==Taksonomio== The genus was introduced by the French ornithologist [[Charles Lucien Bonaparte]] in 1854.<ref>{{ cite book | last=Bonaparte | first=Charles Lucien | author-link=Charles Lucien Bonaparte | year=1854 | chapter=Quadro dei volucri zigodattili ossia passeri a piedi scansori | language=it | editor1-last=de Luca | editor1-first=Serafino | editor2-last=Müller | editor2-first=D. | title=L'Ateneo Italiano; raccolta di documenti e memorie relative al progresso delle scienze fisiche | volume=2 | location=Parigi [Paris] | publisher=Victor Masson | pages=116–129 [125] | chapter-url=https://books.google.com/books?id=BR1pAAAAcAAJ&pg=PA125 }}<!--I cannot find a scan at BHL. Ref is given by Zoonomen and Peters Vol 6 1948 p.169 https://www.biodiversitylibrary.org/page/14477602 --></ref> The word ''Veniliornis'' combines the name of the Roman deity [[Venilia]] with the [[Classical Greek|Greek]] word ''ornis'' meaning "bird".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | url=https://archive.org/details/helmdictionarysc00jobl | url-access=limited | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 |pages=[https://archive.org/details/helmdictionarysc00jobl/page/n399 399]–400}}</ref> The [[type species]] was designated as the [[blood-colored woodpecker]] (''Veniliornis sanguineus'') by the English zoologist [[George Robert Gray]] in 1855.<!--Peters gives the type as Picus fumigatus which appears to be an error--><ref>{{ cite book | last=Gray | first=George Robert | author-link=George Robert Gray | year=1855 | title=Catalogue of the Genera and Subgenera of Birds Contained in the British Museum | location=London | publisher=British Museum | page=92 | url=https://biodiversitylibrary.org/page/17136731 }}</ref><ref>{{ cite book | editor-last1=Dickinson | editor-first1=E.C. | editor1-link=Edward C. Dickinson | editor-last2=Remsen | editor-first2=J.V. Jr. | editor2-link=James Van Remsen, Jr. | year=2013 | title=The Howard & Moore Complete Checklist of the Birds of the World | volume= 1: Non-passerines | edition=4th | place=Eastbourne, UK | publisher=Aves Press | isbn=978-0-9568611-0-8 | page=318 }}</ref> The genus contains the following 14 species:<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | title=Woodpeckers | work= World Bird List Version 6.2 | url= http://www.worldbirdnames.org/bow/woodpeckers/ | publisher=International Ornithologists' Union| access-date = 5 May 2016 }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Image !! Common name !! Scientific name !! Distribution |- |[[File:Scarlet-backed Woodpecker - Ecuador S4E7608.jpg|120px]] ||[[Scarlet-backed woodpecker]] || ''Veniliornis callonotus'' ||Colombia, Ecuador and northern Peru |- |[[File:Yellow-vented Woodpecker - Colombia S4E8871 (16223080170).jpg|120px]] ||[[Yellow-vented woodpecker]] || ''Veniliornis dignus''||Colombia, Ecuador, Peru, and Venezuela |- |[[File:Bar-bellied Woodpecker - Ecuador S4E2727 (16222857138).jpg|120px]] || [[Bar-bellied woodpecker]] || ''Veniliornis nigriceps''|| Bolivia, Colombia, Ecuador, and Peru. |- |[[File:Veniliornis passerinus.jpg|120px]] || [[Little woodpecker]] || ''Veniliornis passerinus''||South America east of the Andes |- |[[File:Dot-fronted Woodpecker (cropped).jpg|120px]] || [[Dot-fronted woodpecker]] || ''Veniliornis frontalis''||Argentina and Bolivia. |- |[[File:Veniliornis spilogaster male.jpg|120px]] || [[White-spotted woodpecker]] || ''Veniliornis spilogaster''|| Brazil, Uruguay, eastern Paraguay and northeastern Argentina. |- |[[File:Blood-colored woodpeckers (11294614053) (cropped).jpg|120px]] || [[Blood-colored woodpecker]] || ''Veniliornis sanguineus''||Guyana, Suriname, and French Guiana |- |[[File:Veniliornis kirkii Carpintero culirrojo Red-rumped Woodpecker (6462517653).jpg|120px]] || [[Red-rumped woodpecker]] || ''Veniliornis kirkii''|| Costa Rica south and east to Ecuador, Venezuela, Trinidad and Tobago |- |[[File:Veniliornis affinis - Red-stained Woodpecker (male).JPG|120px]] || [[Red-stained woodpecker]] || ''Veniliornis affinis''||eastern Brazil and the Amazon Basin. |- | [[File:Veniliornis chocoensis - Oscar Marín - 29966737.jpeg|120px]] || [[Chocó woodpecker]] || ''Veniliornis chocoensis''|| Colombia and Ecuador. |- |[[File:Veniliornis cassini - Golden-collared Woodpecker (male).JPG|120px]] || [[Golden-collared woodpecker]] ||''Veniliornis cassini''||northern Brazil, the Guianas, Venezuela and far eastern Colombia. |- |[[File:Veniliornis maculifrons-2.jpg|120px]] || [[Yellow-eared woodpecker]] || ''Veniliornis maculifrons''||eastern Brazil. |- |[[File:Carpinterito, Bío Bío, Chile.jpg|120px]] || [[Striped woodpecker]] || ''Veniliornis lignarius'' &ndash; formerly in ''Picoides''<ref name=SACC>{{cite web | last=Donegan | first=Thomas | date=January 2007 | title=Proposal (#262) South American Classification Committee: Transfer ''Picoides mixtus'' and ''P. lignarius'' to ''Veniliornis'' | publisher=American Ornithologists' Union | url=http://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCprop262.html | access-date=7 May 2016}}</ref><ref name=Moore>{{cite journal | last1=Moore | first1=W.S. | last2=Weibel | first2=A.C. | last3=Agius | first3=A. | year=2006 | title=Mitochondrial DNA phylogeny of the woodpecker genus ''Veniliornis'' (Picidae, Picinae) and related genera implies convergent evolution of plumage patterns | journal=Biological Journal of the Linnean Society | volume=87 | issue=4 | pages=611–624 | doi=10.1111/j.1095-8312.2006.00586.x | doi-access=free }}</ref>|| southwestern South America. |- |[[File:Checkered Woodpecker (Veniliornis mixtus) (8077531219).jpg|120px]] || [[Checkered woodpecker]] || ''Veniliornis mixtus'' &ndash; formerly in ''Picoides''<ref name=SACC/><ref name=Moore/>||eastern South America. |- |} ==Bibliografio== *{{ cite journal | last1=Sangster | first1=G. | display-authors=etal | year=2016 | title=Taxonomic recommendations for Western Palearctic birds: 11th report | journal=Ibis | volume=158 | issue=1 | pages=206–212 | doi=10.1111/ibi.12322 | ref=none }} *{{ cite journal | last1=Winkler | first1=H. | last2=Gamauf | first2=A. | last3=Nittinger | first3=F. | last4=Haring | first4=E. | year=2014 | title=Relationships of Old World woodpeckers (Aves: Picidae)—new insights and taxonomic implications | journal=Annalen des Naturhistorischen Museums in Wien, Serie B für Botanik und Zoologie | volume=116 | pages=69–86 | url=https://www.researchgate.net/publication/262734940 | ref=none }} ==Referencoj== {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudmeriko]] 2b7yjnxtst86lcja9a3l5iz9fpazfok 9494116 9494115 2026-10-15T19:47:31Z Kani 670 /* Referencoj */ 9494116 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = ''Veniliornis'' |koloro = pink |dosiero = Veniliornis maculifrons-2.jpg |dosiero larĝo=240px |priskribo de dosiero = [[Flavorela pego]], ''Veniliornis maculifrons'' |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = '''''Veniliornis''''' |genro aŭtoritato = [[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1854 |specioj de subdivizio = Specioj |subdivizio2 = 14, vidu tekston |vikispecio = |komunejo = }} '''''Veniliornis''''' estas [[birdoj]] de [[genro]] de [[familio]] [[pegedoj]]. Membroj de ĉi genro vivas en [[Sudameriko]]. En ĝi estas 14 [[specio]]j. ==Taksonomio== The genus was introduced by the French ornithologist [[Charles Lucien Bonaparte]] in 1854.<ref>{{ cite book | last=Bonaparte | first=Charles Lucien | author-link=Charles Lucien Bonaparte | year=1854 | chapter=Quadro dei volucri zigodattili ossia passeri a piedi scansori | language=it | editor1-last=de Luca | editor1-first=Serafino | editor2-last=Müller | editor2-first=D. | title=L'Ateneo Italiano; raccolta di documenti e memorie relative al progresso delle scienze fisiche | volume=2 | location=Parigi [Paris] | publisher=Victor Masson | pages=116–129 [125] | chapter-url=https://books.google.com/books?id=BR1pAAAAcAAJ&pg=PA125 }}<!--I cannot find a scan at BHL. Ref is given by Zoonomen and Peters Vol 6 1948 p.169 https://www.biodiversitylibrary.org/page/14477602 --></ref> The word ''Veniliornis'' combines the name of the Roman deity [[Venilia]] with the [[Classical Greek|Greek]] word ''ornis'' meaning "bird".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | url=https://archive.org/details/helmdictionarysc00jobl | url-access=limited | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 |pages=[https://archive.org/details/helmdictionarysc00jobl/page/n399 399]–400}}</ref> The [[type species]] was designated as the [[blood-colored woodpecker]] (''Veniliornis sanguineus'') by the English zoologist [[George Robert Gray]] in 1855.<!--Peters gives the type as Picus fumigatus which appears to be an error--><ref>{{ cite book | last=Gray | first=George Robert | author-link=George Robert Gray | year=1855 | title=Catalogue of the Genera and Subgenera of Birds Contained in the British Museum | location=London | publisher=British Museum | page=92 | url=https://biodiversitylibrary.org/page/17136731 }}</ref><ref>{{ cite book | editor-last1=Dickinson | editor-first1=E.C. | editor1-link=Edward C. Dickinson | editor-last2=Remsen | editor-first2=J.V. Jr. | editor2-link=James Van Remsen, Jr. | year=2013 | title=The Howard & Moore Complete Checklist of the Birds of the World | volume= 1: Non-passerines | edition=4th | place=Eastbourne, UK | publisher=Aves Press | isbn=978-0-9568611-0-8 | page=318 }}</ref> The genus contains the following 14 species:<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | title=Woodpeckers | work= World Bird List Version 6.2 | url= http://www.worldbirdnames.org/bow/woodpeckers/ | publisher=International Ornithologists' Union| access-date = 5 May 2016 }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Image !! Common name !! Scientific name !! Distribution |- |[[File:Scarlet-backed Woodpecker - Ecuador S4E7608.jpg|120px]] ||[[Scarlet-backed woodpecker]] || ''Veniliornis callonotus'' ||Colombia, Ecuador and northern Peru |- |[[File:Yellow-vented Woodpecker - Colombia S4E8871 (16223080170).jpg|120px]] ||[[Yellow-vented woodpecker]] || ''Veniliornis dignus''||Colombia, Ecuador, Peru, and Venezuela |- |[[File:Bar-bellied Woodpecker - Ecuador S4E2727 (16222857138).jpg|120px]] || [[Bar-bellied woodpecker]] || ''Veniliornis nigriceps''|| Bolivia, Colombia, Ecuador, and Peru. |- |[[File:Veniliornis passerinus.jpg|120px]] || [[Little woodpecker]] || ''Veniliornis passerinus''||South America east of the Andes |- |[[File:Dot-fronted Woodpecker (cropped).jpg|120px]] || [[Dot-fronted woodpecker]] || ''Veniliornis frontalis''||Argentina and Bolivia. |- |[[File:Veniliornis spilogaster male.jpg|120px]] || [[White-spotted woodpecker]] || ''Veniliornis spilogaster''|| Brazil, Uruguay, eastern Paraguay and northeastern Argentina. |- |[[File:Blood-colored woodpeckers (11294614053) (cropped).jpg|120px]] || [[Blood-colored woodpecker]] || ''Veniliornis sanguineus''||Guyana, Suriname, and French Guiana |- |[[File:Veniliornis kirkii Carpintero culirrojo Red-rumped Woodpecker (6462517653).jpg|120px]] || [[Red-rumped woodpecker]] || ''Veniliornis kirkii''|| Costa Rica south and east to Ecuador, Venezuela, Trinidad and Tobago |- |[[File:Veniliornis affinis - Red-stained Woodpecker (male).JPG|120px]] || [[Red-stained woodpecker]] || ''Veniliornis affinis''||eastern Brazil and the Amazon Basin. |- | [[File:Veniliornis chocoensis - Oscar Marín - 29966737.jpeg|120px]] || [[Chocó woodpecker]] || ''Veniliornis chocoensis''|| Colombia and Ecuador. |- |[[File:Veniliornis cassini - Golden-collared Woodpecker (male).JPG|120px]] || [[Golden-collared woodpecker]] ||''Veniliornis cassini''||northern Brazil, the Guianas, Venezuela and far eastern Colombia. |- |[[File:Veniliornis maculifrons-2.jpg|120px]] || [[Yellow-eared woodpecker]] || ''Veniliornis maculifrons''||eastern Brazil. |- |[[File:Carpinterito, Bío Bío, Chile.jpg|120px]] || [[Striped woodpecker]] || ''Veniliornis lignarius'' &ndash; formerly in ''Picoides''<ref name=SACC>{{cite web | last=Donegan | first=Thomas | date=January 2007 | title=Proposal (#262) South American Classification Committee: Transfer ''Picoides mixtus'' and ''P. lignarius'' to ''Veniliornis'' | publisher=American Ornithologists' Union | url=http://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCprop262.html | access-date=7 May 2016}}</ref><ref name=Moore>{{cite journal | last1=Moore | first1=W.S. | last2=Weibel | first2=A.C. | last3=Agius | first3=A. | year=2006 | title=Mitochondrial DNA phylogeny of the woodpecker genus ''Veniliornis'' (Picidae, Picinae) and related genera implies convergent evolution of plumage patterns | journal=Biological Journal of the Linnean Society | volume=87 | issue=4 | pages=611–624 | doi=10.1111/j.1095-8312.2006.00586.x | doi-access=free }}</ref>|| southwestern South America. |- |[[File:Checkered Woodpecker (Veniliornis mixtus) (8077531219).jpg|120px]] || [[Checkered woodpecker]] || ''Veniliornis mixtus'' &ndash; formerly in ''Picoides''<ref name=SACC/><ref name=Moore/>||eastern South America. |- |} ==Bibliografio== *{{ cite journal | last1=Sangster | first1=G. | display-authors=etal | year=2016 | title=Taxonomic recommendations for Western Palearctic birds: 11th report | journal=Ibis | volume=158 | issue=1 | pages=206–212 | doi=10.1111/ibi.12322 | ref=none }} *{{ cite journal | last1=Winkler | first1=H. | last2=Gamauf | first2=A. | last3=Nittinger | first3=F. | last4=Haring | first4=E. | year=2014 | title=Relationships of Old World woodpeckers (Aves: Picidae)—new insights and taxonomic implications | journal=Annalen des Naturhistorischen Museums in Wien, Serie B für Botanik und Zoologie | volume=116 | pages=69–86 | url=https://www.researchgate.net/publication/262734940 | ref=none }} ==Referencoj== {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] irhh0q79pxvt22mcer6cge1fpzya51w 9494130 9494116 2026-10-15T21:03:46Z Kani 670 /* Taksonomio */ 9494130 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = ''Veniliornis'' |koloro = pink |dosiero = Veniliornis maculifrons-2.jpg |dosiero larĝo=240px |priskribo de dosiero = [[Flavorela pego]], ''Veniliornis maculifrons'' |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = '''''Veniliornis''''' |genro aŭtoritato = [[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1854 |specioj de subdivizio = Specioj |subdivizio2 = 14, vidu tekston |vikispecio = |komunejo = }} '''''Veniliornis''''' estas [[birdoj]] de [[genro]] de [[familio]] [[pegedoj]]. Membroj de ĉi genro vivas en [[Sudameriko]]. En ĝi estas 14 [[specio]]j. ==Taksonomio== La genron enkondukis la franca ornitologo [[Charles Lucien Bonaparte]] en 1854.<ref>{{ cite book | last=Bonaparte | first=Charles Lucien | author-link=Charles Lucien Bonaparte | year=1854 | chapter=Quadro dei volucri zigodattili ossia passeri a piedi scansori | language=it | editor1-last=de Luca | editor1-first=Serafino | editor2-last=Müller | editor2-first=D. | title=L'Ateneo Italiano; raccolta di documenti e memorie relative al progresso delle scienze fisiche | volume=2 | location=Parigi [Paris] | publisher=Victor Masson | pages=116–129 [125] | chapter-url=https://books.google.com/books?id=BR1pAAAAcAAJ&pg=PA125 }}<!--I cannot find a scan at BHL. Ref is given by Zoonomen and Peters Vol 6 1948 p.169 https://www.biodiversitylibrary.org/page/14477602 --></ref> La vorto ''Veniliornis'' kombinas la nomon de la romia diaĵo Venilia kun la greka vorto ''ornis'', kiu signifas "birdon".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | url=https://archive.org/details/helmdictionarysc00jobl | url-access=limited | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 |pages=[https://archive.org/details/helmdictionarysc00jobl/page/n399 399]–400}}</ref> Kiel tipa specio estis nomumita la [[Sanga pego]] (''Veniliornis sanguineus'') fare de la angla zoologo [[George Robert Gray]] en 1855.<ref>{{ cite book | last=Gray | first=George Robert | author-link=George Robert Gray | year=1855 | title=Catalogue of the Genera and Subgenera of Birds Contained in the British Museum | location=London | publisher=British Museum | page=92 | url=https://biodiversitylibrary.org/page/17136731 }}</ref><ref>{{ cite book | editor-last1=Dickinson | editor-first1=E.C. | editor1-link=Edward C. Dickinson | editor-last2=Remsen | editor-first2=J.V. Jr. | editor2-link=James Van Remsen, Jr. | year=2013 | title=The Howard & Moore Complete Checklist of the Birds of the World | volume= 1: Non-passerines | edition=4th | place=Eastbourne, UK | publisher=Aves Press | isbn=978-0-9568611-0-8 | page=318 }}</ref> ===Specioj=== La genro enhavas la jenajn 14 speciojn:<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | title=Woodpeckers | work= World Bird List Version 6.2 | url= http://www.worldbirdnames.org/bow/woodpeckers/ | publisher=International Ornithologists' Union| access-date = 5a de Majo 2016 }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Bildo !! Ordinara nomo !! Scienca nomo !! Distribuado |- |[[File:Scarlet-backed Woodpecker - Ecuador S4E7608.jpg|120px]] ||[[Skarlatdorsa pego]] || ''Veniliornis callonotus'' ||Colombia, Ecuador and northern Peru |- |[[File:Yellow-vented Woodpecker - Colombia S4E8871 (16223080170).jpg|120px]] ||[[Flavsubpuga pego]] || ''Veniliornis dignus''||Kolombio, Ekvadoro, Peruo, kaj Venezuelo |- |[[File:Bar-bellied Woodpecker - Ecuador S4E2727 (16222857138).jpg|120px]] || [[Striventra pego]] || ''Veniliornis nigriceps''|| Bolivio, Kolombio, Ekvadoro, kaj Peruo. |- |[[File:Veniliornis passerinus.jpg|120px]] || [[Pasera pego]] || ''Veniliornis passerinus''||Sudameriko oriente de Andoj |- |[[File:Dot-fronted Woodpecker (cropped).jpg|120px]] || [[Punktofrunta pego]] || ''Veniliornis frontalis''||Argentino kaj Bolivio. |- |[[File:Veniliornis spilogaster male.jpg|120px]] || [[Blankmakula pego]] || ''Veniliornis spilogaster''|| Brazilo, Urugvajo, orienta Paragvajo kaj nordorienta Argentino. |- |[[File:Blood-colored woodpeckers (11294614053) (cropped).jpg|120px]] || [[Sanga pego]] || ''Veniliornis sanguineus''||Gujano, Surinamo kaj Franca Gujano |- |[[File:Veniliornis kirkii Carpintero culirrojo Red-rumped Woodpecker (6462517653).jpg|120px]] || [[Ruĝpuga pego]] || ''Veniliornis kirkii''|| Kostariko suden kaj orienten gis Ekvadoro, Venezuelo, Trinidado kaj Tobago |- |[[File:Veniliornis affinis - Red-stained Woodpecker (male).JPG|120px]] || [[Ruĝmakula pego]] || ''Veniliornis affinis''||orienta Brazilo kaj Amazona Baseno. |- | [[File:Veniliornis chocoensis - Oscar Marín - 29966737.jpeg|120px]] || [[Ĉokoa pego]] || ''Veniliornis chocoensis''|| Kolombio kaj Ekvadoro. |- |[[File:Veniliornis cassini - Golden-collared Woodpecker (male).JPG|120px]] || [[Orkoluma pego]] ||''Veniliornis cassini''||norda Brazilo, Gujanoj, Venezuelo kaj plej orienta Kolombio. |- |[[File:Veniliornis maculifrons-2.jpg|120px]] || [[Flavorela pego]] || ''Veniliornis maculifrons''||orienta Brazilo. |- |[[File:Carpinterito, Bío Bío, Chile.jpg|120px]] || [[Stria pego]] || ''Veniliornis lignarius'' &ndash; iam en ''Picoides''<ref name=SACC>{{cite web | last=Donegan | first=Thomas | date=January 2007 | title=Proposal (#262) South American Classification Committee: Transfer ''Picoides mixtus'' and ''P. lignarius'' to ''Veniliornis'' | publisher=American Ornithologists' Union | url=http://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCprop262.html | access-date=7a de Majo 2016}}</ref><ref name=Moore>{{cite journal | last1=Moore | first1=W.S. | last2=Weibel | first2=A.C. | last3=Agius | first3=A. | year=2006 | title=Mitochondrial DNA phylogeny of the woodpecker genus ''Veniliornis'' (Picidae, Picinae) and related genera implies convergent evolution of plumage patterns | journal=Biological Journal of the Linnean Society | volume=87 | issue=4 | pages=611–624 | doi=10.1111/j.1095-8312.2006.00586.x | doi-access=free }}</ref>|| sudokcidenta Sudameriko. |- |[[File:Checkered Woodpecker (Veniliornis mixtus) (8077531219).jpg|120px]] || [[Ŝaktabula pego]] || ''Veniliornis mixtus'' &ndash; iam en ''Picoides''<ref name=SACC/><ref name=Moore/>||orienta Sudameriko. |- |} ==Bibliografio== *{{ cite journal | last1=Sangster | first1=G. | display-authors=etal | year=2016 | title=Taxonomic recommendations for Western Palearctic birds: 11th report | journal=Ibis | volume=158 | issue=1 | pages=206–212 | doi=10.1111/ibi.12322 | ref=none }} *{{ cite journal | last1=Winkler | first1=H. | last2=Gamauf | first2=A. | last3=Nittinger | first3=F. | last4=Haring | first4=E. | year=2014 | title=Relationships of Old World woodpeckers (Aves: Picidae)—new insights and taxonomic implications | journal=Annalen des Naturhistorischen Museums in Wien, Serie B für Botanik und Zoologie | volume=116 | pages=69–86 | url=https://www.researchgate.net/publication/262734940 | ref=none }} ==Referencoj== {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] 95gtih7a05tx34itx78qieppcgw3ift 0 954977 9494117 2026-10-15T19:49:42Z Kani 670 Alidirektigis al [[Karaktero (libro)]] 9494117 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Karaktero (libro)]] 5ijvm3ef4czjostpod8xydiiga5pdo4 0 954978 9494131 2026-10-15T21:17:17Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "{{Taksonomio |nomo = Skarlatdorsa pego |koloro = pink |dosiero = Scarlet-backed Woodpecker - Ecuador S4E7608.jpg |priskribo de dosiero = | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Veniliornis]]'' |dunomo aŭtoritato = |specio = '''Skarlat..." 9494131 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Skarlatdorsa pego |koloro = pink |dosiero = Scarlet-backed Woodpecker - Ecuador S4E7608.jpg |priskribo de dosiero = | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Veniliornis]]'' |dunomo aŭtoritato = |specio = '''Skarlatdorsa pego''' ''V. callonotus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Scarlet-backed Woodpecker ''Veniliornis callonotus'' |volume=2016 |article-number=e.T22681184A92895993 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681184A92895993.en |access-date=23a de Januaro 2023| doi-access = free }}</ref> |dunomo = ''Veniliornis callonotus'' |dunomo aŭtoritato = ([[George Robert Waterhouse|Waterhouse]], 1841) |specioj de subdivizio = Subspecioj | sinonimo = * ''Dryobates callonotus'' |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj = Dryobates stricklandi map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Veniliornis callonotus map.svg }} La '''Skarlatdorsa pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref>, ''Veniliornis callonotus'', estas sudamerika [[pego]], tio estas [[birdo]] de la familio de [[Pegedoj]] kaj la unu el la 14 specioj de la genro ''[[Veniliornis]]''. Ĝi vivas en Kolombio, Ekvadoro kaj Peruo.<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/woodpeckers/ |title=Woodpeckers |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Januaro 2023 }}</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== The [[International Ornithological Committee]] and [[BirdLife International]]'s ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' place the scarlet-backed woodpecker in genus ''[[Veniliornis]]''.<ref name=IOC12.2/><ref name=HBW7>HBW and BirdLife International (2022) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 7. Available at: http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v7_Dec22.zip retrieved December 13, 2022</ref> However, starting in 2018, the [[American Ornithological Society]] and the [[Clements taxonomy]] moved all species of genus ''Veniliornis'' into genus ''[[Dryobates]]''.<ref name=59Supp>R. Terry Chesser, Kevin J. Burns, Carla Cicero, Jon L. Dunn, Andrew W. Kratter, Irby J. Lovette, Pamela C. Rasmussen, J. V. Remsen, Jr., Douglas F. Stotz, Benjamin M. Winger, and Kevin Winker. "Fifty-ninth supplement to the American Ornithological Society's ''Check-list of North American Birds''". ''The Auk'' 2018, vol. 135:798-813 retrieved December 13, 2022</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, and K. J. Zimmer. Version 24 July 2022. A classification of the bird species of South America. American Ornithological Society. https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm retrieved July 24, 2022</ref><ref name=Clements2022>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, S. M. Billerman, B. L. Sullivan, and C. L. Wood. 2022. The eBird/Clements checklist of birds of the world: v2022. Downloaded from https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/ retrieved November 10, 2022</ref> The above taxonomic systems recognize two [[subspecies]], the [[Nominate subspecies|nominate]] ''V. c. callonotus'' and ''V. c. major'' ([[Hans von Berlepsch|Berlepsch]] & [[Władysław Taczanowski|Taczanowski]], 1884):<ref name=IOC12.2/><ref name=SACClist/><ref name=Clements2022/><ref name=HBW7/> ==Aspekto== The scarlet-backed woodpecker is about {{convert|13|cm|in|sigfig=2|abbr=on}} long and weighs {{convert|23|to|33|g|oz|sigfig=2|abbr=on}}. Males and females have the same plumage except on their heads. Adults of both sexes of the nominate subspecies have a generally grayish brown and white face. Males are red from forehead to nape with black tips on many feathers. The female is entirely black there. Both sexes' upperparts are brownish-scarlet. Their flight feathers are dark brown with redder [[Secondaries (birds)|secondaries]] and [[Flight feathers#Tertials|tertials]]. Their tail is blackish-brown whose central pair of feathers is blacker and the outer pair whitish yellow with black bars. Their underparts are white with a very light buff wash and sometimes darker but faint [[vermiculation]]. The iris is deep brown (occasionally deep red), the beak yellowish with darker base and tip, and the legs are greenish gray. Juveniles have heavy olive or grayish mottling on their upperparts and are buffier white on their underparts. Their head pattern is more diffuse than the adults'. Adults of subspecies ''V. c. major'' have a darker face and darker vermiculation on the underparts than the nominate.<ref name=SBWO-BOW>Winkler, H., D. A. Christie, and A. Bonan (2020). Scarlet-backed Woodpecker (''Dryobates callonotus''), version 1.0. In Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, and E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.scbwoo3.01 retrieved January 23, 2023</ref> ==Distribuado kaj habitato== The nominate subspecies of scarlet-backed woodpecker is found from Colombia's [[Nariño Department]] south through western Ecuador to [[Guayas Province]]. ''V. c. major'' is found from [[El Oro Province|El Oro]] and [[Loja Province|Loja]] provinces in Ecuador south into Peru as far as [[Department of La Libertad|La Libertad]] Department. The species inhabits arid scrublands, dry deciduous woodland, semi-humid forest, dense [[riparian forest]], and sometimes partially cleared areas. In elevation it mostly occurs from near sea level to {{convert|1000|m|ft|abbr=on}}, less frequently to {{convert|1500|m|ft|abbr=on}} in Peru, and locally as high as {{convert|1800|m|ft|abbr=on}} in Ecuador.<ref name=SBWO-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== As far as is known, the scarlet-backed woodpecker is a year-round resident throughout its range.<ref name=SBWO-BOW/> ===Manĝado=== The scarlet-backed woodpecker forages at all levels of the forest, usually on small branches and thin twigs, and often in pairs. No details of its diet are known.<ref name=SBWO-BOW/> ===Reproduktado=== The scarlet-backed woodpecker's breeding season includes July in Ecuador but essentially nothing else is known about its breeding biology.<ref name=SBWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Veniliornis-callonotus |species=Skarlatdorsa pego}} ===Voĉo=== The scarlet-backed woodpecker's most common call is "a rattle, 1-2 seconds long". It also makes a "sharp 'ki-dik', sometimes in short fast series."<ref name=SBWO-BOW/> ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the scarlet-backed woodpecker as being of Least Concern. It has a large range, and though its population size is not known it is believed to be increasing. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It appears to be very local in Colombia and fairly common in Ecuador and Peru, where it occurs in a few protected areas. In Ecuador it "has spread into more humid areas, presumably as a result of deforestation."<ref name=SBWO-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * {{cite book | last=Howell | first=Steve N. G. | author2=Sophie Webb | title=A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America | publisher=Oxford University Press | year=1995 | isbn=0-19-854012-4 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/guidetobirdsofme0000howe }} *{{cite book |title=Woodpeckers of the World: A Photographic Guide |last=Gorman |first=Gerard |year=2014 |publisher=Firefly Books |isbn=978-1-77085-309-6 |pages=294–295 }} == Bibliografio == * Hans Winkler, David Christie, David Nurney: ''{{lang|en|Woodpeckers. A Guide to Woodpeckers, Piculets and Wrynecks of the World}}''. Robertsbridge, 1995, ISBN 0395720435. * {{cite book|last=Gorman|first=Gerard |url=https://books.google.com/books?id=9LmnAwAAQBAJ&pg=PA107|title=Woodpeckers of the World: The Complete Guide|publisher= A & C Black |year=2014|isbn=978-1-4081-4717-7}} * {{cite book|last=Winkler|first=Hans |title= Developments in Woodpecker Biology |location=[[Linz]]|publisher=Biologiezentrum des Oberösterreichischen Landesmuseums|year=2015|isbn= 978-3-85474-317-0}} == Eksteraj ligiloj == *{{Wikispecies|Veniliornis callonotus|''Veniliornis callonotus''}} *{{Commons category|Veniliornis callonotus|''Veniliornis callonotus''}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] n5058aaxx07wvx0giedg145gm0im6jl 9494135 9494131 2026-10-15T21:30:41Z Kani 670 /* Taksonomio kaj sistematiko */ 9494135 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Skarlatdorsa pego |koloro = pink |dosiero = Scarlet-backed Woodpecker - Ecuador S4E7608.jpg |priskribo de dosiero = | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Veniliornis]]'' |dunomo aŭtoritato = |specio = '''Skarlatdorsa pego''' ''V. callonotus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Scarlet-backed Woodpecker ''Veniliornis callonotus'' |volume=2016 |article-number=e.T22681184A92895993 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681184A92895993.en |access-date=23a de Januaro 2023| doi-access = free }}</ref> |dunomo = ''Veniliornis callonotus'' |dunomo aŭtoritato = ([[George Robert Waterhouse|Waterhouse]], 1841) |specioj de subdivizio = Subspecioj | sinonimo = * ''Dryobates callonotus'' |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj = Dryobates stricklandi map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Veniliornis callonotus map.svg }} La '''Skarlatdorsa pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref>, ''Veniliornis callonotus'', estas sudamerika [[pego]], tio estas [[birdo]] de la familio de [[Pegedoj]] kaj la unu el la 14 specioj de la genro ''[[Veniliornis]]''. Ĝi vivas en Kolombio, Ekvadoro kaj Peruo.<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/woodpeckers/ |title=Woodpeckers |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Januaro 2023 }}</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La [[Internacia Ornitologia Komitato]] kaj la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' metas la Skarlatdorsan pegon en la genron ''[[Veniliornis]]''.<ref name=IOC12.2/><ref name=HBW7>HBW kaj BirdLife International (2022) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 7. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v7_Dec22.zip] Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref> Tamen, starte en 2018, la [[Usona Ornitologia Societo]] kaj la [[taksonomio Clements]] movis ĉiujn speciojn de la genro ''Veniliornis'' al la genro ''[[Dryobates]]''.<ref name=59Supp>R. Terry Chesser, Kevin J. Burns, Carla Cicero, Jon L. Dunn, Andrew W. Kratter, Irby J. Lovette, Pamela C. Rasmussen, J. V. Remsen, Jr., Douglas F. Stotz, Benjamin M. Winger, kaj Kevin Winker. "Fifty-ninth supplement to the American Ornithological Society's ''Check-list of North American Birds''". ''The Auk'' 2018, vol. 135:798-813 Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=Clements2022>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, S. M. Billerman, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2022. The eBird/Clements checklist of birds of the world: v2022. Elŝuitta el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 10an de Novembro, 2022</ref> La supraj taksonomiaj sistemoj agnoskas du [[subspecio]]jn, la [[Nomiga subspecio|nomiga]] ''V. c. callonotus'' kaj ''V. c. major'' ([[Hans von Berlepsch|Berlepsch]] & [[Władysław Taczanowski|Taczanowski]], 1884):<ref name=IOC12.2/><ref name=SACClist/><ref name=Clements2022/><ref name=HBW7/> ==Aspekto== The scarlet-backed woodpecker is about {{convert|13|cm|in|sigfig=2|abbr=on}} long and weighs {{convert|23|to|33|g|oz|sigfig=2|abbr=on}}. Males and females have the same plumage except on their heads. Adults of both sexes of the nominate subspecies have a generally grayish brown and white face. Males are red from forehead to nape with black tips on many feathers. The female is entirely black there. Both sexes' upperparts are brownish-scarlet. Their flight feathers are dark brown with redder [[Secondaries (birds)|secondaries]] and [[Flight feathers#Tertials|tertials]]. Their tail is blackish-brown whose central pair of feathers is blacker and the outer pair whitish yellow with black bars. Their underparts are white with a very light buff wash and sometimes darker but faint [[vermiculation]]. The iris is deep brown (occasionally deep red), the beak yellowish with darker base and tip, and the legs are greenish gray. Juveniles have heavy olive or grayish mottling on their upperparts and are buffier white on their underparts. Their head pattern is more diffuse than the adults'. Adults of subspecies ''V. c. major'' have a darker face and darker vermiculation on the underparts than the nominate.<ref name=SBWO-BOW>Winkler, H., D. A. Christie, and A. Bonan (2020). Scarlet-backed Woodpecker (''Dryobates callonotus''), version 1.0. In Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, and E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.scbwoo3.01 retrieved January 23, 2023</ref> ==Distribuado kaj habitato== The nominate subspecies of scarlet-backed woodpecker is found from Colombia's [[Nariño Department]] south through western Ecuador to [[Guayas Province]]. ''V. c. major'' is found from [[El Oro Province|El Oro]] and [[Loja Province|Loja]] provinces in Ecuador south into Peru as far as [[Department of La Libertad|La Libertad]] Department. The species inhabits arid scrublands, dry deciduous woodland, semi-humid forest, dense [[riparian forest]], and sometimes partially cleared areas. In elevation it mostly occurs from near sea level to {{convert|1000|m|ft|abbr=on}}, less frequently to {{convert|1500|m|ft|abbr=on}} in Peru, and locally as high as {{convert|1800|m|ft|abbr=on}} in Ecuador.<ref name=SBWO-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== As far as is known, the scarlet-backed woodpecker is a year-round resident throughout its range.<ref name=SBWO-BOW/> ===Manĝado=== The scarlet-backed woodpecker forages at all levels of the forest, usually on small branches and thin twigs, and often in pairs. No details of its diet are known.<ref name=SBWO-BOW/> ===Reproduktado=== The scarlet-backed woodpecker's breeding season includes July in Ecuador but essentially nothing else is known about its breeding biology.<ref name=SBWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Veniliornis-callonotus |species=Skarlatdorsa pego}} ===Voĉo=== The scarlet-backed woodpecker's most common call is "a rattle, 1-2 seconds long". It also makes a "sharp 'ki-dik', sometimes in short fast series."<ref name=SBWO-BOW/> ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the scarlet-backed woodpecker as being of Least Concern. It has a large range, and though its population size is not known it is believed to be increasing. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It appears to be very local in Colombia and fairly common in Ecuador and Peru, where it occurs in a few protected areas. In Ecuador it "has spread into more humid areas, presumably as a result of deforestation."<ref name=SBWO-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * {{cite book | last=Howell | first=Steve N. G. | author2=Sophie Webb | title=A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America | publisher=Oxford University Press | year=1995 | isbn=0-19-854012-4 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/guidetobirdsofme0000howe }} *{{cite book |title=Woodpeckers of the World: A Photographic Guide |last=Gorman |first=Gerard |year=2014 |publisher=Firefly Books |isbn=978-1-77085-309-6 |pages=294–295 }} == Bibliografio == * Hans Winkler, David Christie, David Nurney: ''{{lang|en|Woodpeckers. A Guide to Woodpeckers, Piculets and Wrynecks of the World}}''. Robertsbridge, 1995, ISBN 0395720435. * {{cite book|last=Gorman|first=Gerard |url=https://books.google.com/books?id=9LmnAwAAQBAJ&pg=PA107|title=Woodpeckers of the World: The Complete Guide|publisher= A & C Black |year=2014|isbn=978-1-4081-4717-7}} * {{cite book|last=Winkler|first=Hans |title= Developments in Woodpecker Biology |location=[[Linz]]|publisher=Biologiezentrum des Oberösterreichischen Landesmuseums|year=2015|isbn= 978-3-85474-317-0}} == Eksteraj ligiloj == *{{Wikispecies|Veniliornis callonotus|''Veniliornis callonotus''}} *{{Commons category|Veniliornis callonotus|''Veniliornis callonotus''}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] ntbv12zk45bwcg71d57crt4tqitbpc2 9494137 9494135 2026-10-15T21:34:42Z Kani 670 /* Aspekto */ 9494137 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Skarlatdorsa pego |koloro = pink |dosiero = Scarlet-backed Woodpecker - Ecuador S4E7608.jpg |priskribo de dosiero = | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Veniliornis]]'' |dunomo aŭtoritato = |specio = '''Skarlatdorsa pego''' ''V. callonotus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Scarlet-backed Woodpecker ''Veniliornis callonotus'' |volume=2016 |article-number=e.T22681184A92895993 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681184A92895993.en |access-date=23a de Januaro 2023| doi-access = free }}</ref> |dunomo = ''Veniliornis callonotus'' |dunomo aŭtoritato = ([[George Robert Waterhouse|Waterhouse]], 1841) |specioj de subdivizio = Subspecioj | sinonimo = * ''Dryobates callonotus'' |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj = Dryobates stricklandi map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Veniliornis callonotus map.svg }} La '''Skarlatdorsa pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref>, ''Veniliornis callonotus'', estas sudamerika [[pego]], tio estas [[birdo]] de la familio de [[Pegedoj]] kaj la unu el la 14 specioj de la genro ''[[Veniliornis]]''. Ĝi vivas en Kolombio, Ekvadoro kaj Peruo.<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/woodpeckers/ |title=Woodpeckers |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Januaro 2023 }}</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La [[Internacia Ornitologia Komitato]] kaj la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' metas la Skarlatdorsan pegon en la genron ''[[Veniliornis]]''.<ref name=IOC12.2/><ref name=HBW7>HBW kaj BirdLife International (2022) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 7. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v7_Dec22.zip] Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref> Tamen, starte en 2018, la [[Usona Ornitologia Societo]] kaj la [[taksonomio Clements]] movis ĉiujn speciojn de la genro ''Veniliornis'' al la genro ''[[Dryobates]]''.<ref name=59Supp>R. Terry Chesser, Kevin J. Burns, Carla Cicero, Jon L. Dunn, Andrew W. Kratter, Irby J. Lovette, Pamela C. Rasmussen, J. V. Remsen, Jr., Douglas F. Stotz, Benjamin M. Winger, kaj Kevin Winker. "Fifty-ninth supplement to the American Ornithological Society's ''Check-list of North American Birds''". ''The Auk'' 2018, vol. 135:798-813 Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=Clements2022>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, S. M. Billerman, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2022. The eBird/Clements checklist of birds of the world: v2022. Elŝuitta el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 10an de Novembro, 2022</ref> La supraj taksonomiaj sistemoj agnoskas du [[subspecio]]jn, la [[Nomiga subspecio|nomiga]] ''V. c. callonotus'' kaj ''V. c. major'' ([[Hans von Berlepsch|Berlepsch]] & [[Władysław Taczanowski|Taczanowski]], 1884):<ref name=IOC12.2/><ref name=SACClist/><ref name=Clements2022/><ref name=HBW7/> ==Aspekto== La Skarlatdorsa pego longas proksimume 13 cm kaj pezas 23–33 g. Maskloj kaj inoj havas la saman plumaron, krom ĉe la kapo. Ĉe plenkreskuloj de ambaŭ seksoj de la nomiga subspecio, la vizaĝo estas ĝenerale grizbruna kaj blanka. Ĉe maskloj, la areo de la frunto ĝis la nuko estas ruĝa, kun nigraj pintoj ĉe multaj plumoj; ĉe inoj, tiu sama areo estas tute nigra. La supraj partoj de ambaŭ seksoj estas brunec-skarlataj. La flugoplumoj estas malhelbrunaj, dum la duarangaj kaj triarangaj flugoplumoj estas pli ruĝecaj. La vosto estas nigret-bruna; la centra paro da plumoj estas pli nigra, dum la ekstera paro estas blankec-flava kun nigraj strioj. La subaj partoj estas blankaj, kun tre hela flavbruna nuanco kaj foje pli malhela, sed apenaŭ videbla, fajna ondecaj desegnaĵoj (vermikuleco). La irisoj estas malhelbrunaj (foje malhelruĝaj), la beko flaveca kun pli malhelaj bazo kaj pinto, kaj la kruroj estas verdec-grizaj. Junuloj montras fortan olivan aŭ grizecan makulecon sur la supraj partoj, dum la subaj partoj estas pli flavbrune blankaj. La desegno de la kapo estas ĉe ili malpli klare difinita ol ĉe plenkreskuloj. Plenkreskuloj de la subspecio ''V. c. major'' havas pli malhelan vizaĝon kaj pli malhelajn ondecajn desegnaĵojn sur la subaj partoj kompare kun la nomiga subspecio.<ref name=SBWO-BOW>Winkler, H., D. A. Christie, kaj A. Bonan (2020). Scarlet-backed Woodpecker (''Dryobates callonotus''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.scbwoo3.01] Alirita la 23an de Januaro, 2023</ref> ==Distribuado kaj habitato== The nominate subspecies of scarlet-backed woodpecker is found from Colombia's [[Nariño Department]] south through western Ecuador to [[Guayas Province]]. ''V. c. major'' is found from [[El Oro Province|El Oro]] and [[Loja Province|Loja]] provinces in Ecuador south into Peru as far as [[Department of La Libertad|La Libertad]] Department. The species inhabits arid scrublands, dry deciduous woodland, semi-humid forest, dense [[riparian forest]], and sometimes partially cleared areas. In elevation it mostly occurs from near sea level to {{convert|1000|m|ft|abbr=on}}, less frequently to {{convert|1500|m|ft|abbr=on}} in Peru, and locally as high as {{convert|1800|m|ft|abbr=on}} in Ecuador.<ref name=SBWO-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== As far as is known, the scarlet-backed woodpecker is a year-round resident throughout its range.<ref name=SBWO-BOW/> ===Manĝado=== The scarlet-backed woodpecker forages at all levels of the forest, usually on small branches and thin twigs, and often in pairs. No details of its diet are known.<ref name=SBWO-BOW/> ===Reproduktado=== The scarlet-backed woodpecker's breeding season includes July in Ecuador but essentially nothing else is known about its breeding biology.<ref name=SBWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Veniliornis-callonotus |species=Skarlatdorsa pego}} ===Voĉo=== The scarlet-backed woodpecker's most common call is "a rattle, 1-2 seconds long". It also makes a "sharp 'ki-dik', sometimes in short fast series."<ref name=SBWO-BOW/> ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the scarlet-backed woodpecker as being of Least Concern. It has a large range, and though its population size is not known it is believed to be increasing. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It appears to be very local in Colombia and fairly common in Ecuador and Peru, where it occurs in a few protected areas. In Ecuador it "has spread into more humid areas, presumably as a result of deforestation."<ref name=SBWO-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * {{cite book | last=Howell | first=Steve N. G. | author2=Sophie Webb | title=A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America | publisher=Oxford University Press | year=1995 | isbn=0-19-854012-4 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/guidetobirdsofme0000howe }} *{{cite book |title=Woodpeckers of the World: A Photographic Guide |last=Gorman |first=Gerard |year=2014 |publisher=Firefly Books |isbn=978-1-77085-309-6 |pages=294–295 }} == Bibliografio == * Hans Winkler, David Christie, David Nurney: ''{{lang|en|Woodpeckers. A Guide to Woodpeckers, Piculets and Wrynecks of the World}}''. Robertsbridge, 1995, ISBN 0395720435. * {{cite book|last=Gorman|first=Gerard |url=https://books.google.com/books?id=9LmnAwAAQBAJ&pg=PA107|title=Woodpeckers of the World: The Complete Guide|publisher= A & C Black |year=2014|isbn=978-1-4081-4717-7}} * {{cite book|last=Winkler|first=Hans |title= Developments in Woodpecker Biology |location=[[Linz]]|publisher=Biologiezentrum des Oberösterreichischen Landesmuseums|year=2015|isbn= 978-3-85474-317-0}} == Eksteraj ligiloj == *{{Wikispecies|Veniliornis callonotus|''Veniliornis callonotus''}} *{{Commons category|Veniliornis callonotus|''Veniliornis callonotus''}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] 0civy3qdpae54h5k16id0ijdao08oaa 9494138 9494137 2026-10-15T21:35:34Z Kani 670 9494138 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Skarlatdorsa pego |koloro = pink |dosiero = Scarlet-backed Woodpecker - Ecuador S4E7608.jpg |priskribo de dosiero = | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Veniliornis]]'' |dunomo aŭtoritato = |specio = '''Skarlatdorsa pego''' ''V. callonotus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Scarlet-backed Woodpecker ''Veniliornis callonotus'' |volume=2016 |article-number=e.T22681184A92895993 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681184A92895993.en |access-date=23a de Januaro 2023| doi-access = free }}</ref> |dunomo = ''Veniliornis callonotus'' |dunomo aŭtoritato = ([[George Robert Waterhouse|Waterhouse]], 1841) |specioj de subdivizio = Subspecioj | sinonimo = * ''Dryobates callonotus'' |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj = Veniliornis callonotus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Skarlatdorsa pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref>, ''Veniliornis callonotus'', estas sudamerika [[pego]], tio estas [[birdo]] de la familio de [[Pegedoj]] kaj la unu el la 14 specioj de la genro ''[[Veniliornis]]''. Ĝi vivas en Kolombio, Ekvadoro kaj Peruo.<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/woodpeckers/ |title=Woodpeckers |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Januaro 2023 }}</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La [[Internacia Ornitologia Komitato]] kaj la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' metas la Skarlatdorsan pegon en la genron ''[[Veniliornis]]''.<ref name=IOC12.2/><ref name=HBW7>HBW kaj BirdLife International (2022) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 7. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v7_Dec22.zip] Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref> Tamen, starte en 2018, la [[Usona Ornitologia Societo]] kaj la [[taksonomio Clements]] movis ĉiujn speciojn de la genro ''Veniliornis'' al la genro ''[[Dryobates]]''.<ref name=59Supp>R. Terry Chesser, Kevin J. Burns, Carla Cicero, Jon L. Dunn, Andrew W. Kratter, Irby J. Lovette, Pamela C. Rasmussen, J. V. Remsen, Jr., Douglas F. Stotz, Benjamin M. Winger, kaj Kevin Winker. "Fifty-ninth supplement to the American Ornithological Society's ''Check-list of North American Birds''". ''The Auk'' 2018, vol. 135:798-813 Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=Clements2022>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, S. M. Billerman, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2022. The eBird/Clements checklist of birds of the world: v2022. Elŝuitta el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 10an de Novembro, 2022</ref> La supraj taksonomiaj sistemoj agnoskas du [[subspecio]]jn, la [[Nomiga subspecio|nomiga]] ''V. c. callonotus'' kaj ''V. c. major'' ([[Hans von Berlepsch|Berlepsch]] & [[Władysław Taczanowski|Taczanowski]], 1884):<ref name=IOC12.2/><ref name=SACClist/><ref name=Clements2022/><ref name=HBW7/> ==Aspekto== La Skarlatdorsa pego longas proksimume 13 cm kaj pezas 23–33 g. Maskloj kaj inoj havas la saman plumaron, krom ĉe la kapo. Ĉe plenkreskuloj de ambaŭ seksoj de la nomiga subspecio, la vizaĝo estas ĝenerale grizbruna kaj blanka. Ĉe maskloj, la areo de la frunto ĝis la nuko estas ruĝa, kun nigraj pintoj ĉe multaj plumoj; ĉe inoj, tiu sama areo estas tute nigra. La supraj partoj de ambaŭ seksoj estas brunec-skarlataj. La flugoplumoj estas malhelbrunaj, dum la duarangaj kaj triarangaj flugoplumoj estas pli ruĝecaj. La vosto estas nigret-bruna; la centra paro da plumoj estas pli nigra, dum la ekstera paro estas blankec-flava kun nigraj strioj. La subaj partoj estas blankaj, kun tre hela flavbruna nuanco kaj foje pli malhela, sed apenaŭ videbla, fajna ondecaj desegnaĵoj (vermikuleco). La irisoj estas malhelbrunaj (foje malhelruĝaj), la beko flaveca kun pli malhelaj bazo kaj pinto, kaj la kruroj estas verdec-grizaj. Junuloj montras fortan olivan aŭ grizecan makulecon sur la supraj partoj, dum la subaj partoj estas pli flavbrune blankaj. La desegno de la kapo estas ĉe ili malpli klare difinita ol ĉe plenkreskuloj. Plenkreskuloj de la subspecio ''V. c. major'' havas pli malhelan vizaĝon kaj pli malhelajn ondecajn desegnaĵojn sur la subaj partoj kompare kun la nomiga subspecio.<ref name=SBWO-BOW>Winkler, H., D. A. Christie, kaj A. Bonan (2020). Scarlet-backed Woodpecker (''Dryobates callonotus''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.scbwoo3.01] Alirita la 23an de Januaro, 2023</ref> ==Distribuado kaj habitato== The nominate subspecies of scarlet-backed woodpecker is found from Colombia's [[Nariño Department]] south through western Ecuador to [[Guayas Province]]. ''V. c. major'' is found from [[El Oro Province|El Oro]] and [[Loja Province|Loja]] provinces in Ecuador south into Peru as far as [[Department of La Libertad|La Libertad]] Department. The species inhabits arid scrublands, dry deciduous woodland, semi-humid forest, dense [[riparian forest]], and sometimes partially cleared areas. In elevation it mostly occurs from near sea level to {{convert|1000|m|ft|abbr=on}}, less frequently to {{convert|1500|m|ft|abbr=on}} in Peru, and locally as high as {{convert|1800|m|ft|abbr=on}} in Ecuador.<ref name=SBWO-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== As far as is known, the scarlet-backed woodpecker is a year-round resident throughout its range.<ref name=SBWO-BOW/> ===Manĝado=== The scarlet-backed woodpecker forages at all levels of the forest, usually on small branches and thin twigs, and often in pairs. No details of its diet are known.<ref name=SBWO-BOW/> ===Reproduktado=== The scarlet-backed woodpecker's breeding season includes July in Ecuador but essentially nothing else is known about its breeding biology.<ref name=SBWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Veniliornis-callonotus |species=Skarlatdorsa pego}} ===Voĉo=== The scarlet-backed woodpecker's most common call is "a rattle, 1-2 seconds long". It also makes a "sharp 'ki-dik', sometimes in short fast series."<ref name=SBWO-BOW/> ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the scarlet-backed woodpecker as being of Least Concern. It has a large range, and though its population size is not known it is believed to be increasing. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It appears to be very local in Colombia and fairly common in Ecuador and Peru, where it occurs in a few protected areas. In Ecuador it "has spread into more humid areas, presumably as a result of deforestation."<ref name=SBWO-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * {{cite book | last=Howell | first=Steve N. G. | author2=Sophie Webb | title=A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America | publisher=Oxford University Press | year=1995 | isbn=0-19-854012-4 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/guidetobirdsofme0000howe }} *{{cite book |title=Woodpeckers of the World: A Photographic Guide |last=Gorman |first=Gerard |year=2014 |publisher=Firefly Books |isbn=978-1-77085-309-6 |pages=294–295 }} == Bibliografio == * Hans Winkler, David Christie, David Nurney: ''{{lang|en|Woodpeckers. A Guide to Woodpeckers, Piculets and Wrynecks of the World}}''. Robertsbridge, 1995, ISBN 0395720435. * {{cite book|last=Gorman|first=Gerard |url=https://books.google.com/books?id=9LmnAwAAQBAJ&pg=PA107|title=Woodpeckers of the World: The Complete Guide|publisher= A & C Black |year=2014|isbn=978-1-4081-4717-7}} * {{cite book|last=Winkler|first=Hans |title= Developments in Woodpecker Biology |location=[[Linz]]|publisher=Biologiezentrum des Oberösterreichischen Landesmuseums|year=2015|isbn= 978-3-85474-317-0}} == Eksteraj ligiloj == *{{Wikispecies|Veniliornis callonotus|''Veniliornis callonotus''}} *{{Commons category|Veniliornis callonotus|''Veniliornis callonotus''}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] jkxz0qfpw0il3y7s0lori8meqcr6rxz 9494139 9494138 2026-10-15T21:40:16Z Kani 670 /* Distribuado kaj habitato */ 9494139 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Skarlatdorsa pego |koloro = pink |dosiero = Scarlet-backed Woodpecker - Ecuador S4E7608.jpg |priskribo de dosiero = | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Veniliornis]]'' |dunomo aŭtoritato = |specio = '''Skarlatdorsa pego''' ''V. callonotus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Scarlet-backed Woodpecker ''Veniliornis callonotus'' |volume=2016 |article-number=e.T22681184A92895993 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681184A92895993.en |access-date=23a de Januaro 2023| doi-access = free }}</ref> |dunomo = ''Veniliornis callonotus'' |dunomo aŭtoritato = ([[George Robert Waterhouse|Waterhouse]], 1841) |specioj de subdivizio = Subspecioj | sinonimo = * ''Dryobates callonotus'' |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj = Veniliornis callonotus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Skarlatdorsa pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref>, ''Veniliornis callonotus'', estas sudamerika [[pego]], tio estas [[birdo]] de la familio de [[Pegedoj]] kaj la unu el la 14 specioj de la genro ''[[Veniliornis]]''. Ĝi vivas en Kolombio, Ekvadoro kaj Peruo.<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/woodpeckers/ |title=Woodpeckers |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Januaro 2023 }}</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La [[Internacia Ornitologia Komitato]] kaj la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' metas la Skarlatdorsan pegon en la genron ''[[Veniliornis]]''.<ref name=IOC12.2/><ref name=HBW7>HBW kaj BirdLife International (2022) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 7. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v7_Dec22.zip] Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref> Tamen, starte en 2018, la [[Usona Ornitologia Societo]] kaj la [[taksonomio Clements]] movis ĉiujn speciojn de la genro ''Veniliornis'' al la genro ''[[Dryobates]]''.<ref name=59Supp>R. Terry Chesser, Kevin J. Burns, Carla Cicero, Jon L. Dunn, Andrew W. Kratter, Irby J. Lovette, Pamela C. Rasmussen, J. V. Remsen, Jr., Douglas F. Stotz, Benjamin M. Winger, kaj Kevin Winker. "Fifty-ninth supplement to the American Ornithological Society's ''Check-list of North American Birds''". ''The Auk'' 2018, vol. 135:798-813 Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=Clements2022>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, S. M. Billerman, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2022. The eBird/Clements checklist of birds of the world: v2022. Elŝuitta el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 10an de Novembro, 2022</ref> La supraj taksonomiaj sistemoj agnoskas du [[subspecio]]jn, la [[Nomiga subspecio|nomiga]] ''V. c. callonotus'' kaj ''V. c. major'' ([[Hans von Berlepsch|Berlepsch]] & [[Władysław Taczanowski|Taczanowski]], 1884):<ref name=IOC12.2/><ref name=SACClist/><ref name=Clements2022/><ref name=HBW7/> ==Aspekto== La Skarlatdorsa pego longas proksimume 13 cm kaj pezas 23–33 g. Maskloj kaj inoj havas la saman plumaron, krom ĉe la kapo. Ĉe plenkreskuloj de ambaŭ seksoj de la nomiga subspecio, la vizaĝo estas ĝenerale grizbruna kaj blanka. Ĉe maskloj, la areo de la frunto ĝis la nuko estas ruĝa, kun nigraj pintoj ĉe multaj plumoj; ĉe inoj, tiu sama areo estas tute nigra. La supraj partoj de ambaŭ seksoj estas brunec-skarlataj. La flugoplumoj estas malhelbrunaj, dum la duarangaj kaj triarangaj flugoplumoj estas pli ruĝecaj. La vosto estas nigret-bruna; la centra paro da plumoj estas pli nigra, dum la ekstera paro estas blankec-flava kun nigraj strioj. La subaj partoj estas blankaj, kun tre hela flavbruna nuanco kaj foje pli malhela, sed apenaŭ videbla, fajna ondecaj desegnaĵoj (vermikuleco). La irisoj estas malhelbrunaj (foje malhelruĝaj), la beko flaveca kun pli malhelaj bazo kaj pinto, kaj la kruroj estas verdec-grizaj. Junuloj montras fortan olivan aŭ grizecan makulecon sur la supraj partoj, dum la subaj partoj estas pli flavbrune blankaj. La desegno de la kapo estas ĉe ili malpli klare difinita ol ĉe plenkreskuloj. Plenkreskuloj de la subspecio ''V. c. major'' havas pli malhelan vizaĝon kaj pli malhelajn ondecajn desegnaĵojn sur la subaj partoj kompare kun la nomiga subspecio.<ref name=SBWO-BOW>Winkler, H., D. A. Christie, kaj A. Bonan (2020). Scarlet-backed Woodpecker (''Dryobates callonotus''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.scbwoo3.01] Alirita la 23an de Januaro, 2023</ref> ==Distribuado kaj habitato== La nomiga subspecio de la Skarlatdorsa pego troviĝas de la [[departemento Nariño]] en Kolombio, suden tra okcidenta Ekvadoro ĝis la [[provinco Guayas]]. ''V. c. major'' troviĝas de la provincoj [[El Oro]] kaj [[Provinco Loĥo|Loĥo]] en Ekvadoro, suden en Peruon ĝis la [[departemento La Libertad]]. La specio loĝas en aridaj [[arbustaro]]j, sekaj foliarbaroj, duonhumidaj [[arbaro]]j, densaj riverbordaj arbaroj, kaj foje en parte [[senarbarigo|maldensigitaj areoj]]. Rilate al alteco, ĝi plejparte troviĝas de proksime de la marnivelo ĝis 1 000 m; malpli ofte ĝis 1 500 m en Peruo, kaj loke eĉ ĝis 1 800 m en Ekvadoro.<ref name=SBWO-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== As far as is known, the scarlet-backed woodpecker is a year-round resident throughout its range.<ref name=SBWO-BOW/> ===Manĝado=== The scarlet-backed woodpecker forages at all levels of the forest, usually on small branches and thin twigs, and often in pairs. No details of its diet are known.<ref name=SBWO-BOW/> ===Reproduktado=== The scarlet-backed woodpecker's breeding season includes July in Ecuador but essentially nothing else is known about its breeding biology.<ref name=SBWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Veniliornis-callonotus |species=Skarlatdorsa pego}} ===Voĉo=== The scarlet-backed woodpecker's most common call is "a rattle, 1-2 seconds long". It also makes a "sharp 'ki-dik', sometimes in short fast series."<ref name=SBWO-BOW/> ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the scarlet-backed woodpecker as being of Least Concern. It has a large range, and though its population size is not known it is believed to be increasing. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It appears to be very local in Colombia and fairly common in Ecuador and Peru, where it occurs in a few protected areas. In Ecuador it "has spread into more humid areas, presumably as a result of deforestation."<ref name=SBWO-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * {{cite book | last=Howell | first=Steve N. G. | author2=Sophie Webb | title=A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America | publisher=Oxford University Press | year=1995 | isbn=0-19-854012-4 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/guidetobirdsofme0000howe }} *{{cite book |title=Woodpeckers of the World: A Photographic Guide |last=Gorman |first=Gerard |year=2014 |publisher=Firefly Books |isbn=978-1-77085-309-6 |pages=294–295 }} == Bibliografio == * Hans Winkler, David Christie, David Nurney: ''{{lang|en|Woodpeckers. A Guide to Woodpeckers, Piculets and Wrynecks of the World}}''. Robertsbridge, 1995, ISBN 0395720435. * {{cite book|last=Gorman|first=Gerard |url=https://books.google.com/books?id=9LmnAwAAQBAJ&pg=PA107|title=Woodpeckers of the World: The Complete Guide|publisher= A & C Black |year=2014|isbn=978-1-4081-4717-7}} * {{cite book|last=Winkler|first=Hans |title= Developments in Woodpecker Biology |location=[[Linz]]|publisher=Biologiezentrum des Oberösterreichischen Landesmuseums|year=2015|isbn= 978-3-85474-317-0}} == Eksteraj ligiloj == *{{Wikispecies|Veniliornis callonotus|''Veniliornis callonotus''}} *{{Commons category|Veniliornis callonotus|''Veniliornis callonotus''}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] q9975fm48zyx06qwvf1ni2h0vqcvnc0 9494140 9494139 2026-10-15T21:43:50Z Kani 670 /* Kutimaro */ 9494140 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Skarlatdorsa pego |koloro = pink |dosiero = Scarlet-backed Woodpecker - Ecuador S4E7608.jpg |priskribo de dosiero = | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Veniliornis]]'' |dunomo aŭtoritato = |specio = '''Skarlatdorsa pego''' ''V. callonotus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Scarlet-backed Woodpecker ''Veniliornis callonotus'' |volume=2016 |article-number=e.T22681184A92895993 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681184A92895993.en |access-date=23a de Januaro 2023| doi-access = free }}</ref> |dunomo = ''Veniliornis callonotus'' |dunomo aŭtoritato = ([[George Robert Waterhouse|Waterhouse]], 1841) |specioj de subdivizio = Subspecioj | sinonimo = * ''Dryobates callonotus'' |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj = Veniliornis callonotus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Skarlatdorsa pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref>, ''Veniliornis callonotus'', estas sudamerika [[pego]], tio estas [[birdo]] de la familio de [[Pegedoj]] kaj la unu el la 14 specioj de la genro ''[[Veniliornis]]''. Ĝi vivas en Kolombio, Ekvadoro kaj Peruo.<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/woodpeckers/ |title=Woodpeckers |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Januaro 2023 }}</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La [[Internacia Ornitologia Komitato]] kaj la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' metas la Skarlatdorsan pegon en la genron ''[[Veniliornis]]''.<ref name=IOC12.2/><ref name=HBW7>HBW kaj BirdLife International (2022) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 7. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v7_Dec22.zip] Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref> Tamen, starte en 2018, la [[Usona Ornitologia Societo]] kaj la [[taksonomio Clements]] movis ĉiujn speciojn de la genro ''Veniliornis'' al la genro ''[[Dryobates]]''.<ref name=59Supp>R. Terry Chesser, Kevin J. Burns, Carla Cicero, Jon L. Dunn, Andrew W. Kratter, Irby J. Lovette, Pamela C. Rasmussen, J. V. Remsen, Jr., Douglas F. Stotz, Benjamin M. Winger, kaj Kevin Winker. "Fifty-ninth supplement to the American Ornithological Society's ''Check-list of North American Birds''". ''The Auk'' 2018, vol. 135:798-813 Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=Clements2022>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, S. M. Billerman, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2022. The eBird/Clements checklist of birds of the world: v2022. Elŝuitta el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 10an de Novembro, 2022</ref> La supraj taksonomiaj sistemoj agnoskas du [[subspecio]]jn, la [[Nomiga subspecio|nomiga]] ''V. c. callonotus'' kaj ''V. c. major'' ([[Hans von Berlepsch|Berlepsch]] & [[Władysław Taczanowski|Taczanowski]], 1884):<ref name=IOC12.2/><ref name=SACClist/><ref name=Clements2022/><ref name=HBW7/> ==Aspekto== La Skarlatdorsa pego longas proksimume 13 cm kaj pezas 23–33 g. Maskloj kaj inoj havas la saman plumaron, krom ĉe la kapo. Ĉe plenkreskuloj de ambaŭ seksoj de la nomiga subspecio, la vizaĝo estas ĝenerale grizbruna kaj blanka. Ĉe maskloj, la areo de la frunto ĝis la nuko estas ruĝa, kun nigraj pintoj ĉe multaj plumoj; ĉe inoj, tiu sama areo estas tute nigra. La supraj partoj de ambaŭ seksoj estas brunec-skarlataj. La flugoplumoj estas malhelbrunaj, dum la duarangaj kaj triarangaj flugoplumoj estas pli ruĝecaj. La vosto estas nigret-bruna; la centra paro da plumoj estas pli nigra, dum la ekstera paro estas blankec-flava kun nigraj strioj. La subaj partoj estas blankaj, kun tre hela flavbruna nuanco kaj foje pli malhela, sed apenaŭ videbla, fajna ondecaj desegnaĵoj (vermikuleco). La irisoj estas malhelbrunaj (foje malhelruĝaj), la beko flaveca kun pli malhelaj bazo kaj pinto, kaj la kruroj estas verdec-grizaj. Junuloj montras fortan olivan aŭ grizecan makulecon sur la supraj partoj, dum la subaj partoj estas pli flavbrune blankaj. La desegno de la kapo estas ĉe ili malpli klare difinita ol ĉe plenkreskuloj. Plenkreskuloj de la subspecio ''V. c. major'' havas pli malhelan vizaĝon kaj pli malhelajn ondecajn desegnaĵojn sur la subaj partoj kompare kun la nomiga subspecio.<ref name=SBWO-BOW>Winkler, H., D. A. Christie, kaj A. Bonan (2020). Scarlet-backed Woodpecker (''Dryobates callonotus''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.scbwoo3.01] Alirita la 23an de Januaro, 2023</ref> ==Distribuado kaj habitato== La nomiga subspecio de la Skarlatdorsa pego troviĝas de la [[departemento Nariño]] en Kolombio, suden tra okcidenta Ekvadoro ĝis la [[provinco Guayas]]. ''V. c. major'' troviĝas de la provincoj [[El Oro]] kaj [[Provinco Loĥo|Loĥo]] en Ekvadoro, suden en Peruon ĝis la [[departemento La Libertad]]. La specio loĝas en aridaj [[arbustaro]]j, sekaj foliarbaroj, duonhumidaj [[arbaro]]j, densaj riverbordaj arbaroj, kaj foje en parte [[senarbarigo|maldensigitaj areoj]]. Rilate al alteco, ĝi plejparte troviĝas de proksime de la marnivelo ĝis 1 000 m; malpli ofte ĝis 1 500 m en Peruo, kaj loke eĉ ĝis 1 800 m en Ekvadoro.<ref name=SBWO-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== Laŭ la nunaj scioj, la Skarlatdorsa pego estas tutjara loĝanto tra sia tuta disvastiĝa areo.<ref name=SBWO-BOW/> ===Manĝado=== La Skarlatdorsa pego serĉas manĝaĵon je ĉiuj niveloj de la arbaro, kutime sur malgrandaj branĉoj kaj maldikaj branĉetoj, kaj ofte en paroj. Neniu detalo pri ĝia dieto estas konata.<ref name=SBWO-BOW/> ===Reproduktado=== La [[reprodukta sezono]] de la Skarlatdorsa pego inkluzivas julion en Ekvadoro, sed esence nenio alia estas konata pri ĝia reprodukta biologio.<ref name=SBWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Veniliornis-callonotus |species=Skarlatdorsa pego}} ===Voĉo=== La plej ofta alvoko de la Skarlatdorsa pego estas "rasla sono, daŭranta 1–2 sekundojn". Ĝi ankaŭ elsendas "akran 'ki-dik', foje en mallongaj, rapidaj serioj."<ref name=SBWO-BOW/> ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the scarlet-backed woodpecker as being of Least Concern. It has a large range, and though its population size is not known it is believed to be increasing. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It appears to be very local in Colombia and fairly common in Ecuador and Peru, where it occurs in a few protected areas. In Ecuador it "has spread into more humid areas, presumably as a result of deforestation."<ref name=SBWO-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * {{cite book | last=Howell | first=Steve N. G. | author2=Sophie Webb | title=A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America | publisher=Oxford University Press | year=1995 | isbn=0-19-854012-4 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/guidetobirdsofme0000howe }} *{{cite book |title=Woodpeckers of the World: A Photographic Guide |last=Gorman |first=Gerard |year=2014 |publisher=Firefly Books |isbn=978-1-77085-309-6 |pages=294–295 }} == Bibliografio == * Hans Winkler, David Christie, David Nurney: ''{{lang|en|Woodpeckers. A Guide to Woodpeckers, Piculets and Wrynecks of the World}}''. Robertsbridge, 1995, ISBN 0395720435. * {{cite book|last=Gorman|first=Gerard |url=https://books.google.com/books?id=9LmnAwAAQBAJ&pg=PA107|title=Woodpeckers of the World: The Complete Guide|publisher= A & C Black |year=2014|isbn=978-1-4081-4717-7}} * {{cite book|last=Winkler|first=Hans |title= Developments in Woodpecker Biology |location=[[Linz]]|publisher=Biologiezentrum des Oberösterreichischen Landesmuseums|year=2015|isbn= 978-3-85474-317-0}} == Eksteraj ligiloj == *{{Wikispecies|Veniliornis callonotus|''Veniliornis callonotus''}} *{{Commons category|Veniliornis callonotus|''Veniliornis callonotus''}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] iin0x281j49cskj1dbmckpgjttxbwg1 9494141 9494140 2026-10-15T21:46:43Z Kani 670 /* Statuso */ 9494141 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Skarlatdorsa pego |koloro = pink |dosiero = Scarlet-backed Woodpecker - Ecuador S4E7608.jpg |priskribo de dosiero = | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Veniliornis]]'' |dunomo aŭtoritato = |specio = '''Skarlatdorsa pego''' ''V. callonotus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Scarlet-backed Woodpecker ''Veniliornis callonotus'' |volume=2016 |article-number=e.T22681184A92895993 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681184A92895993.en |access-date=23a de Januaro 2023| doi-access = free }}</ref> |dunomo = ''Veniliornis callonotus'' |dunomo aŭtoritato = ([[George Robert Waterhouse|Waterhouse]], 1841) |specioj de subdivizio = Subspecioj | sinonimo = * ''Dryobates callonotus'' |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj = Veniliornis callonotus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Skarlatdorsa pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref>, ''Veniliornis callonotus'', estas sudamerika [[pego]], tio estas [[birdo]] de la familio de [[Pegedoj]] kaj la unu el la 14 specioj de la genro ''[[Veniliornis]]''. Ĝi vivas en Kolombio, Ekvadoro kaj Peruo.<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/woodpeckers/ |title=Woodpeckers |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Januaro 2023 }}</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La [[Internacia Ornitologia Komitato]] kaj la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' metas la Skarlatdorsan pegon en la genron ''[[Veniliornis]]''.<ref name=IOC12.2/><ref name=HBW7>HBW kaj BirdLife International (2022) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 7. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v7_Dec22.zip] Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref> Tamen, starte en 2018, la [[Usona Ornitologia Societo]] kaj la [[taksonomio Clements]] movis ĉiujn speciojn de la genro ''Veniliornis'' al la genro ''[[Dryobates]]''.<ref name=59Supp>R. Terry Chesser, Kevin J. Burns, Carla Cicero, Jon L. Dunn, Andrew W. Kratter, Irby J. Lovette, Pamela C. Rasmussen, J. V. Remsen, Jr., Douglas F. Stotz, Benjamin M. Winger, kaj Kevin Winker. "Fifty-ninth supplement to the American Ornithological Society's ''Check-list of North American Birds''". ''The Auk'' 2018, vol. 135:798-813 Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=Clements2022>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, S. M. Billerman, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2022. The eBird/Clements checklist of birds of the world: v2022. Elŝuitta el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 10an de Novembro, 2022</ref> La supraj taksonomiaj sistemoj agnoskas du [[subspecio]]jn, la [[Nomiga subspecio|nomiga]] ''V. c. callonotus'' kaj ''V. c. major'' ([[Hans von Berlepsch|Berlepsch]] & [[Władysław Taczanowski|Taczanowski]], 1884):<ref name=IOC12.2/><ref name=SACClist/><ref name=Clements2022/><ref name=HBW7/> ==Aspekto== La Skarlatdorsa pego longas proksimume 13 cm kaj pezas 23–33 g. Maskloj kaj inoj havas la saman plumaron, krom ĉe la kapo. Ĉe plenkreskuloj de ambaŭ seksoj de la nomiga subspecio, la vizaĝo estas ĝenerale grizbruna kaj blanka. Ĉe maskloj, la areo de la frunto ĝis la nuko estas ruĝa, kun nigraj pintoj ĉe multaj plumoj; ĉe inoj, tiu sama areo estas tute nigra. La supraj partoj de ambaŭ seksoj estas brunec-skarlataj. La flugoplumoj estas malhelbrunaj, dum la duarangaj kaj triarangaj flugoplumoj estas pli ruĝecaj. La vosto estas nigret-bruna; la centra paro da plumoj estas pli nigra, dum la ekstera paro estas blankec-flava kun nigraj strioj. La subaj partoj estas blankaj, kun tre hela flavbruna nuanco kaj foje pli malhela, sed apenaŭ videbla, fajna ondecaj desegnaĵoj (vermikuleco). La irisoj estas malhelbrunaj (foje malhelruĝaj), la beko flaveca kun pli malhelaj bazo kaj pinto, kaj la kruroj estas verdec-grizaj. Junuloj montras fortan olivan aŭ grizecan makulecon sur la supraj partoj, dum la subaj partoj estas pli flavbrune blankaj. La desegno de la kapo estas ĉe ili malpli klare difinita ol ĉe plenkreskuloj. Plenkreskuloj de la subspecio ''V. c. major'' havas pli malhelan vizaĝon kaj pli malhelajn ondecajn desegnaĵojn sur la subaj partoj kompare kun la nomiga subspecio.<ref name=SBWO-BOW>Winkler, H., D. A. Christie, kaj A. Bonan (2020). Scarlet-backed Woodpecker (''Dryobates callonotus''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.scbwoo3.01] Alirita la 23an de Januaro, 2023</ref> ==Distribuado kaj habitato== La nomiga subspecio de la Skarlatdorsa pego troviĝas de la [[departemento Nariño]] en Kolombio, suden tra okcidenta Ekvadoro ĝis la [[provinco Guayas]]. ''V. c. major'' troviĝas de la provincoj [[El Oro]] kaj [[Provinco Loĥo|Loĥo]] en Ekvadoro, suden en Peruon ĝis la [[departemento La Libertad]]. La specio loĝas en aridaj [[arbustaro]]j, sekaj foliarbaroj, duonhumidaj [[arbaro]]j, densaj riverbordaj arbaroj, kaj foje en parte [[senarbarigo|maldensigitaj areoj]]. Rilate al alteco, ĝi plejparte troviĝas de proksime de la marnivelo ĝis 1 000 m; malpli ofte ĝis 1 500 m en Peruo, kaj loke eĉ ĝis 1 800 m en Ekvadoro.<ref name=SBWO-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== Laŭ la nunaj scioj, la Skarlatdorsa pego estas tutjara loĝanto tra sia tuta disvastiĝa areo.<ref name=SBWO-BOW/> ===Manĝado=== La Skarlatdorsa pego serĉas manĝaĵon je ĉiuj niveloj de la arbaro, kutime sur malgrandaj branĉoj kaj maldikaj branĉetoj, kaj ofte en paroj. Neniu detalo pri ĝia dieto estas konata.<ref name=SBWO-BOW/> ===Reproduktado=== La [[reprodukta sezono]] de la Skarlatdorsa pego inkluzivas julion en Ekvadoro, sed esence nenio alia estas konata pri ĝia reprodukta biologio.<ref name=SBWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Veniliornis-callonotus |species=Skarlatdorsa pego}} ===Voĉo=== La plej ofta alvoko de la Skarlatdorsa pego estas "rasla sono, daŭranta 1–2 sekundojn". Ĝi ankaŭ elsendas "akran 'ki-dik', foje en mallongaj, rapidaj serioj."<ref name=SBWO-BOW/> ==Statuso== La [[IUCN]] klasifikis la Skarlatdorsan pego kiel specion "[[malplej zorgiga]]n". Ĝi havas vastan disvastiĝareon, kaj kvankam la grandeco de ĝia populacio ne estas konata, oni kredas, ke ĝi kreskas. Neniu tuja minaco estas identigita.<ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Scarlet-backed Woodpecker ''Veniliornis callonotus'' |volume=2016 |article-number=e.T22681184A92895993 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681184A92895993.en |access-date=23a de Januaro 2023| doi-access = free }}</ref> Ĝi ŝajne estas tre loke limigita en Kolombio kaj sufiĉe ofta en Ekvadoro kaj Peruo, kie ĝi troviĝas en kelkaj protektitaj areoj. En Ekvadoro ĝi "disvastiĝis en pli humidajn regionojn, verŝajne pro [[senarbarigo]]."<ref name=SBWO-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * {{cite book | last=Howell | first=Steve N. G. | author2=Sophie Webb | title=A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America | publisher=Oxford University Press | year=1995 | isbn=0-19-854012-4 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/guidetobirdsofme0000howe }} *{{cite book |title=Woodpeckers of the World: A Photographic Guide |last=Gorman |first=Gerard |year=2014 |publisher=Firefly Books |isbn=978-1-77085-309-6 |pages=294–295 }} == Bibliografio == * Hans Winkler, David Christie, David Nurney: ''{{lang|en|Woodpeckers. A Guide to Woodpeckers, Piculets and Wrynecks of the World}}''. Robertsbridge, 1995, ISBN 0395720435. * {{cite book|last=Gorman|first=Gerard |url=https://books.google.com/books?id=9LmnAwAAQBAJ&pg=PA107|title=Woodpeckers of the World: The Complete Guide|publisher= A & C Black |year=2014|isbn=978-1-4081-4717-7}} * {{cite book|last=Winkler|first=Hans |title= Developments in Woodpecker Biology |location=[[Linz]]|publisher=Biologiezentrum des Oberösterreichischen Landesmuseums|year=2015|isbn= 978-3-85474-317-0}} == Eksteraj ligiloj == *{{Wikispecies|Veniliornis callonotus|''Veniliornis callonotus''}} *{{Commons category|Veniliornis callonotus|''Veniliornis callonotus''}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] 3e1ivdmyqg1wk4qfama3fdnawh4w45s 0 954979 9494132 2026-10-15T21:19:12Z Kani 670 Alidirektigis al [[Skarlatdorsa pego]] 9494132 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Skarlatdorsa pego]] ncq2z3201floqv41cxz24cyekh9irbr 0 954980 9494142 2026-10-15T21:58:47Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "{{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Flavsubpuga pego |koloro = pink |dosiero = Yellow-vented Woodpecker - Colombia S4E8871 (16223080170).jpg |priskribo de dosiero = | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Veniliornis]]'' |dunomo aŭtorit..." 9494142 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Flavsubpuga pego |koloro = pink |dosiero = Yellow-vented Woodpecker - Colombia S4E8871 (16223080170).jpg |priskribo de dosiero = | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Veniliornis]]'' |dunomo aŭtoritato = |specio = '''Flavsubpuga pego''' ''V. dignus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Yellow-vented Woodpecker ''Veniliornis dignus'' |volume=2016 |article-number=e.T22681187A92896166 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681187A92896166.en |access-date=24a de Januaro 2023}}</ref> |dunomo = ''Veniliornis dignus'' |dunomo aŭtoritato = ([[Philip Lutley Sclater|Sclater, PL]] & [[Osbert Salvin|Salvin]], 1877) |specioj de subdivizio = Subspecioj | sinonimo = * ''Dryobates dignus'' |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj = Veniliornis dignus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Flavsubpuga pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref>, ''Veniliornis dignus'', estas sudamerika [[pego]], tio estas [[birdo]] de la familio de [[Pegedoj]] kaj la unu el la 14 specioj de la genro ''[[Veniliornis]]''. Ĝi vivas en Kolombio, Venezuelo, Ekvadoro kaj Peruo.<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/woodpeckers/ |title=Woodpeckers |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Januaro 2023 }}</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== The [[International Ornithological Committee]] and [[BirdLife International]]'s ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' place the yellow-vented woodpecker in genus ''[[Veniliornis]]''.<ref name=IOC12.2/><ref name=HBW7>HBW and BirdLife International (2022) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 7. Available at: http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v7_Dec22.zip retrieved December 13, 2022</ref> However, starting in 2018, the [[American Ornithological Society]] and the [[Clements taxonomy]] moved all species of genus ''Veniliornis'' into genus ''[[Dryobates]]''.<ref name=59Supp>R. Terry Chesser, Kevin J. Burns, Carla Cicero, Jon L. Dunn, Andrew W. Kratter, Irby J. Lovette, Pamela C. Rasmussen, J. V. Remsen, Jr., Douglas F. Stotz, Benjamin M. Winger, and Kevin Winker. "Fifty-ninth supplement to the American Ornithological Society's ''Check-list of North American Birds''". ''The Auk'' 2018, vol. 135:798-813 retrieved December 13, 2022</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, and K. J. Zimmer. Version 24 July 2022. A classification of the bird species of South America. American Ornithological Society. https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm retrieved July 24, 2022</ref><ref name=Clements2022>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, S. M. Billerman, B. L. Sullivan, and C. L. Wood. 2022. The eBird/Clements checklist of birds of the world: v2022. Downloaded from https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/ retrieved November 10, 2022</ref> The above taxonomic systems recognize three [[subspecies]], the [[Nominate subspecies|nominate]] ''dignus'' ([[Philip Lutley Sclater|Sclater, PL]] & [[Osbert Salvin|Salvin]], 1877), ''baezae'' ([[Frank Chapman (ornithologist)|Chapman]], 1923), and ''valdizani'' ([[Hans von Berlepsch|Berlepsch]] & [[Jan Sztolcman|Stolzmann]], 1902).<ref name=IOC12.2/><ref name=SACClist/><ref name=Clements2022/><ref name=HBW7/> ==Aspekto== The yellow-vented woodpecker is {{convert|16|to|17|cm|in|sigfig=2|abbr=on}} long and weighs {{convert|35|to|46|g|oz|sigfig=2|abbr=on}}. Males and females have the same plumage except on their heads. Adults of both sexes of the nominate subspecies have a mostly blackish olive face with white stripes behind and below the eye. Males are red from forehead to nape with black feather bases showing through. The female is entirely blackish there. Both sexes' mantle and back are yellow-green with a bronze tinge; their rump and uppertail [[Covert feather|coverts]] are barred with light and dark olive. Their flight feathers are brownish olive. Their tail is blackish with a yellow cast; the outer two pairs of feathers have pale bars. Their underparts are greenish white becoming yellow in the flanks and belly and with heavy olive-blackish bars from the throat to upper flanks. The iris is brown to red-brown, the medium-long beak blackish with a paler base, and the legs are dark olive-gray. Juveniles are generally duller than adults and have greener upperparts. Both sexes have some red tips on their crown feathers.<ref name=YVWO-BOW>Winkler, H. and D. A. Christie (2020). Yellow-vented Woodpecker (''Dryobates dignus''), version 1.0. In Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, and E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.yevwoo1.01 retrieved January 24, 2023</ref> Subspecies ''baezae'' has a shorter beak than the nominate and its underparts' barring is blacker and extends further onto the flanks. Subspecies ''valdizani'' has a longer beak than the nominate and less well defined barring on the rump and uppertail coverts.<ref name=YVWO-BOW/> ==Distribuado kaj habitato== The nominate subspecies of yellow-vented woodpecker is found from [[Táchira]] in extreme southwestern Venezuela south through the Colombian Andes into the Pacific slope of northern Ecuador's Andes. Subspecies ''baezae'' is found on the eastern slope of the Andes in Ecuador. Subspecies ''valdizani'' is found on the eastern slope of the Andes in Peru. The species inhabits humid [[montane forest]], in particular [[cloudforest]], and is seldom found outside mature [[primary forest]]. In elevation it mostly ranges between {{convert|1200|and|2700|m|ft|abbr=on}} but is found as low as {{convert|700|m|ft|abbr=on}} in Peru.<ref name=YVWO-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== The yellow-vented woodpecker is a year-round resident throughout its range.<ref name=YVWO-BOW/> ===Manĝado=== The yellow-vented woodpecker forages from the forest's middle strata to the canopy. It is usually single or in pairs but occasionally joins [[mixed species foraging flock]]s. It often spends a long time at one spot, hammering on a tree trunk or branch. No details of its diet are known.<ref name=YVWO-BOW/> ===Reproduktado=== The yellow-vented woodpecker's breeding season appears to be between March and August, but nothing more is known about its breeding biology.<ref name=YVWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Veniliornis-dignus |species=Flavsubpuga pego}} ===Voĉo=== The yellow-vented woodpecker is not very vocal, but does make "a fast, rattled 'krrrrrrrrrrrrrrr'."<ref name=Ridgely2>{{cite book | last1 =Ridgely | first1 =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =342 | isbn =978-0-8014-8721-7 }}</ref> ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the yellow-vented woodpecker as being of Least Concern. It has a large range, and though its population size is not known it is believed to be stable. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered rare in Peru and uncommon in the rest of its range, and "[p]ossibly quite widespread but at very low densities."<ref name=YVWO-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * {{cite book | last=Howell | first=Steve N. G. | author2=Sophie Webb | title=A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America | publisher=Oxford University Press | year=1995 | isbn=0-19-854012-4 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/guidetobirdsofme0000howe }} *{{cite book |title=Woodpeckers of the World: A Photographic Guide |last=Gorman |first=Gerard |year=2014 |publisher=Firefly Books |isbn=978-1-77085-309-6 |pages=294–295 }} == Bibliografio == * Hans Winkler, David Christie, David Nurney: ''{{lang|en|Woodpeckers. A Guide to Woodpeckers, Piculets and Wrynecks of the World}}''. Robertsbridge, 1995, ISBN 0395720435. * {{cite book|last=Gorman|first=Gerard |url=https://books.google.com/books?id=9LmnAwAAQBAJ&pg=PA107|title=Woodpeckers of the World: The Complete Guide|publisher= A & C Black |year=2014|isbn=978-1-4081-4717-7}} * {{cite book|last=Winkler|first=Hans |title= Developments in Woodpecker Biology |location=[[Linz]]|publisher=Biologiezentrum des Oberösterreichischen Landesmuseums|year=2015|isbn= 978-3-85474-317-0}} == Eksteraj ligiloj == *{{Wikispecies|Veniliornis dignus|''Veniliornis dignus''}} *{{Commons category|Veniliornis dignus|''Veniliornis dignus''}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Venezuelo]] nfqrh1e4ksrs3n8hbhlsahxw1832luz 9494143 9494142 2026-10-15T22:01:38Z Kani 670 /* Taksonomio kaj sistematiko */ 9494143 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Flavsubpuga pego |koloro = pink |dosiero = Yellow-vented Woodpecker - Colombia S4E8871 (16223080170).jpg |priskribo de dosiero = | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Veniliornis]]'' |dunomo aŭtoritato = |specio = '''Flavsubpuga pego''' ''V. dignus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Yellow-vented Woodpecker ''Veniliornis dignus'' |volume=2016 |article-number=e.T22681187A92896166 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681187A92896166.en |access-date=24a de Januaro 2023}}</ref> |dunomo = ''Veniliornis dignus'' |dunomo aŭtoritato = ([[Philip Lutley Sclater|Sclater, PL]] & [[Osbert Salvin|Salvin]], 1877) |specioj de subdivizio = Subspecioj | sinonimo = * ''Dryobates dignus'' |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj = Veniliornis dignus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Flavsubpuga pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref>, ''Veniliornis dignus'', estas sudamerika [[pego]], tio estas [[birdo]] de la familio de [[Pegedoj]] kaj la unu el la 14 specioj de la genro ''[[Veniliornis]]''. Ĝi vivas en Kolombio, Venezuelo, Ekvadoro kaj Peruo.<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/woodpeckers/ |title=Woodpeckers |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Januaro 2023 }}</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La [[Internacia Ornitologia Komitato]] kaj la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' metas la Flavsubpugan pegon en la genron ''[[Veniliornis]]''.<ref name=IOC12.2/><ref name=HBW7>HBW kaj BirdLife International (2022) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 7. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v7_Dec22.zip] Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref> Tamen, starte en 2018, la [[Usona Ornitologia Societo]] kaj la [[taksonomio Clements]] movis ĉiujn speciojn de la genro ''Veniliornis'' al la genro ''[[Dryobates]]''.<ref name=59Supp>R. Terry Chesser, Kevin J. Burns, Carla Cicero, Jon L. Dunn, Andrew W. Kratter, Irby J. Lovette, Pamela C. Rasmussen, J. V. Remsen, Jr., Douglas F. Stotz, Benjamin M. Winger, kaj Kevin Winker. "Fifty-ninth supplement to the American Ornithological Society's ''Check-list of North American Birds''". ''The Auk'' 2018, vol. 135:798-813 Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=Clements2022>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, S. M. Billerman, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2022. The eBird/Clements checklist of birds of the world: v2022. Elŝuitta el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 10an de Novembro, 2022</ref> La supraj taksonomiaj sistemoj agnoskas jenajn tri [[subspecio]]jn, la [[Nomiga subspecio|nomiga]] ''dignus'' ([[Philip Lutley Sclater|Sclater, PL]] & [[Osbert Salvin|Salvin]], 1877), ''baezae'' ([[Frank Chapman (ornitologo)|Chapman]], 1923), kaj ''valdizani'' ([[Hans von Berlepsch|Berlepsch]] & [[Jan Sztolcman|Stolzmann]], 1902).<ref name=IOC12.2/><ref name=SACClist/><ref name=Clements2022/><ref name=HBW7/> ==Aspekto== The yellow-vented woodpecker is {{convert|16|to|17|cm|in|sigfig=2|abbr=on}} long and weighs {{convert|35|to|46|g|oz|sigfig=2|abbr=on}}. Males and females have the same plumage except on their heads. Adults of both sexes of the nominate subspecies have a mostly blackish olive face with white stripes behind and below the eye. Males are red from forehead to nape with black feather bases showing through. The female is entirely blackish there. Both sexes' mantle and back are yellow-green with a bronze tinge; their rump and uppertail [[Covert feather|coverts]] are barred with light and dark olive. Their flight feathers are brownish olive. Their tail is blackish with a yellow cast; the outer two pairs of feathers have pale bars. Their underparts are greenish white becoming yellow in the flanks and belly and with heavy olive-blackish bars from the throat to upper flanks. The iris is brown to red-brown, the medium-long beak blackish with a paler base, and the legs are dark olive-gray. Juveniles are generally duller than adults and have greener upperparts. Both sexes have some red tips on their crown feathers.<ref name=YVWO-BOW>Winkler, H. and D. A. Christie (2020). Yellow-vented Woodpecker (''Dryobates dignus''), version 1.0. In Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, and E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.yevwoo1.01 retrieved January 24, 2023</ref> Subspecies ''baezae'' has a shorter beak than the nominate and its underparts' barring is blacker and extends further onto the flanks. Subspecies ''valdizani'' has a longer beak than the nominate and less well defined barring on the rump and uppertail coverts.<ref name=YVWO-BOW/> ==Distribuado kaj habitato== The nominate subspecies of yellow-vented woodpecker is found from [[Táchira]] in extreme southwestern Venezuela south through the Colombian Andes into the Pacific slope of northern Ecuador's Andes. Subspecies ''baezae'' is found on the eastern slope of the Andes in Ecuador. Subspecies ''valdizani'' is found on the eastern slope of the Andes in Peru. The species inhabits humid [[montane forest]], in particular [[cloudforest]], and is seldom found outside mature [[primary forest]]. In elevation it mostly ranges between {{convert|1200|and|2700|m|ft|abbr=on}} but is found as low as {{convert|700|m|ft|abbr=on}} in Peru.<ref name=YVWO-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== The yellow-vented woodpecker is a year-round resident throughout its range.<ref name=YVWO-BOW/> ===Manĝado=== The yellow-vented woodpecker forages from the forest's middle strata to the canopy. It is usually single or in pairs but occasionally joins [[mixed species foraging flock]]s. It often spends a long time at one spot, hammering on a tree trunk or branch. No details of its diet are known.<ref name=YVWO-BOW/> ===Reproduktado=== The yellow-vented woodpecker's breeding season appears to be between March and August, but nothing more is known about its breeding biology.<ref name=YVWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Veniliornis-dignus |species=Flavsubpuga pego}} ===Voĉo=== The yellow-vented woodpecker is not very vocal, but does make "a fast, rattled 'krrrrrrrrrrrrrrr'."<ref name=Ridgely2>{{cite book | last1 =Ridgely | first1 =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =342 | isbn =978-0-8014-8721-7 }}</ref> ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the yellow-vented woodpecker as being of Least Concern. It has a large range, and though its population size is not known it is believed to be stable. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered rare in Peru and uncommon in the rest of its range, and "[p]ossibly quite widespread but at very low densities."<ref name=YVWO-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * {{cite book | last=Howell | first=Steve N. G. | author2=Sophie Webb | title=A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America | publisher=Oxford University Press | year=1995 | isbn=0-19-854012-4 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/guidetobirdsofme0000howe }} *{{cite book |title=Woodpeckers of the World: A Photographic Guide |last=Gorman |first=Gerard |year=2014 |publisher=Firefly Books |isbn=978-1-77085-309-6 |pages=294–295 }} == Bibliografio == * Hans Winkler, David Christie, David Nurney: ''{{lang|en|Woodpeckers. A Guide to Woodpeckers, Piculets and Wrynecks of the World}}''. Robertsbridge, 1995, ISBN 0395720435. * {{cite book|last=Gorman|first=Gerard |url=https://books.google.com/books?id=9LmnAwAAQBAJ&pg=PA107|title=Woodpeckers of the World: The Complete Guide|publisher= A & C Black |year=2014|isbn=978-1-4081-4717-7}} * {{cite book|last=Winkler|first=Hans |title= Developments in Woodpecker Biology |location=[[Linz]]|publisher=Biologiezentrum des Oberösterreichischen Landesmuseums|year=2015|isbn= 978-3-85474-317-0}} == Eksteraj ligiloj == *{{Wikispecies|Veniliornis dignus|''Veniliornis dignus''}} *{{Commons category|Veniliornis dignus|''Veniliornis dignus''}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Venezuelo]] qimjqdlq9zu5wsqr067gr0qg5jwmw9y 9494146 9494143 2026-10-15T22:06:58Z Kani 670 /* Aspekto */ 9494146 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Flavsubpuga pego |koloro = pink |dosiero = Yellow-vented Woodpecker - Colombia S4E8871 (16223080170).jpg |priskribo de dosiero = | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Veniliornis]]'' |dunomo aŭtoritato = |specio = '''Flavsubpuga pego''' ''V. dignus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Yellow-vented Woodpecker ''Veniliornis dignus'' |volume=2016 |article-number=e.T22681187A92896166 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681187A92896166.en |access-date=24a de Januaro 2023}}</ref> |dunomo = ''Veniliornis dignus'' |dunomo aŭtoritato = ([[Philip Lutley Sclater|Sclater, PL]] & [[Osbert Salvin|Salvin]], 1877) |specioj de subdivizio = Subspecioj | sinonimo = * ''Dryobates dignus'' |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj = Veniliornis dignus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Flavsubpuga pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref>, ''Veniliornis dignus'', estas sudamerika [[pego]], tio estas [[birdo]] de la familio de [[Pegedoj]] kaj la unu el la 14 specioj de la genro ''[[Veniliornis]]''. Ĝi vivas en Kolombio, Venezuelo, Ekvadoro kaj Peruo.<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/woodpeckers/ |title=Woodpeckers |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Januaro 2023 }}</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La [[Internacia Ornitologia Komitato]] kaj la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' metas la Flavsubpugan pegon en la genron ''[[Veniliornis]]''.<ref name=IOC12.2/><ref name=HBW7>HBW kaj BirdLife International (2022) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 7. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v7_Dec22.zip] Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref> Tamen, starte en 2018, la [[Usona Ornitologia Societo]] kaj la [[taksonomio Clements]] movis ĉiujn speciojn de la genro ''Veniliornis'' al la genro ''[[Dryobates]]''.<ref name=59Supp>R. Terry Chesser, Kevin J. Burns, Carla Cicero, Jon L. Dunn, Andrew W. Kratter, Irby J. Lovette, Pamela C. Rasmussen, J. V. Remsen, Jr., Douglas F. Stotz, Benjamin M. Winger, kaj Kevin Winker. "Fifty-ninth supplement to the American Ornithological Society's ''Check-list of North American Birds''". ''The Auk'' 2018, vol. 135:798-813 Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=Clements2022>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, S. M. Billerman, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2022. The eBird/Clements checklist of birds of the world: v2022. Elŝuitta el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 10an de Novembro, 2022</ref> La supraj taksonomiaj sistemoj agnoskas jenajn tri [[subspecio]]jn, la [[Nomiga subspecio|nomiga]] ''dignus'' ([[Philip Lutley Sclater|Sclater, PL]] & [[Osbert Salvin|Salvin]], 1877), ''baezae'' ([[Frank Chapman (ornitologo)|Chapman]], 1923), kaj ''valdizani'' ([[Hans von Berlepsch|Berlepsch]] & [[Jan Sztolcman|Stolzmann]], 1902).<ref name=IOC12.2/><ref name=SACClist/><ref name=Clements2022/><ref name=HBW7/> ==Aspekto== La Flavsubpuga pego longas 16 ĝis 17 cm kaj pezas 35 ĝis 46 g. Maskloj kaj inoj havas la saman plumaron, krom ĉe la kapo. Ĉe plenkreskuloj de ambaŭ seksoj de la nomiga subspecio, la vizaĝo estas plejparte nigreca-oliva, kun blankaj strioj malantaŭ kaj sub la okulo. Ĉe maskloj, la areo de la frunto ĝis la nuko estas ruĝa, kun videblaj nigraj bazoj de la plumoj; ĉe inoj, tiu areo estas tute nigreca. La mantelo kaj dorso de ambaŭ seksoj estas flavecverdaj kun bronza nuanco; la pugo kaj la supraj vostokovriloj montras striojn de hela kaj malhela olivkoloroj. La flugoplumoj estas brunec-olivaj. La vosto estas nigreca kun flaveca nuanco; la du eksteraj paroj da vostoplumoj havas helajn striojn. La subaj partoj de la korpo estas verdec-blankaj, iĝante flavaj ĉe la flankoj kaj la ventro, kaj prezentas dikajn oliv-nigrecajn striojn de la gorĝo ĝis la supraj flankoj. La irisoj estas brunaj ĝis ruĝecbrunaj; la mezlonga beko estas nigreca kun pli hela bazo; la kruroj estas malhel-olivgrizaj. Junuloj estas ĝenerale malpli brilaj ol plenkreskuloj kaj havas pli verdajn suprajn partojn. Ĉe ambaŭ seksoj, la plumoj de la krono havas ruĝajn pintojn.<ref name=YVWO-BOW>Winkler, H. kaj D. A. Christie (2020). Yellow-vented Woodpecker (''Dryobates dignus''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.yevwoo1.01] Alirita la 24an de Januaro, 2023</ref> La subspecio ''baezae'' havas pli mallongan bekon ol la nomiga subspecio, kaj la strieco de ĝiaj subaj partoj estas pli nigra kaj etendiĝas pli malproksimen sur la flankojn. La subspecio ''valdizani'' havas pli longan bekon ol la nomiga subspecio, kaj malpli klare difinitan striecon sur la pugo kaj la supravostaj kovrilplumoj.<ref name=YVWO-BOW/> ==Distribuado kaj habitato== The nominate subspecies of yellow-vented woodpecker is found from [[Táchira]] in extreme southwestern Venezuela south through the Colombian Andes into the Pacific slope of northern Ecuador's Andes. Subspecies ''baezae'' is found on the eastern slope of the Andes in Ecuador. Subspecies ''valdizani'' is found on the eastern slope of the Andes in Peru. The species inhabits humid [[montane forest]], in particular [[cloudforest]], and is seldom found outside mature [[primary forest]]. In elevation it mostly ranges between {{convert|1200|and|2700|m|ft|abbr=on}} but is found as low as {{convert|700|m|ft|abbr=on}} in Peru.<ref name=YVWO-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== The yellow-vented woodpecker is a year-round resident throughout its range.<ref name=YVWO-BOW/> ===Manĝado=== The yellow-vented woodpecker forages from the forest's middle strata to the canopy. It is usually single or in pairs but occasionally joins [[mixed species foraging flock]]s. It often spends a long time at one spot, hammering on a tree trunk or branch. No details of its diet are known.<ref name=YVWO-BOW/> ===Reproduktado=== The yellow-vented woodpecker's breeding season appears to be between March and August, but nothing more is known about its breeding biology.<ref name=YVWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Veniliornis-dignus |species=Flavsubpuga pego}} ===Voĉo=== The yellow-vented woodpecker is not very vocal, but does make "a fast, rattled 'krrrrrrrrrrrrrrr'."<ref name=Ridgely2>{{cite book | last1 =Ridgely | first1 =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =342 | isbn =978-0-8014-8721-7 }}</ref> ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the yellow-vented woodpecker as being of Least Concern. It has a large range, and though its population size is not known it is believed to be stable. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered rare in Peru and uncommon in the rest of its range, and "[p]ossibly quite widespread but at very low densities."<ref name=YVWO-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * {{cite book | last=Howell | first=Steve N. G. | author2=Sophie Webb | title=A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America | publisher=Oxford University Press | year=1995 | isbn=0-19-854012-4 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/guidetobirdsofme0000howe }} *{{cite book |title=Woodpeckers of the World: A Photographic Guide |last=Gorman |first=Gerard |year=2014 |publisher=Firefly Books |isbn=978-1-77085-309-6 |pages=294–295 }} == Bibliografio == * Hans Winkler, David Christie, David Nurney: ''{{lang|en|Woodpeckers. A Guide to Woodpeckers, Piculets and Wrynecks of the World}}''. Robertsbridge, 1995, ISBN 0395720435. * {{cite book|last=Gorman|first=Gerard |url=https://books.google.com/books?id=9LmnAwAAQBAJ&pg=PA107|title=Woodpeckers of the World: The Complete Guide|publisher= A & C Black |year=2014|isbn=978-1-4081-4717-7}} * {{cite book|last=Winkler|first=Hans |title= Developments in Woodpecker Biology |location=[[Linz]]|publisher=Biologiezentrum des Oberösterreichischen Landesmuseums|year=2015|isbn= 978-3-85474-317-0}} == Eksteraj ligiloj == *{{Wikispecies|Veniliornis dignus|''Veniliornis dignus''}} *{{Commons category|Veniliornis dignus|''Veniliornis dignus''}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Venezuelo]] 4hmhtv84i47vb8e75y3a8mndlttdad9 9494148 9494146 2026-10-15T22:10:12Z Kani 670 /* Distribuado kaj habitato */ 9494148 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Flavsubpuga pego |koloro = pink |dosiero = Yellow-vented Woodpecker - Colombia S4E8871 (16223080170).jpg |priskribo de dosiero = | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Veniliornis]]'' |dunomo aŭtoritato = |specio = '''Flavsubpuga pego''' ''V. dignus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Yellow-vented Woodpecker ''Veniliornis dignus'' |volume=2016 |article-number=e.T22681187A92896166 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681187A92896166.en |access-date=24a de Januaro 2023}}</ref> |dunomo = ''Veniliornis dignus'' |dunomo aŭtoritato = ([[Philip Lutley Sclater|Sclater, PL]] & [[Osbert Salvin|Salvin]], 1877) |specioj de subdivizio = Subspecioj | sinonimo = * ''Dryobates dignus'' |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj = Veniliornis dignus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Flavsubpuga pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref>, ''Veniliornis dignus'', estas sudamerika [[pego]], tio estas [[birdo]] de la familio de [[Pegedoj]] kaj la unu el la 14 specioj de la genro ''[[Veniliornis]]''. Ĝi vivas en Kolombio, Venezuelo, Ekvadoro kaj Peruo.<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/woodpeckers/ |title=Woodpeckers |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Januaro 2023 }}</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La [[Internacia Ornitologia Komitato]] kaj la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' metas la Flavsubpugan pegon en la genron ''[[Veniliornis]]''.<ref name=IOC12.2/><ref name=HBW7>HBW kaj BirdLife International (2022) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 7. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v7_Dec22.zip] Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref> Tamen, starte en 2018, la [[Usona Ornitologia Societo]] kaj la [[taksonomio Clements]] movis ĉiujn speciojn de la genro ''Veniliornis'' al la genro ''[[Dryobates]]''.<ref name=59Supp>R. Terry Chesser, Kevin J. Burns, Carla Cicero, Jon L. Dunn, Andrew W. Kratter, Irby J. Lovette, Pamela C. Rasmussen, J. V. Remsen, Jr., Douglas F. Stotz, Benjamin M. Winger, kaj Kevin Winker. "Fifty-ninth supplement to the American Ornithological Society's ''Check-list of North American Birds''". ''The Auk'' 2018, vol. 135:798-813 Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=Clements2022>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, S. M. Billerman, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2022. The eBird/Clements checklist of birds of the world: v2022. Elŝuitta el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 10an de Novembro, 2022</ref> La supraj taksonomiaj sistemoj agnoskas jenajn tri [[subspecio]]jn, la [[Nomiga subspecio|nomiga]] ''dignus'' ([[Philip Lutley Sclater|Sclater, PL]] & [[Osbert Salvin|Salvin]], 1877), ''baezae'' ([[Frank Chapman (ornitologo)|Chapman]], 1923), kaj ''valdizani'' ([[Hans von Berlepsch|Berlepsch]] & [[Jan Sztolcman|Stolzmann]], 1902).<ref name=IOC12.2/><ref name=SACClist/><ref name=Clements2022/><ref name=HBW7/> ==Aspekto== La Flavsubpuga pego longas 16 ĝis 17 cm kaj pezas 35 ĝis 46 g. Maskloj kaj inoj havas la saman plumaron, krom ĉe la kapo. Ĉe plenkreskuloj de ambaŭ seksoj de la nomiga subspecio, la vizaĝo estas plejparte nigreca-oliva, kun blankaj strioj malantaŭ kaj sub la okulo. Ĉe maskloj, la areo de la frunto ĝis la nuko estas ruĝa, kun videblaj nigraj bazoj de la plumoj; ĉe inoj, tiu areo estas tute nigreca. La mantelo kaj dorso de ambaŭ seksoj estas flavecverdaj kun bronza nuanco; la pugo kaj la supraj vostokovriloj montras striojn de hela kaj malhela olivkoloroj. La flugoplumoj estas brunec-olivaj. La vosto estas nigreca kun flaveca nuanco; la du eksteraj paroj da vostoplumoj havas helajn striojn. La subaj partoj de la korpo estas verdec-blankaj, iĝante flavaj ĉe la flankoj kaj la ventro, kaj prezentas dikajn oliv-nigrecajn striojn de la gorĝo ĝis la supraj flankoj. La irisoj estas brunaj ĝis ruĝecbrunaj; la mezlonga beko estas nigreca kun pli hela bazo; la kruroj estas malhel-olivgrizaj. Junuloj estas ĝenerale malpli brilaj ol plenkreskuloj kaj havas pli verdajn suprajn partojn. Ĉe ambaŭ seksoj, la plumoj de la krono havas ruĝajn pintojn.<ref name=YVWO-BOW>Winkler, H. kaj D. A. Christie (2020). Yellow-vented Woodpecker (''Dryobates dignus''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.yevwoo1.01] Alirita la 24an de Januaro, 2023</ref> La subspecio ''baezae'' havas pli mallongan bekon ol la nomiga subspecio, kaj la strieco de ĝiaj subaj partoj estas pli nigra kaj etendiĝas pli malproksimen sur la flankojn. La subspecio ''valdizani'' havas pli longan bekon ol la nomiga subspecio, kaj malpli klare difinitan striecon sur la pugo kaj la supravostaj kovrilplumoj.<ref name=YVWO-BOW/> ==Distribuado kaj habitato== La nomiga subspecio de la Flavsubpuga pego troviĝas de [[Táchira]], en la pleja sudokcidento de Venezuelo, suden tra la kolombiaj Andoj ĝis la pacifika deklivaro de [[Andoj]] en norda Ekvadoro. La subspecio ''baezae'' troviĝas sur la orienta deklivaro de Andoj en Ekvadoro. La subspecio ''valdizani'' troviĝas sur la orienta deklivaro de Andoj en Peruo. La specio loĝas en humidaj [[montarbaro]]j, precipe en [[nubarbaro]]j, kaj malofte troviĝas ekster maturaj [[praarbaro]]j. Ĝi plejparte vivas en altecoj inter 1 200 kaj 2 700 m, sed en Peruo ĝi troveblas eĉ je alteco de 700 m.<ref name=YVWO-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== The yellow-vented woodpecker is a year-round resident throughout its range.<ref name=YVWO-BOW/> ===Manĝado=== The yellow-vented woodpecker forages from the forest's middle strata to the canopy. It is usually single or in pairs but occasionally joins [[mixed species foraging flock]]s. It often spends a long time at one spot, hammering on a tree trunk or branch. No details of its diet are known.<ref name=YVWO-BOW/> ===Reproduktado=== The yellow-vented woodpecker's breeding season appears to be between March and August, but nothing more is known about its breeding biology.<ref name=YVWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Veniliornis-dignus |species=Flavsubpuga pego}} ===Voĉo=== The yellow-vented woodpecker is not very vocal, but does make "a fast, rattled 'krrrrrrrrrrrrrrr'."<ref name=Ridgely2>{{cite book | last1 =Ridgely | first1 =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =342 | isbn =978-0-8014-8721-7 }}</ref> ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the yellow-vented woodpecker as being of Least Concern. It has a large range, and though its population size is not known it is believed to be stable. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered rare in Peru and uncommon in the rest of its range, and "[p]ossibly quite widespread but at very low densities."<ref name=YVWO-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * {{cite book | last=Howell | first=Steve N. G. | author2=Sophie Webb | title=A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America | publisher=Oxford University Press | year=1995 | isbn=0-19-854012-4 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/guidetobirdsofme0000howe }} *{{cite book |title=Woodpeckers of the World: A Photographic Guide |last=Gorman |first=Gerard |year=2014 |publisher=Firefly Books |isbn=978-1-77085-309-6 |pages=294–295 }} == Bibliografio == * Hans Winkler, David Christie, David Nurney: ''{{lang|en|Woodpeckers. A Guide to Woodpeckers, Piculets and Wrynecks of the World}}''. Robertsbridge, 1995, ISBN 0395720435. * {{cite book|last=Gorman|first=Gerard |url=https://books.google.com/books?id=9LmnAwAAQBAJ&pg=PA107|title=Woodpeckers of the World: The Complete Guide|publisher= A & C Black |year=2014|isbn=978-1-4081-4717-7}} * {{cite book|last=Winkler|first=Hans |title= Developments in Woodpecker Biology |location=[[Linz]]|publisher=Biologiezentrum des Oberösterreichischen Landesmuseums|year=2015|isbn= 978-3-85474-317-0}} == Eksteraj ligiloj == *{{Wikispecies|Veniliornis dignus|''Veniliornis dignus''}} *{{Commons category|Veniliornis dignus|''Veniliornis dignus''}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Venezuelo]] po5wgaz5h4n9a9q1hz5e47aiosid0ym 9494149 9494148 2026-10-15T22:13:19Z Kani 670 /* Kutimaro */ 9494149 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Flavsubpuga pego |koloro = pink |dosiero = Yellow-vented Woodpecker - Colombia S4E8871 (16223080170).jpg |priskribo de dosiero = | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Veniliornis]]'' |dunomo aŭtoritato = |specio = '''Flavsubpuga pego''' ''V. dignus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Yellow-vented Woodpecker ''Veniliornis dignus'' |volume=2016 |article-number=e.T22681187A92896166 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681187A92896166.en |access-date=24a de Januaro 2023}}</ref> |dunomo = ''Veniliornis dignus'' |dunomo aŭtoritato = ([[Philip Lutley Sclater|Sclater, PL]] & [[Osbert Salvin|Salvin]], 1877) |specioj de subdivizio = Subspecioj | sinonimo = * ''Dryobates dignus'' |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj = Veniliornis dignus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Flavsubpuga pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref>, ''Veniliornis dignus'', estas sudamerika [[pego]], tio estas [[birdo]] de la familio de [[Pegedoj]] kaj la unu el la 14 specioj de la genro ''[[Veniliornis]]''. Ĝi vivas en Kolombio, Venezuelo, Ekvadoro kaj Peruo.<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/woodpeckers/ |title=Woodpeckers |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Januaro 2023 }}</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La [[Internacia Ornitologia Komitato]] kaj la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' metas la Flavsubpugan pegon en la genron ''[[Veniliornis]]''.<ref name=IOC12.2/><ref name=HBW7>HBW kaj BirdLife International (2022) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 7. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v7_Dec22.zip] Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref> Tamen, starte en 2018, la [[Usona Ornitologia Societo]] kaj la [[taksonomio Clements]] movis ĉiujn speciojn de la genro ''Veniliornis'' al la genro ''[[Dryobates]]''.<ref name=59Supp>R. Terry Chesser, Kevin J. Burns, Carla Cicero, Jon L. Dunn, Andrew W. Kratter, Irby J. Lovette, Pamela C. Rasmussen, J. V. Remsen, Jr., Douglas F. Stotz, Benjamin M. Winger, kaj Kevin Winker. "Fifty-ninth supplement to the American Ornithological Society's ''Check-list of North American Birds''". ''The Auk'' 2018, vol. 135:798-813 Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=Clements2022>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, S. M. Billerman, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2022. The eBird/Clements checklist of birds of the world: v2022. Elŝuitta el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 10an de Novembro, 2022</ref> La supraj taksonomiaj sistemoj agnoskas jenajn tri [[subspecio]]jn, la [[Nomiga subspecio|nomiga]] ''dignus'' ([[Philip Lutley Sclater|Sclater, PL]] & [[Osbert Salvin|Salvin]], 1877), ''baezae'' ([[Frank Chapman (ornitologo)|Chapman]], 1923), kaj ''valdizani'' ([[Hans von Berlepsch|Berlepsch]] & [[Jan Sztolcman|Stolzmann]], 1902).<ref name=IOC12.2/><ref name=SACClist/><ref name=Clements2022/><ref name=HBW7/> ==Aspekto== La Flavsubpuga pego longas 16 ĝis 17 cm kaj pezas 35 ĝis 46 g. Maskloj kaj inoj havas la saman plumaron, krom ĉe la kapo. Ĉe plenkreskuloj de ambaŭ seksoj de la nomiga subspecio, la vizaĝo estas plejparte nigreca-oliva, kun blankaj strioj malantaŭ kaj sub la okulo. Ĉe maskloj, la areo de la frunto ĝis la nuko estas ruĝa, kun videblaj nigraj bazoj de la plumoj; ĉe inoj, tiu areo estas tute nigreca. La mantelo kaj dorso de ambaŭ seksoj estas flavecverdaj kun bronza nuanco; la pugo kaj la supraj vostokovriloj montras striojn de hela kaj malhela olivkoloroj. La flugoplumoj estas brunec-olivaj. La vosto estas nigreca kun flaveca nuanco; la du eksteraj paroj da vostoplumoj havas helajn striojn. La subaj partoj de la korpo estas verdec-blankaj, iĝante flavaj ĉe la flankoj kaj la ventro, kaj prezentas dikajn oliv-nigrecajn striojn de la gorĝo ĝis la supraj flankoj. La irisoj estas brunaj ĝis ruĝecbrunaj; la mezlonga beko estas nigreca kun pli hela bazo; la kruroj estas malhel-olivgrizaj. Junuloj estas ĝenerale malpli brilaj ol plenkreskuloj kaj havas pli verdajn suprajn partojn. Ĉe ambaŭ seksoj, la plumoj de la krono havas ruĝajn pintojn.<ref name=YVWO-BOW>Winkler, H. kaj D. A. Christie (2020). Yellow-vented Woodpecker (''Dryobates dignus''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.yevwoo1.01] Alirita la 24an de Januaro, 2023</ref> La subspecio ''baezae'' havas pli mallongan bekon ol la nomiga subspecio, kaj la strieco de ĝiaj subaj partoj estas pli nigra kaj etendiĝas pli malproksimen sur la flankojn. La subspecio ''valdizani'' havas pli longan bekon ol la nomiga subspecio, kaj malpli klare difinitan striecon sur la pugo kaj la supravostaj kovrilplumoj.<ref name=YVWO-BOW/> ==Distribuado kaj habitato== La nomiga subspecio de la Flavsubpuga pego troviĝas de [[Táchira]], en la pleja sudokcidento de Venezuelo, suden tra la kolombiaj Andoj ĝis la pacifika deklivaro de [[Andoj]] en norda Ekvadoro. La subspecio ''baezae'' troviĝas sur la orienta deklivaro de Andoj en Ekvadoro. La subspecio ''valdizani'' troviĝas sur la orienta deklivaro de Andoj en Peruo. La specio loĝas en humidaj [[montarbaro]]j, precipe en [[nubarbaro]]j, kaj malofte troviĝas ekster maturaj [[praarbaro]]j. Ĝi plejparte vivas en altecoj inter 1 200 kaj 2 700 m, sed en Peruo ĝi troveblas eĉ je alteco de 700 m.<ref name=YVWO-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La Flavsubpuga pego estas tutjara loĝanto tra sia tuta disvastiĝa areo.<ref name=YVWO-BOW/> ===Manĝado=== La Flavsubpuga pego serĉas manĝaĵon de la mezaj tavoloj de la arbaro ĝis la [[kanopeo]]. Ĝi kutime troviĝas sola aŭ en paroj, sed foje aliĝas al [[miksspeciaj kunamnĝantaroj]] serĉantaj manĝaĵon. Ĝi ofte pasigas longan tempon ĉe unu loko, frapante arbotrunkon aŭ branĉon. Neniu detalo pri ĝia dieto estas konata.<ref name=YVWO-BOW/> ===Reproduktado=== La [[reprodukta sezono]] de la Flavsubpuga pego ŝajne okazas inter marto kaj aŭgusto, sed nenio plia estas konata pri ĝia reprodukta biologio.<ref name=YVWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Veniliornis-dignus |species=Flavsubpuga pego}} ===Voĉo=== La Flavsubpuga pego ne estas tre voĉema, sed ja produktas "rapidan, tremolan 'krrrrrrrrrrrrrrr'."<ref name=Ridgely2>{{cite book | last1 =Ridgely | first1 =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =342 | isbn =978-0-8014-8721-7 }}</ref> ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the yellow-vented woodpecker as being of Least Concern. It has a large range, and though its population size is not known it is believed to be stable. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered rare in Peru and uncommon in the rest of its range, and "[p]ossibly quite widespread but at very low densities."<ref name=YVWO-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * {{cite book | last=Howell | first=Steve N. G. | author2=Sophie Webb | title=A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America | publisher=Oxford University Press | year=1995 | isbn=0-19-854012-4 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/guidetobirdsofme0000howe }} *{{cite book |title=Woodpeckers of the World: A Photographic Guide |last=Gorman |first=Gerard |year=2014 |publisher=Firefly Books |isbn=978-1-77085-309-6 |pages=294–295 }} == Bibliografio == * Hans Winkler, David Christie, David Nurney: ''{{lang|en|Woodpeckers. A Guide to Woodpeckers, Piculets and Wrynecks of the World}}''. Robertsbridge, 1995, ISBN 0395720435. * {{cite book|last=Gorman|first=Gerard |url=https://books.google.com/books?id=9LmnAwAAQBAJ&pg=PA107|title=Woodpeckers of the World: The Complete Guide|publisher= A & C Black |year=2014|isbn=978-1-4081-4717-7}} * {{cite book|last=Winkler|first=Hans |title= Developments in Woodpecker Biology |location=[[Linz]]|publisher=Biologiezentrum des Oberösterreichischen Landesmuseums|year=2015|isbn= 978-3-85474-317-0}} == Eksteraj ligiloj == *{{Wikispecies|Veniliornis dignus|''Veniliornis dignus''}} *{{Commons category|Veniliornis dignus|''Veniliornis dignus''}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Venezuelo]] 3z6vlautqn814zkf6wee8tps403u9s8 9494150 9494149 2026-10-15T22:14:59Z Kani 670 /* Manĝado */ 9494150 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Flavsubpuga pego |koloro = pink |dosiero = Yellow-vented Woodpecker - Colombia S4E8871 (16223080170).jpg |priskribo de dosiero = | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Veniliornis]]'' |dunomo aŭtoritato = |specio = '''Flavsubpuga pego''' ''V. dignus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Yellow-vented Woodpecker ''Veniliornis dignus'' |volume=2016 |article-number=e.T22681187A92896166 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681187A92896166.en |access-date=24a de Januaro 2023}}</ref> |dunomo = ''Veniliornis dignus'' |dunomo aŭtoritato = ([[Philip Lutley Sclater|Sclater, PL]] & [[Osbert Salvin|Salvin]], 1877) |specioj de subdivizio = Subspecioj | sinonimo = * ''Dryobates dignus'' |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj = Veniliornis dignus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Flavsubpuga pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref>, ''Veniliornis dignus'', estas sudamerika [[pego]], tio estas [[birdo]] de la familio de [[Pegedoj]] kaj la unu el la 14 specioj de la genro ''[[Veniliornis]]''. Ĝi vivas en Kolombio, Venezuelo, Ekvadoro kaj Peruo.<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/woodpeckers/ |title=Woodpeckers |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Januaro 2023 }}</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La [[Internacia Ornitologia Komitato]] kaj la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' metas la Flavsubpugan pegon en la genron ''[[Veniliornis]]''.<ref name=IOC12.2/><ref name=HBW7>HBW kaj BirdLife International (2022) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 7. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v7_Dec22.zip] Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref> Tamen, starte en 2018, la [[Usona Ornitologia Societo]] kaj la [[taksonomio Clements]] movis ĉiujn speciojn de la genro ''Veniliornis'' al la genro ''[[Dryobates]]''.<ref name=59Supp>R. Terry Chesser, Kevin J. Burns, Carla Cicero, Jon L. Dunn, Andrew W. Kratter, Irby J. Lovette, Pamela C. Rasmussen, J. V. Remsen, Jr., Douglas F. Stotz, Benjamin M. Winger, kaj Kevin Winker. "Fifty-ninth supplement to the American Ornithological Society's ''Check-list of North American Birds''". ''The Auk'' 2018, vol. 135:798-813 Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=Clements2022>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, S. M. Billerman, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2022. The eBird/Clements checklist of birds of the world: v2022. Elŝuitta el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 10an de Novembro, 2022</ref> La supraj taksonomiaj sistemoj agnoskas jenajn tri [[subspecio]]jn, la [[Nomiga subspecio|nomiga]] ''dignus'' ([[Philip Lutley Sclater|Sclater, PL]] & [[Osbert Salvin|Salvin]], 1877), ''baezae'' ([[Frank Chapman (ornitologo)|Chapman]], 1923), kaj ''valdizani'' ([[Hans von Berlepsch|Berlepsch]] & [[Jan Sztolcman|Stolzmann]], 1902).<ref name=IOC12.2/><ref name=SACClist/><ref name=Clements2022/><ref name=HBW7/> ==Aspekto== La Flavsubpuga pego longas 16 ĝis 17 cm kaj pezas 35 ĝis 46 g. Maskloj kaj inoj havas la saman plumaron, krom ĉe la kapo. Ĉe plenkreskuloj de ambaŭ seksoj de la nomiga subspecio, la vizaĝo estas plejparte nigreca-oliva, kun blankaj strioj malantaŭ kaj sub la okulo. Ĉe maskloj, la areo de la frunto ĝis la nuko estas ruĝa, kun videblaj nigraj bazoj de la plumoj; ĉe inoj, tiu areo estas tute nigreca. La mantelo kaj dorso de ambaŭ seksoj estas flavecverdaj kun bronza nuanco; la pugo kaj la supraj vostokovriloj montras striojn de hela kaj malhela olivkoloroj. La flugoplumoj estas brunec-olivaj. La vosto estas nigreca kun flaveca nuanco; la du eksteraj paroj da vostoplumoj havas helajn striojn. La subaj partoj de la korpo estas verdec-blankaj, iĝante flavaj ĉe la flankoj kaj la ventro, kaj prezentas dikajn oliv-nigrecajn striojn de la gorĝo ĝis la supraj flankoj. La irisoj estas brunaj ĝis ruĝecbrunaj; la mezlonga beko estas nigreca kun pli hela bazo; la kruroj estas malhel-olivgrizaj. Junuloj estas ĝenerale malpli brilaj ol plenkreskuloj kaj havas pli verdajn suprajn partojn. Ĉe ambaŭ seksoj, la plumoj de la krono havas ruĝajn pintojn.<ref name=YVWO-BOW>Winkler, H. kaj D. A. Christie (2020). Yellow-vented Woodpecker (''Dryobates dignus''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.yevwoo1.01] Alirita la 24an de Januaro, 2023</ref> La subspecio ''baezae'' havas pli mallongan bekon ol la nomiga subspecio, kaj la strieco de ĝiaj subaj partoj estas pli nigra kaj etendiĝas pli malproksimen sur la flankojn. La subspecio ''valdizani'' havas pli longan bekon ol la nomiga subspecio, kaj malpli klare difinitan striecon sur la pugo kaj la supravostaj kovrilplumoj.<ref name=YVWO-BOW/> ==Distribuado kaj habitato== La nomiga subspecio de la Flavsubpuga pego troviĝas de [[Táchira]], en la pleja sudokcidento de Venezuelo, suden tra la kolombiaj Andoj ĝis la pacifika deklivaro de [[Andoj]] en norda Ekvadoro. La subspecio ''baezae'' troviĝas sur la orienta deklivaro de Andoj en Ekvadoro. La subspecio ''valdizani'' troviĝas sur la orienta deklivaro de Andoj en Peruo. La specio loĝas en humidaj [[montarbaro]]j, precipe en [[nubarbaro]]j, kaj malofte troviĝas ekster maturaj [[praarbaro]]j. Ĝi plejparte vivas en altecoj inter 1 200 kaj 2 700 m, sed en Peruo ĝi troveblas eĉ je alteco de 700 m.<ref name=YVWO-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La Flavsubpuga pego estas tutjara loĝanto tra sia tuta disvastiĝa areo.<ref name=YVWO-BOW/> ===Manĝado=== La Flavsubpuga pego serĉas manĝaĵon de la mezaj tavoloj de la arbaro ĝis la [[kanopeo]]. Ĝi kutime troviĝas sola aŭ en paroj, sed foje aliĝas al [[miksspeciaj kunmanĝantaroj]] serĉantaj manĝaĵon. Ĝi ofte pasigas longan tempon ĉe unu loko, frapante arbotrunkon aŭ branĉon. Neniu detalo pri ĝia dieto estas konata.<ref name=YVWO-BOW/> ===Reproduktado=== La [[reprodukta sezono]] de la Flavsubpuga pego ŝajne okazas inter marto kaj aŭgusto, sed nenio plia estas konata pri ĝia reprodukta biologio.<ref name=YVWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Veniliornis-dignus |species=Flavsubpuga pego}} ===Voĉo=== La Flavsubpuga pego ne estas tre voĉema, sed ja produktas "rapidan, tremolan 'krrrrrrrrrrrrrrr'."<ref name=Ridgely2>{{cite book | last1 =Ridgely | first1 =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =342 | isbn =978-0-8014-8721-7 }}</ref> ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the yellow-vented woodpecker as being of Least Concern. It has a large range, and though its population size is not known it is believed to be stable. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered rare in Peru and uncommon in the rest of its range, and "[p]ossibly quite widespread but at very low densities."<ref name=YVWO-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * {{cite book | last=Howell | first=Steve N. G. | author2=Sophie Webb | title=A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America | publisher=Oxford University Press | year=1995 | isbn=0-19-854012-4 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/guidetobirdsofme0000howe }} *{{cite book |title=Woodpeckers of the World: A Photographic Guide |last=Gorman |first=Gerard |year=2014 |publisher=Firefly Books |isbn=978-1-77085-309-6 |pages=294–295 }} == Bibliografio == * Hans Winkler, David Christie, David Nurney: ''{{lang|en|Woodpeckers. A Guide to Woodpeckers, Piculets and Wrynecks of the World}}''. Robertsbridge, 1995, ISBN 0395720435. * {{cite book|last=Gorman|first=Gerard |url=https://books.google.com/books?id=9LmnAwAAQBAJ&pg=PA107|title=Woodpeckers of the World: The Complete Guide|publisher= A & C Black |year=2014|isbn=978-1-4081-4717-7}} * {{cite book|last=Winkler|first=Hans |title= Developments in Woodpecker Biology |location=[[Linz]]|publisher=Biologiezentrum des Oberösterreichischen Landesmuseums|year=2015|isbn= 978-3-85474-317-0}} == Eksteraj ligiloj == *{{Wikispecies|Veniliornis dignus|''Veniliornis dignus''}} *{{Commons category|Veniliornis dignus|''Veniliornis dignus''}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Venezuelo]] lw0440ozji7e28qg8v3nlpui9dfnjv8 9494151 9494150 2026-10-15T22:17:38Z Kani 670 /* Statuso */ 9494151 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Flavsubpuga pego |koloro = pink |dosiero = Yellow-vented Woodpecker - Colombia S4E8871 (16223080170).jpg |priskribo de dosiero = | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Veniliornis]]'' |dunomo aŭtoritato = |specio = '''Flavsubpuga pego''' ''V. dignus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Yellow-vented Woodpecker ''Veniliornis dignus'' |volume=2016 |article-number=e.T22681187A92896166 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681187A92896166.en |access-date=24a de Januaro 2023}}</ref> |dunomo = ''Veniliornis dignus'' |dunomo aŭtoritato = ([[Philip Lutley Sclater|Sclater, PL]] & [[Osbert Salvin|Salvin]], 1877) |specioj de subdivizio = Subspecioj | sinonimo = * ''Dryobates dignus'' |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj = Veniliornis dignus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Flavsubpuga pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref>, ''Veniliornis dignus'', estas sudamerika [[pego]], tio estas [[birdo]] de la familio de [[Pegedoj]] kaj la unu el la 14 specioj de la genro ''[[Veniliornis]]''. Ĝi vivas en Kolombio, Venezuelo, Ekvadoro kaj Peruo.<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/woodpeckers/ |title=Woodpeckers |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Januaro 2023 }}</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La [[Internacia Ornitologia Komitato]] kaj la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' metas la Flavsubpugan pegon en la genron ''[[Veniliornis]]''.<ref name=IOC12.2/><ref name=HBW7>HBW kaj BirdLife International (2022) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 7. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v7_Dec22.zip] Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref> Tamen, starte en 2018, la [[Usona Ornitologia Societo]] kaj la [[taksonomio Clements]] movis ĉiujn speciojn de la genro ''Veniliornis'' al la genro ''[[Dryobates]]''.<ref name=59Supp>R. Terry Chesser, Kevin J. Burns, Carla Cicero, Jon L. Dunn, Andrew W. Kratter, Irby J. Lovette, Pamela C. Rasmussen, J. V. Remsen, Jr., Douglas F. Stotz, Benjamin M. Winger, kaj Kevin Winker. "Fifty-ninth supplement to the American Ornithological Society's ''Check-list of North American Birds''". ''The Auk'' 2018, vol. 135:798-813 Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=Clements2022>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, S. M. Billerman, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2022. The eBird/Clements checklist of birds of the world: v2022. Elŝuitta el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 10an de Novembro, 2022</ref> La supraj taksonomiaj sistemoj agnoskas jenajn tri [[subspecio]]jn, la [[Nomiga subspecio|nomiga]] ''dignus'' ([[Philip Lutley Sclater|Sclater, PL]] & [[Osbert Salvin|Salvin]], 1877), ''baezae'' ([[Frank Chapman (ornitologo)|Chapman]], 1923), kaj ''valdizani'' ([[Hans von Berlepsch|Berlepsch]] & [[Jan Sztolcman|Stolzmann]], 1902).<ref name=IOC12.2/><ref name=SACClist/><ref name=Clements2022/><ref name=HBW7/> ==Aspekto== La Flavsubpuga pego longas 16 ĝis 17 cm kaj pezas 35 ĝis 46 g. Maskloj kaj inoj havas la saman plumaron, krom ĉe la kapo. Ĉe plenkreskuloj de ambaŭ seksoj de la nomiga subspecio, la vizaĝo estas plejparte nigreca-oliva, kun blankaj strioj malantaŭ kaj sub la okulo. Ĉe maskloj, la areo de la frunto ĝis la nuko estas ruĝa, kun videblaj nigraj bazoj de la plumoj; ĉe inoj, tiu areo estas tute nigreca. La mantelo kaj dorso de ambaŭ seksoj estas flavecverdaj kun bronza nuanco; la pugo kaj la supraj vostokovriloj montras striojn de hela kaj malhela olivkoloroj. La flugoplumoj estas brunec-olivaj. La vosto estas nigreca kun flaveca nuanco; la du eksteraj paroj da vostoplumoj havas helajn striojn. La subaj partoj de la korpo estas verdec-blankaj, iĝante flavaj ĉe la flankoj kaj la ventro, kaj prezentas dikajn oliv-nigrecajn striojn de la gorĝo ĝis la supraj flankoj. La irisoj estas brunaj ĝis ruĝecbrunaj; la mezlonga beko estas nigreca kun pli hela bazo; la kruroj estas malhel-olivgrizaj. Junuloj estas ĝenerale malpli brilaj ol plenkreskuloj kaj havas pli verdajn suprajn partojn. Ĉe ambaŭ seksoj, la plumoj de la krono havas ruĝajn pintojn.<ref name=YVWO-BOW>Winkler, H. kaj D. A. Christie (2020). Yellow-vented Woodpecker (''Dryobates dignus''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.yevwoo1.01] Alirita la 24an de Januaro, 2023</ref> La subspecio ''baezae'' havas pli mallongan bekon ol la nomiga subspecio, kaj la strieco de ĝiaj subaj partoj estas pli nigra kaj etendiĝas pli malproksimen sur la flankojn. La subspecio ''valdizani'' havas pli longan bekon ol la nomiga subspecio, kaj malpli klare difinitan striecon sur la pugo kaj la supravostaj kovrilplumoj.<ref name=YVWO-BOW/> ==Distribuado kaj habitato== La nomiga subspecio de la Flavsubpuga pego troviĝas de [[Táchira]], en la pleja sudokcidento de Venezuelo, suden tra la kolombiaj Andoj ĝis la pacifika deklivaro de [[Andoj]] en norda Ekvadoro. La subspecio ''baezae'' troviĝas sur la orienta deklivaro de Andoj en Ekvadoro. La subspecio ''valdizani'' troviĝas sur la orienta deklivaro de Andoj en Peruo. La specio loĝas en humidaj [[montarbaro]]j, precipe en [[nubarbaro]]j, kaj malofte troviĝas ekster maturaj [[praarbaro]]j. Ĝi plejparte vivas en altecoj inter 1 200 kaj 2 700 m, sed en Peruo ĝi troveblas eĉ je alteco de 700 m.<ref name=YVWO-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La Flavsubpuga pego estas tutjara loĝanto tra sia tuta disvastiĝa areo.<ref name=YVWO-BOW/> ===Manĝado=== La Flavsubpuga pego serĉas manĝaĵon de la mezaj tavoloj de la arbaro ĝis la [[kanopeo]]. Ĝi kutime troviĝas sola aŭ en paroj, sed foje aliĝas al [[miksspeciaj kunmanĝantaroj]] serĉantaj manĝaĵon. Ĝi ofte pasigas longan tempon ĉe unu loko, frapante arbotrunkon aŭ branĉon. Neniu detalo pri ĝia dieto estas konata.<ref name=YVWO-BOW/> ===Reproduktado=== La [[reprodukta sezono]] de la Flavsubpuga pego ŝajne okazas inter marto kaj aŭgusto, sed nenio plia estas konata pri ĝia reprodukta biologio.<ref name=YVWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Veniliornis-dignus |species=Flavsubpuga pego}} ===Voĉo=== La Flavsubpuga pego ne estas tre voĉema, sed ja produktas "rapidan, tremolan 'krrrrrrrrrrrrrrr'."<ref name=Ridgely2>{{cite book | last1 =Ridgely | first1 =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =342 | isbn =978-0-8014-8721-7 }}</ref> ==Statuso== La [[IUCN]] klasifikis la Flavsubpugan pegon kiel specion "[[malplej zorgiga]]n". Ĝi havas vastan disvastiĝareon, kaj kvankam la grandeco de ĝia populacio ne estas konata, oni kredas, ke ĝi estas stabila. Neniu tuja minaco estas identigita.<ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Yellow-vented Woodpecker ''Veniliornis dignus'' |volume=2016 |article-number=e.T22681187A92896166 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681187A92896166.en |access-date=24a de Januaro 2023}}</ref> Ĝi estas konsiderata malofta en Peruo kaj malofta en la cetero de sia disvastiĝareo, kaj estas "eble sufiĉe disvastigita, sed kun tre malalta denseco."<ref name=YVWO-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * {{cite book | last=Howell | first=Steve N. G. | author2=Sophie Webb | title=A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America | publisher=Oxford University Press | year=1995 | isbn=0-19-854012-4 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/guidetobirdsofme0000howe }} *{{cite book |title=Woodpeckers of the World: A Photographic Guide |last=Gorman |first=Gerard |year=2014 |publisher=Firefly Books |isbn=978-1-77085-309-6 |pages=294–295 }} == Bibliografio == * Hans Winkler, David Christie, David Nurney: ''{{lang|en|Woodpeckers. A Guide to Woodpeckers, Piculets and Wrynecks of the World}}''. Robertsbridge, 1995, ISBN 0395720435. * {{cite book|last=Gorman|first=Gerard |url=https://books.google.com/books?id=9LmnAwAAQBAJ&pg=PA107|title=Woodpeckers of the World: The Complete Guide|publisher= A & C Black |year=2014|isbn=978-1-4081-4717-7}} * {{cite book|last=Winkler|first=Hans |title= Developments in Woodpecker Biology |location=[[Linz]]|publisher=Biologiezentrum des Oberösterreichischen Landesmuseums|year=2015|isbn= 978-3-85474-317-0}} == Eksteraj ligiloj == *{{Wikispecies|Veniliornis dignus|''Veniliornis dignus''}} *{{Commons category|Veniliornis dignus|''Veniliornis dignus''}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Venezuelo]] 892nier4wus2ftwr8p66pi8kkshxh60 9494165 9494151 2026-10-15T23:43:33Z Kani 670 9494165 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Flavsubpuga pego |koloro = pink |dosiero = Yellow-vented Woodpecker - Colombia S4E8871 (16223080170).jpg |priskribo de dosiero = | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Veniliornis]]'' |dunomo aŭtoritato = |specio = '''Flavsubpuga pego''' ''V. dignus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Yellow-vented Woodpecker ''Veniliornis dignus'' |volume=2016 |article-number=e.T22681187A92896166 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681187A92896166.en |access-date=24a de Januaro 2023}}</ref> |dunomo = ''Veniliornis dignus'' |dunomo aŭtoritato = ([[Philip Lutley Sclater|Sclater, PL]] & [[Osbert Salvin|Salvin]], 1877) |specioj de subdivizio = Subspecioj | sinonimo = * ''Dryobates dignus'' |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj = Veniliornis dignus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Flavsubpuga pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref>, ''Veniliornis dignus'', estas sudamerika [[pego]], tio estas [[birdo]] de la familio de [[Pegedoj]] kaj la unu el la 14 specioj de la genro ''[[Veniliornis]]''. Ĝi vivas en Kolombio, Venezuelo, Ekvadoro kaj Peruo.<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/woodpeckers/ |title=Woodpeckers |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Januaro 2023 }}</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La [[Internacia Ornitologia Komitato]] kaj la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' metas la Flavsubpugan pegon en la genron ''[[Veniliornis]]''.<ref name=IOC12.2/><ref name=HBW7>HBW kaj BirdLife International (2022) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 7. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v7_Dec22.zip] Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref> Tamen, starte en 2018, la [[Usona Ornitologia Societo]] kaj la [[taksonomio Clements]] movis ĉiujn speciojn de la genro ''Veniliornis'' al la genro ''[[Dryobates]]''.<ref name=59Supp>R. Terry Chesser, Kevin J. Burns, Carla Cicero, Jon L. Dunn, Andrew W. Kratter, Irby J. Lovette, Pamela C. Rasmussen, J. V. Remsen, Jr., Douglas F. Stotz, Benjamin M. Winger, kaj Kevin Winker. "Fifty-ninth supplement to the American Ornithological Society's ''Check-list of North American Birds''". ''The Auk'' 2018, vol. 135:798-813 Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=Clements2022>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, S. M. Billerman, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2022. The eBird/Clements checklist of birds of the world: v2022. Elŝuitta el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 10an de Novembro, 2022</ref> La supraj taksonomiaj sistemoj agnoskas jenajn tri [[subspecio]]jn, la [[Nomiga subspecio|nomiga]] ''dignus'' ([[Philip Lutley Sclater|Sclater, PL]] & [[Osbert Salvin|Salvin]], 1877), ''baezae'' ([[Frank Chapman (ornitologo)|Chapman]], 1923), kaj ''valdizani'' ([[Hans von Berlepsch|Berlepsch]] & [[Jan Sztolcman|Stolzmann]], 1902).<ref name=IOC12.2/><ref name=SACClist/><ref name=Clements2022/><ref name=HBW7/> ==Aspekto== La Flavsubpuga pego longas 16 ĝis 17 cm kaj pezas 35 ĝis 46 g. Maskloj kaj inoj havas la saman plumaron, krom ĉe la kapo. Ĉe plenkreskuloj de ambaŭ seksoj de la nomiga subspecio, la vizaĝo estas plejparte nigreca-oliva, kun blankaj strioj malantaŭ kaj sub la okulo. Ĉe maskloj, la areo de la frunto ĝis la nuko estas ruĝa, kun videblaj nigraj bazoj de la plumoj; ĉe inoj, tiu areo estas tute nigreca. La mantelo kaj dorso de ambaŭ seksoj estas flavecverdaj kun bronza nuanco; la pugo kaj la supraj vostokovriloj montras striojn de hela kaj malhela olivkoloroj. La flugoplumoj estas brunec-olivaj. La vosto estas nigreca kun flaveca nuanco; la du eksteraj paroj da vostoplumoj havas helajn striojn. La subaj partoj de la korpo estas verdec-blankaj, iĝante flavaj ĉe la flankoj kaj la ventro, kaj prezentas dikajn oliv-nigrecajn striojn de la gorĝo ĝis la supraj flankoj. La irisoj estas brunaj ĝis ruĝecbrunaj; la mezlonga beko estas nigreca kun pli hela bazo; la kruroj estas malhel-olivgrizaj. Junuloj estas ĝenerale malpli brilaj ol plenkreskuloj kaj havas pli verdajn suprajn partojn. Ĉe ambaŭ seksoj, la plumoj de la krono havas ruĝajn pintojn.<ref name=YVWO-BOW>Winkler, H. kaj D. A. Christie (2020). Yellow-vented Woodpecker (''Dryobates dignus''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.yevwoo1.01] Alirita la 24an de Januaro, 2023</ref> La subspecio ''baezae'' havas pli mallongan bekon ol la nomiga subspecio, kaj la strieco de ĝiaj subaj partoj estas pli nigra kaj etendiĝas pli malproksimen sur la flankojn. La subspecio ''valdizani'' havas pli longan bekon ol la nomiga subspecio, kaj malpli klare difinitan striecon sur la pugo kaj la supravostaj kovrilplumoj.<ref name=YVWO-BOW/> ==Distribuado kaj habitato== La nomiga subspecio de la Flavsubpuga pego troviĝas de [[Táchira]], en la pleja sudokcidento de Venezuelo, suden tra la kolombiaj Andoj ĝis la pacifika deklivaro de [[Andoj]] en norda Ekvadoro. La subspecio ''baezae'' troviĝas sur la orienta deklivaro de Andoj en Ekvadoro. La subspecio ''valdizani'' troviĝas sur la orienta deklivaro de Andoj en Peruo. La specio loĝas en humidaj [[montarbaro]]j, precipe en [[nubarbaro]]j, kaj malofte troviĝas ekster maturaj [[praarbaro]]j. Ĝi plejparte vivas en altecoj inter 1 200 kaj 2 700 m, sed en Peruo ĝi troveblas eĉ je alteco de 700 m.<ref name=YVWO-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La Flavsubpuga pego estas tutjara loĝanto tra sia tuta disvastiĝa areo.<ref name=YVWO-BOW/> ===Manĝado=== La Flavsubpuga pego serĉas manĝaĵon de la mezaj tavoloj de la arbaro ĝis la [[kanopeo]]. Ĝi kutime troviĝas sola aŭ en paroj, sed foje aliĝas al [[miksspeciaj kunmanĝantaroj]] serĉantaj manĝaĵon. Ĝi ofte pasigas longan tempon ĉe unu loko, frapante arbotrunkon aŭ branĉon. Neniu detalo pri ĝia dieto estas konata.<ref name=YVWO-BOW/> ===Reproduktado=== La [[reprodukta sezono]] de la Flavsubpuga pego ŝajne okazas inter marto kaj aŭgusto, sed nenio plia estas konata pri ĝia reprodukta biologio.<ref name=YVWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Veniliornis-dignus |species=Flavsubpuga pego}} ===Voĉo=== La Flavsubpuga pego ne estas tre voĉema, sed ja produktas "rapidan, tremolan 'krrrrrrrrrrrrrrr'."<ref name=Ridgely2>{{cite book | last1 =Ridgely | first1 =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =342 | isbn =978-0-8014-8721-7 }}</ref> ==Statuso== La [[IUCN]] klasifikis la Flavsubpugan pegon kiel specion "[[malplej zorgiga]]n". Ĝi havas vastan disvastiĝareon, kaj kvankam la grandeco de ĝia populacio ne estas konata, oni kredas, ke ĝi estas stabila. Neniu tuja minaco estas identigita.<ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Yellow-vented Woodpecker ''Veniliornis dignus'' |volume=2016 |article-number=e.T22681187A92896166 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681187A92896166.en |access-date=24a de Januaro 2023}}</ref> Ĝi estas konsiderata malofta en Peruo kaj malofta en la cetero de sia disvastiĝareo, kaj estas "eble sufiĉe disvastigita, sed kun tre malalta denseco."<ref name=YVWO-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * {{cite book | last=Howell | first=Steve N. G. | author2=Sophie Webb | title=A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America | publisher=Oxford University Press | year=1995 | isbn=0-19-854012-4 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/guidetobirdsofme0000howe }} *{{cite book |title=Woodpeckers of the World: A Photographic Guide |last=Gorman |first=Gerard |year=2014 |publisher=Firefly Books |isbn=978-1-77085-309-6 |pages=294–295 }} == Bibliografio == * Hans Winkler, David Christie, David Nurney: ''{{lang|en|Woodpeckers. A Guide to Woodpeckers, Piculets and Wrynecks of the World}}''. Robertsbridge, 1995, ISBN 0395720435. * {{cite book|last=Gorman|first=Gerard |url=https://books.google.com/books?id=9LmnAwAAQBAJ&pg=PA107|title=Woodpeckers of the World: The Complete Guide|publisher= A & C Black |year=2014|isbn=978-1-4081-4717-7}} * {{cite book|last=Winkler|first=Hans |title= Developments in Woodpecker Biology |location=[[Linz]]|publisher=Biologiezentrum des Oberösterreichischen Landesmuseums|year=2015|isbn= 978-3-85474-317-0}} == Eksteraj ligiloj == *{{Wikispecies|Veniliornis dignus|''Veniliornis dignus''}} *{{Commons category|Veniliornis dignus|''Veniliornis dignus''}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Venezuelo]] gp536oyc5ovv4vx200h5fqk22uy9j73 0 954981 9494152 2026-10-15T22:18:19Z Kani 670 Alidirektigis al [[Flavsubpuga pego]] 9494152 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Flavsubpuga pego]] pmsi5dzh2tjq9ml0lsgop8xjvtyc9wz 0 954982 9494153 2026-10-15T22:21:13Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "{{redaktata}} {{Informkesto gravulo}} '''George Robert WATERHOUSE''' (6-an de marto 1810 – 21-an de januaro 1888) estis angla natursciencisto. Li estis konservisto ĉe la fako pri geologio kaj poste zorganto de la muzeo de la [[Zoologia Societo de Londono]]." 9494153 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto gravulo}} '''George Robert WATERHOUSE''' (6-an de marto 1810 – 21-an de januaro 1888) estis angla natursciencisto. Li estis konservisto ĉe la fako pri geologio kaj poste zorganto de la muzeo de la [[Zoologia Societo de Londono]]. 913vnarm55n8jt50dqskf6w0c1ou39b 9494157 9494153 2026-10-15T23:22:36Z Kani 670 9494157 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto gravulo}} '''George Robert WATERHOUSE''' (6-an de marto 1810 – 21-an de januaro 1888) estis angla natursciencisto. Li estis konservisto ĉe la fako pri geologio kaj poste zorganto de la muzeo de la [[Zoologia Societo de Londono]]. ==Kariero== [[File:George Robert Waterhouse - Maguire.jpg|thumb|left|upright|Portreto ĉ. 1851 de [[Thomas Herbert Maguire]]]] George interesiĝis pri [[entomologio]] danke al sia patro, kaj en 1833 li fondis la Entomologian Societon de Londono kune kun Frederick William Hope, servante mem kiel honora konservisto. Li fariĝis ties prezidanto en 1849–50. Li verkis artikolojn por la 'Knight's Penny Cyclopædia''. La Reĝa Institucio en Liverpool nomumis lin konservisto de sia muzeo en 1835, sed en 1836 li interŝanĝis tiun postenon kontraŭ posteno ĉe la Zoologia Societo de Londono. Lia frua laboro konsistis el katalogado de [[mamuloj]] en la muzeo; kvankam li finis la laboron la sekvan jaron, ĝi ne estis publikigita, ĉar li ne sekvis la tiutempan kvinopan sistemon.<ref name=dnb>{{cite DNB |wstitle= Waterhouse, George Robert |volume= 59 |last= Woodward |first= Bernard Barham |author-link= Bernard Barham Woodward |page= 446 |year=|short=1}}</ref> Li estis invitita akompani [[Charles Darwin]] en la vojaĝo de la Beagle, sed li rifuzis. Post la reveno de Darwin, la kolekto de mamuloj kaj skaraboj estis konfidita al li. En novembro 1843 li fariĝis asistanto en la mineralogia fako de la [[Brita Muzeo de Natura Historio]]. Li fariĝis konservisto en 1851, post la morto de Charles Konig, kaj tenis la postenon ĝis sia emeritiĝo en 1880.<ref name=dnb /> Li edziĝis al Elizabeth Ann, filino de la muzikisto G. L. J. Griesbach el Windsor, la 21-an de decembro 1834. Unu el iliaj filinoj edziniĝis al la entomologo kaj verkisto Edward Caldwell Rye.<ref name="TE">{{cite journal |title=Obituary |journal=[[The Entomologist]] |date=Marto 1885 |pages=70-80}}</ref> Li mortis en Putney la 21-an de januaro 1888. Li havis tri filojn (Charles Owen Waterhouse, Frederick Herschel Waterhouse kaj Edward Alexander Waterhouse), ĉiujn koleopterologojn, kaj tri filinojn..<ref>{{cite journal| author=Waterhouse, C.O.| year=1888| title=Memoir of George Robert Waterhouse| journal=Proceedings of the Entomological Society of London| volume=1888| pages=lxxvi| url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14677677}}</ref><ref name="Champion 1917">{{cite journal |last1=Champion |first1=G. C. |year=1917 |title=Charles Owen Waterhouse |journal=Entomologist's Monthly Magazine |volume=53 |issue=Marto |pages=67–68 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/9187012#page/105/mode/1up }}</ref> Waterhouse estis la aŭtoro de ''A natural history of the Mammalia'' (1846–48). La laboro komenciĝis en 1844 kaj progresis malrapide, ĉar la origina franca eldonisto, S-ro Hippolyte Baillière, ne povis okupiĝi pri ĝi. La du volumoj traktis la [[marsupiulo]]jn kaj la [[ronĝulo]]jn. La fama specimeno de ''[[Archaeopteryx]]'' estis akirita dum lia oficperiodo kiel kuratoro. Inter la multnombraj specioj, kiujn li priskribis, troviĝas la [[numbato]] (''Myrmecobius fasciatus'') kaj la siria aŭ [[ora hamstero]] (''Mesocricetus auratus'').<ref name="BHA">{{cite web|url=http://www.britishhamsterassociation.org.uk/get_article.php?fname=journal/discover_syrian.html|title=The Discovery of the Syrian (Golden) Hamster, ''Mesocricetus auratus''|last=Henwood|first=Chris|date=Printempo 1992|work=reprint of BHA's first magazine|publisher=British Hamster Association|access-date=2009-04-29|archive-date=11a de Marto 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060311152324/http://www.britishhamsterassociation.org.uk/get_article.php?fname=journal%2Fdiscover_syrian.html|url-status=usurped}}</ref> Li ankaŭ helpis [[Louis Agassiz]] ĉe lia ''Nomenclator Zoologicus'' (1842).<ref name=dnb /> 0tbycbf9lqutung5cxolvhfhd8cz5vs 9494159 9494157 2026-10-15T23:33:41Z Kani 670 9494159 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto gravulo}} '''George Robert WATERHOUSE''' (6-an de marto 1810 – 21-an de januaro 1888) estis angla natursciencisto. Li estis konservisto ĉe la fako pri geologio kaj poste zorganto de la muzeo de la [[Zoologia Societo de Londono]]. ==Kariero== George interesiĝis pri [[entomologio]] danke al sia patro, kaj en 1833 li fondis la Entomologian Societon de Londono kune kun Frederick William Hope, servante mem kiel honora konservisto. Li fariĝis ties prezidanto en 1849–50. Li verkis artikolojn por la 'Knight's Penny Cyclopædia''. La Reĝa Institucio en Liverpool nomumis lin konservisto de sia muzeo en 1835, sed en 1836 li interŝanĝis tiun postenon kontraŭ posteno ĉe la Zoologia Societo de Londono. Lia frua laboro konsistis el katalogado de [[mamuloj]] en la muzeo; kvankam li finis la laboron la sekvan jaron, ĝi ne estis publikigita, ĉar li ne sekvis la tiutempan kvinopan sistemon.<ref name=dnb>{{cite DNB |wstitle= Waterhouse, George Robert |volume= 59 |last= Woodward |first= Bernard Barham |author-link= Bernard Barham Woodward |page= 446 |year=|short=1}}</ref> Li estis invitita akompani [[Charles Darwin]] en la vojaĝo de la Beagle, sed li rifuzis. Post la reveno de Darwin, la kolekto de mamuloj kaj skaraboj estis konfidita al li. En novembro 1843 li fariĝis asistanto en la mineralogia fako de la [[Brita Muzeo de Natura Historio]]. Li fariĝis konservisto en 1851, post la morto de Charles Konig, kaj tenis la postenon ĝis sia emeritiĝo en 1880.<ref name=dnb /> Li edziĝis al Elizabeth Ann, filino de la muzikisto G. L. J. Griesbach el Windsor, la 21-an de decembro 1834. Unu el iliaj filinoj edziniĝis al la entomologo kaj verkisto Edward Caldwell Rye.<ref name="TE">{{cite journal |title=Obituary |journal=[[The Entomologist]] |date=Marto 1885 |pages=70-80}}</ref> Li mortis en Putney la 21-an de januaro 1888. Li havis tri filojn (Charles Owen Waterhouse, Frederick Herschel Waterhouse kaj Edward Alexander Waterhouse), ĉiujn koleopterologojn, kaj tri filinojn..<ref>{{cite journal| author=Waterhouse, C.O.| year=1888| title=Memoir of George Robert Waterhouse| journal=Proceedings of the Entomological Society of London| volume=1888| pages=lxxvi| url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14677677}}</ref><ref name="Champion 1917">{{cite journal |last1=Champion |first1=G. C. |year=1917 |title=Charles Owen Waterhouse |journal=Entomologist's Monthly Magazine |volume=53 |issue=Marto |pages=67–68 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/9187012#page/105/mode/1up }}</ref> Waterhouse estis la aŭtoro de ''A natural history of the Mammalia'' (1846–48). La laboro komenciĝis en 1844 kaj progresis malrapide, ĉar la origina franca eldonisto, S-ro Hippolyte Baillière, ne povis okupiĝi pri ĝi. La du volumoj traktis la [[marsupiulo]]jn kaj la [[ronĝulo]]jn. La fama specimeno de ''[[Archaeopteryx]]'' estis akirita dum lia oficperiodo kiel kuratoro. Inter la multnombraj specioj, kiujn li priskribis, troviĝas la [[numbato]] (''Myrmecobius fasciatus'') kaj la siria aŭ [[ora hamstro]] (''Mesocricetus auratus'').<ref name="BHA">{{cite web|url=http://www.britishhamsterassociation.org.uk/get_article.php?fname=journal/discover_syrian.html|title=The Discovery of the Syrian (Golden) Hamster, ''Mesocricetus auratus''|last=Henwood|first=Chris|date=Printempo 1992|work=reprint of BHA's first magazine|publisher=British Hamster Association|access-date=2009-04-29|archive-date=11a de Marto 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060311152324/http://www.britishhamsterassociation.org.uk/get_article.php?fname=journal%2Fdiscover_syrian.html|url-status=usurped}}</ref> Li ankaŭ helpis [[Louis Agassiz]] ĉe lia ''Nomenclator Zoologicus'' (1842).<ref name=dnb /> ==Verkoj== * Charles Darwin, eld. (1839), [https://www.biodiversitylibrary.org/item/124546#page/257/mode/1up The Zoology of the Voyage of H.M.S. Beagle during the years 1832-1836.], vol. Part II: Mammalia, London: Smith, Elder & Co, Alirita la 19an de Oktobro 2017 * Waterhouse, George R. (1845), [https://darwin-online.org.uk/converted/Ancillary/1845_WaterhouseColeoptorus_A99.html "Descriptions of Colepterous Insects collected by Charles Darwin, Esq., in the Galapagos Islands"], ''Annals and Magazine of Natural History'', 16 (102): 19–41, doi:10.1080/037454809494527, Alirita la 10an de Marto 2013 * [https://archive.org/details/anaturalhistory02wategoog/page/n8/mode/1up ''A Natural History of the Mammalia'',] vol. I: Marsupiata, or Pouched Animals, London: Hippolyte Bailliere, 1846, Alirita la 10an de Marto 2013 * [https://archive.org/details/anaturalhistory01wategoog/page/n5/mode/1up ''A Natural History of the Mammalia'',] vol. II: Rodentia, or Gnawing Mammalia, London: Hippolyte Bailliere, 1848, Alirita la 10an de Marto 2013 ==Referencoj== {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://archive.org/details/naturalhistoryof00wate The natural history of marsupialia or pouched animals (1841)] {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Waterhouse, George Robert}} [[Kategorio:Anglaj zoologoj]] r83givoh4xr5x3nt21qd8sezrajzeiv 9494160 9494159 2026-10-15T23:34:03Z Kani 670 /* Kariero */ 9494160 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto gravulo}} '''George Robert WATERHOUSE''' (6-an de marto 1810 – 21-an de januaro 1888) estis angla natursciencisto. Li estis konservisto ĉe la fako pri geologio kaj poste zorganto de la muzeo de la [[Zoologia Societo de Londono]]. ==Kariero== George interesiĝis pri [[entomologio]] danke al sia patro, kaj en 1833 li fondis la Entomologian Societon de Londono kune kun Frederick William Hope, servante mem kiel honora konservisto. Li fariĝis ties prezidanto en 1849–50. Li verkis artikolojn por la ''Knight's Penny Cyclopædia''. La Reĝa Institucio en Liverpool nomumis lin konservisto de sia muzeo en 1835, sed en 1836 li interŝanĝis tiun postenon kontraŭ posteno ĉe la Zoologia Societo de Londono. Lia frua laboro konsistis el katalogado de [[mamuloj]] en la muzeo; kvankam li finis la laboron la sekvan jaron, ĝi ne estis publikigita, ĉar li ne sekvis la tiutempan kvinopan sistemon.<ref name=dnb>{{cite DNB |wstitle= Waterhouse, George Robert |volume= 59 |last= Woodward |first= Bernard Barham |author-link= Bernard Barham Woodward |page= 446 |year=|short=1}}</ref> Li estis invitita akompani [[Charles Darwin]] en la vojaĝo de la Beagle, sed li rifuzis. Post la reveno de Darwin, la kolekto de mamuloj kaj skaraboj estis konfidita al li. En novembro 1843 li fariĝis asistanto en la mineralogia fako de la [[Brita Muzeo de Natura Historio]]. Li fariĝis konservisto en 1851, post la morto de Charles Konig, kaj tenis la postenon ĝis sia emeritiĝo en 1880.<ref name=dnb /> Li edziĝis al Elizabeth Ann, filino de la muzikisto G. L. J. Griesbach el Windsor, la 21-an de decembro 1834. Unu el iliaj filinoj edziniĝis al la entomologo kaj verkisto Edward Caldwell Rye.<ref name="TE">{{cite journal |title=Obituary |journal=[[The Entomologist]] |date=Marto 1885 |pages=70-80}}</ref> Li mortis en Putney la 21-an de januaro 1888. Li havis tri filojn (Charles Owen Waterhouse, Frederick Herschel Waterhouse kaj Edward Alexander Waterhouse), ĉiujn koleopterologojn, kaj tri filinojn..<ref>{{cite journal| author=Waterhouse, C.O.| year=1888| title=Memoir of George Robert Waterhouse| journal=Proceedings of the Entomological Society of London| volume=1888| pages=lxxvi| url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14677677}}</ref><ref name="Champion 1917">{{cite journal |last1=Champion |first1=G. C. |year=1917 |title=Charles Owen Waterhouse |journal=Entomologist's Monthly Magazine |volume=53 |issue=Marto |pages=67–68 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/9187012#page/105/mode/1up }}</ref> Waterhouse estis la aŭtoro de ''A natural history of the Mammalia'' (1846–48). La laboro komenciĝis en 1844 kaj progresis malrapide, ĉar la origina franca eldonisto, S-ro Hippolyte Baillière, ne povis okupiĝi pri ĝi. La du volumoj traktis la [[marsupiulo]]jn kaj la [[ronĝulo]]jn. La fama specimeno de ''[[Archaeopteryx]]'' estis akirita dum lia oficperiodo kiel kuratoro. Inter la multnombraj specioj, kiujn li priskribis, troviĝas la [[numbato]] (''Myrmecobius fasciatus'') kaj la siria aŭ [[ora hamstro]] (''Mesocricetus auratus'').<ref name="BHA">{{cite web|url=http://www.britishhamsterassociation.org.uk/get_article.php?fname=journal/discover_syrian.html|title=The Discovery of the Syrian (Golden) Hamster, ''Mesocricetus auratus''|last=Henwood|first=Chris|date=Printempo 1992|work=reprint of BHA's first magazine|publisher=British Hamster Association|access-date=2009-04-29|archive-date=11a de Marto 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060311152324/http://www.britishhamsterassociation.org.uk/get_article.php?fname=journal%2Fdiscover_syrian.html|url-status=usurped}}</ref> Li ankaŭ helpis [[Louis Agassiz]] ĉe lia ''Nomenclator Zoologicus'' (1842).<ref name=dnb /> ==Verkoj== * Charles Darwin, eld. (1839), [https://www.biodiversitylibrary.org/item/124546#page/257/mode/1up The Zoology of the Voyage of H.M.S. Beagle during the years 1832-1836.], vol. Part II: Mammalia, London: Smith, Elder & Co, Alirita la 19an de Oktobro 2017 * Waterhouse, George R. (1845), [https://darwin-online.org.uk/converted/Ancillary/1845_WaterhouseColeoptorus_A99.html "Descriptions of Colepterous Insects collected by Charles Darwin, Esq., in the Galapagos Islands"], ''Annals and Magazine of Natural History'', 16 (102): 19–41, doi:10.1080/037454809494527, Alirita la 10an de Marto 2013 * [https://archive.org/details/anaturalhistory02wategoog/page/n8/mode/1up ''A Natural History of the Mammalia'',] vol. I: Marsupiata, or Pouched Animals, London: Hippolyte Bailliere, 1846, Alirita la 10an de Marto 2013 * [https://archive.org/details/anaturalhistory01wategoog/page/n5/mode/1up ''A Natural History of the Mammalia'',] vol. II: Rodentia, or Gnawing Mammalia, London: Hippolyte Bailliere, 1848, Alirita la 10an de Marto 2013 ==Referencoj== {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://archive.org/details/naturalhistoryof00wate The natural history of marsupialia or pouched animals (1841)] {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Waterhouse, George Robert}} [[Kategorio:Anglaj zoologoj]] sfsdxl0hcf3wjarg1xwk5i6a5mc0kud 9494161 9494160 2026-10-15T23:34:39Z Kani 670 /* Kariero */ 9494161 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto gravulo}} '''George Robert WATERHOUSE''' (6-an de marto 1810 – 21-an de januaro 1888) estis angla natursciencisto. Li estis konservisto ĉe la fako pri geologio kaj poste zorganto de la muzeo de la [[Zoologia Societo de Londono]]. ==Kariero== George interesiĝis pri [[entomologio]] danke al sia patro, kaj en 1833 li fondis la Entomologian Societon de Londono kune kun Frederick William Hope, servante mem kiel honora konservisto. Li fariĝis ties prezidanto en 1849–50. Li verkis artikolojn por la ''Knight's Penny Cyclopædia''. La Reĝa Institucio en Liverpool nomumis lin konservisto de sia muzeo en 1835, sed en 1836 li interŝanĝis tiun postenon kontraŭ posteno ĉe la Zoologia Societo de Londono. Lia frua laboro konsistis el katalogado de [[mamuloj]] en la muzeo; kvankam li finis la laboron la sekvan jaron, ĝi ne estis publikigita, ĉar li ne sekvis la tiutempan kvinopan sistemon.<ref name=dnb>{{cite DNB |wstitle= Waterhouse, George Robert |volume= 59 |last= Woodward |first= Bernard Barham |author-link= Bernard Barham Woodward |page= 446 |year=|short=1}}</ref> Li estis invitita akompani [[Charles Darwin]] en la vojaĝo de la Beagle, sed li rifuzis. Post la reveno de Darwin, la kolekto de mamuloj kaj skaraboj estis konfidita al li. En novembro 1843 li fariĝis asistanto en la mineralogia fako de la [[Brita Muzeo de Natura Historio]]. Li fariĝis konservisto en 1851, post la morto de Charles Konig, kaj tenis la postenon ĝis sia emeritiĝo en 1880.<ref name=dnb /> Li edziĝis al Elizabeth Ann, filino de la muzikisto G. L. J. Griesbach el Windsor, la 21-an de decembro 1834. Unu el iliaj filinoj edziniĝis al la entomologo kaj verkisto Edward Caldwell Rye.<ref name="TE">{{cite journal |title=Obituary |journal= The Entomologist |date=Marto 1885 |pages=70-80}}</ref> Li mortis en Putney la 21-an de januaro 1888. Li havis tri filojn (Charles Owen Waterhouse, Frederick Herschel Waterhouse kaj Edward Alexander Waterhouse), ĉiujn koleopterologojn, kaj tri filinojn..<ref>{{cite journal| author=Waterhouse, C.O.| year=1888| title=Memoir of George Robert Waterhouse| journal=Proceedings of the Entomological Society of London| volume=1888| pages=lxxvi| url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14677677}}</ref><ref name="Champion 1917">{{cite journal |last1=Champion |first1=G. C. |year=1917 |title=Charles Owen Waterhouse |journal=Entomologist's Monthly Magazine |volume=53 |issue=Marto |pages=67–68 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/9187012#page/105/mode/1up }}</ref> Waterhouse estis la aŭtoro de ''A natural history of the Mammalia'' (1846–48). La laboro komenciĝis en 1844 kaj progresis malrapide, ĉar la origina franca eldonisto, S-ro Hippolyte Baillière, ne povis okupiĝi pri ĝi. La du volumoj traktis la [[marsupiulo]]jn kaj la [[ronĝulo]]jn. La fama specimeno de ''[[Archaeopteryx]]'' estis akirita dum lia oficperiodo kiel kuratoro. Inter la multnombraj specioj, kiujn li priskribis, troviĝas la [[numbato]] (''Myrmecobius fasciatus'') kaj la siria aŭ [[ora hamstro]] (''Mesocricetus auratus'').<ref name="BHA">{{cite web|url=http://www.britishhamsterassociation.org.uk/get_article.php?fname=journal/discover_syrian.html|title=The Discovery of the Syrian (Golden) Hamster, ''Mesocricetus auratus''|last=Henwood|first=Chris|date=Printempo 1992|work=reprint of BHA's first magazine|publisher=British Hamster Association|access-date=2009-04-29|archive-date=11a de Marto 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060311152324/http://www.britishhamsterassociation.org.uk/get_article.php?fname=journal%2Fdiscover_syrian.html|url-status=usurped}}</ref> Li ankaŭ helpis [[Louis Agassiz]] ĉe lia ''Nomenclator Zoologicus'' (1842).<ref name=dnb /> ==Verkoj== * Charles Darwin, eld. (1839), [https://www.biodiversitylibrary.org/item/124546#page/257/mode/1up The Zoology of the Voyage of H.M.S. Beagle during the years 1832-1836.], vol. Part II: Mammalia, London: Smith, Elder & Co, Alirita la 19an de Oktobro 2017 * Waterhouse, George R. (1845), [https://darwin-online.org.uk/converted/Ancillary/1845_WaterhouseColeoptorus_A99.html "Descriptions of Colepterous Insects collected by Charles Darwin, Esq., in the Galapagos Islands"], ''Annals and Magazine of Natural History'', 16 (102): 19–41, doi:10.1080/037454809494527, Alirita la 10an de Marto 2013 * [https://archive.org/details/anaturalhistory02wategoog/page/n8/mode/1up ''A Natural History of the Mammalia'',] vol. I: Marsupiata, or Pouched Animals, London: Hippolyte Bailliere, 1846, Alirita la 10an de Marto 2013 * [https://archive.org/details/anaturalhistory01wategoog/page/n5/mode/1up ''A Natural History of the Mammalia'',] vol. II: Rodentia, or Gnawing Mammalia, London: Hippolyte Bailliere, 1848, Alirita la 10an de Marto 2013 ==Referencoj== {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://archive.org/details/naturalhistoryof00wate The natural history of marsupialia or pouched animals (1841)] {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Waterhouse, George Robert}} [[Kategorio:Anglaj zoologoj]] oik0jhekrmncvrasvlq99xmyku5ljuk 9494162 9494161 2026-10-15T23:36:52Z Kani 670 9494162 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto gravulo}} '''George Robert WATERHOUSE''' (6-an de marto 1810 – 21-an de januaro 1888) estis angla natursciencisto. Li estis konservisto ĉe la fako pri geologio kaj poste zorganto de la muzeo de la [[Zoologia Societo de Londono]]. ==Kariero== George interesiĝis pri [[entomologio]] danke al sia patro, kaj en 1833 li fondis la Entomologian Societon de Londono kune kun Frederick William Hope, servante mem kiel honora konservisto. Li fariĝis ties prezidanto en 1849–50. Li verkis artikolojn por la ''Knight's Penny Cyclopædia''. La Reĝa Institucio en Liverpool nomumis lin konservisto de sia muzeo en 1835, sed en 1836 li interŝanĝis tiun postenon kontraŭ posteno ĉe la Zoologia Societo de Londono. Lia frua laboro konsistis el katalogado de [[mamuloj]] en la muzeo; kvankam li finis la laboron la sekvan jaron, ĝi ne estis publikigita, ĉar li ne sekvis la tiutempan kvinopan sistemon.<ref name=dnb> Woodward, Bernard Barham. [https://en.wikisource.org/wiki/Dictionary_of_National_Biography,_1885-1900/Waterhouse,_George_Robert "Waterhouse, George Robert".] ''Dictionary of National Biography''. Vol. 59. p. 446. </ref> Li estis invitita akompani [[Charles Darwin]] en la vojaĝo de la Beagle, sed li rifuzis. Post la reveno de Darwin, la kolekto de mamuloj kaj skaraboj estis konfidita al li. En novembro 1843 li fariĝis asistanto en la mineralogia fako de la [[Brita Muzeo de Natura Historio]]. Li fariĝis konservisto en 1851, post la morto de Charles Konig, kaj tenis la postenon ĝis sia emeritiĝo en 1880.<ref name=dnb /> Li edziĝis al Elizabeth Ann, filino de la muzikisto G. L. J. Griesbach el Windsor, la 21-an de decembro 1834. Unu el iliaj filinoj edziniĝis al la entomologo kaj verkisto Edward Caldwell Rye.<ref name="TE">{{cite journal |title=Obituary |journal= The Entomologist |date=Marto 1885 |pages=70-80}}</ref> Li mortis en Putney la 21-an de januaro 1888. Li havis tri filojn (Charles Owen Waterhouse, Frederick Herschel Waterhouse kaj Edward Alexander Waterhouse), ĉiujn koleopterologojn, kaj tri filinojn..<ref>{{cite journal| author=Waterhouse, C.O.| year=1888| title=Memoir of George Robert Waterhouse| journal=Proceedings of the Entomological Society of London| volume=1888| pages=lxxvi| url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14677677}}</ref><ref name="Champion 1917">{{cite journal |last1=Champion |first1=G. C. |year=1917 |title=Charles Owen Waterhouse |journal=Entomologist's Monthly Magazine |volume=53 |issue=Marto |pages=67–68 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/9187012#page/105/mode/1up }}</ref> Waterhouse estis la aŭtoro de ''A natural history of the Mammalia'' (1846–48). La laboro komenciĝis en 1844 kaj progresis malrapide, ĉar la origina franca eldonisto, S-ro Hippolyte Baillière, ne povis okupiĝi pri ĝi. La du volumoj traktis la [[marsupiulo]]jn kaj la [[ronĝulo]]jn. La fama specimeno de ''[[Archaeopteryx]]'' estis akirita dum lia oficperiodo kiel kuratoro. Inter la multnombraj specioj, kiujn li priskribis, troviĝas la [[numbato]] (''Myrmecobius fasciatus'') kaj la siria aŭ [[ora hamstro]] (''Mesocricetus auratus'').<ref name="BHA">{{cite web|url=http://www.britishhamsterassociation.org.uk/get_article.php?fname=journal/discover_syrian.html|title=The Discovery of the Syrian (Golden) Hamster, ''Mesocricetus auratus''|last=Henwood|first=Chris|date=Printempo 1992|work=reprint of BHA's first magazine|publisher=British Hamster Association|access-date=2009-04-29|archive-date=11a de Marto 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060311152324/http://www.britishhamsterassociation.org.uk/get_article.php?fname=journal%2Fdiscover_syrian.html|url-status=usurped}}</ref> Li ankaŭ helpis [[Louis Agassiz]] ĉe lia ''Nomenclator Zoologicus'' (1842).<ref name=dnb /> ==Verkoj== * Charles Darwin, eld. (1839), [https://www.biodiversitylibrary.org/item/124546#page/257/mode/1up The Zoology of the Voyage of H.M.S. Beagle during the years 1832-1836.], vol. Part II: Mammalia, London: Smith, Elder & Co, Alirita la 19an de Oktobro 2017 * Waterhouse, George R. (1845), [https://darwin-online.org.uk/converted/Ancillary/1845_WaterhouseColeoptorus_A99.html "Descriptions of Colepterous Insects collected by Charles Darwin, Esq., in the Galapagos Islands"], ''Annals and Magazine of Natural History'', 16 (102): 19–41, doi:10.1080/037454809494527, Alirita la 10an de Marto 2013 * [https://archive.org/details/anaturalhistory02wategoog/page/n8/mode/1up ''A Natural History of the Mammalia'',] vol. I: Marsupiata, or Pouched Animals, London: Hippolyte Bailliere, 1846, Alirita la 10an de Marto 2013 * [https://archive.org/details/anaturalhistory01wategoog/page/n5/mode/1up ''A Natural History of the Mammalia'',] vol. II: Rodentia, or Gnawing Mammalia, London: Hippolyte Bailliere, 1848, Alirita la 10an de Marto 2013 ==Referencoj== {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://archive.org/details/naturalhistoryof00wate The natural history of marsupialia or pouched animals (1841)] {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Waterhouse, George Robert}} [[Kategorio:Anglaj zoologoj]] qvkzmf5olxvizahjm8qz2hqf284eb1x 9494163 9494162 2026-10-15T23:38:05Z Kani 670 9494163 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''George Robert WATERHOUSE''' (6-an de marto 1810 – 21-an de januaro 1888) estis angla natursciencisto. Li estis konservisto ĉe la fako pri geologio kaj poste zorganto de la muzeo de la [[Zoologia Societo de Londono]]. ==Kariero== George interesiĝis pri [[entomologio]] danke al sia patro, kaj en 1833 li fondis la Entomologian Societon de Londono kune kun Frederick William Hope, servante mem kiel honora konservisto. Li fariĝis ties prezidanto en 1849–50. Li verkis artikolojn por la ''Knight's Penny Cyclopædia''. La Reĝa Institucio en Liverpool nomumis lin konservisto de sia muzeo en 1835, sed en 1836 li interŝanĝis tiun postenon kontraŭ posteno ĉe la Zoologia Societo de Londono. Lia frua laboro konsistis el katalogado de [[mamuloj]] en la muzeo; kvankam li finis la laboron la sekvan jaron, ĝi ne estis publikigita, ĉar li ne sekvis la tiutempan kvinopan sistemon.<ref name=dnb> Woodward, Bernard Barham. [https://en.wikisource.org/wiki/Dictionary_of_National_Biography,_1885-1900/Waterhouse,_George_Robert "Waterhouse, George Robert".] ''Dictionary of National Biography''. Vol. 59. p. 446. </ref> Li estis invitita akompani [[Charles Darwin]] en la vojaĝo de la Beagle, sed li rifuzis. Post la reveno de Darwin, la kolekto de mamuloj kaj skaraboj estis konfidita al li. En novembro 1843 li fariĝis asistanto en la mineralogia fako de la [[Brita Muzeo de Natura Historio]]. Li fariĝis konservisto en 1851, post la morto de Charles Konig, kaj tenis la postenon ĝis sia emeritiĝo en 1880.<ref name=dnb /> Li edziĝis al Elizabeth Ann, filino de la muzikisto G. L. J. Griesbach el Windsor, la 21-an de decembro 1834. Unu el iliaj filinoj edziniĝis al la entomologo kaj verkisto Edward Caldwell Rye.<ref name="TE">{{cite journal |title=Obituary |journal= The Entomologist |date=Marto 1885 |pages=70-80}}</ref> Li mortis en Putney la 21-an de januaro 1888. Li havis tri filojn (Charles Owen Waterhouse, Frederick Herschel Waterhouse kaj Edward Alexander Waterhouse), ĉiujn koleopterologojn, kaj tri filinojn..<ref>{{cite journal| author=Waterhouse, C.O.| year=1888| title=Memoir of George Robert Waterhouse| journal=Proceedings of the Entomological Society of London| volume=1888| pages=lxxvi| url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14677677}}</ref><ref name="Champion 1917">{{cite journal |last1=Champion |first1=G. C. |year=1917 |title=Charles Owen Waterhouse |journal=Entomologist's Monthly Magazine |volume=53 |issue=Marto |pages=67–68 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/9187012#page/105/mode/1up }}</ref> Waterhouse estis la aŭtoro de ''A natural history of the Mammalia'' (1846–48). La laboro komenciĝis en 1844 kaj progresis malrapide, ĉar la origina franca eldonisto, S-ro Hippolyte Baillière, ne povis okupiĝi pri ĝi. La du volumoj traktis la [[marsupiulo]]jn kaj la [[ronĝulo]]jn. La fama specimeno de ''[[Archaeopteryx]]'' estis akirita dum lia oficperiodo kiel kuratoro. Inter la multnombraj specioj, kiujn li priskribis, troviĝas la [[numbato]] (''Myrmecobius fasciatus'') kaj la siria aŭ [[ora hamstro]] (''Mesocricetus auratus'').<ref name="BHA">{{cite web|url=http://www.britishhamsterassociation.org.uk/get_article.php?fname=journal/discover_syrian.html|title=The Discovery of the Syrian (Golden) Hamster, ''Mesocricetus auratus''|last=Henwood|first=Chris|date=Printempo 1992|work=reprint of BHA's first magazine|publisher=British Hamster Association|access-date=2009-04-29|archive-date=11a de Marto 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060311152324/http://www.britishhamsterassociation.org.uk/get_article.php?fname=journal%2Fdiscover_syrian.html|url-status=usurped}}</ref> Li ankaŭ helpis [[Louis Agassiz]] ĉe lia ''Nomenclator Zoologicus'' (1842).<ref name=dnb /> ==Verkoj== * Charles Darwin, eld. (1839), [https://www.biodiversitylibrary.org/item/124546#page/257/mode/1up The Zoology of the Voyage of H.M.S. Beagle during the years 1832-1836.], vol. Part II: Mammalia, London: Smith, Elder & Co, Alirita la 19an de Oktobro 2017 * Waterhouse, George R. (1845), [https://darwin-online.org.uk/converted/Ancillary/1845_WaterhouseColeoptorus_A99.html "Descriptions of Colepterous Insects collected by Charles Darwin, Esq., in the Galapagos Islands"], ''Annals and Magazine of Natural History'', 16 (102): 19–41, doi:10.1080/037454809494527, Alirita la 10an de Marto 2013 * [https://archive.org/details/anaturalhistory02wategoog/page/n8/mode/1up ''A Natural History of the Mammalia'',] vol. I: Marsupiata, or Pouched Animals, London: Hippolyte Bailliere, 1846, Alirita la 10an de Marto 2013 * [https://archive.org/details/anaturalhistory01wategoog/page/n5/mode/1up ''A Natural History of the Mammalia'',] vol. II: Rodentia, or Gnawing Mammalia, London: Hippolyte Bailliere, 1848, Alirita la 10an de Marto 2013 ==Referencoj== {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://archive.org/details/naturalhistoryof00wate The natural history of marsupialia or pouched animals (1841)] {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Waterhouse, George Robert}} [[Kategorio:Anglaj zoologoj]] e18i4wkj3yh1era6o386v4u3ppyzfuy 0 954983 9494166 2026-10-15T23:51:24Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "{{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Striventra pego |koloro = pink |dosiero = Bar-bellied Woodpecker - Ecuador S4E2727 (16222857138).jpg |priskribo de dosiero = | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Veniliornis]]'' |dunomo aŭtoritato..." 9494166 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Striventra pego |koloro = pink |dosiero = Bar-bellied Woodpecker - Ecuador S4E2727 (16222857138).jpg |priskribo de dosiero = | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Veniliornis]]'' |dunomo aŭtoritato = |specio = '''Striventra pego''' ''V. nigriceps'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Bar-bellied Woodpecker ''Veniliornis nigriceps'' |volume=2016 |article-number=e.T22681190A92896344 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681190A92896344.en |access-date=24a de Januaro 2023}}</ref> |dunomo = ''Veniliornis nigriceps'' |dunomo aŭtoritato = ([[Alcide d'Orbigny|D'Orbigny]], 1840) |specioj de subdivizio = Subspecioj | sinonimo = ''Dryobates nigriceps'' |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj = Veniliornis nigriceps map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Striventra pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref>, ''Veniliornis nigriceps'', estas sudamerika [[pego]], tio estas [[birdo]] de la familio de [[Pegedoj]] kaj la unu el la 14 specioj de la genro ''[[Veniliornis]]''. Ĝi vivas en Kolombio, Bolivio, Ekvadoro kaj Peruo.<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/woodpeckers/ |title=Woodpeckers |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Januaro 2023 }}</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La [[Internacia Ornitologia Komitato]] kaj la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' metas la Striventran pegon en la genron ''[[Veniliornis]]''.<ref name=IOC12.2/><ref name=HBW7>HBW kaj BirdLife International (2022) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 7. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v7_Dec22.zip] Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref> Tamen, starte en 2018, la [[Usona Ornitologia Societo]] kaj la [[taksonomio Clements]] movis ĉiujn speciojn de la genro ''Veniliornis'' al la genro ''[[Dryobates]]''.<ref name=59Supp>R. Terry Chesser, Kevin J. Burns, Carla Cicero, Jon L. Dunn, Andrew W. Kratter, Irby J. Lovette, Pamela C. Rasmussen, J. V. Remsen, Jr., Douglas F. Stotz, Benjamin M. Winger, kaj Kevin Winker. "Fifty-ninth supplement to the American Ornithological Society's ''Check-list of North American Birds''". ''The Auk'' 2018, vol. 135:798-813 Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=Clements2022>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, S. M. Billerman, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2022. The eBird/Clements checklist of birds of the world: v2022. Elŝuitta el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 10an de Novembro, 2022</ref> La supraj taksonomiaj sistemoj agnoskas jenajn tri [[subspecio]]jn, la [[Nomiga subspecio|nomiga]] ''nigriceps'' ([[Alcide d'Orbigny|D'Orbigny]], 1840), ''equifasciatus'' ([[Frank Chapman (ornitologo)|Chapman]], 1912), kaj ''pectoralis'' ([[Hans von Berlepsch|Berlepsch]] & [[Jan Sztolcman|Stolzmann]], 1902).<ref name=IOC12.2/><ref name=SACClist/><ref name=Clements2022/><ref name=HBW7/> ==Aspekto== The bar-bellied woodpecker is {{convert|17|to|20|cm|in|sigfig=2|abbr=on}} long and weighs {{convert|39|to|46|g|oz|sigfig=2|abbr=on}}. Males and females have the same plumage except on their heads. Adults of both sexes of the nominate subspecies have a mostly dark olive-brown face with thin white stripes behind and below the eye. Males are red from forehead to nape with black feather bases showing through. The female has a black crown and a golden nape. Both sexes' mantle and back are dark olive with a bronze tinge and faint paler bars on their rump and uppertail [[Covert feather|coverts]]. Their flight feathers are olive-brown with bronze-olive tips. Their tail is blackish; the outer two pairs of feathers have paler bars. Their underparts are buffish white with an olive tinge and wide dark olive bars throughout. The iris is deep red to brown, the longish beak gray to blue-gray with a lighter [[mandible]], and the legs are gray to olive-gray. Juveniles are generally duller and greener than adults with more barring on the tail. Both sexes have some red on their crown, with the male having more.<ref name=BBWO-BOW>Winkler, H. and D. A. Christie (2020). Bar-bellied Woodpecker (''Dryobates nigriceps''), version 1.0. In Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, and E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.babwoo2.01 retrieved January 24, 2023</ref> Subspecies ''equifasciatus''{{apostrophe}} light and dark bars on the underparts are of roughly equal width; the female's crown is blackish with an olive tinge. Subspecies ''pectoralis'' is much like the nominate but has somewhat darker underparts with very narrow pale bars.<ref name=BBWO-BOW/> ==Distribuado kaj habitato== The bar-bellied woodpecker's subspecies ''equifasciatus'' is the northernmost; it is found from Colombia's central Andes south through Ecuador and into northern Peru's [[Department of Amazonas, Peru|Amazonas]] Department. Subspecies ''pectoralis'' is found on the eastern slope of the Peruvian Andes from Amazonas to [[Department of Junín|Junín]] Department. The nominate subspecies is found on the east slope of the Andes from Junín in Peru to central Bolivia's [[Cochabamba Department|Cochabamba]] and [[Santa Cruz Department (Bolivia)|Santa Cruz]] departments.<ref name=IOC12.2/><ref name=BBWO-BOW/> The bar-bellied woodpecker inhabits humid to wet [[montane forest]] and above it [[elfin forest]] and occasionally even higher ''[[Polylepis]]'' woodland. It favors landscapes with dense undergrowth, especially of ''[[Chusquea]]'' bamboo. In elevation it mostly occurs between {{convert|2600|and|3600|m|ft|abbr=on}} but is found as low as {{convert|2000|m|ft|abbr=on}} and in Ecuador as high as {{convert|4000|m|ft|abbr=on}}.<ref name=BBWO-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== The bar-bellied woodpecker is a year-round resident throughout its range; no elevational movements have been recorded.<ref name=BBWO-BOW/> ===Manĝado=== The bar-bellied woodpecker forages at all levels of the forest though it spends much time in dense undergrowth. It is usually single, sometimes in pairs, and regularly joins [[mixed species foraging flock]]s. It pecks and flakes bark and probes among patches of moss. No details of its diet are known.<ref name=BBWO-BOW/> ===Reproduktado=== The bar-bellied woodpecker breeds in February and March in Ecuador and in April and May in Bolivia; its season in Peru includes August. Nothing else is known about its breeding biology.<ref name=BBWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Veniliornis-nigriceps |species=Striventra pego}} ===Voĉo=== The bar-bellied woodpecker sings infrequently, "up to c. 25 high-pitched 'kee' notes, rising before dropping". It also makes "soft 'chik', and high descending 'kzzrr'" notes.<ref name=BBWO-BOW/> ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the bar-bellied woodpecker as being of Least Concern. It has a large range, and though its population size is not known it is believed to be stable. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered from rare to uncommon in different parts of its range. It occurs in several protected areas. "Possibly overlooked owing to its unobtrusive habits, but likely to occur at very low densities".<ref name=BBWO-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * {{cite book | last=Howell | first=Steve N. G. | author2=Sophie Webb | title=A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America | publisher=Oxford University Press | year=1995 | isbn=0-19-854012-4 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/guidetobirdsofme0000howe }} *{{cite book |title=Woodpeckers of the World: A Photographic Guide |last=Gorman |first=Gerard |year=2014 |publisher=Firefly Books |isbn=978-1-77085-309-6 |pages=294–295 }} == Bibliografio == * Hans Winkler, David Christie, David Nurney: ''{{lang|en|Woodpeckers. A Guide to Woodpeckers, Piculets and Wrynecks of the World}}''. Robertsbridge, 1995, ISBN 0395720435. * {{cite book|last=Gorman|first=Gerard |url=https://books.google.com/books?id=9LmnAwAAQBAJ&pg=PA107|title=Woodpeckers of the World: The Complete Guide|publisher= A & C Black |year=2014|isbn=978-1-4081-4717-7}} * {{cite book|last=Winkler|first=Hans |title= Developments in Woodpecker Biology |location=[[Linz]]|publisher=Biologiezentrum des Oberösterreichischen Landesmuseums|year=2015|isbn= 978-3-85474-317-0}} == Eksteraj ligiloj == *{{Wikispecies|Veniliornis nigriceps|''Veniliornis nigriceps''}} *{{Commons category|Veniliornis nigriceps|''Veniliornis nigriceps''}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] 3jh2aq9zbwkbptl87ehr45r1uozl6ix 9494168 9494166 2026-10-16T00:02:32Z Kani 670 /* Aspekto */ 9494168 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Striventra pego |koloro = pink |dosiero = Bar-bellied Woodpecker - Ecuador S4E2727 (16222857138).jpg |priskribo de dosiero = | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Veniliornis]]'' |dunomo aŭtoritato = |specio = '''Striventra pego''' ''V. nigriceps'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Bar-bellied Woodpecker ''Veniliornis nigriceps'' |volume=2016 |article-number=e.T22681190A92896344 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681190A92896344.en |access-date=24a de Januaro 2023}}</ref> |dunomo = ''Veniliornis nigriceps'' |dunomo aŭtoritato = ([[Alcide d'Orbigny|D'Orbigny]], 1840) |specioj de subdivizio = Subspecioj | sinonimo = ''Dryobates nigriceps'' |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj = Veniliornis nigriceps map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Striventra pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref>, ''Veniliornis nigriceps'', estas sudamerika [[pego]], tio estas [[birdo]] de la familio de [[Pegedoj]] kaj la unu el la 14 specioj de la genro ''[[Veniliornis]]''. Ĝi vivas en Kolombio, Bolivio, Ekvadoro kaj Peruo.<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/woodpeckers/ |title=Woodpeckers |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Januaro 2023 }}</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La [[Internacia Ornitologia Komitato]] kaj la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' metas la Striventran pegon en la genron ''[[Veniliornis]]''.<ref name=IOC12.2/><ref name=HBW7>HBW kaj BirdLife International (2022) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 7. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v7_Dec22.zip] Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref> Tamen, starte en 2018, la [[Usona Ornitologia Societo]] kaj la [[taksonomio Clements]] movis ĉiujn speciojn de la genro ''Veniliornis'' al la genro ''[[Dryobates]]''.<ref name=59Supp>R. Terry Chesser, Kevin J. Burns, Carla Cicero, Jon L. Dunn, Andrew W. Kratter, Irby J. Lovette, Pamela C. Rasmussen, J. V. Remsen, Jr., Douglas F. Stotz, Benjamin M. Winger, kaj Kevin Winker. "Fifty-ninth supplement to the American Ornithological Society's ''Check-list of North American Birds''". ''The Auk'' 2018, vol. 135:798-813 Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=Clements2022>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, S. M. Billerman, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2022. The eBird/Clements checklist of birds of the world: v2022. Elŝuitta el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 10an de Novembro, 2022</ref> La supraj taksonomiaj sistemoj agnoskas jenajn tri [[subspecio]]jn, la [[Nomiga subspecio|nomiga]] ''nigriceps'' ([[Alcide d'Orbigny|D'Orbigny]], 1840), ''equifasciatus'' ([[Frank Chapman (ornitologo)|Chapman]], 1912), kaj ''pectoralis'' ([[Hans von Berlepsch|Berlepsch]] & [[Jan Sztolcman|Stolzmann]], 1902).<ref name=IOC12.2/><ref name=SACClist/><ref name=Clements2022/><ref name=HBW7/> ==Aspekto== La Striventra pego longas 17 ĝis 20 cm kaj pezas 39 ĝis 46 g. Maskloj kaj femaloj havas la saman plumaron, krom ĉe la kapo. Ĉe plenkreskuloj de ambaŭ seksoj de la nomiga subspecio, la vizaĝo estas plejparte malhele olivecbruna, kun maldikaj blankaj strioj malantaŭ kaj sub la okulo. Ĉe maskloj, la areo de la frunto ĝis la nuko estas ruĝa, kun videblaj nigraj bazoj de la plumoj. La femalo havas nigran kronon kaj oran nukon. La mantelo kaj dorso de ambaŭ seksoj estas malhele oliveckoloraj kun bronza nuanco; sur la pugo kaj la supravostaj kovrilplumoj videblas malfortaj, pli helaj strioj. La flugilplumoj estas olivecbrunaj kun bronz-olivkoloraj pintoj. La vosto estas nigreca; la du eksteraj paroj da plumoj havas pli helajn striojn. La suba korpo estas sablokolore blanka kun oliveckolora nuanco kaj larĝaj, malhele olivkoloraj strioj tra la tuta surfaco. La irisoj estas profunde ruĝaj ĝis brunaj; la sufiĉe longa beko estas griza ĝis blu-griza, kun pli hela suba makzelo; la kruroj estas grizaj ĝis olivecgrizaj. Junuloj estas ĝenerale malpli brilaj kaj pli verdaj ol plenkreskuloj, kun pli da strioj sur la vosto. Ĉe ambaŭ seksoj estas iom da ruĝo sur la krono, sed pli multe ĉe la masklo.<ref name=BBWO-BOW>Winkler, H. kaj D. A. Christie (2020). Bar-bellied Woodpecker (''Dryobates nigriceps''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.babwoo2.01] Alirita la 24an de Januaro, 2023</ref> Ĉe la subspecio ''equifasciatus'', la helaj kaj malhelaj strioj sur la subaj partoj estas proksimume samlarĝaj; la verto de la ino estas nigreca kun olivkolora nuanco. La subspecio ''pectoralis'' tre similas al la nomiga subspecio, sed havas iom pli malhelajn subajn partojn kun tre mallarĝaj helaj strioj.<ref name=BBWO-BOW/> ==Distribuado kaj habitato== The bar-bellied woodpecker's subspecies ''equifasciatus'' is the northernmost; it is found from Colombia's central Andes south through Ecuador and into northern Peru's [[Department of Amazonas, Peru|Amazonas]] Department. Subspecies ''pectoralis'' is found on the eastern slope of the Peruvian Andes from Amazonas to [[Department of Junín|Junín]] Department. The nominate subspecies is found on the east slope of the Andes from Junín in Peru to central Bolivia's [[Cochabamba Department|Cochabamba]] and [[Santa Cruz Department (Bolivia)|Santa Cruz]] departments.<ref name=IOC12.2/><ref name=BBWO-BOW/> The bar-bellied woodpecker inhabits humid to wet [[montane forest]] and above it [[elfin forest]] and occasionally even higher ''[[Polylepis]]'' woodland. It favors landscapes with dense undergrowth, especially of ''[[Chusquea]]'' bamboo. In elevation it mostly occurs between {{convert|2600|and|3600|m|ft|abbr=on}} but is found as low as {{convert|2000|m|ft|abbr=on}} and in Ecuador as high as {{convert|4000|m|ft|abbr=on}}.<ref name=BBWO-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== The bar-bellied woodpecker is a year-round resident throughout its range; no elevational movements have been recorded.<ref name=BBWO-BOW/> ===Manĝado=== The bar-bellied woodpecker forages at all levels of the forest though it spends much time in dense undergrowth. It is usually single, sometimes in pairs, and regularly joins [[mixed species foraging flock]]s. It pecks and flakes bark and probes among patches of moss. No details of its diet are known.<ref name=BBWO-BOW/> ===Reproduktado=== The bar-bellied woodpecker breeds in February and March in Ecuador and in April and May in Bolivia; its season in Peru includes August. Nothing else is known about its breeding biology.<ref name=BBWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Veniliornis-nigriceps |species=Striventra pego}} ===Voĉo=== The bar-bellied woodpecker sings infrequently, "up to c. 25 high-pitched 'kee' notes, rising before dropping". It also makes "soft 'chik', and high descending 'kzzrr'" notes.<ref name=BBWO-BOW/> ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the bar-bellied woodpecker as being of Least Concern. It has a large range, and though its population size is not known it is believed to be stable. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered from rare to uncommon in different parts of its range. It occurs in several protected areas. "Possibly overlooked owing to its unobtrusive habits, but likely to occur at very low densities".<ref name=BBWO-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * {{cite book | last=Howell | first=Steve N. G. | author2=Sophie Webb | title=A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America | publisher=Oxford University Press | year=1995 | isbn=0-19-854012-4 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/guidetobirdsofme0000howe }} *{{cite book |title=Woodpeckers of the World: A Photographic Guide |last=Gorman |first=Gerard |year=2014 |publisher=Firefly Books |isbn=978-1-77085-309-6 |pages=294–295 }} == Bibliografio == * Hans Winkler, David Christie, David Nurney: ''{{lang|en|Woodpeckers. A Guide to Woodpeckers, Piculets and Wrynecks of the World}}''. Robertsbridge, 1995, ISBN 0395720435. * {{cite book|last=Gorman|first=Gerard |url=https://books.google.com/books?id=9LmnAwAAQBAJ&pg=PA107|title=Woodpeckers of the World: The Complete Guide|publisher= A & C Black |year=2014|isbn=978-1-4081-4717-7}} * {{cite book|last=Winkler|first=Hans |title= Developments in Woodpecker Biology |location=[[Linz]]|publisher=Biologiezentrum des Oberösterreichischen Landesmuseums|year=2015|isbn= 978-3-85474-317-0}} == Eksteraj ligiloj == *{{Wikispecies|Veniliornis nigriceps|''Veniliornis nigriceps''}} *{{Commons category|Veniliornis nigriceps|''Veniliornis nigriceps''}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] atklx8apv7og8w77yyftjyfjwyhc4z3 9494170 9494168 2026-10-16T00:16:57Z Kani 670 /* Distribuado kaj habitato */ 9494170 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Striventra pego |koloro = pink |dosiero = Bar-bellied Woodpecker - Ecuador S4E2727 (16222857138).jpg |priskribo de dosiero = | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Veniliornis]]'' |dunomo aŭtoritato = |specio = '''Striventra pego''' ''V. nigriceps'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Bar-bellied Woodpecker ''Veniliornis nigriceps'' |volume=2016 |article-number=e.T22681190A92896344 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681190A92896344.en |access-date=24a de Januaro 2023}}</ref> |dunomo = ''Veniliornis nigriceps'' |dunomo aŭtoritato = ([[Alcide d'Orbigny|D'Orbigny]], 1840) |specioj de subdivizio = Subspecioj | sinonimo = ''Dryobates nigriceps'' |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj = Veniliornis nigriceps map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Striventra pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref>, ''Veniliornis nigriceps'', estas sudamerika [[pego]], tio estas [[birdo]] de la familio de [[Pegedoj]] kaj la unu el la 14 specioj de la genro ''[[Veniliornis]]''. Ĝi vivas en Kolombio, Bolivio, Ekvadoro kaj Peruo.<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/woodpeckers/ |title=Woodpeckers |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Januaro 2023 }}</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La [[Internacia Ornitologia Komitato]] kaj la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' metas la Striventran pegon en la genron ''[[Veniliornis]]''.<ref name=IOC12.2/><ref name=HBW7>HBW kaj BirdLife International (2022) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 7. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v7_Dec22.zip] Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref> Tamen, starte en 2018, la [[Usona Ornitologia Societo]] kaj la [[taksonomio Clements]] movis ĉiujn speciojn de la genro ''Veniliornis'' al la genro ''[[Dryobates]]''.<ref name=59Supp>R. Terry Chesser, Kevin J. Burns, Carla Cicero, Jon L. Dunn, Andrew W. Kratter, Irby J. Lovette, Pamela C. Rasmussen, J. V. Remsen, Jr., Douglas F. Stotz, Benjamin M. Winger, kaj Kevin Winker. "Fifty-ninth supplement to the American Ornithological Society's ''Check-list of North American Birds''". ''The Auk'' 2018, vol. 135:798-813 Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=Clements2022>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, S. M. Billerman, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2022. The eBird/Clements checklist of birds of the world: v2022. Elŝuitta el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 10an de Novembro, 2022</ref> La supraj taksonomiaj sistemoj agnoskas jenajn tri [[subspecio]]jn, la [[Nomiga subspecio|nomiga]] ''nigriceps'' ([[Alcide d'Orbigny|D'Orbigny]], 1840), ''equifasciatus'' ([[Frank Chapman (ornitologo)|Chapman]], 1912), kaj ''pectoralis'' ([[Hans von Berlepsch|Berlepsch]] & [[Jan Sztolcman|Stolzmann]], 1902).<ref name=IOC12.2/><ref name=SACClist/><ref name=Clements2022/><ref name=HBW7/> ==Aspekto== La Striventra pego longas 17 ĝis 20 cm kaj pezas 39 ĝis 46 g. Maskloj kaj femaloj havas la saman plumaron, krom ĉe la kapo. Ĉe plenkreskuloj de ambaŭ seksoj de la nomiga subspecio, la vizaĝo estas plejparte malhele olivecbruna, kun maldikaj blankaj strioj malantaŭ kaj sub la okulo. Ĉe maskloj, la areo de la frunto ĝis la nuko estas ruĝa, kun videblaj nigraj bazoj de la plumoj. La femalo havas nigran kronon kaj oran nukon. La mantelo kaj dorso de ambaŭ seksoj estas malhele oliveckoloraj kun bronza nuanco; sur la pugo kaj la supravostaj kovrilplumoj videblas malfortaj, pli helaj strioj. La flugilplumoj estas olivecbrunaj kun bronz-olivkoloraj pintoj. La vosto estas nigreca; la du eksteraj paroj da plumoj havas pli helajn striojn. La suba korpo estas sablokolore blanka kun oliveckolora nuanco kaj larĝaj, malhele olivkoloraj strioj tra la tuta surfaco. La irisoj estas profunde ruĝaj ĝis brunaj; la sufiĉe longa beko estas griza ĝis blu-griza, kun pli hela suba makzelo; la kruroj estas grizaj ĝis olivecgrizaj. Junuloj estas ĝenerale malpli brilaj kaj pli verdaj ol plenkreskuloj, kun pli da strioj sur la vosto. Ĉe ambaŭ seksoj estas iom da ruĝo sur la krono, sed pli multe ĉe la masklo.<ref name=BBWO-BOW>Winkler, H. kaj D. A. Christie (2020). Bar-bellied Woodpecker (''Dryobates nigriceps''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.babwoo2.01] Alirita la 24an de Januaro, 2023</ref> Ĉe la subspecio ''equifasciatus'', la helaj kaj malhelaj strioj sur la subaj partoj estas proksimume samlarĝaj; la verto de la ino estas nigreca kun olivkolora nuanco. La subspecio ''pectoralis'' tre similas al la nomiga subspecio, sed havas iom pli malhelajn subajn partojn kun tre mallarĝaj helaj strioj.<ref name=BBWO-BOW/> ==Distribuado kaj habitato== La subspecio ''equifasciatus'' de la Striventra pego estas la plej norda; ĝi troviĝas de la centraj Andoj de Kolombio, suden tra Ekvadoro, ĝis la [[Departemento Amazonio (Peruo)|departemento Amazonio]] en norda Peruo. La subspecio ''pectoralis'' troviĝas sur la orienta deklivaro de la peruaj Andoj, de Amazonas ĝis la [[departemento Junín]]. La nomiga subspecio troviĝas sur la orienta deklivaro de la Andoj, de Junín en Peruo ĝis la departementoj [[Koĉabambo]] kaj [[Santa-Kruzio (Bolivio)|Santa Cruz]] en centra Bolivio.<ref name=IOC12.2/><ref name=BBWO-BOW/> La Striventra pego loĝas en humidaj ĝis malsekaj montarbaroj, en superaj [[nanarbaro]]j, kaj foje eĉ pli alte en arbaroj de ''[[Polylepis]]''. Ĝi preferas pejzaĝojn kun densa subvegetaĵaro, precipe el bambuo de la genro ''Chusquea''. Laŭ alteco, ĝi plejparte troviĝas inter 2 600 kaj 3 600 m, sed ĝi aperas ankaŭ ĉe altecoj de nur 2 000 m, kaj en Ekvadoro eĉ ĝis 4 000 m.<ref name=BBWO-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== The bar-bellied woodpecker is a year-round resident throughout its range; no elevational movements have been recorded.<ref name=BBWO-BOW/> ===Manĝado=== The bar-bellied woodpecker forages at all levels of the forest though it spends much time in dense undergrowth. It is usually single, sometimes in pairs, and regularly joins [[mixed species foraging flock]]s. It pecks and flakes bark and probes among patches of moss. No details of its diet are known.<ref name=BBWO-BOW/> ===Reproduktado=== The bar-bellied woodpecker breeds in February and March in Ecuador and in April and May in Bolivia; its season in Peru includes August. Nothing else is known about its breeding biology.<ref name=BBWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Veniliornis-nigriceps |species=Striventra pego}} ===Voĉo=== The bar-bellied woodpecker sings infrequently, "up to c. 25 high-pitched 'kee' notes, rising before dropping". It also makes "soft 'chik', and high descending 'kzzrr'" notes.<ref name=BBWO-BOW/> ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the bar-bellied woodpecker as being of Least Concern. It has a large range, and though its population size is not known it is believed to be stable. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered from rare to uncommon in different parts of its range. It occurs in several protected areas. "Possibly overlooked owing to its unobtrusive habits, but likely to occur at very low densities".<ref name=BBWO-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * {{cite book | last=Howell | first=Steve N. G. | author2=Sophie Webb | title=A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America | publisher=Oxford University Press | year=1995 | isbn=0-19-854012-4 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/guidetobirdsofme0000howe }} *{{cite book |title=Woodpeckers of the World: A Photographic Guide |last=Gorman |first=Gerard |year=2014 |publisher=Firefly Books |isbn=978-1-77085-309-6 |pages=294–295 }} == Bibliografio == * Hans Winkler, David Christie, David Nurney: ''{{lang|en|Woodpeckers. A Guide to Woodpeckers, Piculets and Wrynecks of the World}}''. Robertsbridge, 1995, ISBN 0395720435. * {{cite book|last=Gorman|first=Gerard |url=https://books.google.com/books?id=9LmnAwAAQBAJ&pg=PA107|title=Woodpeckers of the World: The Complete Guide|publisher= A & C Black |year=2014|isbn=978-1-4081-4717-7}} * {{cite book|last=Winkler|first=Hans |title= Developments in Woodpecker Biology |location=[[Linz]]|publisher=Biologiezentrum des Oberösterreichischen Landesmuseums|year=2015|isbn= 978-3-85474-317-0}} == Eksteraj ligiloj == *{{Wikispecies|Veniliornis nigriceps|''Veniliornis nigriceps''}} *{{Commons category|Veniliornis nigriceps|''Veniliornis nigriceps''}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] pj13fofdtirlpwbnnmq22p94vzjvk00 9494172 9494170 2026-10-16T00:30:08Z Kani 670 /* Kutimaro */ 9494172 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Striventra pego |koloro = pink |dosiero = Bar-bellied Woodpecker - Ecuador S4E2727 (16222857138).jpg |priskribo de dosiero = | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Veniliornis]]'' |dunomo aŭtoritato = |specio = '''Striventra pego''' ''V. nigriceps'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Bar-bellied Woodpecker ''Veniliornis nigriceps'' |volume=2016 |article-number=e.T22681190A92896344 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681190A92896344.en |access-date=24a de Januaro 2023}}</ref> |dunomo = ''Veniliornis nigriceps'' |dunomo aŭtoritato = ([[Alcide d'Orbigny|D'Orbigny]], 1840) |specioj de subdivizio = Subspecioj | sinonimo = ''Dryobates nigriceps'' |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj = Veniliornis nigriceps map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Striventra pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref>, ''Veniliornis nigriceps'', estas sudamerika [[pego]], tio estas [[birdo]] de la familio de [[Pegedoj]] kaj la unu el la 14 specioj de la genro ''[[Veniliornis]]''. Ĝi vivas en Kolombio, Bolivio, Ekvadoro kaj Peruo.<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/woodpeckers/ |title=Woodpeckers |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Januaro 2023 }}</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La [[Internacia Ornitologia Komitato]] kaj la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' metas la Striventran pegon en la genron ''[[Veniliornis]]''.<ref name=IOC12.2/><ref name=HBW7>HBW kaj BirdLife International (2022) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 7. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v7_Dec22.zip] Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref> Tamen, starte en 2018, la [[Usona Ornitologia Societo]] kaj la [[taksonomio Clements]] movis ĉiujn speciojn de la genro ''Veniliornis'' al la genro ''[[Dryobates]]''.<ref name=59Supp>R. Terry Chesser, Kevin J. Burns, Carla Cicero, Jon L. Dunn, Andrew W. Kratter, Irby J. Lovette, Pamela C. Rasmussen, J. V. Remsen, Jr., Douglas F. Stotz, Benjamin M. Winger, kaj Kevin Winker. "Fifty-ninth supplement to the American Ornithological Society's ''Check-list of North American Birds''". ''The Auk'' 2018, vol. 135:798-813 Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=Clements2022>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, S. M. Billerman, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2022. The eBird/Clements checklist of birds of the world: v2022. Elŝuitta el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 10an de Novembro, 2022</ref> La supraj taksonomiaj sistemoj agnoskas jenajn tri [[subspecio]]jn, la [[Nomiga subspecio|nomiga]] ''nigriceps'' ([[Alcide d'Orbigny|D'Orbigny]], 1840), ''equifasciatus'' ([[Frank Chapman (ornitologo)|Chapman]], 1912), kaj ''pectoralis'' ([[Hans von Berlepsch|Berlepsch]] & [[Jan Sztolcman|Stolzmann]], 1902).<ref name=IOC12.2/><ref name=SACClist/><ref name=Clements2022/><ref name=HBW7/> ==Aspekto== La Striventra pego longas 17 ĝis 20 cm kaj pezas 39 ĝis 46 g. Maskloj kaj femaloj havas la saman plumaron, krom ĉe la kapo. Ĉe plenkreskuloj de ambaŭ seksoj de la nomiga subspecio, la vizaĝo estas plejparte malhele olivecbruna, kun maldikaj blankaj strioj malantaŭ kaj sub la okulo. Ĉe maskloj, la areo de la frunto ĝis la nuko estas ruĝa, kun videblaj nigraj bazoj de la plumoj. La femalo havas nigran kronon kaj oran nukon. La mantelo kaj dorso de ambaŭ seksoj estas malhele oliveckoloraj kun bronza nuanco; sur la pugo kaj la supravostaj kovrilplumoj videblas malfortaj, pli helaj strioj. La flugilplumoj estas olivecbrunaj kun bronz-olivkoloraj pintoj. La vosto estas nigreca; la du eksteraj paroj da plumoj havas pli helajn striojn. La suba korpo estas sablokolore blanka kun oliveckolora nuanco kaj larĝaj, malhele olivkoloraj strioj tra la tuta surfaco. La irisoj estas profunde ruĝaj ĝis brunaj; la sufiĉe longa beko estas griza ĝis blu-griza, kun pli hela suba makzelo; la kruroj estas grizaj ĝis olivecgrizaj. Junuloj estas ĝenerale malpli brilaj kaj pli verdaj ol plenkreskuloj, kun pli da strioj sur la vosto. Ĉe ambaŭ seksoj estas iom da ruĝo sur la krono, sed pli multe ĉe la masklo.<ref name=BBWO-BOW>Winkler, H. kaj D. A. Christie (2020). Bar-bellied Woodpecker (''Dryobates nigriceps''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.babwoo2.01] Alirita la 24an de Januaro, 2023</ref> Ĉe la subspecio ''equifasciatus'', la helaj kaj malhelaj strioj sur la subaj partoj estas proksimume samlarĝaj; la verto de la ino estas nigreca kun olivkolora nuanco. La subspecio ''pectoralis'' tre similas al la nomiga subspecio, sed havas iom pli malhelajn subajn partojn kun tre mallarĝaj helaj strioj.<ref name=BBWO-BOW/> ==Distribuado kaj habitato== La subspecio ''equifasciatus'' de la Striventra pego estas la plej norda; ĝi troviĝas de la centraj Andoj de Kolombio, suden tra Ekvadoro, ĝis la [[Departemento Amazonio (Peruo)|departemento Amazonio]] en norda Peruo. La subspecio ''pectoralis'' troviĝas sur la orienta deklivaro de la peruaj Andoj, de Amazonas ĝis la [[departemento Junín]]. La nomiga subspecio troviĝas sur la orienta deklivaro de la Andoj, de Junín en Peruo ĝis la departementoj [[Koĉabambo]] kaj [[Santa-Kruzio (Bolivio)|Santa Cruz]] en centra Bolivio.<ref name=IOC12.2/><ref name=BBWO-BOW/> La Striventra pego loĝas en humidaj ĝis malsekaj montarbaroj, en superaj [[nanarbaro]]j, kaj foje eĉ pli alte en arbaroj de ''[[Polylepis]]''. Ĝi preferas pejzaĝojn kun densa subvegetaĵaro, precipe el bambuo de la genro ''Chusquea''. Laŭ alteco, ĝi plejparte troviĝas inter 2 600 kaj 3 600 m, sed ĝi aperas ankaŭ ĉe altecoj de nur 2 000 m, kaj en Ekvadoro eĉ ĝis 4 000 m.<ref name=BBWO-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La Striventra pego estas tutjara loĝanto tra sia tuta disvastiĝa areo; neniu moviĝo laŭ alteco estas registrita.<ref name=BBWO-BOW/> ===Manĝado=== La Striventra pego serĉas manĝaĵon je ĉiuj niveloj de la arbaro, kvankam ĝi pasigas multe da tempo en densa subvegetaĵaro. Ĝi kutime troviĝas sola, foje en paroj, kaj regule aliĝas al [[miksspeciaj kunmanĝantaroj]] serĉantaj manĝaĵon. Ĝi bekbatas kaj forigas pecojn de la arboŝelo, kaj esploras inter [[musko]]-makuloj. Neniu detalo pri ĝia dieto estas konata.<ref name=BBWO-BOW/> ===Reproduktado=== La Striventra pego reproduktiĝas en februaro kaj marto en Ekvadoro kaj en aprilo kaj majo en Bolivio; ĝia sezono en Peruo inkluzivas aŭguston. Nenio plia estas konata pri ĝia reprodukta biologio.<ref name=BBWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Veniliornis-nigriceps |species=Striventra pego}} ===Voĉo=== La Striventra pego kantas malofte: "ĝis ĉ. 25 altatonaj 'ki'-sonoj, kiuj altiĝas antaŭ ol malaltiĝi". Ĝi ankaŭ produktas "mildajn 'ĉik'-sonojn kaj altajn, malsuprenirantajn 'kzrr'-sonojn".<ref name=BBWO-BOW/> ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the bar-bellied woodpecker as being of Least Concern. It has a large range, and though its population size is not known it is believed to be stable. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered from rare to uncommon in different parts of its range. It occurs in several protected areas. "Possibly overlooked owing to its unobtrusive habits, but likely to occur at very low densities".<ref name=BBWO-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * {{cite book | last=Howell | first=Steve N. G. | author2=Sophie Webb | title=A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America | publisher=Oxford University Press | year=1995 | isbn=0-19-854012-4 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/guidetobirdsofme0000howe }} *{{cite book |title=Woodpeckers of the World: A Photographic Guide |last=Gorman |first=Gerard |year=2014 |publisher=Firefly Books |isbn=978-1-77085-309-6 |pages=294–295 }} == Bibliografio == * Hans Winkler, David Christie, David Nurney: ''{{lang|en|Woodpeckers. A Guide to Woodpeckers, Piculets and Wrynecks of the World}}''. Robertsbridge, 1995, ISBN 0395720435. * {{cite book|last=Gorman|first=Gerard |url=https://books.google.com/books?id=9LmnAwAAQBAJ&pg=PA107|title=Woodpeckers of the World: The Complete Guide|publisher= A & C Black |year=2014|isbn=978-1-4081-4717-7}} * {{cite book|last=Winkler|first=Hans |title= Developments in Woodpecker Biology |location=[[Linz]]|publisher=Biologiezentrum des Oberösterreichischen Landesmuseums|year=2015|isbn= 978-3-85474-317-0}} == Eksteraj ligiloj == *{{Wikispecies|Veniliornis nigriceps|''Veniliornis nigriceps''}} *{{Commons category|Veniliornis nigriceps|''Veniliornis nigriceps''}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] lz983g4w2n34vfsj0z6s167xg6x5ztk 9494173 9494172 2026-10-16T00:33:02Z Kani 670 /* Statuso */ 9494173 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Striventra pego |koloro = pink |dosiero = Bar-bellied Woodpecker - Ecuador S4E2727 (16222857138).jpg |priskribo de dosiero = | dosiero larĝo=240px |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = | dosiero2 larĝo=240px |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Pegoformaj]] ''Piciformes'' |familio = [[Pegedoj]] ''Picidae'' |genro = ''[[Veniliornis]]'' |dunomo aŭtoritato = |specio = '''Striventra pego''' ''V. nigriceps'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Bar-bellied Woodpecker ''Veniliornis nigriceps'' |volume=2016 |article-number=e.T22681190A92896344 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681190A92896344.en |access-date=24a de Januaro 2023}}</ref> |dunomo = ''Veniliornis nigriceps'' |dunomo aŭtoritato = ([[Alcide d'Orbigny|D'Orbigny]], 1840) |specioj de subdivizio = Subspecioj | sinonimo = ''Dryobates nigriceps'' |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj = Veniliornis nigriceps map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Striventra pego'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio] </ref>, ''Veniliornis nigriceps'', estas sudamerika [[pego]], tio estas [[birdo]] de la familio de [[Pegedoj]] kaj la unu el la 14 specioj de la genro ''[[Veniliornis]]''. Ĝi vivas en Kolombio, Bolivio, Ekvadoro kaj Peruo.<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/woodpeckers/ |title=Woodpeckers |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Januaro 2023 }}</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La [[Internacia Ornitologia Komitato]] kaj la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' metas la Striventran pegon en la genron ''[[Veniliornis]]''.<ref name=IOC12.2/><ref name=HBW7>HBW kaj BirdLife International (2022) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 7. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v7_Dec22.zip] Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref> Tamen, starte en 2018, la [[Usona Ornitologia Societo]] kaj la [[taksonomio Clements]] movis ĉiujn speciojn de la genro ''Veniliornis'' al la genro ''[[Dryobates]]''.<ref name=59Supp>R. Terry Chesser, Kevin J. Burns, Carla Cicero, Jon L. Dunn, Andrew W. Kratter, Irby J. Lovette, Pamela C. Rasmussen, J. V. Remsen, Jr., Douglas F. Stotz, Benjamin M. Winger, kaj Kevin Winker. "Fifty-ninth supplement to the American Ornithological Society's ''Check-list of North American Birds''". ''The Auk'' 2018, vol. 135:798-813 Alirita la 13an de Decembro, 2022</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=Clements2022>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, S. M. Billerman, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2022. The eBird/Clements checklist of birds of the world: v2022. Elŝuitta el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 10an de Novembro, 2022</ref> La supraj taksonomiaj sistemoj agnoskas jenajn tri [[subspecio]]jn, la [[Nomiga subspecio|nomiga]] ''nigriceps'' ([[Alcide d'Orbigny|D'Orbigny]], 1840), ''equifasciatus'' ([[Frank Chapman (ornitologo)|Chapman]], 1912), kaj ''pectoralis'' ([[Hans von Berlepsch|Berlepsch]] & [[Jan Sztolcman|Stolzmann]], 1902).<ref name=IOC12.2/><ref name=SACClist/><ref name=Clements2022/><ref name=HBW7/> ==Aspekto== La Striventra pego longas 17 ĝis 20 cm kaj pezas 39 ĝis 46 g. Maskloj kaj femaloj havas la saman plumaron, krom ĉe la kapo. Ĉe plenkreskuloj de ambaŭ seksoj de la nomiga subspecio, la vizaĝo estas plejparte malhele olivecbruna, kun maldikaj blankaj strioj malantaŭ kaj sub la okulo. Ĉe maskloj, la areo de la frunto ĝis la nuko estas ruĝa, kun videblaj nigraj bazoj de la plumoj. La femalo havas nigran kronon kaj oran nukon. La mantelo kaj dorso de ambaŭ seksoj estas malhele oliveckoloraj kun bronza nuanco; sur la pugo kaj la supravostaj kovrilplumoj videblas malfortaj, pli helaj strioj. La flugilplumoj estas olivecbrunaj kun bronz-olivkoloraj pintoj. La vosto estas nigreca; la du eksteraj paroj da plumoj havas pli helajn striojn. La suba korpo estas sablokolore blanka kun oliveckolora nuanco kaj larĝaj, malhele olivkoloraj strioj tra la tuta surfaco. La irisoj estas profunde ruĝaj ĝis brunaj; la sufiĉe longa beko estas griza ĝis blu-griza, kun pli hela suba makzelo; la kruroj estas grizaj ĝis olivecgrizaj. Junuloj estas ĝenerale malpli brilaj kaj pli verdaj ol plenkreskuloj, kun pli da strioj sur la vosto. Ĉe ambaŭ seksoj estas iom da ruĝo sur la krono, sed pli multe ĉe la masklo.<ref name=BBWO-BOW>Winkler, H. kaj D. A. Christie (2020). Bar-bellied Woodpecker (''Dryobates nigriceps''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.babwoo2.01] Alirita la 24an de Januaro, 2023</ref> Ĉe la subspecio ''equifasciatus'', la helaj kaj malhelaj strioj sur la subaj partoj estas proksimume samlarĝaj; la verto de la ino estas nigreca kun olivkolora nuanco. La subspecio ''pectoralis'' tre similas al la nomiga subspecio, sed havas iom pli malhelajn subajn partojn kun tre mallarĝaj helaj strioj.<ref name=BBWO-BOW/> ==Distribuado kaj habitato== La subspecio ''equifasciatus'' de la Striventra pego estas la plej norda; ĝi troviĝas de la centraj Andoj de Kolombio, suden tra Ekvadoro, ĝis la [[Departemento Amazonio (Peruo)|departemento Amazonio]] en norda Peruo. La subspecio ''pectoralis'' troviĝas sur la orienta deklivaro de la peruaj Andoj, de Amazonas ĝis la [[departemento Junín]]. La nomiga subspecio troviĝas sur la orienta deklivaro de la Andoj, de Junín en Peruo ĝis la departementoj [[Koĉabambo]] kaj [[Santa-Kruzio (Bolivio)|Santa Cruz]] en centra Bolivio.<ref name=IOC12.2/><ref name=BBWO-BOW/> La Striventra pego loĝas en humidaj ĝis malsekaj montarbaroj, en superaj [[nanarbaro]]j, kaj foje eĉ pli alte en arbaroj de ''[[Polylepis]]''. Ĝi preferas pejzaĝojn kun densa subvegetaĵaro, precipe el bambuo de la genro ''Chusquea''. Laŭ alteco, ĝi plejparte troviĝas inter 2 600 kaj 3 600 m, sed ĝi aperas ankaŭ ĉe altecoj de nur 2 000 m, kaj en Ekvadoro eĉ ĝis 4 000 m.<ref name=BBWO-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La Striventra pego estas tutjara loĝanto tra sia tuta disvastiĝa areo; neniu moviĝo laŭ alteco estas registrita.<ref name=BBWO-BOW/> ===Manĝado=== La Striventra pego serĉas manĝaĵon je ĉiuj niveloj de la arbaro, kvankam ĝi pasigas multe da tempo en densa subvegetaĵaro. Ĝi kutime troviĝas sola, foje en paroj, kaj regule aliĝas al [[miksspeciaj kunmanĝantaroj]] serĉantaj manĝaĵon. Ĝi bekbatas kaj forigas pecojn de la arboŝelo, kaj esploras inter [[musko]]-makuloj. Neniu detalo pri ĝia dieto estas konata.<ref name=BBWO-BOW/> ===Reproduktado=== La Striventra pego reproduktiĝas en februaro kaj marto en Ekvadoro kaj en aprilo kaj majo en Bolivio; ĝia sezono en Peruo inkluzivas aŭguston. Nenio plia estas konata pri ĝia reprodukta biologio.<ref name=BBWO-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Veniliornis-nigriceps |species=Striventra pego}} ===Voĉo=== La Striventra pego kantas malofte: "ĝis ĉ. 25 altatonaj 'ki'-sonoj, kiuj altiĝas antaŭ ol malaltiĝi". Ĝi ankaŭ produktas "mildajn 'ĉik'-sonojn kaj altajn, malsuprenirantajn 'kzrr'-sonojn".<ref name=BBWO-BOW/> ==Statuso== La [[IUCN]] klasifikis la Striventran pegon kiel specion "[[malplej zorgiga]]n". Ĝi havas vastan disvastiĝareon, kaj kvankam la grandeco de ĝia populacio ne estas konata, oni supozas, ke ĝi estas stabila. Neniu tuja minaco estas identigita.<ref name=IUCN>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=Bar-bellied Woodpecker ''Veniliornis nigriceps'' |volume=2016 |article-number=e.T22681190A92896344 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22681190A92896344.en |access-date=24a de Januaro 2023}}</ref> En diversaj partoj de sia disvastiĝareo, ĝi estas konsiderata de malofta ĝis nekutima. Ĝi troviĝas en pluraj protektitaj areoj. "Eble preteratentita pro siaj diskretaj kutimoj, sed verŝajne ĉeestas kun tre malalta denseco".<ref name=BBWO-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * {{cite book | last=Howell | first=Steve N. G. | author2=Sophie Webb | title=A Guide to the Birds of Mexico and Northern Central America | publisher=Oxford University Press | year=1995 | isbn=0-19-854012-4 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/guidetobirdsofme0000howe }} *{{cite book |title=Woodpeckers of the World: A Photographic Guide |last=Gorman |first=Gerard |year=2014 |publisher=Firefly Books |isbn=978-1-77085-309-6 |pages=294–295 }} == Bibliografio == * Hans Winkler, David Christie, David Nurney: ''{{lang|en|Woodpeckers. A Guide to Woodpeckers, Piculets and Wrynecks of the World}}''. Robertsbridge, 1995, ISBN 0395720435. * {{cite book|last=Gorman|first=Gerard |url=https://books.google.com/books?id=9LmnAwAAQBAJ&pg=PA107|title=Woodpeckers of the World: The Complete Guide|publisher= A & C Black |year=2014|isbn=978-1-4081-4717-7}} * {{cite book|last=Winkler|first=Hans |title= Developments in Woodpecker Biology |location=[[Linz]]|publisher=Biologiezentrum des Oberösterreichischen Landesmuseums|year=2015|isbn= 978-3-85474-317-0}} == Eksteraj ligiloj == *{{Wikispecies|Veniliornis nigriceps|''Veniliornis nigriceps''}} *{{Commons category|Veniliornis nigriceps|''Veniliornis nigriceps''}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Pegedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Kolombio]] [[Kategorio:Birdoj de Ekvadoro]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Bolivio]] 2grqvncr8zqs04uabt80i9wp0mar6kj 0 954984 9494167 2026-10-15T23:53:21Z Kani 670 Alidirektigis al [[Striventra pego]] 9494167 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Striventra pego]] g3u6ju6x5pfygpn4xpbib45rzv0bw3z 0 954985 9494171 2026-10-16T00:17:50Z Kani 670 Alidirektigis al [[Elfarbaro]] 9494171 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Elfarbaro]] od636wyvitzv68ljxtba47e5qwlo547 0 954986 9494196 2026-10-16T05:30:09Z Tirolischleioans 254019 Kreis novan paĝon kun "'''Fritz Koerner''' (naskiĝinta la {{daton|30|6|1893}} en [[Vajmaro]], mortinta la {{Daton|26|10|1959}} en [[Jena]]) estis [[germanio|germana]] altlernejprofesoro kaj geografo. == vivo kaj agado == Studu lia estis historio, geografio kaj germanistiko ĉe la [[friedrich-Schiller-Universitato Jena|universitato de Jena]], dum kio li aniĝis en 1912 al la [[studenta korporacio]] ''Burschenschaft Teutonia Jena''.<ref>Willy Nolte (eld.): ''Burschenschafter-Stammrolle. V..." 9494196 wikitext text/x-wiki '''Fritz Koerner''' (naskiĝinta la {{daton|30|6|1893}} en [[Vajmaro]], mortinta la {{Daton|26|10|1959}} en [[Jena]]) estis [[germanio|germana]] altlernejprofesoro kaj geografo. == vivo kaj agado == Studu lia estis historio, geografio kaj germanistiko ĉe la [[friedrich-Schiller-Universitato Jena|universitato de Jena]], dum kio li aniĝis en 1912 al la [[studenta korporacio]] ''Burschenschaft Teutonia Jena''.<ref>Willy Nolte (eld.): ''Burschenschafter-Stammrolle. Verzeichnis der Mitglieder der Deutschen Burschenschaft nach dem Stande vom Sommer-Semester 1934.'' Berlino 1934, p. 258.</ref> Interrompiĝo studentviva estis kaŭzita per soldatado dum la [[Unua Mondmilito]]. Milite li estis vundita ĉe la brakoj. Postmilite li re-studadis ĉe la [[universitato de Strasburgo]] kaj finekzameniĝis por enlerneja servo en la 1920-a jaro. Post praktika profesi-staĝo li deĵoris por mallonga tempo en pluraj urboj de [[turingio|Turingujo]] antaŭ dungiĝo en 1927 ĉe la [[Carolo-Alexandrinum (Jena)|Karl-Aleksandra Gimnazio]] de Jena. Sekvis doktoriĝo en 1928 ĉe [[Gustav von Zahn]] post defendo de tezo pri setlada historio. Von Zahl peris al Koerner en 1934 docentadon honorofican ĉe la universitato de Jena, pri setla kaj historia geografioj. Altlerneje Koerner jam de 1931 estis estinta aktiva ofertante variajn geografiajn ekzercojn. Nedevante soldati dum la [[Dua Mondmilito]] li prelegadis kaj organizadis fakajn ekskursojn ĝis la vintra semestro 1944/45. Postmilite li iĝis vicestro de la instituto kaj fakte ĝia ĉefo ĝis 1950. Tiam estis finita la [[sennaziigo|mondvizia kontrolekzameno]] de [[Joachim Heinrich Schultze]]. Schultze do rajtis reveni universitaten en 1950; pro siaj meritoj Koerner avanciĝis en 1952 ankoraŭ je profesoreco, pri historia geografio. Nur kvar jarojn pli malfrue okazis lia habilitiĝo. Ĝis printempo 1957 li estis komisiita institutestro. Lia pensiiĝo estis en 1958. == Skribaĵoj (elekto) == * ''Flurgröße und Böschungsfaktor in den Amtsgerichtsbezirken Apolda, Buttstädt, Großrudestedt, Vieselbach und Weimar'', Jena/Apolda: Hugo Blume 1929 (disertacio). * ''Beiträge zur Geopolitik und Bevölkerungsgeschichte des mittleren Saalegebietes'' (=Schriftenreihe des Nationalsozialistischen Lehrerbundes Jena, 1), Jena: Fromann, 1935. * ''Die "Gemeindegrenzenkarte von Thüringen als Grundlage für geschichtliche und statistische Forschungen", Maßstab 1:200000. Ein Bericht über ihre Entstehung'', (=speciala preso el: Zeitschrift des Vereins für Thüringische Geschichte und Altertumskunde 1854-1943. N.F.36=44.1942, p. 275-282), Fischer: Jena 1942. * ''Die Bevölkerungsverteilung in Thüringen am Ausgang des 16. Jahrhunderts, mit 3 Kartenbeilagen'' (=Wissenschaftliche Veröffentlichungen des Deutschen Instituts für Länderkunde. N. F. Band 15/16), Leipzig 1958 (habilitiĝa faklaboraĵo de majo 1956). == Literaturo == * Annemarie Mälzer: "Das Leben und Wirken des Historiker und Geographen Fritz Koerner an der Universität Jena (1912–1958)" - ĉe: ''Zeitschrift für Thüringische Geschichte'' (2018), p. 149–171. == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Koerner, Fritz}} [[Kategorio:Germanaj profesoroj]] [[Kategorio:Instruistoj]] [[Kategorio:Germanaj historiistoj]] [[Kategorio:Universitato de Jena]] [[Kategorio:Germanaj geografoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1893]] [[Kategorio:Mortintoj en 1959]] dk5n5bh9049d22suewmbs0yiwcct0lm 9494197 9494196 2026-10-16T05:31:21Z Tirolischleioans 254019 /* Notoj */ 9494197 wikitext text/x-wiki '''Fritz Koerner''' (naskiĝinta la {{daton|30|6|1893}} en [[Vajmaro]], mortinta la {{Daton|26|10|1959}} en [[Jena]]) estis [[germanio|germana]] altlernejprofesoro kaj geografo. == vivo kaj agado == Studu lia estis historio, geografio kaj germanistiko ĉe la [[friedrich-Schiller-Universitato Jena|universitato de Jena]], dum kio li aniĝis en 1912 al la [[studenta korporacio]] ''Burschenschaft Teutonia Jena''.<ref>Willy Nolte (eld.): ''Burschenschafter-Stammrolle. Verzeichnis der Mitglieder der Deutschen Burschenschaft nach dem Stande vom Sommer-Semester 1934.'' Berlino 1934, p. 258.</ref> Interrompiĝo studentviva estis kaŭzita per soldatado dum la [[Unua Mondmilito]]. Milite li estis vundita ĉe la brakoj. Postmilite li re-studadis ĉe la [[universitato de Strasburgo]] kaj finekzameniĝis por enlerneja servo en la 1920-a jaro. Post praktika profesi-staĝo li deĵoris por mallonga tempo en pluraj urboj de [[turingio|Turingujo]] antaŭ dungiĝo en 1927 ĉe la [[Carolo-Alexandrinum (Jena)|Karl-Aleksandra Gimnazio]] de Jena. Sekvis doktoriĝo en 1928 ĉe [[Gustav von Zahn]] post defendo de tezo pri setlada historio. Von Zahl peris al Koerner en 1934 docentadon honorofican ĉe la universitato de Jena, pri setla kaj historia geografioj. Altlerneje Koerner jam de 1931 estis estinta aktiva ofertante variajn geografiajn ekzercojn. Nedevante soldati dum la [[Dua Mondmilito]] li prelegadis kaj organizadis fakajn ekskursojn ĝis la vintra semestro 1944/45. Postmilite li iĝis vicestro de la instituto kaj fakte ĝia ĉefo ĝis 1950. Tiam estis finita la [[sennaziigo|mondvizia kontrolekzameno]] de [[Joachim Heinrich Schultze]]. Schultze do rajtis reveni universitaten en 1950; pro siaj meritoj Koerner avanciĝis en 1952 ankoraŭ je profesoreco, pri historia geografio. Nur kvar jarojn pli malfrue okazis lia habilitiĝo. Ĝis printempo 1957 li estis komisiita institutestro. Lia pensiiĝo estis en 1958. == Skribaĵoj (elekto) == * ''Flurgröße und Böschungsfaktor in den Amtsgerichtsbezirken Apolda, Buttstädt, Großrudestedt, Vieselbach und Weimar'', Jena/Apolda: Hugo Blume 1929 (disertacio). * ''Beiträge zur Geopolitik und Bevölkerungsgeschichte des mittleren Saalegebietes'' (=Schriftenreihe des Nationalsozialistischen Lehrerbundes Jena, 1), Jena: Fromann, 1935. * ''Die "Gemeindegrenzenkarte von Thüringen als Grundlage für geschichtliche und statistische Forschungen", Maßstab 1:200000. Ein Bericht über ihre Entstehung'', (=speciala preso el: Zeitschrift des Vereins für Thüringische Geschichte und Altertumskunde 1854-1943. N.F.36=44.1942, p. 275-282), Fischer: Jena 1942. * ''Die Bevölkerungsverteilung in Thüringen am Ausgang des 16. Jahrhunderts, mit 3 Kartenbeilagen'' (=Wissenschaftliche Veröffentlichungen des Deutschen Instituts für Länderkunde. N. F. Band 15/16), Leipzig 1958 (habilitiĝa faklaboraĵo de majo 1956). == Literaturo == * Annemarie Mälzer: "Das Leben und Wirken des Historiker und Geographen Fritz Koerner an der Universität Jena (1912–1958)" - ĉe: ''Zeitschrift für Thüringische Geschichte'' (2018), p. 149–171. == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Koerner, Fritz}} [[Kategorio:Germanaj profesoroj]] [[Kategorio:Instruistoj]] [[Kategorio:Germanaj historiistoj]] [[Kategorio:Universitato de Jena]] [[Kategorio:Germanaj geografoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1893]] [[Kategorio:Mortintoj en 1959]] [[kategorio:Homoj rilataj al Weimar]] bcorbkf5jfs9081e92xfqxj476zyrv4 9494200 9494197 2026-10-16T05:33:18Z Tirolischleioans 254019 9494200 wikitext text/x-wiki '''Fritz KOERNER''' (naskiĝinta la {{daton|30|6|1893}} en [[Vajmaro]], mortinta la {{Daton|26|10|1959}} en [[Jena]]) estis [[germanio|germana]] altlernejprofesoro kaj geografo. == vivo kaj agado == Studu lia estis historio, geografio kaj germanistiko ĉe la [[friedrich-Schiller-Universitato Jena|universitato de Jena]], dum kio li aniĝis en 1912 al la [[studenta korporacio]] ''Burschenschaft Teutonia Jena''.<ref>Willy Nolte (eld.): ''Burschenschafter-Stammrolle. Verzeichnis der Mitglieder der Deutschen Burschenschaft nach dem Stande vom Sommer-Semester 1934.'' Berlino 1934, p. 258.</ref> Interrompiĝo studentviva estis kaŭzita per soldatado dum la [[Unua Mondmilito]]. Milite li estis vundita ĉe la brakoj. Postmilite li re-studadis ĉe la [[universitato de Strasburgo]] kaj finekzameniĝis por enlerneja servo en la 1920-a jaro. Post praktika profesi-staĝo li deĵoris por mallonga tempo en pluraj urboj de [[turingio|Turingujo]] antaŭ dungiĝo en 1927 ĉe la [[Carolo-Alexandrinum (Jena)|Karl-Aleksandra Gimnazio]] de Jena. Sekvis doktoriĝo en 1928 ĉe [[Gustav von Zahn]] post defendo de tezo pri setlada historio. Von Zahl peris al Koerner en 1934 docentadon honorofican ĉe la universitato de Jena, pri setla kaj historia geografioj. Altlerneje Koerner jam de 1931 estis estinta aktiva ofertante variajn geografiajn ekzercojn. Nedevante soldati dum la [[Dua Mondmilito]] li prelegadis kaj organizadis fakajn ekskursojn ĝis la vintra semestro 1944/45. Postmilite li iĝis vicestro de la instituto kaj fakte ĝia ĉefo ĝis 1950. Tiam estis finita la [[sennaziigo|mondvizia kontrolekzameno]] de [[Joachim Heinrich Schultze]]. Schultze do rajtis reveni universitaten en 1950; pro siaj meritoj Koerner avanciĝis en 1952 ankoraŭ je profesoreco, pri historia geografio. Nur kvar jarojn pli malfrue okazis lia habilitiĝo. Ĝis printempo 1957 li estis komisiita institutestro. Lia pensiiĝo estis en 1958. == Skribaĵoj (elekto) == * ''Flurgröße und Böschungsfaktor in den Amtsgerichtsbezirken Apolda, Buttstädt, Großrudestedt, Vieselbach und Weimar'', Jena/Apolda: Hugo Blume 1929 (disertacio). * ''Beiträge zur Geopolitik und Bevölkerungsgeschichte des mittleren Saalegebietes'' (=Schriftenreihe des Nationalsozialistischen Lehrerbundes Jena, 1), Jena: Fromann, 1935. * ''Die "Gemeindegrenzenkarte von Thüringen als Grundlage für geschichtliche und statistische Forschungen", Maßstab 1:200000. Ein Bericht über ihre Entstehung'', (=speciala preso el: Zeitschrift des Vereins für Thüringische Geschichte und Altertumskunde 1854-1943. N.F.36=44.1942, p. 275-282), Fischer: Jena 1942. * ''Die Bevölkerungsverteilung in Thüringen am Ausgang des 16. Jahrhunderts, mit 3 Kartenbeilagen'' (=Wissenschaftliche Veröffentlichungen des Deutschen Instituts für Länderkunde. N. F. Band 15/16), Leipzig 1958 (habilitiĝa faklaboraĵo de majo 1956). == Literaturo == * Annemarie Mälzer: "Das Leben und Wirken des Historiker und Geographen Fritz Koerner an der Universität Jena (1912–1958)" - ĉe: ''Zeitschrift für Thüringische Geschichte'' (2018), p. 149–171. == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Koerner, Fritz}} [[Kategorio:Germanaj profesoroj]] [[Kategorio:Instruistoj]] [[Kategorio:Germanaj historiistoj]] [[Kategorio:Universitato de Jena]] [[Kategorio:Germanaj geografoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1893]] [[Kategorio:Mortintoj en 1959]] [[kategorio:Homoj rilataj al Weimar]] eybm0nozqv6i1cfukntchc2newma9rm 0 954987 9494202 2026-10-16T05:48:17Z Crosstor 3176 historiisto 9494202 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = }} '''Ágnes [[Tóth]]''' [Agneŝ tOt], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Tóth Ágnes''' estas [[Hungario|hungara]] [[historiisto]], altlerneja [[instruisto]]. {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM1803904 hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=701702&date=2026-10-16 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1961|1|22}} en [[Akasztó]]<!--, ŝi mortis {{mortotago|20||}} en [[]]-->. == Biografio == {{Paĝonomo}} maturiĝis en [[gimnazio]] en [[Kecskemét]], poste ŝi akiris diplomon en [[Scienca Universitato de Szeged|Scienca Universitato Attila József]] en [[1984]]. Post la diplomo ŝi estis [[bibliotekisto]] en Kecskemét, iom poste [[arkivisto]] ĝis 1996, ekde 1989 ŝi estis ankaŭ arkivestro. Ŝia sekva laborloko estis la akademia historia instituto kun altaj postenoj. Inter 2015-2020 ŝi estis [[docento]], ankaŭ katedrestro en [[Universitato de Pécs]], poste ŝi revenis al la instituto por esplori. Intertempe ŝi doktoriĝis en 1989 en la Universitato Attila József, ŝi kandidatiĝis (CSc) en 1995, li doktoriĝis (DSc) en 2019 antaŭ la [[Hungara Scienca Akademio]], ŝia [[habilitiĝo]] okazis en 2010. Ŝia esplorkampo estis la plej nova historio de la germana [[minoritato]] en Hungario. Ŝi ricevis [[premio]]jn inter 1994-2020. == Elektitaj kontribuoj == * ''Telepítések Magyarországon 1945-1948 között. A németek kitelepítése, a belső népmozgások és a szlovák-magyar lakosságcsere összefüggései.'' ([[disertaĵo]], 1989) * ''Hazatértek. A németországi kitelepítésből visszatért magyarországi németek megpróbáltatásainak emlékezete'' (disertaĵo, 2010) * ''Kisebbségi elitek és önkormányzatok'' (kunaŭtoro, 2011) * ''Telepítések Magyarországon 1945-1948 között'' (2018) * ''Németek Magyarországon 1950-1970.'' (disertaĵo, 2019) == Fontoj == * [file:///D:/Downloads/tothagnes%20(1).pdf biografio hungare] * [https://ujkor.hu/content/interju-toth-agnessel intervjuo kun foto] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Toth Agnes}} [[Kategorio:Hungaraj historiistoj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] {{Portalstrio|Biografio}} etbqf9f8pghf860s0e60hzq8mc9qbtc 0 954988 9494208 2026-10-16T06:19:13Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:en:Special:Redirect/revision/1361250367|Vilhelm Bergsøe]]" 9494208 wikitext text/x-wiki '''Jørgen Vilhelm Bergsøe''' (naskiĝis la 8-an de februaro 1835 en [[Kopenhago]] - mortis la 26-an de junio 1911 samloke) estis dana entomologo, kiu translokiĝis al Italio kaj fariĝis romanisto kaj poeto. * {{Gutenberg|5839}} * [https://tekster.kb.dk/text/adl-texts-berg04tom-shoot-workid54252 Bruden fra Rørvig] (1907) [[Kategorio:Danaj entomologoj]] [[Kategorio:Danaj verkistoj]] lcmuqo80vpvz6yko6l0y28owq1oblbh 9494210 9494208 2026-10-16T06:26:44Z Sj1mor 12103 9494210 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Jørgen Vilhelm BERGSØE''' (naskiĝis la 8-an de februaro 1835 en [[Kopenhago]] - mortis la 26-an de junio 1911 samloke) estis dana entomologo, kiu translokiĝis al Italio kaj fariĝis romanisto kaj poeto. Vilhelm Bergsøe ricevis sian magistran diplomon pri zoologio en 1860. Li estis studento de J.C. Schiødte, kaj kiel li, Bergsøe tre interesiĝis pri la biologio de [[artikuloj]]. Li publikigis plurajn tre estimatajn artikolojn en ĉi tiu kampo, sed lian promesplenan sciencan karieron interrompis [[artrito]] kaj longdaŭra okulinflamo, kiu preskaŭ blindigis lin. == Verkado == Bergsøe dediĉis sin al literatura laboro kaj dum ĉi tiu tempo ĉefe verkis siajn ĉefajn romanojn laŭ sia diktaĵo. Tio rezultigis la novelciklon ''Fra Piazza del Popolo'' (1866), kiu kaŭzis grandan sensacion, kaj estis sekvita de lia unua poemaro: ''J Ny og Nae'' (''Nun kaj Tiam'', Berlino 1867). Dum dua restado en Romo (1868), kie li trovis partan liberiĝon de sia okulmalsano, li verkis la romanon ''Fra den gamle Fabrik'' (''El la Malnova Fabriko''), memuarojn el sia juneco. Kvankam ne tiel fantasta laŭ sia povo kiel la antaŭa verko, ĝi estas pli matura laŭ formo kaj enhavo. La iom longa romano ''I Sabinerbjergene'' (1871) daŭrigis la serion; poste sekvis: ''Bruden fra Rørvig'' (1872); ''Gjengangerfortællinger'' (1873); ''Italienske Noveller'' (1874); kaj lia lasta novelo: ''Hvem var han?'' (''Kiu li estis?''), la unusola, kiun li mem surpaperigis, kaj tial la plej bona kaj plej kompleksa. Riĉa imagopovo, akra observado kaj brila priskribo karakterizas ĉi tiujn romanojn kaj multe superas liajn lirikajn poemojn laŭ originaleco. Du kolektoj de ĉi-lastaj estis publikigitaj: ''Hjemvee'' (''Hejmsopiro'', 1872) kaj ''Blomstervignetter'' (''Floraj vinjetoj''). En ''Rom sub Pius den Niende'' (1874–1879), por kiu li entreprenis esploradon dum tria restado en Romo en 1872, li prezentas la papan Romon kiel la koron de [[Ultramontanismo]], ilustrita per pentraĵoj de francaj artistoj. En ''Fra Mark og Skov: billeder af Insekternes Liv'' (''El'' ''kampo kaj mondo'', 1880, 3 partoj), kolekto de pli fruaj naturhistoriaj priskriboj, li prezentas popularajn raportojn pri insekta vivo. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{Gutenberg|5839}} * [https://tekster.kb.dk/text/adl-texts-berg04tom-shoot-workid54252 Bruden fra Rørvig] (1907) {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Bergsøe, Vilhelm}} [[Kategorio:Danaj entomologoj]] [[Kategorio:Danaj verkistoj]] r5pmo1io25cd42kdq21zhtk3so3b8oh 0 954989 9494211 2026-10-16T06:30:15Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:en:Special:Redirect/revision/1371368752|Bernhard Severin Ingemann]]" 9494211 wikitext text/x-wiki '''Bernhard Severin INGEMANN''' (naskiĝis la 28-an de majo 1789 en Thorkildstrup sur la insulo [[Falster]] &#x2013; mortis la 24-an de februaro 1862 en [[Sorø]]) estis dana [[romanisto]] kaj poeto. == Verkoj == === Kantoj === === Noveloj === === Epopeoj === === Romanoj === * [http://www.kalliope.org/en/ffront.cgi?fhandle=ingemann BS Ingemann] ĉe Kalliope. * [https://web.archive.org/web/20111228002727/http://cyberhymnal.org/bio/i/n/ingemann_bs.htm BS Ingemann] ĉe la Cibera Himnaro. * [https://da.wikisource.org/wiki/Forfatter:Bernhard_Severin_Ingemann BS Ingemann] ĉe dana [[Vikifontaro]] . * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/288061/Bernhard-Severin-Ingemann BS Ingemann] en la [[Encyclopædia Britannica|Encyclopaedia Britannica]] . * [http://www.lieder.net/lieder/get_author_texts.html?AuthorId=1297 La tekstoj de BS Ingemann muzikigitaj] ĉe [http://www.lieder.net/ la LiederNet Arkivo] * [https://web.archive.org/web/20120609003924/http://adl.dk/adl_pub/forfatter/e_forfatter/e_forfatter.xsql?nnoc=adl_pub&ff_id=61 BS Ingemann] ĉe la Arkivo por Dana Literaturo. * {{Gutenberg|id=5841}} [[Kategorio:Danaj poetoj]] [[Kategorio:Danaj verkistoj]] 18yb7j1zufehuptcfitmm3prg9aajl8 9494212 9494211 2026-10-16T06:35:38Z Sj1mor 12103 9494212 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Bernhard Severin INGEMANN''' (naskiĝis la 28-an de majo 1789 en Thorkildstrup sur la insulo [[Falster]] &#x2013; mortis la 24-an de februaro 1862 en [[Sorø]]) estis dana [[romanisto]] kaj poeto. Lia poezio estis influita de germana [[romantikismo]]. Ĉi tion sekvis historiaj romanoj laŭ modelo de [[Walter Scott]]. En la pli postaj verkoj de Ingemann, profunde religiaj poemoj, superregis. == Verkoj == === Kantoj === * ''[[:en:I_sne_står_urt_og_busk_i_skjul|I sne står urt og busk i skjul]]'' (1831) * ''I alle de riger og lande'' (1837) * ''I østen stiger solen op'' (1837) * ''Lysets engel går med glans'' (1837) * ''Nu titte til hinanden'' (1837) * {{lang|no|Dagen går med raske fjed}} (1838) * ''[[:en:Julen_har_bragt_velsignet_bud|Julen har bragt velsignet bud]]'' (1839) * ''Den store mester kommer'' (1841) * ''Stork! stork! Langeben!'' (1842) * ''[[:en:Dejlig_er_jorden|Dejlig er jorden]]'' (1850) * ''Glade jul, dejlige jul'' (1850) * ''Julen har englelyd'' (1569) * ''Nu vågne alle Guds fugle små'' (1837) === Noveloj === * ''Eventyr og Fortællinger'' (1820) * ''[[:en:Glasskabet|Glasskabet]]'' (1847) === Epopeoj === * ''Valdemar den Store og hans Mænd'' (1824) * ''Dronning Margrete'' (1836) * ''Holger Danske'' (1837) === Romanoj === * ''Valdemar Seier'' (1826) * ''Erik Menveds Barndom'' (1828) * ''Kong Erik og de Fredløse'' (1833) * ''Prinds Otto af Danmark'' (1834) == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://www.kalliope.org/en/ffront.cgi?fhandle=ingemann BS Ingemann] ĉe Kalliope. * [https://web.archive.org/web/20111228002727/http://cyberhymnal.org/bio/i/n/ingemann_bs.htm BS Ingemann] ĉe la Cibera Himnaro. * [https://da.wikisource.org/wiki/Forfatter:Bernhard_Severin_Ingemann BS Ingemann] ĉe dana [[Vikifontaro]] . * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/288061/Bernhard-Severin-Ingemann BS Ingemann] en la [[Encyclopædia Britannica|Encyclopaedia Britannica]] . * [http://www.lieder.net/lieder/get_author_texts.html?AuthorId=1297 La tekstoj de BS Ingemann muzikigitaj] ĉe [http://www.lieder.net/ la LiederNet Arkivo] * [https://web.archive.org/web/20120609003924/http://adl.dk/adl_pub/forfatter/e_forfatter/e_forfatter.xsql?nnoc=adl_pub&ff_id=61 BS Ingemann] ĉe la Arkivo por Dana Literaturo. * {{Gutenberg|id=5841}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Ingemann, Bernhard Severin}} [[Kategorio:Danaj poetoj]] [[Kategorio:Danaj verkistoj]] m9eure73s0w8jozmjd9izyj9f94pakg 9494214 9494212 2026-10-16T06:41:36Z Sj1mor 12103 9494214 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Bernhard Severin INGEMANN''' (naskiĝis la 28-an de majo 1789 en Thorkildstrup sur la insulo [[Falster]] &#x2013; mortis la 24-an de februaro 1862 en [[Sorø]]) estis dana [[romanisto]] kaj poeto. Lia poezio estis influita de germana [[romantikismo]]. Ĉi tion sekvis historiaj romanoj laŭ modelo de [[Walter Scott]]. En la pli postaj verkoj de Ingemann, profunde religiaj poemoj, superregis. La verkoj de Ingemann estis kolektitaj en 41 volumoj en Kopenhago (1843-1865). Lia aŭtobiografio estis redaktita de Galskjbt en 1862; lia ''korespondado'' de V. Heise (1879-1881); kaj liaj leteroj al Grundtvig de S. Grundtvig (1882).<ref>Cf. Enciclopedia Británica (1911), <nowiki>http://www.theodora.com/encyclopedia/i/bernhard_severin_ingemann.html</nowiki></ref> == Verkoj == === Kantoj === * ''[[:en:I_sne_står_urt_og_busk_i_skjul|I sne står urt og busk i skjul]]'' (1831) * ''I alle de riger og lande'' (1837) * ''I østen stiger solen op'' (1837) * ''Lysets engel går med glans'' (1837) * ''Nu titte til hinanden'' (1837) * {{lang|no|Dagen går med raske fjed}} (1838) * ''[[:en:Julen_har_bragt_velsignet_bud|Julen har bragt velsignet bud]]'' (1839) * ''Den store mester kommer'' (1841) * ''Stork! stork! Langeben!'' (1842) * ''[[:en:Dejlig_er_jorden|Dejlig er jorden]]'' (1850) * ''Glade jul, dejlige jul'' (1850) * ''Julen har englelyd'' (1569) * ''Nu vågne alle Guds fugle små'' (1837) === Noveloj === * ''Eventyr og Fortællinger'' (1820) * ''[[:en:Glasskabet|Glasskabet]]'' (1847) === Epopeoj === * ''Valdemar den Store og hans Mænd'' (1824) * ''Dronning Margrete'' (1836) * ''Holger Danske'' (1837) === Romanoj === * ''Valdemar Seier'' (1826) * ''Erik Menveds Barndom'' (1828) * ''Kong Erik og de Fredløse'' (1833) * ''Prinds Otto af Danmark'' (1834) == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://www.kalliope.org/en/ffront.cgi?fhandle=ingemann BS Ingemann] ĉe Kalliope. * [https://web.archive.org/web/20111228002727/http://cyberhymnal.org/bio/i/n/ingemann_bs.htm BS Ingemann] ĉe la Cibera Himnaro. * [https://da.wikisource.org/wiki/Forfatter:Bernhard_Severin_Ingemann BS Ingemann] ĉe dana [[Vikifontaro]] . * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/288061/Bernhard-Severin-Ingemann BS Ingemann] en la [[Encyclopædia Britannica|Encyclopaedia Britannica]] . * [http://www.lieder.net/lieder/get_author_texts.html?AuthorId=1297 La tekstoj de BS Ingemann muzikigitaj] ĉe [http://www.lieder.net/ la LiederNet Arkivo] * [https://web.archive.org/web/20120609003924/http://adl.dk/adl_pub/forfatter/e_forfatter/e_forfatter.xsql?nnoc=adl_pub&ff_id=61 BS Ingemann] ĉe la Arkivo por Dana Literaturo. * {{Gutenberg|id=5841}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Ingemann, Bernhard Severin}} [[Kategorio:Danaj poetoj]] [[Kategorio:Danaj verkistoj]] 3si9jcly05e37175vj99rk8sx0y8rja 0 954990 9494215 2026-10-16T06:49:03Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:en:Special:Redirect/revision/1331824317|Vera Zhelikhovskaya]]" 9494215 wikitext text/x-wiki '''Vera ĴELIĤOVSKAJA''' ({{langx|ru|Ве́ра Петро́вна Желихо́вская}}; {{langx|uk|Віра Желіховська Петрівна}}; naskiĝis la 29-an de aprilo 1835 en [[Jekaterinoslav]] - mortis la 17-an de majo 1896 en [[Sankt-Peterburgo]]) estis rusa verkistino, plejparte de [[Porinfana literaturo|infanaj rakontoj]]. Ŝi estis la fratino de [[Helena Blavatskij]]. Vera Ĵeliĥovskaja ankaŭ verkis mirindajn rakontojn pri herooj havantaj sekretan scion kiel [[Agrippa von Nettesheim|Cornelius Agrippa]], [[Ŝamano|ŝamanoj]] kaj orientaj [[Magiisto|magiistoj]]. [[Kategorio:Rusiaj verkistoj]] [[Kategorio:Verkistinoj]] h3ybs6omlng72pdb4d9li3wxmvubp3i 9494216 9494215 2026-10-16T06:49:40Z Sj1mor 12103 9494216 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Vera ĴELIĤOVSKAJA''' ({{lang-ru|Ве́ра Петро́вна Желихо́вская}}; {{lang-uk|Віра Желіховська Петрівна}}; naskiĝis la 29-an de aprilo 1835 en [[Jekaterinoslav]] - mortis la 17-an de majo 1896 en [[Sankt-Peterburgo]]) estis rusa verkistino, plejparte de [[Porinfana literaturo|infanaj rakontoj]]. Ŝi estis la fratino de [[Helena Blavatskij]]. Vera Ĵeliĥovskaja ankaŭ verkis mirindajn rakontojn pri herooj havantaj sekretan scion kiel [[Agrippa von Nettesheim|Cornelius Agrippa]], [[Ŝamano|ŝamanoj]] kaj orientaj [[Magiisto|magiistoj]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Ĵeliĥovskaja, Vera}} [[Kategorio:Rusiaj verkistoj]] [[Kategorio:Verkistinoj]] 1k3mqvf8gn8khpdoeydcouzc422b9h1 9494218 9494216 2026-10-16T06:53:25Z Sj1mor 12103 9494218 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} [[Dosiero:Books of Zhelikhovsky2.jpg|eta|V. P. Ĵeliĥovskaja, "Malgranda sed Fortika"]] '''Vera ĴELIĤOVSKAJA''' ({{lang-ru|Ве́ра Петро́вна Желихо́вская}}; {{lang-uk|Віра Желіховська Петрівна}}; naskiĝis la 29-an de aprilo 1835 en [[Jekaterinoslav]] - mortis la 17-an de majo 1896 en [[Sankt-Peterburgo]]) estis rusa verkistino, plejparte de [[Porinfana literaturo|infanaj rakontoj]]. Ŝi estis la fratino de [[Helena Blavatskij]]. Vera Ĵeliĥovskaja ankaŭ verkis mirindajn rakontojn pri herooj havantaj sekretan scion kiel [[Agrippa von Nettesheim|Cornelius Agrippa]], [[Ŝamano|ŝamanoj]] kaj orientaj [[Magiisto|magiistoj]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Ĵeliĥovskaja, Vera}} [[Kategorio:Rusiaj verkistoj]] [[Kategorio:Verkistinoj]] qnewj5lzcr1yaffasl0o75theu8l0gi 0 954991 9494219 2026-10-16T06:58:15Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:en:Special:Redirect/revision/1366964851|Yelena Hahn]]" 9494219 wikitext text/x-wiki [[File:Портрет_О.А._Ган.jpg|eta| Portreto fare de E.F. Krendovskij]] '''Yelena Andreyevna Hahn von Rottenstern''' {{Noto|Foje transliterumita kiel ''Elena Gan''; {{lang-ru|Елена Андреевна Ган}}; {{lang-uk|Олена Андріївна Ган}}.}} (naskita Fadejeva ; {{JULGREGDATO|23 January|1814|11 January}} – {{JULGREGDATO|6 July|1842|24 June}} ) estis rusa verkistino konata pro ŝiaj kontribuoj al la literaturaj ĵurnaloj ''Biblioteka Dlya Chteniya'' kaj ''Otechestvennye Zapiski''. La verkaro de Hahn estis interpretita de pluraj akademiuloj laŭ malsamaj manieroj. Hahn estas ankaŭ la patrino de [[Helena Blavatskij]], la fondinto de [[Teozofio]], kaj de . Hahn estis komparata kun [[George Sand]] pro ŝia kritiko de la vira socio kaj ŝia bildigo de la pozicio, kiun virinoj okupas en la mondo kaj en la socio.<ref name=":1">{{cite book|last1=Rosenholm|first1=Arja|url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt5vjszk.12|title=Women in Nineteenth-Century Russia|last2=Savkina|first2=Irina|date=2012|publisher=Open Book Publishers|isbn=978-1-906924-66-9|edition=1|page=174|chapter=‘How Women Should Write’: Russian Women’s Writing in the Nineteenth Century|jstor=j.ctt5vjszk.12|access-date=23 November 2022}}</ref> [[Kategorio:Rusiaj nobeloj]] [[Kategorio:Rusiaj verkistoj]] [[Kategorio:Verkistinoj]] rjz1lei1cxao3i7ujjpf9zy2hdbopbx 9494221 9494219 2026-10-16T07:05:58Z Sj1mor 12103 9494221 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} [[Dosiero:Портрет_О.А._Ган.jpg|eta| Portreto fare de E.F. Krendovskij]] '''Yelena Andreyevna Hahn von Rottenstern''' <ref>Foje transliterumita kiel ''Elena Gan''; {{lang-ru|Елена Андреевна Ган}}; {{lang-uk|Олена Андріївна Ган}}.</ref> (naskita Fadejeva ; {{JULGREGDATO|23|1|1814}} – {{JULGREGDATO|6|7|1842}}) estis rusa verkistino konata pro ŝiaj kontribuoj al la literaturaj ĵurnaloj ''Biblioteka Dlya Chteniya'' kaj ''Otechestvennye Zapiski''. La verkaro de Hahn estis interpretita de pluraj akademiuloj laŭ malsamaj manieroj. Hahn estas ankaŭ la patrino de [[Helena Blavatskij]], la fondinto de [[Teozofio]], kaj de [[Vera Ĵeliĥovskaja]], verkistino. En la proto-feminisma novelo ''Teofania Abbiadzhio,'' Jelena antaŭis sian tempon parolante kaj skribante pri la rajto de virinoj al edukado. Ŝi estis la unua rusa verkistino kiu argumentis por [[virinaj rajtoj]]. Kvankam ŝi postlasis nur dek unu rakontojn, Hahn estas konsiderata la fondinto de socie engaĝita rusa virina literaturo. Ŝi traktis la vivsituacion de virinoj en patriarka socio. Ŝiaj ĉefroluloj estas talentaj virinoj destinitaj por la artoj, kiuj estas dispremitaj de la atendoj metitaj sur ilin. Hahn estis komparata kun [[George Sand]] pro ŝia kritiko de la vira socio kaj ŝia bildigo de la pozicio, kiun virinoj okupas en la mondo kaj en la socio.<ref name=":1">{{cite book|last1=Rosenholm|first1=Arja|url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt5vjszk.12|title=Women in Nineteenth-Century Russia|last2=Savkina|first2=Irina|date=2012|publisher=Open Book Publishers|isbn=978-1-906924-66-9|edition=1|page=174|chapter=‘How Women Should Write’: Russian Women’s Writing in the Nineteenth Century|jstor=j.ctt5vjszk.12|access-date=23 November 2022}}</ref> == Verkoj (elekto) == * ''La Idealo'' (1837) * ''La Juĝo de la Societo'' (1839) * ''Senutila talento'' (postmorte) == Referencoj == {{Referencoj}}{{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Hahn, Jelena}} [[Kategorio:Rusiaj nobeloj]] [[Kategorio:Rusiaj verkistoj]] [[Kategorio:Verkistinoj]] 38nsiokrizyxgse8i1y1fkas2h9zjtr 0 954992 9494222 2026-10-16T07:11:22Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:en:Special:Redirect/revision/1371713681|Vsevolod Krestovsky]]" 9494222 wikitext text/x-wiki '''Vsevolod Vladimiroviĉ KRESTOVSKIJ''' ({{langx|ru|Все́волод Влади́мирович Кресто́вский}}; 23-a de februaro 1840 en Malaja Berezjanka, Kieva gubernio &#x2013; 30-a de januaro 1895 en [[Varsovio]]) estis rusa verkisto, kiu laboris en la ĝenro de urbaj misteroj. [[Kategorio:Studentaro de la Sankt-Peterburga Ŝtata Universitato]] [[Kategorio:Rusaj naciistoj]] [[Kategorio:Rusiaj verkistoj]] ku39vkf8ccbgn3knt6klqsq138z5cl2 9494223 9494222 2026-10-16T07:11:49Z Sj1mor 12103 9494223 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Vsevolod Vladimiroviĉ KRESTOVSKIJ''' ({{lang-ru|Все́волод Влади́мирович Кресто́вский}}; 23-a de februaro 1840 en Malaja Berezjanka, Kieva gubernio &#x2013; 30-a de januaro 1895 en [[Varsovio]]) estis rusa verkisto, kiu laboris en la ĝenro de urbaj misteroj. == Referencoj == {{Referencoj}} {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Krestovskij, Vsevolod}} [[Kategorio:Studentaro de la Sankt-Peterburga Ŝtata Universitato]] [[Kategorio:Rusaj naciistoj]] [[Kategorio:Rusiaj verkistoj]] t9lf44n5aj2m4b2zwaycawwutjdr285 9494224 9494223 2026-10-16T07:14:18Z Sj1mor 12103 9494224 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Vsevolod Vladimiroviĉ KRESTOVSKIJ''' ({{lang-ru|Все́волод Влади́мирович Кресто́вский}}; 23-a de februaro 1840 en Malaja Berezjanka, Kieva gubernio &#x2013; 30-a de januaro 1895 en [[Varsovio]]) <ref name="Handbook 1990">{{cite book|title=Handbook of Russian Literature|last=Terras|first=Victor|year=1990|publisher=Yale University Press|isbn=0-300-04868-8|pages=234–235|access-date=June 28, 2012|url=https://books.google.com/books?id=VjKh2gkCudAC&q=krestovsky}}</ref><ref name="Encyclopedia 1970-79">{{cite web|url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Krestovskii%2c+Vsevolod+Vladimirovich|title=The Great Soviet Encyclopedia|publisher=The Gale Group|access-date=June 28, 2012}}</ref> estis rusa verkisto de la tempoj de " grandaj reformoj " ({{Q|Q4393846}}) kaj " kontraŭreformoj ", subtenanto de [[naturalismo]], aŭtoro de la aventura romano " Peterburgaj Slumoj ", literaturkritikisto. Li laboris en la ĝenro de urbaj misteroj. == Referencoj == {{Referencoj}} {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Krestovskij, Vsevolod}} [[Kategorio:Studentaro de la Sankt-Peterburga Ŝtata Universitato]] [[Kategorio:Rusaj naciistoj]] [[Kategorio:Rusiaj verkistoj]] b5anki87km2z8wf4nohfas24cpew9bg 0 954993 9494228 2026-10-16T07:48:49Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Departemento Lambayeque]] 9494228 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[departemento Lambayeque]] ftzxiyzw65d1pwmrliaolfyre3rhxnh 1 954994 9494231 2026-10-16T07:52:35Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "La internaj ligiloj al distriktonomoj [[Lambayeque]] kaj [[San Jose]] estas misgvidaj. "Lambayeque" plugvidas al la multe pli vasta unuo [[departemento Lambayeque]] kaj "San Jose" simple estas listigo de ĉiaj unuoj de tiu nomo en multaj landoj. Do vole-nevole la ruĝaj ligiloj devas esti * [[Lambayeque (distrikto)]] kaj [[San Jose (distrikto)]], aŭ * [[distrikto Lambayeque]] kaj [[distrikto San Jose]]. Esperanta teksto ekzistas pri neniu de tiuj administraj dis..." 9494231 wikitext text/x-wiki La internaj ligiloj al distriktonomoj [[Lambayeque]] kaj [[San Jose]] estas misgvidaj. "Lambayeque" plugvidas al la multe pli vasta unuo [[departemento Lambayeque]] kaj "San Jose" simple estas listigo de ĉiaj unuoj de tiu nomo en multaj landoj. Do vole-nevole la ruĝaj ligiloj devas esti * [[Lambayeque (distrikto)]] kaj [[San Jose (distrikto)]], aŭ * [[distrikto Lambayeque]] kaj [[distrikto San Jose]]. Esperanta teksto ekzistas pri neniu de tiuj administraj distriktoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 07:52, 16 okt. 2026 (UTC) ei7ip2x1uyk7p0wpjq0xnn5tjmufftu 9494236 9494231 2026-10-16T08:02:16Z ThomasPusch 1869 9494236 wikitext text/x-wiki La internaj ligiloj al distriktonomoj [[Lambayeque]] kaj [[San Jose]] estas misgvidaj. "Lambayeque" plugvidas al la multe pli vasta unuo [[departemento Lambayeque]] kaj "San Jose" simple estas listigo de ĉiaj unuoj de tiu nomo en multaj landoj. Do vole-nevole la ruĝaj ligiloj devas esti * [[Lambayeque (distrikto)]] kaj [[San Jose (distrikto)]], aŭ * [[distrikto Lambayeque]] kaj [[distrikto San Jose]]. Esperanta teksto ekzistas pri neniu de tiuj administraj distriktoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 07:52, 16 okt. 2026 (UTC) == Nombro de loĝantoj == * Loĝantoj: 256,031 estas maleleganta indiko, ĉar tute mankas dato en kiu validis tiu nombro. Kaj nombro de loĝantoj kompreneble ne restas identa eterne. En la teksto mem pli bonas indiko * <nowiki>Loĝantoj: {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}}} (en [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]])</nowiki> - en la diskutpaĝo la ŝablonoj ne funkcius, sed en la teksto ili momente vidigas la informon * Loĝantoj: 395 066 (en [[2025]]) kaj en postaj jaroj eĉ pli aktualan nombron. Tiujn ŝablonojn fakte necesus enmeti en ĉiujn paĝojn de administraj informoj de Peruo. Volontulo por tio bonvenas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:02, 16 okt. 2026 (UTC) ljte8vbzn4zk5gfoyp2yhorzn07r50w 9494260 9494236 2026-10-16T08:26:27Z Sj1mor 12103 /* Nombro de loĝantoj */ Respondo 9494260 wikitext text/x-wiki La internaj ligiloj al distriktonomoj [[Lambayeque]] kaj [[San Jose]] estas misgvidaj. "Lambayeque" plugvidas al la multe pli vasta unuo [[departemento Lambayeque]] kaj "San Jose" simple estas listigo de ĉiaj unuoj de tiu nomo en multaj landoj. Do vole-nevole la ruĝaj ligiloj devas esti * [[Lambayeque (distrikto)]] kaj [[San Jose (distrikto)]], aŭ * [[distrikto Lambayeque]] kaj [[distrikto San Jose]]. Esperanta teksto ekzistas pri neniu de tiuj administraj distriktoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 07:52, 16 okt. 2026 (UTC) == Nombro de loĝantoj == * Loĝantoj: 256,031 estas maleleganta indiko, ĉar tute mankas dato en kiu validis tiu nombro. Kaj nombro de loĝantoj kompreneble ne restas identa eterne. En la teksto mem pli bonas indiko * <nowiki>Loĝantoj: {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}}} (en [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]])</nowiki> - en la diskutpaĝo la ŝablonoj ne funkcius, sed en la teksto ili momente vidigas la informon * Loĝantoj: 395 066 (en [[2025]]) kaj en postaj jaroj eĉ pli aktualan nombron. Tiujn ŝablonojn fakte necesus enmeti en ĉiujn paĝojn de administraj informoj de Peruo. Volontulo por tio bonvenas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:02, 16 okt. 2026 (UTC) :Mi tiel ĝisdatigis , sed pri [[Provinco Ĉinĉeros]], [[Provinco Nazka]], [[Provinco Patáz]] ne estas notitaj la datumoj en la artikolo. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 08:26, 16 okt. 2026 (UTC) meu0oj0f6gpq9gb73qest8ybsc5p1x1 9494383 9494260 2026-10-16T11:20:50Z ThomasPusch 1869 /* Nombro de loĝantoj */ 9494383 wikitext text/x-wiki La internaj ligiloj al distriktonomoj [[Lambayeque]] kaj [[San Jose]] estas misgvidaj. "Lambayeque" plugvidas al la multe pli vasta unuo [[departemento Lambayeque]] kaj "San Jose" simple estas listigo de ĉiaj unuoj de tiu nomo en multaj landoj. Do vole-nevole la ruĝaj ligiloj devas esti * [[Lambayeque (distrikto)]] kaj [[San Jose (distrikto)]], aŭ * [[distrikto Lambayeque]] kaj [[distrikto San Jose]]. Esperanta teksto ekzistas pri neniu de tiuj administraj distriktoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 07:52, 16 okt. 2026 (UTC) == Nombro de loĝantoj == * Loĝantoj: 256,031 estas maleleganta indiko, ĉar tute mankas dato en kiu validis tiu nombro. Kaj nombro de loĝantoj kompreneble ne restas identa eterne. En la teksto mem pli bonas indiko * <nowiki>Loĝantoj: {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}}} (en [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]])</nowiki> - en la diskutpaĝo la ŝablonoj ne funkcius, sed en la teksto ili momente vidigas la informon * Loĝantoj: 395 066 (en [[2025]]) kaj en postaj jaroj eĉ pli aktualan nombron. Tiujn ŝablonojn fakte necesus enmeti en ĉiujn paĝojn de administraj informoj de Peruo. Volontulo por tio bonvenas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:02, 16 okt. 2026 (UTC) :Mi tiel ĝisdatigis , sed pri [[Provinco Ĉinĉeros]], [[Provinco Nazka]], [[Provinco Patáz]] ne estas notitaj la datumoj en la artikolo. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 08:26, 16 okt. 2026 (UTC) ::{{re|Sj1mor}} Tio ĝustas. Pri [[provinco Patáz]] mi ĵus enkopiis tri ŝablonajn frazojn, nun ĉio estas. Kaj tiu teksta mencio de la loĝantaro, areo, loĝdenso, kaj aldone la ĉirkaŭaqj najbaroj, kiel nun estas en la teksto [[provinco Patáz]], estas pli saĝa ol telegramstila listigo kiel en [[Provinco Bolívar (Peruo)]], ĉar tiu lasta teksto fakte nun nur havas unu frazon kaj estus nomigenda aparte kritikenda ĝermeto... La teksto [[provinco Patáz]] nun estas soliĝa [[artikola ĝermo]], kio pli bonas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:20, 16 okt. 2026 (UTC) kgie2zouti1hrskcbhegiwxen9skwuw 9494384 9494383 2026-10-16T11:21:05Z ThomasPusch 1869 /* Nombro de loĝantoj */ 9494384 wikitext text/x-wiki La internaj ligiloj al distriktonomoj [[Lambayeque]] kaj [[San Jose]] estas misgvidaj. "Lambayeque" plugvidas al la multe pli vasta unuo [[departemento Lambayeque]] kaj "San Jose" simple estas listigo de ĉiaj unuoj de tiu nomo en multaj landoj. Do vole-nevole la ruĝaj ligiloj devas esti * [[Lambayeque (distrikto)]] kaj [[San Jose (distrikto)]], aŭ * [[distrikto Lambayeque]] kaj [[distrikto San Jose]]. Esperanta teksto ekzistas pri neniu de tiuj administraj distriktoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 07:52, 16 okt. 2026 (UTC) == Nombro de loĝantoj == * Loĝantoj: 256,031 estas maleleganta indiko, ĉar tute mankas dato en kiu validis tiu nombro. Kaj nombro de loĝantoj kompreneble ne restas identa eterne. En la teksto mem pli bonas indiko * <nowiki>Loĝantoj: {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}}} (en [[{{WikidataLoĝantaroDato}}]])</nowiki> - en la diskutpaĝo la ŝablonoj ne funkcius, sed en la teksto ili momente vidigas la informon * Loĝantoj: 395 066 (en [[2025]]) kaj en postaj jaroj eĉ pli aktualan nombron. Tiujn ŝablonojn fakte necesus enmeti en ĉiujn paĝojn de administraj informoj de Peruo. Volontulo por tio bonvenas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:02, 16 okt. 2026 (UTC) :Mi tiel ĝisdatigis , sed pri [[Provinco Ĉinĉeros]], [[Provinco Nazka]], [[Provinco Patáz]] ne estas notitaj la datumoj en la artikolo. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 08:26, 16 okt. 2026 (UTC) ::{{re|Sj1mor}} Tio ĝustas. Pri [[provinco Patáz]] mi ĵus enkopiis tri ŝablonajn frazojn, nun ĉio estas. Kaj tiu teksta mencio de la loĝantaro, areo, loĝdenso, kaj aldone la ĉirkaŭaqj najbaroj, kiel nun estas en la teksto [[provinco Patáz]], estas pli saĝa ol telegramstila listigo kiel en [[Provinco Bolívar (Peruo)]], ĉar tiu lasta teksto fakte nun nur havas unu frazon kaj estus nomigenda aparte kritikenda ĝermeto... La teksto [[provinco Patáz]] nun estas solida [[artikola ĝermo]], kio pli bonas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:20, 16 okt. 2026 (UTC) sdd4xhpsastjbx3ioaajxo06gh1ot7b 1 954995 9494241 2026-10-16T08:11:30Z Sj1mor 12103 /* Vikidatumoj */ nova sekcio 9494241 wikitext text/x-wiki == Vikidatumoj == La artikolo estas nune konektita al {{Q|Q17955}}, sed verŝajne ĝi estas pli taŭga al {{Q|Q843894}}. Ne nur laŭ la vikidatuma nomo sed laŭ la rilato de la enhavo de la artikolo kun la datumoj de vikidatumo. Kion vi opinias? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 08:11, 16 okt. 2026 (UTC) 4k899aupyvqvs71oevrmvo5ffkdv3qz 0 954996 9494244 2026-10-16T08:13:39Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:en:Special:Redirect/revision/1370770286|Julio Ruelas]]" 9494244 wikitext text/x-wiki [[File:Autorretrato_(1900)_de_Julio_Ruelas_en_el_MUNAL_(México).jpg|eta| Julio Ruelas]] [[File:Los_Fuegos_Fatuos.jpg|eta| ''La stultaj fajroj'']] [[File:Julio_Ruelas_-_Criticism_-_Google_Art_Project.jpg|eta| ''[[Kritika pensado|Kritikisto]]'']] '''Julio RUELAS''' (naskiĝis la 21-an de junio 1870 en [[Fresnillo]] / [[Zakateko]] – mortis la 16-an de septembro 1907 en [[Parizo]]) estis meksika grafikisto, pentristo, desegnisto kaj presaĵisto. Ruelas estis la ĉefa ilustristo de la revuo ''[[Revista Moderna]]'' kaj estas plej asociita kun meksika simbolismo. Kelkaj el liaj verkoj estas ekspoziciitaj ĉe la Muzeo de la Urbo Meksiko kaj en la muzeo de Zacatecas. Artiste, li famiĝis pro kreado de gravuritaj bildoj prezentantaj sian propran vizaĝon, enkorpigante nigrajn, torditajn liniojn por doni impreson de turmentado. <ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1193597/Julio-Ruelas Encyclopædia Britannica]</ref> [[Kategorio:Meksikaj artistoj]] [[Kategorio:Entombigitoj en la tombejo de Montparnasse]] gnzgpgyafo6p1t1mcjkb8idef9ju2q5 9494246 9494244 2026-10-16T08:14:47Z Sj1mor 12103 9494246 wikitext text/x-wiki {{Informkesto artisto|priskribo=Memportreto (1900)}} [[Dosiero:Los_Fuegos_Fatuos.jpg|eta| ''La stultaj fajroj'']] [[Dosiero:Julio_Ruelas_-_Criticism_-_Google_Art_Project.jpg|eta| ''[[Kritika pensado|Kritikisto]]'']] '''Julio RUELAS''' (naskiĝis la 21-an de junio 1870 en [[Fresnillo]] / [[Zakateko]] – mortis la 16-an de septembro 1907 en [[Parizo]]) estis meksika grafikisto, pentristo, desegnisto kaj presaĵisto. Ruelas estis la ĉefa ilustristo de la revuo ''[[Revista Moderna]]'' kaj estas plej asociita kun meksika simbolismo. Kelkaj el liaj verkoj estas ekspoziciitaj ĉe la Muzeo de la Urbo Meksiko kaj en la muzeo de Zacatecas. Artiste, li famiĝis pro kreado de gravuritaj bildoj prezentantaj sian propran vizaĝon, enkorpigante nigrajn, torditajn liniojn por doni impreson de turmentado. <ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1193597/Julio-Ruelas Encyclopædia Britannica]</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Ruelas, Julio}} [[Kategorio:Meksikaj artistoj]] [[Kategorio:Entombigitoj en la tombejo de Montparnasse]] tb7wao8bilccwj0ml9yxz1yjq175dhd 9494247 9494246 2026-10-16T08:15:01Z Sj1mor 12103 9494247 wikitext text/x-wiki {{Informkesto artisto|priskribo=Memportreto (1900)}} [[Dosiero:Los_Fuegos_Fatuos.jpg|eta| ''La stultaj fajroj'']] [[Dosiero:Julio_Ruelas_-_Criticism_-_Google_Art_Project.jpg|eta| ''[[Kritika pensado|Kritikisto]]'']] '''Julio RUELAS''' (naskiĝis la 21-an de junio 1870 en [[Fresnillo]] / [[Zakateko]] – mortis la 16-an de septembro 1907 en [[Parizo]]) estis meksika grafikisto, pentristo, desegnisto kaj presaĵisto. Ruelas estis la ĉefa ilustristo de la revuo ''Revista Moderna'' kaj estas plej asociita kun meksika simbolismo. Kelkaj el liaj verkoj estas ekspoziciitaj ĉe la Muzeo de la Urbo Meksiko kaj en la muzeo de Zacatecas. Artiste, li famiĝis pro kreado de gravuritaj bildoj prezentantaj sian propran vizaĝon, enkorpigante nigrajn, torditajn liniojn por doni impreson de turmentado. <ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1193597/Julio-Ruelas Encyclopædia Britannica]</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Ruelas, Julio}} [[Kategorio:Meksikaj artistoj]] [[Kategorio:Entombigitoj en la tombejo de Montparnasse]] 9u76hgc2wnpkas8r9tqkzuqitu3wn4q 0 954997 9494289 2026-10-16T08:49:48Z Crosstor 3176 historiisto 9494289 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = |dato de naskiĝo = {{naskiĝtago|1925|10|6}} |loko de naskiĝo = {{Ĉeĥoslovakio}} [[Nová Vieska]] |dato de morto = {{mortotago|2010|10|12}} |loko de morto = }} '''[[Eduardo|Ede]] [[Tóth]]''' [tOt], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Tóth Ede''' estis [[Hungario|hungara]] [[historiisto]], altlerneja [[instruisto]]. Ede Tóth<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/display/manifestation/PIM123187/2f3f84ff-8011-45d0-919d-74271631ec88/solr/0/24/0/1/authorOrder/ASC hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=689659&date=2026-10-16 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1925|10|6}} en [[Nová Vieska]] ([[Ĉeĥoslovakio]]), li mortis {{mortotago|2010|10|12}}. == Biografio == Ede Tóth apartenis al la hungara [[minoritato]] en Ĉeĥoslovakio. Li akiris historiistan diplomon en [[ELTE|Scienca Universitato Péter Pázmány]] en [[1949]]. Post la diplomo li estis kolegiestro en Budapeŝto, de 1950 ĝis 1986 li instruis en la universitato kiel [[asistanto]] (1952-1956), [[lektoro]] (1956-1964) kaj [[docento]] (1964-1986). Intertempe li kandidatiĝis (CSc) en 1963 antaŭ la [[Hungara Scienca Akademio]]. Li ĉefe traktis la hungaran historion de la 19-a jarcento. Li ricevis [[premio]]n en 1985. == Elektitaj kontribuoj == * ''Mocsáry Lajos élete és politikai pályakezdete (1826–1874)'' (1967) * ''Mocsáry Lajos emlékkönyv 1826–1976. (Születésének 150. évfordulójára)'' (1979) == Fontoj == * [https://web.archive.org/web/20160305073203/http://btk.elte.hu/tothede biografio hungare] * [https://csemadok.sk/jeles-felvideki-szemelyisegek/toth-ede/ biografio hungare] * [https://hunektar.sk/en/records/toth-ede biografio angle] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Toth Ede}} [[Kategorio:Hungaraj historiistoj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] {{Portalstrio|Biografio}} nhbothxvagriactqkvmy2f14q44lek6 9494298 9494289 2026-10-16T08:59:37Z Crosstor 3176 [[Kategorio:Ĉeĥoslovakiaj hungaroj]] aldonita per [[Vikipedio:VarmaKato|HotCat]] 9494298 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = |dato de naskiĝo = {{naskiĝtago|1925|10|6}} |loko de naskiĝo = {{Ĉeĥoslovakio}} [[Nová Vieska]] |dato de morto = {{mortotago|2010|10|12}} |loko de morto = }} '''[[Eduardo|Ede]] [[Tóth]]''' [tOt], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Tóth Ede''' estis [[Hungario|hungara]] [[historiisto]], altlerneja [[instruisto]]. Ede Tóth<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/display/manifestation/PIM123187/2f3f84ff-8011-45d0-919d-74271631ec88/solr/0/24/0/1/authorOrder/ASC hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=689659&date=2026-10-16 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1925|10|6}} en [[Nová Vieska]] ([[Ĉeĥoslovakio]]), li mortis {{mortotago|2010|10|12}}. == Biografio == Ede Tóth apartenis al la hungara [[minoritato]] en Ĉeĥoslovakio. Li akiris historiistan diplomon en [[ELTE|Scienca Universitato Péter Pázmány]] en [[1949]]. Post la diplomo li estis kolegiestro en Budapeŝto, de 1950 ĝis 1986 li instruis en la universitato kiel [[asistanto]] (1952-1956), [[lektoro]] (1956-1964) kaj [[docento]] (1964-1986). Intertempe li kandidatiĝis (CSc) en 1963 antaŭ la [[Hungara Scienca Akademio]]. Li ĉefe traktis la hungaran historion de la 19-a jarcento. Li ricevis [[premio]]n en 1985. == Elektitaj kontribuoj == * ''Mocsáry Lajos élete és politikai pályakezdete (1826–1874)'' (1967) * ''Mocsáry Lajos emlékkönyv 1826–1976. (Születésének 150. évfordulójára)'' (1979) == Fontoj == * [https://web.archive.org/web/20160305073203/http://btk.elte.hu/tothede biografio hungare] * [https://csemadok.sk/jeles-felvideki-szemelyisegek/toth-ede/ biografio hungare] * [https://hunektar.sk/en/records/toth-ede biografio angle] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Toth Ede}} [[Kategorio:Hungaraj historiistoj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] [[Kategorio:Ĉeĥoslovakiaj hungaroj]] {{Portalstrio|Biografio}} 6pts4om5i77zkqhokwx9l2mxsjp5ydg 1 954998 9494324 2026-10-16T10:03:39Z Sj1mor 12103 /* ekstraj? */ nova sekcio 9494324 wikitext text/x-wiki == ekstraj? == "Kelkaj ekstraj partoj forlasis Buluan-on en diversaj tempoj, laste en 2006" [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 10:03, 16 okt. 2026 (UTC) hmarfpld2632zyh43mtvqjmoa7x98l3 9494325 9494324 2026-10-16T10:04:34Z Sj1mor 12103 /* ekstraj? */ Respondo 9494325 wikitext text/x-wiki == ekstraj? == "Kelkaj ekstraj partoj forlasis Buluan-on en diversaj tempoj, laste en 2006" [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 10:03, 16 okt. 2026 (UTC) :"It was made part of the [[:en:Philippine_province|province]] of [[:en:Maguindanao|Maguindanao]] on November 22, 1973, at the same time ceding its western coast of Lake Buluan to create the municipality of [[:en:President_Quirino,_Sultan_Kudarat|President Quirino]], which was made part of [[:en:Sultan_Kudarat|Sultan Kudarat]] province. Its northern portion was made into the municipality of [[:en:General_Salipada_K._Pendatun,_Maguindanao_del_Sur|General Salipada K. Pendatun]] on April 7, 1991. Its area was further divided on December 30, 2006... [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 10:04, 16 okt. 2026 (UTC) sjax4rv72jwpakyqed0bvyy5yokexfp 0 954999 9494349 2026-10-16T10:40:59Z Roberto 609 Alidirektigis al [[Ĝermolisto de hungaraj esperantistoj]] 9494349 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[ĝermolisto de hungaraj esperantistoj]] 6du7la4su5e6xtgcso9uzb9jqtr33n3 1 955000 9494359 2026-10-16T11:00:10Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "Plej multaj ruĝaj ligiloj estas ĉi tie ekde la 12-a de januaro 2006, ekde nun 20 jaroj kaj naŭ monatoj. Iuj ankoraŭ aldoniĝis poste, ĉar ruĝaj ligiloj neniam estas sufiĉaj. Sed efektive la senco de ruĝa ligilo estas inviti al kreo de esperantaj artikoloj, kaj iam ĉiu ruĝa ligilo estu blua ligilo kiu efektive ligas ien ajn (ruĝa ligilo ankoraŭ ne meritas la nomon ligilo, ĉar ankoraŭ ne estas io por ligi). Min persone la nura kvanto de ankoraŭ-ne-ligil..." 9494359 wikitext text/x-wiki Plej multaj ruĝaj ligiloj estas ĉi tie ekde la 12-a de januaro 2006, ekde nun 20 jaroj kaj naŭ monatoj. Iuj ankoraŭ aldoniĝis poste, ĉar ruĝaj ligiloj neniam estas sufiĉaj. Sed efektive la senco de ruĝa ligilo estas inviti al kreo de esperantaj artikoloj, kaj iam ĉiu ruĝa ligilo estu blua ligilo kiu efektive ligas ien ajn (ruĝa ligilo ankoraŭ ne meritas la nomon ligilo, ĉar ankoraŭ ne estas io por ligi). Min persone la nura kvanto de ankoraŭ-ne-ligiloj forpuŝas, sed sendube estas esperantistoj kiuj ardas krei novajn tekstojn pri ĉiuj ruĝaj ligiloj, pri la departemento Lambayeque, pri la samnoma provinco, distrikto kaj urbo, kaj entute pri Peruo kaj Sudameriko ĝenerale. Estas tempo ne pli longe atendi kaj ekagadi. La ruĝaj ligiloj bele invitas, nur necesas iu kiu akceptos tiun inviton. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:00, 16 okt. 2026 (UTC) aoords0hgo8b3mv2xzuudy9q7fp6b6n 0 955001 9494362 2026-10-16T11:05:09Z Roberto 609 Alidirektigis al [[Ĝermolisto de francaj esperantistoj]] 9494362 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[ĝermolisto de francaj esperantistoj]] b6am4y0v46ly1qfth6y1za3utrd6nj7 0 955002 9494364 2026-10-16T11:07:28Z Crosstor 3176 historiisto 9494364 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = {{Paĝonomo}} |naskonomo = }} '''[[Gergely]] [[Tóth]]''' [gergej tOt], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Tóth Gergely''' estas [[Hungario|hungara]] [[historiisto]], altlerneja [[instruisto]], [[filologo]]. Lia plia malofta persona nomo estis [[Stefano|István]]. Gergely Tóth<ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=1543848&date=2026-10-16 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1977|8|9}} en [[Kisvárda]]<!--, li mortis {{mortotago|20||}} en [[]]-->. == Biografio == Gergely Tóth maturiĝis en [[Universitato de Debrecen|Kalvinana Kolegio de Debrecen]], poste li akiris historian kaj latinan diplomojn en [[Scienca Universitato Loránd Eötvös]] en [[2001]]. Post la diplomoj li laboris en la [[Tutlanda Biblioteko Széchényi]] ĝis 2008. Tiam li doktoriĝis en la universitato, poste li laboris en historia instituto, krome ekde 2010 li instruis en la universitato. Li ricevis stipendiojn aŭ [[premio]]jn inter 2005-2017. == Elektitaj kontribuoj == * ''Bél Mátyás: Sopron vármegye leírása III. Descriptio Comitatus Semproniensis III.'' (2006) * ''Szent István, Szent Korona, államalapítás a protestáns történetírásban (16–18. század)'' (2016) * ''Egy hungarus értelmiségi pályafutásának tipikus és egyedi vonásai: Bél Mátyás elfeledett (ön)életrajza'' (2022) == Fontoj == * [https://tti.abtk.hu/tagok/adatlap/gtoth biografio hungare kun foto] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Toth Gergely}} [[Kategorio:Hungaraj historiistoj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] [[Kategorio:Hungaraj filologoj]] {{Portalstrio|Biografio}} 564qi8cu70kl4t3qik5d3ulo5g81itk 0 955003 9494366 2026-10-16T11:09:55Z Roberto 609 Alidirektigis al [[Ĝermolisto de germanaj esperantistoj]] 9494366 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[ĝermolisto de germanaj esperantistoj]] 5chppv1899hjgh43wdpnchovxykjwzz 0 955004 9494376 2026-10-16T11:16:12Z Roberto 609 Alidirektigis al [[Ĝermolisto de germanaj esperantistoj]] 9494376 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[ĝermolisto de germanaj esperantistoj]] 5chppv1899hjgh43wdpnchovxykjwzz 0 955005 9494382 2026-10-16T11:20:45Z Roberto 609 Alidirektigis al [[Ĝermolisto de germanaj esperantistoj]] 9494382 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[ĝermolisto de germanaj esperantistoj]] 5chppv1899hjgh43wdpnchovxykjwzz 0 955006 9494386 2026-10-16T11:22:38Z Roberto 609 Alidirektigis al [[Ĝermolisto de germanaj esperantistoj]] 9494386 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[ĝermolisto de germanaj esperantistoj]] 5chppv1899hjgh43wdpnchovxykjwzz 0 955007 9494399 2026-10-16T11:48:01Z Kani 670 Alidirektigis al [[Kolorkonservo]] 9494399 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Kolorkonservo]] 4ek4f74w0vd5fsei9031h4w9wf73vbh 0 955008 9494400 2026-10-16T11:48:04Z Tiguliano 34250 Kreita per traduko de la paĝo "[[:it:Special:Redirect/revision/147828973|Monte di Portofino]]" 9494400 wikitext text/x-wiki   '''Monto Portofino''' estas la plej alta monto de la [[Promontoro|promontorio]] de Portofino, kaj estas parto de la Liguriaj Apeninoj . == Geografio == Monto Portofino estas alta 610 m. Ĝi estas tute inkludita en la Regiona Natura Parko Portofino . Ĝi situas ĉe la limo inter la municipoj [[Camogli]] kaj [[Santa Margherita Ligure]]. <ref>{{Citaĵo el la reto|http://digilander.libero.it/fratbigio/Racconti/monte.html|Monte di Portofino}}</ref> == Medio == La flaŭro de la monto estas tipa de la [[Makiso (vegetaĵejo)|mediteranea veprejo]], inter la ĉeestantaj specioj estas la [[Agla pteridio|filiko]], la rubuso kaj [[Aspra smilako|la loka sarsaparilo]] (smilako); la faŭno konsistas el [[Foino|la foino]], [[Gliro|la]] [[vulpo]], [[Neĝmustelo|la gliro, la mustelo]], la erinaco, la sciuro, [[Talpo|la talpo]], [[Vespertoj|la vesperto]], kaj inter la birdoj la [[Pegedoj|verda pego]], la [[Najtingalo (birdo)|najtingalo]], la [[Turfalkoj|turfalko]], la [[turstrigo]] kaj la [[noktuo]]. <ref>{{Citaĵo el la reto|http://www.portofino.it/magazine/monte-di-portofino/introduzione-al-monte-di-portofino-2.html|Introduzione al Monte di Portofino}}</ref> <ref>{{Citaĵo el la reto|http://www.regioni-italiane.com/a_monte_della_botanica_liguria.htm|Il monte di Portofino}}</ref> == Notoj == <references /> == Rilataj temoj == * Regiona Natura Parko de Portofino * Liguriaj Apeninoj * [[Portofino]] * [[Santa Margherita Ligure]] * [[Camogli]] == Eksteraj ligiloj == [[Kategorio:Montoj kun alteco inter 0 kaj 999 m]] [[Kategorio:Italio]] [[Kategorio:Ligurio]] l3ov0yu223h2826oghy5ywhs4fqcqxj